I

I

V

t

i

Mm

1

L ■

m

BgSSp

«VVfc

wm

£

y.

v>"

"'V

U

B

>V*’

»i

7*1

8

kV-

-S,N)

m

J •«T?.«J

śM

Wfl

WM

1

.•

i

•-ä!

«s>—«*?V;

gwLyr»»o<jV

I»'*

K

l

£

« * ■ 7^7

«

■ '\ ;

&

w

HB

m

I

",»e<

^V-’.V

II

&

5?

?5£

i

HM8

ipl

Sä

••« rl

J-,

fl

: >

;-Jr’

mU.

m

HgG

| - g jgą

fljfls

r,l

; : :...'

ÖS

\53s

»a

N/

&"

JMS

s

.' I -

55

g

■

öjJQI

A=

«Spa

i I

rn'is

I

SSÊ'S

-

'

;

avü

'

&

V

'V

■v.:

5lv

I

■ ;

I

Ba

Wft

i»

\K

i

Itelïf -

HHP

:

a

•rV^

PS

\ü

VM

V5;

Ï/SKE

5Vmv-

:)Jfel

M

ä,. :

*V

fl

\ -    .-r

i ■

in

m- ’;

|/ A

fl

S/i

£*V£j

■m îf

M «1

gggg

y.

i 1

i Ü

. ’. .'■

0S5f8

5

Mi

•u

■M» «,

?7?I*I-.

®||§|

m

m

5s

ß

»

,s.

t -

æù'07U<v!&

t®I

J-\ '.v<

saw

r?r

G2B»

m

öS

■m

m

B

&

ß

mM

1

ft

- s;

¹ •■*•»•"'³

•Mi

Bl

S ":

Jfe^

m

M

si

iS’

i

9r\<‘ît>-

Ml

il

s

rt/i

M

i

m

>11 j y

j y*

k\

vM

ra

ss

m

î

^v

<*•21

s !

■

É^Sü/

. ;': -

.... i

f 5

['feil

J»Ü1

1 ;. '.'

M '

m

->

i :

(s-:_

V>.*j

st'

jp

i <

«Os?

«

cl

1%

M

Wa

o»;

■ ''"z

ÿ

m

•■'Ś

v

m

Ä

mm

amM

SK

! 'A

Î,

<»»■

%

kB

frÿ

WÊŒ^wt

m

^?K?

É2“

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

i

' v

jfl

in

1

s

i.

:'->v

..

■•«< 21

«K «J

B

S

in

ré

4

•s

*smm

R

mi

m

N

>ï

ÖÜ

«.**;

00000220350

mim

m

, *1

K

l>^

RS

.>

IBB

M ■

PP

tS/Mm

.•*

«S

sufi

HT

SK

HüSliffü Kipi

nm

§ü

mm.

fl

-■

Si

K??

mm

j#i&|

4vî

gliiSgj

W&iStyËm

WÈ

Éü£

Si

llSli

Bmè

?£

il

fe

fK

jêsâs

■■

lV-

*SîiL

K/£m0M

§âPNX^V§

MSlklpz

JS*

:•

\...

41

IfKËiS

W^::-

Ù-.

gk->>

isa/ïî*^

S£?

o?

Ttfï

/às

EKg

*ą

SU

r--‘

r*Zl‘

SIS

PiP

^KsT»⁷

?*

■SSÄöÄl

mimxi

g*,=v>

y[’

fex

nfj

wm

hHI

rÿfe,

•^JBigggfgi

.•*

;fv

fil

IW

vîis

zgm

wm

mmk

sfe

S@

Mm

..... ___

fig

jPlÉ

'-.V

>•,

Ę ' %W-

Iafflzw

,{ ##»•

;;r

g® V

\v

gStfi

jalsisS

SH?-Ï?^VÔ

!«•

?te

Sgp

!T7?.vv

ÆtvL

Hl

MÊBÊÊÊm

SMI

Ul

NU

mm

ES«

%5jEg

ttf

lV-

ÿg»..

i.y.'

|K

B

V*

mm

*.

£sL->>

®r^5î

f&SX

Si

(3

fi

WÊÊM

gfcp

ms

PJ

WM

WÊSm

ite

“ )*‘“X

rgS

V'

ig a

i(i^

r'îîi'

mm

lV-

XNN

'IO.!

ss»v£> ’.VV

mx

mm

pi

P; äs«

iti

30

WxmS

SSfgEi

wm

fe

fi!

ï=?sm

rÿ

Al {4/,

ÄKS**

»K

?&m

‘Si

ï-MftrsfP&Ss!*

jâg2

!*S

WIELKA ENCYKLOPEOYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

WIELKA

I10PHA POWSZECHNA

ILUSTROWANA od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

SERYA I

Tom

-XXXVIII

(Fig. i — 325 i „Mapa kraju polskiego”)*

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna 10.

<QO>

U.03B0JIEH0 U,EH3yP0H), BapmaBt, 6 Ik>h» 1905 r.

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

*

N.

■

>.:

■v .1 :. « .

■r

*.■•* * ,ti

ï

ï

4*

i s

/■

. ioi *,

. - r- .

-■ 1

r - ■-■

• ■ : /«

?

V.

+■ «w

■'    ^ w

r : T T

'    k«r

.

WIELKA

mm

^nri

ILUSTROWANA.

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

SERYA I.

WARSZAWA.

Drukarnia „G azety Handlowej” Szpitalna 10.

r'\ ' ■ ” i" l ; ...1

*, •- • ’ - *•*

»

: . ;

■

i

«•'

;

mm*

. * ■

... >. . s * «

■.

'■ ^

*•. • -

'-sr

-    ,-j

• ä*.:    ■'

—

\

*0<x

Ai;

•4‘cs, .    2

^ Ç:

v. ■

‘ T.

Li-: * •r ■

Î

î;;>

H •

$

ĆA.*

7;

o

•/-

<5'.

■

■ \A

• V . C '

■ ‘

■

' ■ ; 4

'»»- 'hot

<■■

&

C

<■$

. •*

/ •: »

1.4-*

•V

(X

-i

«

rj

. •

.V *■*

» ‘

■

r •r>.

A03B0JIEH0 U.EH3yP0H).

:-»r

Bapiuasa. — 5 110.151 1904 ro.ua.

V r

¹ ft

A'.v

.A'ïv

0 o 1 n 3 I; v    r,.₍ s*;r    ■ ,

. • ; ; ’.....''x

K-M.

■xc.

’A

fju

fo- Jjojft.

K.

Kolberg Oskar, syn Juliusza (ob), jeden z najwybitniejszych pracowników na polu ludo-znawstwa krajowego (* 1814 w Przysusze w pow. Opoczyńskim—f 3 czerwca 1890 w Krakowie). Wiatach 1824—1831 odbywa studya w ówcze-snem liceum warszawskiem i tam dojrzewa ideowo. „W ścianach tego samego domu—pisze J. Karłowicz—gdzie piosnkę zaklinał w tony Szopen a melodyę w urocze słowa Brodziński, zamieszkał chłopczyna... rósł słuchając pieśni największego muzyka i pierwszego romantyka naszego... ślubował sobie, że wyszuka źródła tych tonów czarodziejskich, zaczerpnie z nich i upoi się niemi... W życiu jego stało się to pragnienie ową nicią, około której reszta wątka nawija się jak zwykły podkład“. Obok uczęszczania do liceum, K. pobiera w domu lek-cye muzyki pod kierunkiem Vettera, Elsnera i Dobrzyńskiego; później parę lat pracuje w kantorze bankierskim, wyjeżdża do Berlina w r. 1835 i tam uczy się harmonii pod kierunkiem Rungenhagena i, żyjąc w świecie własnym, wolny na razie od wszelkich obowiązków, po dwóch latach powraca i utrzymuje sięzlek-cyj muzyki, a widocznie niezbyt mu się powodziło pod względem materyalnym, kiedy przerzucza się do urzędowania w biurach kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (1845 —1858) oraz w Komisyi Skarbu (1858—1861). Potem idą długie lata tułaczki. Znajdował w ciągu lat kilkunastu przytułek w domu br. Konopków w Galicyi. W ostatnim roku życia zamieszkał w domu d-ra I. Kopernickiego, zajęty uporządkowaniem swoich materyałów. Leżąc w łóżku, był jeszcze wciąż zajęty korektą dzieł drukujących się i przygotowaniem nowych do druku, w czem dopomagała mu przyjaciółka jego, p. Józefa Blizińska. Na dwa dni przed śmiercią prowadził korektę „Przemyskiego“. O godzinie pierwszej w dniu samej śmierci przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego tomu I „Chełmskiego“, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia. W obliczu śmierci odezwał się, jakby streszczając

krótką autobiografię: „umieram z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia co mogłem, że nikt mnie za próżniaka niema i mieć nie będzie a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo“. Obfitość puścizny po K-ie jest zdumiewająca. Rozpoczął poszukiwania ludoznawcze bardzo wcześnie, bo już w r. 1842 ogłosił w Poznaniu „Pieśni ludu polskiego“ (z melodyami, 101 pieśni na 93 str. in folio). Zbieranie tych piewszych materyałów prowadził Kolberg na tle obowiązków i pracy codziennej a rozpoczął pracę swoją w r. 1839, kiedy udało mu się zebrać w Wilanowie plon obfitszy. Każdy wolny miesiąc, dzień nawet każdy odpoczynku obracał na wycieczki po kraju. Naturalnie, nie mógł iść w ślady Zoryana Chodakowskiego, który o pół wieku wcześniej wędrował z kijem w ręku od wsi do wsi. Były to czasy, kiedy uważnie śledzono emisaryuszów demokracyi ówczesnej i taki zbieracz jak Chodakowski dostałby się do aresztu w pierwszej lepszej wiosce galicyjskiej. Nawet coś podobnego zdarzało się O. K-owi, gdy z przyjacielem swoim Konopką wybrał się na przechadzkę piechotą do Czerska. Odbywał więc wędrówki swoje w sposób mniej efektowny. Wybierając się w nieznaną okolicę, starał się tam pozyskać gościnę i poparcie u paru osób z inteligencyi miejscowej. Przy pomocy gospodarza zaprzyjaźniał się z miejscowemi grajkami i śpiewaczkami, wyszukiwano starych bajarzy, doświadczone swachy weselne, lekarki itd., których gadatliwość zdobywał poczęstunkiem lub zapłatą. Początkowo gromadził tylko melodye, ale stało się z nim co zwykle zbieraczy spotyka: rozpoczął od melodyj a skończył na gromadzeniu i opisywaniu wszystkiego, co ludowe. A więc już następna praca jest rozszerzeniem widnokręgu naukowego, nie same w niej piosnki pojedyńcze, ale zestawienie porównawcze licznych odmianek i melodyj tej samej pieśni. Tytuł jej „Pieśni ludu polskiego“ (Warszawa 1857). K. zapowiadał pod tą samą nazwą ciąg dalszych tomów, któ-

re jednak nie wyszły, gdyż „K. zmienił me- nie miał ani wzorów, ani wskazówek. Dosło-todę ogłaszania zbiorów swoich i odtąd nie t e-matycznie, lecz geograficznie pieśni podawać zaczął, dołączając do nich wszystkie inne utwory ludu, oraz opisy jego życia, zwyczajów, obrzędów, wierzeń itd. słowem przekształcając muzykalną monografię pieśni ludowej na wszechstronną etnografię Polską“. Pieśni zamieniają się na „Lud Polski“, dosłownie: „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce“—dzieło, które wychodzi zwolna seryami. (W pierwszych tomach istnieje podtytuł „Materyały do etnografji słowiańskiej“, który później znika— świadectwo pewnych ideałów, które z biegiem czasu rozpierzchły się). „Sandomierskie“ ukazuje się w r. 1865, potem idą „Kujawy“ (se-rya 111 Ludu 1867, serya IV 1868); „Krakowskie“ (Kraków; serya V 1871, str. 384; VI 1873, str. 540; VII 1874, str. 354; VIII 1875, str. 368) „Poznańskie“ (Kraków; serya IX 1875, str. 320; X 1876, str. 388; XI 1877, str. 248;

wnie własnem doświadczeniem torował dopiero nowe drogi. A jednak rzeczy jego na swój czas w europejskiej literaturze folklorystycznej należą niewątpliwie do wybitnych, jako zbiór materyału surowego. Z dzieł wydanych można spostrzedz, iż K. z trudnością niejaką rozszerzał zakres swoich studyów. Pieśni i melodye przeważają w tomach początkowych i dopiero później zaczyna on darzyć coraz większą uwagę i inne strony życia ludowego acz najważniejsza może sfera przesądów jest w ogóle zawsze bardziej zaniedbaną Niekiedy zamieszcza w tym dziale nietylko osobiście zebrane przyczynki, ale przedrukowywa z Glu-zińskiego i in. wszystko co tam znajduje, tak iż ogrom wydawnictw jego należy znacznie uszczuplić ze względu na te przedruki. W każdym razie „Lud“ był na swoje czasy wielkim pomysłem i wielkim dorobkiem. Zwiastuje on nową epokę w rozwoju naszego ludo-znawstwa: po okresie prac dorywczych następują czasy, kiedy ktoś systematycznie gromadził materyał folklorystyczny i pragnie oddać w szeregu monografij duch i zwyczaj, słowem kulturę ludu. K. nadał ludoznawstwu swojskiemu nowy kierunek, a raczej tchnął w nie dopiero życie. Uczynił dla tej dziedziny studyów bardzo wiele, a chociaż działalność jego nie wyłamała się ani z pod wpływu warunków historycznych, w których przeważa, ani tembardziej z pęt przygotowania, z którem jął się pracy, przecież to, czego dokonał, jest wiel-kiem dziełem. Utorował skrzętnością swoją drogę dla okresu dalszego, który tak świetnie reprezentują swoimi przyczynkami dr. Wł- Matlakowski oraz M. Federowski. Bibliografia. J. Karłowicz „O. Kolberg“ („Wisła“ III); dr. I. Kopernicki „Oskar Kolberg“ (Kraków 1889, str. 31); Tenże „Śmierć O. Kolberga“ („Wisła“ IV). Rafał Lubicz (H. Łopaciński) „Oskar Kolberg i ostatnia jego praca“ (w Ate-

L. K.

XII 1879 str. 335; XIII 1880, str. 212; XIV 1881, str. 390; XV 1882, 323); „Lubelskie“

(Kraków; serya XVI 1883, str. 330; XVII 1884 str. 224.); „Kieleckie“ (Kraków; serya XVIII 1885, str. 242; XIX 1886, str. 267); „Radomskie“ (Kraków, serya XX 1887, str. 312; XXI 1888, str. 244), „Łęczyckie“ (Kraków, serya XXII 1879, str. 271); „Kaliskie“ (Kraków, serya XXIII, 1890, str. 371. Nadto już pod od-miennemi tytułami: „Mazowsze, obraz etnograficzny“ (Kraków; I 1885, str. 356; II 1886, str.

302; III 1887, str. 370; IV 188., str. 400;

V 18 str. 380); „Pokucie, obraz etnograficzny“

(Kraków, I 1882, str. 360; II 1883, str. 300;

III 1888 str. 240; IV 1889, str. 328); „Chełmskie, obraz etnograficzny“ (Kraków; I 1890, str. 371; II 1891 str. 265). I to jest dopiero zaledwie połowa tego co K. zebrał : w r.

1879, kiedy już ogłosił drukiem 28 tomów,

obliczał, iż posiada materyałów jeszcze na 30. neum 1890 i w odbitce).

W pracach K-a prócz działu muzycznego (melodye pieśni obrzędowych, zwyczajowych dum i tańców), znajdują się tu i owdzie objaśnienia i uwagi, aczkolwiek ogólnikowe, więc nie-wyczerpujące przedmiotu, co do istoty, nastroju i powinowactwa muzyki ludowej polskiej ze starożytną i średniowieczną-kościelną. Tak np. w przedmowie do seryi 2-ej („Sandomierskie“), K. podaje kilka trafnych uwag o wpływie to-nacyj starokościelnych (gregoryańskich) na to-nalność pieśni ludowych. Na stron. 104 i nast. tejże seryi pierwszy z muzyków polskich zaznaczył związek tonalny niektórych melodyj ludowych z gamami pięciotonowemi muzyki staro-chińskiej i celtyckiej, i tym sposobem wyjaśnił charakterystykę niektórych, pozornie dzikich, czy zepsutych tonacyj w pieśniach obrzędowych. W tern tylko pobłądził, że źródła gam pięci otonowych, dochowanych szczęśliwie w kil-

Z nich „Chełmskie“ tom II i III, „Mazowsze“ tom VI, „Przemyskie“ pozostawił przygotowane do druku. W obec tego dorobku nikną drobniejsze rzeczy K-a w postaci artykułów w czasopismach nie tylko pod względem ilości, ale co ważniejsza, i jakości. Ten ogrom pracy budził podziw, zwłaszcza iż fundusze któremi badacz rozporządzał, były bardzo skromne. „Zkąd ten człowiek, będąc przez całe życie tylko nauczycielem muzyki, urzędnikiem biurowym i rezydentem w domu przyjacielskim zdobył się na środki tak znaczne, ażeby nas zasypać tylu tomami dzieł swoich?“ (dr. I. Ko-pernicki). Cichy geniusz — pisał o K-u L.

Kuba, etnograf czeski. Co do wartości materyałów, zebranych przez K-a, należy pamiętać o epoce, w której gromadził swój dorobek. Folkloru dzisiejszego nie było jeszcze, etnologia dopiero kształtowała się. Badacz ten

■V

A. Pol.

ku odwiecznych pieśniach weselnych, szukałw muzyce starochińskiej, szkockiej i celtyckiej, zamiast w ukształtowaniu gam u dawnych Hindusów, gdzie wytwarzały pięciodźwięki, a pod względem wzajemnego stosunku interwalów odpowiadały najzupełniej takiej gamie łamanej, jakąby dał szereg dźwięków, wydobywanych z samych tylko czarnych klawiszów fortepianu, poczynając od któregokolwiek z tonów, w skład tej gamy wchodzących. Taką gamę pięciotonową utrwalili przed tysiącami lat chińczycy; stąd zwie się ona w historyi muzyki gamą in do - chińską (indyjsko-chińską) lub aryjsko-mongolską.

K. więc dopatrując się w pieśniach polskich ludowych wpływu gamy specyalnie chińskiej i celtyckiej (z powodu, że w pieśniach ludowych szkockich najwięcej dochowało się zabytków melodyj, opartych na prastarych gamach indo-chińskich pięciotonowych), ani się domyślał , że czerpie materyał z drugiej ręki

f?ES1

*£/%•?

wà

I?

••

âplî

Fig. 1 Kolberg Oskar.

■W seryi IV („Kujawy“ str. 199), zamieścił K. opis tańców w takcie trójkowym, jak: polski (v. chodzony, wolny, okrą gły=polonez), kołodziej, mazur, kujawiak i ober-tas, przyczem podał zasadnicze różnice ich form i rytmiki, do jego czasów przez muzyków •polskich nieuwzględniane, oraz akcentów, tempa, sposobu tańczenia na kseb v. na ksóbkę {zwrot w tańcu na lewo), na odsibv. n ą o d s i b k ę (zwrot jia prawo) i t. d. K. upra-

| wiał także niwę kompozytorską. Wykształcony teoretycznie w szkole Dobrzyńskiego, w Warszawie, oraz Girschnera i Rungenhagena w Berlinie (1834—6), posiadał wiele wiedzy muzycznej, lecz nie wiele talentu wybitnego. Pierwszą jego pracą były: „Pieśni ludu polskiego“ (Poznań, 1842), na które złożyło się 126 melodyj ludowych, w układzie na głos pojedyńczy, z towarzyszeniem fortepianu. W r. 1859 napisał operetkę „Król pasterzy“ do słów Lenartowicza, a właściwie „obrazek z życia ludu wiejskiego na Kujawach“, składający się tylko z ośmiu numerów, wystawiony w Warszawie 2 marca 1859 bez powodzenia. Następnie utworzył muzykę do sztuki ludowej „Janek z pod Ojcowa“, dość często grywanej przez prowin-cyonalne trupy dramatyczne. Nadto wydał kilka zeszytów kujawiaków, mazurów, krakowiaków, etiud, pieśni do słów Zaleskiego itd.

Kolberg Antoni, malarz polski (* we wsi Ma-chory pod Żarnowcem w pow. Opoczyńskim w

r. 1816—f wr. 1891). Był on jednym z synów słynnego w swoim czasie profesora miernictwa i topografii w uniwersyteciè warsz. Juliana Kolberga (ob.) i w domu ojca od lat najmłodszych oswajał się z rysunkiem. Wstąpiwszy na uniwersytet warszawski, pracował pod kierunkiem profesorów: Blanka i A. Brodowskiego, głównie zaś w pracowni tego cstatniego przez lat kilka. W r. 1837 udał się do akademii berlińskiej, i tu jako wielce już zaawansowany uczeń, przyjęty został przez prpf. Wacha. W akademii tej sumiennym study om poświęcał się lat trzy; w r. 1842 wyjechał do Włoch, już jako samodzielny artysta. W r. 1848 przebywał w Paryżu, gdzie namalował ostatni portret Fr. Chopina niedługo przed zgonem mistrza. Zwiedziwszy prawie wszystkie najznakomitsze zbiory i muzea europejskie, powrócił do kraju około r. 1850. W ruchu ówczesnym mały brał udział. Były to czasy, gdy rozpoczęli działalność swą: Simmler, Kossak, Kostrzewski, Gerson, Gierdziejewski, Pilatti i inni. Kolberg, starszy od nich, niezwiązany koleżeńskiemi z nimi węzłami, pracuje na uboczu, przeważnie w kierunku religijnym i portretowym. Po przyjeździe Henryka Marconiego do kraju, pomaga mu w malowaniu fresków w gmachu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Z otwarciem wystawy stałej w domu Gerlacha, umieszcza swe obrazy na niej. Jednym z pierwszych był przepyszny portret węglowy słynnego budowniczego Marconiego, który znajduje się obecnie w zbiorach Towarz. Zachęty Sztuk Pięk. Skołatany przeciwnościami losu, schorowany, zmarł w zupełnem zapomnieniu w Warszawie w r. 1891. Z wybitniejszych prac jego wymienić należy: Portret Chopina, Głowa starca, Chłopiec uciekający z drzewem z lasu, Dziewczyna z klatką, Żebrak rzymski z psem, Bandyta włoski, Zwiastowanie, Święci Piotr i Paweł (do kościoła wDojlidzie), Święta Trój-

li. r.

St. A. K.

Red.

Z. W.

Pyr.

ca (do archikatedry warszawskiej) i w. in. Na wystawie retrospektywnej r. 1898 znajdowała się jedna niewielka główka kobieca K-a, dająca niezwykle pochlebne pojęcie o talencie jego. Widocznem było, że malarz ten wyszedł z dobrej szkoły, a co więcej, że był rzeczywistym artystą. W pięknie narysowanym owalu twarzy, w miękkiej karnacyi, w delikat-nem dotknięciu pędzla znać dobrego ucznia Antoniego Brodowskiego, w wyrazie, który umiał zakląć w rysy dziewczęcia, we wdzięku, jaki się wydziela z młodzieńczej twarzyczki, znać malarza, czującego piękno natury, znać artystę z duszą. Tą właśnie stroną organiza-cyi staje się K. niezwykłem zjawiskiem na tle epoki charakteryzującej się małym polotem produkcyi artystycznej. — K. może jeden z pierwszych zaczął studyować wewnętrzną istotę malowanych przez siebie ludzi i zbliża się całą swą działalnością do okresu, który zdobią nazwiska Simmlera, Góreckiego, a wreszcie Rodakowskiego. Dość spojrzeć na jakąkolwiek z prac jego, aby zrozumieć zasadniczą różnicę dążeń, jaka oddziela Kolberga od całej generacyi okresu Kokularowskiego od takich Murzynowskich, Phanhauserów, Sikorskich, Mie-roszewskich i t. d., artystów zdolnych i rutynowanych, ale dziwnie bezdusznych w kreacyach swych portretowych. ' Prawdopodobnie wypadnie zaliczyć K-a do talentów zmarnowanych, z pewnością nie wypowiedział się w swej długoletniej kary erze dostatecznie, nie dał ostatecznego wyrazu wrodzonych swych skłonności i miary swego talentu. Nie mniej jednak pozostanie onw liistoryi malarstwa polskiego, wśród tych, którzy nietylko potrafili dobrze malować, lecz i czuć wiele.

Kolbertyzm —takie miano pozyskał od nazwiska Colberta (ob.) minisLa Ludwika XIV, merk a nty li zm (ob.) krańcowy, czyli polityka handlowa, popierająca rozwój przemysłu środkami sztucznemi, z zaniedbaniem rolnictwa. Jakkolwiek sam Colbert, hołdując zasadom mer-kantylizmu, a więc popierając głównie przemysł i handel, nie zapominał o interesach rolnictwa, jakkolwiek na swój czas prowadził politykę gospodarczą, która przyniosła Erancyi pożyteczne owoce, to właśnie z jego nazwiskiem złączono pojęcie jednostronnej polityki ekonomicznej, sztucznie podniecającej rozwój przemysłu z uszczerbkiem dla rolnictwa. Taką politykę pierwszy Mangotti w r. 1791 nazwał kolbertyzmem i to miano nosi przesadny system opiekuńczy do tej chwili. Każdą więc interwencyę państwa w sferze stosunków gospodarczych, opartą na wygórowanych cłach opiekuńczych, na wyhodowanym sposobem cieplarnianym industrya-lizmie, na przykładaniu nadmiernej wagi do wpływu zbawiennego przemysłowo-handlowej działalności, z pominięciem interesów rolnych nazywa się kolbertyzmem.

Kolbing Eugeniusz, filolog niemiecki,anglista (* 21 września 1846—*j* 9 sierp. 1899) początkowo nauczyciel gimnazyalny w Dreźnie, później u-rzędnik biblioteki w Strasburgu, 1873 habilitował się w Wrocławiu na katedrze języka i literatury angielskiej. Ważniejsze prace: „Beiträge zur vergleichenden Geschichte der romantischen Poesie und Prosa des Mittelalters“ (1876); wydał w doskonałych edycyach szereg utworów średniowiecznych: Chanson de Roland (1877), Elis Saga ok Rosamundu (1881), Die nordische und englische Version der Tristansage (1878 — 1882, 2 t.), „Amis and Amiloun“ (1884), „The romance of Sir Bevis ofHamtoun“ (1885), „Arthur and Merlin“ (1890). Od roku 1893 zajął się klasyczną edycyą Byrona. Założył „Altenglische Bibliothek“; oraz czasopismo „Englische Studien“ (od r. 1877).Por. „Eugen Kolbing“ (w „Englische Studien“ 1900 oraz oddzielnie).

Kolbingit, jeden z synonimów minerału kosyrytu, czyli enig maty tu (ob.)

Kolbuszowa, miasto powiatowe w Galicyi, nad rzeką t. n., w okolicy piaszczystej, dokoła otoczone lasami sosnowemi, zabudowane schlu-dnemi dworkami drewnianemi wśród pięknych sadów i ogrodów, tak iż wygląda jak oaza wśród pustyni. Murowany kościół, zamek obronny, zburzony r. 1769 przez konfederatów barskich. Ku-ropatnicki (Geogr. Galicyi; przytacza, że był tu piękny pałac w XVII w., cały z drzewa na żelaznych sztybrach, kutych przez miejscowych ślusa rzy,rozebrany później przez Jerzego hr. Tyszkiewicza. Tu została dokonana sławna tranzak-cya Kolbuszowska, mocą której ostatni ordynat ostrogski (ob. Ostrogska ordyna-cya), książę Janusz Aleksander Sanguszko, marsz, lit., rozdarował te dobra różnym osobom.—Miasto posiada dobrych rzemieślników: ślusarzy, stolarzy, kołodziejów i tokarzy, wyrabiających dziś tylko przedmioty do użytku włościan, lecz dawniej słynnych na całą Rzeczpospolitą. Ich wyroby, a mianowicie stoły, łóżka i skrzynie były tak gustowne, iż zwróciły uwagę podróżującego w roku 1804 po Galicyi Rohr er a (ob.), który oświadczył, iż rzemieślnikom K-m brak jedynie stosownych wzorów. Niestety,nikt nie zajął się stworzeniem tutaj odpowiedniej szkoły, a gdy dokoła powstała sieć dróg żelaznych, przemysł w K-ej podupadł.—K. liczy około 4 000 mieszk., z których % jest Żydów, w niej rezyduje starostwo, rada powiatowa i sąd, szkoła ludowa 4-o klasowa, strzelnica, prochownia, browar, cegielnia i t. d. K. należała po wyjściu z ordynacyi ostrogskiej do książąt Lubomirskich, obecnie do hr. Tyszkiewicza, który posiada na K-ej folwark blisko 900 mórg.—Przedmieścia noszą nazwy: Kończówka albo Kłodniczówka i Podosobnia. — B i b 1 i o g r. Powiat Kolbuszowski opisany w „Wędrówkach po Kraju“, Hołowkiewicza („Przewodnik nauk. i liter.“ 1878 str. 211).

Kolce U zwierząt. Pod nazwą K-ców nauka obejmuje najrozmaitsze utwory skóry zwierząt tkankowych, nazywane niekiedy igłami, względnie do ich wyglądu zewnętrznego. Jest to postępowanie zgoła słuszne, gdyż jednoznaczność pochodzenia tych utworów i ich przeznaczenie należy przedewszystkiem uwzględniać. Do tego samego rodzaju utworów trzeba zaliczyć i części szkieletu pierwotniaków.

głowów v. Cierniogłowów (stąd nazwa); znajdują się one na wysuwalnym cewkowatym ryjku, otoczonym pochwą i służą zwierzęciu do przymocowania się do tkanki osobnika, na któ-

IliSczz

ii

Warto zaznaczyć, że zależnie od rozpatrywanych grup zwierzęcych pochodzenie i rozwój kolców są odmienne, jak również, że termin używany nie odznacza się dokładnością, gdyż trudno niekiedy w utworach skóry wyodrębnić takie jej produkty, jak np.: szczeciny i mniejsze kolce, różnica jest w tym wypadku tylko ilościową. W każdym razie igły a kolce są nawzajem równoznaczne. U pierwotniaków za igły możnaby poniekąd poczytywać szkielet ni-bynóżek (pseudopodia), słonecznic (.Heliozoa)

Fig. 2. Krzemionkowe igły gąbek:

1 i 3 igły promieniste Euplectella; igła w postaci kotwicy (z rodzaju Esperiaj; 4 igły gąbki słodkowo-. dnej (Spow/tlla): 5 gwiazdkowate skupienie igiełek w gąbce—Chondrilla; 6 sześcio-osiowa igła Euplectdla

(ob.); nibynóżki te mają układ promienisty, są dosyć sztywne i na końcach zaostrzone; wewnątrz nich przechodzi nić osiowa, jako podpora; nić owa powstaje przy wysuwaniu się (powstawaniu) nibynóżki i znika wraz z wciąganiem ostatniej; nici osiowe przenikają wgłąb komórki słonecznicy wychodzą z pasa granicznego ekto i entoplazmy, niekiedy zaś zaczynają się głębiej (ob. rysunek w art. Actino-sphaeriuui). Wśród pierwotniaków podobne utwory igiełkowate (stale zachowujące się) istnieją jeszcze u promieniowców (.Radiolaria)

Fig. 3. Wapienne igiełki gąbek z grupy Sycones.

mi szkieletu i są na nich osadzone (ob. Szkarłu pnie), utworzone są z masy wapiennej; istnieją u jeżowców (Echlnoidea), rozgwiazd (Asteroidea) i wężowideł (Ophiuroidea). U jeżowców istnieją kolce mniejsze i większe, wiotkie, zaostrzone na wierzchołku, niekiedy cienkie jak szczeciny, lub jak w rodzaju Cirado-idea mają kształt zgrubiałych buławek; kolce większe składają się z części rdzeniowej (osiowej) i korowej; są u podstawy rozszerzone i zwężają się ku końcowi; z płytkami zestawione ruchomo za pośrednictwem brodaweczek,

(ob.), występują one w zarodzi zewnątrz komór ko w ej, t. z w. sar comatrix, i niekiedy posiadają układ promienisty: u tej grupy pierwotniaków igły zazwyczaj sztywniejsze, niż u słonecznic; igły promieniowców swemi szer-szemi podstawami osadzone na cienkich pałecz- ' rym pasożytują kolcogłowy. Grupą zwierząt, kach, łączących torebki szkieletu (ob. s z k i e le t I najwięcej w opisywane utwory obfitującą, są zwierząt i rys. do artyk. Acaathometra)\ j szkarłupuie (Echinodermata), kolce i produkty zbudowane są z krzemionki i wraz z innemi j ich przeobrażeń powstają w związku z płytka-włóknistemi i krzemionkowemi wytworami pro-toplazmy tworzą szkielet organizmu. Z pośród tkankowców liczne utwory kolcowe (igiełkowate) zdarzają się u gąbek Porifera (ob.); forma igieł jest tu tak ważną, że na niej oparto układ systematyczny gąbek ; przyczem odróżniono igły wapienne i krzemionkowe; pierwsze bywają o jednym, trzech i czterech promieniach; niekiedy powstają najrozmaitsze kom-binacye tych form zasadniczych. Igły krzemionkowe posiadają formy trój- i czteropro-mienne; u pewnych gatunków są cieniutkie i przezroczyste, jak gdyby szklane (ob. rys. 2). i płytek, wchodzących w zagłębienia odpowie-Powstają one w środkowej warstwie ciała gą- i dnie K-ów; w miejscach tego złączenia są po-bek (mezodermie) ze specyalnycli jej i chewki elastyczne, do których podchodzą włó-komórek. Wśród typu robaków nader nie- i kna mięśriiowe, poruszające kolce; w tkance, wiele gatunków posiada igły i kolce; pocho- > otaczającej pochewki mięśniowe, znajdują się dzenie ich jest tam odmienne, niż u powyżej ! nerwy okoliste; w małych K-ach brak poche-opisanej grupy, mianowicie rozwijają się w ek- j wek i unerwienia. U pewnych gatunków je-todermie, a właściwie w skórze; dość wymię- żowców istnieją nadto kolce jadowite, zawie-nić igły w rzędzie AcantJiocephall, t. j. kolco- j rające w rozszerzonych częściach wierzchoł-

Wielka Kuc. Powsz [lustr. Ze«z. 239a T. XXXVII.

S. M.

kowych woreczki jadowite. K-e rozgwiazd, co do pochodzenia jednakowe z K-aini jeżowców, pokrywają cały prawie pancerz, niekiedy brzegi rowków ambulakralnych, bywają nieruchome lub zestawione z pancerzem. Odmianą K-ów właściwych u rozgwiazd są t. z w. paxil-lae (u rodź. Astropecten): są to słupki wapienne, rozszerzone na wierzchołku, na których osadzone są szczoteczki ostrych igiełek. U wę-żowideł kolce przeważnie wiotkie, czasami pęczek cienkich K-ców otoczony bywa wspólną błonką; zdarza się, że kolce jednego pieńka rozchodzą się ukośnie promienisto i na końcach posiadają wspólną błonkę, co nadaje im kształt parasolika; niekiedy jeszcze kolce główne pokryte są bocznemi mniejszemi. Powstawanie K-ów u szkarłupni związane jest prawdopodobnie ze sposobem ich życia; przymocowanie do dna morza lub mała ruchliwość utrudniają obronę od napastnika: twardy szkielet, najeżony K-ami, niekiedy jadowitemi, ułatwia zwierzęciu walkę o zachowanie gatunku. Kolce u mięczaków występują jako dodatki i utwory wtórne muszli u wielu gatuuków z gromady małżów (Lamellibranchiata), gdzie istnieje wiele gatunków przytwierdzonych, lub wolno się poruszających (ob. m uszła,małże). U stawonogów kolce są utworami ich chitynowego lub wapiennego pancerza i najróżnorodniejsze-mi jego wyrostkami i powstają na rozmaitych zewnętrznych narządach ciała; widzimy je u skorupiaków na odnóżach i tułowiu, dalej u mieczogonów (Xiphosura), u których poza odwłokiem znajduje się długi ruchomy pozaodbytowy kolec ruchomy; istniały u trylobitów kopalnych; obficie występują również w . gromadzie owadów, gdzie służą za środek obrony w walce o byt; zarówno u postaci zupełnie rozwiniętych tak u gąsienic i poczwarek; gąsienice wielu motyli np. (z rodziny Sphinx'ow) posiadają na końcu ciała miękkie, zaostrzone, zgięte w kształcie sierpa kolce, co nadaje im odstraszający wygląd; u innego gatunku (Pactes regalis) cała głowa jest obsadzona czerwonemi, ułożonemi w kształcie promieni gwiazdy kolcami; z pośród form dojrzałych uzbrojone są K-cami tę-gopokrywe (Coleoptera) ; mają one K-ce na odnóżach, a szczególnie na głowie (np. u gat. Oryctes nasicornis — nosorożec, Ateuckus sa-cer—poświętnik) i t. d. Wśród kręgowców najczęściej zdarzają się kolce w gromadzie ryb, szczególnie zaś w rzędzie cierniopletwych (ob.); K-ami tu możnaby nazwać (członkowane) promienie płetw, przeważnie grzbietowych i brzusznych, jak np. u kolcołuska, u okonio-watych, u gat. koczkodon Lophius (ob.), u „ża-boryby dyabła morskiego“; kolce przedpletwo-we gat. Peristhethus cataphractum (ob.), następnie u naszego gatunku Gasterosteus aculeatus (ciernika — ob.), u ryb bekasoryb (Centris-cus scolopax)\ szczególnie wybitny kolec nad głowĄ u gat. Długobrzucha Lophotes cepedia-

nus, dalej u gat. Begalecus banhsii i wielu innych. Drugiego typu kolcami u ryb będą kolce powstające na łuskach, n. p. jest u wielu gatunków z grupy Zrosłoszczękich Plectognati (rodź. Ko stera (ob.) Ostracion, Dwuząb Diodon, Tetrodon—kolcobrzuch (ob.) itd.). Z kręgowców wymienić należy jeszcze ssaków, i jako przykłady wskazać kolczatkę—-Bchidna hystrix z rzędu stekowców, u jeżów — Erinaceidae ; z owadożernych i jeżozwierzowatych (Hysirici-dae), zaliczanych do gryzoni. Co do rozwoju i pochodzenia, to kolce ssących powstają w sposób zupełnie analogiczny do sposobu powstawania włosów (ob.) i są tylko ich odmianą (zgrubiałe włosy), natomiast kolce ryb rozwijają się odmienię; są to łuski albo skostniałe promienie płetw (ob.).

Kolce roślinne (aculei) są jakby bronią roślin i służą do ochrony liści lub tkanek przeciw różnym nieprzyjaciołom ze świata zwierzęcego. Są one zawsze produktem naskórka albo kory i nie posiadają w swem wnętrzu żadnych naczyń (przeciwnie ciernie roślinne); mogą być jedno- lub wielomórko-we, a zawsze zaopatrzone są w ostry koniec, który służy jako broń przeciw nieprzyjacielowi. K. r. podobne są bardzo pod względem swej budowy zewnętrznej do cierni i czasem trudno odróżnić jedne od drugich, co gorsza, że i sami botanicy często niekonsekwentnie tych wyrażeń używają. K. r. mogą występować na wszystkich częściach rośliny, a najczęściej spotyka się je tuż obok lub przed miejscem, do którego obrony służą, a stąd i sam dostęp do zielnych części rośliny, jak ogonki liściowe, łodyga, czasem i korzenie powietrzne, są bronione przez K. r. przeciw pełzającym od dołu zwierzętom. Tak np, w rodzaju palm Acan-thorhim korzenie powietrzne, wychodzące z dolnej części pnia, u licznych gatunków z rodziny Bombax i Pandanus, dalej u Gleditschia i naszych róż dolne części zdrewniałych pni, a ulicznych palm wachlarzowatych ogonki liścia i pochwy są ochraniane przy pomocy kolców. Wielkość, kierunek, i rozmieszczenie K-ów r-ych-zależne jest z jednej strony od siły nieprzyjaciela i jego narzędzi niszczących, z drugiej zaś od sposobu napadania tegoż. Olbrzymie, po wodzie pływające liście rośliny Victoria regia, należącej do rodziny Nymphaeaceae, są tylko od spodu i na zagiętych brzegach uzbrojone kolcami, a więc tam, gdzie są wystawione na napady zwierząt wodnych, roślinożernych. Często też zdarza się, iż niektóre rośliny Tylko w młodym wieku, a więc wówczas, kiedy są jeszcze wzrostem małe, a ich liście i gałązki zwierzęta przeżuwające (np. kozy, owce, bydło) niszczyć mogą, uzbrojone są albo kolcami, albo cierniami; gałęzie zaś i liście wyżej położone, jak również cała roślina w wieku późniejszym, zupełnie tej obrony nie posiadają. U innych jeszcze roślin każde żeberko liścia opatrzone jest kolcem, tworząc

J. Hel.

Mut.

Mela 2, 3, 6.

w r. 1584.

w ten sposób jakby piłę, broń bardzo skuteczną przeciw nieprzyjacielowi.

Kolchicyna należy do- grupy alkaloidów, C₂₂ H₂₅ NOg—(CH₃0)₃ C₁₅H₉. (NH. C₂H₃0). co₂ch₃. Znajduje się ona w nasionach Colchicum antumnale, skąd otrzymują ją przez ekstrakcye; punkt topliwości 143-147°. Wwodzie rozpuszczalna, w gorącej trudniej, aniżeli w chłodnej: rozpuszcza się w alkoholu i chloroformie, nie rozpuszcza się zaś w eterze. Smak gorzki. Płaszczyzną polary żacy i skręca w lewo. Mocne kwasy mineralne zabarwiają roztwór K-y na silny kolor żółty. K. jest w wysokim stopniu substancyą trującą.

Kolchida, ob. Kol chi s.

Kolchis, po grecku KoÀ/îç, po łacinie Col~ chis, urocza i urodzajna, chociaż bagnista kraina w południowo-wschodnim kącie morza Czarnego, w starożytności Pontos Eukseinos zwanego, obejmująca dzisiejszą rosyjską gubernię Kutaiską i Transkaukazyę, jako też sąsiednią prowincyę turecką, Trapezunt; graniczyła ku północy z górami Kaukaskiemi, ku wschodowi z Iberyą i rzeką Koraks, ku południowi z ziemią Pontyjską (Pontos), ku zachodowi z morzem Czarnem, znaną zaś już była w zamierzchłych czasach greckich, gdyż tam była ojczyzna mitycznej czarownicy Medei i sławne owo złote runo się znajdowało, po które Argonauci (ob.) wyprawę podjęli. Dokładniej wprawdzie poznali Grecy tę krainę od czasów założenia osad w tych stronach przez Milezyjczyków. Główną rzeką K. jest Phasis albo Rh i on, dzisiaj Rion, podczas gdy Akampsis, dzisiaj Diorok, granicę jej ku Pontyjskiej krainie tworzy. Z miast najważniejsze: Phasis, dzisiaj Poti, Dioskurias, dzisiaj Is-kurya, oba na wybrzeżu morskieni, przez Milezyjczyków założone, a za panowania cesarzów rzymskich przydomek Sebastopolis noszące; więcej ku północy leżało P i t y u s, dzisiaj Pitsunda, rzymska twierdza graniczna, służąca także jako miejsce deportacyjne dla banitów rzymskich. Jako mieszkańców K-y, zwanych po grecku KóX)(oi, po łacinie Cole hi, wiodących życie proste, żywiących się głównie tatarką, a handlujących przeważnie płótnem i smołą, wymieniają źródła rozmaite szczepy: San-nów, Machelonów, Heniochów, Zydretów, Larów, Apsilów, Abazgów i Sanigów, zwane póź-niejszemi czasy wspólnem mianem Lazzi. Dla czarnawej barwy skóry, włosów kędzierzawych, zwyczaju obrzezania i zręczności w wyrabianiu płótna uważał ich Herodot za kolonistów egipskich z czasów Sezostrysa. Faktem natomiast historycznym jest, że górzysta część K-y zostawała pod rządami własnych książąt, formalnie tylko obcą władzę uznając, chociaż płaciła królowi perskiemu haracz, składający się z pięknych chłopców i dziewcząt. Kseno-fon (Anab. 4, 8, 8 i nast.) wspomina także

Kolchów w okolicy Trapezuntu. Głównemi płodami krainy były: len, konopie, wosk, smoła i znakomity budulec okrętowy; złoto znajdowano w licznych strumieniach górskich. Póź-niejszemi czasy należała K. do państwa Mitra-datesa Wielkiego, a po podbiciu go przez Rzymian stała się rzymską ziemią lenną; za panowania zaś cesarza Trajana poddała się dobrowolnie berłu rzymskiemu, a począwszy od V wieku po Chr., zatracając starodawne miano, stanowiła królestwo, zwane Łazika.—Por. Herodot, 5, 103 i nast.; 3, 97; 4, 37; Strabon, 11, 427 i nast.; Plinius, Nat. Hist. 6, 4, • 5;

S. Drz

Kolco Iwan, ataman kozacki (f r. 1584) za czasów Iwana Groźnego, spółtowarzysz Jermaka Timofiejewieża. Za rozbój i zniszczenie w 1579 r. Sarajczyka, miasta nogajskiego, skazany został wraz z towarzyszami na gardło, ale zdołał uciec przed karą. Przyjęty chętnie, jako śmiały i bitny junak, do służby przez Stroganowych, udał się wraz z Jermakiem i dopomógł do zwycięstwa nad Kuc zu mą (ob.). Po zdobyciu Iskeru wysłany został w końcu roku 1582 przez Jermaka do cara z bogatym łupem i z wyrażeniem uczuć wierno-poddańczych w imieniu zdobytej Syberyi. Szczodrze obdarowany, przywiózł z powrotem do Syberyi podarunki carskie dla Jermaka. Przybyło z nim kilku popów dla nawracania tubylców syberyjskich. Wysłany w końcu r. 1583 na pomoc Karaczy - Murzie, jednemu z lenników Kuczuma, przeciwko No-gajcorn, został przez Karaczę zamordowany

E. Chw.

Kolcobrzuch (Tetrodon). K-y są rodzajem ryb kościstych (Te/eo^ei)[ob.],podrzęduzrosło-szczękich (Plectognati) o szczękach górnych i kościach szczękowych nieruchomo zrośniętych rodziny jeżoryb (Tetrodontidae), Forma ciała K-ów przeważnie kulista, o szerokim łbie i szczękach wysuniętych w kształcie dzioba; zęby złączone emalią w dwie blaszki w każdej szczęce (stąd nazwa t e t r o d o n-czteroząbj; znamienną cechą szkieletu jest niezupełnie zamknięty kanał rdzenio-mózgowy; skrzela w ilości trzech par; pęcherz pławny zamknięty, w kanale pokarmowym na przodzie przełyku t. zw. worek przełykowy, który przy wciąganiu powietrza rozdyma się znacznie i nadaje kulisty kształt ciału. Z wielu gatunków tego rodzaju najwięcej znanym jest Kolcobrzuch Tetrodon Tabaka arabów\ (fig. 4) długość ciała wynosi 25 cm., głowa o szerokim czole; oczy umieszczone wysoko z boków czoła; przed niemi wzniesienie z dwoma wąsami (włoskami); skóra na brzuchu okryta ostremi cienkiemi kolcami; pozostała powierzchnia skóry prawie goła, w dotknięciu śliska, o jaskrawein zabarwieniu; grzbiet ciemny, boki w pręgach koloru jasno-żółtego, takiegoż koloru brzuch, część piersiowa śnieżno-biała; płetwy ogonowe żółte;

o roz- przecznemi szeregami haczyków, zwróconych ku tyłowi, którymi przyczepia się; za pomocą specyalnego mięśnia może być on wciągnięty do pochwy ryjkowej. Ścianka ciała składa się w mo- z zewnętrznej cienkiej błonki (cuticula), znajdującej się pod nią warstwy grubej t. zw. pod-błonkowej i wreszcie z pokładu mięśni. W warstwie podbłonkowej mieści się osobliwy, siatkowaty układ naczyniowy, który przedłuża się w dwa podłużne twory t. zw. lemniski, położone w przedniej części jamy ciała. Zadanie układu naczyniowego polega prawdopodobnie na przeprowadzaniu soków odżywczych, wessanych przez skórę do dalszych części cia-po- ła; przewodu pokarmowego brak zupełnie.— Układ nerwowy składa się z mieszczącego się u nasady ryjka zwoju nerwowego i wychodzących z niego (jednego środkowego i dwu bocznych) pni nerwowych naprzód i w tył. Organów zmysłów, szczególnie wzroku i słuchu, brak zupełny. Obszerna jama ciała oprócz wspomnianych wyżej lemnisków mieści w sobie jeszcze organy płciowe męskie lub żeńskie, zależnie od płci osobnia, kończące się pojedyń-czym zewnętrznym otworem na tylnym końcu ciała. Organy płciowe samca składają się z dwu dużych, najczęściej jajowatych, położonych jeden za drugim jąder, których przewody łączą się w jeden wspólny przewód nasienny; do niego zaś otwierają się przewody 6 (uJEchi-norhynchus gigas 8) gruszkowatych gruczołów. Przewód nasienny zakończony wyrostkiem, który odgrywa rolę organu spółkowania, otwiera się do dosyć szerokiego i mogącego się wypu-klać na zewnątrz worka (bursa). U samic, przewyższających zawsze samców pod względem wielkości, zasługują na szczególną uwagę jajniki. Początkowo są to dwa skupienia komórek, które rozpadają się później na znaczną liczbę drobniejszych części, wpadających do jamy ciała. Tu drobne te skupienia pływają jako t. zw. jaja wolne, których pojedyńcze komórki rozwijają się w jaja właściwe, a te zaś oddzielają się jeszcze przed zupełnem dojrzeniem, skutkiem czego w jamie ciała samicy znajdują się obok Jaj wolnych“ pojedyńcze jaja istotne w różnym stopniu rozwoju. Jajowód w zasadzie przedstawia otwartą na obu końcach rurkę o skomplikowanej budowie, zasobną w gruczoły i mięśnie, w której można rozróżnić trzy idące jeden za drugim oddziały. Przedni oddział, zwany„dzwonem macicznym", za pomocą otworu pochłania jaja, które wyrzuca następnie w stanie jeszcze niedojrzałym do jamy ciała przez otwór boczny wówczas, gdy jaja dojrzałe wędrują dalej do Kolcogłowy (Acanthocepliali), rząd robaków drugiego oddziału,—macicy (utérus). Za maci-rozdzielnopłciowych z gromady obleńców (Nema- | cą znajduje się ostatni, trzeci oddział, otwie-thelminthes). Ciało ich jest wydłużone, obłe. j rający się na zewnątrz. Jajka wydostające się Na przednim końcu znajduje się okrągły lub na zewnątrz zawierają już w sobie zarodki, walcowaty wyrostek ?£zwany ryjkiem. Na po- otoczone zwykle trzema twardemi błonami, wierzchni swojej ryjek uzbrojony wieJu po- Taki obłoniony zarodek, przedostawszy się do

płetwy wogóle przeważnie niewielkie, maitej ilości promieni (18 w piersiowych, 11 grzbietowej, 9 — 10 w odbytowej i 9 w ogonowej). K. Fahaka przebywa w Oceanie Indyjskim i sąsiednich morzach, jak również rzu Śródziemnem; podczas wylewów wchodzi do rzek (Nil) i po opadnięciu wody często liczne zastępy K-ów giną na obsychających wybrzeżach; podróżnicy po Egipcie chętnie nabywają te oryginalne rybki do swych zbiorów. Ciekawe są zwyczaje tej ryby. Przy niewielkiej zdolności do pływania K-y poruszają się w głębokiej wodzie niezbyt szybko w porównaniu z innemi rybami, wobec czego w chwili niebezpieczeństwa szybko zbliżają się ku

-mm

PR® m sil

mm

Fig. 4. Kolcobrzuch (Tetrodon fahaka).

wierzchni morza,

wciągają jaknaj większą ilość powietrza i zmieniają pomarszczone zwykle ciało w najeżoną kolcami kulkę, odwróconą brzuchem ku górze; w tym stanie ryba nie porusza zupełnie płetwami i biernie unosi się na falach; żadna żarłoczna ryba nie mogłaby uchwycić i przełknąć najeżonej kolcami kulki i wiele z nich po nieudanym pościgu i ranach, otrzymanych od kolców, pozostawia w spokoju swe niedoszłe ofiary. Zdolność szybkiego chwytania powietrza i nadymania brzucha odbywa się instynktowo; cecha ta została nabytą dzięki doborowi i w walce o byt jest bardzo skuteczną; ryba zachowuje się w sposób podobny nawet w wypadkach odmiennych: więc, gdy ją chwyta człowiek, usiłuje również wdychać jaknaj więcej powietrza. Gdy niebezpieczeństwo minie, K. wypuszcza nadmiar powietrza, zmienia postać ciała i poruszając płetwami, zaczyna pływać samodzielnie; w walce posługuje się również swemi ostremi zębami. Mięso K. jest używane na pokarm przez biedne warstwy mieszkańców wybrzeży Nilu; ikra uchodzi za trującą. W nomenklaturze rodzaj K-ów nazywają również Czworo zębem lub Przekręt-w ą, Brzucliojeżem. Z innych (naliczono do 60) gatunków warto wymienić: T. hispidus— Fraszka morska, T. lagocephalus—Zajęczogłów. T. leucatus—Przekrętwa, T. mola—Samogłów, T. testudineus—Żółwioryb.    s- M-

Cz. St

Cz. St.

S. M.

przewodu pokarmowego niektórych stawonogów (Gammarus pulex, Asellus aquaticus) staje się tu wolnym, przebija za pomocą przyrządu świdrującego ściankę jelita i przenika do jamy ciała skorupiaka, gdzie zatraca przyrząd do świdrowania i przekształca się w niedojrzałego płciowo osobnika, który zupeł-niedojrzewa dopiero po przedostaniu się do przewodu pokarmowego ryb, ptaków lub zwierząt ssących. Wszystkie K-y są pasożytami, Rząd ten tylko zawiera jedną rodzinę (Echinorhynchidae), składającą się z jednego rodzaju: jeżogłowa (Echinorhynchus).

Kolcogon (Stellio), rodzaj jaszczurek (Sauria) z rodziny agam (Agamidae). Ciało K-ów spłaszczone; ogon średniej długości, obły; głowa prawie trójkątna; wyraźne kły, łuski, okrywające tył głowy, cierniste; na stronie grzbietowej i po bokach ciała łuski bywają rozmaitej wielkości, między niemi znajdują się grupy mniejszych kolczastych łusek; kolczaste łuski ogona tworzą pierścienie; takież same łuski okrywają kończyny. W południowej Europie i Azyi środkowej istnieje pięć gatunków K-ów. Z nich najpospo-spolitszy Stellio vulgaris. Ubarwienie jego ciała bywa dość rozmaite. Strona grzbietowa najczęściej ciemno-brunatno-żółta z dużemi gli-niasto-żółtemi plamkami i punkcikami na środkowej linii ciała; nogi i boki koloru jaśniejszego; ogon zawsze o odcieniu brunatnym z czarnawemi pierścieniami na końcu; na żół-tem tle strony brzusznej ciemne plamki i linie. Głowa okryta małemi wielokątnemi łuskami gładkiemi lub żeberkowatemi; w tylnej części ciała i na skroniach łuski mają kształt stożków albo kolców. Nogi stosunkowo długie i grube. Samiec różni się od samicy większą głową i 3 — 5 rzędami por, znajdujących się w okolicy odbytu, a także dwoma rzędami por na środku brzucha. Wspomniany gatunek zamieszkuje Turcyę europejską, niektóre wyspy morza Egejskiego, Azyę Mniejszą, Syryę, Arabię północną i Egipt. Żywi się głównie, jeżeli nawet nie wyłącznie, owadami, szczególnie muchami, motylami, pszczołami, osami i trzmielami. W Egipcie Stellio vulgaris należy do zwierząt pożytecznych , gdyż niszczy szkodliwe owady, na wyspach zaś Grecyi, tępiąc pszczoły, przynosi nie małą szkodę pszczelarstwu.

Kolcolist, ob. Ostro kr ze w.

Kolcołusk (Monocentris), w systematyce rodzaj ryb z rodziny Bergcidae, należącej do podrzędu cierniopletwych (Acanthopteri) z rzędu Teleostei — ryb kościstych (ob.). Są to niewielkie ryby o sklepiastej z przytępionym krótkim pyskiem głowie; ciało okrywają duże łuski, tworząc dość twardy, mocny pancerz. Zęby oprócz szczęk wyrastają i na kościach podniebiennych; vomer — lemiesz nieuzębiony; kości pokrywy skrzelowej nie uzbrojone w kolce. Jedną z cech wybitnych organizacyi tych ryb są płetwy: z przodu płetwy grzbietowej o mocnym przednim promieniu kolczastym kilka odosobnionych kolców; brzuszna, złożona zaledwie z dwu promieni i dużego kolca; ogonowa nie rozdwojona widełkowato. Znany jest dotąd tylko jeden gatunek tego rodzaju: Mo-nocentris japonicus.

Kolcorośl, K olcoroślo w ate, ob. Smi-lax Smilaceae.

Kolcow Aleksy, ludowy poeta rossyjski (* 14 paźdz. 1808 r. w Woroneżu—f 31 paźdz. 1842 r. tamże), syn handlarza bydłem, kształcił się w szkółce powiatowej, której na żądanie ojca nie skończył, a następnie pomagał ojcu w handlu. Kupiwszy pewnego razu na jarmarku „Wybór poezyj“ Dmitrjewa, K. tak przejął się niemi, że postanowił sam pisywać wiersze. W poszukiwaniu wzorów zapoznał się z księgarzem woroneskim, D. A. Kaszkinem, który dopatrzywszy w utworach K-wa objawów talentu, oddał mu swoją bibliotekę do rozporządzenia i udzielił wskazówek. W r. 1831 ukazały się w druku pierwsze utwory K-wa („Wzdoch na mogilje Winne witowa“ i „Posłanje k ***“) w dzienniku moskiewskim „Listok“ Artemowa. W tym samym czasie K. zaznajomił się ze Stankiewiczem, który naturalnie wprowadził go do swego kółka i ułatwił K-wi wydanie w r. 1835 „Zbioru pieśni“.Zapoznanie się z Żukowskim i przedstawienie młodego poety następcy tronu podczas jego pobytu w Woroneżu wywarły wielkie wrażenie na całem otoczeniu codziennem K-wa i jego rodzinie: przestano drwić z literackiej działalności młodego kupca, tembardziej, że praktyczny Aleksy umiał zręcznie wyzyskiwać swe wpływowe stosunki dla poparcia interesów handlowych ojca. Ale bliższa zażyłość zBjelińskimwywołała przewrót i pod tym względem. K. poczuł wstręt do handlu, postanowił przenieść się na stałe do Petersburga i tam oddać się życiu umysłowemu. Ojciec odmówił mu wszakże pomocy materyalnej; zrozpaczony marzyciel rzucił się w wówczas w wir hulanek, które poderwały jego zdrowie i wpędziły go do grobu. Utwory K-wa są niejednolitej wartości artystycznej. Najniżej stoją wiersze rymowane, jak: „Sirota“, „Rowjesnik“, „Noczleg czumakow“, „Putnik“ i t. p., będące przeważnie naśladownictwami innych poetów rossyj-skich. Większą wartość mają t. zw. „Dumy“, utwory treści filozoficznej, jak „Welikaja tajna“, „Nerazgadannaja zagadka“, „Molitwa“ i t. d. (pisana pod wpływem dyskusyj z Bielińskim). Ale dopiero „Pieśni“ Kolcowa w stylu ludowym zyskały mu głośne imię w literaturze. Pisarzem jednak ludowym we właściwym tego słowa znaczeniu nazwać K-wa' nie można. Jakkolwiek bardzo blizko stykał się z ludem, jednak jako syn przekupnia, oddzielony był od ludu urokiem kapitałów ojcowskich. Znał dolę i niedolę prostaków, ale tylko w obrębie spraw i trosk rodzinnych. Zarzucając chłopom le-

E Chw

1840 — 42.

Cz. St.

nistwo, nie zastanawiał się zupełnie nad przyczynami tego zjawiska. We wszystkich utworach K-wa niema ani jednej wzmianki o niedoli społecznej ludu, a więc o pańszczyźnie. Ten brak pierwiastku społecznego w poezyi K-wa wyróżnia go ujemnie od Szewczenki, który umiał dojrzeć każdy ból w życiu ludu i który wskutek tego zasługuje rzeczywiście na miano „poety ludowego“.—Por. Bjelinskij „O żiźni i so-czinienjach“ Kolcowa (w wydaniu pośmiertnem utworów K. M. Nekrasowa i M. Prokopowicza i w kompletnym zbiorze prac Bjelinskiego); A. M. Pypin „Bjelinskij, jego żiźn i perepiska“ (Petersburg 1856, 2 tomy); Dobrolubow „A. W. Kolcow, jego żiźń i soczinienja“ („Cztenja dla junoszestwa“ 1858); W. P. Ostro górski) j,Chudożnik russkoj pjeśni“ („Mir Bożij“ 1892); A. Wwedenskij „Stichotworenja i piśma A. W. Kolcowa“, z przedmową (Petersburg 1901).

Kolcow-Masalska Helena, ob. DoradTstria.

Kolcow-Masalski, książęcy ród rossyjski wywodzący się od Michała Wsie wołod o wieża, ks. czernihowskiego (f 1246), którego prawnuk, Jerzy Swiatosławicz, był w końcu XIV w. u-dzielnym księciem masalskim (w gub. Kału-skiej). Potomek jego, książę Wasyl Ma-salski, przezwiskiem Kolco (f w r. 1577), jest założycielem rodu książąt K-Masalskich, który dostarczył Rossyi wielu generałów, wojewodów, senatorów i innych dygnitarzy. Na polu literackiem z K.-Masalskich zdobyła uznanie ks. Helena, żona ks. Aleksandra Aleksandrowicza K-wa M-go, pisząca w języku francuskim pod pseudonimem Dora d’Istria (ob.).

Kölcsey Franciszek, pisarz węgierski (* 1790 —f 1838). K. pierwsze swe utwory ogłaszał w czasopiśmie „Damak Kalendńriona“. W r. 1815 wydał satyrę p. t. „Felelet a mon-dalatra“, która z powodu swych tendencyj wolnomyślnych wielu mu zjednała nieprzyjaciół. Pisywał potem poezye liryczne, ballady, romanse, pieśni, epigramaty oraz studya krytyczno-literackie. Od 1825 — 27 wydawał czasopismo: „Elet es literatura“. Poezye jego wydane

zostały 1832 p. t. „Versei“, pisma zbiorowe

w. G

Kolcza, ob. Kolczuga.

Kolczak (Loncheres), rodzaj zwierząt ssących (Mammalia), z rodziny Octodontidae, rzędu gryzoniów (Rodentia). Ciało okryte pła-sldemi, podłużnie - brózdkowanemi, na końcu zaostrzonemi kolcami; zęby trzonowe duże, górne z dwiema, niekiedy dzielącemi zupełnie ząb, fałdami emalii, dolne z jedną zewnętrzną i dwiema wewnętrznemi fałdami emalii; warga górna rozcięta; kończyny krótkie i silne, pię-ciopalcowe; ogon, równający się długości ciała, okryty łuskami, uwłosiony lub nagi. — Gatunek Loncheres cristata koloru brunatnego, po bokach jaśniejszy, od spodu żółtawy; głowa czar-no-brunatna z białą pręgą przez czoło ku potylicy; uogi ciemno-brunatne; ogon czarnawy, na końcu biały; długość ciała 30 cm.; ogon takiej samej długości. K. zamieszkuje Guyanę.

Kolczak, grzyb, ob. Hydnum. Kolczakowate, (bot.) ob. Hydnaceae.

Kolczate (Erinacidae), ob. Jeż.

Kolczatka, zwierze ssące, ob. Echidna.

Kolczuga, czyli zbroja kolcza, pancerz z kolec, koszula pancerna (fr. Gotte de mailles, chemise de mailles, mem.Ringelpan.ser, Ranzerhemd, Maschenpanzerhemd), zwała się tak część zbroi rycerskiej, dawnej, będącej rodzajem kaftana lub koszuli z rękawami, złożonej z kółek drobnych, żelaznych lub stalowych, tak z sobą wzajemnie pospinanych, że tworzyły jakby rodzaj tkaniny. —K. jest wynalazkiem wschodnim, bardzo dawnym, jak o tern świadczą pomniki assyryjskie z wieku VIII przed Chr. pochodzące, na których widzimy jezdnych w K-ch; używali ich też prawdopodobnie Persowie starożytni, oraz inne ludy azyatyckie, jak np. Arabowie i Tndowie. U Greków i Rzymian K., jak się zdaje, nie była w użyciu nigdy, chociaż znać ją musieli, stykając się tak często z ludami wschodniemi.— Na płaskorzeźbach perskich z czasów panowania Sassanidów (w. III— VIIIpo Chr.) widuje się dość często wojowników w K-ach.—W Europie K. przed pierwszą wojną krzyżową nie była znana zupełnie, a przynajmniej nie używano jej wcale. Dopiero, zetknąwszy się w Syryi, Palestynie i Egipcie z Saracenami, rycerstwo europejskie poznało zalety K-i i zaczęło jej używać; rozpowszechniła się jednak powolnie, ponieważ z powodu mozolności wyrobu bywała bardzo droga, a zatem jeno dla panów możnych dostępna. Dopiero po r. 1306, gdy wynaleziono sposób ciągnienia drutu, z którego łatwiej i snadniej można było kółka, czyli kolca, oporządzać, K-i staniały i pomału wypierać zaczęły starszą od siebie karacenę (fr. haubert, niem. Brünne), czyli zbroję z łusek żelaznych, naszytych na kaftan skórzany. — K-i bywały różne, krótkie, sięgające tylko do bioder, albo też długie, spadające aż do kolan; rękawy ich bywały również nie jednakie, raz bowiem krótkie, dochodzące jeno do łokci, to znów dłuższe, sięgające dłoni, nawet niekiedy zakończone rodzajem rękawicy, pokrywającej rękę, ale był to już obyczaj późniejszy. Częstokroć łączył się z K-ą kaptur, który naciągano na głowę pod hełm. Dość wcześnie zaczęto też dla ochrony nóg wyrabiać z kółek spodnie (fr. chausses de mailles), jak to widzimy n. p. na pieczęci króla angielskiego Jana bez Ziemi (wiek XIII); niekiedy K. z nogawicami temi stanowiły jedną całość.—Waga K-i, stosownie do jej długości, wynosiła przeciętnie 10 do 15 kilogramów, była więc lżejsza od karaceny, a przystawała też lepiej do ciała i pozwalała na nieco większą swobodę ruchów, nadto nie gorzej chroniła od cięć mieczem lub pchnięć, a strzała lub bełt także

Kolczyk.

r—

jej przedziurawić nie mogły; dopiero gdy nastała broń ognista,;K. tak samo jak wszelka zbroja inna, musiała z pola ustąpić. K-ę nakładano zwykle na szatę spodnią, lekko wysłaną i stebnowaną, bądź skórzaną, bądź płócienną (fr. gambesson, niem. Gambeis), a na nią wdziewano suknię lekką, najczęściej o barwach herbowych rycerza, spiętą pasem ozdobnym. — W w. XIV, gdy zbroja blaszana, coraz więcej w użycie wchodzić zaczęła, łączono ją nieraz z K-ą (por. Zbroja), czasami nawet pokrywano nią K-ę zupełnie. — U nas K. w wiekach minionych była bardzo rozpowszechniona; czyśmy ją przyjęli ze wschodu, czy z zachodu, rozstrzygnąć niepodobna. Używały jej zwłaszcza chorągwie pancerne aż do w. XVIII; husarze na-szali zazwyczaj zbroję cięższą. — Por. Dem-min „Die Kriegswaffen“ (Gera 1891, wyd. 3-e i tom dopełniający, tamże r. 1893 ; Bö heim „Handbuch der Waffenkunde“ (Lipsk 1890);

Lacroix „Les arts au moyen âge etc. (Paryż 1871; wyd. 3-e, rozdz. „Armurerie“) i tenże „Vie militaire et religieuse au moyen âge

I)r j. p.

Kolczyk, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrne dzwono od wozu z dwiema szprychami i częścią piasty, barkiem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Herb rodziny szlązkiej Stentzschów, potomkowie której, osiedliwszy się w Prusiecli Zachodnich, przybrali z czasem k nazwiska Konarskich, Szczali nieckich i Hurskich. (Ci osta-! ni kładą w hełmie trzy pióra \ strusie białe).— Ź r ó dła: Nie-I I siecki; Siebmacher VI, 6; Żych-1/ liński.

P.

etc.“ (tamże 1873).

ki

;>.r;

Kolczyki, Kolca, Kołst-k i, K o 11 k i (od kołstania lub kołysania, t.j. bujania się) mniej właściwie nazywane też nauszka m i, n a u -sznicami, zausznicami i zauszkami; nazwy K. i kolca wywodzi się od koła fr. boucles d’oreille, pendants d’oreille, niem. Ohrringe, Ohrgehänge). U ludów starożytnych, zarówno jak u pierwotnych, czyli t. zw. dzikich, a do pewnego stopnia też u cywilizowanych, dzisiejszych, panował i panuje zwyczaj prze-kłówania płatka ucha i umieszczania w niem ozdób mniej lub więcej kosztownych, zwanych K-ami. Nosiły je Egipcyanki dawne, a może też i Egipcyanie; płci obie zdobiły niemi uszy swe w Indyach, Assyryi, Babilonii, Medyi, Per-syi, Arabii; tak samo postępowano u Żydów starożytnych (por. ks. Mojżesza II [„Exodus“] rozdz. 32, w. 2), Gallów i Germanów, a prawdopodobnie też u Słowian.—W wykopaliskach miceńskich znalazł Schliemann (ob.) K. złote z przywieszonemi do nich na łańcusz-

pig 5. Kolczyk (he b).

kach blaszkami; również i w czasach późniejszych mieszkanki Hellady uszy swe zdobiły chętnie K-ami drogiemi i często bardzo artystycznie wykończonemi; Grecy jednak nie sili ich nigdy, uważając to za zwyczaj barbarzyński, niegodny ich samych.—U Rzymian K. znane były bardzo dawno, prawdopodobnie przyjęto je od Etrusków, którzy wyrabiali je bardzo wykwintnie. Nosiły je niewiasty rzymskie już za czasów Korj olana (początek w. V przed Chr.); mężczyźni wszakże nie używali ich jeszcze wtedy; znacznie później jednakże, za cesarzów, gdy obyczaje wschodnie przyjmować zaczęto coraz skwapliwiej, zdarzało się nieraz, że i w Rzymie mężczyźni przywieszali sobie K-i.—Panie rzymskie w czasach późniejszych lubowały się zwłaszcza w K-ach bardzo drogich, przyozdobionych kamieniami szlachet-nemi i perłami. Ten sam zwyczaj panował i w państwie Bizantyjskiem.— Ponieważ w Starożytności, zwłaszcza w Rzymie, wiara w czary była bardzo rozpowszechniona, więc też często na K-ach bywały wyryte znaki tajemnicze, mające od czarów i uroków bronić osoby noszące je w uszach. — Niewolnicy w jednem uchu nosili zwykle K. bardzo prosty, , niewiadomo atoli, czy to miał być znak niewolnictwa, czy też był to zwyczaj przyniesiony ze Wschodu, skąd większość ich pochodziła. — Mnóstwo K-ów greckich, rzymskich i etruskie h, nieraz roboty bardzo misternej, przechowało się dotąd w różnych muzeach europejskich; pochodzą wszystkie z wykopalisk w Gre-cyi, w Azyi Mniejszej, we Włoszech i w Krymie, gdzie sztuka złotnicza grecka kwitła niegdyś wielce, zwłaszcza na początku ery naszej. Okazy ciekawe te w wizerunkach oglądać można w dziele G u lila i Koner a p. n. „Hellada i Roma“, (Warszawa 1896; przekład S. Mieczyńskiego, T. I, str. 13, 318, 320, 321 i T. II, str. 262).—K. etruskie i starorzymskie były tak piękne i ze smakiem takim wykonane, że do dziś dnia, za przykładem C a-stellaniego w Rzymie, wszędzie naśladowane bywają i dziś tak samo, jak przed dwoma tysiącami lat, są w modzie jeszcze.—W wykopaliskach zachodnio i środkowo-europejskich znalezione też K-i z bronzu i z metali szlachetniejszych, zadziwiające nas nieraz sztucznością wyrobu swego, przypominającego robotę etruską; prawdopodobnie też nie były wyrabiane na miejscu, przynajmniej pierwotnie, lecz dostawały się do krajów północnych za pośrednictwem handlu z Etruryą; później wszakże musiano nauczyć się wyrabiania ich w krajach własnych, za czem przemawiają ozdoby odrębne i właściwe, różniące się bardzo od etruskich.—W Wiekach Średnich niewiasty europejskie, jak i dziś, naszały K-i powszechnie, tak samo w „dobie Odrodzenia“, podczas której złotnicy, zwłaszcza włoscy, wytwarzali arcydzieła prawdziwe w tym kierunku (por. Luth mer „Der Goldschmuck der Re-

no-

naissance“, Berlin 1881), W uchu męskiera jednak

36

100,00

likiem (ob.) obrobione p. n. „Recherches

,o.

zwykle pomyślnego rozwoju wszystkich tych K-ij, ni

Kolonie letnie w Królestwie P o 1 s k i e m, ks. P

gsar; ^

20,2

odchodził tylko od ludzi obojętnych, których pozna

A\r

Kołduny, potrawa, według K. Wł. Wójcickiego właś

Jeziora obecne to zaledwie szczątki wielkich zbi

wiekach często ją Partowie najeżdżali, stąd też Pr

Ciekawych też szczegółów do obrazu życia i obycz

K-o, który połączywszy ściśle dwie nauki, tj .nauk

• K. R. S. K. pod następuemi lazw uni: 1) Krakow

K-e sądowe okazały się niedołężnemi, a nawet szkod

14. W Nowogródku—w-dztwa Nowogródzkiego;

no umowy dobrowolne lub oświadczenia. Dzie- czerwc

Ze wszystkich Komisyj , utworzonych przez konstytu

admirałów i władze angielskie. Tytuł jest bądź co

\!ŁH

Nareszcie mogą odbyć się takie zmiany, jakie są ob

'<m

L1Ü!

Wojska francuskie z ich podstawą operacyjną łączył

zajmowała (ob. wyżej), a teraz po nowych harcach

(K)

Kondon, ob. Coudom.

oraz wyżej przytoczone przedmioty. K-a ogólna ni

IX- a Reunion“ (Madryd 1894, tom I); 10) w Stokhol

Koniarza obchód, oh. Konika obchód.

Königssae (Bartholomäussee), piękne jezioro górski

za papieża zaśdziałali Consalvi, Caselli i Spina, 

1892, III). Być może pochodzi to stąd, iż poetka

XI. Kr.

Konstancya, córka Rogera II , króla sycylijskieg

wydaną za króla greckiego Jerzego I, i Wiarę za

Konstantynowska stanica w obwodzie dońskiego woj

stracyi krajowej. Sprawy wewnętrzne załatwiali n

Z abstrakcyjną logiką twierdził Ożarowski, kaszte

spisują umowy małżeńskie pomiędzy poddanymi swego

Kontrybucja — oznacza zazwyczaj zwrot kosztów woje

no do dwóch tysięcy uderzeń na prośby peni-tentek

, , (i w ■■■$)

czaje. Z dochowanych dokumentów widać, iż zwyczaj

swego dzieła otrzymał wielki astronom już na łożu

Kopp Herman (* w Hanau r. 1817 — f r. 1892), wybit

♦k* m

"«■ rtÈ,

  sława Augusta, króla

my cały szereg dogodnych przystani, a mianowicie

fcPj

tą obwołano go nieprzyjacielem ojczyzny, ä Cässiüa

(fig. 219 nr 8). Na Węgrzech król który umarł niek

Konic Henryk. H. K.

piają noszenie K-ów.

naissance“, Berlin 1881), W uchu męskiera jednakże tylko wyjątkowo wtedy ujrzeć było można K. Do wyjątków takich należał dwór Henryka III (Walezego), króla francuskiego, po ucieczce z Polski, który sam uszy swe zdobił K-mi, a dworzanie pana swego w tem naśladowali, za ich zaś przykładem zwyczaj ten, chociaż nie na długo, rozpowszechnił się też między szlachtą francuską; po za Francyą zaś nie znalazł naśladowców chętnych. Między ludem wiejskim włoskim i francuskim, zwłaszcza w Bretanii, mężczyźni dawniej nosili K-i często, a dziś zdarza się to jeszcze również nie rzadko. Do zwyczaju tego przyczynia się niewątpliwie przesąd, bardzo rozpowszechniony, że noszenie K-ów ochrania od chorób ocznych; u mężczyzn wszakże zwykle ucho jedno tylko bywa przekłute. Zwyczaj podobny spotykamy też u włościan rossyjskich.—Do'nas na początku wieku XIX przez wojska służące pod Na-p o 1 e o n e m i przez legionistów Dąbrowskiego, przyniesiony został do kraju zwyczaj noszenia K-ów przez mężczyzn, nie długo się atoli utrzymywał, a między ludem naszym nie był nigdy rozpowszechniony. Były to małe kółeczka złote lub srebrne, zwykle bez ozdób wszelkich, noszone najczęściej w uchu lewem, albo też gwiazdki złote, za pomocą śrubki przytwierdzone do przekłótego płatka ucha.—Niewiasty polskie używały K-ów od czasów najodleglejszych, bądź z bronzu, bądź ze srebra, później weszły w użycie złote i odtąd noszone bywają powszechnie. Ciekawe bardzo K-i srebrne, misternie sporządzone, z wieku X pochodzące, wykopane niedawno na Mazowszu, opisał Z. Gloger, dając równocześnie rysunki ich w „Encyklopedyi staropolskiej“ (t. IV, str. 409), zwiąc je tam „zausznicami“, czego jednak za słuszne uznać nie można, gdyż, jak z rycin widać wyraźnie, są to K-i prawdziwe do noszenia w przekłótym płatku ucha, nie zaś „zausznice“ lub „nausznice“, znajdowane także w grobach przedhistorycznych w kraju naszym, nie przywieszane do ucha przebitego, lecz nakładane tylko na nie lub za nie, skąd też. nazwa ich powstała, niesłusznie potem przeniesiona i na K-i właściwe. Nausznice lub zausznice te dawne sporządzane bywały zwykle z drutu bronzowego, zgiętego nakształt litery C, czasem przyozdobione przywieskami, również z bronzu, albo pospajane ogniwkami po kilka razem; zawieszano je wprost na ucho po stronie jego tylnej; jak się zdaje była to ozdoba przeważnie męska, przemawia za tem ich wielkość i ciężar stosunkowo dość znaczny, jakoteż to, że znajdowano je w grobach mężczyzn, leżące obok czaszek.—Noszenie K-ów przez płeć żeńską jest we wszystkich stanach Europy dzisiejszej bardzo rozpowszechnione, a K-i, same, jak wszelkie inne rzeczy tego rodzaju do stroju należące, podlegają zmienności mody, nakazującej raz noszenie tylko kółek dro-

bnych złotych, w których osadzony jest pbry-laftt wielki (soliter), albo inny jaki kamień drogi, to znów do kółek przywieszać każe ozdoby różne, zwieszające się nieraz do połowy szyi, sporządzane ze złota, srebra, korali, pereł, bursztynów, kamieni drogich, kamei i t. p., przyczem nieraz naśladowane bywają formy bądź starożytne, bądź wschodnie, arabskie, indyjskie i inne.—Po r. 1873 przez czas krótki utrzymywały się w modzie K-i z przy-wieszonemi w złoto oprawnemi chrząszczami południowo-amerykańskiemi, odznaczająceini się barwami metalicznemi, mieniącemi się cudnie, te jednak, jako bardzo nietrwałe, zeszły szybko z widowni.—Niewiasty wschodnie noszą z upodobaniem K-i wielkie, z bujającemi się u nich ozdobami różnemi, wiszącemi na łańcuszkach delikatnych. W Europie kobiety z ludu wagę wielką przywiązują do K-ów szczególnie w Szwecyi, Norwegii, Węgrzech, Włoszech, Szwajcaryi, i we Francyi w Bretanii, to jest w krajach tych, gdzie dawny strój narodowy utrzymał się dotąd wśród ludu.—U wszystkich nieomal ludów pierwotnych, czyli t. zw. dzikich, noszenie K-ów, lub ozdób innych, wetkniętych w ucho przebite jest zwyczajem szeroko rozpowszechnionym. U Indy an brazylijskich, Makusów w Guajanie, Indyan z plemie, niu Sioux i Dakota w Ameryce północnej-u Papuanów na wyspie Nowej Gwinei, jako też w Indyach południowych i w Persyi z przedziurawieniem ucha i założeniem K-a łączone bywają uroczystości rodzinne, podczas których dziecku nadawane bywa imię. — Dajakowie na wyspie Borneo w przebitym płatku ucha zawieszają kolca srebrne bardzo wielkie i ciężkie, które pomału płatek ucha wyciągają do tego stopnia, że wydłużywszy się nadmiernie-zwiesza się na całą długość szyi, co tam ucho, dzi za coś pięknego; płci obie szpecą się w ten sposób. W wielu krajach, jak n. p. w Indyach, K-i przywieszane bywają nietylko do płatka ucha, jak w Europie, ale do całego obwodu jego chrzęstnego; w Indyach jest też bardzo rozpowszechnione zdobienie u dziewcząt skrzydeł nosa K-mi wielkiemi, gdzieindziej znów przywieszają je do przegrody nosa przedziurawionej.—Ludy afrykańskie, czarne, w uszach przebitych noszą albo K-i metalowe, ciężkie albo też wtykają sobie w otwory w uszach poro-robione, muszle, kawałki drzewa, kości, korale, paciorki szklane, nanizane na druty, i t. p. tak samo też zdobią sobie nieraz nosy i wargi, tenże sam zwyczaj napotykamy również w Australii i na wyspach oceanu Spokojnego. Na zakończenie wspomnieć tu jeszcze nie zawadzi , iż feministki, zarówno europejskie jak amerykańskie, powszechnie prawie potę-

Dr. J. F.

Kolde Teodor Herman Fryderyk, teolog ewangielicki, (* d. 6 maja 1850 w Fryd-landzie na Szląsku). Po ukończeniu studyów

Ks. A K. D.

Pyr.

Pyr.

Pyr.

Pyr.

Pvr.

we Wrocławiu i w Lipsku został docentem w Marburgu, następnie profesorem nadzwyczajnym, skąd powołano go do Erlangen. Ogłosił drukiem następujące prace: „Der Kanzler Brück nnd seine Bedeutung für die Entwickelung der Reformation“ (1874); „Luthers Stellung zu Konzil und Kirche bis zum Wormser Reichstage“ (1876); „Walther von der Vogelweide in seiner Stellung zu Kaisertum und Hierarchie“ (1877); „Die deutsche Augustiner-Kongregation und Johann von Staupitz“ (1879); „Friedrich der Weise und die Anfänge der Reformation“ (1881); „Analecta Lutherania, Briefe und Aktenstücke zur Geschichte Luthers“ (1883); „Luther und der Reichstag zu Worms 1521“    (2 wyd. 1883);

„Martin Luther“ (1883 — 89, I tom, II tomu część I); „Kirchengeschichtliche Studien“, poświęcone H. Reuterowi wspólnie z Briegerem Koldem, Loofsem, Mirbtem i Tschackertem (2-e wyd. 18b0); „Melanchtons Loci communes in ihrer Urgestalt“ podług G. L. Plitta 2-e wyd. na nowo objaśnione“ (1890); „Luthers Selbstmord“ (2-e wyd. 1890).

Koldewey Karol, podróżnik do bieguna północnego (* 26 października 1837 w Bücken w Hannowerze). K. wstąpił w r. 1853 do marynarki i od r. 1866 odbył kilka podróży morskich po większej części na okrętach bremeń-skich, w rozmaitych stopniach, ostatecznie jako starszy sternik. W r. 1867 zapisał się na politechnikę w Hannowerze, a następnie na uniwersytet w Getyndze, gdzie studyował spe-cyalnie astronomię, w r. 1868 na wezwanie A. Petermanna objął kierownictwo nad pierwszą niemiecką wyprawą podbiegunową do Spitzber-ga i na wody grenlandzkie. O wynikach podróży pisał w zeszytach dodatkowych do „Pe-termanns Mittheilungen“ (Gotha 1871). W roku 1869 otrzymał dowództwo nad drugą niemiecką wyprawą podbiegunową, która się udała do Grenland/i wschodniej i dotarła do 77° pćłn. szer. Uczestnicy tej podróży wydali „Die zweite deutsche Nordpolexpedition“ (Lipsk 1873 — 1874, 2 tomy). Za powrotem (1870 r.) -został mianowany asystentem, a od r. 1875 naczelnikiem morskiej strażnicy państwowej w Hamburgu, i z polecenia rządu opracowywał meteorologiczne i hydrograficzne rezultaty swej podróży podbiegunowej.

Koldewey Fryderyk, teolog i nauczyciel (* 1839) R. 1880 został'profesorem gimnazyum w Wolfenbüttel, w 1890 dyrektorem gimnazyum w Brunświku. Wydał: „Beiträge zur Kirchen-und Schulgeschichte des Herzogtums Braunschweig“ (Wolfenb. 1888); „Die Schulordnungen des Herzogtums Braunschweig“ (jako tom 1 i 8 „Monumenta Germaniae Paedagogica“ (Berlin 1866 i 1890); „Geschichte der Klassischen Philologie auf der Universität Helmstedt“ (Brun-świk 1895); „Französiche Synonymik für Schulen“ (2-e wyd. Wolfenb. 1881) i in.

Wielka Knc. Powsz Iluatr. Ze«z. 239a T. XXXVII.

Kolding, stare miasto duńskie na wscho-dniem wybrzeżu Jutlandyi, nad Koldingfiordem (długą zatoką Bełtu Małego) i przy kolei żelaznej Vamdrup-Frederikshavn, przeszło 10 000 mieszk. Na północ od miasta ruiny pięknego zamku królewskiego z XIII w., spalonego w r. 1808. Pod K-em w d. 23 kwietnia 1843 armia szlezwidzko-holsztyńska, dowodzona przez Bonina, odniosła zwycięstwo nad Duńczykami, którymi dowodził Biilow.

Kolditz, miasto w król. Saskiem, ob. C o 1-

d i t z.

Kolea, miasto w Algieryi w departamencie i okręgu Algier, od którego oddalone jest 37 kim. na paśmie wzgórz, okalających od zachodu dolinę Mazafran, przeszło 5 tys. mieszk., a z nich blisko 1600 Francuzów. Było zbudowane w r. 1550 przez emigrantów maury-tańskich z Hiszpanii i w chwili przybycia Francuzów było otoczone obronnym murem. Dla Arabów z plemienia Tell jest miastem świętem, gdyż posiada wiele meczetów. K. jest bardzo piękna, doskonale zaopatrzona w wodę, wiele ogrodów i urządzenia europejskie. W okolicy uprawiają zboże i dobre wina, w pobliżu są kamieniołomy.

Kolebka, rodzaj pojazdu używanego w dawnej Polsce, prawie wyłącznie przez kobiety, była znaną jeszcze za czasów piastowskich, bo Długosz pod r. 1145 wspomina o Jakóbie arcybiskupie gnieźnieńskim, jadącym K-ą czte-rokonną do Władysława, najstarszego z synów Krzywoustego, jako parlamentarz, gdy Władysław oblegał swych braci w Poznaniu. Nazwa jej pochodzi od kolebania, czyli kołysania, bo pudło z siedzeniem było zawieszone na łańcuszkach, a później na pasach skórzanych, zwanych wielorybiemi, które się chwiały w czasie jazdy. Ubiegano się o wystawne kolebki, wybijano aksamitem i passamonami złocistemi, a nawet zamiast skórzanego fartucha okrywano je aksamitnemi oponami. Zaprzęgano po dwa, po cztery i po sześć koni. Wymownie karcił ks. Skarga ten zbytek, mówiąc że „pychę poniży Bóg pogańską niewolą, w której was miasto złotych kolebek, na kolasach powloką“. Gdy mężczyzna asystował damie podczas przejazdu, nie wchodził do kolebki, lecz stawał tylko na stopniu, przez uszanowanie. Mężczyźni zwykle dosiadali konia. Królowa Bona miała srebrną kolebkę.

Kolebka, ob. Kołyska.

Kolej (droga) żelazna W znaczeniu ogól-nem tego wyrazu jest to każda droga zaopatrzona^ szyny, (ob.) po której toczą się wozy poruszane za pomocą pewnego źródła siły. Zwykle jednak pod nazwą K. rozumiemy kolej parowozową, poruszaną za pomocą parowozu, Kolej żelazna pod względem budowy (z wyłączeniem stacyi) składa się z budowy wierzchniej i dolnej. Budowa wierzchnia obejmuje: szyny, podkłady i podłoże, które rozkła-

Zasada poruszania ko-

M H.

da ciśnienie podkładów szyn na budowę dolną i służy do osuszania plantu, a również i do uregulowania położenia i wysokości tak podkładów jako też i szyn. Budowa dolna składa się z wykopów i nasypów, (ob.) ziemneroboty, dalej z przepustów i mostów (ob.), służących do przeprowadzenia wód i t. p. Przy większych głębokościach zamiast nasypów urządza się wiadukty (ob.), a zamiast wykopów tunele (ob.). Do linii kolejowej należy szereg rozmaitych urządzeń, jak np. ogrodzenia dróg, sygnały, zastawy dróg, domy dróżnicze i inne. Do stacyj kolejowych zaś należy wielka ilość rozmaitych urządzeń (ob. Kol. stacye), jak budynki stacyjne, stacye wodne, remizy, magazyny i t. d. lei żelaznych wogóle polega na tarciu, albo przyleganiu, przyczem siła napędowa parowozu wprowadza w obrót koła napędowe, które, wskutek wielkiego ciężaru na nich spoczywającego, wytwarzają potrzebne tarcie i tym sposobem umożliwiają poruszanie się pociągu. Aż eby siłę pociągową na szynach gładkich, albo stromych wzniesieniach powiększyć na jedną chwilę na początku ruchu, zaopatrują niekiedy lokomotywę w przyrząd do posypywania piaskiem. System kolei jest wogóle dwuszynowy. Obok tego rozpowszechnionego rodzaju ruchu i kształtu drogi powstało z biegiem czasu i wiele innych systemów zastosowanych do szczególnych celów. I tak np. na stromych wzniesieniach starają się siłę pociągową uczynić niezależną od tarcia między kołami a szynami; o ile to tarcie nie wystarcza, wywołują je za pomocą specyalnych środków. Powstał więc napęd za pomocą liny, koła zębiastego i t. p., a w pewnych okolicznościach starano się powiększyć tarcie zapomocą ciśnienia wody lub powietrza. Niektóre systemy kolei przeznaczone są do przewożenia tylko pewnych przedmiotów na krótkie odległości (jedno i dwuszynowe koleje przewozo-zowe) ; inne znów zastosowane do przewozu osób starają się dokonać tego przewozu, nie czyniąc przeszkód otoczeniu, i zajmowane przez nie miejsce, o ile to tylko można ograniczyć (jedno i dwuszynowe koleje wiszące). Istnieją wielorakie systemy kolei; ażeby zaś dać pogląd na systemy te bądź już wykonane, bądź też dopiero projektowane, należy uczynić podział podwójny.— 1) ze względu na rodzaj ruchu, a 2) ze względu na ukształtowania się kolei. Obydwa te systemy w wielu wypadkach schodzą się z sobą i jeden zależy od drugiego. I. Ze względu na rodzaj ruchu. A. Ruch następuje za pomocą źródła siły towarzyszącego pociągowi: 1) siły zwierzęce; np. kolej konna, 2) siły mechaniczne: wozy napędzane za pomocą lokomotyw poruszanych bądź to parą, bądź to powietrzem zgęszczonem, bądź to akkumulator a mi (ob.) elekrycznymi. B. Ruch następuje bez towarzyszącego źródła siły i to albo wskutek dzia

łania tylko samej siły ciężkości, albo też i w połączeniu z przeniesieniem siły od pewnych punktów stałych. Rodzaje przeniesienia siły w obudwóch wypadkach mogą być: 1) za pomocą przewodów rurowych np. koleje atsfery-ezne (ob.),    2) za pomocą napędu linowego

i to albo bezpośredniego np. koleje linowe (ob.), albo pośredniego np. koleje szynowo-li-nowe (ob.); 3) Przeniesienie siły następuje od stałego źródła siły (np. turbiny, albo machiny parowej) za pośrednictwem prądu elektrycznego np. koleje elektryczne (ob. Drogi elektryczne). II. Ze względu na ukształtowanie się kolei: A. Pociąg na kolei — poruszany wskutek działania tarcia lub przylegania. Są to zwykłe koleje żelaz. toczące się po szynach. B. Pociąg obejmuje kolej u góry i z obydwóch stron za pomocą krążków prowadniczych np. koleje je-dnoszynowe (ob.); C. Pociąg pod koleją, jak np. koleje wiszące (ob.); D. Pociąg prowadzony w rurze zamkniętej (np. poczta rurowa); E. Kolej hydrauliczna projektowana, i wykonana tytułem próby na wystawie w Paryżu w r. 188Ô. Kolej ta była w ten sposób urządzona, że zamiast kół zastosowano trzewiki ślizgające się po szynach, tarcie zaś pomiędzy niemi było niweczone za pomocą silnego ciśnienia wody. Koleje żel. służące do ruchu publicznego dają się podzielić wogóle: a) na koleje główne pierwszorzędne, gdzie szybkość pociągów bywa od 60 do 120 kim. na godzinę i b) na koleje drugorzędne (ob.) z ruchem pociągów od 30 do 40 kJm. na godzinę. Prócz powyższych istnieją także koleje trzeciorzędne, t. j. wązkotorowe (ob.).

Koleje — Budowa. Budowę każdej kolei poprzedzają studya przedwstępne, polegające na zestawieniu różnych konjunktur handlowo-ekonomicznych i na technicznem zbadaniu terenu przyszłej kolei—tymczasowem wytyczeniu jej osi i niwelacyi. Do prowadzenia czynności technicznych na gruncie wymagane jest pozwolenie odpowiedniej władzy policyjno-administra-cyjnej — w Rosyi — gubernatora właściwej gu-bernii. Na zasadzie tych 'studyów opracowuje się pierwszy projekt drogi żel. (avant projet — predwaritielnyj projekt), który obejmuje: 1) Plan projektowanej kolei na mapie sztabu generalnego 10 wiorst lub 3 wiorsty w calu, z oznaczeniem możliwych odmian (waryantów), w kierunku linii; 2) Profil podłużny kolei w skali 1 : 50 000 z oznaczeniem projektowanych dzieł sztuki, przejazdów, budynków i t. p.; 3) Kosztorys przybliżony; 4) Memoryał z wyjaśnieniem znaczenia projektowanej kolei, wyboru tej lub innej odmiany w jej kierunku, zdolności przewozowej, kosztów budowy, domniemanego przewozu i wogóle eksploatacyi, przypuszczalnych zysków i t. p. Po rozpatrzeniu projektu przez odpowiednie władze jeden z projektodawców otrzymuje koncesyę (ob.), czyli pozwolenie na budowę projektowanej kolei. Czę-

Poleskich

. 126 336 „ . 135595 „

.    110 tysięcy rubli

•    107

sto bardzo oczekiwany zysk z eksploatacyi nie pokrywa °/₀ od wyłożonego na budowę kapitału. Ponieważ jednak każda nowa kolej znakomicie podnosi ogólne bogactwo kraju, zwłaszcza w najbliższej okolicy i często przytem może mieć pewne specyalne znaczenie, np. strategiczne, więc osoby lub instytucye zainteresowane w budowie projektowanej kolei przyczyniają się w różny sposób do jej urzeczywistnienia. Często rząd gwarantuje pewien określony dochód, z wyłożonego na budowę kapitału (od 4% do 5°/₀) i w ten sposób powstają koleje t. z w. gwarantowane. Czasami sam rząd podejmuje się budowy danej K., bądź z funduszów ogólno-państwowych, bądź też pojedynczej gubernii, gminy lub miasta. Nowa K. w pierwszych latach eksploatacyi zwykle przynosi bardzo mały dochód, ale zawsze zasila i zwiększa ruch na istniejących kolejach do niej przylegających. Z tego względu ostatnie-mi czasy koncesye na budowę nowych K. rząd we wszystkich państwach udziela najchętniej towarzystwom istniejących już dróg żel., które mogą podjąć się budowy nowych K. względnie z największym zyskiem, nawet bez żadnej gwa-rancyi ze strony rządu. Stąd głównie pochodzi takt powstania w Rosyi i w innych państwach wielkich Towarzystw dróg żel., posiadających tysiące wiorst linij kolejowych. Po uzyskaniu koucesyi koncesyonaryusz, ewentu-tualnie sam rząd, organizuje zarząd budowy, który przedewszystkiem przystępuje do opracowania szczegółowego projektu budowy. — Przeprowadza powtórne możliwie dokładne stu-dya nad ostatecznym kierunkiem linii, szczególnie uwzględniając podejścia K. do miast, przejścia przez rzeki, góry i wogóle miejsca trudniejsze, nietylko na zasadzie szeregu badań geodezyjnych, ale także umów i narad z przedstawicielami miast sąsiednich i t.V p. i wogóle zainteresowanych instytucyj i osób. Jednocześnie wykonywane są pojedyńcze projekty oddzielnych mostów, budynków i urządzeń kolejowych na zasadzie istniejących warunków technicznych i przepisów administra-cyjno-policyjnych. Wszystkie te projekty wraz z kosztorysami, objaśnieniami i w razach trudniejszych z programem wykonania robót podlegają zatwierdzeniu przez Zarząd budowy dróg żel. (Uprawlenije po soorużenju żelieznych do-rog), który zarządza wszelkiemi budująceini się w Rosyi K. zarówno prywatnemi, jak i rzą-dowemi. Równolegle z zatwierdzeniem projektów idzie ich wykonanie, które może być dwojakie: albo bezpośrednio przez sam zarząd budowy, czyli sposobem administracyjnym, inaczej gospodarczym, t. j. gdy zarząd drogi żel. bezpośrednio najmuje robotników i płaci im dziennie; albo też budowa K. może być wykonana przez szereg mniejszych lub większych przedsiębiorców, ponoszących ryzyko budowlane i odpowiedzialnych kaucyą za dobroć robo

ty. Najczęściej przy budowie K. są stosowane obadwa sposoby. Roboty trudniejsze lub trudne do obliczenia wykonywane są sposobem administracyjnym, a budowa samej linii K-wej rozdzielona bywa terytoryalnie na oddziały długości od 10 do 15 wiorst i oddana t. zw. przedsiębiorcom ogólnym ze wszystkiemi robotami i budowlami, jakie znajdują się na danym oddziale. Przedsiębiorcy ogólni zwykle część robót oddają od siebie znów mniejszym przedsiębiorcom, ci znów jeszcze mniejszym i w ten sposób robota przechodzi nieraz przez kilka rąk, zanim dostanie się do właściwego wykonawcy. Koszt budowy drogi żel. zależny jest od wielu bardzo czynników, jak: warunków topograficznych gruntu, ilości i jakości oddzielnych mostów i budynków, wreszcie względnej ceny gruntów i robotnika. W miarę wzrostu ruchu na istniejących już kolejach powstaje konieczność wznoszenia nowych budowli, powiększenia stacyj, taboru i t. p., skutkiem czego kapitał budowy K. musi być powiększony i koszt budowy starych linij wypada większy, niż K. świeżo wybudowanych. Poniżej zestawiony jest koszt budowy jednej wiorsty różnych K. w r. 1898.

Na    Kol.    Zachodnio-Syberyjskiej    41 312    rb.

„    ,.    Austryackich .

„    „    Austryackiej Półn.

Przeciętny koszt budowy jednej wiorsty K. w różnych państwach wypada:

W Rossyi .

Kolejowy tor. Treść: I. Notatki historyczne. Typy budowy toru.

II.    Ogólny kształt toru kolejowego. Łuki. Krzywe przejściowe.

III.    Siły działające na tor kolejowy. Dynamiczne ciśnienie koła.

IV.    Oddziaływanie toru. Odkształcenia sprężyste. Współczynniki podłoża i balastu.

V.    Torówka czyli plant. Przekroje normalne.

VI.    Balast.

VII.    Podkłady. Nasycanie podkładów. Podkłady metalowe.

VIII.    Szyny, ich materyał, wyrób i przekroje.

IX.    Przymocowanie szyn. Haki, śruby, podkładki, siodełka.

X.    Połączenie szyn. Łubki boczne. Odmien-ne typy połączeń w stykach.

Kolejowy tor.

to

po-

wo-

za

XI.    Obliczenie toru. Podkład. Szyna.

XII.    Budowa toru. Koszta.

XIII.    Utrzymanie i naprawa toru.

XIV.    Połączenia torów.

. XV. Literatura.

W ścisłem znaczeniu K-owy T. tworzą wierzchnie, po których toczą się koła zów kolejowych. W ogólniejszem znaczeniu pod nazwą T-u K-ego rozumie się zwykle całą wierzchnią budowę drogi żelaznej, składającą się z szyn, które tworzą tor, z podtrzymujących je podpór i balastu.

I. Notatki historyczne. Tor z beleczek żelaznych lanych, podpartych w obu końcach, był w użyciu dla ułatwienia przewozu ciężarów w kopalniach angielskich jeszcze w końcu XVIII w. (ob. art. Dr o g i ż e 1 a zn e t. XVII str. 25). Beleczki te miały w górnej części zgrubienie, w końcach zaś były zaopatrzone w występy, które służyły do umocowania beleczek pomocą śrub lub haków na podsadach w kształcie kostek kamiennych albo na drewnianych podkładach, (fig. 4). Występy bo_

wniane z przybitemi do nich taśmami z żelaza płaskiego (fig. 6). Takaż budowa toru zasto-

■u

ant !

Fig 6.

sowana była na niektórych drogach żelaznych w Europie, i była projektowaną również dla drogi Warszawsko-Wiedeńskiej w roku 1839. Szyny z żelaza lanego, kruche i krótkie, a więc powodujące częste uderzenia w miejscach połączenia, nie nadawały się do użycia przy motorach parowych. Zastąpiono je wkrótce szy-

Fig. 4. Drogi zelazne'angielskie około r. 1800.

czue łatwo się kruszyły, co spowodowało użycie natomiast oddzielnych siodełek. Pomiędzy podporami beleczki miały większą wysokość dla zwiększenia ich wytrzymałości (fig. 5).

Fig 5. Drogi żelazne angielskie ok. r. 1800.

nami żelaznemi o jednostajnym przekroju, mającym, oprócz główki górnej, również zgrubienie u dołu. Zgrubienie to wzmocniło przekrój szyny i ułatwiło nmocowanie jej w siodełku za pomocą klina, zamiast bolca, który był poprzednio w użyciu. W ten sposób powstał typ szyny o podwójnej główce, której kształt i sposób przymocowania na podporach za pomocą siodełek z żelaza lanego i drewnianych klinów pozostały do ostatnich czasów prawie bez zmiany tak:emi, jakie zastosował w roku 1838 Robert Stephenson (syn wielkiego wynalazcy) (fig. 7). Amerykański system toru

Tor tego typu był zastosowany również na pierwszej drodze żelaznej z motorem parowym wybudowanej przez Stephensona w r. 1825 pomiędzy Stockton i Darlington w Anglii. Jednakże część tejże linii ułożono już wtedy szynami z żelaza walcowanego, które stanowiły nowość w technice ówczesnej. Walcowane szyny miały długość 15 stóp ang. t. j. pięć razy więcej niż₄ lane. Dolna część szyn była początkowo obrabiana falisto dla zwiększenia wy-

SP V-

mmmm

sokości beleczki pomiędzy podporami, co zna-zS^Na» cznie utrudniało wyrób tych szyn. Na pierwszych drogach żelaznych w Ameryce, których Fig. 7. Droga żelazna Londyn-Birmingham r. 1838. budowę rozpoczęto około r. 1832, zastosowano

do budowy toru, w celu zmniejszenia kosztów z płaskiego żelaza przymocowanego do podłu-dostawy z Europy szyn fasonowych, belki dre- żnych legarów drewnianych posiadał ważną za-

Kolejowy tor.

Cl

letę taniości w krajach, obfitujących]w lasy. Okazało się jednak w krótkim czasie, że płaskie żelazo nie ma dostatecznej wytrzymałości w kierunku pionowym, wskutek czego wtłacza się w drzewo pod ciężarem koła, jednocześnie zaś podnosi się w górę w miejscach nie obciążonych, zwłaszcza w miejscach połączenia jednej sztaby z drugą. Zaginanie się końców szyn, których nie mogły utrzymać gwoździe, powodowało częste wykolejenia. Okoliczności te zmuszały stopniowo do coraz większego wzmacniania przekroju szyn, przyczem stosowano kształty, nadające *.się do przymocowania szyny bezpośrednio do legarów (fig. 8 a, b, c).

Fig. 8.

bezpośrednio na podłożu (fig. 11) może mieć

Fig 9.

. ? tul

........w......--3

Fig. 10.

Ulepszenia, zastosowane w walcowaniu szyn, pozwoliły nadać szynie przekrój, odpowiadający temu warunkowi, jednocześnie zaś niemniej sztywny i wytrzymały od przekroju szyny o dwóch główkach, umocowanej w siodełkach typu Stephensona. Tego rodzaju szyny o płaskiej podstawie (ob. fig. 8d) zastosował pierwszy raz Stevens w r. 1832. W kilka lat później wprowadził je w Anglii inżenier Vignoles; którego noszą miano. Pomimo licznych prób zastosowania szyn innych przekrojów, typy szyn o dwóch główkach (Stephensona) i o płaskiej podstawie (Vignoles’a) są obecnie na drogach żelaznych prawie wyłącznie używane; pierwszy z nich nieledwie na wszystkich drogach żel. w Anglii i na znacznej długości dróg żel. we Francy i. —Co się tyczy sposobu, w jaki ciśnienie szyny oddanem będzie na grunt czyli raczej na balast, to oprócz wzmiankowanych już, podparcia każdej z szyn w oddzielnych punktach na podsadach podkładów poprzecznych pod obie szyny i —legarów, czyli podkładów podłużnych, na których szyny spoczywają całą swoją długością, stosowane są także szyny odpowiedniego przekroju, spoczywające bezpośrednio na podłożu balastowem. Oprócz systemu podpór zwrócić należy uwagę na materyał tychże, gdyż od niego zależy przeważnie sposób przymocowania szyny. Różne typy budowy wierzchniej na podkładach podłużnych (fig. 9) i na oddzielnych podsadach (fig. 10), z zastosowaniem do ich wyrobu żelaza i stali były stosowane w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu i miały gorliwych zwolenników. Mała powierzchnia ciśnienia na podłoże, tworzenie się wskutek tego zagłębień i utrudniony odpływ wody, wreszcie niedostateczne połączenie obu torów i trudności przy połączeniu szyn w stykach wykazały że typy te są zasadniczo wadliwe. Zastosowanie

Fig U.

powodzenie tylko w torach ulicznych, nadbrzeżnych etc., gdzie szyny są prawie na całą swą wysokość trwale umocowane. Z nielicznemi wyjątkami najczęściej stosowany jest obecnie tor z szyn Stephensona (fig. 12) lub Vignoles’a

pjfl

. J

ii

lira#

‘itOÖ

szyn spoczywających I

We

■ yt, . :•

1 ig.^12. Dr żel. Lancashire-Yorkshire 1888 r.

(fig. 13)”na podkładach poprzecznych drewnianych lub metalowych.

■al

Fig. 13. raryż-Lugdun-Morze Śródziemne 1880 r.

II. Ogólny kształt toru kolejowego. Łuki. Spadki. W planie linia kolejowa składa się z linij prostych połączonych krzywemi, przeważnie lukami koła. Przy przejściu od linii prostej do łuku stałego promienia stosowane są dla złagodzenia krzywizny łuki paraboliczne (ob. niżej). Profil podłużny linii kolejowej składa się z poziomów, spadków i wzniesień, tworzących linię łamaną, której kąty są również złagodzone za pomocą krzywych. Szerokość toru kolejowego w linii prostej, mierzona między krawędziami wewnętrznemi szyn, bywa bardzo różną. Pierwsze linie kolei parowozowych, zbudowanych przez Stephenson’a miały szerokość toru 4'8 j₂" ang. — 1435 mm. Wymiar ten odpowiadał prawdopodobnie wówczas rozstawowi kół zwyczajnych wozów i pozwalał im korzystać z toru kolejowego, lub też wybrany był w zależności od budowy parowozów. Szerokość toru, którą przyjął Stephenson, zastosowaną była na większej części kolei angielskich, w następstwie zaś na kolejach niemieckich, austryackich i belgijskich. Jednakże w początkowym okresie budowy dróg żelaznych inżynierowie angielscy byli zdania, że tor Ste-phensonowski jest za wązki i nie pozwala rozwinąć wymiarów kotła parowego, od którego wymagano coraz większej wytwórczości pary. Wskutek tego wybudowano wiele dróg z większą szerokością toru, która dochodziła do 7 stóp ang. (tak zw. tor Brune’a). W miarę rozwoju dróg żelaznych niemożliwość przejścia wagonów z jednych na drugie i połączone z tern niedogodności, zmusiły do przebudowy dróg mających tor szerszy od Stephensonowskiego. Też dzieje powtórzyły się w następstwie na drogach żelaznych Ameryki-północnej. Pierwsza z dróg żelaznych w państwie Rossyjskiem a mianowicie wybudowana w roku 1836 — 37 droga żel. z Petersburga do Pawłowska (Carsko-Sielska), otrzymała z zapoczątkowania konstruktora tejże, austryackiego inżyniera Gerstnera, tor szerokości 6 stóp ang.=l,829 m., który został o-statecznie przebudowany zaledwie parę lat temu. W następstwie przy budowie w r. 1843 — 51 drugiej drogi żel. w państwie (Petersburg — Moskwa) przyjęto za poradą amerykanina majora Whistlera szerokość toru 5 stóp ang. = 1,524 m., która była wówczas bardzo rozpowszechniona w Ameryce. Szerokość ta została przyjęta, jako normalna, dla wszystkich dróg żel. w państwie Ros. Dr. żel. Warszawsko-Wie-deńska (której budowę rozpoczęto jeszcze w r. 1839 i po przerwie od r. 1841 do 1844 doprowadzono do granicy austryackiej w r. 1848), otrzymała szerokość toru Stephensona 4'8 ya"==i 1,435 m.—Droga ta wraz z odnogami do Sosnowca i Aleksandrowa oraz droga żel. Fabry-czno-Łódzka są jedynemi w Królestwie i zarazem w państwie Rossyjskiem z tą szerokością toru.

Oprócz toru Stephensonowskiego i rossyj-skiego istnieją w Europie tory innej szerokości na drogach żel. irlandzkich 5'3"=l/600 m. i na dr. żel. hiszpańskich 5'6"=1,676 m. Tę ostatnią szerokość toru mają również drcgi żelazne w Indyach wschodnich. Na wszystkich pozostałych drogach żelaznych szerokotorowych w innych częściach świata przyjęto prawie wyłącznie tor Stephensona, drobne zaś różnice w szerokości toru, napotykane również w Europie, nie przeszkadzają przejściu pociągów z jednych dróg na inne. Tak naprz. we Francy! przyjęto stałą odległość 1,5 m. pomiędzy środkami główek szyn, wskutek czego szerokość toru wynosi od 1,440 do 1,450 m. Próby zwiększenia szerokości toru, na ogół biorąc, jak widzieliśmy, nie udały się. Doświadczenie dowiodło, że tor normalny, nawet przy bardzo dużym ruchu i szybkości jazdy, jest zupełnie odpowiedni zarówno pod względem technicznym jak i ekonomicznym. Zresztą ze zwiększeniem się sieci kolejowej przejście do innego toru stało się niemożebnem. Z drugiej strony jednak dążność do zmniejszenia kosztów budowy drogi spowodowała stosowanie toru w szerokości 1 m. do 0,6 m. i mniej nawet. Tak zwane drogi żelazne w ązkotor owe (ob.) rozwijają się pomyślnie i długość ich dochodzi w ostatnich czasach do 15 % ogólnej długości dróg żelaznych. Główną zaletą wązkiego toru, wpływającą bardzo znacznie na koszta budowy, zwłaszcza w miejscowościach górzystych, jest możność stosowania krzywych mniejszych promieni, do 60 m. przy szerokości toru lm. i do 30 m. przy szerokości 0,60 m. gdy tymczasem przy normalnej szerokości toru dopuszczane są w Europie promienie 180 — 150 m. Pochodzi to ze stałego osadzenia kół na osi, a więc tarcia posuwistego jednego z kół w łukach, z powodu różnicy w długości obu toków, która przy jednakowym promieniu jest tern większą, im większą jest szerokość toru. Drugą charakterystyczną cechą zwykłego wozu kolejowego jest, oprócz stałego osadzenia kół na osi, również stałe położenie osi względem ramy wozu, a więc wzajemna równoległość osi.

___

(b -|- 2 V 2 rh)CJ

zewnętrznej, winno być ^

czyli

na

Dla zabezpieczenia kół od zejścia z toru obręcze kół są zaopatrzone w obrzeża z wewnątrz toru. Wywołuje to konieczność poszerzenia toru w łukach. Na fig. 14a przedstawionem

-."ST----6

a    Fig. li.

jest przecięcie poziome trzech par kół trzyosio-wego wagonu w płaszczyźnie ich toczenia się. Jeżeli B oznacza promień łuku, b odległość pomiędzy skrajnemi osiami, r prbmień obrzeża obręczy, 7/ wysokość obrzeża, to dla możliwości przejścia wozu po łuku niezbędnem jest, ażeby pomiędzy obrzeżem i szyną był zachowany luz e:

( b -j- 2 n )2 8B

Rozstaw b osi skrajnych dochodzi do 7,5 m. Obrzeża zwiększają tę sztywną podstawę wozu jeszcze o jakie 0,5 m. Przyjąć jednak należy pod uwagę, że osie mają grę w maźnicach i mogą przesuwać się w swym kierunku mniej-więcej na 10 mm. Wobec tego luz e wyniesie 8

& ~ °'⁰¹

Wielkość e wyraża właściwie nie całkowity luz pomiędzy obrzeżem i szyną lecz poszerzenie luzu normalnego, który niezbędnym jest zarówno w łuku, jak i w linii prostej, ażeby koła mogły się swobodnie poruszać w torze. Normalny luz wynosi zwykle od 10—20 mm. Największe poszerzenie toru w łukach nie bywa dopuszczanem, ze względu na bezpieczeństwo jazdy, ponad 25 — 30 mm. —Powierzchnia toczenia się obręczy ma kształt stożkowaty (ob. fig. 15) i odpowiednio do tego szyna otrzymuje

4r

Fig 15.

nachylenie boczne. Urządzenie to bywa uzasadnionem jako ułatwiające przejście wozów w łukach, a mianowicie zmniejszające tarcie kół po szynach, o którem wzmiankowano wyżej. Siła odśrodkowa, działająca na wóz przy przejściu łuku, ma przyciskać obrzeża kół do szyny zewnętrznej, zwiększając promień toczenia się tychże kół, zaś zmniejszając promień toczenia się kół przeciwległych po krótszym

toku. W rzeczywistości tylko przednie koła wozów przyjmują to położenie, dalsze zaś wskutek równoległości i oporu tylnych wozów toczą się często okręgiem większego promienia po krótszym toku. Ważniejszą zaletą pochylenia szyny ku środkowi toru jest zwiększenie stałości szyny przeciw bocznym uderzeniom obrzeży kół, nie tylko w łukach, lecz i w linii prostej. Dla zmniejszenia parcia kół w łukach stosuje się podwyższanie szyny zewnętrznej względnie do drugiej szyny. Wielkość podwyższania określoną bywa w zależności od siły odśrodkowej S, która rozwija się przy ruchu wozu po krzywej. Jeżeli masa wozu jest

31 v ²

31, zaś prędkość v to S — —^—. Jeżeli szyna zewnętrzna będzie położona wyżej od wewnętrznej o h, (fig. 16) to waga wozu 31g da

■t -

T3T

Fig. 16.

składową poziomą M g tg    gdzie g wyra-

ża przyśpieszenie siły ciężkości, zaś s odległość pomiędzy szynami. Ażeby zrównoważyć wpływ siły odśrodkowej przez podwyższenie szyny

3Lv*

, S V ²

Z powodu równoległości osi wozu szyna zewnętrzna musi wytrzymywać parcie kół, spowodowane nietylko siłą odśrodkową, lecz także nacieraniem na szynę przedniego koła, które musi być ciągle nawracanem wraz z całym wozem ku środkowi łuku. Parcie to jest kilkakrotnie większem od parcia spowodowanego przez siłę odśrodkową. Doświadczenie dowiodło, że szyna zewnętrzna przy stosownem przymocowaniu może wytrzymać parcie kół w łukach, nawet jeżeli nie jest wcale podwyższoną, co nie grozi bezpośrednio niebezpieczeństwem zejścia kół z toru. Podwyższenie zaś oparte zasadzie zrównoważenia siły odśrodkowej wypada przy stosowanych obecnie dużych prędkościach tak znacznem, że wprost dopuszczo-nem być nie może ze względu na bezpieczeństwo jazdy wolniejszych pociągów i trudności, wynikające przy przejściu do linii prostej. W obec tego najczęściej stosowanym jest obecnie przy określaniu podwyższenia szyny ze-

hm n V

na

żej wzorów i wyniesie h

=z=ix, zkąd

d?y ix x dx² ii Rl

czynnik stały. Całkowanie równania

-O i -

y= TT

(IC

wnętrznej wzór doświadczalny

w którym V wyraża prędkość jazdy w km/h, R promień łuku w m., zaś n współczynnik przyjmowany od 0,5 do 0,7. Przejście od normalnego położenia szyn w linii prostej do poszerzenia toru i podwyższenia szyny zewnętrznej, które są stosowane w łukach, winno być dokonane stopniowo, tak żeby przy wejściu na łuk szerokość toru i podwyższenie szyny zewnętrznej odpowiadało jego promieniowi. A więc przejście to dokonywa się w linii prostej przez odsunięcie ku środkowi szyny wewnętrznej (zewnętrzna kieruje koła), oraz przez nachylenie podłużne szyny zewnętrznej. To ostatnie spo-wodowuje, że koła wozu toczą się w tern miejscu po powierzchni skrzywionej. Ażeby uniknąć możliwości zejścia koła z szyn, pochylenie podłużne szyny zewnętrznej, powinno być łagodne, zwykle 0,001 do 0,0025. Stopniowe podwyższanie się szyny zewnętrznej przed krzywą powoduje nachylenia poprzeczne taboru, zwiększone ciśnienie na szynę niższą i nieprzyjemne wstrząśnienie. Dla uniknienia tego win-stopniowemu podwyższeniu szyny zewnętrznej odpowiadać również stopniowa zmiana krzywizny toru w planie. Przypuśćmy, że przy przejściu od linii prostej do łuku promienia R szyna zewnętrzna ułożoną jest od a do I) na długość l ze spadkiem i (fig. 17) tak, że

fi

■«

Plan

\S

li

Przekrój podłużny

6 Szuna zewnętrzna ; Szyna wewnętrzna

podwyższenie jej nad szyną wewnętrzną wzrasta od O do h i w odległości x od początku podwyższenia wynosi z=ix Dla określonej prędkości ruchu podwyższenie h=li szyny zewnętrznej w łuku promienia R może być wyznaczone według jednego z przytoczonych wyli

—, gdzie k będzie

wielkością stałą równą Rli. Ażeby zmienny promień p krzywizny toru w planie odpowiadał w każdym pukcie podwyższeniu z szyny

zewnętrznej, winno być ~

T

— gdzie C=Rljest współ-

d²x x dx² c

daje równanie krzywej przejściowej

która jest parabolą trzeciego stopnia.

Dla możności urządzenia takiego przejścia od linii prostej do łuku koła, niezbędny jest mię-p

dzy nimi odstęp d = — j^. Okoliczność ta utrudnia stosowanie krzywych przejściowych na istniejących liniach, gdzie odstęp ten nie był uwzględniony przy budowie. Ażeby uniknąć przesuwania całego łuku lub prostej zwykle zmniejszają promień łuku na pewnej przestrzeni przed punktem styczności. Przejścia paraboliczne mają znaczenie praktyczne przeważnie dla łuków ostrych o promieniu mniejszym od 500 m. Zaokrąglenie załamań w profilu podłużnym dokonywa się łukami dużych promie-mi (5 000-10 000 m.) dla uniknienia zbytnich natężeń i zrywania sprzęgów wozowych.

III Siły działające na tor kolejowy. W czasie ruchu pociągów tor kolejowy podlega, niezależnie od bezpośredniego obciążenia, działaniu rozlicznych sił, od których zależy praca toru. Zwiększenie statycznego ciśnienia koła zależne jest od budowy i stanu zarówno taboru jak i toru, oraz od odkształceń toru w czasie ruchu. Do przyczyn zależnych od budowy taboru zaliczyć należy: 1) przeciążenie pojedyńczych osi i kół wskutek gry resorów, powodującej wahania kotła parowozu i pudła wagonu, 2) składową pionową sił spowodowanych przez ruch mechanizmu parowozowego, głównie zaś ciężarów, umieszczonych u obwodu kół pociągowych jako przeciwwagi (ob. Parowóz) 8) siłę żywą, wywołaną przez wahania pionowe taboru, spowodowane nieprawidłowem osadzeniem lub zużyciem kół. Nierówność toru, zwłaszcza w stykach szyn, osiadanie toru, wyciągnięcie szyn i t. p spowodowują również wahanie pionowe środka ciężkości taboru, a więc zwiększenie ciśnienia statycznego kół. Siła odśrodkowa, której wystąpienie możnaby przypuszczać ze względu na uginanie się szyny pod kołem, nie wchodzi tu w grę, gdyż jednocześnie uginają się też podpory szynowe i koło toczy się w profilu po linii mniej więcej prostej. Boczne ciśnienie koła powodują: działanie tłoków pa-parowozu naprzemian w różnych kierunkach, wskutek czego parowóz nabiera ruchu wężykowatego w planie, dalej ciśnienie wiatru, stożko vvatość kół i inne. Przyczyny znacznego ciśnienia bocznego w łukach wskazane były wyżej. Na tor działają również siły podłużne t. j. wzdłuż jego osi, o czem przekonywa

CD

713

L.

--------------Itnnty

coraz to większą powierzchnię, schodzi, praktycznie biorąc, do zera. Współczynnik C, zwany współczynnikiem podłoża (Bettungsziffer) jest więc zależny zarówno od sprężystości warstwy balastu, jak i gruntu nasypowego i stałego, na którym balast spoczywa. Jeżeli od ogólnego osiadania podłoża, na którem spoczywa podkład, odejmiemy osiadanie gruntu pod balastem, to pozostała wielkość y wyrażać będzie osiadanie samej tylko warstwy balastu pod ciśnieniem p kg/cm.² Stosunek tych dwóch

wielkości Jc

uciekanie szyn w kieruku biegu pociągów lub odwrotnie. Pochodzi ono od tarcia kół, przeważnie pociągowych, ciągnących pociąg lub też wstrzymujących go przy hamowaniu, od uderzeń kół w stykach i z innych przyczyn. Z powyższego wynika, że siły działające na tor, mogą być rozłożone na trzy składowe, jedną pionową i dwie poziome, prostopadłą i równoległą do osi. Siły pionowe do szyny powodują jej wygięcie w płaszczyźnie pionowej i poziomej. W związku z nachyleniem bocznem szyny sprawiają również jej skręcanie, gdyż żadna z tych sił nie przechodzi przez jej oś obojętną. Statyczne ciśnienie koła, to jest to, które ono wywiera na szynę w stanie spoczynku, zależne jest od wagi taboru kolejowego, która stale wzrasta w miarę zwiększania się wymagań co do składu pociągów i szybkości jazdy. Największe obciążenie niosą osie pociągowe parowozów, zatem tendrów i wozów. W początkach budowy dróg żelaznych parowozowych największe obciążenie osi parowozów wynosiło około 6 t., obecnie wynosi ono w Ros-syi 15j t., na drogacli Związku niemieckiego 14

t., we Francyi zaś, Anglii i Ameryce dochodzi do 20 t. Dynamiczne ciśnienia, którym podlega szyna z licznych przyczyn wskazanych wyżej, trudno jest wyznaczyć teoretycznie, dla tego też określenie ich wielkości opiera się przeważnie na obserwacyi spowodowanych przez nie odkształceń. Oceniają, że największe dynamiczne ciśnienie koła w kierunku pionowym może być o 2y₂ razy większe od ciśnienia statycznego. Dynamiczne ciśnienie poziome ma dosięgać ¹/₂ — ³/₄ ciśnienia statycznego. Wartości te są w ostatnich czasach przyjmowane przy obliczaniu budowy wierzchniej, nie są jednak dotąd dostatecznie sprawdzone.

IV Oddziaływanie toru. W warunkach normalnych obciążanie dynamiczne toru wywołuje w częściach składających go odkształcenia sprężyste. Obciążenie zmienne, powtarzające się przy przejściu każdego koła, a więc przy znacznym ruchu miliony razy do roku, powoduje w torze odkształcenia stałe i zużycie się materyałów, które winny być utrzymywane w granicach bezpieczeństwa, przez ciągły dozór i naprawę. Odkształceniom sprężystym podlegają nie tylko szyny i przybory do nich, ale również podkłady, balast i grunt pod nim (fig. 18). Dokładne obserwacye dowiodły, że nawet na głębokości kilku metrów pod szyną grunt poddaje się sprężyście ciśnieniom taboru, toczącego się po szynach. Przyjąć można również na zasadzie dotychczasowych obserwacyj, że w normalnych warunkach pracy toru, osiadanie podłoża, na którein spoczywają podkłady, jest proporcyonalne do wywieranego przez nie ciśnienia. Jeżeli więc oznaczymy przez p ciśnienie w kg na cm.² podłoża, zaś przez y odpowiadające mu osiadanie tegoż, to p—Cy, gdzie C jest współczynnik stały, którego wiel-

Wielka Enc. Pows* 11 astr. Zesz. 239a X. XXXVII'

kość zależy od sprężystości materyałów, rozłożonych pod cisnącą powierzchnią, aż do głębokości, na której ciśnienie, rozkładając się na

-- -20Ch--*--lW -X

_4r uy,

"T fff

-.1 - 2

LŻ..A..A

•V

A-*

Fig. !8.

nazywamy współczynnikiem balastu. Jest to więc współczynnik podłoża dla wypadku,w którym balast spoczywa na gruncie zupełnie nieściśliwym np. na skale. Określenie wartości C i k jest ważnem ze względu, iż na nich opiera się obliczenie odkształceń i natężeń wszystkich części toru. Dokładne obserwacye dla określenia współczynnika podłoża przeprowadził w r. 4887 i 1888 Hłintz-scliel na drogach alzacko-lotaryńskich, przy czem otrzymano C—2 do 9. Na zasadzie tychże obserwacyj Zimmermann przyjmuje średnio dla balastu żwirowatego C—3 i dla balastu żwirowatego na narzucie kamiennym (Packlage) (7=*8. Inż. Stecewicz przeprowadził obserwacye dla określenia współczynnika podłoża na drogach Tambowsko - Saratowskiej i Bałtyckiej, przyczem otrzymał wartości zbliżone do wskazanych przez Häotzschl’a. Współczynnik balastu został określny przez Wasiutyńskiego na zasadzie obserwacyj na drodze żel. W. - Wied. w r. 1897 i 1898, z których otrzymano dla balastu z grubego piasku ze żwirem średnio Jc—8 i dla balastu z granitowego szabru k—h,b. Szaber okazuje się więc bardziej ściśliwym od żwirku. Wartość k określają granice dla współczynnika podłoża C, Ten ostatni zależy od osiadania grantu, które się zmienia stosownie do miejscowych warunków i nie da się bliżej określić. W obec tego współczynnik podłoża należy przyjmować w obliczeniach nie większym niż 8 do 5. Podkłady, jako belki z ma-teryału sprężystego, spoczywające na podłożu, również sprężystem, podlegają pod obciążaniem wygięciu, którego kształt zależnym jest od położenia szyn względem długości podkładu. Podkłady, krótko wystające po za szyny, osiadają końcami bardziej niż środkiem, długie zaś podkłady przeciwnie. Unormowanie długości podkładu nie jest więc bez znaczenia nie tylko ze względu na możliwie jednostajny rozkład ciśnienia na balast i zmniejszenie naprężeń w podkładzie, ale również ze względu na odkształcenia toru mogące powstać wskutek wygięcia podkładu. Szyny winny być rozkładane jako belki ciągłe na wielu podporach sprężystych. Obliczenie toru pomieszczono niżej, za opisem budowy toru.

wy balastu. Tworzące się w ten sposób pobocza (bankiety) mają szerokości od 10 — 50 cm. całkowita zaś szerokość plantu wynosi zwykle od 4,9 do 5,6 m., i nie mniej od potrójnej szerokości toru. Jeżeli na plancie ma się mieścić więcej, niż jeden tor, szerokość plantu winna być zwiększoną stosownie do szerokości międzytorza, czyli odstępu, jaki zachować należy między osiami torów sąsiednich. Szerokość międzytorza przyjmuje się zwykle o 25 — 35 cm. większą od szerokości gaborytu taboru, na stacyach zaś dla bezpieczeństw obsługi co najmniej o 1 m. większą ni na linii. Zabezpieczenie możliwie szybkiego odpływu wody i osuszenia plantu jest jednym z główniejszych warunków stałości toru. W tym celu powierzchni plantu nadają spadki poprzeczne ku stokom. Pochyłość stoków, zależna od rodzaju gruntu, przyjmuje się na drogach żelaznych nieco mniejszą niż na drogach zwyczajnych, w nasypach nie większa jak 1 : 1%, w wy-

«s

r' ............. .......¹¹

-8¹ Z

- -j - 2.60J-

■ynÀ*t.2,O0

1.3

1,60—^

OJTASWJŹL

Jr

ii

- 1*5 —

Sn

ifSSW*'

Fig. 19.

V. Torowisko czyli plant drogi żelaznej, na którym spoczywa budowa wierzchnia toru, ma mieć szerokość dostateczną dla pomieszczenia warstwy balastu. Dla zabezpieczenia balastu od zsypywania się i dla nadania większej stałości budowie dolnej szerokość plantu przyjmuje się większą od szerokości podsta-

i kopach, z wyjątkiem gruntów skalistych nie większa jak 1 : 1¹fi. Normalny przekrój dol-nej budowy drogi żelaznej w nasypach i wykopach stosowany w państwie rossyjskiem, pokazano na fig. 16. Szczegóły budowy nasypów i wykopów ob. „Ziemne roboty“.

- r er

na

na

na

granicą średnio lat 12,

su

VI. Balast z materyału łatwo przepuszczalnego, odpornego na wpływy atmosferyczne i uderzenia, złożonego z cząsteczek, o ile możności, chropowatych i nie lotnych, niezbędny jest, ażeby rozłożyć ciśnienie podpór szynowych na jaknajwiększą powierzchnię gruntu i zabezpieczyć stałość toru, Zwykły grunt nasypowy, czy stały, nie jest w stanie oddziaływać sprężyście pod ciśnieniem podkładu, dochodzącem do 3kg/cm.² Podkłady wtłaczają się w grunt, zwłaszcza wilgotny, po przejściu każdego pociągu i utrzymanie toru w należytym stanie staje się niemożliwem. Doświadczenie wykazało, że najlepszym materyałem balastowym jest szaber tłuczony z twardego kamienia, potem żwir, wreszcie gruby piasek bez znacznej domieszki gliny. Ostre cząsteczki szabru mają większe tarcie, lepiej trzymają podkład i nie tak łatwo dają się wyprzeć z pod niego jak żwir, zwłaszcza rzeczny. Drobny piasek jest sypki, ulata z wiatrem i powoduje grzanie osi. Warstwa balastu powinna być dostatecznie grubą, o ile możności nie mniej jak 40 — 30 cm. pod podkładem. W przeciwnym razie ciśnienie podkładów rozkłada się na plant niejednostajnie, tworzą się w nim zagłębienia, w których zostaje się woda. Zasypywanie sztorców podkładów nie jest niezbędne, gdyż nie ono, lecz tarcie podkładu o balast utrzymuje go od przesunięcia bocznego. Natomiast zasypanie podkładów z wierzchu, gdy na nie pozwala budowa toru, naprz. w torze Stephensonowskim na wysokich siodełkach, znacznie zwiększa jego bezwładność, a więc też stałość.

VII Podkłady używają się prawie wyłącznie drewniane lub metalowe. Drewniane podkłady z półokrąglaków i okrąglaków z obrobieniem wierzchniej i dolnej płaszczyzny lub też z belek całkowicie obrobionych (fig. 20),

,__1S6 - -,

,—156

«.—sso----,

Fig. 2).

mają długości przy normalnym torze 2,4 do 2,75 m., szerokości płaszczyzny dolnej 22—27 cm., wierzchniej 11 — 17 cm. i grubości 13—16 cm. Krótkie podkłady, jak powiedziano, więcej osiadają w końcach, które muszą być mocniej podbijane. Wązki podkład daje większe ciśnienie na balast, a więc łatwiej się weń wtłacza. W zbyt wązką górną powierzchnię podkładu wtłacza się szyna lub nie mieści się niej siodełko. Dość duża grubość i wogóle sztywność i wytrzymałość podkładu niezbędne są ze względu na moment zgięcia, któremu podlega. W Europie najodpowiedniejszym gatunkiem drzewa do wyrobu podkładów jest dębina, gdyż dobrze wytrzymuje ciśnienie szyny i opiera się gniciu, mocno trzyma hak czy śrubę, któremi przymocowana jest szyna, wreszcie posiada znaczną wagę, zwiększając tern stałość toru. Sośnina jest miększą i łatwiej gnije, tomiast kosztuje znacznie taniej. Z innych gatunków drzewa używanych na podkłady, należy wymienić buk i jodłę. Bukowe drzewo, chociaż twarde, bardzo prędko gnije, dla tego też bywa używane na podkłady prawie wyłącznie po uprzedniem nasyceniu. Jedlina, jako miękka i nie trwała używa się tylko w braku innego odpowiedniejszego materyału. Drzewo podkłady powinno być zdrowe, nie sękate, zimowego cięcia. W ogólnych kosztach budowy toru podkłady drewniane wynoszą 15 $

25$. Jeżeli jednak uwzględnić jak są krótkotrwałe w porównaniu naprz. z szynami, to okaże się, że roczna wartość tych dwóch głównych części budowy wierzchniej jest prawie jednakowa. Okazuje się z tego, jak ważne jest ze względów ekonomicznych zwiększenie trwałości podkładów drewnianych lub zastąpienie drzewa, którego cena stale wzrasta, innym materyałem do ich wyrobu. Trwałość zaś podkładu zależną jest nietylko od gatunku i dobroci drzewa, ale również od typu szyn i przyborów do nich. Przy słabych szynach i braku podkładek pod nie podkład podlega łatwo uszkodzeniom mechanicznym wskutek zmiażdżenia włókien drzewnych pod szyną i częstego przebijania haków. Na drogach angielskich podkłady sosnowe przywożone z Rossyi służą (nienasycane) nie mniej niż 7 lat, w Rossyi zaś około 4 lat. Dębowe podkłady służą za w Rossyi zaś i u nas 6 — 9 lat. Gnicie drzewa pochodzi głównie od rozkładu soków drzewnych pod wpływem powietrza. Usuwając soki za pomocą suszenia i wyparzania podkładu można zrobić go odporniejszym na gnicie. Bardziej skutecznym środkiem jest następne nasycanie podkładów za pomocą substancyj prze-ciwgnilnych. Do nasycania podkładów używa się najczęściej kreozotu, chlorku cynku, siarczanu miedzi i sublimatu. Dwie ostatnie substancye, które były najwcześniej stosowane, wychodzą obecnie z użycia, siarczan miedzi ze względu że okazał się mało skutecznym, zaś sublimât ze względu na szkodliwy płyn dla zdrowia robotników. Kreozot, zawierający do 25°/₀ kwa-karbolowego, chroni drzewo od gnicia da-loko lepiej niż chlorek cynku, ale jest od niego 2 do 3 razy droższy. Sposoby nasycania

__

podkładów za pomocą obu tych środków są do siebie bardzo zbliżone. Podkłady, przeznaczone do nasycenia, wtaczają się na wózkach do dużego żelaznego kotła, w którym odbywa się najprzód ich wyparzanie (przy nasycaniu chlorkiem cynku) lub też suszenie (przy nasycaniu kreozotem), trwające 1 do 2 godzin przy temperaturze około 100°C. Następnie, w celu zupełniejszego usunięcia soków, wypompowuje się z kotła powietrze, natomiast zaś po pewnym czasie wprowadza się do niego substancyę przeciwgnilną. Po napełnieniu kotła pozostawia się zawarty w nim płyn z podkładami pod ciśnieniem 6 do 10 atmosfer w ciągu 1 do 3 godzin. Ilość wchłanianego płynu jest dla różnych gatunków drzewa bardzo różną. Sosnowe podkłady nasycają się o wiele jednostaj-niej niż dębowe, które przyjmują płyn tylko w włóknach zewnętrznych. Najwięcej płynu przeciwgnilnego przyjmuje buk. Odpowiednio do tego zwiększa się też trwałość podkładów nasyconych. Można przyjąć, że nasycone podkłady sosnowe mogą służyć dwa razy, zaś dębowe półtora raza dłużej niż nienasycone. Podkłady bukowe, nienasycone, wytrzymują w torze zaledwie 2 — 3 lat, to też używają się prawie wyłącznie po uprzedniem nasyceniu, które przedłuża termin ich służby mniej więcej do lat

12. Koszt nasycenia podkładów chlorkiem cynku wypada u nas około 25 kop. od sztuki.—P o d-kłady metalowe zaczęto stosować w siódmym dziesiątku zeszłego wieku na drogach żel. francuzkich. Używane wówczas belki Vauthe-rin’a trapezoidalnego przekroju fig. 21, oraz

Bi

Fig 21. Droga żel. północna Francuska r. 1869.

inne później pomyślane z wązkiemi zagłębieniami, okazały się niepraktyczne. Obecnie stosowane mają kształt przewróconego do góry dnem koryta, zewnętrznie zaś podobne są do zwykłych podkładów drewnianych, prostokątnego przekroju z górnemi ofłisami (podkłady systemu Heindla), fig. 22. Przekonano się bowiem z doświadczenia, że dla stałości podkładu metalowego potrzebna jest jaknajszersza, pozioma powierzchnia oparcia na balast i pionowe boki obejmujące dużo materyału, bez występów, utrudniających dobre osadzenie podkładu. Do wyrobu podkładów używano początkowo żelaza spawalnego, obecnie zastąpiono je przez miękką stal (żelazo zlewne). Dla utrudniania przesuwania się podkładu w kierunku podłu-

żnym, to jest prostopadle do toru, końce podkładu zaginają ‘się ku dołowi. W wierzchniej płycie podkładu metalowego przebijają się prostokątne., otwory do przytwierdzenia szyny.

___à_;

Fig. 22. Drogi żel. austryackie piństwowe^r. 1882.

Wypowiedziane wyżej uwagi, tyczące się długości podkładu, stosują się zarówno *do podkładu drewnianego jak i metalowego. Dobry podkład metalowy powinien być równie sztywny, jak dobry drewniany. W przeciwnym razie będzie się znacznie wyginał, niejednostajnie cisnął na balast i osiadał. Waga podkładu wpływa również na jego stałość, a więc też stałość toru. Podkłady metalowe dawniejszych typów okazały się złemi głównie dla tego, że z powodu wysokiej ceny metalu żałowano na nie materyału. Były lekkie, a więc z konieczności krótkie i giętkie. Przytem z powodu małej grubości wierzchniej płyty otwory do przymocowania szyn łatwo się rozrabiały i tworzyły się pęknięcia. Obecnie waga dobrego podkładu metalowego przyjmuje się 60—75 klg. Trwałość takiego podkładu można przyjąć około 25 lat. Przez rdzę i tarcie podkład traci, jak się przekonano, ¹/₂% do 1¹/₄°/0 swej wagi rocznie, tern nie mniej po wysłużeniu całkowitego terminu będzie on jeszcze przedstawiał około 40% początkowej wartości. Wobec nizkicb cen stali podkłady metalowe mogłyby już współzawodniczyć na drogach krajowych z dębowemi, jakkolwiek dotąd nie były jeszcze stosowane. W Niemczech długość linij głównych na pokładach metalowych wynosi już przeszło 50% ogólnej ich długości.

VIII Szyny są wyrabiane obecnie wyłącznie z lanej stali, otrzymanej sposobem Bessemern, Tomasa lub Siemens—Martina. Wyrób w piecach Martinowskich jest staranniejszy i pewniej gwarantuje dobroć materyału. Stal szynowa powinna być wytrzymałą zarówno na wygięcie jak i na uderzenie oraz na zużycie wskutek tarcia obręczy kół, powinna więc posiadać duży współczynnik wytrzymałości, dużą twardość, jednocześnie sprężytość. Doświadczenie pokazało, że takie własności może posiadać tylko stal możliwie czysta i mająca jednorodną budowę międzycząsteczkową. Stal twardą trudniej jest otrzymać w stanie jednorodnym i czystym od szkodliwych domieszek. Dla tego też spotyka się różne zdania co do

a -----

najodpowiedniejszej twardości stali szynowej. W Niemczech i Austryi jest wymagane, ażeby stal szynowa posiadała wytrzymałość na zerwanie nie mniejszą 55 kg./mm. we Fran-cyi zaś 70 do 85 kg./mm. Należy zauważyć, że użycie do wyrobu szyn twardszej lub miększej stali zależnern jest również od przekroju szyn. Słabsze przekroje o mocno wystających, cienkich częściach nie mogą być wyrabiane z twardej stali, gdyż po walcowaniu części te ostygają bardzo raptownie, wskutek czego metal nie dość miękki i rozciągliwy hartuje się

1    daje drobne rysy, które w następstwie powodują pęknięcia. Dla tego również szyny przekroju Stephensona (o podwójnej głowie) mogą być wyrabiane z twardszej stali niż szyny Vignoles’a o płaskiej podstawie. Według warunków technicznych obowiązujących w Ros-syi przepisano dla stali szynowej wytrzymałość li na ciągnienie nie mniej jak 65 kg, mm., przedłużenie i w procentach, od długości pręta próbnego nie mniej jak 6°/₀> przyczem B-\-2i ma wynosić nie mniej jak 82. Oprócz tego wymagane są próby szyn na wygięcie pod obciążeniem statycznem i na złamanie pod uderzeniem baby, spadającej z określonej wysokości. Analizy chemiczne odgrywają pierwszorzędną rolę przy fabrykacyi stali. Domieszki niektórych pierwiastków, nawet w bardzo niewielkiej ilości, wpływają zasadniczo na własności metalu. Fosfor w ilości kilku setnych części procentu czyni stal kruchą w stanie zimnym, siarka zaś w stanie gorącym. Jakkowiek więc dokonywanie analiz chemicznych jest przy fabrykacyi stali nieodzownem, to jednak w nowszych warunkach technicznych na dostawę szyn przestano pomieszczać ograniczenia, tyczące się składu chemicznego, pozostawiając fabrykom zabiegi w celu otrzymania metalu, któryby wytrzymywał przepisane próby mechaniczne. Długoletnie doświadczenia i obserwacye przekonały, że stosowane obecnie próby nie zawsze dają gwarancyę dobroci inateryału, z.1 którego wyrobiono szyny. Zdaje się, że pochodzi to głównie z tej przyczyny, że próby te nie świadczą dostatecznie o jednorodności metalu, która zależy przeważnie od dobrej jego przeróbki i w ogóle staranności fabrykacyi i wpływa,

w- bardzo znacznej mierze, na wytrzymałość trwałość szyn. W nowszych czasach zaczęto stosować do stali szynowej badania mikroskopijne i mikrofotograficzne przekrojów. Z jednej bryły stali otrzymuje się zwykle po wyjściu z walców sztaba szynowa długości dwóch lub trzech szyn, od której odcina się pęcberzyko-wate końce i dzieli na części. Otrzymane szyny, które zwykle miewają długość od 9 do 15

m. prostują się w stanie gorącym, dla uniknięcia zbytnich naprężeń. Sztorce szyn frezują się, w końcach zaś wiercą się dziury do połączeń. W długości szyny wymagana jest dokładność

2    — 3 mm., w wymiarach zaś poprzecznych *

profilu V₂ — 1 mm. Przekrój szyny powinien nadawać jej sztywność i wytrzymałość, odpowiednią do sił na nią działających i czynić zadosyć warunkom konstrukcyjnym co do należytego podtrzymania koła i przymocowania szyny do podpór. Oprócz tego należy zwrócić uwagę na łatwość walcowania i zapas mate-ryału na zużycie. Ponieważ z liczby sił działających na szynę pionowe mają największe znaczenie, w tym więc kierunku sztywność i wytrzymałość jej powinny- być największe. Wytrzymałość stali na ciągnienie i ciśnienie jest jednakowa, a więc oś obojętna przekroju z wyłączeniem części, przeznaczonych do zużycia, powinna wypadać na połowie wysokości przekroju. Przytem jest do życzenia, ażeby ilość ma tery ał u z dwóch stron osi obojętnej była mniej więcej równą, gdyż wtedy walcowanie dokonywa się prawidłowo, metal otrzymuje jednakową gęstość w górnej zarów-wno jak w dolnej części przekroju i unika się szkodliwych naprężeń wskutek niejednostajnego zastygania. Zadosyćuczynienie tym warunkom mniejsze przedstawia trudności przy przekroju Stephensona fig. 23, który jest mniej

~r

Oj' _ obojętna.

___;

Eig. 23.

więcej symetryczny. W przekroju Vignoles’a (fig. 24), o płaskiej podstawie, trzeba znacznie

i-i--

' "f

i

L-----(, ...

Eig „24.

zwiększyć masę główki w stosunku do podstawy lub też zrównoważyć te massy choćby z ujmą dla najkorzystniejszej pracy metalu. W nowszych typach szyn zauważyć się daje to ostatnie dążenie, zapoczątkowane w Ameryce, do przekroju dobrze zrównoważonego (ba-lanced raił). Stałość szyny Vignoles’a przeciw siłom poziomym to jest uderzeniom bocznym obrzeży kół o główkę zależną jest od siły V, z ja ką haki lub śruby, przymocowujące szynę

o czem

do podkładu, opierają się wyrwaniu i od stosunku wysokości szyny h do szerokości b jej p o d s t a w y. Jeżeli parcie obrzeża jest H, to, ażeby nie nastąpił wywrót okoli    ■ r

ło krawędzi o, powinno być V > —H. (fig. 25). Warunek ten nie zawsze jest wypełniany,

Eig. 25.

świadczy konieczność częstego dobijania haków, które puściły, lub dokręcania śrub. W typach amerykańskich, w związku ze zwiększeniem przekroju podstawy, przyjęto, aby szerokość jej była równą wysokości szyny. W Europie stosunek ten wynosi 0,8 do 0,9, gdyż przy małym względnie przekroju podstawy brzegi jej byłyby za cienkie. Grubość brzegów podstawy ze względów, o których wspomniano wyżej, przyjmuje się zwykle nie mniejszą od 8 — 7 mm. Szerokość a główki szyny, wynosi stosownie do wagi szyny od 51 do 72, na drogach normalno-torowych zwykle nie mniej od 57 mm. Szersze główki zmiejsza-ją zużywanie się obręczy i szyn i dają możność zwiększenia powierzchni przylegania łubek, co wpływa na trwałość połączenia w sty

ku. Przez dodanie materyału na szerokość główki zamiast na jej wysokość zwiększa się moment bezwładności i wytrzymałości przekroju, zarówno w kierunku pionowym jak poziomym, oraz polepsza się walcowanie jej, wskutek czego zużycie jej staje się jednostajniej-szem. Wysokość h główki szyny jest wt związku z dopuszczonem zużyciem szyny, które ma miejsce przeważnie na powierzchni toczenia się koła. To ostatnie zależnem jest nie tylko od ilości pociągów, ich wagi i prędkości, lecz również od przekroju podłużnego linii, własności stali szynowej i innych przy-czyn.'| Szczególnie prędko zużywają się szyny w miejscach hamowania pociągów, jak również w tunelach. Dla dróg, mających spadki nie większe od 15% i odpowiednio niezbyt ostre łuki, można przyjąć, że zużycie główki szyny na wysokości 1 mm. następuje po przejściu około 10 milionów ton ciężaru brutto, to jest wraz z ciężarem taboru. W tych warunkach na drogach żelaznych w naszym kraju zużycie roczne nie przekracza % mm. (-(-), zużycie zaś

na 10 mm. nastąpiłoby po latach 30. W rzeczywistości trwałość szyn rzadko bywa tak znaczną ze względu na to, że pęknięcia i inne uszkodzenia, jak również zmiany w warunkach ruchu kolejowego, powodują wcześniejsze wycofanie ich z użycia. Dlatego też zapas wr wysokości główki, przewidziany na zużycie, wynosi zwykle 6 do 10 mm. Większy zapas jest słusznym tylko na drogach górskich, w tunelach lub innych wyjątkowych warunkach, gdzie bywa dopuszczany od 15 do 20 mm. Górna po-p o wierzch nia przekroju szyn bywa zwykle wypukłą (promień r krzywizny 200 — 300 mm), co odpowiada wklęsłemu zużyciu obręczy i pozwala jej wywierać ciśnienie normalnie do powierzchni toczenia się koła. G ó r-n'e zaokrąglenia boczne główki powinny mieć nieco mniejszy promień r niż wklęsłość obrzeża obręczy, t. j. około 13 —14 mm. dla uniknięcia tarcia tych powierzchni, lecz nie zbyt mały, ażeby szyna nie wrzynała się w obrzeże obręczy. — Zużycie na ¹/i mm. odpowiada około 25 kg. stali na wiorstę. Przypuszczając, że takiem jest średnie zużycie szyn na drogach rossyjskich, otrzymamy, że koła taboru kolejowego ścierają na nich corocznie z powierzchni toru okoła miliona pudów (16.400 t.) stali, przedstawiających wartość około 1% miliona rubli. Tyleż tracą obręcze kół. Powierzchnie dolne główki i górne podstawy mają zwykle nachylenie i= 1: 3 do 1:5 do poziomu. W nowszych typach nachylenie to bywa łagodniejszem, gdyż w tych warunkach działanie łubekjest skuteczniejszem, a mianowicie połączenie szyn jest sztywniejszem w kierunku pionowym. Grubość c szyjki przyjmuje się zwykle od 11 do 18 mm. Zaokrąglenia przy przejściu od szyjki do główki i podstawy nie powinny zbytnio zmniejszać szerokości przylegania łubek. Przytoczone wyżej największe siły, których działaniu może podlegać szyna, występują stosunkowo rzadko, przy wyjątkowo niekorzystnych okolicznościach. Jeżeli więc, stosując działanie tychże sił, uwzględnimy prócz tego sprężystość oddzielnych części budowy wierzchniej, to mogą być dopuszczone naprężenia, zbliżające się do granicy sprężystości, zwłaszcza jeżeli zauważymy, że, jak wskazuje doświadczenie, pęknięcie szyny jest nierównie mniej niebezpiecznem dla ruchu kolejowego, niż naprzykład zawalenie się dźwigara mostowego. Największe ciśnienie dynamiczne koła wynosi około 2,4 od ciśnienia statycznego, a więc za naprężenie dopuszczalne możnaby uważać naprężenie, które przy ciśnieniu statycznem nie przewyższa ¹/?i granicy sprężystości przy zginaniu. Granica ta bliską jest ²/₃ wytrzymałości na ciągnienie. Stosownie do warunków obowiązujących na drogach żelaznych rossyjskich naprężenie w szynach od obciążenia statycznego nie powinno przewyższać 14 kg/mm.², co przy wytrzymałości stali szynowej 65 kg/mm.² odpowiada tejże zasadzie, gdyż ôôXVsXVs— Waga szyn, stosowanych w Europie dla linij normalno-torowych, wynosi od 24 do 52 kg/m. Przy ciśnieniu statycznem koła 7,5 t., odległości między osiami podkładów 75 — 85 cm. i przyjmując współczynnik podłoża C—3, otrzymamy, że naprężenie w szynach zmienia się od 18 do 8 kg/mm.², zaś naprężenie 14 kg/min.-odpowiada wadze szyn około 32 — 35 kg/mm.². Z tego co powiedziano wyżej, odnośnie do dopuszczalnego naprężenia w szynie, należy wnosić, że ciągłe zwiększanie wagi szyn, jakie daje się zauważyć, zwłaszcza w ostatnich czasach, nie jest spowodowane obawą o ich wytrzymałość, lecz wynika z innych przyczyn. Do przyczyn tych należy zaliczyć przedewszystkiem dążenie do zmniejszenia wydatków na utrzymanie i naprawę toru. Im jest szyna sztywniejszą i stalszą, tein łatwiej utrzymać w porządku tor, tern rzadziej potrzeba podbijać osiadające podkłady, dobijać haki, dokręcać śruby. Jednocześnie z tern zwiększa się spokojność i równość jazdy. Zwiększenie wagi i długości szyny wpływa również na zmniejszenie jej wygięcia pod obciążeniem, a zatem i naprężenia, gdyż część szyny nieobciążona odgrywa rolę przeciwwagi. Zwiększenie długości szyny wzmacnia tor i pod tym względem, że zmniejsza ilość połączeń, stanowiących słabsze miejsca toru. Wzmocnienie toru okazuje się szczególniej potrzebnem w miarę wzrastania przewozu i szybkości ruchu. Pod wzmocnieniem toru nie należy jednak rozumieć wyłącznie zwiększenia sztywności i stałości szyny. Osuszenie plantu, zwiększenie grubości warstwy balastu, zbliżenie podkładów, polepszenie gatunku balastu, typu podkładów, sposobu przymocowania do nich szyny i połączenie szyn, są środkami nie mniej skutecznemi do zmniejszenia odkształceń toru i naprężeń w jego częściach i powinny być stosowane równolegle ze wzmocnieniem szyny. Najodpowiedniejszy zaś sposób wzmocnienia toru powinien być wybrany w każdym poszczególnym wypadku w zależności od warunków miejscowych i przyjmując pod uwagę, która z części składowych budowy wierzchniej okazuje się najbardziej słabą. Różnorodność warunków technicznych i ekonomicznych eksploatacyi dróg żelaznych, po części zaś różnice zdań co do najodpowiedniejszej budowy toru sprawiają, że ilość typów szyn a zatem i przyborów szynowych, stosowanych na drogach żelaznych, jest bardzo wielką. Jest to uciążliwem dla fabryk, wyrabiających te ma-teryały, i podwyższa ich cenę. Dla uniknienia tych niedogodności starano się wypracować normalne typy szyn. Przed kilku laty związek inżynierów amerykańskich przyjął seryę takich typów, zaś w Rossyi winny być obowiązkowo stosowane od roku 1904 przy wymianie zużytych szyn normalne typy, świeżo opracowane przez Mi-nisteryum komunikacyj.

IX. Przymocowanie szyn do podkładów.

Szyny o płaskiej stopie kładzie się bezpośrednio na podkłady lub też umieszcza się między niemi podkładki. Do przymocowania szyn do podkładów mogą być użyte w obu wypadkach haki lub też śruby, które przy przesunięciu bo-cznem szyny pracują na przecinanie, zaś przy wywrocie około zewnętrznej krawędzi stopy na wyrwanie. Haków używa się prawie wyłącznie o przekroju kwadratowym. Mając szerokie płaszczyzny boczne, które cisną na drzewo prostopadle do włókien, opierają się one odchyleniu bocznemu lepiej niż śruby, te zaś mają większą wytrzymałość na wyrwanie niż haki. Hak ma u dołu kształt klina, który przy zabijaniu nie powinien rozszczepiać włókien drzewnych, lecz przecinać je prostopadle, co sprawia, że hak lepiej się trzyma w drzewie. Główka haka ma występ, który łapie stopę szyny,' z tyłu zaś uszy, za pomocą których hak może być wyważony lub wyciągnięty z podkładu. Grubość haka 14 — 18 mm., długość 140 —170 mm. Śruby mają grubość pręta 20—23 mm. i długości 120—150 mm. Nacięcie śrub stosuje się trójkątne lub też wklęsłe i powinno być niezbyt drobne dla uniknienia rozszczepienia włókien. Śruby wkręcają się w otwory uprzednio nawiercone ręcznie lub na maszynie. Nawiercanie stosuje się również dla haków, jeżeli drzewo jest twarde. Śrub używa się przeważnie przy twardych gatunkach drzewa ze względu na słaby opór przeciw odchyleniu. Czasem stosują śruby z wewnętrznej strony toru, zaś haki z zewnętrznej, co jednak utrudnia utrzymanie toru. Podkładki bywają płaskie albo z występami z jednej strony szyny, lub z obu. Jeżeli podkładka ma występy boczne, to górna płaszczyzna jej, na której spoczywa szyna, otrzymuje zwykle pochylenie odpowiadające pochyleniu szyny. Urządzenie to pozwala uniknąć zaciosywania podkładów, które wpływa ujemnie na ich trwałość i daje mniejszą dokładność w ułożeniu toru. Ilość otworów w podkładkach dla haków lub śrub bywa od dwóch do czterech. W razie jeżeli podkładka ma występ, o który szyna może się o-przeć przy przesunięciu bocznem, wszystkie haki czy śruby pracują jednocześnie na przecinanie, zaś przy wywrocie szyny pracują tylko haki lub śruby ze strony wewnętrznej, z tej więc strony należy pomieścić większą ich liczbę. W tym samym celu stosują w Niemczech podkładki z zakrzywionym występem. — Szyny o dwóch główkach umocowywują się w siodełkach za pomocą drewnianych klinów, siodełka zaś przytwierdzają się do podkładów gwoździami, śrubami lub nawet dre-wnianemi kołkami. Drewniane kliny próbowano zastąpić metalowemi, te jednak nie okazały się praktyczneini, gdyż powodowały pęknięcia siodełek. Do podkładów metalowych szyny przytwierdzają się za pomocą śrub pionowych i ża-

bek. — Dla uproszczenia wyrobu podkła- , no nachylenie tychże płaszczyzn do poziomu dów i układania toru otwory w podkładach (fig. 26 a i u), ażeby przejście pionowych ci-rozmieszczają się w jednakowych odległościach, śnień z szyny na łubki mogło się odbywać Do regulowania zaś szerokości toru i poszerzę- w dogodniejszych warunkach. Wreszcie zwięk-nia toru w inkach służą przybory, a mianowi- szono długość łubek i ściągnięto je sześcioma cie owe żabki z występami różnej grubości, śrubami. Łubki stykowe wyrabiają się obecuie które się wstawiają w otwory w podkładach, prawie wyłącznie z miękkiej stali, której wystosuje się przytem zasada, ażeby śruby pionowe pracowały tylko na    ciągnienie,    zaś

boczne ciśnienie szyny przechodzi na podkład za pośrednictwem żabek. Śruby mają łby spłaszczone i są zakładane z góry przez otwór w podkładzie, a następnie obracane pod kątem prostym. Podkładki klinowe pod szyny są w użyciu przy podkładach metalowych zarówno jak przy drewnianych. Stosowane    dawniej    wyginanie    podkładów    dla

nadania pochylenia szynie okazało się nie-praktycznem, gdyż krzywy podkład nie ma stałości na podłożu. Przytwierdzenie do podkładów metalowych siodełek z szyną Stephensona nie da się wykonać równie łatwo jak szyną o płaskiej stopie. Dlatego też podkłady metalowe rzadko są stosowane przy tym typie

łe.

szyny.

X Styki szyn w początkach budowy dróg żelaznych umieszczano na pokładzie (styk leżący), nie łącząc ze sobą stykających się szyn, lecz tylko przytwierdzając każdą szynę z osobna do podkładu lub zamocowując w siodełku klinem (fig. 26). Uciekanie szyn i tworzące

m !• ¹

mi

Fig. 26.

się między niemi duże luzy zmusiły do nałożenia w styku z obu stron szyjki nakładek czyli łubek płaskich (fig. 26 a), połączonych śrubami. Ponieważ szyna Stephensona jest umieszczona głęboko w siodełkach, które przeszkadzają założeniu łubek, zaczęto łączyć szyny pomiędzy podkładami, tworząc styk wiszący, zastosowany wkrótce również do szyn Vi-gnoles’a. Osiadanie toru i wygięcie szyn w stykach zmuszało do stopniowego wzmacniania łubek w miarę zwiększenia szybkości jazdy i obciążenia koła. Zamiast łubek płaskich zaczęto stosować łubki o przekroju kątowym, (fig. 26 b ) żłobkowym wreszcie zetowym (fig. 26 d) z ramieniem, zwieszającem się niżej podstawy szyny, przez co osiągnięto w przerwie między szynami przekrój, który pod względem sztywności i wytrzymałości nie wiele ustępuje przekrojowi szyny. Jednocześnie zwiększono szerokość płaszczyzn przylegania łubek do główki i podstawy szyny i zmiejszo-trzy małość wynosi 42 — 55 kg/mm. Celem tych wszystkich zabiegów było zwiększenie stałości i trwałości toru w sąsiedztwie styków, uniknie-nie osiadania i wahania się około osi podłużnej podkładów, podtrzymujących końce szyn, oraz niejednostajnego zużycia tychże końców, co wpływało znacznie na koszta utrzymania i naprawy toru, oraz na spokojność jazdy. Celu tego wskazanemi środkami nie osiągnięto. Styk z bocznemi łubkami, przedstawiający najbardziej rozpowszechniony system połączenia szyn, pozostaje wciąż najsłabszem miejscem toru, które utrudnia jego utrzymanie. Dla zrozumienia trudności dobrego połączenia szyn należy zauważyć, że chcąc, ażeby łubki przejęły na siebie w przerwie pomiędzy szynami naprężenia od sił na też szyny działających, trzeba, żeby łubki i szyny tworzyły spoistą całość, to jest przylegały do siebie dokładnie, mocno i trwale. Z drugiej strony jednakże styk wywołany jest nie tylko potrzebą połączenia szyn, których długość jest ograniczoną w zależności od środków wyrobu, lecz zarazem koniecznością wyrównania różnic w długości szyn, powstałych wskutek zmian ciepłoty. W tym celu otwory w szynach dla śrub są zwykle owalne, zaś między szynami pozostawiają luzy, w których braku szyny, wydłużając się przy podwyższeniu ciepłoty, powodują wężykowate wykrzywienia toru w planie. Tym sposobem łubki mogą przesuwać się względem szyny w kierunku podłużnym, wskutek czego połączenie ich nie jest zupełnie trwa-Przeciwnie, pomiędzy powierzchniami przylepiania łubek i szyny pozostaje zawsze niewielki luz, który zwiększa się pod wpływem jazdy. W rzeczy samej jak w widać z fig. 27 przy przejściu koła ciśnie na łubkę

[o oj ■ O °oT

Fig. -.7.

w jej środku i końcach naprzemiau, to główka, to stopa szyny, powodując miejscowe zgniecenie i zużycie metalu. Uszkodzenia te uniemożliwiają w następstwie dosunięcie łubek do

szyny i gdy dosięgną 1—2 mm. łubki przestają działać na wygięcie szyn, które pracują wtedy jak belki zamocowane w jednym końcu i wyginają się pod nadmiernem obciążeniem. Uderzenie koła w styku, dobrze znane pasażerom kolejowym, nie pochodzi z luzu pomiędzy szynami, który przy dużej średnicy koła nie wywierałby sam przez się żadnego wpływu ua spokojną jazdą, gdyby poziom obu łączonych szyn pozostawał jednakowym. Warunek ten jednak nie jest zachowany. Przy przejściu koła obciążony koniec szyny osiada więcej od nieobciążonego z którym jest nie dość ściśle połączony. Wskutek tego, jako też nieuniknionych przy walcowaniu drobnych różnic w wysokości szyn powstają w stykach szyn schodki, na które koło wskakuje, uderzając w sztorc przeciwległej szyny, lub też z nich zeskakuje. Wyliczenie pokazuje, że przy dużych masach, będących w ruchu i znacznej ich szybkości schodek wysokości 1—172 mm-powodować już musi mocne uderzenia. Uderzenia te są jedną z głównych przyczyn wzruszania się i osiadania podkładów stykowych. Dla równości toru i, ażeby osiadanie jego «w połączeniu szyn było nie większe jak na pozostałej ich długości, rozmieszczano od dawna stykowe podkłady i najbliższe za niemi gęściej niż podkłady pośrednie. Ażeby można było dobrze podbić podkład z obu stron, odległość jego od sąsiedniego podkładu nie może być mniejszą niż 50 — 45 cm. oś od osi. Odległość ta dla podkładów pośrednich wynosi 75 — 90 ctm. Gdy takie nawet zbliżenie podkładów stykowych oraz wszelkie inne środki wzmocnienia połączenia szyn łubkami bocznemi nie okazały się dosyć skutecznemi, ujawniło się w ostatnich czasach dążenie powrotu do styku leżącego. Zdaje się, że całkowite zbliżenie podkładów stykowych zastosowane w r. 1902 na drodze Warszawsko-Kaliskiej rokuje lepsze rezultaty, gdyż doświadczenie pokazało, że dwa zesunięte podkłady mogą być dobrze podbite, zaś połączenie wiszące posiada sprężystość, której brak stanowił jedną z głównych wad połączenia leżącego. Dla przeciwdziałania uciekaniu szyn w poziomych półeczkach łubek robią się wycięcia, któremi łubka obejmuje pojedyncze haki i śruby lub całe podkładki. Przeciw obluzowywaniu się muter śrub, osłabiającemu działanie łubek stosowane są różne środki. Jednym z najprostszych są sprężyste pierścienie podkładane do mutry. Wady połączenia szyn za pomocą łubek bocznych spowodowały, że od-dawna dążono do wynalezienia lepszej konstruk-eyi. Wynalazki, odnoszące się do zmian i ulepszeń w budowie połączenia szyn, liczą się na setki. Licznąkategoryę tych wynalazków stanowią próby wzmocnienia styku od dołu zapomocą spodnich nakładek, mostków i rozpór (fig. 28 i 29). Nakładki klinowe, ściągnięte bolcami, mają w zasadzie te same właściwości bez względu na to

Wielka Enc. Powił. Iluttr. Ze»i. 239b, T. XXXVII.

czy są z boku czy od spodu. Mostki i rozpory, podtrzymujące końce w styku, nie łączą szyn w

ÊUBêÈl

Fig. 28.

&'.ii

ĘĘLg

Fig 29.

całość,wskutek czego, zarówno jak Jprzy spodnich nakładkach, boczna sztywność połączenia jest bardzo niedostateczna. Wprowadzenie osobnych części (wysokich nakładek fig. 30 lub szyn),

c E Eft. F

" IW I III!

Fig 3).

(fig. 31), podtrzymujących koło przy przejściu

gggii

sjjjH|g|!

Eli

Fig. 31.

styku, jest połączone 1 zwykle z poszerzeniem powierzchni toczenia się koła i powoduje uderzenia. Wreszcie wspomnieć należy o stykach skośnych lub zazębionych w planie lub przekroju. Zwiększają one koszta obróbki szyn, nie dając widocznych korzyści. Najlepsze względnie rezultaty osiągnięto z długiem zazębieniem w planie (fig. 32). Spajanie szyn w torze za pomocą elektryczności lub oblewania roztopionym metalem, stosowane w ostatnich czasach

Kolejowy tor.

w celu całkowitego usunięcia styków może mieć powodzenie tylko w torach tramwajowych, sprężystem i podlegającą działaniu sił pionowych, przechodzących przez jej oś obojętną. Oznaczmy przez Q siłę ścinającą w przecięciu belki, znajdującem się w odległości x od

ii*

imvitfrp-jx: ■ CTaajtaav

ponieważ zaś

więc

E'I

bp.

itŁ

d x

Fig. 32.

w których przez mocne zabrukowanie szyn usunięta jest możliwość odkształceń toru. W każdym razie urządzenie to powoduje od ciepłoty dodatkowe naprężenie, które może dosięgać 8 kg/mm². Przy użyciu szyn Stephensona niedogodności zwykle stosowanego sposobu połączenia za pomocą nakładek bocznych, mniej się dają odczuwać, niż przy szynie Vi-gnoles’a. Przypisać to należy w znacznej mierze umocowaniu szyn dwugłowych w wysokich siodełkach, podczas gdy szyny, o płaskiej stopie spoczywają na podporach. W ogóle porównanie obu typów budowy wierzchniej z szynami o podwójnej główce o płaskiej stopie, każe wnioskować że tor z szyn Stephensona posiada ważne zalety, korzystnie odróżniające go od toru z szynami Vi-gnoles’a. Na stałość szyny Stephensona wpływa nietylko zamocowanie jej w siodełku, które ją obejmuje do górnej główki, lecz przytwierdzenie do podkładu siodełka nie zaś bezpośrednio szyny. Szeroka podstawa siodełka sprawia, że haki lub śruby, któremi jest przytwierdzona do podkładu, mają dłuższe ramię oporu, które rozkłada ciśnienie jednostajniej na większą płaszczyznę podkładu. Trwałe przymocowanie siodełka do podkładu pozwala je zasypać balastem do podstawy szyny, przez co, również jak przez dość dużą wagą siodełek, zwiększa się bardzo znacznie stałość toru. Samo umocowanie szyny za pomocą drewnianego klina, na pozór nie dość pewne, okazało się w praktyce dobrem, bo prostem i posiadającem pożądaną w tern miejscu sprężystość. Nie jest też pozbawioną znaczenia łatwość wymiany szyn. Ciężkie siodełka wpływają jednak znacznie na koszt tego typu. Koszt ten jest w o-góle większy, niż toru z szynami Vignolesa, zwłaszcza lekkich typów, które mogą być zastosowane przy małym ruchu i niewielkich szybkościach jazdy. Było to jedno z głównych przyczyn przyjęcia szyn Vignoles’a przez większość dróg żelaznych na lądzie stałym Europy i w Ameryce.

XI Obliczenie toru. Podkłady. Rozpatrzmy belkę szerokości b (fig. 33), spoczywającą całą swoją dolną powierzchnią na podłożu

—W Fig. 33.

początku współrzędnych i przez Jf moment sił zewnętrznych względem tegoż przecięcia. Rozumiejąc pod wielkością Q sumę wszystkich sił pionowych, działających na belkę z tej samej strony przecięcia x, co początek współrzędnych i przyjmując, że w blizkości tego przecięcia oddziaływa na belkę tylko sprężyste podłoże, wywierające ciśnienie p na cm.²

(10

podstawy belki, będziemy mieli równanie—-—hp

dx dM

dx

d-M dQ dx² dx ^

Jeżeli oznaczymy przez i’moment bezwładności przecięcia belki wzglądem osi poziomej, przechodzącej przez środek ciężkości przecięcia i przez E' współczynnik sprężystości inaterya-łu, to jak wiadomo:

, d²!/*)

d x ²

więc na zasadzie poprzedniego dx⁴

Jak wyłożono wyżej (III), pomiędzy ciśnieniem p i osiadaniem sprężystem belki istnieje zależność p=Cy, gdzie C oznacza współczynnik podłoża, więc

Cby.

Jeżeli wprowadzimy oznaczenia

I f 4E\

y cr

X

i    to zamiast ostatniego równania może

my napisać.

dU~~iy

Jest to równanie różniczkowe rozpatrywanej belki którego całka będzie miała kształt:

*) Znak — postawiono ze względu, że siły dodatnie przyjęto w kierunku w górę t j. w kierunku ujemnych rzędnych. Takiemu działaniu sił odpowiada wygięcie belki wklęsłą stroną od osi odciętych.

y—V₂ [( li e ^ -f- C₂ e

cos

sin C] £4 £4. Fi i V₂ oznaczają wielkości stałe, które winny być określone w zależności od obciążenia belki. Dla belki nieskończenie długiej, obciążonej pojedyńczym ciężarem Potrzymuje się po określeniu stałych następujące znaczenia osiadania belki v/₀ i momentu M₀ w punkcie przyczepienia ciężaru:

materyału. Szczególnie ważnem dla obliczenia szyny i ogólnej sztywności toru jest określanie osiadania pokładu pod szyną.

Jeżeli oznaczymy

Dla yr= 1 D—P, więc D wyraża ciśnienie szyny na pokład, powodujące osiadanie tegoż pod szyną na 1 cm. Widocznem jest, że dla podładów określonej długości 21 i dla określonej odległości 2r pomiędzy szynami, wyrazy [Yjp ] będą zależeć wyłącznie od L. Tak np. dla podkładów długości 2.70 m., przy normalnej rossyjskiej szerokości toru, [rjp] można wyrazić z dokładnością do ¹/i°/₀

[Yjf>J 0.4^-0.000038 L².

Ciśnienie P szyny na podkład, równe oddziaływaniu podpór szyny, rozpatrywanej jako belka wieloprzęsłowa na podporach sprężystych, winno być wyznaczone w zależności od sprężystości szyny i jej obciążenia, jak wskazano niżej. — Szyny. Dla belki na kilku podporach niejednakowej wysokości momenty nad trzema po sobie idącemi podporami (rys. 35) związane

CbL

= I) to yr — jr

i)

PL

4

Jeżeli przedstawimy sobie belkę zupełnie sztywną długości 2L i szerokości b, spoczywającą na sprężystem podłożu, mając współczynnik c i obciążoną pośrodku pojedyńczym ciężarem P to osiadanie jej, również jak moment w punkcie przyczepiania ciężaru będą oczywiście miały te same znaczenia

i ₄

y 0=

y/o =

2 CbL

2 CbL

PL

"4 E'P

a więc wielkość L—-

łowę długości belki całkowicie sztywnej, spoczywającej na sprężystem podłożu i obciążonej pośrodku pojedyńczym ciężarem, przy której to długości osiadanie belki i największy moment w punkcie przyczepienia ciężaru mają takie same wartości, jak dla belki sprężystej i nieskończenie długiej, z takiego samego materyału , mającej takiż przekrój i podłoże. Dla belki sprężystej, długości 21, obciążonej symetrycznie dwoma ciężarami P w odległości 2r jeden od drugiego (fig. 34) osiadanie yj

«*—"

tp|»e P

Cb

_oznacza po-

a*

Sil

§23

’MB.M

*----------

zll

■-+----aÎS-------g

O    **

Fig. 35.

są równaniem

M,U^n—1—2    2—¹^83)—l—■-^3^23 6jJhl

²~%²)

j Hi—y i_lh_!h 1_S Gvą₁₂ («12

^ tt-^2    «₂3 )    d\g

£^23 («23    ~2 3 ) [«23 ²_(«23    ^ys)²]

«23

Fig. 34.

w końcach oraz osiadanie    -¹ o i momenty

Mr, Mo w punktach przyczepienia ciężarów i po środku, wyrażają się jak następuje^

[V; ■’/o=

V4 («1! %2³+^3«23³)>

w którem v/₂, y₃, wyrażają odległości pionowe podpór od osi OX; 6r₁₂, ćr₂₃ ciężary po-jedyńcze, za.ś#l2, r/₂₃ obciążenie jednostajne na jednostkę długości belki, odpowiednio w przęsłach 1—2 i 2 — 3. Jeżeli oznaczymy przez A₂ i A₂" części oddziaływania podpory 2, pochodzące od wpływu przęseł 1 — 2 u 2 —3, to części te określić można z równań momentów około podpór 1: 3:

'V

lV yP

PT

Mp = ~Y Mo⁼A[v-o]

[yjc], [ijp], [rjo], [pip] ¹ [p] są to funkcye’ od l, ri L, których znaczenia liczebne, wobec skomplikowanego kształtu tychże funkcyj, najlepiej brać wprost z tablic pomieszczonych w dziele „Berechnung des Eisenbahnoberbaues“. Rozpatrywany wypadek odpowiada warunkom pracy pokładu kolejowego w przypuszczeniu że 21 oznacza jego długość, 2r odległość pomiędzy osiami szyn, zaś P ciśnienie szyny na pokład. Tym sposobem tylko co przytoczone wyrazy pozwalają określić osiadanie i wygięcie podkładu oraz naprężenie jej

CbL

CbL

CbL

Zimmermanna:

PL

skąd

Mx—Afÿ—j—yi tj d\2    ^ ^12 2

A₂=A₂'-j~X₂

<?23«23

„ Jlf,— J/₂ M₉ M$ . - ^₁₂~i2

«12

«23

«12

S 6r₂₃ («₂₃    ^₂₃j 1 <2i2 «12 I #23 «23

2 2

Jak ła%o zauważyć, w równaniu tern wyrazy, I zależne od obciążenia, oznaczają tę część od-

«23

(1)

•2-1

(2)

(3)

Jak przyjęto wyżej, JD=

CbL

Kolejowy tor.

-(-(T₂₃(a—^₃₃)—

(5)

wyraż- wielkość ciężaru pojedyńczego,

JJ=--

(«)

36

działywania podpór, która występowałaby wyłącznie, gdyby belka składała się z oddzielnych przęseł, wolno spoczywających na podporach. Z uwagi, że waga szyny jest bardzo nieznaczną w porównaniu z ciśnieniem koła, przy obliczaniu szyny można rozpatrywać ją jako belkę, znajdującą się pod działaniem wyłącznie tylko ciężarów pojedynczych. Z wyjątkiem podkładów, znajdujących się w blizko-ści końców szyn, wszystkie pozostałe bywają rozmieszczone w równych odległościach, które są wogóle mniejsze od rozstawu osi taboru, a więc szyna podlegać może działaniu nie więcej jak jednego ciężaru w każdem przęśle. Z wymienionych względów równanie trzech momentów może być uproszczone przy obliczaniu szyny jak następuje:

Mx aĄ-źM, aĄ-Mz a = —    V:i j -

__ Gu ą₂ (a² — z₁₂²) _ Gn {a — zi3) [a²—(a—*₈₃)a]

zaś oddziaływanie jakiejkolwiek podpory np. podpory 2

Ml—Ms, G₁₂0

Jeżeli za oś odciętych przyjmiemy oś obojętną belki w stanie nieobciążonym, to w wypadku podpór sprężystych rzędne ?/,, y.₂, y3 będą wyrażać osiadanie podpór, co do którego przyjęto, że jest proporcyonalnem do wywieranego na nie ciśnienia, a więc Aï ..    _

Vi j) y i jj y% jj

wyraża ciśnienie szyny na podkład, które sprawia osiadanie tegoż pod szyną na 1 cm. Tym sposobem osiadanie którejkolwiek podpory szynowej może być określone za pomocą równań (3) i (2) w zależności od trzech momentów: nad daną podporą i nad dwiema sąsiedniemi, oraz w zależności od obciążenia dwóch przęseł, sąsiadujących z daną podporą. Podstawiając otrzymane znaczenia yv y₂ i y₃ w równanie (1) otrzymamy zależność momentów nad pięcioma po sobie idącemi podporami i obciążeniem przęseł, znajdujących się pomiędzy niemi. W wypadku belki na n podporach ilość takich równań będzie w—2, oprócz których mieć będziemy M=0 i Mn—O ze względu, że na podporach skrajnych belka leży wolno. Równania te dają możność określenia momentów nad podporami, a zatem ciśnień na nie i ich osiadania. Momenty M w dowolnym przekroju pomiędzy podporami, np. pomiędzy podporą 2 i punktem przyczepienia ciężaru 6r₂₃, znaj dującym się w odległości x od podpory, można określić z równania

M=M₂+A₂" te    M₃ -Mt)X -f

ß

(4)

=M₂ —

² a

Ostatni wyraz, zależny od obciążenia, jest momentem dla tegoż przekroju w przypuszczeniu, że belka leży wolno na podporach, n—2 równań otrzymanych z równań (1), (2) i (3) i wyrażających zależność momentów nad pięcioma po sobie idącemi podporami od obciążenia znajduj ącycych się między nimi przęseł, mieć będzie kształt

7 Mm -,-f $Mm -j+aJfm-f-

-\-'(Mrn-\-'₂=Zm

W tych równaniach 7= QEI

a³ który, będąc przyczepiony po środku szyny wolno leżącej na dwóch podporach w odległości 2a jedna od drugiej, powoduje strzałkę wygięcia szyny równą 1 cm. A zatem 7 znamionuje sztywność szyny w stosunku do sztywności jej podparcia.

a~4—{—67; ß=l—47.

Druga część równań (5) Zm zależną jest tylko od ciężarów g i ich odległości z od podpór. Jeżeli nadto rozpatrywać będziemy z osobna działanie każdego ciężaru pojedyńczego, to Zm może mieć tylko cztery znaczenia rożne od zera, w zależności od tego, w którem z czterech rozpatrywanych prząseł znajduje się ciężar 6r. Jeżeli ciężar ten położony jest w 1, 2, 3 lub 4-em z rozpatrywanych prząseł licząc od końca, to odpowiednie znaczenia Zm będą Zi=£a[-7-f 7C] i Zn=Ga[(2—3C)7 - 2C+3Ç²-C³] Ziu~Ga [(3Ç—1)7—C-f-C³] ; Zlv= Ga[-7C]

W wyrazach tych Ç—

Zimmerman podał sposób graficznego określenia wartości Zi, Zn, Zm i Ziv w zależności od 7 i Ç. Dla belki na czterech podporach, obciążonej ciężarem pojedyńczym po środku, wartość momentu M w punkcie przyczepienia ciężaru otrzymuje się z przytoczonych równań 87+7 Ga

47+io*

Wyraz (6), noszący miano wyrazu Zimmermanna, daje dla momentu wartości zbliżone do tych, które się otrzymuje dla wypadku obciążenia wieloprzęsłowej belki przez kilka ciężarów, będących we wzajemnej odległości, równej potrójnej odległości między podporami lub więcej. Ze zmniejszeniem odległości pomiędzy ciężarami, t.j. rozstawienia osi taboru największy moment również się zmniejsza. Ciężar własny szyny też zmniejsza momenty o 5% do 10°/₀- Wobec tego wyraz Zimmermanna (6) może być zastosowany do przybliżonego określenia wartości największego momentu działającego na szynę. O ile rozstaw osi taboru nie jest mniejszy od podwójnej odległości pomię-

dzy osiami podkładów, to największe ciśnienie szyny na podład nie przewyższa ciśnienia P, określonego dla dwóch następujących wypadków: a) szyny wolno spoczywającej na trzech podładach w odległości a oś od osi i obciążonej ciężarem G nad środkowym podkładem. W tym wypadku

P_I±²

3y-)-2

b) szyny spoczywającej na nieskończonej liczbie podkładów i obciążonej ciężarem G co drugi podkład. W tym wypadku

P_⁴y-|-1

Wyraz a) daje większe znaczenie dla y<1,5, zaś wyraz b) dla y > 1,5. Wyrazy te mogą być użyte do przybliżonego oznaczenia największego ciśnienia szyny na podkład, o ile rozstaw osi jest mniejszy, niż wskazano. Przy zmniejszeniu rozstawu osi do la/₂ odległości między osiami podkładów, ciśnienie P zwiększa się mniej więcej do 0,72 G . Wyraz (4) momentu w dowolnym punkcie szyny między podkładami daje możność określenia za pomocą podwójnego całkowania równania

M=—E

d x ¹

osiadanie szyny między podkładami i porównania z osiadaniem jej nad podkładem. Obliczenie wskazuje, że różnice między temi wielkościami nie są w zwykłych warunkach większe, niż 0,1 do 0,2 mm., że więc, jak wspomniano wyżej, koło toczy się po powierzchni równoległej do powierzchni toru w stanie nieobciążo-nym. O ogólnej sprężystości toru wnosić można z osiadania toru na jednostkę obciążenia

E    I) G ‘

Wielkość tę nazwano współczynnikiem sprężystości toru. Jest ona ważną wskazówką przy ocenianiu i trwałości toru.

XII. Budowa toru rozpoczyna się zwykle od punktów linii, mających połączenie z istnieją-cemi drogami żelaznemi lub wodnemi, które mogłyby służyć do przewozu materyałów budowlanych i taboru. Nawiezienie balastu przed układaniem toru, jakkolwiek pożądane, praktykuje się tylko wtedy, jeżeli balast można mieć przy samej linii, lub podwieźć go na miejsce po drugim torze. W innych wypadkach układa się wpierw tor bezpośrednio na plancie i podnosi stopniowo na balast dowożony już po nowym torze. Układanie toru rozpoczyna się od rozkładania podkładów, zaciosywania ich i nawiercania, oraz rozmieszczania podkładek. Następnie układają się parami szyny, łącząc je niezbyt mocno łubkami na dwie śruby. Styki układają się prostopadle jeden naprzeciw drugiego, zakładając w nie blaszki dla zachowania luzów odpowiednio do temperatury. W krzywych różnica obu toków wymaga użycia pew-

nej liczby szyn krótszych, zwykle o 3—4 cm. Wyginanie szyn jest potrzebne tylko przy bardzo małych promieniach i krótkich szynach, i może być uskutecznione przy pomocy prostego przyrządu z cięglem, ściągającym ku sobie końce szyny. Szyny z płaską stopą przytwierdzają się do podkładów najpierw w jednym toku. Drugi tok przytwierdza się z zachowaniem dokładnej odległości od pierwszego, którą wskazuje prawidło (toromierz), założone między główki szyn. Przy układaniu toru szynami Stephensona, podkłady są dostawiane z przy-twierdzonemi do nich siodełkami, do przytwierdzenia zaś szyny potrzeba tylko założenia klinów. Po torze zgruba ułożonym podwozi się balast, posuwając pociąg parowozem wtyle. Balast podbija się pod podkłady podbijakami (narzędziami w rodzaju oskardów, lecz z płaskim, tępym końcem), przyczem podkłady podważa się za pomocą drągów. Podnoszenie toru na balaście odbywa się stopniowo, po 10 — 15 cm. na raz, poczem tor sprawdza się i prostuje, nasuwając drągami. Gdy tor jest podniesiony do wymaganej wysokości, dobijają się ostatecznie haki i dokręcają śruby, oraz zasypują balastem odstępy między podkładami. Budowa toru nie jest wszędzie taką, jak opisano wyżej. Na mostach, z wyjątkiem sklepionych, tor układanym bywa bez balastu, na belkach poprzecznych lub podłużnych, bezpośrednio połączonych z belkami mostowemi. Niebezpieczeństwo wyniknąć stąd mogące w razie zejścia z szyn oddzielnych kół taboru, wymaga specyalnych urządzeń zabezpieczających (ob. K. Most y). Na długich mostach metalowych konieczne jest założenie w torze przyrządów kompensacyjnych dla wyrównania różnic spowodowanych zmianami w długości dźwigarów mostowych wskutek zmiany ciepłoty.—Koszt a budowy toru drogi żelaznej wahają się znacznie, ze względu na duże różnice w wadze metalu w poszczególnych typach. Jeżeli będą użyte szyny 32 do 38 kg/m., po większej części stosowane obecnie na drogach pierwszo-i drugorzędnych, to waga metalu wyniesienie 75 do 100 t. na kilometr bieżący toru (4 900 do 6 500 pudów na wiorstę). . Oprócz tego liczyć trzeba na kilometr około 1 350 podkładów i 1000—2000 m³ balastu. Przyjmując pod uwagę ceny istniejące obecnie w Król. Polskiem, ogólny koszt budowy wierzchniej wyniesie ód 9 000 — 12 000 rubli za km. (9 600 —12 800 rubli za wiorstę). Jeżeli typ budowy wierzchniej będzie jeszcze lżejszy, koszt jej może być obniżony mniej więcej do 7 — 8 tys. rubli za km. Koszt ułożenia km. toru na gotowym plancie liczyć można około 250—300 rubli.

XIII. Utrzymanie toru obejmuje roboty, mające na celu naprawę toru lub też zmianę uszkodzonych części. Do naprawy toru należy podnoszenie toru w osiadłych miejscach, prostowanie toru w planie, poprawianie szerokości

//

go

ka.

rr

JL

toru i wysokości szyn w linii prostej i w lukach, dobijanie haków, dokręcanie śrub i muter, rozpychanie luzów, zwężonych wskutek uciekania szyn i t. p. Naprawa toru będzie tern mniej potrzebną, im tor jest stalszy, co jest zależnem nietyiko od silnej budowy toru, lecz w znacznej mierze także od rodzaju gruntu i podłoża. Odprowadzenie wody jest przede-wszystkiem niezbędne tam, gdzie budowa wierzchnia osiada, tworząc wgłębienia w plancie lub gdzie odkształcenia pionowe toru powodowane są pęcznieniem gruntów gliniastych. Zanim roboty, zmierzające ku osuszeniu toru, odniosą skutek, znaczne odkształcenia pionowe tworzące się w zimie wymagać będą wyrównania toru za pomocą podkładania pod szyny odpowiednich podkładek lub wrębywania szyn w podkłady. Wymiana materyałów może być dokonywana w torze częściowo w miarę ich psucia się lub całkowicie ' wszystkich na pewnym odstępie. Materyały zdatne jeszfcze, otrzymane przy całkowitej wymianie, idą na użytek w torach drugorzędnych lub do częściowej wymiany. Naprawa toru wymaga w zwykłych warunkach, na liniach o jednym torze, po których chodzą pociągi pośpieszne, około 100—120 dni roboczych na km. na rok, na linijach z ruchem wolniejszym 80—100 dni roboczych. Drugi tor przysparza o y₃ więcej robocizny.

XIV. Połączenie torów, niezbędne do przeprowadzenia taboru kolejowego z jednego toru na drugi, otrzymuje się za pomocą rozjazdów, tarcz obrotowych i wózków suwanych. Tarcze obrotowe i wózki suwane służą do przeprowadzenia z jednego toru na drugi oddzielnych wozów lub parowozów z tendrami. Tarcze obrotowe służą do połączenia torów równoległych I, II, III (fig. 36) umieszczają się w je-

ki suwane (fig. 37) mają ruch w kierunku prostopadłym do łączonych torów, po szynach

Ir

r~i

Eig. i'7.

11, 22, 33 umieszczonych na dnie dołu, które-głębokość odpowiada wysokości wóz-— Rozjazdy, pozwalają przeprowadzać z jednego toru na drugi pociągi w pełnym składzie. Rozjazd składa się z urządzenia, które służy do zwrócenia taboru z toru zasadniczego na odgałęzienie i nazywa się zwrotnicą (fig. 38) i ze skrzyżowania szyn

r.TZA

h"

Fig. 38.

czyli krzyżównicy (fig. 39). Łuk zwrot-

n n n n n n n n.G

Pr

r==ü

TLHjitttj u 'u nrfirü*'

Fig. 39.

i ćt

ny, łączący zwrotnicę z krzyżownicą, nie różni się urządzeniem swem od zwykłego toru. Najprostszą zwrotnicę otrzyma się, jeżeli na przestrzeni AB (fig. 40) ułożone będą dwie szyny mo-

Fig 36.

dnym prostopadłym do nich szeregu IV, IV lub w razie niedostatecznej szerokości międzytorza «S w punktach przecięcia torów linią łamaną I, a, III. Wóz lub parowóz, mający być przeprowadzonym z jednego toru na drugi, przechodzi kolejno przez dwie tarcze, z których pierwsza po obróceniu jej pod kątem właściwym wprowadza go na tor łączący, druga zaś na tor przeznaczenia. Tarcza może być umieszczona w punkcie wspólnego przecięcia kilku torów i służyć nietyiko do przejścia taboru z jednego na drugi, lecz również dla zmienienia położenia taboru na jednym i tym samym torze t. j. przodem w tył lub odwrotnie. Wóz-

Fig. 40.

gące się obracać w punktach A, i A₂ tak, ażeby drugie ich końce mogły wypaść na przedłużeniu toru prostego lub też zwrotnego. Tego rodzaju zwrotnica amerykańska, bywa stosowana niekiedy w torach bocznych, posiada jednak tę ważną niedogodność, że gdy jest nastawiona w jednym kierunku, tabor dążący w drugim podlega wykolejeniu. Dla uniknięcia tego dwie szyny zewnętrzne A' B'iA'B"

Krzyżownicą urzą-

opornicami układane są nieruchomo, j drugiego rozjazdu układa się w łuku zwrotnym,

t. j. pomiędzy zwrotnicą i krzyżownicą pierwszego. Takie skupienie rozj azdó w może być jednostronne lub dwustronne. Sku-

zwane

zaś dwie wewnętrzne CI) i CD" zwane iglicami mogą się obracać jednocześnie około punktów C CPrzy takiem urządzeniu tabor idący pod ostrze przyjmuje kierunek, na który nastawiona jest zwrotnica, idący zaś odwrotnie t. j. z ostrza, jeżeli zwrotnica nastawiona jest niewłaściwie, nie schodzi z toru gdyż obrzeże koła odsuwa iglicę samo, czyli, jak mówią, rozpruwa zwrotnicę, dzoną jest tak, że w krzyżujących się szynach pozostawione są przerwy, dla przypuszczenia obrzeża koła w jednym lub drugim kierunku. Ażeby koło nie mogło zmienić kierunku w samym punkcie skrzyżowania, układają się przy drugiej szynie każdego z torów k ie r o wnice, przytrzymujące drugie koło należące do tej samej pary. Przerwa tworzy się, odchylając w bok szynę przed ostrzem krzy-żownicy. To odchylenie szyny kolankowej ma na celu podtrzymanie koła w przerwie koło punktu skrzyżowania. Podobne u-rządzenie mają również krzyżownice przy zwykłem skrzyżowaniu torów w punktach, gdzie prawa szyna jednego toru przecina lewą szynę drugiego lub naodwrót. W dwuch drugich krzyżownicach, tak zwanych tępych albo angielskich, w których szyny łączą się w ostrzu pod kątem tępym, kierownice wypada układać u samego skrzyżowania. Przy przecięciu pod kątem prostym wszystkie cztery krzyżownice mają kształt jednakowy. Dla uproszczenia budowy krzyżo-wnic, a mianowicie dla możności użycia jednakowych krzyżownic przy odgałęzieniu w prawo lub w lewo, jak również dla uniknienia poszerzania toru, krzyżownice układane są prawie wyłącznie na skrzyżowaniu linij prostych. Opornica toru zasadniczego jest również zawsze prostą. Krzywiznę ma więc tylko łuk zwrotny przed krzyżownicą, zasadniczy zaś może ją mieć tylko pomiędzy opornicą i krzyżownicą. Rozjazd prosty ma tor zasadniczy prosty. Stosownie do kierunku łuku zwrotnego odróżniane są rozjazdy prawe (fig. 41) i le-

Fig. 41.

we (fig. 42). Jeżeli w jednem miejscu ma nastąpić odgałęziezie więcej niż jednego toru, to za krzyżownicą pierwszego rozjazdu układa się zwrotnica następnego. Jednakże w pewnych wypadkach ważnem jest zmniejszyć odległość między dwoma rozjazdami. Wtedy zwrotnica

"Xl

■tI

Fig. 42.

pieniedwus tronne może być symmetryczne, jeżeli odległość dwóch zwrotnic będzie doprowadzona do zera. Skupienie symetryczne, czyli tak zwany rozjazd podwójny jest niepraktyczny, gdyż iglica środkowa musi być bardzo cienka, wskutek czego łatwo się gnie i prędko zużywa. Natomiast do skupienia niesymetrycznego mogą być użyte zwykłe zwrotnice i krzyżownice i tylko przy skrzyżowaniu obu torów zwrotnych potrzeba jest skrzyżowania osobnego typu. Jeżeli ze skupienia niesymetrycznego usunąć tor zasadniczy, to otrzymuje się rozjazd łukowy jednostronny lub dwustronny. Użycie rozjazdów łukowych jest bardzo dogodne przy urządzeniu odgałęzień od istniejących torów w łukach. Dla otrzymania prostych niezbędnych do ułożenia zwrotnicy i krzyżownicy, promień zasadniczego toru łukowego musi być zmniejszony na pewnej przestrzeni w granicach samego rozjazdu, lub też z obu stron tegoż. Jeżeli dwa krzyżujące się tory połączyć pomiędzy ostremi krzyżownicami łukiem w ten sposób, ażeby przejście taboru było możliwem nietylko w dwóch krzyżujących się kierunkach, lecz również z jednego toru na drugi, to otrzymuje się rozjazd angielski pojedynczy — Jeżeli krzyżujące się tory będą połączone dwoma łukami, zwróconemi wypukłością ku sobie, to otrzymuje się rozjazd angielski podwójny, umożliwiający przejście z jednego toru na drugi w obu kierunkach. Wreszcie, jeżeli w rozjaździe angielskim podwójnym zniesione będzie połączenie w jednym z kierunków prostych, to otrzymamy rozjazd spleciony. Zastosowanie zwrotnic angielskich jest bardzo dogodne, gdy zachodzi potrzeba przecięcia kilku torów równoległych w ten sposób, ażeby każdy z nich miał wyjście na tor przecinający. Dla osiągnięcia tego celu za pomocą zwykłych rozjazdów wypada łączyć kolejno jeden tor z drugim, przez co tworzy się wężykowata droga zwrotnicza, dłuższa i mniej dogodna od prostej. Iglice zwrotnic wyrabiają się proste lub krzywe. Iglice proste mają tę zaletę, że są jednakowe dla zwrotnic prawych i lewych

Couche : Voie , matériel roulant et exploitation technique des chemins de fer; G o s c h 1 e r: Traité pratique de l’entretien et de l’exploitation des chemins de fer, (Paryż 1865—81); Flara a che, Huberti et Stévart: Trąite d’exploitation des chemins de fer. (Bruksella 1889); Brick a: Cours des chemins de fer, (1894); Humbert: Traité complet des chemins de fer; E. Winkler: Eisenbahnoberbau, (1875); Weichen und Kreuzungen, ( 1883); Roll

A. W.

i wyrób ich jest łatwiejszy. Iglice krzywe mają znacznie mniejszy kąt oparcia o opornicę, wskutek czego uderzenie koła przy zwrocie z toru zasadniczego na odgałęzienie jest mniejsze. Sprowadzenie kąta oparcia krzywej iglicy do zera, t. j. ułożenie jej stycznie do opornicy, nie jest możliwe, gdyż ostrze iglicy wypadłoby zbyt cienkiem i słabem. Ażeby iglica po sheblowaniu na długości oparcia o opornicę zachowała dostateczną sztywność i wytrzymałość, stosuje się do Avyrobu iglic przeważnie szyny specyalnego przekroju. Ułatwia to również umocowanie iglicy w osadzie wogóle dość trudne, gdyż zwykłe łubki niedostatecznie spełniają zadanie trwałego połączenia szyn w styku i umożliwienia jednocześnie obrotu iglicy w osadzie. Stosunek skrzyżowania torów w rozjazdacli prostych spotyka się od 1 : 13 do 1:7. Im mniejszy jest stosunek skrzyżowania, tern większym promieniem może być zatoczony łuk zwrotny, jednocześnie przytem zwiększa się długość rozjazdu. Dlatego też w torach głównych są w użyciu krzyżownice o małym stosunku skrzyżowania, przeważnie od 1:11 do 1:9, zaś krzyżownice o większym stosunku skrzyżowania- w torach warsztatowych, sortowniczych i t. p. Krzyżownice wyrabiaj ą się z szyn zwykłych lub hartowanego surowca. Krzyżownice lane, jakkolwiek z trwalszego materyału i silniejszej budowy, nic mają tej sprężystości co pozostała część toru, co się odczuwa przy jeździe. Przeciwnie , krzyżownice szynowe, choć dłuższe i bardziej sprężyste, więc nie dające uderzeń w stykach, a przytem tańsze, mają tę wadę, że się prędko zużywają. Dla połączenia zalet obu konstrukcyj stosują w krzyżownicach szynowych ostrza z jednej sztuki, najlepiej z kutej stali. Rozjazdy układają się na belkach podrozjazdowych, zwykle całkowicie ociosanych i nieco większego wymiaru, niż zwykłe podkłady. Każda z iglic wraz ze swą opornicą, również krzyżownica kładą się zwykle na arkuszach żelaznych, łączących oddzielne ich części w jedną całość. Cena zwrotnicy udoskonalonego typu wynosi 350 — 500 rb., prostszej zaś budowy 250 — 300 rb., nie licząc belek. Krzyżownica z szyn kosztuje 80 — 120 rb., zaś stalowa lana lub ze stalowym ostrzem 120-200 rub.

XV. Literatura.

Encyclopädie des gesamten Eisenbahnwesens, (Wiedeń, 1890—95); Haarmann: Das Eisenbahngleis, Geschichtlicher Theil, 1891, Kritischer Theil, 1902; Loe-ve u. Zimmermann: Handbuch der Ingenieurwissenschaften V Band. Der Eisenbahnbau, 2 Abth. Berechnug, Konstruction, Ausführung und Unterhaltung des Oberbaues, 3 Abtheil. , Weichen und Kreuzungen, Drehscheibe und Schiebebühnen, 1897 — 98;    10.

Blum, Borries und Barkhausen: Die Eisenbahntechnik der Gegenwart II Band, Eisenbahnbau, 2 Absch. Oberbau. 3 Absch. Bahnhofsanlagen, Gleisnerbindungen, 1897 — 1899, III Band, 1. Die Unterhaltung der Eisenbahnen. 1901; Wellington A. M.: The economic theory of the location of railways, (New York 1900); Gostkowski R.: Teorya ruchu kolejowego, Lwów 1883 i tegoż Mechanik des Zugs-Verkehres, (Wiedeń 1891); Zimmermann H.: Berechnung des Eisenbahnoberbaues, (Berlin 1888); Zimmermann H.: Die Schwingungen eines Trägers mit bewegter Last, 1896; Chołodecki A.: Izsljedo-wania wlijanja wniesznich sił na werchnieje strojenje żeleznodorożnago puti; Petro w N.: Wlijanje postupatelnoj skorosti na napria-żenja wrelsach. Izwiestja Imp. russkaho Tech, obszczestwa,    1903; Coüard M. : Recher

ches expérimentales des conditions de stabilité des voies, Revue gen. de ehern, de fer, 1887; Häntzschel G. : Das Verhalten der Gleisbettung in statischer Beziehung. Organ für die Fortschritte des Eisenbahnw. 1889; Bö decke r: Wirkungen zwischen Schiene und Rad, (Hannower 1887); Ast W.: Beziehungen zwischen Gleis und rollendem Material, (Wiedeń 1898); Wasiutyński A.: Nabliudenja nad uprugimi deformacjami żeleznodor. puti, Petersb. 1899 (częściowo w Przegl. Tech. r. 1899); Schubert E.: Planum, Bettung u. Schwellenform des Eisenbahngleises. «Organ“, 1897; Sarrazin und Oberbeck: Kurventafeln. (Berlin 1888); Leber v. M. : Calculs des raccordements paraboliques, 1892; Pollitzer M.: Die Bahnerhaltung, (Brünn 1876); Goering A.: Geometrische Anordnung der Gleisverbindungen, (Berlin 1885); Liptliay v. Kisfalud A.: Die Berechnung der Weichen und Gleisanlangen, (Budapeszt 1892); Skibiński K.: Połączenia torów, (Lwów 1897); Chołodecki A.: Osnowanja raszczota i konstrukcji strjełok, krestowiu i perewodow, 1896; Loewe F. Ueber Weichen in Gleiskrümmungen, „Organa 1897. Wydawnictwa peryo-dyczne: Comptes rendus du congrès international des chemins de fer; Bulletin de la commission internationale du congrès des chemins de fer, Bruxelles; Organ für die Fortschritte des Eisenbahnwesens ;    „ Przegląd

Techniczny.

Kolejowe mosty, t. z. dzieła sztuki, stanowią nieodłączną część budowy wszelkiej linii kolejowej. Służą do podtrzymania toru kolejowego tam, gdzie pod nim wypada pozostawić przestrzeń wolną, dla przepuszczenia rzeki lub kanału (mosty właściwe), albo też drogi, kolei lub wąwozu (wiadukty). Wskutek mniejszych

Ł.v

iälileX -

m*

im

JT'

Fig. 43. Przepust sklepiony na dr. ż Kaliskie’ r. 1903

spadków i większych promieni, kolej więcej odstaje od powierzchni miejscowości, niż dro- , ga zwyczajna, dla tego ilość otworów mostowych na kolejach zwykle bywa znaczniejsza, a same otwory większe i wyższe, niż na drogach zwyczajnych. Na równinach, na kilometr linii kolejowej wypada w przecięciu od 3 do 5 metrów otworów mostowych, a koszt mostów wynosi od 15 do 25°/₀ ogólnych kosztów budowy. Mosty mniejsze o otworach do 10 metr.,

Najprostszą postacią przepustu jest rura z żelaza lanego albo blachy falistej, położona w poprzek nasypu, na podłożu z gliny, albo betonu. Średnica takiej rury wynosi przynajmniej 1 metr, dla umożebnienia oględzin' jej wnętrza. Do większych otworów, o ile na to pozwala wysokość nasypu, stosuje się przepusty sklepione z kamienia, lub dobrej cegły prasowanej, rzadziej z betonu (fig. 43). Gdy wysokość; nasypu jest niedostateczna, ażeby pomieścić sklepienie wraz z nadsypką, wynoszącą zazwyczaj przynajmniej 1 metr, buduje się przepusty otwarte, składające się z dwóch przyczółków i żelaznego przęsła belkowego (fig. 44). Kiedy otwór nie przenosi 2 metrów, przęsło może być drewniane. Na liniach dojazdowych, objazdach i t. p. tymczasowe przepusty budowane są z drzewa na palach. Tak samo bywają budowane przepusty stałe, w braku żelaza lub kamienia (Syberya, Ameryka zachodnia). Przepusty ^sklepione i rury posiadają tę zaletę, że zajmując tylko dolną część wysokości nasypu, nie przerywają ciągłości budowy wierzchniej (toru), przez co zapobiega się wstrząśnięciom, nieuniknionym przy przejściu pociągu z toru, leżącego na podsypce, na przęsło mostu i odwrotnie. Dlatego przepustom sklepionym oddaje się pierwszeństwo przy budowie kolei. Szerokość i wysokość przepustów ponad kolejami stosuje się do odpowiedniego (zakresu) toru po nad drogami zwyczajnemi i zależy od przepisów miejscowych (niemniej niż 4X4 m.). Szerokość otworu przepustów nad wodami oblicza się stosownie do ilości wody deszczowej, spływającej w jednostce czasu z powierzchni,[zasilającej przepust poczas największej nawałnicy. Fundamenty przyczółków przepustów zakładają się na głębokości od 1 do 2 m. bezpośrednio na gruncie, lub na warstwie betonu, jeżeli grunt jest mokry. Grunt niepewny wzmacnia się palami, wbitemi w[odstępach 1 metra jeden

jj.

PR

Eig. 44. Przepust otwarty na dr. ż. Kalis iej r.1903

od drugiego. Kiedy otwór przepustu nie przenosi 4 m

t. z. przepusty, stawiane są niezależnie od profilu podłużnego linii; mosty o otworze do 20 metr. tylko na prostych, a wyżej 20 metr. tyl- fundament wspólny. Wymiary przyczółka obli-ko na prostych i poziomych odstępach linii, cza^się tak, iżby tenże znosił przynajmniej z dwu-

•>

pod obydwa przyczółki zakłada się.

Wielka Enc. Pow»x. Iluitr. Ze«as. 239b T. XXXVII.

.6

krotną pewnością parcie nasypu, obciążonego najcięższym na linii parowozem. Na obciążenie takim samem parowozem oblicza się przęsła, a dla sklepień do ciężaru parowozu dołącza się jeszcze ciężar nadsypki. Szybkość ruchu pociągów po nad przepustami nie ulega żadnym ograniczeniom.— Pod względem budowy toru i sposobu wypróbowania przed otwarciem ruchu pociągów przepusty otwarte nie różnią się od mostów większych. Dzieła sztuki o otworze powyżej 10 metr. tworzą w budownictwie kole-jowem dział mostów większych. Podpory takich mostów (przyczółki i filary) buduje się najczęściej z kamienia, rzadziej z żelaza (wiadukty przez głębokie wąwozy) i drzewa, którego się używa tylko dla podpór mostów tymczasowych, lub też w braku trwalszego materyału. Pod względem kształtu i sposobu wykonania podpory mostów kolejowych nie różnią się od podpór mostów w wogólności. Na kolejach jednak dla większej pewności stosuje się częściej głębokie fundamentowanie* podpór pomocą ścieśnionego powietrza (ob. K ies on). Z trzech używanych dotąd systemów budowy przęsła: belkowego, łukowego i wiszącego (ob. Mosty),

przez rz. Prut pod Jaremczami w Galicyi, zbudowany w r. 1894, w którym rozpiętość głównego łuku wynosi 65 metr., (fig 45). W czasach nowszych, dzięki rozwojowi przemysłu żelaznego, wykonano kilka większych mostów kolejowych łukowych, z żelaza, między innemi w r. 1897 most cesarza Wilhelma pod Miingsten o łuku bezprzegubowym (ob. Mosty) rozpiętości 170 m. W miejscowościach płaskich, a zatem i u nas, przęsła mostów kolejowych większych wykonywa się prawie zawsze z żelaza, i to wyłącznie systemu belkowego, gdyż system ten nadaje się do pokrywania znacznych rozpiętości przy niewielkiem wzniesieniu nad zwierciadłem wody. Oprócz tego stosowanie belek kratowych, statycznie wyznaczonych (ob. Mosty), daje możność dokładnego obliczenia wymiarów pojedynczych części przęsła, i, co zatem idzie, racyonalnego i oszczędnego zużycia materyału (fig. 46). Dla mostów kolejowych o otworze poniżej 20 m. stosuje za się belki blaszane o pełnej ścianie. Powyżej 20 m. — belki . kratowe, jednoprzęsłowe, powyżej 100 m. różne systemy belek wspornikowych. Stosowania belek więloprzęsłowych

*~7

^“17

~r

yz

14

tu/

fr?

f-PŁto...

£•

S03.00

Fig. 45. Most łukowy na Prucie pod Jaremczami 1894. Łuk główny. Podziałka 1:1000.

w mostach kolejowych zwykle stosowany bywa system belkowy, rzadziej łukowy, a kon-8trukcya wisząca, jako nieposiadająca wymaganej, ze względu na szybki ruch pociągów i uderzenia kół na złączach szyn, sztywności, używa się tylko wyjątkowo (St. Zjednoczone

obecnie zaniechano. Każde przęsło składa się z dwóch belek, połączonych w poziomie pasów dwiema kratownicami, górną i dolną, z których jedna przejmuje i przenosi na podpory parcie wiatru na dźwigary, a druga oprócz tego stanowi pokład, na którym spoczywają je-

—69,25“

A 27.15 nv. tvrtiTtooL. mortOL.

'I -i

ÈÊmm

Fig. 46. Most belkowy na Bugu pod Terespolem r. 1PÓ2. Przęsło środkowe. Podziałka 1 :1000.

den, albo dwa tory kolejowe. Przy większej ilości torów, ilość przęseł odpowiednio się powiększa. Jeżeli obydwa pasy dźwigani są krzywe, pokład przymocowuje się do kraty, niezależnie od wiatrownic górnej i dolnej. Ze względu na sposób przyłożenia sił wzdłuż dwóch stałych prostych (szyn), budowa pokładu ino-

Ameryki). Przęsła łukowe sklepione, o znacznej nawet rozpiętości, stosuje się na kole-. jach przy przecięciu wąwozów i dolin w miejscowościach górskich, gdzie, oprócz sprzyjających dla takiej budowy warunków profilu, nie trudno o dobry i tani materyał kamienny. Jako przykład można wskazać most sklepiony \

stów kolejowych różni się znacznie od budowy pokładu pod drogę zwyczajną, na których obciążenie może być przyłożone w dowolnym miejscu powierzchni. Pokład mostów kolejowych składa się z belek poprzecznych, przy-

sek między szynami. Pozatem mosty większe kolejowe zaopatrzone są zwykle w chodniki o-sobne, często zawieszone z zewnętrznej strony dźwigarów. Beleczki podłużne i belki poprzeczne, zwykle blaszane, o ściance pełnej, obli-

.xpikipi

ig

Fig. 47. Most na Wiśle pod Iwangrodem r.1884 Przęsło nadbrzeżne.

twierdzonych do pasów i kraty, w punktach | węzłowych, i dwóch beleczek podłużnych przy-nitowanych do belek poprzecznych. Beleczki podłużne biegną w jednym ciągu przez całą długość przęsła i dźwigają podkłady drewniane podłużne (konstrukcya dawniejsza obecnie zarzucona, (fig.48) albo poprzeczne, na których

W:

Ł___i

i____

się na takie same obciążenie jak przęsła przepustów otwartych, do których zbliżone są rozpiętością. Inne konstrukcye toru na mostach kolejowych, z żelaznemi podkładami lub też z blachy żelaznej i podsypką z szabru (Anglia) nie znalazły szerszego zastosowania ze-względu na znaczny ciężar. Wysokość dźwigarów mostów kolejowych wynosi zwykle od ¹/₁₀ do ¹/₈ rozpiętości, a odstęp między dźwigarami koło ³/₄ wysokości. W mostach z jazdą dołem odstęp ten nie może być mniejszy od szerokości (zakresu) taboru. —Przy obliczeniu wymiarów części linij dźwigarów we wszystkich krajach obowiązują przepisy stałe. Zwykle przyjmuje się obciążenie przez pociąg, złożony z dwóch lub trzech (Austrya) ciężkich parowozów, z szeregiem wagonów ładownych. Obciążenie takie jest w przybliżeniu równoważne obciążeniu *3 równomiernie rozłożonemu, w tonnach na metr

cza

Fig. 48, Pokład mostu przez rz. Bug. Dawna konstrukcya r. 1869. umocowane są szyny (konstrukcya nowsza) j bieżący mostu: (fig. 49). Dla zmniejszenia szkodliwych

na- —

[,!

■i-:

!:

:

.j?

Fig. 49. Pokład mostu przez rz. Bug Nowa konstrukcya z r. 1902. Podziałka 1:200.

a) dla pasów: Rozpiętość Austrya Niemcy w metrach

stępstw wykolejenia na moście, odstępy między podkładami są małe (20 cm.), aby wykolejone koła nie zapadały w nie, tylko mogły się toczyć po podkładach. Oprócz tego do pod^ kładów przytwierdzone są równolegle do osi mostu kierownice ochronne z drzewa lub szyn, które zapobiegają zbyt wielkiemu odchyleniu wykolejanego pociągu od kierunku prostego, a tern samem od uderzenia o kratę dźwigarów albo spadnięcia z mostu. W niektórych krajach zresztą np. we Francyi powyższe urządzenia ochronne nie obowiązują. Dla służby drogowej układa się na podkładach chodnik z de-

Rossya

10

20

40

80

120

Długość obciążona w metr.

10

8.5

6.5

6.5

5.6

4.4

3.8

5.3

4.7

4.1

3.8

O 00 CU os co

05 CO ^ ^

b) dla kraty:

14.0

10.6

10.0

7.6

O rH O

rH rH

Rosya

Niemcy

8.2

6.1

6.7

5.3

5.1

4.5

80

Ciężar własny przęsła oblicza się początkowo w przybliżeniu według ciężaru istniejących mostów, albo z wzoru p=650-|-24.5?-(-0.1lP klg. na metr bież., gdzie 1 jest rozpiętość w metrach. Oprócz tego przyjmuje się pod uwagę parcie wiatru, 150 klg. na m.² powierzchni bocznej mostu nieobciążonego i 250 klg., kiedy most jest obciążony. Na spadkach przyjmuje się także pod uwagę działanie tarcia o szyny kół zahamowanych, a na krzywych wpływ iły odśrodkowej pociągu. Natężenie dopuszczalne żelaza w metrach kolejowych na wyciąganie i ściskanie przyjmuje się w granicach od 7 do 12 kil. na mm.², licząc na obciążenie całkowite, łącznie z parciem wiatru. Dla większych rozpiętości dopuszczalne jest natężenie większe, dla małych—mniejsze. Przed oddaniem do użytku, świeżo zbudowany most kolejowy poddaje się próbie za pomocą obciążenia pociągiem, na który był obliczony. Po usunięciu pociągu większa część ugięcia wymierzona wpo-środku przęsła powinna zniknąć, a ugięcie

rozpięto-

5000

a wa-roz-

na

Austrya

7.6 6.2 4.8

pozostałe nie powinnoprzenosić l/ ści mostu. Potem ten sam pociąg przepuszcza się po moście z szybkością największą i nie mniejszą od 30 kilom, na godzinę; przytem u-gięcie stałe nie powinno się powiększać, hania boczne, nie mogą przenosić Vioooo piętości. Oprócz tego w czasach nowszych, za-pomocą specyalnych przyrządów sprężynowych, wymierza się niekiedy bezpośrednio wydłużenie i skurczanie części dźwigaru, a stąd ich natężenie. Natężenia te różnią się jednak o 10 do 15% °d natężeń obliczonych głównie z powodu sztywności węzłów nitowanych, które przy obliczeniu uważa się jako wolne (przeguby). Dlatego w Ameryce dotąd oddaje się pierwszeństwo połączeniom przegubowym w węzłach (oh. Mosty) z poświęceniem sztywności całego układu. W Europie połączenia w punktach węzłowych mostów kratowych są zawsze nitowane, a więc sztywne; przeguby dopuszczane są tylko w łożyskach na podporach. Dla wyrównania różnicy wpływu temperatury powietrza dźwigary i szyny, w mostach o rozpiętości większej niż 50 m. nad łożyskiem ruchomym (ob. Mosty) pomiędzy szyny mostu i linij wstawia się specyalne kawałki szyn rozsuwalnych, t. zw. wyrówniacze. W mostach mniejszych różnica wpływu temperatury wyrównywa się sama przez się w szczelinach złączy szyn. Szybkość'jazdy na mostach długich o znacznej rozpiętości ulega zwykle pewnym ograniczeniom (do 15—20 kim. na godzinę). Koszt budowy mostów kolejowych większych jest bardzo różny, zależnie od warunków miejsca i czasu. U nas koszt ten wynosi od 2 000 do 3 500 ru-

bli na bieżący długości mostu (metr) pod jeden tor kolejowy.

Kolejowe stacye. 1. Ogólny zarys. Stacyaini K-mi nazywają się te miejsca dróg żelaznych, gdzie ] zatrzymują się pociągi bądź dla przyjęcia podróżnych lub towarów (względy handlowe), bądź wskutek wewnętrznych tj. technicznych potrzeb ruchu kolejowego, np. dla skrzyżowania dwóch pociągów na kolei jednakowej, nabrania wody i węgla na parowóz, ustawienia wozów w rpociągu itp. (względy t e c h n i c z n e). Stosownie do położenia swego w ogólnej sieci kolejowej należy odróżniać: Stacye końcowe, znajdujące się w końcowym punkcie danej linii kolejowej (np. większość stacyj warszawskich, wszystkie stacye portowe itp.): stacje pośrednie, jeśli linia kolejowa przechodzi przez nie w obie strony; do stacyj tych należy przeważająca większość ; i wreszcie stacye węzłowe, w których schodzi się kilka linij kolejowych. Stacye węzłowe są najważniejsze dla ruchu kolejowego, bo tu zwykle odbywa się przesiadanie podróżnych i przeprowadzenie pociągów lub oddzielnych wozów i powozów kolejowych z jednej linii na drugą. Względnie do wielkości swej i ilości zatrzymujących się pociągów stacye dzielą się na: 1) duże, urzędownie zwane klasy I i II, gdzie zatrzymują się wszystkie pociągi, a często i kończą tam swój bieg; 2) średnie—III klasy, gdzie zatrzymują się wszystkie lub większość pociągów, ale biegu swego nie kończą; 3) małe — IV klasy, gdzie zatrzymują się tylko niektóre pociągi, wreszcie 4) stacye, nie mające żadnej klasy, zwane przystankami, rozjazdami, w których chociaż pociągi niektóre zatrzymują się, które albo nie mają wcale urządzeń stacyjnych, albo tylko najniezbędniejsze. Na stacyach małych i na przystankach, ten sam personel i te same urządzenia stacyjne służą zarówno do przewozu osób, jak i towarów, lecz w miarę wzrostu stacyi jej części składowe otrzymują przeznaczenie spe-cyalne: jedne służą wyłącznie do ruchu osobowego, a inne—towarowego. Wreszcie na wielkich stacyach ruch osobowy jest zwykle zupełnie oddzielony od towarowego i wtedy powstają samodzielne stacye osobowe i towarowe. Nadto stacye te mogą podlegać jeszcze dalszemu wyspecyalizowaniu; ukazują się różne stacye odrębne, zastosowane do zaspokojenia pewnych tylko potrzeb miejscowych: wojsko we, przeładunkowe, węglowe, portowe itp. Zawsze jedak, nawet w najbardziej wyspecyalizowanych stacyach, można odróżnić urządzenia, służące do przewozu osób, od urządzeń towarowych; urządzenie te można podzielić na osobowe, towarowe i wreszcie ogólne. —2. S t a cy e o s o b o w e. Najważniejszym budynkiem na każdej stacyi osobowej jest dworzec czyli budynek osobowy, przeznaczony do użytku podróżnych, korzysta.

Cl-

Os

"TT

J3.

,.---czaZo luy

2) ------ riicaxai

takich kas

kilka

rzeczy

am-

or o-

kolejowy, do którego można dodać tu tylko to, że pięknego wzoru dworca, zbudowa

za-

oraz

jących z usług kolei. Stosownie do położenia swego względem torów głównych, dworce bywają, boczne, jeśli tory główne przechodzą z boku dworca, jak to ma miejsce na większej części stacyi, wyspowe, gdy tory kolejowe idą z obu stron budynku osobowego (np. stacya Gołonóg, na dr. żel. Iwangrodzko-Dąbr., stacya Granica dr. żel. W.-W., stacye drogi Mikołajewskiej i t. p.); czołowe, gdy tory główne przechodzą prostopadle do dworca. Na naszych kolejach niema ani jednego dworca typu wyraźnie czołowego, takiego, jakich liczne przykłady daje zagranica (Paryż, Londyn, duże miasta amerykańskie, gdzie prawie wszystkie wielkie dworce są tego typu). Wreszcie także zagranicą należy szukać dworców mieszanych, w których tory kolejowe w różny sposób podchodzą do budynku osobowego. Na fig. 50 wskazano schematycznie wszystkie

O»

OL'

Wm

CU

O'&jxiVyic'yvia

— ► - LuljjJ&cioy Z —-,—

CxJJo    trójcy

}y c> CJioiink cnoToty Jar ko f-cjo 2L^y

Fig. 50.

cztery typy dworców kolejowych (fig. 50a). Główną częścią każdego dworca jest sień) przedsionek, westybul), obok której zwykle znajduje się kasa do sprzedaży biletów lub w razie potrzeby, a także pomieszczenie do oddawania i wydawania rzeczy przewożonych pociągami osobo-wemi, jako bagaż, lub towar pośpieszny. W większych dworcach każde z tych urządzeń ma zwykle oddzielne pomieszczenie. Tak samo co do sal dla podróżnych, w małych budynkach osobowych jest tylko jedna poczekalnia, a w wielkich są poczekalnie I, II i III klasy i prócz tego jeszcze oddzielne sale jadalne. Wszelkie dworce mają także jeszcze wiele innych pomieszczeń, służących do wygody podróżnych, jak, umywalnie oddzielne dla mężczyzn i kobiet, pokoje do przechowania ręcznych, biura tegrafu i poczty, telefon, bulans, różne drobne sklepy z gazetami, tytoniem itp. Niezbędną przynależnością każdego dworca, nawet najmniejszego, jest przynajmniej jedno miejsce ustępowe. Obok dworca znajduje się od strony zewnętrznej podjazd, a od strony torów czyli wewnętrzne jeden lub więcej chodników kolejowych (peronów, platform), które podobnie jak dworce bywają boczne, wyspowe lubmiędzyt we i czołowe, jeśli leżą prostopadle do torów głównych np. chodnik na dworcu dr. żel. wiedeńskiej w Warszawie równoległy do ulicy Marszałkowskiej. Podjazd, chodniki zwłaszcza bywają przykryte dachami; jeśli pokrywa on jakąś większą przestrzeń, powstaje wtedy hala kolejowa. Budynek osobowy razem z podjazdem, chodnikami, torami chodnikowemi i halą stanowi dworzec kolejowy w ogólnem znaczeniu tego wyrazu. Szczegóły ob. Dworzec nego według ostatnich wymagań sztuki inże-nierskiej i architektonicznej, dostarczają obecnie koleje państwowe we Lwowie, otworzywszy 26 marca 1904 roku dworzec centralny. Głównym twórcą i kierownikiem budowy był dyrektor lwowskiej dyrekcyi c. k. dróg żelaznych państwowych, b. profesor politechniki lwowskiej, Ludwik Wierzbicki. Prócz dworca, przeznaczonego dla publiczności, na tych stacyach, .gdzie kończą swój bieg pociągi osobowe, muszą istnieć jeszcze urządzenia techniczne do spokojenia wewnętrznych potrzeb ruchu osobowego. Tu należy zaliczyć przedewszystkiem oddzielne tory postojowe, na których stoi nieczynny tabor osobowy i odbywają się takie czynności, jak mycie i czyszczenie przybyłych z drogi powozów, ogrzewanie i napełnianie gazem oświetlającym zbiorników powozowych, ustawianie wreszcie oddzielnych powozów w pociągi do drogi. Na wielkich stacyach znajdują się nieraz oddzielne zamknięte hale (p o w o z o w n i e), przeznaczone wyłącznie dla postoju i ogrzewania powozów kolejowych, niewielkie fabryczki do wytwarzania gazu oświetlającego (o Wysokiem ciśnieniu), którym oświetlają zwykle powozy. Tory przeznaczone dla postoju powozów wraz z przynależnemi budynkami tworzą nieraz oddzielną stacyę postojową (Abstellbahnkof, station de garage). W ścisłym związku z dworcem i w połączeniu bezpośredniem z torami postojowemi, o ile te znajdują się na danej stacyi, pozostaje ekspędy-

cyatowarówprzewożonychpociągami | dem urzędu pocztowego. Zagranicą, gdzie li-osobowemi, czyli t. zw. pośpiesznych.

czba posyłek pocztowych jest bardzo znaczna, ekspedycyą ich wymaga oddzielnych urzędów stacyjnych, przeznaczonych wyłącznie do użytku poczty. Urządzenia te wykazują podobieństwo do urządzeń, przeznaczonych do ekspe-dycyi towarów pośpiesznych, a gmach pocztowy znajduje się zwykle bezpośrednio przy torach osobowych. Jako przykład stacyi wyłącznie osobowej na fig. 51 podano szkic ‘stacyi głównej we Frankfurcie nad Menem, której

Zwykle składa się z magazynu i niewielkiego przy nim biura; na stacyach większych są jeszcze oddzielne tory ładunkowe, przy których są zwykle urządzone wysokie pomosty (platformy, rampy), ułatwiające ładowanie i wyładowanie wozów kolejowych. Z ekspedycyą kolejową towarów pośpiesznych bywa złączona także ekspedycyą posyłek pocztowych, znajdująca się jednak pod wyłącznym zarzą-

tsj

r.

-i

83

Ul

mu

mm \ UW

Stacya osobowa w Frankfurcie nad Menem.

do poczty. — C. Dworzec.

— K. Warsztaty. —

dosl

tunelowe

do

'A

Fig. 51.

H. Powozownia. — I. Parowozownia.

91

i if

li

Xj

//

//

w tunelu pod stacyą. — B. D. przejście

— F. budynek pocztowy. —

■-.a

w,

-J-:”

A. B. Ulica przechodząca

i biura do towarów pospiesznych.

G. Gazownia. — 18 torów głównych chodnikowych — a tory postojowe.

Czynności te na sta-

dworzec jest szczegółowo opisany na str. 392, toin XVII (ob. Dworzec kolejowy), (fig. 486).

3. Stacye towarowe. Stacye towarowe, zarówno jak i osobowe, składają się z różnych części, z których każda w razie zwiększonego ruchu może zmienić się w nową samoistną sta-cyę. Podział taki daje się uskutecznić najłatwiej pomiędzy częścią stacyi handlową, g Izie odbywa się przyjmowanie i wydawanie towarów i ich ładowanie, a częścią techniczną, przeznaczoną do przestawiania wozów towarowych w pewnym określonym porządku, bądź dla podstawienia ich w różne miejsca pod wyładunek, bądź dla zestawienia we właściwy pociąg.

Część stacyi, służąca do ładowania towarów czyli stacya ładownicza, krócej ładownia, jako przeznaczona dla publiczności, znajduje się zwykle w samem mieście lub jak-najbliżej od niego. W skład jej wchodzą najpierw biura do załatwiania formalności przy wysyłaniu i odbieraniu towarów, następnie magazyny do przechowywania cenniejszych towarów oczekujących ładunku, lub też swych odbiorców, i wreszcie rozmaite urządzenia służące do ułatwienia ładowania, a mianowicie różnego rodzaju pomosty brukowane albo drewniane, niskie albo piętrowe, (do ładowania drobnych zwierząt domowych i drobiu) i t. d. Do ładowania przedmiotów surotyych, jak węgiel, materyały budowlane, produkty rolne i t. p., służą place i ulice ładunkowe, gdzie obok wozów kolejowych stoją do przeładunku wozy zwykłe. Tory, przechodzące obok magazynów, pomostów i ulic ładunkowych, noszą nazwę ładunkowych; suma ich długości zwie się frontem ładunku, a podzielona przez długość przeciętną wozu kolejowego, daje liczbę wozów kolejowych, ewentualnie ilość towarów, mogących być jednocześnie ładowa-nemi na stacyi, czyli t. zw. pojemność stacyi. Sprawność danej stacyi ładunkowej zależy nie tylko od jej pojemności, ale i od czasu potrzebnego do naładowania wozu kolejowego. W Rossyi wysyłający towar lub odbiorca ma prawo trzymać wóz kolejowy przez cały dzień na torze ładunkowym, t.j. około 8 —

12 godzin, dlatego pomimo znacznej pojemności stacye ładunkowe rossyjskie są wogóle mało sprawne. Zagranicą czas pozostawiony eks-pedyentom jest znacznie mniejszy, często przy-tem, szczególniej w Anglii, czynności ładowania załatwia sam zarząd kolei, więc na sta-cyach jest tam zwrócona baczna uwaga na możliwe ułatwienie i przyspieszenie ładunku. Szczególnie stacye ładunkowe angielskie obfitują w różne windy, kabestany i temu podobne podnośne urządzenia elektryczne albo hydrauliczne, które skracają do minimum czas ładunku. Zdarzają się tam także piętrowe stacye wyładunkowe, gdzie wyładunek odbywa się na powierzchni ziemi, a wozy kolejowe podprowadzane są albo z góry na rusztowaniu, np. węglowa stacya „Wedding“ w Berlinie, albo pod ziemią, np. żywnościowa stacya „Smithfield market“ i inne w City londyńskiej. Stacye takie istnieją tylko w bardzo dużych miastach i wynikły z powodu braku miejsca. Na stacyach ładunkowych powinny znajdować się także: waga setna do ważenia wozów kolejowych i zakres (gaboryt Freiladeraum) do określenia dozwolonego kresu ładunku, znajdującego się na odkrytych wozach kolejowych. Stacye ustawnicze (sortownie, Rangir o. Verschubbahnhöfe) przeznaczone są do zaspokojenia tylko wewnętrznych potrzeb kolejowych, a nie dla publiczności, dlatego prawie zawsze znajdują się już po za obrębem miasta i zawierają jedynie tory kolejowe i budynki służbowe. Czynności stacyi ustawniczej polegają na przyjęciu pociągu towarowego z linii, rozebraniu czyli rozstawieniu jego wozów według tych miejsc, dokąd są przeznaczone i następnie na zestawieniu wozów poprzednio rozdzielonych w pewnym określonym porządku, zazwyczaj w porządku geograficznym tych stacyj, przez które dany pociąg ma przechodzić, cyach dawniejszych i mniejszych odbywają się za pomocą parowozu manewrowego, który przetacza wozy z jednych torów manewrowych na inne. Ostatniemi czasy rozpowszechniło się bardzo przetaczanie wozów kolejowych za pomocą siły ciężkości, polegające na tern, że wozy, podlegające przestawianiu, stawia się na torze, mającym dość znaczny spadek (około 1 : 100).— Po odkręceniu hamulców wozy staczają się w dół własnym ciężarem i przez odpowiednie nastawienie tej lub innej zwrotnicy zostają skierowane w dowolne miejsce na stacyi ustawniczej. W ten sposób zbudowane są znane ustawnie „Edge Hall“ pod Liverpoolem i „Friedrichstadt“ w Dreźnie. Więcej jednak rozpowszechnił się system przetaczania wozów siłą ciężkości przy współudziale parowozu manewrowego za pomocą t. zw. górek. System ten polega na tern, że parowóz wypycha wozy na niewielką górkę około 1—2 metrów wysokości, zwaną grzbietem ośli m(dos d’âne, Eseslrücken), na której wierzchu wozy zostają we właściwem’[miejscu roz-czepione i skąd staczają się już własnym ciężarem. Tego rodzaju stacye ustawnicze są bardzo rozpowszechnione we Francyi, Belgii i Niemczech. U nas podobnego rodzaju stacye ustawnicze znajdują się około Krakowa „Podgórze Płaszów“ i na drodze żel. Warszawsko-Wiedeńskiej w Łazach. 4. Stacye ogólne. Najważniejszein ogólnem przeznaczeniem stacyi kolejowej jest możność zaopatrywania w niej parowozów pociągowych w wodę i materyał opałowy. Wzgląd ten jest tak ważny, że w miejscowościach mało zaludnionych rozstrzyga o wyborze miejsca na stacye i o minimalnej między niemi odległości. Ponieważ w przeciętnem

Ad. Św.

tendrze parowozu może zmieścić się wody ilość dostateczna do pociągnięcia pociągu ładownego na odległość 25 kilom., więc odległość między stacyami nie powinna przekraczać tej wielkości. W miejscowości górzystej parowozy muszą brać wodę znacznie częściej: co 10 kim. i mniej nawet. Zapas materyału opałowego na tendrze parowozu wystarcza na przejechanie znacznie większej odległości, do 100 i więcej kim. Ważną więc częścią stacyi kolejowych są różne urządzenia wodociągo-w e, które wytworzyły oddzielny typ wodociągów kolejowych. Składają się na nie dość wysokie a małe budynki, w których mieszczą się zbiorniki z wodą; są to kolejowe wieże ciśnień i żórawie lub wodospusty, t. j. te spe-cyalne krany wodociągowe, mieszczące się obok torów kolejowych, któremi woda nalewa się wprost do^tendra parowozu. —Składy węgla lub wogóle materyału opałowego, drzewa, ma-zuty znajdują jsięjzwykle na tych samych stacyach, na których;istnieją parowozownie i mieszczą się obok nich zwykle. Parowozownie (remizy, dépôts) są to budynki stacyjne, do których wchodzą parowozy w razie dłuższego

rozmiarów i stanowią niekiedy oddzielną stacy ę warsztatową, np. Nowy Sącz w Ga-licyi, lub Pruszków na drodze ż. Warsz.-Wied. Wreszcie do ogólnych urządzeń stacyjnych należy także zaliczyć tory stacyjne, na których znajdują się pociągi w czasie ich mijania: czy to przy ich skrzyżowaniu się, co zawsze ma miejsce na kolejach jednotorowych, czy też w razie wyprzedzania jednych pociągów przez inne. Możność prawidłowego mijania się pociągów na stacyach jest rzeczą niezmiernie ważną dla dobrej gospodarki kolejowej, dlatego przy układzie torów stacyjnych główna uwaga zarządu kolejowego jest zwrócona na racynalne rozmieszczenie, dostateczną ilość i długość tych torów na stacyi, po których przechodzą całkowite pociągi. — Na rysunku (fig. 52) podań yjest jeden z typów stacyi ogólnej o przeciętnej wielkości, z najczęściej spo-tykanemi w niej urządzeniami. Szczegółowe dane o stacyach kolejowych patrz: S mitt „Vorträge über Bahnhöfe, Bahnhofsanlagen" (Krei-dels Verlag 1899); F lama che „Stations“; Goli cyn sk ij —„Raspołożenje putiej na stancjach“.

WM o !

-W-

mm

Fig.' 52. Typ 'stacyi >gôlnpj.

Torv główne Jfè I i AûfIl

_ „ stacyjne -)& 4 5 i 6'.'manewrowe;

Jfè ä i 8 do mijaDia pociągów.

Jfs 7'tor ładunkowy Jfe 9 „ trakcyjny .TS« 10 „ wyciągowy.

ik 8, 9 i 10 kończąc- się kozłami sporowymi berkami.

Budynki A. dworzec. — B. magazyn towarowy. — C. parowozown — D. budynek widny.

Inne urządzenia a chodnik boczny, b cho nik międzytorowy, c pomost towarowy d skład węglowy, g tarcza obrotowa (obrotnica) e wagi setna. Y k any wodne.

tsi

c3

się torami nartwemi, a bo zc-

Kolejowa sygnalizacya ob. Sygnaliza-

nad kilka godzin postoju na stacyi, aby przez ten czas służba parowozowa mogła korzystać cya.

z wypoczynku. Parowozownie mają w planie Kolejowa statystyka, ob. K-owe wypad-najczęściej kształt półokrągły. W takiej paro- ki i Statystyka wozowni schodzi się kilka lub kilkanaście to- Kolejowy tabor. Wszystkie przyrządy, słu-rów, wychodzących z jednego punktu, w któ-    żące do przewozu osób i towarów na danej dro-

rym jest umieszczona tarcza obrotowa    dze, stanowią jej tabor, który zatem składa się

(obrotnica), służąca nietylko do skierowa-    z parowozów, samochodów czyli wagono - parania parowozów na jeden z torów parowozowni,    wozów i wagonów: osobowych, towarowych

ale potrzebna wogóle do obracania parowozów,    i specyalnych. Ilość taboru zależy od długo-

Obok parowozowni istnieją zwykle niewielkie    ści drogi i gęstości ruchu osobowego i towaio-

warsztaty, gdzie uskuteczniają naprawę dro-    wego. Stosunek taboru osobowego do towaro-

bnych uszkodzeń nietylko parowozów, ale tak-    wego na poszczególnych drogach zależy od te-

że wozów i powozów kolejowych. Większe    go, czy dana droga przeważnie przewozi podró-

uszkodzenia są naprawiane w wielkich war-    żnych, czy też towary.

sztatach, umieszczonych w bardzo znacznej od-    Przepisy istniejące wymagają, aby w po

ległości jedne od drugich, w ogólnej sieci ko-    ciągu osobowym i towarowo-osobowym najwylej owej. — Dosięgają one nieraz znacznych    żej było 100 osi pod wagonami, w wojskowym

120, a w towarowym 150 osi. Ilość hamulców nów osobowych, 10% wagonów towarowych w pociągu zależy od największej , dozwolonej    stale znajduje się w większej lub mniejszej

szybkości pociągu i największych spadków na naprawie. Skutkiem tego, prócz taboru niezbę-drodze. Przepisy wymagają, aby na 100 osi w pociągu było hamulcowych najmniej:

Spadek toru

"f

największa szybkość pociągu, t. j. kilometrów w 1 godzinę

ł—-

towarowego

32

0,002 0,005 0,006 0,008 0,010 0,012 0,015

Aby pociąg mógł ' swobodnie przechodzić obok budynków stacyjnych, jak również mostów i tuneli, żadna z jego części nie powinna wystawać poza zakres taboru. Poniżej są wskazane zakresy torów normalnych: 1) zachodnioeuropejskiego i 2) rossyjskiego. Wszystkie czę.

----t-.-ish-

/--T

..------HI5- -J-

16

17

10

19

21

23

26

12

14

16

19

» - 1915----V

»{

■s

‘f-

i.

.4520.

2)io^a-

togo.

.ZPßo

JK-

j.i

Fig, 54. Zakres normalnych 'kolei rossyjskich.

.»•»a.—.....------- ₀

». . * . _    7(1 .    . J~~T^ ^ I

"t ł'*^_FŁr. .i.

<65 O

- 54«»- -,

DROGA. !

DWORZEC.

li

---r-

•lito/.:

245H\-

—r^l —

u S

_____J

V.

3£0a

---iiio

“TG-    —i-1--■—-—

, ---]•£    *-L<»łs—.-»u    4    ----

ii-i

_____14141. J,

i i rr. -T-Gm, - - i . L : ^

fr r ' y;-----

( V    ’ ^    •

j:—l

-VÜr -

—1195.

rf - - - -6- - “ “ — 1S    t    — •

Fig. 53. Zakres normalnych kolei zach.-europejskich

ści budynków, sygnałów, mostów i tuneli muszą znajdować się na zewnątrz linij .ciągłych, oznaczających zakres toru, części zaś taboru — wewnątrz linij przerywanych, oznaczających zakres taboru. Wskutek zużycia i psucia się niektórych części taboru, pewna jego część znajduje się zwykle w naprawie. Doświadczenie wykazało, że około 20% parowozów, 12°/₀ wago-

Wiel’ia Enc. Po«rsi. iluttr. Zr*z. S!39b T. XXXVII.

dnego do zaspokojenia potrzeb ruchu, drogi żelazne winny posiadać odpowiednio zwiększoną ilość parowozów i wagonów. Istniejące przepisy wymagają: 1) aby kotły parowozów oso- • bowych po przebiegu 320 000 kim., a parowozy towarowe i manewrowe po przebiegu 192 000 km. były starannie zewnątrz i wewnątrz oglądane i poddawane próbnemu ciśnieniu wody, przewyższającemu o 5 atm. zwykłe ich ciśnienie robocze; 2) aby obręcze kół były otaczane, gdy w nich powstaną zagłębienia dochodzące do 5 mm. Zagłębienia te powstają po przebiegu 50 000 — 60 000 km. przez parowóz osobowy i 30 000 — 35 000 km. przez towarowy lub manewrowy. Przebiegi powyższe parowozy u-skuteczniają mniej więcej w ciągu jednego ro-1: ’. Przy naprawie parowozu mogą być naprawiane albo wszystkie jego części, łącznie z obejrzeniem wewnętrznych części kotła, albo tylko ważniejsze części parowozu z obejrzeniem tylko zewnętrznych części kotła, albo wreszcie niezbędna jest naprawa tylko mniejszych części parowozu. Stosownie do tego naprawa parowozu zwie się : główną, średnią i drobną. Główna bywa wykonywana wyłącznie w warsztatach głównych , średnia w warsztatach głównych albo w dépôt głównych, drobna zaś t I-ko w dépôt głównych lub obrotowych. Depot m szczą się na stacyach węzłowych i ważniejszych pośrednich, w odległości 80 — 120 kim., jedno od drugiego. Prócz mniejszego lub większego warsztatu dépôt posiada jedną lub więcej parowozownię, a na niektórych stacyach węzłowych i wagonownię do wagonów osobowych. Przepisy wymagają, aby: 1) wagon osobowy co roku podlegał oględzinom terminowym, podczas których maźnice są starannie oczyszczane; łożyska, sprzęgadła i zderzaki a także widoczne uszkodzenia naprawiane; 2) u wagonu towarowego: a) co H roku były sprawdzone łożyska i obejrzane maźnice, b) aby co 3 lata były uskuteczniane oględziny terminowe, ze staranną

kowy

porząd

(odnoga Kaliska)

b) szerokotorowa

a) wązkotorowa

Warszawsko-Wiedeńska:

Nadwiślańskie

b) szerokotorowa'

o) wązkotorowa

Fabryczno-Łódzka:

Nazwa drogi żelaznej

255

185

1417

37

15

310

255

495

404'1821

28

27 42

Pojedynczego

Podwójnego

Ogółem

Długość toru w kilometrach

00

tC

co

5 osi

13

23

4 osie

41

59

3 osie

29

41 92

101

219 106! 11C

4 osie

3 osie

irowych

Towa-

Manewrowych

Ilość parowozów

39

306

21

Ogółem

LO

4 osie

JO

to

to

3 osie

00

2 osie

Salonowe i I kl.,

er.

rf-"

«0

00

to

00

4 osie 3 osie

Cl

2 osie

I i II kl..

oso

13

80

17

17,1! 9Q i 18

45 127

4 osie 3 osie

4 osie

59

172 24

20

3 osie

15

2 osie

II kl., III ki.,

OZf.\

4 osie p g

H O A AA o a

■IL.OÓĆ

10

65 124

66

82

3 osie

s-s-

, — 2 5 2 osie —

li aga ż

49 905

ntit IORÎ»

Ci

co

oo

230

i.

738 9560 411 j 1995

15 80

: 40

63 308 428 50

Ogółem

Krytych

Węglarek ⁰

PIallerm

°.

Ul 293

583 j 165

Specyainych o

Cudzych

1140

88811

12714

C'7I

811

Ogółem

0,4160

0,1266

0,2996

naprawa

wagonów

29,5

parowozów

45,7

11,5

8,9

6,8

0,7

10,2

19,7

6,1

0,3

1,7

15,8

0,3

1,3

0,8

4,7

16,2

0,8

100,00

razem

naprawą wszystkich uszkodzeń widocznych, przeważeniem wagonu i nałożeniem odpowiednich napisów. Co 5 — 6 lat wagon osobowy podlega naprawie głównej z obejrzeniem wszystkich jego części, przemalowaniem i zważeniem. Oględziny terminowe wagonów osobowych i towarowych i ich naprawa główna, uskuteczniane być winny w warsztatach głównych, pozostałe zaś naprawy—w dépôt. W państwie Ros-syjskiem wagony towarowe komunikacyi bezpośredniej do oględzin terminowych, t. j. co 3 lata, powracają na drogę własną. Roczny przebieg wagonu osobowego dosięga 120 000 — 150 000 kim., zaś towarowego 30 000—40 000 klin. Osie taboiu kolejowego są stale umocowane w kotłach, na które nakładane są obręcze. Osie i obręcze obecnie używane są tylko stalowe. Drobne naprawy parowozów i tendrów uskutecznia się w depot przez czas ich stania w parowozowni. Do drobnej naprawy wagonów na stacyach są wyznaczani ślusarze, zwani rewizorami wagonów, którzy każdy przychodzący i odchodzący wagon oglądają starannie, ostukując koła i osie; małe naprawy oni sami uskuteczniają, a do większych odsyłają wagony do dépôt lub warsztatów głównych. Rama wagonu leży na resorach, któremi wspiera się na maźnicacli. Wagon zaopatrzony jest:

1) w sprzęgło, przechodzące przez całą jego długość, 2) w zderzaki sprężynowe i 3) w haki do zawieszania bocznych latarń sygnałowych. Sprzęgadła całego pociągu tworzą rodzaj łańcucha, sprzęgadło jest pojedyńczem ogniwem, do którego za pomocą sprężyny zwojowej przyczepiona jest rama wagonu. Prócz tego każdy wagon osobowy zaopatrzony jest:

1) w przyrząd ogrzewający parowy lub wodny, albo też w piecyk żelazny; 2) w przyrządy do oświetlania świecami, lampami olejnemi, gazem lub elektrycznością; 3) w przyrządy do odświeżania powietrza; 4) w dobrze przewietrzane jeden lub dwa ustępy i 5) w jedną lub dwie u-my walnie.

Kolejowe warsztaty.

Każda droga żelazna ma urządzone warsztaty, w których prócz naprawy taboru, uskuteczniana jest i naprawa innych urządzeń technicznych, jak: wodociągów, tarcz obrotowych, wózków, dźwigni, zwrotnic i t. p. Można przyjąć, iż na 1 kl. toru pojedyńczego potrzeba rzemieślników i robotników: do naprawy: parowozów i tendrów „    „    wagonów osobowych

„    „    „ towarowych

„    „    urządzeń mechanicznych 0,0974

razem 0,9396.

Do naprawy parowozów i wagonów przeciętnie używa się procentowo-

Rzemiosło

Ślusarzy

Kowali i kotlarzy

Tokarzy, wiertarzy i stru-

garzy 16,2 Mosiężników i blacharzy 2,8 Malarzy i lakierników Stolarzy Tapicerów Szklarzy Uczniów Robotników Maszynistów i palaczy

100,00

Warsztaty, zależnie od ich wielkości, można podzielić na główne, średnie i małe; dwa ostatnie rodzaje mieszczą się w dépôt głównych i obrotowych. Warsztaty główne zwykle mieszczą się na stacyach węzłowych lub mniej więcej po środku długości drogi i o ile można w blizkości miast dużych. Są tak budowane, aby w nich jednocześnie można było naprawiać 10°/₀ parowozów, 8°/₀ wagonów osobowych i 8°/₀    wagonów towarowych, z których

3% powinny mieścić się w budynkach, a 5°/₀ na torach warsztatowych podwórzowych. W takich warsztatach zwykle są następujące oddziały: do montowania parowozów, tokarnia, oddział naprawy kół, kuźnia, kotlarnia, odlewnia mosiężnicza, blacharnia, do montowania wagonów, do obróbki mechanicznej drzewa, stolarnia, malarnia, skład główny, skład materyałów drzewnych, kotłownia i pomieszczenie na sil-nicę, szopa do narzędzi pożarowych i biuro zarządu. Prócz tego bywa oddział naprawy zwrotnic, a niekiedy odlewnia żelazna z modelarnią, pomieszczenie na urządzenia elektryczne, i suszarnia drzewa. Do obliczenia powierzchni o ; działów, można przyjąć: w oddziale montowania parowozów, na każdy naprawiany parowóz i tender, prócz miejsca zużywanego, przez przesuwnicę trzeba wyznaczyć przestrzeń długości

24    m. i szerokości 6 — 7 m. W tokarni 3,6 m.² na każdego robotnika pracującego w zbieralni parowozowej i 2,0 m.² na pracującego w zbieralni wagonowej. W kuźni odpowiednio 1,5 m.2 i 1,2 m.², przytem na pojedyńcze ognisko kowalskie trzeba liczyć 25 m.², prócz miejsca zajętego przez młoty parowe, prasy, piec do nagrzewania resorów itd. W oddziale montowania wagonów dwa wagony towarowe zajmują tyle miejsca co 1 wagon osobowy; na każdy zaś wagon osobowy należy wyznaczyć przestrzeń 21 m. długości i 5,5 — 6 m. szerokości, prócz miejsca zajmowanego przez przesuwnicę. W pozostałych oddziałach można przyjąć po

25    m.² na pojedyńczą obrabiarkę. Oddziały rozmieszczane są tak, aby wyrabiane przedmioty potrzeba było przenosić jak najbliżej do dalszej obróbki, a prócz tego trzeba zawsze przewidzieć miejsce na późniejsze rozszerzenie ważniejszych oddziałów. Oświetlanie dzienne warsztatów jednopiętrowych urządzane jest: górne w dachach i boczne w ścianach. Do oświetle-nia nocnego używane są lampy naftowe, e-

W. A. M.

lektryczne albo też gaz. Ogrzewanie bywa parowe lub wodne, albo też ogrzanem powietrzem. W tokarni, obrabiarni mechanicznej drzewa i stolarni temperatura nie powinna być niższa od 8° ciepła, w malarni od 18°. Malarnię należy dobrze przewietrzać i zabezpieczyć od kurzu. Podłogi we wszystkich oddziałach urządzane są z materyału niepalnego ; jak bruk z kamienia lub cegły, asfalt itp. Niekiedy jednak urządzony jest bruk z drzewa, leżącego sztorcem.—Miejsca wzdłuż stołów⁷, przy których rzemieślnicy stale pracują, powinny mieć podłogę drewnianą. W głównych dépôt są urządzone warsztaty pomocnicze z silnicą parową, naftową lub inną, wprowadzającą w ruch najniezbędniejsze obrabiarki, jak tokarkę do obręczy kół parowozowych i wagonowych, tokarki zwykłe, strugarkę, wiertarkę i t. p., wraz z bąkiem dostarczającym powietrza do ognisk kowalskich. W dépôt obrotowych zwykle znajdują się tylko narzędzia ślusarskie wraz z imadłami i ognisko kowalskie z miechem ręcznym.

Koleje podjazdowe są to linie dróg żelaznych nie wielkiej długości, zbudowane od sta-cyj kolei pierwszorzędnych w głąb kraju, lub też pomiędzy stacyami dwóch kolei głównych. Koleje te rozdzielić można na 3 grupy. — I. B o-cznice prowadzące od najbliższej stacyi kolejowej do pojedynczych zakładów przemysłowych i tymże zakładom wyłącznie służące. Bocznice pod względem technicznym niczem zwykle nie różnią się od kolei, z którą się łączą i korzystają z jej taboru, o ile zakład przemysłowy nie posiada własnych wagonów.—II. Koleje drugorzędne są to koleje o torze normalnym bez pociągów pospiesznych. Koleje te stykające się bezpośrednio z wielkiemi liniami tranzytowemi, rozszerzają sieć kolei pierwszorzędnych i są względem nich tern, czem są dopływy wielkich rzek. Koleje drugorzędne zbliżają się pod względom technicznym do typu sąsiednich kolei głównych, z pewną różnicą co do wagi szyn, promieni łuków (najmniej 150 mtr.), wreszcie spadku i wzniesień, 2% w zachodniej Europie, 1% \\T Rossyi. Ze zmiany w budowie toru wynika mniejsza prędkość pociągów, nie przenoszących zwykle 30 kilometr, na godzinę. Wolniejszy bieg pociągów pozwala na znaczne oszczędności w służbie drogowej, zwłaszcza w ilości stróżów na przejazdach. Koleje te utrzymują zwyle po jednym stróżu na każde 7 kilometrów, przejazdy są bez straży i zastaw, natomiast, na parowozie odzywa się dzwon o-strzegawczy, ilekroć pociąg zbliża się do przejazdu. Pociągi stałe są zwykle mieszane t. j. towarowo-osobowe. Kol. drugorzędne nadają się 1 i tam, gdzie chodzi nie tyle o popieranie rozwoju ekonomicznego, ile o dowiezienie towarów do kolei głównej; 2) wrazie, jeżeli w niedalekiej przyszłości K. żel. drugorzędna przez ewentualne przedłużenie nabrać może znaczenia kolei pierwszorzędnej o znacznym j ruchu tranzytowym; 3) jeżeli dana linia ma wysokie znaczenie strategiczne. Koleje drugorzędne budowane są według norm przyjętych dla kolei o ruchu tranzytowym, pośredniczą zaś w ruchu o charakterze lokalnym, a zmuszone są wskutek warunków toru urządzać eksploa-tacyę na modłę wielkich linij bez możności osiągnięcia również wysokich z nich dochodów, wskutek czego kapitał użyty na ich budowę nie może procentować. Najważniejszym argumentem, przemawiającym na korzyść kolei drugorzędnych o torze normalnym, a na niekorzyść kolei trzeciorzędnych (ob. niżej), jest ciągłość przewozu czyli okoliczność, że koleje , te nie wymagają przeładowania na stacyi węzłowej oraz możność używania taboru kolei głównej. Koszta jednak przeładowania, jak to z obliczeń się pokazało są względnie tak małe, że znaczenia ekonomicznego mieć nie mogą.— III Koleje trzeciorzędne (wązkotorowe) mają za zadanie łączyć bezpośrednio miejscowe ogniska ruchu między sobą, służyć do przewożenia osób i towarów od wsi do wsi, od miasteczka do miasteczka, od wSi i miast do sta-cyj kolejowych. Koleje te powinny być przystosowane do miejscowych potrzeb i warunków ruchu, a ponieważ te są nadzwyczaj zmienne, przeto występują w tak różnorodnych kształtach, że do pewnego jednolitego typu sprowadzone być nie mogą. Żadnego ogólnego typu, żadnego szablonu—oto najgłówniejsze prawo kolei trzeciorzędnej. Wogóle powinna ona być tak zbudowana, aby przy najmniejszym wkładzie kapitału zadość uczynić potrzebom miejscowym. Kolej taka powinna przechodzić bezpośrednio przez zaludnione miejscowości, dotykać sąsiednich fabryk, co zmusza do prowadzenia linii wężykowato, nieraz przy małych promieniach łuków i znacznych wzniesieniach. Zadaniu temu sprostać może jedynie tor wązki. Szerokość toru waha się między 55 a 107 centimetr., zwykle 60, 75 centim. i 1 metr. Promienie łuków dla toru metrowego bywają 30 mtr., dla toru 60 centimetr. do 19 metr., wreszcie spadki i wzniesienia dochodzą do 6 %. Wązki tor daje znaczne oszczędności w kosztach budowy, dozwalając na prowadzenie kolei po miedzach granicznych, wzdłuż istniejących dróg miejscowych, przez co unika się znacznych kosztów nabywania gruntu. Obok oszczędności w wydatkach na ziemię zmniejszają się też wydatki na roboty ziemne w obec zmniejszonego profilu poprzecznego nasypów i wykopów. Również znaczną jest oszczędność co do kosztów nabycia, układania i utrzymania toru. Podczas gdy na kolejach podjazdowych drugorzędnych 1 metr bieżący szyny waży około 24 kilogr. to waga dla kolei wązkotorowych wynosi 7,5 do 18 kgr., tak, że koszta zmniejszają się do 50°/₀ wydatków potrzebnych na kolej o torze normalnym. Wobec nadzwyczajnej rozmaitości typów i warunków niepodobna jest

ków zmniejszyła się do tego stopnia, że bezpieczniej można jeździć tam kolej i, niż chodzić po ulicy. Miarę bezpieczeńst ,/a jazdy kolejach Żelazn, przedstawia tablica na str. 54, w której zebrane są średnie dane za czas od

r. 1884 do r. 1891 z wypadków, jakie miały miejsce na kolejach w rozmaitych państwach europejskich.

podać stałej cyfry przeciętnej kosztów budowy. W przybliżeniu jedna wiorsta kosztuje około 10 000 rubli. Tabor tych kolei, jak wagony, posiadają tylko II i III klasę, wagony towarowe kryte i odkryte, platformy, podobne są do typu wagonów kolei pierwszorzędnych. Wszystkie wagony opierają się pudłami na dwóch wózkach, o dwóch osiach każdy, przez co ułatwio-jest toczenie się wagonów po łukach, a ciężar rozkłada się na 4 osie, wobec czego umożliwia się użycie nader lekkich szyn, bez ujmy dla siły ładunkowej wagonu, która zwykle wynosi 10 tonu. Wagony kolei wązkotorowej o-trzymują tylko po jednym buforze na każdym końcu, co przyczynia się do bezpiecznej jazdy w łukach o małym promieniu. Siły pociągowej dostarczają konie, silnice elektryczne, sil-nice działające o ściśnionem powietrzu, liny bez końca poruszane przez stałą maszynę parową lub turbinę, przeważnie jednak zwyczajne parowozy przystosowane do toczenia się po o-strycli łukach, wskutek bardzo małego ślado-miaru, przez oparcie kotła na wózkach, lub przez urządzenie specyalnego mechanizmu, ustawiającego osie automatycznie w kierunku promieni łuku.    M‘ u'

Kolejowe wypadki. Na kolejach Żelazn, w czasie ruchu pociągów zdarzają się nieszczęśliwe wypadki, powodujące śmierć lub kalectwo podróżnych lub służby kolejowej. Wypadki te pochodzą z najrozmaitszych przyczyn, jak np. wskutek wykolejenia się pociągów, co pochodzić może z pęknięcia szyn, a zdarza się to z powodu przeszód napotkanych na linii, dalej z powodu niewłaściwego obchodzenia się służby kolejowej, z powodu wypadków w pociągach, jak złamania się osi lub obręczy. Wykolejenie wywołane być może także wskutek zetknięcia się pociągów, co zdarzyć się może z powodu fałszywego polecenia posłanego przez służbę na stacyi, z powodu niewłaściwego nastawienia zwrotnicy, z powodu fałszywej sygnalizacyi lub nie zwrócenia uwagi na dane sygnały, dalej z powodu zbyt szybkiego wjazdu na stacyę i nieodpowiedniego ustawienia pociągów, a wreszcie z powodu oddzielenia się pociągu. Do wypadków kolejowych należą także najechania wozu naładowanego na pociąg, pożar w pociągu, wybuch kotła, i wogóle wszelkie te wypadki, gdy podczas biegu pociągu osoby zostają zabite lub ranione. Wypadki powstają również pod wpływem zjawisk atmosferycznych

burz, mrozu (od którego pękają szyby i obręcze), powodujących zniszczenie toru itp. Wypadki zdarzające się dały powód w wielu państwach do zakładania Towarzystw ubezpieczeń (ob.) od wypadków K-wych. — Warunki technicz-jednak obecnie tak się poprawiają, że ilość wypadków stale się zmniejsza w stosunku do ilości osób jeżdżących kolejami. Szczególniej w Anglii, pomimo szybkiej jazdy ilość wypad

Jedną z najważniejszych przyczyn wypadków K-ych jest przeciążenie urzędników kolejowych pracą nadmierną. Wszędzie opinia publiczna z dawien dawna zajmuje się tą kwestyą, najdawniej, z najlepszym oraz skutkiem w Anglii (od r. 1861). W r. 1867 zajmował się parlament petycyą maszynistów kolejowych, opatrzoną 700 podpisami, w której powiedziano, że z 24 godzin pracować muszą 16 — 16ys; w niektórych wypadkach muszą 26 — 28 godzin przebywać na lokomotywie. Jednocześnie poparło maszynistów 18 miast, leżących wdłuż linij K-wych, proszących o zmiejszenie godzin pracy ze względu na zdrowie maszynistów i niebezpieczeństwo publiczne. Minister handlu bronił wolności umowy i domagał się bezwzględnej obojętności państwa: jeśli maszyniści są wyzyskiwani czy poszkodowani, mogą poszukiwać strat na majątku właścicieli kolei. Parlament poszedł za głosem ministra i trwał dalej w swoim man-chesterskiin (ob. Manczesteryzm) uporze, pomimo wielokrotnie powtarzanych petycyj, pomimo ankiet i komisyj. Maszyniści wreszcie zarzucili tę drogę i jęli się innej, samopomocy. Istnieje w Anglii stowarzyszenie robotników kolejowych (Amalgamated Society of Railway Servants of the United Kingdom), które w r. 1891 liczyło 35 000 członków. Komisye zwoływane przez parlament przesłuchiwały przedstawicieli stowarzyszenia i pod wpływem agi-tacyi, rozwijanej przez warstwy sympatycznie usposobione dla żądań maszynistów, przygotowały prawo z r. 1889, którego jeden paragraf (§ 4) orzekał, że „towarzystwa K-we obowiązane są zawiadamiać peryodycznie wydział handlu o ilości maszynistów i konduktorów oraz o tern, jaka icli ilość pracuje dłużej, niż wskazuje plan godzin wydany przez tenże departament“. Nie zadowolił petentów taki rezultat: w końcu r. 1890 wybuchł wielki strejk robotników kolejowych. W parlamencie poseł Chan-ning wystąpił z interpelacyą tej treści, że „nadmiernie długie dni robocze są źródłem skutkiem mgły, zamieci śnieżnych, ciągłego niebezpieczeństwa i niezadowolenia.

ne

ną

M. II.

Departament handlu powinien być upoważniony do wywierania nacisku na towarzystwa kolejowe w kierunku zmniejszenia godzin pracy z jednej, a powiększenia personelu urzędniczego z drugiej strony. Rząd mianował komisyę, która 2 czerwca 1892 r. zdała sprawę ze swych czynności przed parlamentem, a rezultatem dyskusyi parlamentarnej było prawo z d. 27 lipca 1893 r. które głosi „jeżeli de-

Niemcy . . . Austro-Węgry Belgia . . . Anglia . . . Francya. . . Włochy . . . Szwajcarya . Rossya . . . Hollandja . .

(1834 — 1891)

NAZWA PAŃSTWA

11,505

3,016

27,235

2,537

31,613

39,290

23,385

3,184

31,581

Średnia długość drogi eksploato -wanej w kilometrach

20.99

41.73

27.75

45.21

228.17

754.09

57.11

* 66.52

345.81

Ilość podróżnych w przeciągu 1-go roku (w milionach)

579.6

4,448.7

7,557.3

2,020.5

604.2

9.372.2

2.773.3 1,228.7

W przeciągu 1-go roku ilość kilometrów przebytych (w milionach) przez podróżnych

7.90

11.70

3.40

10.00

24.00

1.50

2.33

8.88

3.50

19.20

40.90

61.40

160.20

679.00

31.60

30.50

8968

podróżnych

zabitych

rannych

Przeciętnie na 1 rok wypada z powodu wypadków

52.8

24.8

133.0

228.2

314.2

380.7

285 5

389.4

Na jedną zabitą osobę ilość przewiezionych podróżnych w 100,000

0'09

21.7

14.2

11.1

18.1

21.8.

38.6

Na jedną ranioną osobę ilość przewiezionych podróżnych w 100,000

13.6

• 189.7

22,5

53.7

204.0

465.4

59.4

113.3

336.5

16.8

435.1

185.0

670.1

2,470.7

572.7

519.7

424.7

1,517.6

ze służby kolejowej

zabitych

rannych

Przeciętnie na 1 rok wypada wśród ‘służby kolejowej

0.60

0.22

0.59

0.40

0.02

680

0.16

0.11

2 22

0.68

2.33

2.15

0.61

4.40

1.90

0.55

za- ran-bitych nych

Na 1 miljon podróżujących wypadło za czas od r. 1889 do 1891

tablica poniższa przedstawia ilość wypadków na kolejach żel. w państwie Rossyjskiem od r. 1880 do r. 1901 włącznie, w stosunku do ilości wiorst,

przebytych przez podróżnych i w stosunku do ilości przewiezionych podróżnych.

Ilość podróżnych dotkniętych wypadkami przy przejeździe kolejami żelaznemi

na 1 milion

na 1 milion

Rozłożenie ogólnej liczby podróżnych dotkniętych wypadkami

w ogole

wiorst przebytych przez pociąg

zab. ran.

0.62    1.85

1.74    3.36

0.69    2.35

0.48    2.62

1.34    3.93

0.65    2.39

0.88 I 2.73

0.80 I 2.76

0.94    5.49

0.38    1.53

0.35 I 2.12

0.35    2.40

przewiezio-nych po-

Z czyjej winy

Z jakiego powodu

Ogólna Ogólna liczba wiorst liczba wiorst

przebytych

przebytych

wskutek

własnej nie- I drożnych ostrożności

zab. ran. zab. ran.

40    0.68 i 2.02

66    1.72    3.51

81    0.66    2.25

70    0.46    2,58

79    0.21    3.56

101 0.60 | 2.22

114    0.85 ! 2.64

133    0.77    2.68

212    0.90    5.30

254    0.99    3.93

298 | 0.88    5.40

418    0.85    5.81

OiCOCOCOOCOCOCMlMb-COb-rH CM CM rH M CM X    t>* CO !>•

nie ze swo-

jej winy

ran.

zab.

i powodu | z )„nyell powodów

z powodu i

zejścia po- zetknięcia ciągu z szyn się pociągów

zab. ! ran. zab. j ran. i zab. ran.

ąoiaouiBJ

ipiranz

przez pociągi

przez podróżnych

Długość Ogólna drogi eks- liczba pod-ploatowanej różnych prze-(wiorst)    wiezionych

Rok

28

57 *

28

74

91

16

150

75

251

219

36 I

Oî

^ § ⁵⁰ SS s

42

70

82

19

28

23

I 28    71

20 80

28 102

124

Zf

42    137

42    224

80    263-

908 ! 99

82    442

^    lO    H

rH    r-H

I §§

<m    oc    gm r-    >o

H    CC    T 4    CQ

1—1 CW T-i

68

123

85

98

153

103

»o r>*    t>-    co    i—i    >o

îO    ^    îO    (N

ł—i î-H

|    CO CO O

i-H    t-H

i-H i-O H    CO    <M    O

ih    ci    co    r>

•X

130

149

362

329

549

637

93,023,752

97,034,998

104,807,305

101,101,534

120,366,542

123,996,303

134.259,701

160,274,595

190,160,693

215,752,325

259,107,311

265,779,078

3,517,864

3,701,974

3,748,167

3,672,163

4,350,769

4,699,634

5,282,735

5,757,991

8,065,261

9,379,967

11,005,544

11,418,550

33,687,305

37,209,482

37,799,147

37,884,601

42,966,254

46,504,675

49,353,275

55,632,235

68,347,997

83,708,100

101,570,174

109,631,943

21,226

21,392

23,039

24,478

26,103

27,208

2.7,750

31,177

35,066

37,189

41,462

43,714

1880

1882

1884

9881

1888

1890

1892

1894

1896

1898

1900

1901

K-wy cli.

partament handlu zostanie powiadomiony przez urzędników kolei o nadmiernej ilości godzin pracy albo o braku odpoczynków dostatecznych, powinien zarządzić śledztwo. Jeśli uzna, że skargi były słuszne, powinien zażądać od kolei rozkładu godzin pracy, uwzględniającego zdrowie robotników. Jeśli towarzystwo nie dopełni żądania, departament powinien odesłać sprawę do sądu K-ego. O ile zaś towarzystwo K-we nie usłucha orzeczenia sądu, musi zapłacić za każdy dzień opóźnienia grzywnę w ilości 100 f. st.“ Ze sprawozdań departamentu widać, że w pierwszym roku rozpatrzył on 72, w drugim już 156 wypadków skarg. Interwencya sądów była niepotrzebna. „W.pier-wszem sprawozdaniu, pisze -dyrektor departamentu handlu w końcu sprawozdania za rok drugi, zwrócić musiałem uwagę na kilka wypadków nadmiernego wyczerpania oficyalistów kolejowych (dróżnik sygnałowy, pracujący bez przerwy 25¹/₂ godzin, robotnik, czyszczący machiny, pracujący 39 godzin) przyczetn 16 — 18 godzinna praca była rzeczą zwykłą. W drugim roku skargi spadły do 1 — 2 podobnych nadużyć. Prawo lipcowe „zabiło“ nadmierną ilość godzin pracy na kolejach. Dziś 12 - godzinny dzień pracy uważany jest na kolejach, jako maksymalny. Przyszłe zadania departamentu zwrócić się muszą w kierunku ograniczenia dnia pracy dó 8 —10 g. na dobę. Pytanie zaś, żali człowiek może pracować w ciągu 16—18 godzin bez przerwy, należy już do przeszłości. Przepisy tej treści nie są zupełnie nieznane w Cesarstwie Rossyjskiem i w Król. Polskiem. Istnieją rozporządzenia ministeryalne, określające maximum godzin pracy personelu służbowego. Tak według instrukcyi z r. 1891 maszyniści nie mogą pozostawać na czele parowozu dłużej nad 12 godzin. W r. 1896 podniesiono tę normę do 14 godzin. Nie ulega wątpliwości, że niestosowanie przepisów podobnych staje się powodem częstych wypadków

s. i\

Kolejowy zarząd tworzą osoby i instytucye, przeznaczone do kierowania czynnościami kolei, zarówno zewnętrznemi: przewóz pasażerów i towarów, stosunek do innych władz i instytucyj, jak i wewnętrznemi: konserwacya i budowa nowych urządzeń technicznych, ruch pociągów, kontrola, rachunkowość, statystyka, służba zdrowia, policya kolejowa i inne. Pod względem organizacyi zarządu należy odróżniać koleje eksploatowane przez skarb, czyli państwowe, od kolei prywatnych, należących do towarzystw akcyjnych lub przez nie eksploatowanych. W Niemczech koleje państwowe stanowią 95°/oiogólnej długości linij pierwszorzędnych ; w Austryi zaś i Rossyi mniej więcej połowę ogólnej długości linij, we Francyi są przeważnie koleje prywatne. Ogólny zarząd spraw kolei państwowych ześrodkowa-ny w odpowiednich urzędach centralnych, które jednocześnie sprawują nadzór nad czynnościami kolei prywatnych. W Prusach i Francyi kolejami zarządza ministeryum robót publicznych, w Austryi ministeryum handlu, w Rossyi ministeryum dróg komunikacyj. W Anglii pewną władzę nadzorczą nad kolejami posiada ministeryum handlu (Board of trade). Ministrowie stanowią normy dla tych urządzeń kolejowych, które z natury swej muszą być wspólne dla wszystkich kolei w państwie, rozstrzygają ważniejsze sprawy budżetowe i budowlane, a w szczególności te z nich, które posiadają znaczenie ogólne państwowe, albo też dotyczą spraw państw sąsiednich, układają taryfy i mianują wyższych urzędników kolejowych. W Rossyi sprawa taryf została przed kilku laty wyjęta z pod kompetencyi ministeryum ko-munikacyj i przeniesiona do ministeryum finansów, które posiada specyalny departamet do spraw kolejowych. Władzę swą względem dróg żelaznych państwowych ministerya wykonywają za pomocą osobnych centralnych instytucyj wykonawczych; w Austryi--generalnej dyrekcyi kolei państwowych, we Francyi —dyrekcyi kolei państwowych, w Rossyi—zarządu dróg żelaznych: wreszcie w Prusach przy pomocy osobnego oddziału kolejowego w ministeryum i dwudziestu współrzędnych sobie dyrekcyj kolejowych miejscowych (między i n iemi we Wrocławiu, Bydgoszczy, Poznaniu i Gdańsku). Zasada organizacyi wszystkich tych instytucyj jest kollegialna: na czele stoi dyrektor, będący zarazem prezesem rady, złożonej z pewnej ilości radców, między któremi nie brak przedstawicieli innych ministeryów zainteresowanych np. wojny i finansów, a w Rossyi także kontroli państwowej. Podział centralnego organu wykonawczego na szereg organów miejscowych, sobie współrzędnych, wprowadzony został w Prusach w celu ułatwienia biegu złożonej machiny biurokratycznej kolejowej i przyczynił się bardzo do wzorowej sprawności kolei w tern państwie. Przy dyrekcyacli czynne są organy, które gdzieindziej łączą się w oddzielne zarządy miejscowe dróg żel. państwowych. Są to inspekcye linij i budynków, machin, warsztatów, telegrafów, ruchu. Oprócz tego przy każdej dyrekcyi istnieją wydziały: prawny, rachunkowości i kasy i wreszcie wydział budowlany, jeżeli w obrębie dyrekcyi prowadzone są większe roboty nowe. W Rossyi istnieją miejscowe zarządy wykonawcze oddzielnych dróg państwowych. Na czele zarządu stoi naczelnik drogi, bezpośrednio od niego zależą naczelnicy wydziałów linij i budynków, machin i warsztatów, ruchu i telegrafów, wydziałów handlowego i gospodarczego ( materyałów ). Oprócz tego w każdym zarządzie są wydziały rachuby i kontroli dochodów, wydział prawny i lekarski i wreszcie kancelarya naczelnika kolei. W Austryi, prócz dyrekcyi generalnej przy ministeryum, istnieją oddzielne dyrekcye

miejscowe. We Francyi niewielka sieć kolei państwowych posiada dyrekcyę, złożoną z wydziału technicznego, eksploatacyi i sekre-taryatu. — Koleje prywatne posiadają we wszystkich państwach zarządy miejscowe wykonawcze, zorganizowane w Rossyi na wzór zarządów miejscowych kolei państwowych. W Austryi zarząd K-i prywatnej składa się oprócz dyrektora i sekretaryatu z wydziałów: rachuby, kontroli dochodów i wydatków, materyałów, handlu, budowy i konserwacyi linii, ruchu i telegrafu , machin i warsztatów. We Francyi oprócz wydziałów powyższych jest jeszcze odrębny wydział reklamacyi. W Anglii na czele zarządu każdej kolei stoi odpowiedzialny kierownik główny (chief manager), od niego zależą poszczególne wydziały (depart-ments), takie same jak wyżej. Instancyą kierującą ogólnemi interesami kolei prywatnych jest ogólne zebranie akcyonaryuszów i jego organ wykonawczy, Rada zarządzająca z prezesem kolei na czele. Koleje prywatne ulegają we wszystkich państwach pewnej kontroli ze strony rządu pod względem finansowym i technicznym. Kontrola ta najdalej posunięta jest w Rossyi, gdzie dyrektor kolei jest obowiązkowo urzędnikiem państwowym i łączy w swej osobie obowiązki inspektora technicznego rządowego. Oprócz tego w radzie zarządzającej zasiada zwykle dyrektor ze strony rządu, a niektóre sprawy, jak: taryfy, mianowanie wyższych urzędników wykonawczych, począwszy od naczelników wydziałów, podlegają bezpośredniej kompetencyi rządu. Rodzaj czynności poszczególnych wydziałów miejscowych zarządów K-ych widoczny jest w ogólnym zarysie z nazw wydziałów powyżej przytoczonych. Bezpośrednią styczność z szerszą publicznością mają: wydział ruchu i telegrafów i wydział handlowy. Pierwszy z nich zarządza przez zawiadowców stacyj i służby stacyjnej, a także za pomocą służby konduktorskiej pociągowej całą mauipulacyą obiegu pociągów. Wydział handlowy, przez odpowiednich agentów stacyjnych przyjmuje i wydaje przewożone towary i sprzedaje bilety pasażerskie. Dla ułatwienia czynności stacyj cała służba stacyjna podlega władzy zawiadowcy, który łączy w swej osobie obowiązki agenta ruchu, telegrafu i handlu. Zawiadowca rozstrzyga na miejscu wszelkie nieporozumienia pomiędzy służbą stacyjną i publicznością, której przysługuje prawo zaskarżania decyzyi jego za pomocą zażalenia, wniesionego do osobnej księgi, znajdującej się na każdej stacyi. W obrębie pociągu władzę, odpowiadającą władzy zawiadowcy, posiada starszy konduktor. Porządku pod względem ogólno - państwowym w obrębie linii K-ej i stacyi przestrzegają organy policyi, która w niektórych państwach np. w Rossyi posiada w tym celu specyalue instytucye (zarządy żandarmów K-ych).

Wielka Enc. Fow»z. Iluttr. Ze«z. 2391) T. XXIVII.

Kolejowe szkoły w państwie Rossyjskiem dzielą się na: przygotowawcze tj. ogólne i techniczne. Techniczne szkoły kolejowe mają za zadanie wykształcić przedewszystkiem dzieci służby kolejowej na techników drugiego rzędu, u-zdolnionych do służby kolejowej, jako to: maszynistów, pomocników maszynistów, dozorców drogowych itd. Przy zapisie do szkoły technicznej K-wej mają pierwszeństwo dzieci służby kolejowej, pozostałe miejsca na mocy zezwolenia ministra komunikacyj mogą być zapełnione dziećmi osób postronnych. Szkoły techniczne

K. podlegają ministeryum komunikacyj, pod bezpośrednim nadzorem inspektorów okręgowych, dla tych szkół ustanowionych. Szkoły K. techniczne utrzymują się: 1) z corocznie ustanawianego funduszu eksploatacyi, licząc 15 rubli z każdej wiorsty jako też z procentów od tych sum; 2) z opłat uczniowskich; 3) z ofiar prywatnych i funduszów pochodzących ze sprzedaży wyrobów uczniowskich i majątku szkół nieprzydatnego. Przy szkołach zakładane bywają internaty, utrzymywane z innych funduszów za zezwoleniem ministeryum, jako też mogą być mianowani kuratorzy, mający na celu wspomaganie, wyszukiwanie posad służbowy, h i ogólną pieczę nad szkołą pod względem materyalnym. Nauka w szkołach technicznych K-wych trwa trzy lata (6 semestrów). Po ukończeniu szkoły uczniowie idą na praktykę dwuletnią przy kolei. Stosownie do potrzeb miejscowych klasa wyższa szkół technicznych K-wych może być podzielona za zezwoleniem ministra komunikacyj na dwa lub więcej spe-cyalnych oddziałów. Mogą być zakładane klasy przygotowawcze przy szkole technicznej K-wej, odpowiadające dwuklasowej szkole ludowej. Przy szkole K-wej technicznej dr. żel. Warsz.-Wied. szkoła przygotowawcza składa się z 5 klas, których program odpowiada w zupełności szkole rządowej 6-cio klasowej miejskiej. W szkołach K-wych technicznych uczą następujących przedmiotów: 1 religia, 2) matematyka początkowa z zastosowaniem do rachunkowości praktycznej i do miernictwa, 3) fizyka (ogólne pojęcia i praktyczne wiadomości z telegrafii), 4) krótki kurs mechaniki teoretycznej i stosowanej, 5) kurs pobieżny obróbki drzewa i metalów, 6) początkowe wiadomości z budownictwa, 7) budowa kolei, 8) rysunki ręczne i techniczne, kaligrafia; 9) rzemiosła: ślusarstwo, kowalstwo, stolarstwo, ciesielstwo. Oprócz tego uczniowie ćwiczą się w śpiewie i gimnastyce. Do szkół przyjmują tylko poddanych rossyjskich od 14 do 17 roku. Opłatę szkolną ustanawia minister. Szkoła daje ulgi wojskowe 3-go rzędu. Pierwsza szkoła K-a techniczna w państwie Rossyjskiem założona została w r. 1870 w mieście Jelcu Aleksandrowskim kolei orłowsko-griaż-skiej. Szkołę techniczną K-wą dr. żel. war-szawsko-wiedeń. założono w r. 1875; prócz niej w Królestwie Polskiem jest szkoła K-wa

E. W.

^t. A K.

razy na a na-

on

w Chełmie Lubelskim. Państwa zagraniczne prócz znacznej ilości szkół K-wych posiadają też warsztaty dla terminatorów, w których otrzymują wykształcenie rzemieślnicy kolejowi.

Kolejowe konoesye—tak się nazywają akty nadawcze, udzielające towarzystwom finansowym prawo budowania i eksploatowania dróg żelaznych. Ponieważ drogi te są urządzeniami użyteczności publicznej , przeto budowa ich zależy od szczególnych aktów nadawczych nawet tam, gdzie zwykłe towarzystwa akcyjne koncesyi nie wymagają. Akty te zawierają warunki budowy, przepisy co do eksploatacyi i t. p. W niektórych koncesyach zastrzega się termin, od którego począwszy rządowi przysługuje prawo skupu kolei. Wszystkie koncesye w Królestwie Polskiem zawierały taki warunek. Tak więc koncesya towarzystwa drogi Warszawsko-Wiedeńskiej udzielona została do dnia 14 sierpnia 1834 roku, z zastrzeżeniem skupu w 1879 roku; następnie wszakże warunek skupu przedłużono. Pierwszy termin skupu kolei łódzkiej przypadł już w roku 1886. Z prawa skupu, zastrzeżonego w koncesyach dróg terespolskiej, nadwiślańskiej i iwangrodzko-dąbrowskiej, rząd już skorzystał.

Kolejowe wywłaszczenia Ob. Wywłaszczenia.

Kolejowe prawo i taryfy, ob. Drogi żelazne t. XXVI, str. 72—86.

Kolejowa historya ob. Drogi żelazne.

Koleje połowę czyli przenośne (przeważnie systemu Decauvill’a) są to wązkotorowe K. żelazne, lekkiej budowy, dające się przenosić z miejsca na miejsce, stosownie do chwilowej potrzeby i używane są do przewożenia ciężarów w rolnictwie, przemyśle, oraz w wojsku. Szerokość toru waha się od 25 centymetrów do 100 centymetrów, zwykła jednak wynosi 60 ctm. Szyn używa się stalowych, wysokości od 45 do 65 milmetr., waga ich na 1 metr bieżący od 4 klgr. do 6³/₄ klgr. Stosownie do dłuższego lub krótszego czasu, w którym kolejki na jednem i tern samem miejscu pozostają rozróżniamy: tory stałe, półstałe i przenośne. Tory stałe przypominają swą budową K. trzeciorzędne. Szyny długości 5 metrów, wysokości 65 milm., wagi około 7 klgr. na 1 metr bieżący, opierają się co 1 metr na podkładach drewnianych 1,2 metra długich o przecięciu 100 X 150 inlm. i przytwierdzają się za pomocą odpowiednich gwoździ—używają także podkładów stalowych. Szyny łączą się pomiędzy sobą za pomocą łasz i śrub. Jeżeli tor ma pozostawać czas dłuższy, t. j. rok . lub więcej na jednem miejscu, to należy    ułożyć go na 100 - milimetrowej war

stwie żwiru i następnie zasypać przedziały między podkładami aż do podstawy szyn. Torów półstałych używa sięgam, gdzie przewozy uskuteczniają się przez czas krótki, t. j.

przez kilka dni lub tygodni. Co do budowy różnią się od torów stałych jedynie sposobem połączenia szyn z podkładami, a mianowicie używa się tu śrub, ponieważ gwoździe wyciągałyby się przy przenoszeniu toru. Przecięcie podkładu jest nieco słabsze 60X 150 milmtr., a to w celu zmniejszenia wagi przęseł. Szyny łączy się płaskiemi łaszami, przyczem dla oszczędzenia czasu wstawia się tylko dwie śruby zewnętrzne zamiast czterech. Przed układaniem torów półstałych należy grunt nieco zrównać bronowaniem.—Tory przenośne. Cechą tych kolejek jest to, że mogą być przekładane kilka lub nawet kilkanaście dzień po każdorazowem przejściu kilku wet jednego pociągu. Odpowiednio do takiego przeznaczenia składają się one z lekkich przęseł, długości zwykle 1,5 do 2 m. Im mniejsze jest przęsło, tein lepiej może się dostosować do konfiguracyi gruntu bez plantowania. Z przęseł krótkich można z łatwością składać i łuki do 15 m. promienia, nie stosując specyalnych kawałków krzywych. Każde przęsło składa się z dwóch szyn i dwóch podkładów z drzewa lub stali. Połączenie szyn z podkładami powinno trwale utrzymywać kształt prostokątny przęsła, oraz prawidłową szerokość toru, a zarazem odznaczać się prostotą budowy. Przy podkładach drewnianych przytwierdza się do podkładu między szyny pręt żelazny, którego końce przechodzą przez szyję szyny i są do niej przyśrubowane. Wzajemne połączenie przęseł powinno zapobiegać przesuwaniu się ich wzdłuż i w poprzek toru, jak również w kierunku z góry na dół, pozostając jednak otyłe swobodnein, aby można było układać tor po nierównym gruncie, oraz wyjmować bez trudności pojedyń-cze przęsła, nie naruszając przyległych części toru, ilekroć zachodzi potrzeba ustawienia zwrotnicy, tarczy obrotowej, lub zupełnego przerwania toru dla przejazdu wozów zwyczajnych. Istnieje bardzo wielka ilość systemów tych połączeń. Tory przenośne układają się bez wszelkich robót przygotowawczych wprost na gruncie, przyczem spadki i wzniesienia dochodzą do 5u/₀- Promienie łuków, mierzone od środka toru, wynoszą 5 m.; gdy przesuwanie wagonów uskutecznia się siłą ludzką, 10 m., zaś przy wożeniu końmi, a najmniej 25 metr., jeżeli po torze ma chodzić parowóz. Łuki składają się ze specyalnie wygiętych przęseł. Przejście z jednego toru na drugi odbywa się za pomocą zwrotnic, jeżeli zaś miejsce na ustawienie ich nie wystarcza, to wstawia się tarczę obrotową. Jednostkę taboru ruchomego stanowi wózek o dwóch osiach, składa się z żelaznej lub drewnianej ramy, do której przytwierdzone są haki dla połączenia wagonów, oraz panewki, w których obracają się osie stalowe 45 milm. grube. Koła są z lanej stali średnicy około 300 milm. i mają jedną zewnętrz-

sa-

M. II.

za pomocą łasz, do których przymocowane są kabłąki z osadzonemi osiami, a na nich z każdej strony spoczywają swobodnie obydwa wagoniki.

ną krawędź lub też dwie krawędzie, obejmujące główkę szyny. Ponieważ w lukach koła zewnętrzne toczą się po linii dłuższej, a wskutek tego w jednym i tym samym czasie wyko-nywują większą ilość obrotów, aniżeli koła wewnętrzne, przeto dla uniknięcia ślizgania się kół po szynach, jedno koło osadzone jest na osi stale, drugie zaś może się około niej swobodnie obracać. Na ramę nasadza się górna część wagonu zastosowana kształtem do przedmiotów, które mają być przewożone; na oś jedną ładuje się do 1 400 klgr. Układanie torów odbywa się w sposób następujący: wagon, na-ładowauy przęsłami podchodzi do miejsca, gdzie się kończy już istniejący tor,, z wagonu tego zdejmuje się kolejno przęsło i przystawia jedno do drugiego, popychając wagon naprzód w miarę przedłużania toru, tak, aby układający miał wciąż nowe przęsła przed sobą. Znaczenie kolejek polega na oszczędności siły pociągowej i roboczej, a zatem na zmniejszeniu kosztów produkcyi. Opór bowiem, który konie przezwyciężają, ciągnąc wóz po drodze zwyczajnej, wynosi około ¹jn wagi wozu, na gładkim metalowym torze zaś Ysoo tak, że tama ilość koni pociągnie po kolejce 20 razy więcej, aniżeli po zwyczajnej drodze, co ma miejsce w teoryi, w praktyce zaś liczy się tylko 8 razy mniejszy opór.

Koleje jednosżynowe są to K. z jedną szyną, po której toczy się pociąg i w takim razie szyna ta albo przyjmuje cały ciężar pociągu, albo też służy tylko do łatwiejszego kierowania pociągu toczącego się po drodze zwykłej. Równowaga pociągu następuje bądź to za pomocą samych tylko kół biegowych, bądź to za pomocą kierownic, umieszczonych na podparciach szyny. K. te znalazły zastosowanie jako kolejki połowę, szczególnie w tym wypadku gdzie brak jest miejsca. Najwięcej znany tego rodzaju system K-i jest Lartigue’a z jedną szyną wzniesioną ponad ziemią na 700 do 1000 milmtr. i spoczywającą na specyalnych kozłach z kutego żelaza. Przęsła buduje się w długościach 2,    3 do, 5 metrów i łączy je między

sobą w łubki (lasze). Do tego celu używa się szyny tak gibkiej, by można składać z niej znaczne krzywizny. Jeżeli K. te przeznaczone do przewozu osób, to wewnątz wozów znajdują się koła biegowe, jedno za drugiem ułożone, z dwoma obrzeżami, za pomocą których to kół wóz nasadzony jest na szynę. Równowaga utrzymuje się za pośrednictwem czterech poziomych krążków, ślizgających się po szynach, umieszczonych po obu stronach kozłów. Wagoniki zaś do przewozu towarów lub materyałów są podwójne, tj. ułożone po obu stronach szyny, a ładowanie na wagoniki winno się odbywać z baczeniem na równowagę. Urządzenie całe jest następujące: po szynie toczą się jedno za drugiem dwa koła z podwójnemi obrzeżami. Koła te połączone są ze sobą z obydwóch stron

M. H.

Koleje żelazne linowe. Rozróżniamy ich dwa systemy. Pierwszy, gdy kolej składa się z jednej albo kilku lin umieszczonych na pewnej wysokości, a po linach biegną na krążkach wózki, które ruch swój otrzymują za pośrednictwem lin pociągowych, albo też działaniem siły ciężkości. Liny pociągowe pędzone są przeważnie za pomocą machin. Ponieważ kolej taka, tj. lina ciągnąca, położona jest na pewnej wysokości, przeto nazywają je również kolejami powietrznemi. Przy drugim systemie tych kolei wózki biegną nie po linie, lecz po szynach położonych na ziemi, a ruch swój otrzymują za przewodnictwem z niemi połączonej liny, napędzanej machiną, lub działaniem siły ciężkości przeciwciężaru (przeważnie drugiego wózka). Przy tym systemie jest tylko jedna lina, a kolej taką możnaby nazwać s z y no w o - lin o w ą. K-e linowe mają zastosowanie zarówno w fabrykach jak i gospodarstwach do przewożenia materyałów łatwo podzielnych w niezbyt wielkiej objętości jak: węgiel, drzewo, piasek, kamienie, buraki itp. między miejscowościami niezbyt odległemi na płaszczyźnie poziomej albo mającej do 8% nachylenia. I tak między dwoma miejscowościami A i B np. stacyą kolejową i jakąś fabryką ustawia się w odległości 25 do 40 metr. słupy dosyć wysokie aby pod K-ą nie tamować ruchu, i zaopatruje je w klocki poprzeczne, na których spoczywają szyny, a po nich chodzą krążki połączone z wózkiem pociągowym (por. Drogi linowe t. XVII, str. 64, fig. 16). Z obydwóch końców K-i znajdują się koła linowe (ob.), około których obwinięta jest lina bez końca odpowiednio napięta i w odległościach 30 do 60 metr., stosownie do żądanej wydajności K-i, zaopatrzona w trzpienie stałe silnie osadzone. Silnica znajduje się na jednym z punktów końcowych K-i i pędzi koło linowe. Lina bez końca porusza się i zabiera ze sobąpojedyńcze wózki pociągowe, przyczepiane do trzpienia za pomocą odpowiedniego zamka. Gdy wózek przychodzi na stacyę, to natrafia on na przyrząd, który zamek rozluźnia, a wózek następnie opróżnia się ręcznie, poczem znowu zakłada się go w zamek i wózek próżny idzie na stacyę ładunkową, gdzie ta sama czynność w ten sam sposób ciągle się powtarza. Wydajność takiej kolei żelaznej zależną jest od odległości stacyi ładunkowej do miejsca opróżnienia, od ilości wózków i ich obciążenia i od prędkości liny. Każdy wózek może obejmować 150 do 250 klgr., prędkość liny daje 1.3 do 1,6 metra na sekundę. Przy kolejach szynowo-linowych poruszanie pociągu następuje za pomocą liny drucianej stale z nim połączonej. System ten wchodzi obecnie w użycie przy urządzeniu K-i,

M. II

ma-

prowadzących na strome wzniesienia i góry i może służyć do przewozu zarówno ludzi jak towarów. K. taka powinna być przeprowadzona możliwie po linii prostej.'Spadek może dochodzić do 600% — promień krzywizny do 120 metr. Waga szyn od 12 do 30 kgr. na 1 metr. bieżący, podkłady drewniane lub żelazne, grubość liny od 28 do 48 milimtr. K-e te mogą być normalne lub wązkotorowe z dwoma, 3-ma i 4-ma torami, czasem zaopatrzone są jeszcze pośrodku toru w drągi zębiaste. Między szynami znajdują się liny podparte krążkami kie-rowniczemi w odległości 8 do 12 metr. Na wagonach umieszczone są także hamulce, tak, że w razie pęknięcia liny, pociąg automatycznie się zatrzymuje. Urządzenie tych kolei jest tego rodzaju, że jeden pociąg idzie na dół, a drugi równocześnie do góry.

Koleje wiszące v. nadpowietrzne są to K-e, w których pociąg odbywa drogę, będąc zawieszony w powietrzu. Urządzenie ich jest podobne jak u K-i linowych i K-i jednoszyno-wycli. Zastosowane być mogą w górnictwie, w gospodarstwach rolnych i w miastach po ulicach do przewozu osób, gdyż, jako zawieszone w powietrzu, nie tamują ruchu ulicznego. K-e te budują o powozach nasadzonych na słu Langena, zbudowana na przestrzeni 13 kilometrów na linii Barmen - Elberfeld-Vohwinkel (prowincya Nadreńska). Tu powozy wcale nie są podparte lecz zawieszone swobodnie na belkach sztywnych tak, że mogą z łatwością przybrać położenie skośne. Koła biegną po szynach stałych, podłużnych, podtrzymywanych dźwigarami żelaznymi. Powozy zawieszone są poniżej kół, a każdy tor składa się z belek żelaznych, spoczywających na jarzmach przegubowych, które gdy przechodzą przez ulicę mają kształt arkad (fig.55 i 56), a gdy przez rzekę to kozłów trapezowych. Na belce górnej spoczywają szyny, na których zawieszony jest powóz za pomocą ramy r (fig. 57) odpowiednio wygięty, podlega on kołysaniu się bardzo nieznacznemu. Powozy zawieszone są na dwóch wózkach dwukołowych, umieszczonych w odległości 8 metrów jeden od drugiego. Pomiędzy kołami znajduje się silnica elektryczna, która wprawia w ruch osie wózków. Doprowadzenie prądu elektrycznego uskutecznia za pomocą łego kółka stykowego albo szczotki i przewodu żelaznego lub miedzianego, leżącego wewnątrz belki. Prąd elektryczny przechodzi następnie do przyrządu wyłączającego, znajdującego się w powozie. Prędkość jazdy wynosi 40 kilom.

• • -17^00 • -

[r

Mas

0006

OODOC --

M 1,1 i 11 Np

Fig. 50.

Fig. 55.

szynę (ob. koleje jednjoszy nowe) i o powozach zawieszonych na szynie. Przedstawiają one zalety następujące: znaczna prędkość i bezpieczeństwo jazdy, możność przebiegania po | z łańcucha bez końca, który nawinięty jest na łukach ostrych, lekkość budowy wierzchniej i dwóch kołach łańcuchów (ob.) znaj-

na godzinę. Każdy powóz ^mieścijw sobie 50 osób, z tych 30 siedzących. . j

Kolej łańcuchowa jest to K. utworzona

M. H.

JoSS

L._

il

.O]

CSflgll-

umili

YY

Fig. 57.

i taboru, nieznaczne wydatki na konserwacyę | dujących się na końcach K-i, z tych jedno ko-drogi itp. Pierwsza K. tego rodzaju, w sposób | ło jest napędowe, a drugie służy do powrotu, odpowiedni i praktyczny urządzona, jest pomy- | Koło napędowe wprowadzane jest w obrót za

pomocą silnika. Łańcuch ułożony jest w ten sposób, że jeden koniec biegnie równolegle obok drugiego a nie na‘d sobą. Pociąg połączony jest z łańcuchem, który go zabiera i biegnie po torze szyn prostym lub łukowatym albo też prostopadłym lub pochylonym. K-je takie zastosowane bywają przeważnie w górnictwie do przewozu materyałów, ale nigdy do przewozu osób, są one dwutorowe tak, że po jednym torze idą wozy naładowane, a po drugim wracają próżne. Łańcuch może się znajdować nad pociągiem lub pod nim. Koło napędowe bywa średnicy 1.5 do 2 metr. i około niego owinięty jest łańcuch 1*₂ do 3 razy.

także wydłużone, robią wtedy wrażenie kryształów rombowych. Łupliwość doskonała, równoległa do płaszczyzny poprzecznej. Twardość 3.₅ —4., ciężar właściwy 2.₄₂. Połysk szklisty do dyainentowego. Bezbarwny, przezroczysty. Łudząco podobny do minerału da-tolitu. Wzorowi chemicznemu wyżej podanemu odpowiada skład procentowy następujący: 27.₂ wapna, 50.₉ bezwodnika borowego, 21.9 wody. W płomieniu dmuchawki trzeszczy, łupie się i częściowo nadtapia. W kwasie solnym gorącym rozkładny; roztwór tak otrzymany po ostudzeniu wydziela kryształki kwasu borowego. Znany w bardzo pięknych kryształach w wielu miejscowościach Kalifornii, gdzie występuje w druzach z kwarcem.

Kolenati Fryderyk, przyrodnik i podróżnik czeski (* r. 1813 w Pradze—f r. 1864). Ukończył medycynę w Pradze (r.    1836). Po

za praktyką lekarską poświęcał się z zamiłowaniem studyom przyrodoznawczym, a szczególnie entomologii, był asystentem przy katedrze botaniki w uniwersytecie praskim. — W roku 1842 odbył podróż naukową do Rossyi, gdzie pozostał czas jakiś jako asystent przy katedrze zoologii w akademii petersburskiej. Na tein stanowisku odbył kilka podróży na Kaukaz, wszedł na szczyt Kazbeku i zbogacił naukę odkryciem wielu nowych gatunków zwierząt i roślin. W r. 1845 wrócił do kraju i został docentem botaniki, zoologii i krystalografii w uniwersytecie praskim. W r. 1848 założył studenckie towarzystwo przyro-doznawcze „Lotos“- W roku 1849 mianowany profesorem mineralogii i zoologii w praskim instytucie politechnicznym, a następnie profesorem w Bernie morawskim. Pisał dużo z dziedziny zoologii, a szczególnie entomologii: o nietoperzach i ich pasożytach, o owadach szkodliwych, o Trichoptera, Aptera, Neuropte-ra, Thysanura i t. d. Drukował w wydawnictwach czeskiego towarzystwa naukowego, Wiedeńskiej akademii, wiedeńskiego towarzystwa zoologo-botanicznego, w „Stettiner Eutomologi-sche . Zeitung“, w „Wiener Entomologische Wochenschrift“. Wydał między innemi „Me-letemata entomologica“ (Petersburg 1845—46, Moskwa 1857); „Genera et species Trichopte-roruin“ (Praga T848, Moskwa 1859). „Die Parasiten der Chiropteren“ (1857); „Beiträge zur Geschichte der europäischen Chiropteren“ (1857); „Beiträge zur Chiropterologie (1858); „Zoologie für Lehrende und Lernende“ (1855); „Reiseerinnerungen“ (1858—59).

Kolenda, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy srebrne strzały w gwiazdę, żeleźcami na dół; nad środkową z nich krzyż kawalerski srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Odmiana herbu Beł-

Ogniwa tegoż łańcucha mają grubość 15 do 25 milmtr. a waga jego 4 do 10 kgr. na 1 metr bieżący. Prędkość łańcucha daje się 9,5 do 2.5 metra na sek. Długość tego rodzaju K-ek wykonanych wynosi *t500 do 2 500 metrów, spadek 1:5, promień krzywizny 5 do 10 metr., szerokość toru 0.5 do 0.8 metr., odległość wózków - od siebie 15 do 25 metr. K-i łańcuchowe są bardzo łatwe do wykonania i utrzymania lecz są kosztowne z tego powodu,

niedogodne z tego

Że mają dwa tory szyn

M H.

względu, że po krzywiznach trudno je prowadzić. W nowszych czasach zastępują je kolejkami linowemi.

Kolej żelazna atmosferyczna polega na zastosowaniu ciśnienia powietrza tj. c. atmosferycznego do poruszania wozów. Między szynami umieszczona jest rura żelazna, w której porusza się szczelnie tłok połączony z wozem.

W rurze tej przed tłokiem rozrzedza się powietrze za pomocą pompy powietrznej, strona tylna tłoka zaś pozostaje pod ciśnieniem atmo-sferycznem, stąd powstaje różnica ciśnień, które sprawia, że tłok w rurze się porusza. Połączenie tłoka z wozem wymaga w rurze wycięcia podłużnego, które zamyka się za pomocą klapy, otwierającej się tylko w czasie przechodzenia wozu. Koszta urządzenia tego rodzaju K-i są znaczne, a przy tern słabą jej stronę stanowi ta okoliczność, że bardzo łatwo następuje nieszczelność w połączeniach. Za-stosowują ją niekiedy przy wielkich spadkach i tylko na małych odległościach. Zamiast ciśnienia atmosfery z jednej strony tłoka, a rozrzedzania powietrza z drugiej jego strony zasto-sowuje się także powietrze zgęszczone, a system tego rodzaju K-i nazywają pneumatycznym, przyczem wozy biegną wewnątz ru-

ry-

M. H.

A. E

na

Koleje żelazne innych systemów, jak kon-itp. Kol. zębate, elektryczne, itd. ob. Drogi żelazne.

Kolemanit minerał, wodny boran wapniowy Ca₃ B₆ Ou. 5H₂0, jeduoskośny. Kryształy krępe pryzmatyczne, posiadają wtedy pozór rom-boedryczny, ponieważ kąt pryzmatu niewiele się różni od kąta, tworzonego przez ściany ty (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu pryzmatyczne z płaszczyzną wierzchołkową; XVI-go stulecia, a używana przez rodzinę Ko-

ski.

Kol eta (łac. C o 1 e t a, f r. Colette) (* 1380 — f 1447) święta, córka ubogich rodziców, pochodziła z Korbii (Pikardya). Od dzieciństwa wiodła żywot surowy, kontemplacyjny; po śmierci rodziców czas jakiś przepędziła w klasztorze Beginek; pożądając bardziej surowej

Ks Wł. Kr.

lJvr.

Pyr.

Pyr.

lendów, w Wileńskiem zamieszkałą. Zrójdła. Koja-łowicz; Niesiecki; Borkow-

Kolender, roślina z rodziny baldaszkowatych ob. Coriandrum.

liii

Fig 58. Kolenda (herb)

ascezy, przyjęła habit trzeciego zakonu św. Franciszka Serafickiego. Następnie przez lat cztery zamknięta dobrowolnie w małej izdebce, przytykającej do kościoła, ćwiczyła się w bo-gomyślności, nie zaniedbując przy tern pracy ręcznej. Mając lat 25, wstąpiła do Franciszka-nek-Urbanistek, gdzie powoli zaczęła pracować nad przywróceniem w klasztorach tego zakonu pierwotnej reguły św. Klary (ob. Klaryski) w całej dawnej surowości. Pokonawszy wiele przeszkód, przykładem własnego świętobliwego życia zdołała rozbudzić ducha franciszkańskiego w wielu domach zakonnych, które poddały się jej kierownictwu, lub które sama założyła we Francyi, Burgundyi, Belgii i Hiszpanii, Klasztory te, odznaczające się bardzo ścisłem ubóstwem, umartwieniem, milczeniem i ciągłą bogom yślności^, utworzyły t. zw. kongregacyę Koletanek. Święta założycielka zmarła w Gandawie i tamże pochowana. Jednak wkrótce po jej śmierci Eugeniusz IV papież uznał regułę za zbyt surową i pozwolił zakonnicom wrócić do uprzedniego tejże złagodzenia, co spowodowało redukcyę klasztorów ściśle koletańskich do nader małej liczby. —Benedykt XIII (Piotr de Luna), pozwalając K-cie na obostrzenie reguły Franciszkanek, upoważnił ją jednocześnie i do przeprowadzenia w tymże duchu reformy w klasztorach męskich św. Franciszka. Jakoż udało się jej doprowadzić do pożądanego celu znaczną liczbę domów zakonnych w Sabaudyi, Francyi i Niderlandach. Stąd datuje się zakon K o 1 e t an ó w. Istniał on do r. 1517, w którym połączył się z inną gałęzią franciszkańską tj. z t. n. Obserwantami.—Św. Koleta kanonizowana była przez Piusa VII papieża

r.)1807, przedtem zaś w ciągu kilku wieków czczono ją jako błogosławioną, a cześć tę kilkakrotnie aprobowała Stolica Apostolska. Ciało jej w XVIII wieku z Gandawy przeniesiono do Poligny (Franche-Comté), dokąd się schroniły i Klaryski gandawskie, uchodząc przed prześladowaniem Józefa II. Ob. Douille t’a: S. Colette, sa vie, ses oeuvres, son culte, son influence,

Paryż 1866; Jumel: Vie de s. Colette reformatrice de trois ordres de s. François... (Tournai, 1868.)—Pierwsze z cytowanych tu dzieł wyszło we Lwowie, r. 1892 w tłumaczeniu polskiem, p. t. Żywot chwalebny „pokornej sługi Chrystusowej“ świętej Kolety, reformatorki i ksie-ni Zakonu św. Klary, opracowany przez ks. Douillet, dziekana Korbei, w przekładzie polskim skreślony przez M. S.

Koletanie, Koletanki, Koletyści, ob. Ko-leta.

Koletnik, jezioro w pow. Sejneńskim, w pobliżu jezior Gremzdy, Gremzdel, Jegliniec; 10 mórg. obszaru.

Kclettis Joannis, bohater w walce Greków o wolność (* 1788 wSyrakos pod Janiną, pochodzenia wołoskiego —f 12 września 1847 w Atenach). Mając lat 17, K. wstąpił do założonej w r. 1797 przez poetę Rhigasa hete-ryi i uczył się medycyny w Pizie, Medyolanie’ Pawii i Bolonii. W r. 1810 został przybocznym lekarzem syna Alego, baszy Janiny, a w r. 1821 pierwszy podniósł w swojem rodzinnem mieście hasło powstania przeciwko Turkom-Po stłumieniu ruchu, udał się K. do Peloponezu. Był tam w 1821—22 posłem na kon, gresie w Epidauros, a następnie ministrem spraw wewnętrznych, w r. 1827 przez nieprzychylnego mu Maurokordata został wysłany do Attyki i Eubei, aby przeszkodzić wkroczeniu Turków. K. wywiązał się szczęśliwie z swej misyi i odniósł nad Turkami pod Ka-rystos świetne zwycięstwo. Agitował na korzyść wyboru Kapo d’ Istrias’a na prezydenta Grecyi, który zamianował go członkiem Pan-hellenionu. W ostatnich latach rządów Kapo dTstrias’a K., jako senator, należał do opozycyi. Po śmierci prezydenta (9 paźdz. 1831) był członkiem rządu tymczasowego, przeszedł wszakże do stronnictwa syntagmatyków i przyczynił się do upadku Augustyna Kapo dTstrias’a (1832), poczem został członkiem komis yi siedmiu, która sprawowała rządy aż do przybycia kr. Ottona. Mądry i zręczny, umiał się utrzymać na wierzchu również i za regen-cyi, w r. 1833 został ministrem marynarki, a w 1834 ministrem spraw wewnętrznych i prezesem rady ministrów,, zaś w r. 1835 posłem w Paryżu, skąd w r. 1843 po rewolucyi wrześniowej został odwołany na stanowisko prezesa, utworzonego w d. 18 sierpnia r. 1844 nowego ministeryum.

Koleżak Władysław, publicysta-reporter (*1854 wTrębowli w Galicyi), od 1884 mieszka w Warszawie. Wydał: „Ruch rękodzielników w Galicyi od r. 1848“ (Lwów 1879); „Histo-rya stowarzyszenia rękodzielników lwowskich „Gwiazda“ (1882); „Posąg Zygmunta III w Warszawie“ (Warsz. 1887); „Lichwa w budownictwie“ ('1894); „Powiśle Warszawy“ (1900).

Kolęda, dary i pieśni obrzędowe. Nazwa i rzecz znana w całej Słowiańszczyźnie, mimo

A. li.

Ale nazwę K-y nadają w górach:

to obca na półwyspie Bałkańskim, od kalend rzymskich i wesołego obchodu Kalend (ob.) noworocznych wcześnie, w VI lub VII w. przejęta i szerząca się rychło, jak wszelkie igrzyska czy obchody (por. rusałki od łacińskich Rosaliów), znachodząc podatny grunt, przysposobiony w domowych, rodzimych obchodach pogańskich. Obchody noworoczne pod wpływem kościelnym przesuwano na dzień Bożego Narodzenia i przeciągano je zarazem aż do Trzech Króli, tak, że powstało owych dni świętych dwanaście, których robotą (przędzeniem np.) nie godzi się znieważać; zato odwiedzano się, raczono, bawiono, śpiewano pieśni obrzędowe, wróżące dobrze o pomyślności przyszłego roku; do zabaw należało przebieranie się w zwierzęta, turonia (tura), niedźwiedzia, kobyłę, a szczególniej wilka; z wilczą skórą tłuczono się po całej wsi, stąd przysłowie „biega z nim, by z wilczą skórą po kolędzie“ (u Reja i in.). Szczególniej używała młodzież, chodziła od jednego gospodarza do drugiego, śpiewała .owe pieśni obrzędowe (znakomitą „Kolędę chłopską“, czytamy np. w „Kiermaszu Wieśniackim“ z czasów około r. 1615: „darował nas pan gospodarz barzo hojnie i przystojnie... tasyłem sieczki, centnar brzeczki... Boga proście, niech mu roście na mięsz, t. j.w grubość pani, konie w stajni, na oborze i w komorze wszytko szumno, wielkie gumno“ i t. d.), w różnych okolicach nazywano różnie i pieśni i podarki, np. wołoczebne na Rusi (włoczebne i w święta wielkanocne obchodzone, koladki i t. d.); szczodrakami nazywano pieczywo, na „Szczodry wieczór“ (przed Trzema Królami) dla śpiewaków przeznaczane, a szczedrowkami zwali Rusini i same pieśni (por. zbiorek Rawi-ty-Gawrońskiego, „Szczedrowki powiatu Dobro-milskiego,“ Lwów 1899). Pogański zwyczaj wywołał wmieszanie się Kościoła; więc ksiądz z dzwonnikiem-klechą obchodził zagrody, ucząc, błogosławiąc, kropiąc święconą wodą, upominając, i zbierał sam „K-ę“, która z dobrowolnej stała się datkiem przymusowym. I przybrała K-a nazwę datku noworocznego ogólnie; król dla dworzan, panowie dla sług wydawali IK-ę i obdarowywano się nią nawzajem. Pieśni śpiewane przy K-dziebyły zazwyczaj świeckie, niektóre z nich zawierają życzenia pomyślności, są i miłosne, ballady nawet; bywały i apokryficzne, słynne np. Kolędy małoru-skie o stworzeniu świata (najsłynniejszą ko-smogoniczną i niby dualistyczną zapisał Wincenty Pol; por. teksty u Żegoty Paulego, Wójcickiego i in.). I tu wkroczył Kościół; pieśni zaczęły uwzględniać Boże Narodzenie, to jest dzieje betlejemskie i odkupienia, a gdy przez franciszkanów i bernardynów kult szopki w XV w. bardzo się rozszerzać zaczął, urosła nadzwyczaj liczba pieśni pobożnych, właściwych Kolęd, opowiadających naiwnie a drastycznie dzieje Narodzenia, lubujących się w szcze-

gółach poufałych, wzorowanych na trybie domowym, na życiu własnych pasterzy i t. . d. Takie Kolędy, przechodzące tradycyjnie z ust do ust, spisywane i drukowane w kantyczkach od XVII w., dobiły się nadzwyczajnej popularności u ludu, śpiewającego swoje kolędy i w kościele, profanującego nieraz świątynie sprośnym rubasznym nadto tonem- tych pieśni (synod gnieźnieński roku 1602 zabrania śpiewania niestosownych, już w XVI w. mamy parodyę takiej K-y chłopskiej, mazowieckiej, zestawionej z najrzadszych wyrazów dyalektycznych, np. perolmy się tą gasą, tędurędu i t. d.) Popularność ich rosła nadzwyczaj szybko; na 45 pieśni z XVI w. posiadamy Kolęd 6, na 136 z XVI już K-d 42 i tak dalej. K-y tłumaczono pierwotnie z łaciny, potem tworzono oryginalne, szczególniej wiek XVII w nie obfituje. Z dawniejszych nie wiele między ludem ocalało, „Anioł pasterzom mówił“ śpiewmją dziś jak w tekście Kurnickim (około r. 1550), wypuścili tylko jednę zwrotkę („Nuż wy przeklęci Żydzi, mówcie, co się wam widzi“i t. d.); znaną do dziś kolędę „Kiedy król Herod panował“ podał Juszyński z kancyonału z r. 1521 (jest i wKancyonale krakowskim r. 1643 w formie mniej zmienionej, niż dzisiejsza); i kilka innych sięga, acz nie bez znacznych odmian, XVI w. Kolędy pisali wszyscy nasi poeci, od Kochanowskiego począwszy; najbardziej znana, Fr. Karpińskiego („Bóg się rodzi, moc truchleje“); w zbiorku Żabczyca poety („Symfonie anielskie, czyli Kolęda“, Kraków r. 1642) znajdziemy ulubione i dziś jeszcze: „Przybieżeli do Betlem pasterze“; „Wstawszy pasterz barzo rano“; „Ach, zła Ewa narobiła“ i t. d. Literatura o Kolędach jest obfita; najbardziej znany i ludowy ich zbiorek, to „Pastorałki i Kolędy“, wydawane przez kks. Misyonarzy; o Kolędach z punktu estetycznego pisali L. Sie-mieński (Wigilia Bożego Narodzenia i Kantycz-ki); ! St. Tarnowski; ks. St. Jamiołkowski w Przegl. Katolickim na r. 1893; dr Dobrzycki w krakowskim Przeglądzie Powszechnym („Najdawniejsze Kolędy polskie“, r. 1903, grudzień i 1904, styczeń). O Kolędzie—nawiedzaniu pa-rafiau przez proboszcza, p. artykuł ks. S. Ch. w Encyklopedyi Kościelnej X, str. 499. Każdy zbiór materyałów ludowych dodaje nowe teksty i odmianki dawuiejszych; pomijamy zbiory innych szczepów słowiańskich, u naszego ludu najbogatszy to i najrzewniejszy dział poe-zyi religijnej.

Kolguragas, przylądek, ob. Domesnes.

Koliades Konstanty, pseudonim archeologa • Jana Chrzciciela Lechevalier (ob.).

Koliba, koleba, nazwa używana przez górali. K-ą zowie się schronienie pod skałą, pod wielkim złomem granitu, w którym chowali się przed burzą lub deszczem, a niekiedy w czasie nocy. także wszelkiemu schronieniu

L. K.

za-

„miejsce schronienia w górach, czy to szałas, czy jakaś szopa, czy lada zachyłek przed deszczem pod pochyłą skałą a wielkim głazem“ (Rozpr. Ak. Um. X 236). Wreszcie termin ten zastosowano specyalnie do schroniska pasterskiego, jest to więc barak owczarzy na halach. Źródła i znaczenia K-y, por. J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“.

Kolibry (Trochilidae) rodzina najmniejszych ptaków z rzędu wróblowatych (Passeres).. Niektóre gatunki K-ów są wielkości muchołówki (muscicapa), inne zaś przewyższają swoją wielkością trzmiela. Zręczność, szybkość lotu, piękność budowy ciała, świetność i barwność upierzenia—oto najpierw rzucające się w oczy cechy kolibrów. „Na całej kuli ziemskiej, powiada Burmeister, niema ptaków, któreby pięknością upierzenia mogły dorównać kolibrom. Trzeba widzieć te cudowne stworzenia w ich ojczyźnie, aby mieć pojęcie o niezwykłym wdzięku tych drobnych tworów“. — Tułów K-ów jest najczęściej wydłużony lub przynajmniej wydaje się takim, gdyż ogon prawie zawsze bywa długi. Dziób mają cienki, na końcu ostrzony, prosty lub zgięty, rurkowaty, ponieważ szczęka górna obejmuje żuchwę, rozmaicie długi; czasem długością nie przewyższa głowy, niekiedy jest dłuższy od tułowia. Brzegi dzioba gładkie, tylko u niektórych gatunków z przodu piłkowato zazębione. Język długi, głęboko rozcięty. Nogi małe i bardzo słabe. Palce albo zupełnie wolne lub też połączone błoną u samej nasady; pazury niezwykle ostre, cienkie, prawie takiej samej długości, jak palce, a czasem nawet dłuższe. Skrzydła długie i ostre, najczęściej wązkie i zlekka wygięte w kształcie sierpa; lotek pierwszorzędnych 10, rzadko 9, drugorzędnych 6. Ogon, składający się z 10 sterówek, bywa rozmaitego kształtu bądź widełkowaty, bądź zaokrąglony, niekiedy znów sterówki są prawie nierozwinięte i mogą być uważane raczej za igły, niż -pióra. Niektóre gatunki K-ów posiadają na głowie mniejsze lub większe czuby, inne zaś mają skupienia piór na szyi pod postacią kołnierzyków, albo pod żuchwą w kształcie brody. — Szkielet składa się z nadzwyczaj delikatnych kostek; prawie wszystkie kości tułowia pneumatyczne. Część szyjowa kręgosłupa liczy 12 — 13 kręgów, grzbietowa—3; kręgów ogonowych jest 5 — 7. Widełki krótkie i cienkie. Mostek u doły rozszerzony i zaokrąglony z bardzo wysokim grzebieniem. Szkielet kończyn przednich (skrzydeł) odznacza się nadzwyczaj długą łopatką i niezmiernie krótkiemi kośćmi ramienia i przedramienia, wówczas gdy kości ręki są wydłużone.—Co się tyczy budowy organów wewnętrznych, to przedewszystkiem wypada zaznaczyć brak jelit ślepych i pęcherzyka żółciowego. Płuca bardzo małe. Jajowód, położony z lewej strony jamy brzusznej, niezwykle długi i szeroki, co ma związek ze znaczną stosunkowo wielkością jaj, składanych przez te drobne ptaki. Jajniki i jądra przeciwnie są bardzo małe, tak, że trudno nawet je odnaleźć.— Miejscem pobytu K-ów Ameryka północna i południowa. Przebywają one wszędzie, gdziekolwiek rosną kwiaty. Niektóre gatunki zamieszkują Labrador i ukazują się na wybrzeżach rz. Kolumbii; nawet na wysokich szczytach Andów, wzniesionych na 4 000 — 5 000 m, nad poziom morza, w pobliżu linii śniegowej można znaleźć kolibrów. Okolice górzyste, równiny, lasy i stepy, a nawet mniej rozległe obszary posiadają właściwe sobie gatunki, a to z tego względu, że życie tych ptaków jest ściśle związane z pewnemi kwiatami. Zależność K-ów od bogactwa flory pewnej miejscowości ujawnia się przedewszystkiem w różnorodności gatunków. Im bardziej różnorodna roślinność, tern większa rozmaitość K-ów. Dlatego najwięcej gatunków zamieszkuje górskie okolice podzwrotnikowe Ameryki południowej i środkowej, szczególniej Meksyku, gdzie można natrafić na najrozmaitsze warunki klimatyczne i na bogactwo flory; w miarę oddalania się od równika, liczba gatunków zmniejsza się. Wszystkie K-y prawdopodobnie należą do ptaków tułających się, przelatując z miejsca na miejsce odpowiednio do pory roku, a właściwie stosownie do okresu kwitnienia pewnych roślin. Niektóre jednak gatunki, żyjące w północnej i południowej strefie umiarkowanej, odbywają prawidłowe wędrówki. — Organy zmysłów są wogóle dobrze rozwinięte. Według zdania wszystkich naturalistów, obserwujących życie K-ów, najlepiej wykształcony jest wzrok. Zmysł dotyku, o ile się zdaje, nie mniej jest wydoskonalony, w przeciwnym bowiem razie nie mogłyby one z taką łatwością wydobywać pokarmu z dna głębokich koron kwiatowych.— Żywią się K-y owadami (drobnemi chrząszczami, dwuskrzydłemi), które głównie z kwiatów wydostają, a nektar wypijany czasem przez nich jest poniekąd tylko przyprawą, lecz nie stanowi głównego celu odwiedzania kwiatów, jak to w czasach dawniejszych mylnie przypuszczano. — Okres lęgowy przypada w rozmaitym czasie zależnie od miejscowości. Gatunki przelotne budują gniazda na wiosnę, żyjące zaś w Ameryce środkowej wówczas, gdy kwitnie najwięcej roślin. Do budowy gniazd, przyczepionych zwykle do liści lub gałęzi, używają głównie bawełny z pewną domieszką innych twardych materyałów roślinnych, jak np. porostów drzewnych, suchych, delikatnych traw itp. Wszystkie gatunki składają do gniazda tylko po dwa długie, białawe jaja, które wysiaduje jedynie samica. Pisklęta nagie, słabe i niedołężne.—Pośród przeszło 100 rodzajów K-ów, liczących około 400 gatunków, najczęściej spotykane i najbardziej zasługujące na uwagę są następujące: Patagona gigas z prostym długim dziobem i widełkowatym o-

■ff.

,S?>

i-r

n-4*

PfŁ^

mm

mm

>K

fu

~/j

Eg

Y'

«II¹

y*

m*

|Yv

' " *

]. Heliaclus cornutus. 2. Tilmatura dupoiiti.

:;?:

W&

-ræ-- ■■ .

Ä3L;

=1 ;

Y'

■J-

iYY

Wmjk

Ri»

ygn

Slg

JM

RS

£............

III

5?

[jTY

■i

:m

|\v

ïtîsY

■|&:i

ifi

yVj

®sj

rs

i?

I"'

ttis

2LYV':

w;-

5. Heliomaster fur cif er.

||ii

r ii !

yyi

Ü5

'S

Fł-

^1-

as

Yl

YYY/Y|

4P / ■ym

3. Calypte uunae. 4. AoocMula recurvirostris.

uÊm

lÂàx I*

Y.VY

r%Y_Ł.

i}

>i

'S’

mm

iii

' Y*

Wâ

,••6/

Km

JYY

55

:'I

-c

tl

6. Microchera albucuronata 7. Lophornis maynificus.

Sfr- ) li % ss

il

» .âS

•V

W1

gY. v<

fi

te

■    /i

TT

SI

'■    .-!'—r .I'

8. Eriocnemis cupreoventris. 9. Eu taxer es aquila.

-V

Wielka Enc. Powsz. Iluitr. Zen. 240a T. XXXTI1.

Fig. 59. Kolibry (Trocholidae).

Cz. St.

Pyr.

czo

Pyr.

Ostrowski: Księga

A1₂Sj 0₅. 5H

mian glinowy, a może jakiś kwas glinokrzemowy. [Bezpo-Fig. 6 '. Koliński, stadowy, trudno podległy ścisłej charakterystyce. Należy do bardzo obszernej a urozmaiconej grupy minerałów gliniastych, będących produktem rozkładu glinokrzemianów i skał, z tych minerałów się składających. Tworzy on ziemiste masy barwy, wielkości i wejrzenia jaknajrozmaitszego, w niektórych skałach Pirenejów, znajdowano go w piaskowcach Weissenfelsu, w Saksonii, w Andezytacb, w szybie Stefanii w Schemnitz. Zarówno skład chemiczny jak własności fizyczne—chwiejne.

Koliszczyzna. Tą nazwą określano ruehy ludowe, o charakterze zbójeckim, hajdamackim na Ukrainie, w dawnej Rzpltej, w r. 1768.

20’

Swa-

gonem, na stronie grzbietowej blado-brunatnej barwy, nabrzusznej czerwonawo-brunatnej. Największy znany gatunek 21,5 cm. długości. Melisuga minima, z góry zielony, pcd spodem biały; najmniejszy gatunek, wielkości trzmiela, zamieszkuje Jamajkę i San-Domingc. Eutoxe-res z długim, zaostrzonym, sierpowatym, nadół zgiętym dziobem; ogon zaokrąglony; dwa gatunki w Ameryce podzwrotnikowej. Lophornis z okrągłym dziobem długości głowy, na końcu nieco zgrubiałym; skrzydła małe. Heliactin z dziobem okrągłym, dłuższym od głowy; skrzydła długie i wązkie. Następnie Heliomaster, Eriocnemis, Microchera i in.—Literatura: Les-s o n, „Histoire naturelle des oiseaux-mouches“ (Paryż 1829 — 33); Gould „Monograph of the Trochilidae“ (Lond. 1849 — 60), Mul-saut i Ver r eaux, „Essai d’une classification méthodique des Trochilidés“ (Par. 1866) i „Histoire naturelle des oiseaux-mouches“ (Par. 1875); Cabanis i Heine „Museum Heineanum“ (cz.3, Halberst. 1860).

Kolitło (botan.) ob. Balanites.

Kolicki Michał, wierszopis małego znaczenia (* w Poznaniu r. 1801 —f r. 1829). Po ukończeniu liceum uczył się prawa w Wrocławiu i w Bonn. Wydał: „Oda na cześć Karola Lipińskiego“ (Wrocław 1826). Nadto jest drukowany wiersz jego „Rezygnacya“ (Przyjaciel ludu 1834, n. 14); podobno pozostało w rękopisie jeszcze więcej utworów.

Koiin, Ko 11 in, Nowy Kolin, miasto w Czechach, nad Elbą. Liczy 14 000 mieszk. Posiada wspaniały kościół św. Bartłomieja z w. XIV w stylu gotyckim, zamek i t. d. Okolica przemysłowa i zamożna. K. powstał za Wacława I. Ottokar II obwarował miasto. Najstarszy dokument piśmienny o K-ie pochodzi z r. 1261. Pierwszymi mieszkańcami byli Niemcy. Pierwotnie K. nazywał się Koln uff der Eiben, Co-lonia Nova, Colonia ad Albim; w XV w. otrzymuje nazwę Nowy Kolin. — Pod K-em pobity został król pruski Fryderyk II przez austryac-kiego generała Dauna (18 czerwca r. 1757).

Kolindros, miasto w wilajecie Salonickim o 43 kim. na poludnio-zachód od Salonik u północnych występów góry Olimpu malowni-położone, 2 kościoły, 3 szkoły greckie i o-koło 3 300 mieszk. Siedziba biskupa greckiego z Kitros.

Kolineacya, jest to odpowiedniość dwóch figur geometrycznych taka, że punktem prostym pierwszej ż nich odpowiadająjednoznacz-nie punkty proste drugiej; dwa odpowiadające sobie punkty leżą na jednym poziomie, przechodzącym przez punkt stały; dwie odpowiadające sobie proste przesuwają się na jednej prostej, stałej. Ob. Homogra fia. Figury, będące w kolineacyi, nazywają się koline-arnemi.    s'D

Kolinearny, ob. Kolineacya.

Koliniany, ob. K o l e y n.

Koliński, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem korona złota, nawleczona na mieczu, prosto na dół końcem skierowanym. Nad tarczą korona szlachecka. Źródło.

herbowa rodów polskich.!

Koliryt, minerał,r składu t.j wodny krze-

iii herb)

Z. w.

Jest to jeden z epizodów nader krwawych ruchów hajdamackich, które na południowo-wschodnim węgle Rzpltej, w w-dztwach ukrainnych, podczas całej doby saskiejbyły prawdziwą plagą kraju. Dawno zakorzeniona, a niewytępiona nigdy stanowczo, swawola kozacka wzmaga się znacznie, głównie podczas wojny północnej, z Karolem XII. W chwili wielkiego zamętu wewnętrznego i długiego pobytu a bezustannego przeciągania przez Rzpltę wojsk Piotra W., t. zw. „auxiliarnych“, żywioły burzliwe korzystały z okoliczności i, zbierając się w większe, bądź mniejsze gromady zbrojne, uprawiały rabunek i zbójectwo. Raz rozpoczęte napady i grabieże nie ustawały. Wyrazhaj damaka pochodzenia tureckiego, zapożyczony z arabskiego, oznaczał człowieka, wywołującego zamieszanie, goniącego, lub gonionego , rabusia , opryszka. wola wojsk „auxiliarnych“ udzielała się ludowi wiejskiemu, była dla niego przykładem. Pierwsze objawy swawoli hajdamackiej poza Ukrainą powstały w północnej okolicy Wołynia, na pograniczach Polesia litewskiego, gdzie konsystowały wojska „auxiliarne“. Okoliczności nader smutne ówczesnej Rzplitej sprzyjały rozwojowi anarchii, która z pogranicza Poleskiego przeszła na południe i, znalazłszy w województwach ukrainnych, przedewszystkiem w Bracławskiem i Kijowskiem, podścielisko stosowne dla wszystkich gwałtów, tam się rozwinęła i przybrała formy potworne zupełnego wypaczenia moralnego. Po kilkudziesięciu latach rabunków, gwałtów, zbójectwa, wcale nie-wytępianego, bezkarnie prowadzonego przez watażków i hersztów, przybierających różne tytuły i hasła, widzimy w r. 1768 okropny krwawy, wybuch namiętności ludowych, pod nazwą Koliszczyzny. Wyraz Koliszczyzna w języku rusińskim brzmi Kolijiwszc zy-na, ruch kolijów, t. j. ludzi zbrojnych w koły, drągi. K., również jak wszystkie ruchy hajdamackie , nie miała żadnej wyższej myśli przewodniej; przesiąknięta dzikiemi instynktami, dążącemi do niszczenia całego dorobku cywi-lizacyi, do rabunku, mordu, pożogi ; cele jasno sformułowane obcemi jej były. Mylnemi są twierdzenia niektórych, iż te ruchy mas zdziczałych można porównywać do wojen chłopskich, jakich widownią niegdyś były Niemcy; różnice zasadnicze legły tu głębokie. W wojnach chłopskich, w Niemczech, chodziło o warunki materyalne istnienia. Lud, który uczestniczył w hajdamaszczyznach i koliszczy-znach, miał chleba poddostatkiem; na wielkich, słabo wówczas zaludnionych przestrzeniach, przy nadzwyczaj małych powinnościach i ciężarach, ze stosunku poddańczego płynących, nietylko wyżywienie się, ale wzrost dobrobytu był łatwym; nie o dążności przeto zdobycia środków materyalnych chodziło tym tłumom, co łączyły się z hajdamakami i kolija-mi: we krwi ludu pozostało wiele pierwiastków turańskich, które zachowały swe dzikie instynkta do czasów bardzo późnych, niełagodzone kulturą chrześciańską. Tradycye kozaczyzny również nie przyczyniały się wcale do moralnego podniesienia tego ludu, który ze stanu barbarzyństwa pierwotnego nie wychodząc, zawsze chętne dawał ucho każdemu, kto go powoływał do praktyk zbójeckich. W r. 1768 takich nawoływaczy znalazło się na raz wielu. Wybuch konfederacyi Barskiej, która podniosła hasła obrony wiary, zaniepokoił duchowieństwo dyzunickie, obawiające się na Ukrainie uszczuplenia swych praw, a właściwie przewagi katolicyzmu i Unii, do których pałało nienawiścią. Połudn.-wschodni węgieł Rzpltej posiadał kilka monasterów dyzunickich; mienić się one mogły gniazdami różnych knowań, bezkarnie rozwijających się, bez żadnej kontroli państwa, w którem istniały, działających na szkodę tegoż państwa. Rzplta ze stałością nigdzie niespotykana, nie tamowała tych działań i nie zabezpieczyła się od agitacyi owego duchowieństwa, wspieranego przez mocarstwo ościenne. Duchowieństwó rzeczone, acz zaliczało się do poddanych Rzpltej, poczuwało się do zupełnej zależności od obcego mocarstwa i podległe było biskupowi, mieszkającemu i urzędującemu poza granicami, na Zadnieprzu. Na parę lat przed K. i konfederacyą Barską spory dyzunitów z unitami, w wojew. Bra-cławskiem i Kijowskiem i na tern polu zajścia doszły do groźnych rozterek, w których brał udział wybitny, a nawet nimi kierował nader gorliwie, ihumen (przełożony) Motroneń-

skiego monasteru, Melchizedek Znaczko Jaworski, mnich pełen energii, okrzesany bardziej niż inni, ambicyi wielkiej, która mu w perspektywie dalszej pokazywała mitrę biskupią. Za tę agitacyę, nieprzebierającą w środkach, był nawet uprzednio pociągany do odpowiedzialności. Jaworski, którego przodkowie wywodzili się od Kościeszów Jaworskich, szlachty polskiej, urodził się na Zadnieprzu, w Lubnach, u^ uczył się w Akademii Mohylańskiej, w Kijowie, i z polską cywilizacyą nie miał już nic wspólnego; podobnie jak rodzina, z której pochodził był działaczem pierwszorzędnym na niwie prozelityzmu religijnego, połączonego z knowaniami na rzecz ościennego państwa. Agitacya religijna wśród ludu, energicznie prowadzona, wydała rychło owoce. Tłumy rozpróżniaczone ludu, gotowego do ekscessów, zbierały się około Motroneńskiego i Mosznohorskiego monasterów (oba one leżały blizko Smiły) i przygotowały ten ferment, z którego wytworzyły się główne ogniska ruchu, nazwanego K-ną. — Melchizedek usilnie w cichości pracował, aby do wybuchu doprowadzić; ruch nie był samorzutny, nagły, ale w tajemnicy przygotowywany. Kadry przyszłego ruchu w monasterach tych zbierały się i przebywały pod mianem „robotników“. Publiczną było tajemnicą to skupianie się różnorodnych żywiołów burzliwych, Rzpta tylko o tem nie wiedziała i zaradzić nie mogła, gdyż wojsko nieliczne polskie, wycofane zostało z okolic najbardziej zagrożonych i połączyło się z oddziałami konfederackiemi. Gdy szyki konfederatów zmierzały w kierunku Białejcerkwi i miały w swym planie opanowanie tego ważnego punktu obronnego, rozeszły się wieści, że konfederaci już zajęli Białącerkiew, że staną się wkrótce panami południowej Kijowszczyzny i całej Bracławszczyzny, co sprowadzi wytępienie dyzunii, tryumf katolicyzmu. Te wieści rozszerzano uporczywie na znacznych przestrzeniach terenu, podminowanego agitacyą Jaworskiego, a z drugiej strony Melchizedek, posiadający stosunki za wschodnią granicą, posyłał tam prośby coraz natarczywsze o pomoc zbrojną. Źródła nasze zarówno, jak obce stwierdzają, iż wieści te powstawały w Motroneńskim monasterze i rozbiegały się zeń, przyczyniając się do przyspieszenia i zaostrzenia ruchu. Drugą postacią, odgrywającą znaczną rolę w K., był Maksym Żeleźniak. (ob. Żeleźniak). Pochodził on z Za-poroża, gdzie jego ojciec, niegdyś z Polski przybyły, był osiadłym kozakiem siczowym, należąc do tych, którzy w latach późniejszych życia zrywali z rzemiosłem orężnem i życie rodzinne prowadzili. — Maksym Żeleźniak umiał czytać i pisać, zostawił po sobie pamięć roztropnego, przebiegłego. Na rok przed K-ą Jaworski, który dla swych knowań odbywał liczne i dalekie podróże, poznał się z nim w Siczy, gdzie ten mnich tajemnie chwilowo przebywał celem zapewnienia sobie pomocy siczownikó w.    *

Pada-

Rokowania nie były bezowocne. Żeleźniak zachęcony przez Melchizedeka, zaopatrzony przez niego w potrzebne do wystawienia pierwszej zbrój nej kupy fundusze, wystąpił już w kwietniu 1768 r. z lasu Motroneńskiego, gdzie zebrały się pierwsze szeregi watahy, złożonej z różnej hałastry, prawie nieuzbrojonej, mającej jedynie kije, z końcami osmalonemi (Koli-jami stąd ich nazywano). Wyruszyli naprzód do Smiły, zwykłym gościńcem hajdamackim, przez okolicę bardziej zaludnioną i zamożniejszą. Smiła pierwsza padła pod ciosami rabusiów Żeleźniaka, niszczących wszystko, co wpadało im pod rękę, nie czyniąc różnicy między łachem, popem, mieszczaninem, żydem. Każdy, co cośkolwiek posiadał, ginął pod ich ciosami, rabunkom tym towarzyszyły, gwałty i znęcania się okrutne. Oporu nie było komu stawiać. Przerażenie zresztą, poprzedzające najścia tych hajdamaków, odbierały wszelką możność oryentowania się i siły do obrony. W Smile watażka posiadał już 300 hultajów, zaprawionych do rzezi, pospolicie pijanych wódką, ale i mordem odurzonych. Po Smile kolej przyszła na inne miasteczka i wsie, zanim krwawe zagony nie oparły się o Humań, który, jako nieco ufortyfikowany, stawić mógł czoło tłuszczom rozpasanym na wszelkie gwałty i okrucieństwa. Jednocześnie z kupą „Kolijów“ Żeleźniaka inne, mniej lub więcej liczne tłuszcze , pod dowództwem różnych watażków, szerzyły mordy i rabunek szeroko po kraju, sięgając na północ do Polesia, ły pod ich ciosami szlachta, żydzi, duchowieństwo unickie, ci wszyscy, co jakieś mienie ruchome posiadali; nie czyniono różnicy między pochodzeniem, wiekiem, płcią. Brak wszelkich uczuć ludzkich, nieposzauowanie własnych zobowiązań, przysiąg jest jednem ze znamion głównych tego ruchu Kolijów, zarówno ich przewódców, jak i tłumów. Humań, jako miasto obronne, zapełnił się uciekającymi z bliższej i dalszej okolicy. Wkrótce takie tłumy szukających schronienia tam się zbiegły, że już w mieście miejsca zabrakło; założyli tabor pod miastem. Obrona Humania, który tworzył własność Fr. Sal. Potockiego, nie była jednak tak pewną jak mniemano; zaledwie dwa działa broniły fortyfikacyj miasta, amunic-yi działowej małe były zapasy, na załogę nie można było liczyć. Wśród milicyi nadwornej, broniącej dóbr i miasta, jeden z setników, Gonta, był mniej niż niepewnym, chociaż osypany łaskami wojewody Potockiego, rezydującego w Bełzkiem województwie w Krystynopolu. (ob. Gonta). Agitacya hajdamacka z monasterów dotarła do Gonty, i padłszy na grunt przewrotny a pełen ambicyi, przytem na pewne podrażnienie przeciwko Mładanowiczowi, gubernatorowi (rządcy dóbr) humańskiemu, przyniosła oczekiwane owoce. Gonta, pomimo uroczystych przysiąg, zapewnień, że dochowa

wierności, zdradził; przyłączył się ze swą mili-cyą nadworną do Żeleźniaka, idącego na Humań. Tabor szukających ocalenia pod Humaniem naprzód wycięty został i zrabowany, później miasto zdobyte, mieszkańcy zaś męczeni srodze, bez względu na wiek i płeć, zanim śmierć okrutną ponieśli. Miasto zamożne, handlowe, posiadające duże składy towarów, rozgrabiono, zniszczono, zatarto w ciągu godzin kilku pracę lat całych składających się na pewien dorobek cywilizacyjny, (ob. Humań-s k a Rzeź). Zniszczenie Humania dokonane w sposób barbarzyński, dzikie wytępienie mieszkańców, i tych wszystkich, co schronienia tam szukali, odbiło się echem ol-brzymiem po całej Rzpltej. Krwawy dramat hu-mański zatarł niejako okropne sceny wypadków w innych licznych miejscowościach od Dniepru środkowego po Boli górny. Rok pamiętny, 1768, wspominany w dziejach częściej pod nazwą roku Rzezi humańskiej, niż pod nazwą Koliszczyzny. Krwawe wypadki w Humaniu były najwyższym szczeblem rozwoju K-y i szczytem tryumfów hajdamackich Żeleźniaka, który pod Humaniem główne naczelnictwo miał w swem ręku. Wiadomość o rozszerzeniu się tego ruchu anarchicznego na Ukrainie przyjęto w sferach najwyższych ościennego mocarstwa z niepokojem; obawiano się, że hajdamaczyzna przejdzie na lewy brzeg Dniepru: nadeszły więc surowe polecenia uśmierzenia tego ruchu. Stłumiono,’we krwi zbroczono. Już po tragedyi humańskiej nadeszły wojska cesarzowej Katarzyny pod Humań; z początku dyplomatyzowano z przywódcami hajdamaków, widząc wszakże, że ci uważają wojska te za swych sprzymierzeńców, zmieniono nagle postępowanie uwięziono Gontę, a hajdamaków powiązano. Żeleźniak zdołał umknąć. Zebrał nad Kody mą znowu kupę zbrojnych, z którymi pewien czas dokazywał, lecz w końcu ujęły go wojska rossyjskie, zaprowadziły do Kijowa, gdzie go badano i los jego ostateczny nie jest źródłowo stwierdzony. W archiwach kijów, są zachowane, dotąd niewydane, zeznania Żeleźniaka. Karol Lubicz Chojecki, który, jako ujęty w Krakowie, po kapitulacyi Wawelu, konfederat barski, był przez Kijów prowadzony na Syberyę, wspomina w swych pamiętnikach, że spotkał w ta-mecznem więzieniu Żeleźniaka z kilkudziesięciu hajdamakami. (Pamięć dzieł poi... Kraków, 1789). Prawdopodobnie Żeleźniak na Sy-beryi zakończył żywot swój burzliwy. — Los Gonty był stokroć gorszym. Oddano go dowódcy wojsk królewskich, łowczemu Branic-kiemu. W obozie wojsk król. pod Sorbami, nad Dniestrem, badano go, sądzono i skazano na śmierć barbarzyńską. — Wyrok wykonano, wobec łowcz. Fr. Ksaw. Branickiego, z całą ścisłością. Innych hajdamaków, ujętych tak pod Humaniem, jak i w innych miejscowościach, dowódcy wojsk ros. oddawali regimentarzowi

Starina, 1890)

K. li.

Stempkowskiemu, który ich tracił w Kodni, pod Żytomierzem, z całą bezwzględnością. Parę tysięcy hajdamaków przeszło przez te sądy w Kodni. Kilka lat upłynęło, nim kraj został zupełnie uspokojony; lecz pierwiastki anarchiczne, namiętności niczem nieokiełznane po kilkudziesięciu latach wybuchały jeszcze wśród tego ludu, wśród innych warunków i z innych powodów, świadcząc, iż promienie kultury chrze-ściańskiej nie przeszły do głębi tych mas wychowanych w kilku pokoleniach na tradycyach dzikiej samowoli, przejawiającej się w Koza-czyznie, później zaś w hajdamactwie. — Źródła do dziejów K-zny liczne spotykają się w aktach urzędowych, zebranych w central-nem Archiwum kijowskiem. Mała ich część dotąd wydana. Ze źródeł polsk. zasługują na pierwszorzędną uwagę: „Opis autentyczny rzezi Humańskiej, przez Krebsową (z Mładano-wiczów, córkę gubernatora Humania) Poznań 1840. „Bunt hajdam. na Ukrainie.“ przez L i-p om an a, Poznań 1854. Ad. Moszczyński, „Pamiętnik do hist, pol.“ Piotrowski W awr z. „Pamiętn. pierwsza poł. XVIII w.“ Żytomierz, 1860. Liczne rękopisy aktów urzęd. i Kore-spond. znajdują się w Bibl. Muz. ks. Czartoryskich w Krakowie; w Ossolineum we Lwowie; w Bibl. Jagieł, w Krakowie. Wśród opracowań na źródłach opartych wyróżnia się: F r. R a w i t y-G awrońs kiego, „Historya ruchów hajdamackich“ (w. XVIII). Lwów, 1899. Z ros. prac druków, w wydawnictwie peryodycznem, „Kijewskaja Starina“, w latach 1882 (zesz. 3, 8, 9, 10), 1883 (zesz. 4, 9 i 10) 1886, 1888, 1889, 1896 i później. „Archiw. Jugo-Zapadn. Rosji“, Część III, t. III. (praca prof. Antonowicza o Hajdamaczyznie 1700 — 1768) A. A. Skalkowskij, „Najezdy hajdamaków na Zap. Ukrainu“. 1733 — 1768 (Odesa 1845); „Cztenija w Ist. Ob. Nestora 1893 rok. Mor-d o w c o w: „Polit. dwiżenia rusk. nar. “Krecze-t ni ko w (w poi. tłumacz. „Dziennik wojenn. działań, Poznań, 1870). Sołowjew, Historya Ro syitt.26i27, Szulgin, „Oczerki Kol.“ (Kijew.

M I).

Kolitz Ludwik, malarz niemiecki, (* w r* 1845), początkowo studyował w akademii ber⁻lińskiej, potem w Dusseldorfie, gdzie był ucz⁻niem O. Achenbach a. Odbył kampanię r. 1866; po wojnie wystąpił z obrazami, które łączyły pejzaż z architekturą i sztafażem. W wojnie francusko pruskiej brał udział jako oficer i od tego czasu ze szczególnem zamiłowaniem malował rzeczy batalistyczne. Rysunek jego jest słaby; Niemcy chwalą jego koloryt. Obrazy K-a znajdują się w Berlińskiej Galeryi narodowej. W r. 1880 został K. wezwany na stanowisko dyrektora akademii sztuk pięknych w Kassel.

Kolizeum, amfiteatr w Rzymie, ob. C o 1 o s-

seum,

Koljupanow Nił Petro wicz, publicysta rossyjski i działacz społeczny postępowy, zwłaszcza w zakresie reformy włościańskiej. (* w r. 1827 w gub. Kostromskiej — f w r. i894). Za czasów ministeryum lir. Ignatjewa powoływano go kilkakrotnie do Petersburga w latach 1881 — 82, jako specyalistę w sprawach społecznych i ogólno-państwowych. Z licznych prac K-wa wymienić należy ciekawe artykuły o ziemstwie (w czasopiśmie „Wjestnik Ewropy“ z 1866 — 68), „Oczerki wnutrennjago uprawlenja w Ros-sji, naczinaja z moskowskago perioda“ („Rus-skaja Myśl“, 1882); „Oczerki istorji russkago teatra do 1812 g.“ (tamże 1889); „Administra-tiwnoje i sudjebnoje ustrojstwo Carstwa Polska-go ot konstitucji 1815 g. do reformy 1864 g.“ („Juridiczeskij Wjestnik“ z 1890 r. JV° 10 i 11 i z 1891 r. w J\2 5), wreszcie najważniejszą, acz nieukończoną pracę o Koszelewie p. t. „Biogratja A. I. Koszelewa“ (Moskwa 1889). Por. studyum autobiograficzne w czasopiśmie „Russkoje Obozrjenie“ z r. 1895 p. t. „Iz proszłago“.

Kolk J akóbL udwikKonrad Schroeder van der (* d. 14 marca r. 1797 w Leeu-warden — f w Utrechcie d. 6 maja r. 1862) lekarz hollenderski, zasłużony w zakresie hi-stologii, patologii, psychiatryi oraz anatomii porównawczej.—Wykształcenie zawodowe otrzymał w Groningen, gdzie zapisał się w r. 1812 do wydziału lekarskiego, w czerwcu zaś r. 1820, po obronieniu rozprawy nagrodzonej p.

n. „Sanguinis circulantis historia cum experi-mentis ad eam illustrandam instituais“ dyplom doktorski tamże uzyskał, poczem krótko bardzo zajnował się wykonawstwem lekarskiem w Hoornie, gdyż już w r. 1821 został w Amsterdamie lekarzem szpitala „Buiten-Gasthuis“, w którym założył zbiór cenny okazów anato-mo-patologicznych, następnie w r. 1826 opisany przez siebie p. n. „Observationes anato-mico-pathologici et practici argumenti“. W r. 1827 powołano K-a do Utrechtu na profesora zwyczajnego anatomii i fizyologii, a na stanowisku tem pozostawał do śmierci, będąc nadto od r. 1842 także inspektorem tamtejszego zakładu dla obłąkanych, w którym zaprowadził wiele ulepszeń, jak również i w innych’.szpitalach tego rodzaju w Hollandyi, które wszystkie poddano jego nadzorowi. — Jako anatom i patalog K. zajmował się przeważnie mikroskopem i należał też do najwybitniejszych histo-logów w Europie. W r. 1845 odkrył w plwocinie suchotników włókna sprężyste, z rozpadu płuc pochodzące, a odkrycie to znacznie ułatwiło rozpoznawanie pewne choroby tej; ^przyczynił się też wielce do poznania dokładniejszego budowy wewnętrznej rdzenia przedłużonego i mlecza pacierzowego. Z prac jego zoo-tomicznych wysoko są cenione: „Mémoire sur 1’anatomie et la physiologie du Gastrus equi“ (Amsterdam 1845) i dwie wspólnie z W. Yro-

van den chim-

ang. 1857; w

(T. III, str. 527).

D-r Rz.

likiem (ob.)    obrobione    p. n.    „Recherches

d’anatomie comparée sur le genre Stenops d’11-liger“ (tamże 1848) i „Ontleedkundige naspo-ringen over    de herseneu

panse“ (tamże    1849). Z    dzieł    jego    innych

najważniejsze są: „Over het verschil tusschen doode natuurkrachten, levenskrachten en ziel“ (Utrecht 1835;    przekład    niem.    Bonn    1836,

szwedzki 1837); „Over het verband en de werking tusschen lichaams-en zielskrachten by mensch en dieren“ (Utrecht 1843; przekł. niem. Brunswik 1865); „Over de aanwezigheid van elastische vezels in de sputa van teringlyders als teeken eener vomica“ (tamże 1845, przekł. fr. Akwizgran 1850, przekł. książce tej ogłasza odkrycie włókien sprężystych w plwocinie); „Over den oorsprung en de vorming van tuberkels in de longeu“ (t-że 1852; przekł. ang. 1853); „Over het fynere samenstel en de werking van het ruggemerg en het verlengde merg“ (tamże 1855- 1858; przekł. niem. Brunświk 1859 i z tłomacz. ang.; dzieło to zawiera wyniki badań rdzenia przedłużonego i pacierzowego) fi „Over de allan-tois en bare vorming en verandering in den mensch“ (Amsterdam 1860; o budowie błony omocznej).—Por. W. Vrolik „Levensbericht van J. L. C. Schroeder van der Kolk“ (w „Jaarbock Kong. Acad. van Wetensch.“ r. 1862) i „Biogr. Lexikon d. hervorr. Aerzte“

I)r. J. P.

Kolka, po polsku właściwiej morzysko (z łacińskiego Passio colica). w ogóle o-znacza ból napadowy , skupiający się w okolicy jednego z narządów brzusznych ; w tern znaczeniu mówimy np. o K-e wątro-bnej i nerczanej, w razie cierpienia wywołanego kamicą (ob.) tych narządów. Zwykle jednak pod mianem K-i rozumiemy wyłącznie ból napadowy jelita (Enteraigia). nie zależący od poważniejszych zmian anatomicznych. Do najczęstszych przyczyn K-i jelitnej zaliczyć trzeba podrażnienie przewodu pokarmowego przez zawartość nieprawidłową (pokarmy zepsute, gazy fermentacyjne, robaki, ciała obce) i zaburzenia w działalności układu nerwowego odśrodkowego lub obwodowego (K. w hi-steryi i hipokondryi, po zatruciu związkami metalów ciężkich, K. „reumatyczna“ przy przeziębieniu, K. odruchowa przy cierpieniach narządów sąsiednich, K. przy t. zw. nieżycie śluzowym). Podczas napadu stosują się z powodzeniem środki uspokajające (okład ogrzewający na brzuch, narkotyki, kąpiele gorące).

Kolka u zwierząt, ob. Morzysko.

Kolka nerozana ob. Kamica nerek.

Kolka ołowna ob. Morzysko ołowne. Kolka żółciowa ob. Kamica żółciowa.

Kolkotar, ob. Caput mor tu um.

Kollaborator. Taki tytuł nadawano w szkołach t. zw. łacińskich, czyli gimnazyach, nauczycielom pomocniczym, młodym kandydatom do stanu nauczycielskiego, którzy ucząc bezpłatnie po niższych klasach w zastępstwie starszych, odbywali tym -sposobem aplikacyę i zwali się coadiutores, adiuvantes (Hiilfslehrer) lub K-owie. W Niemczech w XVI w. przyjęcie do liczby K-ów zależało wyłącznie od rektora. W drugiej połowie XVIII w. w Prusach wyznaczono im pensye etatowe i przyjęto jako młodszych nauczycieli W Królewcu na początku z. w. pobierali 55 talarów rocznie, a cały ich dochód roczny czynił 496 do 570 tal. Rozporządzenie ministeryalne pruskie z r. 1840. rozróżnia K-a-rektora i K-a-nauczyciela. W Polsce pomocników nauczycieli zwano w szkołach katedralnych magister secundus, secundarius, sub-magister, magister puerorum; w ustawach innych szkół polskich i w ustawach Komisyi Edukacyjnej, nazywani są „pomocnikami“. Za konstytucyjnego Królestwa Polskiego, do r. 1832, K-mi zwano wogóle kandydatów do stanu nauczycielskiego, obowiązanych do odbywania przez dwa lata bezpłatnej aplikacyi. W gimnazyach austryackich suplenci i h osp i tan ci mieli stanowisko podobne.—Finkel (por. art. w „Enc. wychów.“) krytykuje tę instytucyę z powodu, że młodzi adepci pedagogiki mieli sobie powierzane uczenie w klasach najniższych, gdzie właśnie potrzeba największego doświadczenia i taktu nauczycielskiego. Zaznacza wszakże przytem, że z pośród K-ów wielu wyrabiało się na wybornych pedagogów w działalności późniejszej.—Literatura: K. A. Scbmid „Geschichte der Erziehung“ (Stuttg. 1901); Fr. Paul sen „Geschichte der gelehrten Unterrichts“ (2-e wyd., Lipsk 1897); L. Rönne „Die höheren Schulen u. Universitäten des Preussichen Staates“ (Berlin 1885); A. Karbowi ak „Dzieje wychowania i szkół w Polsce w wiekach średnich“ (Petersburg 1898). ryr-Kollacya, ob. Patronat.

Kollacyonowanie (z łac. collatio=porównanie), porównywanie, sprawdzanie; w buchalteryi: porównywanie oddzielnych pozycyj oraz ich sum, zawartych w księdze głównej, z temiż po-zycyami i sumami, znajdującemi się w wyciągach, a to w celu sprawdzenia ich tożsamości; w księgarstwie: sprawdzanie, czy książka nie-oprawna nie jest defektowną; w introligatorstwie: sprawdzanie, czy arkusze ułożone są w porządku. K-m rękopisów nazywa się porównywanie różnych dokumentów, kodeksów, dyplomatów itd. rękopiśmiennych z oryginałami oraz oznaczenie w nich waryantów.    Hr

Kollacz Paweł, jezuita, leksykograf(*1728), był w Poznaniu aż do kassaty zakonu profesorem prawa kanonicznego, kaznodzieją niemieckim i przełożonym drukarni. Następnie jako ksiądz świecki zostawał przy kościele parafialnym w Sarnowie aż do śmierci w ostatnich latach XVIII w. Ogłosił „R. P. Gregorii Cnapii S. J. Thesaurus latino-polonico-germani-cus novo synonymorum et phrasium poeticarum

Pyr.

apparatu auctus, nec non innumeris latinis, po-lonicis et germanicis vocabulis locupletatus, per A. R. P. Paulum Kollacz, Beneficiatum ad Ecclesiam parochialem Saruoviensem“ (Warszawa 1780 in 4-o); nadto przetłómaczył z niemieckiego: „Rewolucya teraźniejsza Ameryki północnej, z poprzedzającym opisem historycznym i geograficznym tychże krajów“ (Poznań 1778).

Kollageny, ob. KI ej o daj ne ciała. Kollaps, ob. Zapaść.

Kollar Jan, jeden z najgłośniejszych poetów i patryotów czeskich w czasach odradzania się Czech (* 1793—f 1852), był z pochodzenia Słowakiem, urodził się w Moszowcach, miasteczku słowackiem w komitacie Turczań-skim; pobierał tamże pierwsze nauki w szkółce miejskiej elementarnej, a następnie kształcił się przez dwa lata w Kremnicy; poczem pomimo oporu ojca, który pragnął na tem zakończyć edukacyę syna i wziąć go do pomocy przy gospodarstwie, udał się do Bystrzycy bańskiej (Neusohl) i tam przez dwa lata uczył się dalej, studyując przeważnie łacinę i pisarzów rzymskich. Do jakiej biegłości doszedł wtedy we władaniu językiem łacińskim, świadczy napisany po łacinie w tym czasie pierwszy lego wiersz p. t. „Deploratio praesentis status Hun-gariae“. W r. 1812 K. udał się na studya teologiczne do liceum ewangelickiego w Presburgu, gdzie po za przedmiotami licealnemi studyował jeszcze botanikę, astronomię i języki obce: grecki, francuski, angielski i włoski, po ukończeniu zaś liceum, młody teolog wstąpił do uniwersytetu w Jenie (w r. 1817), ażeby kształcić się w dalszym ciągu w teologii przeważnie, a obok tego studyować pod wybitniejszymi profesorami ówczesnymi (Gabler, Fries, Oken) inne nauki, jak: filozofię, historyę, filologię. Na dwa lata pobytu K-a w Jenie przypadają czasy dojrzewania umysłowego poety i ostatecznego rozwoju uczuć i poglądów jego pansłowiań-skich. W tym również czasie K. poznał córkę pastora ewangelickiego z poblizkiej osady, Fryderykę Szmidt, ku której zapałał uczuciem głębszej miłości i którą później opiewał pod imieniem Miny w „Sławy córze“. Stosunek ten jednak wkrótce się zerwał, gdy K. po ukończeniu studyów w Jenie wrócił (w r. 1819) do kraju. Otrzymawszy święcenia kapłańskie w Bystrzycy bańskiej, jako kapłan ewangelicki udał się do Pesztu, gdzie otrzymał parafię i obok czynności związanych ze stanowiskiem duchownego rozwinął energiczną działalność wśród sporej gromadki Słowaków, mieszkających w stolicy Węgier, budząc w nich uczucia narodowe i miłość ku wszystkiemu, co słowiańskie. Dzięki zabiegom K-a udało się po długich utarczkach z niechętnymi Niemcami i Węgrami uzyskać pozwolenie rządu na otwarcie szkoły narodowej dla Słowaków w Peszcie i utworzenie osobnej parafii słowackiej z kaznodzieją

Słowianinem, któryby miewał kazania w narzeczu słowackiem lub po czesku. Dla tej szkoły K. ułożył dwa podręczniki do nauki języka czeskiego „vMtanka“ i „Slabikaf“ (Elementarz). Oprócz działalności społecznej w tym czasie rozpoczyna on i działalność swą literacką, a mianowicie w r. 1821 ogłasza drukiem w Pradze czeskiej kilkadziesiąt sonetów pod ogólnym tytułem „Bńsne“ (Poezye). Był to zbiór erotyczno-patryotycznych wierszy, które weszły później w skład znacznie większego zbioru p. t. „Slavy Dcera“, ogłoszonego po raz pierwszy drukiem w r. 1824 w Peszcie w trzech częściach czyli pieśniach. W r. 1832 wyszło powtórne wydanie znacznie rozszerzone w pięciu już pieśniach tego, tak rozgłośnego w swoim czasie, utworu. Tą idealną córą sławy jest ukochana przez poetę Mina (Fryderyka Szrnid-tówna, Niemka, którą on po 16 latach niewidzenia się zaślubił nakoniec), niby Laura Pe-trarki, którego formę (sonety) naśladuje K. W tej strunie miłosnej utworu tkwi najwięcej poezyi czystej; pod wpływem tego czysto sub-jektywnego pierwiastku poeta wzniósł się fan-tazyą wyżej i wyraził w barwnych, natchnionych słowach uczucia osobiste; znacznie mniej natomiast jest poezyi w tem, co stanowi właściwie istotę utworu i co mu zapewniło tak wielką wziętość w swoim czasie, tj. w nucie pa-tryotycznej. Poeta w „Sławy Córze“ uwydatnił właśnie poglądy, uczucia i pragnienia, które wówczas budziły się wśród Słowian zachodnich i południowych; przebiegając ich ziemie, mówiąc o przebytych klęskach, ubolewa nad śmiercią tylu tysięcy Słowian, którzy wcielili się w swych wrogów, Niemców, a jednocześnie maluje dodatnie cechy natury słowiańskiej, cichej, spokojnej, rozmiłowanej w życiu wiej-skiem, rolniczem lub pasterskiem, w muzyce. Idealizując zbytnio przeszłość i przyszłość Słowian, pragnie połączenia się ich w jedną rodzinę, jeden naród, a to dla odrodzenia nadgniłej (sic) cywilizacyi europejskiej. Nie był to zresztą wyłączny pogląd K-a; hołdowało mu w owym czasie wielu panslawistów, których K. był tylko najjaskrawszym w poezyi wyrazem. To też „Slavy Dcera“, pomimo niewielkiej siły natchnienia autora, zyskała ogromny rozgłos, miała dwa wydania za życia poety, kilka po jego śmierci ; czytano ją, w Czechach zwłaszcza, z wielkim zapałem, uczono się pojedynczy cli sonetów na pamięć; wpływ jej na dalszy rozwój uczuć patryotycznycb, ale zaprawionych mocno mrzonkami panslawistycznemi, był niezaprzeczenie bardzo silny. Na tym utworze kończy się właściwie zawód poetycki K-a, który poetą o potężniejszem natchnieniu, silniejszej wyobraźni, posługującej się figurami retorycznemu, nie był nigdy; nie potrafił bowiem ani rysować wspaniałych^ obrazów, ani zstąpić do głębin duszy ludzkiej, ani wreszcie wyrazić idei oryginalniejszych; natomiast posiadał

H.

A. E.

lebrującemu kapłanowi itd.

Kollatorowicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem na trzech skałach brunatnych rycerz w zbroi na białym koniu z mie-czem w prawej ręce, zasłonię-

• /•'4L

Metr. litewska ks. 220, f. 468.

serce, a tą miłością Słowiańszczyzny umiał zniewolić sobie serca rodaków i pobratymców.

K. należał do gorliwych zbieraczy pieśni ludowych; wydał nawet ich zbiór w Peszcie 1823 r. p. t. „Pisnę svëtské lidu slovenského v Uhfich“ (tj. Słowaków), później znacznie rozszerzony w drugiem wydaniu z r. 1835 p. t.

„Narodnié zpievanky ciii pisnę svëtské slovakii v Uhfach“. Do ważniejszych prac prozaicznych K-a należą: „Myślenky o libozvucnosti feci vfibec, obzolaśte cesko-slovanské (w czasopiśmie „Krok“ 1822); „Ableitung und Erklärung des National-Namens Magyar“ (1828);

„Cestopis, obsahujici cestu do horni Italie“

(1843;; wreszcie najgłośniejsza jego rozprawa po niemiecku „Über die literarische Wechselseitigkeit zwischen den verschiedenen Stämmen und Mundarten der slavischen Nation“

(Peszt 1837, wyd. 2-e w r. 1844). W tej pracy występuje K. jako stanowczy slawista, głosząc ideę wzajemności słowiańskiej, wyliczając sposoby, umożliwiające urzeczywistnienie tej idei i przepowiadając idealną przyszłość Sło-wiańszczyźnie; obok myśli zdrowych i racyo-nalnych wiele mrzonek i fantazyj, które z rzeczywistością i faktami życiowemi nic wspólnego nie mają. Prócz utworów powyższych zasługują na uwagę jeszcze kazania K-a, jako pastora ewangelickiego; pierwszy ich tom wyszedł w Peszcie w r. 1831, drugi —w r. 1844, tamże p. t. „Nedëlni, svatecné i pfilezitostuè kâznë a feci“, kaznodzieja często schodzi z gruntu religijnego na polityczny i wygłasza te same idee, które wyróżniają „Sławy Córę“, i niektóre rozprawy prozaiczne. Po 30-letnim blizko pobycie w Peszcie K., doświadczywszy licznych a dotkliwych przykrości od patryotów węgierskich, patrzących niechętnie na jego działalność w kierunku uświadomienia narodowego Słowaków, powołany został (w r. 1849) do Wiednia, gdzie otrzymał nominacyę na profesora archeologii słowiańskiej w uniwersytecie wiedeńskim. Na tern stanowisku pozostał aż do śmierci. Zwłoki jego spoczęły na cmentarzu wiedeńskim. — I. Jakub ec „O zivotë a pusobeni J. K-a“ (Praga 1893). Najkompletniejsze wydanie poezyj K-a z dołączeniem podróży wyszło w Pradze 1863 r., 4 tomy p. t.

„Spisy J. K-a“. W r. 1893 z powodu setnej rocznicy urodzin poety wydano w Wiedniu książkę jubileuszową, mieszczącą artykuły różnych pisarzy czeskich, polskich, serbskich i chorwackich o K-e, przeplatane wierszami, z których wyróżnia się podniosły i głęboki wiersz Asnyka.

Kollar Wincenty, przyrodnik, (* 17 stycznia 1797 r. w Chrzanowicach, na Szlązku Pruskim—f 30 maja 1860 r. w Wiedniu). Zamiłowany od lat najmłodszych entomolog, uczęszczając w Wiedniu na wydział medyczny, jednocześnie poświęcał się ulubionej gałęzi nauk w cesarskiem muzeum przyrodniczem, w któ-rem też w r. 1819 powierzony mu został nadzór nad oddziałem etnomologicznym; w r. 1824 mianowany został pomocnikiem kustosza, w r. 1835 kustoszem muzeum. Gdy w r. 1851 po ustąpieniu dyrektora Schreibera muzeum podzielone zostało na trzy główne oddziały: zoologii, botaniki i mineralogii, K. został dyrektorem oddziału zoologicznego; na tern stanowisku pozostawał do śmierci. K-owi zawdzięcza muzeum wspaniały stan swój obecny. Jako badacz zajmował się K. głównie entomologią; należał do szkoły Reaumura i głównie interesował się życiem i rozwojem owadów oraz znaczeniem ich w gospodarstwie przyrody, systematykę stawiając na drugim planie. Do główniejszych dzieł jego należą: z dziedziny entomologii, wykazy motyli i prostoskrzydłych wJAustryi, monografie o owadach Brazylii, Wenezueli, Persyi, i koszenili meksykańskiej, o termitach, mszycach, molach, o owadach szkodliwych; pisał też o wymoczkach, koralach, pierścienicach, o perłopławie; z kręgowców: o bocianie, niedźwiedziu itd. Wogóle niema dziedziny zoologii, w której coś by nie napisał K., niestety wiele z jego spostrzeżeń zaginęło zupełnie dla nauki, gdyż licząc na swą fenomenalną pamięć, notował on je w sposób aforystyczny, nawet hieroglificzny.

Kollator. W Polsce K-em zwano fundatora kościoła lub klasztoru i jego potomków, którzy z tego tytułu mieli prawo przedstawiania do biskupa kandydatów na mniejsze bénéficia. Właściwa nazwa powinna być patron, gdyż podług prawa kanonicznego collatio bene-fciorum jest wyłącznie atrybutem władzy biskupiej i papieskiej. Rozróżniano przytem c. libera, i c. illibera, ta ostatnia miała miejsce, gdy przy obsadzaniu urzędu biskup powinien był uwzględniać prezentę patrona. W Polsce prawo patronatu (ob.) było wielce cenione i dochodzone nieraz w drodze procesu sądowego. Patronowie czyli K-ie otrzymywali w swoim kościele i przy ceremonjach religijnych pewne odznaczenia, mieli swoją ławkę, asystowali ce-

Pyr.

ty z lewej strony tarczą z podwójnym krzyżem. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich białych. Nadany wraz •VÎTV z nobilitacyą Łukaszowi i Woj-ciechowi, braciom Kollatorowi-«*» (Y l czom, towarzyszom w kawa-A leryi narodowej wojsk W. ks. Litewskiego, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 26 stycznia r. 1792. Źródła; Fig. 61. Koilatoro-Ks. kanclerska 98, f. 241; vęicz (herb)

j. u.

Kölle Zygmunt Wilhelm, misyonarz protestancki, zasłużony badacz języków afrykańskich (* 1823 w Kleebronn, w Wirtembergii). W latach 1847—53 brał udział w pracach angielskiej misyi kościelnej w Sierra Leone, następnie w Konstantynopolu, a od r. 1880 o-siadł w Londynie. K. napisał: „Polyglotta africana“, zbiór wyrazów ze 100 przeszło języków afrykańskich (Londyn 1854); „Grammar of Kanuri language“ (1854); „Kanuri literaturę and vocabulary“ (1854); „Grammar and voca-bulary of the Vei-language“ (1854); „The life of Christ, in Turkish“ (1867); „The death of Christ, in Turkish“ (1875); „Translation of the book of Common Prayer into Turkish“ (1882); „Etymology of the Turkish numerals“ („Journal of the Royal Asatie society“, tom 16, cz.

2); „Mohammed and Mohammedanism critically considered“ (1889).    Hr-

Kollegia W R o ssyi, organy centralne władzy wykonawczej, utworzone przez Piotra W. w r. 1717, zorganizowane w r. 1718 — 1720, na wzór podobnych urządzeń francuskich i szwedzkich. Projekt utworzenia K-ów zamiast ówczesnych „prikazów“ powziął Piotr W. w r. 1715, ale rozpoczęte niezwłocznie prace w tym kierunku zostały na razie wstrzymane wskutek wyjazdu jego za granicę. Polecił jednak starania o zdolnych cudzoziemców, którzy by mogli zająć stanowiska w przyszłych K-ach, a jednocześnie wysłano za granicę około 30 młodych ludzi dla przygotowania -się do służby w utworzyć się mających instytucyach. Po powrocie Piotra z Paryża zajęto się ponownie sprawą K ów. Przy końcu r. 1717 określono już ich liczbę. K-ów miało być dziewięć: 1) spraw zagranicznych, 2) kamery czyli finansów,3)s prawiedliwośc i(Justitz-K.-4) r e w i z yj n e skarbowe (Rewizj on-K.), 5) w o j-n y (woinskaja), 6) admiralicyi (admirał-tiejskeja), 7) h a n d 1 u (Kommerz-K.), 8) stanu (Stats-kontor K.), 9) górnictwa i manufaktur (Berg i Manufaktur-K.). 15 grudnia 1717 mianował Piotr prezesów i wice-prezesów, pozostawiając bez wice-prezesów K-a stanu i górnictwa. Prezesami mianowani przeważnie Ros-syanie , z wyjątkiem prezesów K-ów, w których nie było wice-prezesów. Wiceprezesami zostali cudzoziemcy, z wyjątkiem wiceprezesa K-um spraw zagranicznych (Szafirów). Prezesi powinni byli sobie dobrać radców i asesorów, z zastrzeżeniem, ażeby nie wybierali swoich krewnych. Prezesi mieli przedstawiać po trzech kandydatów na nowe stanowisko. Z tych kandydatów wybrano po jednym na ogólnem zgromadzeniu K-ów drogą balotowania. —. K-um składało z 4—5 radców i asesorów, sekretarza, notaryusza, registratora i t. p. K. powinny były same ułożyć projekta wewnętrznego swego urządzenia na podstawie ustawy szwedzkiej, z uwzględnieniem warunków miejscowych. W r. 1720 rozpoczęły swą działalność K-ia spraw

Wielka Enc. Pow«z. lluitr. Zeiz. 240a T. XXXVII.

zagranicznych , admiralicyi i wojny, równorzędne senatowi. Pozostałe były od senatu zależne. Sesye odbywały się codziennie po 5 godzin, od godziny 6-ej lub 8-ej rano. Sprawy ważniejsze, które nie mogły być zdecydowane samodzielnie przez K-a, odsyłano do senatu wraz z opinią K-um. Z drugiej znów strony K-ium nie mogło wykonać rozporządzenia senatu, jeżeli uznało je za niezgodne z prawem lub przeciwne interesom państwa. Wykonywało jednak każde rozporządzenie senatu nadesłane powtórnie, donosząc o tern niezwłocznie panującemu. Posiedzenia K-ów odbywały się w Petersburgu, w Moskwie, każde K-ium miało swój „kantor“ i jednego lub dwóch swych członków. W r. 1722 przybyło K-ium Mało-ruskie, zasiadające w Głuchowie i zarządzające Ukrainą Zadnieprowską. Katarzyna II przy wprowadzeniu urządzeń gubernialnych poddała K. gruntownej reformie, kasując przytem zbyteczne już K.: stanu, rewizyjne, sprawiedliwości, górnictwa (1785 — 6). To ostatnie wznowił Paweł I. K. ustąpiły miejsca ministeryom, wprowadzonym przez Aleksandra I. S o ł o-wiew: „Historia Rossii“ t. XVI str. 169 —173. P. Miliukow: „Gosudarstwiennoje Choziaj-stwo Rossii w pierwoj czetwierti XVIII w. i reforma Pietra W.“ (Moskwa 1892) tenże w „Encykłopediczeskij Słowar.“ t. XXX.

Kollegialny system obok biurowego, inaczej wieloosobowy i jednoosobowy (Collo-gial-Systemu. Einheitsystem oder Bureausystem). Nazwy oznaczają dwa rodzaje, dwa różne sposoby załatwiania, rozstrzygania spraw. Wyraz łaciński Collegium odpowiada pojęciu: zgromadzenie osób tegoż samego urzędu, stanu, a pochodzi od colligere = złączyć. Każdy organ urzędowy, do którego obowiązków należy bądź rozporządzać, bądź sądzić, bądź zarządzać, może być albo osobą poje-dyńczą, albo składać się z kilku jednostek równych sobie stopniem. W systemie biurowym, organem właściwym, odpowiedzialnym za czynności, mającym określone orzecznictwo jest zwierzchnik biura; wszyscy go otaczający biu-raliści są tylko pomocnikami, mogą i często muszą być dopuszczani do głosu, lecz w charakterze doradczym, wykonawczym. W kolie gi urn znów większością zdań zapada de-cyzya, naczelnik tylko kieruje sprawami, rozdziela je między członków, przewodniczy, czasami ma atrybucyę wykonawczą. Oba syste-m y istnieją dziesiątki stuleci, spotkać je można wszędzie, a przedstawiają zawsze też same zalety i wady, zwłaszcza gdy jeden z nich bywa wyłączny lub źle zastosowany. Pojedyńczy urzędnik tanio kosztuje skarb, osobiście odpowiedzialny, domniemywać się należy, że będzie energiczny, szybki w działaniu, natomiast grzeszy zwykle brakiem rozwagi, arbitralnością, ambicyą, sympatyami i antypatya-rai, a co gorsza może uledz pokusom przedajno-

F. O

ści. Kollegium w teoryi jest ciałem obradu-jącem oględnie, z rozwagą, członkowie są sobie na wzajem pomocni talentem, doświadczeniem, inicyatywą, namiętności osobiste giną we wspólnej pracy, zbiega się razem nauka, rozum i szlachetna chęć dobra dla ogółu. W rzeczywistości zdarza się inaczej: koszt utrzymania wieloosobowej instytucyi przewyższa wartość rezultatów: intrygi, przekorność lub poddańcze potakiwanie wpływowym kolegom i prezesom, brak uwagi przy słuchaniu referatu z myślą, że gdy referent zbadał przedmiot, to on najlepiej zdecyduje, stąd każdy z uczestników zarzeka się od odpowiedzialności nawet wtedy, jeśli dostojne grono popełnia grube błędy, wyrabia się rutyna a nawet omylna gnuśna praktyka (cis inertiae), o pośpiechu mowy niema. W każdem państwie muszą być oba rodzaje systemów należycie stosowane. Kollegialność z XVII i XVIII w. z mnóstwem radców (Rath, Rathskammer, Rathsprotokoll, conseiller, conseil) była skutkiem pojęcia ówczesnego, że naczelnik kraju sam jeden rządzi we wszystkich zakresach życia społecznego a jego kanclerz, lub minister - faworyt zasięga tylko opinii szczegółowej w specyalnych „kamerach“, „izbach“ obradujących. Dziś owe leniwe, więcej szkodliwe, niż pożyteczne organy straciły podstawy bytu. Jednoosobo-wemi w zasadzie muszą być ministerya zamiast dawnych „kollegiów“, „komisyj“ i t. p., wszelkie zaś ich „wydziały“ “departamenty“ „rady“ „juriskonsultacye“ itd. są narzędziami pomocniczemi dla pojedyńczego kierownika spraw zagranicznych, wewnętrznych, finansów, sprawiedliwości itd. Ten charakter biurowy potrzebny jest ze względu na samą naturę zwierzchniego zarządu i odpowiedzialność przed panującym i sejmem. Jednoosobowość właściwą bywa, gdy chodzi o proste wykonanie rozporządzeń; tu więc należą biura policyjne, powiatowe i niższe organy gminne. Na-odwrót wszystkie sądy, sejmiki, zarządy pro-wincyi, rada stanu i w ogóle wszelkie insty-tucye, które wyrokują, postanawiają, kontrolują, gdzie wymagane jest powzięcie decyzyi dobrze obmyślanej, gdzie interesant skarży się, apeluje, winny być wieloosobowe. Pożądana jest czasami łączność obu systemów w pewnym zakresie administracyi. Tymczasem z powodu taniości , naśladownictwa obcych urządzeń, centralizacyi jednoosobowe organy spełniają czyny, które właściwe są kollegiom.—Tak np.: pojedyńczy sędzia angielski stał się wzorem rozpowszechnionej jednoosobowej magistratury i trudno mieć dziś nadzieję, aby ów prąd szkodliwy zmienił się. Gdzie, jak gdzie, ale w wyrokowaniu konieczne jest kollegium, aby zapobiedz zbytniemu pośpiechowi, obrazom o-sobistym, namiętnej arbitralności, uprzedzeniom indywidualnym. Wyższa instaneya rzadko u-chylić może błędy kardynalne niższych sądów.

Już w W. Brytanii judge of peace jako przedstawiciel Gentry and Nobili ty budził oddawna niechęć, choć ważniejsze sprawy załatwiał w Zjeździe z kolegami. Był to zresztą urzędnik więcej administracyjny, dzisiejsza jego rola wobec nowszych ustaw stała się drugorzędną. Sędzia znów miejski i „ławy królewskiej“ rozstrzyga z udziałem „ławy przysięgłych“, strony zaś same kierują procedurą. Na kontynencie jednak zamiast naśladować Anglię w urządzeniach samorządu administracyjnego wprowadzono magistraturę jednoosobową. Z kolei centralizm francuski od roku 1789 powierza prefektom i podprefektom zbyt wiele zadań wedle zasady, w gruncie sprawiedliwej, lecz źle zastosowanej: „działać jest rzeczą jednego, obradować obowiązkiem wielu“. Bieda tylko, że tam bardzo wiele kwe-styj, wymagających specyalnych narad, rozstrzyga pojedynczy urzędnik. Wskazówki literackie co do omawianego przedmiotu, znaleźć można w każdem dziele, traktującem o prawie admini-stracyjnem. Bibi.: Stein: „Die Verwaltungslehre“, Mo hl: „Die Polizeiwissenschaft“ Ger-stner: „Staatsverwaltung“, Kaspare k: „Podręcznik prawa politycznego“, Okol ski: „Wykład prawa administracyjnego“; Feliks O ch i-mowski: „Sądy ludowe i koronne“ tegoż „Kolegialność w sądownictwie“ (w Gazecie Sądowej warszawskej).

Kollegiata (od łacińskiego collegiata, Collegium, stowarzyszenie kilku lub więcej członków w jedno ciało). Na wzór duchowieństwa katedralnego, liczniejsze duchowieństwo parafialne, uważając życie wspólne za doskonalsze, urządzało je według reguły kanoników katedralnych i tworzyło kollegium, a kościół parafialny, przy którym mieszkali, przybierał wtedy tytuł kollegial n ego czyli kolie g i a t y. Działo się to głównie od czasów św. Chrode-ganga (-f-766), biskupa z Metz, który, idąc za przykładem św. Augustyna i w myśl przepisów synodu toledańskiego IV, wśród duchowieństwa katedralnego zaprowadził życie wspólne, pe-wnemi przepisami obwarowane. Duchowni, w ten sposób około swego biskupa zebrani i pod jego bezpośrednim nadzorem zostający, tworzyli jakby zgromadzenie zakonne, zwali się kanonikami, wspólnie odmawiali pacierze kapłańskie, razem jadali i sypiali, a w godzinach wolnych zajmowali się nauką. Tak samo życie swoje urządziło duchowieństwo niektórych kościołów parafialnych. Później życie wspólne ustało, ale duchowni zwali się nadal kanonikami, stanowili kapitułę i przyjęli obowiązek śpiewania pacierzy kapłańskich i odprawiania nabożeństw w swoim kościele. Z początku kol-legiaty powstawały przez fundacyę, dzisiaj eryguje je tylko papież i do niego też należy ich zniesienie. Fundatorowie kollegiaty lub kanonii nie nabywają prawa patronatu, chyba go Stolica Apostolska udzieli, i pod tym względem

źniej (1883 r.)

s. 1’.

246. Nie

364 000 fr., zasiłek departamentów —

s. t*.

różnią się prawa fundatorów kościoła parafialnego i kollegiaty. Kościół kollegialny pierwsze zajmuje miejsce w dyecezyi po katedralnym, biskup powinien go wprzód wizytować,, niż parafialne, i to osobiście, a nie przez delegata. Kollegiata ma kapitułę, złożoną z prałatów {diynitateś) i kanoników pod prezydencyą własnego przełożonego, używającą pewnych praw i przywilejów, jednakże członkowie jej nie pomagają biskupowi w zarządzie dyecezyą i po śmierci tegoż nie przechodzi na nich juryzdyk-cya, ani prawo wybierania biskupa lub wika-ryusza kapitulnego. Ma zatem prawo stanowienia dla siebie statutów, obradowania nad interesami, dotyczącemi kościoła swego i kapituły, precedencyi przed wszystkiemi kościołami oprócz katedralnego, zasiadania na synodzie z odznaczeniem, zajmowania stal w chórze, używania ubioru kanoników itp. Wyższe miejsce między kollegiatami zajmują collegiatae insignes. Tytuł ten nadaje papież. Kollegiata, nosząca tytuł insignis, tern się różni od zwyczajnej, że pierwsza ma przed drugą pierwszeństwo i że kapituła jej obowiązaną jest do utrzymywania chóru, jak kapituły katedralne (Sobór Trydencki sess. 24 cap. 12 de Ref.). W Królestwie Polskiem istnieją obecnie jeszcze następujące kollegiaty, z których każda złożono jest z 3 prałatów i 4 kanoników (wszyscy bez pensyi), a mianowicie: w Łowiczu, Kaliszu, Pułtusku, Zamościu i Opatowie (ukaz z dnia 14 (26) Grudnia 1865 r. art. 5). Tenże ukaz (art. 3) mówi o zamianie kapituły kol-legialnej w Kielcach na katedralną, co pod . względem kościelnym nastąpiło znacznie pó-

Ks. K M

Kollegium —zgromadzenie profesorów zakładu naukowego.—-W uniwersytetach niemieckich (i na sposób niemiecki urządzonych) K. nazywają się wykłady profesorów (Koli eg), przy-czem dzielą się na Collegia publica—ogólne, bezpłatne, C: privat a—płatne i C. privatissima —zamknięte, bądź płatne, bądź darnie, na które uczęszczać można tylko za specyalnem zezwoleniem profesora.

Kollegium (właściwie College) nazwa angielska dla zakładów naukowych, bądź w sensie zgromadzeń uczących, bądź w sensie szkół. Do pierwszych należą: „Royal College of Physicians“ (zał. 1523 w Londynie) i „Royal C. of. Surgeons“ (r. 1800) —organizacye korporacyj lekarzy i chirurgów⁷, udzielające dyplomów (li-centiate) na wykonywanie praktyki lekarskiej wreszcie „College of Preceptors“ —K. nauczycielskie i „C. of Arms v. Heralds“ (K. heraldyczne).—K., wyższe szkoły, istnieją, jako integralna część uniwersytetów w Cambridge i Oxforcie. K. obejmuje internat, w którym mieszkają studenci. Każde K. rządzi się własną ustawą, posiada własny skład profesorów i nauczycieli, niekiedy w zakresie wszechstronnym, niekiedy z ograniczeniem do pewnej tylko spe-cyalnej dziedziny wiedzy. Wstępując do K., student przekazany zostaje opiece pewnego wychowawcy (tutor), który bacznie śledzi postępowanie, zachowanie się jego oraz przygotowuje go do egzaminu. Na czele K. stoi dyrektor (Head, Master, Provost, President), obierany dożywotnio, najczęściej teolog, posiadający stopień doktora. Członkowie K. dzielą się na „Graduates“—posiadających stopnie naukowe i płacących corocznie pewne składki na rzecz K. oraz, „Fellows“—mieszkających w K. i zajmujących się nauczaniem (tytuł ten otrzymuje się po zdaniu odpowiedniego egzaminu. Studenci K. dzielą się na cztery kategorye: 1) „Fellows commoners“ — „współbiesiadnicy “, opłacający większy wpis szkolny i skutkiem tego zdobywający prawo zasiadania podczas obiadu za stołem profesorów; 2) na pensyona-rzy „pensioners“, stanowiących większość; 3) stypendystów „scholars“, otrzymujących na skutek egzaminów konkursowych liczne zresztą sty-pendya prywatne; wreszcie 4) „sizars“—biedni studenci, korzystający z bezpłatnej nauki i utrzymania w K. W K. mieszkają jeszcze „bak-kalaureaci“ tj. studenci, którzy ukończyli kurs nauki. Cambridge liczy 17 K. Najstarsze (St. Peters C.) założone 1257 r. Dawniej każdy student musiał być członkiem K.; od r. 1869 dopuszczono do uniwersytetu i non-colleyiate students in licensed lodgings. Istnieją też w Cambridge dwa żeńskie K-a: Girton C. (od r. 1873, z górą 100 stud.); oraz NewnhamC. (od r. 1875, około 150 stud.); kobiety nie otrzymują stopni naukowych. Prócz K. w Cambridge i Oxfordzie istnieją jeszcze w Anglii K-a przy uniwersytecie Wiktoryi w Manchesterze (bez internatów, bez opieki, instytucye wyłącznie pedagogiczne, w duchu nowożytnym prowadzone). Niektóre stare szkoły średnie noszą nazwę K., np. Eton C. — We Francyi nazwę K. (Colleges) noszą szkoły średnie, utrzymywane na rachunek gmin. Zorganizowane w r. 1808 otrzymały charakter szkół drugiego stopnia (écoles secondaires). W r. 1809 było K. 273, 1830 r. — 322, w r. 1887 wszystkie gminy posiadają dostateczną ilość funduszów potrzebną na utrzymanie K-ów. Część znajduje się-w zawiadywaniu zarządów miejskich, znaczną jednak częścią (w r. 1887—205) zawiadują na własne ryzyko dyrektorowie. Uczą w K. języków starożytnych, początków histo-ryi i nauk ścisłych. Ilość uczniów wynosiła około 40 000, ilość nauczycieli około 4 000. Oplata szkolna wynosi dla pensyonarzy 653 fr. rocznie, dla przychodnich—104 fr. za języki klasyczne, 49 fr. za nauki ściśle. Zasiłek państwa wynosił w r. 1887 — 258 000 fr., zasiłek gmin

75 000 fr. Stan nauczania jest wogóle bardzo nizki (ob. L i c e u m).

Kollegium francuskie. ( College de France), wyższy zakład naukowy paryski, wysoce ory-

19 (w tej liczbie M. Bréal

s. p.

ginalny. WTykłady bezpłatne, zupełnie swobodne, otwarte i dostępne dla wszystkich; zupełnie teoretyczne bez związku z jakiemikolwiek-bądź celami praktycznemi. Profesorowie wybierają sobie dowolnie przedmioty kursów swoich, na które uczęszczać mogą wszyscy bez wyjątku płci, wieku, narodowości. Renan (ob.), który przez długie dziesięciolecia był profesorem i dyrektorem C. de F. w następujący sposób charakteryzuje znaczenie instytu-cyi: ,,C. de Fr. odpo\Yiada potrzebom zupełnie odmiennego rodzaju niż te, dla których, istnieją uniwersytety. Uniwersytety wykładają nauki istniejące, prawdy powszechnie uznane, C. de F. korzysta z przywileju, że może prowadzić wykłady nauk jeszcze nie skrystalizowanych, „mgławicowych“, może je prowadzić swobodnie, bez ograniczeń w jakimkolwiekbądź kierunku. W najlepszych swych czasach był C. de F. w stosunku do uniwersytetu tem, czem dla Anglii były jej stare kolonie amerykańskie: schronieniem, otwartem dla każdego, kto nie znajdował zadośćuczynienia w ojczyźnie...“ C. de Fr. założone zostało r. 1530, kiedy po raz pierwszy zaczęli wykładać w u-niwersytecie paryskim lecteurs czy professeurs royaux“, otrzymujący 200 écus rocznie z szkatuły królewskiej. Początkowo byli dwaj lektorzy języka greckiego i dwaj — hebrajskiego, później dodano katedry: matematyki, wymowy łacińskiej, greckiej i filozofii łacińskiej. Franciszek I. (ob.) zamierzał w ten sposób uczynić zadość żądaniom humanistów francuskich, niezadowolonych ze scholastyki Sorbonny. Niezależnie od uniwersytetu „Lecteurs royaux“ wprowadzili trochę świeżego powietrza do stę-chłej atmosfery Średniowiecza. W liczbie pierwszych słuchaczy znajdowali się Loyola (ob.), Kalwin (ob.), Rabelais (ob.), Sorbonna w ciągu całego stulecia prowadzi walkę z nową instytucyą, oskarżając lektorów o „posiew bezrządu i kalwinizmu“, C. de Fr. przetrwało walkę i przyj ąwszy r. 1599 dewizę Docet om-nia, w r. 1772 liczyło już 18 katedr. Kon-wencya (1795 r.) zachowała istniejące katedry i pensyę profesorów podniosła do 6 000 fr. W ciągu XIX w. C. de Fr. odzwierciadlało stale kierunki naukowe i społeczne: bywało postępowem i reakcyjnem; było zależnem od panujących kierunków. W dobie reakcyi politycznej usunięto z szeregu profesorów: Tissota [ob.] (1821), Michelet’a (ob.), Qui-net’a (ob.), Mickiewicza (ob.)[1852], Rena-na (ob.) [1864]. W ciągu stulecia przybyło 20 nowych katedr, (ogólna cyfra—40) kilka labo-ratoryów, gabinetów itd. Budżet urósł z 280 500 fr. (Ib68 r.) do 509 000(1892). Wynagrodzenie profesorów wynosi obecnie 10 000 franków. Obecnie katedr jest około 40. Z dziedziny nauk przyrodniczych 10: (Claude Bernard, Berthelot [od r. 1865], Ribot [od r. 1887] z dziedziny filologii, literatury

i archeologii [gramatyka porównawcza], Maspero [egiptolo-gia], Oppert [asyryologia], Paris (literatura francuska średniowieczna [f 1903], Mickiewicz [1849 — 1852—literatura słowiańska], Leger [to samo od r. 1885], d’Arbois de Jubainville [literatura celtycka], Paweł Meyer [literatura nowożytna Europy], Reville [historya religii], Levasseur [geografia historyczna], Michelet [historya], Izoulet, Tarde [socyologiaf 1904], Paweł Janet [filozofia prawa] , Caro, Piotr Janet Wyrubow, Bergson [ filozofia i etyka ] , Flach [prawo porównawcze]. C. de Fr. posiada zupełny samorząd, którego głównym organem jest zgromadzenie profesorów. Jeden z profesorów jest administratorem ogólnym, wybieranym przez ministra oświaty i zatwierdzanym przez prezydenta rzplitej na trzy lata z liczby trzech kandydatów, przedstawianych przez zgromadzenie profesorów. Drugi kandydat zostaje mianowany wice - prezydentem zgromadzenia i wspólnie z sekretarzem wybieranym przez zgromadzenie tworzą zarząd (conseil d'administration). — P. Abel Le franc „Histoire du Collège de France (Paris 1893); art. G. C o m-payré w „La Gr. Encycl.“ XI, 955 —959.

Kollegium kardynalskie, czyli święte, zgromadzenie kardynałów, ob. Kardynalskie koli egi um.

Kollegium kościelne, jest to zarząd w parafiach ewangieltckich, polegający na tein, że i świeccy członkowie uczestniczą w zarządzie kościoła. Odpowiedniejsza byłaby nazwa rada starszych, rada seniorów, prezbyteryum. Tego rodzaju zarząd powstał już za czasów Kalwina i właściwy był pierwotnie wyznaniu helweckiemu, potem zaś znalazł zastosowanie i w parafiach wyznania augsburskiego. Z zarządem prezbyteryalnym łączy się koniecznie i jest jego następstwem zarząd synodalny t. j., że świeccy delegowani biorą udział w uaradach nad sprawami wyznania, bądź w pewnej prowincyi, bądź w całym kraju: synody dystryktowe, synody powszechne.— Odmiennym jest zarząd konsystorski, gdzie pośrednictwo między rządem a kościołem spoczywa w rękach pewnych osób, synody zaś nie mają znaczenia decydującego. Nazwa K. k-e nie odpowiada swemu celowi, bo w Rossyi taki konsystorz nazywa się K. synodu Wileńskiego. Istnieje i system episkopalny, polegający na tem, że kościół pozostaje w rękach najwyższego dostojnika kościoła —panującego. Taki system episkopalny przyjęty w kościele państwowym angielskim wywołał tem większą dążność do systemu prezbyteryalnego. Nazwa kolle-gium kościelne, o tyle jeszcze jest niedokładna, że pod nazwą kollegium (zebranie) i inne jeszcze zebrania rozumiane być mogą. Chociaż zarząd prezbyteryalny, coraz więcej sobie jedna prawa obywatelstwa, może i on popaść w jednostronność, jak to ma miejsce

Ks. a. k. u

s. r

S. K.

ze-

.1. Kel.

z angielskimi Independentami i kongregacyona-listami.

Kollegium Nobilium, ob. Konarski Stanisław i Pijarskie szkoły.

Kollegium wyborcze, tak się nazywa w krajach konstytucyjnych zgromadzenie wyborców jednego okręgu, miasta, gminy i t. d., zebrane w celu obioru deputowanego na sejm, do władz, z wyboru urzędujących — miejskich, powiatowych i t. d. Skład K. w. zmienia się pod wpływem charakteru prawa wyborczego. Obejmuje wszystkich, bez wyjątku, pełnoletnich obywateli Kantonu (ob.) powiatu, okręgu (ob. Okrąg wyborczy), gminy, albo też niektórych tylko, odpowiadających pewnemu cenzusowi wyborczemu, albo tylko mężczyzn (bądź pełnoletnich, od 25 roku itd.). Dzieje K. w. są niezmiernie złożone (np. francuskie w dobie W. Rewolucyi 1789 — 1815), gdyż odzwierciedlają walkę pomiędzy społeczeństwem, które najczęściej w całości swej pragnie powszechnego, nieograniczonego prawa wyborczego a rządem, który domaga się ograniczeń zasadniczych w kierunku klas niepo-siadających. Bliższe szczegóły ob. u Esmein'a „Wykład prawa konstytucyjnego“ (W. 1905), Meyer „Das parlamentarische Wahlrecht“ (Berlin 1901 str. 77 nn., str. 87 nu.) oraz art. Parlamentaryzm, wyborcze prawo, wyborcza lista.

Kollekcye, Kollekcyoniści, Kollekoyonowa-nie, ob. Zbiory muzealne.

Kollekta, modlitwa podczas Mszy św., ob. Collecta.

Kollektor, główna rura ściekowa, ob. Kali a 1 i z a c y a.

Kollektor, z łac. zbieracz, w^elektrotechuice zbieracz prądu, przyrząd osadzony na wale machin dynamoelektrycznych, który służy do przejmowania prądu elektrycznego, wzbudzanego w zwojach induktora, i odprowadzania go do przewodników zewnętrznych. Składa się w ogólności ze szczotek z drutu i z blachy mosiężnej, ślizgających się po induktorze i połączonych z drutami obiegu zewnętrznego; w machinach różnej konstrukcyi mają i K-y urządzenie nieco odmienne (ob. Magnetoele-ktryczne i dynamoelektryczne machiny). K. nazywa się także płyta kondensatora, łącząca się przy ładowaniu go z machiną elektryczną (ob. Kondensator). Nazwę K. nadaje się też głównym rurom ścieków podziemnych, do których mają uście rury drugorzędne, węższe (ob. Ka-nalizacya).

Kollektywizm W ogóle jestto zasada wspólnego władania, zbiorowej własności, czyli zasada zbiorowości w odróżnieniu od systemu jednostkowego. W ścisłem znaczeniu K.stanowi odmianę socyalizmu (ob.) i Komunizmu (ob.), uznaje bowiem zbiorowe kierownictwo produkcyi i zbiorowe władanie, lecz zarazem pragnie nadać jednostce pełne prawo do wy-

ników swej pracy czyli do indywidualnej własności wytworów, służących do bezpośredniego spożycia. Gdy więc komunizm jest systemem własności pracy zbiorowej, tudzież rozdziału jej owoców podług wskazówek władzy kierowniczej, K. uznaje własność prywatną kapitału spożywczego, dążąc tylko do uzbiorowienia, uspołecznienia wytwórczego kapitału. Różni pisarze i agitatorowie socyalistyczni krzewili to teoryę socyalizmu komunistycznego, to kolektwistyczne-go, często mieszając oba te pierwiastki. Zarówno Saint-Simon, jak Ludwik Blanc i Fourier ściśle odmian tych nie rozróżniali; dopiero w nowszym socyalizmie francuskim poczęły się wyodrębniać owe różnice. K., jako ścisły program zbiorowego ustroju gospodarczego, głosił w nowszych czasach socyalista francuski Guesde (ob.), propagując gwałtowny przewrót rewolucyjny na korzyść władania wspólnego, mającego się o-przeć na prawach jednostkowych korzystania z wyników produkcyi. Odtąd przez K. rozumie się we Francyi taki kierunek socyalizmu radykalnego, który, gardząc wszelką ugodowością, staje właściwie na gruncie nauki marxowskiej. W tern więc pojęciu zaciera się znowu formalna odmiana tego socyalizmu i ma się na względzie tylko krańcowość nieprzejednanego kierunku socyalistycznego.    st- A- K

Kollenchyma lub zwarcica, są to komórki roślinne, leżące pod naskórkiem, a przybierające niekiedy postać tkanki mechanicznej. Komórki, tworzące K-ę, mają kształt wydłużonych słupków z poziomemi lub skośnemi ściankami poprzecznemi i są ściśle między sobą spojone. Odznaczają się zaś tern, że ich ściany nie są jednostajnie grube. Tylko tam, gdzie trzy lub cztery takie komórki razem się stykają, ściany ich są znacznie grubsze, w innych zaś miejscach, gdzie dwie sąsiednie komórki się schodzą, ściany ich są cienkie. . Ponadto wnątrz komórek K-y znajduje się żywa proto-plazina, a czerpiąc zarazem z sąsiednich komórek, tylko cienką ścianką odgraniczonych, potrzebne materye, przyczyniają się. one również do wzrostu całej rośliny. W tern też K-a przewyższa np. łyko i włókna , natomiast pod względem wytrzymałości stoi od tamtych nieco niżej, gdyż na 1 mm. □ jej powierzchni przypada tylko 10 — 12 kg. Także i sprężystość K-y jest nieco mniejszą. Natomiast dzięki zgrubieniom swoich ścianek K-a może pełnić czynność mechaniczną, nadając sztywność organom, które bez niej nie mogłyby się utrzymać w kierunku naturalnym.

Koller albo Dummkoller, nazwa niemiecka choroby końskiej, używana najniepotrze-bniej również przez weterynarzy naszych, po polsku zwie się Wartogłowi eniem (ob.).

Koller Aleksander, austryacki generał kawaleryi (* w Pradze 3 czerwca 1813—f w Wiedniu 29 maja 1890). K. był synem podsekretarza stanu, został 1848 rotmistrzem liu-

Pyr

z przyrody szwajcarskiej, dują się w muzeum zylei.

Koller Jerzy, polityk pruski, (* 17 lutego 1823 w Jasenitz pod Szczecinem), czynny w administracyi pruskiej (1848—1868), później rolnik, r. 1866 wybrany do sejmu pruskiego należał do stronnictwa ultra-zachowawczego; 1879 wybrany przez większość zachowawczą na pierwszego prezydującego. W 1884 mianowany członkiem rady stanu, 1886— tajnym radcą.

zachowania

s. p.

ii¹'.

I.. K.

ich kierunek.

żarów, 1849 majorem, 1851 pułkownikiem, 1859 generał-majorem i odbył w tym stopniu kampanię włoską. Od r. 1866 był feldmar-szałkiem-porucznikiem, dowodził 9-tą dywizyą w Pradze, potem 14-tą w Presburgu. W r. 1871, po upadku gabinetu Hohenwarta został wodzem naczelnym wojsk w Pradze i namiestnikiem Czech. Sprawował rządy energicznie, ale oględnie, w duchu centralistycznym; 1874— 76 był ministrem państwowym wojny, następnie członkiem izby panów, gdzie należał do stronnictwa konstytucyjnego.

Koller Rudolf, malarz szwajcarski, (* w r. 1828 w Zurichu) kształcił się najpierw pod kierunkiem Ulricha, pejzażysty i malarza zwierząt; przez rok uczęszczał do akademii w Diis-seldorfiie, przebywał jakiś czas w Belgii, później w Paryżu. Lata 1850 — 51 spędził w Monachium, malując wyłącznie zwierzęta i krajobrazy. Po długiej wędrówce wrócił do miasta rodzinnego i tam treść do obrazów czerpie

Obrazy jego znaj-

Zuryskiem i w Baie 1!

s- r.

Koller Ernest Mateusz, minister pruski, brat poprzedzającego (* 8 lipca 1841 w Kantreck, 1868 —1887 landrat w Kamieniu, 1881 wybrany do sejmu rzeszy, zajął szybko wybitne stanowisko w szeregach stronnictwa zachowawczego (1881 —1888). W 1888 mianowany prezydentem policyjnym m. Frankfurtu n. M., 1889 — sekretarzem stanu w ministeryum alzacko-lo-taryńskiem, 29 października 1894—8 grudnia 1895 pruskim ministrem spraw wewnętrznych. Zaznaczył się na tern stanowisku, jako zaciekły wróg demokracyi społecznej, Polaków, (16 lutego r. 1895 bronił w sejmie pruskim działalności budzącego się wówczas ruchu hakaty-stycznego przeciwko skargom ks. Jażdżewskiego, Molty’ego, Mizerskiego), bronił t. z. ustawy przewrotowej (Umsturzvorlage), dyktatury w Alzacyi, występował przeciwko wszelkim objawom wolności nietylko w zakresie życia politycznego, ale i umysłowego. Między innemi zakładał protest przeciwko wystawieniu „Tkaczów“ Haupt man n a (ob.). Na skutek nieporozumień z kolegami w ministeryum oraz chybionego oskarżenia redaktora „Preussische Jahrbücher“ Delbrücka, które zmuszony był cofnąć (D. poddał stosunek K. do demokracyi społecznej zjadliwej krytyce w „Preuss. Jahrb.“ t. 82. str. 183 i skutkiem tego pociągnięty został do odpowiedzialności karnej z tytułu obrazy policyi). Pomimo osobistego porozumiewania się Delbrück nie odwołał swych oskarżeń, natomiast K. z rozkazu cesarskiego cofnął skargę 80 listopada, a 8 grudnia podał się do dymisyi i wrócił na stanowisko sekretarza stanu dla Alzacyi i Lotaryngii. Był to zawsze jeden z najwytrwalszych i najbardziej namiętnych przywódców reakcyi pruskiej.

Kollswijn Roeland Antoni, historyk literatury holenderskiej (* 30 marca r. 1857 w Amersfoort). Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Lipsku, otrzymał stopień doktora za rozprawę p. t. „Ueber den Einfluss des holländischen Dramas auf Andreas Gryphius“ (r. 1880). W r. 1892 został dyrektorem szkoły realnej w Amsterdamie. Drukował swoje artykuły („Uber die Quelle des Peter Squenz“ i inne) w „Archiv für Litteraturgeschichte“, wydawanym przez Schnorra. Napisał obszerną biografię p. t. „Bilderdijk, zijn Leven en zijne Werken“ (Amsterdam 1891). Wydał, zaopatrzywszy komentarzami, dzieła S. Coster'a (Haarlem 1883), poezye Broekhuizen’a (1883), dzieła Hooft’a (1884) i Bredero (1885), a swe-mi broszurami: „Onze lästige Spelling“ (1891) i „Onaannemelijk“ (1893); przyczynił się do wywołania ruchu, dążącego do uproszczenia pisowni.

Koleyn, (Koleyn ) castr um Colayne, w „Sł. Geograf.“ zgoła niewłaściwie Ko li nia ny, jedna z dawnych warowni (pilkalni) litewskich, broniąca brzegów Niemna. Leżała pomiędzy Ingydami (Weloną) a Bisseną, ta ostatnia była niżej położona. Dusburg wspomina pod r. 1290 o wyprawie 500 jeźdźców i 2 000 piechoty krzyżackiej przeciw Koleynie. W twierdzy znajdowało się 120 dzielnych wojaków, a przywodził im capitaneus Surminus. Litwini mężnie się bronili, wszyscy prócz dwunastu byli w ranach, a krew jak woda ściekała ze ścian twierdzy. Krzyżacy nie zdobyli twierdzy. Lepie) powiodło się im w roku następnym, 1291. Komtur Bertoldus Bruhave z Królewca z 1500 wojska ruszył na wyprawę, a po drodze znalazłszy castrutn Colayne pustą, zniszczył ją ogniem. Twierdza ta od tego czasu znika ze stronic kroniki. Voigt przypuszcza, iż Kol-leyn leżało tam, gdzie dzisiaj znajduje się wioska Kaltienai. Ale przypuszczenie to jest dość niepewne.

Kollimacya (Kolimacya), zapewne w pierwotnem brzmieniu kollineacya, zatem zgodność dwóch linij, ich zbieg, wspólny W astronomii rozumie się przez K. dokładne utrzymanie kierunku widzenia, ogół działań do celu tego wiodących w szczególności tyczy się to przyrządów, służących do mierzenia kątów, a K. oznacza w takim razie zgodność kąta na przyrządzie odczytanego z kątem istotnie do zmierzenia danym. Linia k o 1 i m a c y i, linią k o 1 i-

za spektralna).

macyjną, nazywa się linia, idąca w kierunku widzenia, przy obserwacyi zatem lunetą jest-to linija, łącząca punkt obserwowany z pun-kte m przecięcia się nici, w ognisku szkła przedmij owego rozciągniętych. Linia ta winna być rówwoległa do promienia koła podzielonego na stopnie, który jest zwrócony do odczytywanego punktu podziałki; odstępstwo od tego kierunku stanowi błąd kolimacyjny. Błąd taki jest nieunikniony przy najstaranniejszej nawet konstrukcyi przyrządu astronomicznego; nie jest to zresztą wielkość stała dla danego przyrządu, zależy bowiem od zmienności temperatury, należy go tedy przed każdą obserwacyą oznaczać. W tym celu obserwuje się pewną gwiazdę najpierw bezpośrednio, a następnie jej obraz odbity od powierzchni rtęci, tworzącej zwierciadło poziome; luneta przebiega przy-tem łuk, wyrównywający podwójnej wysokości gwiazdy czyli podwójnemu wzniesieniu jej nad poziom , czyli obraz gwiazdy w zwierciadle wypada pod tym samym kątem pod poziomem, pod jakim gwiazda bezpośrednio widziana jest nad poziomem, połowa więc sumy kątów, odczytanych na podziałce koła przy bezpośredniej obserwacyi gwiazdy, i przy obserwacyi przez odbicie, daje dokładnie kierunek poziomy, a tern samem błąd kolimacyjny. Inna metoda oznaczania tego błędu polega na odwracaniu lunety, co wymaga odpowiedniego urządzenia. Gdy błąd kolimacyjny jest już wyznaczony, można go usunąć przez należyte ustawienie siatki nitek w lunecie, co się dokonywa przy pomocy śrubek, dozwalających ją przesuwać w kierunku poziomym i pionowym. Soczewka wraz z siatką, i w ogólności całe urządzenie, służące do usuwania błędu kolima-cyi stanowi k o 1 i m a t o r. Przy mierzeniu kątów za pomocą sekstansu trzeba również wprowadzić poprawkę, zwaną kol imac y ą (ob. Seks tans). W przyrządach spektralnych ko-limatorem nazywa się soczewka, której o-gnisko przypada w szczelinie, dopuszczającej do przyrządu wiązkę promieni światła; promienie więc po przebieżeniu soczewki przyjmują kierunki między sobą równoległe (ob. Anali-

S. K

Kollimator, ob. Ko 11 i macy a. liollin, ob. K o 1 i n.

Kollizya norm prawnycii ma miejsce wtedy, gdy przychodzi rozpatrywać sprawy dotyczące: osób, nie mających miejsca zamieszkania w granicach panowania prawa miejscowego, majątku, znajdującego się po za granicami temi, umów, zawartych pod rządem innych ustaw prawnych. Przy rozpatrywaniu sporów, wynikających na tle takich warunków, należy przedewszystkiem wiedzieć, jakiemi normami trzeba się rządzić: czy normami prawa, obowiązującego w danem miejscu (lex fori), czy też prawa, obowiązującego w miejscu żarnie-szkania osoby (lex domicilii), czy prawa obowiązującego w miejscu, gdzie się znajduje majątek (lex rei sitae), czy wreszcie prawa obowiązującego w miejscu, gdzie zawarta zostało umowa (lex loci actus). W stosunkach prawnych pomiędzy krajowcami a cudzoziemcami K-e takie są oczywiste. U nas częste nawet w granicach jednego terytoryum etnograficznego, gdzie w Galicyi obowiązuje kodeks au-stryacki, w Poznańskiem— niemiecki, w Król. Polakiem kodeks Napoleona. K-e z biegiem czasu, z pochodem postępu dziejowego stają się coraz częstsze i zawilsze, a to skutkiem coraz liczniejszego pomieszania przedstawicieli różnych narodowości w środowiskach handlu i przemysłu tegoczesnego. W Berlinie, Paryżu, Londynie jest więcej obywateli szwajcarskich niż w Lozannie, więcej obywateli włoskich niż w Weronie itd. Stąd możliwość coraz większa zatargów, K-yi norm prawnych, rządzących stosunkami osobistemi i majątkowemu obywateli. Stąd coraz większe znaczenie prawa międzynarodowego prywatnego (ob.). K-e norm prawnycii mają swoją długę historyę. W zaraniu Wieków Średnich kierowano się zasadą narodowościową (osobistą), w myśl której każdy człowiek podlega prawu swego plemienia a więc rzymianin rządzi się prawem rzymskiein, frank—frankoń-skiem, aleman —alemańskiem, itd. Wzrost feo-dalizmu, i zwierzchności terytoryalno - feodali-stycznej prowadzi do panowania drugiej zasady tery tory alnej, w myśl której rządzą zawsze prawa danego terytoryum bez względu na pochodzenie osób, na niem przebywających (zasada osobista zachowana tylko względem niektórych osób —np. względem duchowieństwa). Rozwój handlu i obrotu gospodarczego musiał ujawnić niedoskonałość tej zasady w wysokim stopniu jednostronnej i niesprawiedliwej, drogą zwyczaju poczęto rozpatrywać niektóre u-mowy dotyczące ruchomości, prawa spadkowego itp. według ustaw, panujących w miejscu znajdowania się przedmiotów umowy i powoli zapanowała zupełna anarchia w tej dziedzinie; w różnych miejscowościach stosowano do tych samych stosunków prawnych różne zasady prawne. Pierwszą próbę uporządkowania stosunków dali komentutorowie (ob.), którzy podzielili prawa na statuta personalia, realia i mirta, stosownie do tego, czy dotyczą osób (ich stanu cywilnego, zdolności prawnej itd.), ich rzeczy oraz innych stosunków. W pierwszym wypadku stosowali prawo zamieszkania {lex domicilii), w drugim—lex rei sitae (zasada rzeczowa, stosowana do nieruchomości), w trzecim lex loci actus tj. prawo miejscow ości, w której umowa została zawierana {locus regit actum). Teorya komentatorów panowała w ciągu XVI, XVII i XVIII stulecia i znalazła sobie sankcyę w prawodawstwach XVIII i początku XIX w. (pruski Landrecht, K. cyw.

którą ukrywa się różnorodność antropologiczna“. Klasyfikacyę typów rasowych (i wygłaszane przygodnie wywody o stosunku tych typów do narodowości) K. zawarł w następujących pracach : „Beiträge zur einer Kraniologie der europäischen Völker“ („Archiv für Anthr., XIII i XIV, 1881 —1883); „Europäische Menschen-rassen“(„Mitth. Anthr. Ges.“ Wiedeń, 1882, XI); „Ueber Menschenrassen“ („Corr. Blatt“ XIII, 1882); „Die in der Schweiz vorkommenden Menschenrassen“ (pospołu z Hagenbachem, „Verh. der naturforschend. Ges.“ Bazylea VI, 1885); „Rassenanatomie der europ. Menschenschädel“ (t-że, VIII 1886); „Abgüsse der europ. Grundrassen“ („ Verh. Berl. Anthr. Ges.“ 1889); „die Menschenrassen Europas und die Frage nach der Herkunft der Arier“ („Corr. Blatt“ XXIII, 1892; to samo po francusku w Compte rendu du Congr. intern, d’anthr. à Moscou I, 1892“); „die Formen des Ober-und Unterkiefers bei den Europäern“ („Schweiz Vierteljahrschrift für Zahnheilkunde“, Zurych 1892, II); „Die Persistenz der Rassen und die Rekonstruktion der Physiognomie Prähistorischer Schädel“ (Arcli. für Anthr.“ XXV, 1902). W ostatnich czasach K-a pociągnęły ludy kar-

austryacki, Code Napoléon). Późniejsza praca krytyczna ujawniła wielkie jej braki i dziś nielicznych tylko posiada zwolenników (Dernburg). Bliższe szczegóły ob. Prawo prywatne międzynarodowe

Kollmann Juliusz, jeden z wybitniejszych antropologów chwili obecnej, któremu ta gałąź nauki zawdzięcza bardzo wiele (* 24 lutego 1834 w Holzheim pod Dillingen n. D ). K. odbywał studya swoje w Monachium i Berlinie, a następnie uzupełniał wykształcenie swoje w Paryżu i Londynie, habilitował się w Monachium w r. 1862. W r. 1870 zostaje profesorem nadzwyczajnym anatomii w Monachium, w r. 1878 powołany na profesurę zwyczajną do Bazylei. Z zakresu anatomii ogłosił: „Ueber den Verlauf des Lungenmagen-Nerven in der Bauchhöhle“ (1860), „Atlas der allgemeinen tierischen Gewebelehre“ (Lipsk 1860), „Entwicklung der Adergefechte“ (t-że 1862), „Mechanik des menschl. Körpers“ (Monachium 1874)

Körpers“ (Lipsk 1886). Studya systematyczne nad anatomią uzdolniły K-a do wydajnej pracy w zakresie antropologii fizycznej. Ukazuje się szereg pięknych monografij, w których usiłuje K. uklasyfikować typy czaszek i stwa- łowate Europy przedhistorycznej.

s. i*

„Plastische Anatomie des menschl.

W tyrn

rza rubryki odpowiednie (ob. Kraniome- przedmiocie napisał: „Das Schweizersbild hei trya). W związku z typami czaszki'bada on Schaffhausen und Pygmäen in Europa“ („Zeits. trwałość samych typów i dochodzi do wniosku, ! fürEthnol. XXVI, 1894). Brał udział bardzo

że „odmiany te siedzą w Europie od niepamiętnych czasów; odnajdujemy je w grobowcach wieku Merowingów, okresu rzymskiego i przedrzymskiego, w osadach nadwodnych, w ogóle wstecz przez wszystkie wieki, z których posiadamy czaszki —aż do epoki dylu-wialnej. Europejczyk występuje zawsze w skończonej postaci ze wszystkiemi swojemi cechami anatomiczno-rasowemi. W tej mierze nic się nie zmieniło. Kraniologia oparła ten swój wniosek na dostatecznej podstawie. Podobnie, jak daleko sięgniemy w przeszłość, oczom naszym przedstawia się Amerykanin. Tak samo wreszcie rzeczy stoją z Azyatą. Ta trwałość znamion rasowych sprawia, że pierwotne formy europejskie lub azyatyckie wciąż wypływają mimo ciągłego krzyżowania“. Trwałość typów czaszki doprowadziła K-a do analizy stosunku, istniejącego pomiędzy rasą fizyczną a narodowością. „Dzięki wielokrotnemu krzyżowaniu rasy zostały wzajemnie poplątane w sposób najrozmaitszy, do tego stopnia, że okazy różnej rasy znajdują się wśród rodzeństwa i nawet w tej samej osobie“, drębne ludy europejskie ^składają się, jak gdyby, z monet jednowartościowych, lecz monety te pochodzą z różnych mennic;A* są zmieszane w najrozmaitszym stosunku ilościowym... rasa najzasobniejsza w przedstawicieli w kraju nadaje piętno antropologiczne narodowi i właściwy mu charakter rasowy... Narodowość opiera się na wspólności kulturalno-lingwistycznej, pod

U. K

energiczny w doprowadzeniu do skutku ankiety antropologicznej nad dziatwą szkolną w Szwajcaryi i rezultaty jej ogłosił w monografii: „Die statistischen Erhebungen über die Farbe der Augen, der Haare und der Haut in den Schulen der Schweiz“ (w „Denkschriften der Schweiz. Ges. für die gesammten Naturwissen-chaften, XXVIII, Zurych 1881). W r. 1896 opublikował monografię „Der Mensch“ w pracy Nuescha „Das Schweizersbild“. Nadto ogłosił wiele drobniejszych przyczynków o czaszkach kopalnych.

„0-

Kollmann Paweł, statystyk niemiecki (* 10 Marca 1842 r. w Lubece), od r. 1872 pozostaje na stanowisku dyrektora biura statystycznego w Oldenburgu. Wydaje czasopismo urzędowe „Statistische Nachrichten über das Herzogthum Oldenburg“ (od tomu XIV), w którem zamieścił cały szereg ważnych poszukiwań statystycznych, dotyczących specyalnie spraw zaludnienia, dobroczynności i opodatkowania gminnego. Ogłosił wiele rozpraw w czasopismach specyalnych: „Jahrbuch für Gezetzge-bung u. Volkswirtschaft“ (Schmollera), „Jahrbücher fuer Nationalökonomie und Statistik“

(Conrada) itd. Z wydanych oddzielnie należy wymienić: „Das Herzogthum Oldenburg in seiner wirtschaftlichen Entwickelung während der letzten 25 Jahre“ (1878); „Das Herzogthum 0. während der letzten 40 Jahre“ (1893); „Statistische Beschreibung der Gemeinden d. Her-

zogthums Oldenburg“ (1897),

s. P,

Kollodyum (Kolody on, spolszcz.), Klei- bywa również do wyrobu żelatyny wybucho-na, jest rozpuszczoną w eterze i wyskoku mie- wej (prochu bezdymnego), otrzymywanej przez szamną estrów azotanowych celulozy (niesłusz- rozpuszczenie waty kolodyonowej w nitro-nie, choć powszechnie zwanych ni t r o c e 1 u 1 o- glicerynie w równych częściach, z a m i), powstających przy działaniu kwasów azotowego i siarkowego na celulozę. Zależnie od warunków reakcyi, powstają wytwory, o różnorodnych własnościach. Przy krótkotrwałem działaniu na zimno mieszaniny 1 cz. kwasu octowego i 2— 3 cz. kw. siarczanego na starannie oczyszczoną bawełnę otrzymuje się bawełnę strzelniczą czyli piroksylinę, będącą w przeważnej części sześcioazotanem celulozy; przetwór ten jest materyałem silnie wybuchowym, nie rozpuszczalnym ani w eterze, ani w wyskoku, ani w mieszaninie ich obu.

Mut.

Sztuka lekarska, a zwłaszcza chirurgia, posługuje się dość często przetworem tym, nazywającym się po polsku kle i u ą, używając go do opatrunków ran drobniejszych, otarć skóry, o-parzeń lżejszych, odmrożeń, a także czasem przeciwko róży (oh.) i w zapaleniach niektórych, z zamiarem zużytkowania ucisku, który wywiera kleina po zaschnięciu, szczególnie nałożona w warstwie nieco grubszej. Jeżeli nie chodzi o ucisk, lepsza jest w użyciu kleina sprężysta (Côllodium elasticum) t. j. taka, do której dodano nieco oleju rąeznikowe-go (oleum Ricini), w stosunku kropli jednej na 6 gramów, przez co staje sie miększą i po-datniejszą.—Na rany nakłada się opatrunek klei-nowy w ten sposób, że pokrywa się je opaską z tkaniny cienkiej, bawełnianej lub jedwabnej,którą się następnie pomazuje pędzelkiem umoczonym w kleinie; opatrunki tego rodzaju przylegają bardzo szczelnie i osłaniają ranę dokładnie. Na oparzenia, odziębienia i t. p, nakłada się za pomocą pędzelka kleinę wprost na skórę, na której tworzy skorupkę cienką i przezroczystą.—Zmycie kleiny ze skóry nie jest rzeczą wcale łatwą, gdyż bardzo mocno do niej przywiera, najskuteczniej użyć można do tego eteru octowego (ob.). — Oprócz zwyczajnej w u-źyciu jest też kleina pryszcząca (Col. cantharidatum), sporządzana za pomocą eteru, w którym mokły kantarydy; jest to środek pryszczący (vesicans) bardzo dobry i w zastosowaniu łatwy (por. Pr y s zczydła). Do przy-żegania powierzchownego, zwłaszcza t. zw. znamion macierzystych (Anyiotelectasia), stosowana bywa kleina żrąca ( Col. corrosivum s. escharoticum), składająca się z 1 części sublim atu czyli chlorku rtęci (Hydr ar-gyrum bichloratum) i z 8 części kleiny zwykłej.—Odmianą kleiny jest t. zw. Al kol en Sutten a, tj. roztwór bawełny strzelniczej w wyskoku: aby go osiągnąć, należy bawełnę rzeczoną umyślnie przygotować w sposób właściwy, co jest rzeczą dość trudną i nie zawsze udającą się, nadto alkolen nie tak dobrze i szczelnie przylega do skóry, jak kleina.

Kollograf, rodzaj hektografu.

Kolloidy. Pojęcie wprowadził do nauki Graham: znamienna cecha ciał tej ka-tegoryi, kolloidów, w przeciwstawieniu do reszty ciał, t. zw. krystaloidów, polega na znacznej szybkości dyfuzyi przez błony zwierzęce lub roślinne. Jeżeli walec, zamknięty u dołu pergaminem, napełnić rozczynem mieszaniny K-u i krystaloidu i wstawić do naczynia, zawierającego czystą wodę (często odświeżaną), to po pewnym czasie krystaloid zostanie usunięty z.walca, pozostanie zaś czysty roztwór kolloidalny. Tego rodzaju postępowanie nosi

Używana do wyrobu K. nitroceluloza stanowi mieszaninę cztero- i pięcio - azotanów celulozy:

C₁₂H₁₆(N0₃) ₄.0₆, albo C1vH₁₅ (N0₃) ₅0₅ i nazywa się zwykle piroksyliną rozpuszczalną lub watą kolodyonową. Wytwór ten otrzymuje się przez poddawanie 1 cz. oczyszczonej bawełny działaniu mieszaniny z 20 cz. saletry sproszkowanej z i 30 cz. stężonego kwasu siarczanego; po dobrem przemieszaniu pozostawia się wszystko w spokoju na 24 godzin w ciepłocie 28 —30°C; po odsączeniu należy staranie wymyć wodą chłodną, dopóki nie zniknie odczyn kwaśny, w końcu przemywa się wodą gorącą. Zamiast saletry i kwasu siarczanego, jako mieszaniny estryfikującej, można użyć również kwasów azotowego (c. g. 1. 424) i siarczanego (1. 833) w stosunku 89:104; w takim razie ciepłota nie powinna przekroczyć 8°. Z pozoru wata kolodyonową jest podobna zupełnie do zwykłej bawełny, przy 150 — 160° zapala się z małym wybuchem, przez gotowanie z roztworem chlorku żelazawego może być z powrotem zamieniona na bawełnę zwykłą.

r.

Dr J. P.

Dla otrzymania K. watę kolodyonową rozpuszcza się w mieszaninie 3 cz. wyskoku i 15 — 20 cz. eteru; otrzymany roztwór jest płynem prawie bezbarwnym, gęstym, który po wylaniu na jakąkolwiek powierzchnię szybko wy-parowywa, pozostawiając skórkę delikatną, przezroczystą, elastyczną i nierozpuszczalną w wodzie.—Po raz pierwszy K. było przygotowane w 1848 przez Meynarda w Bostonie i zalecone do celów chirurgicznych (ob. niżej). Obszerne zastosowanie (szczególniej w czasach dawniejszych) znajduje K. w fotografii, dla otrzymywania obrazów negatywnych; dla celów fotograficznych wyrabiana bywa t. zw. k o 11 o i d y n a, otrzymywana przez działanie na watę kolodyonową kwasu siarkawego. W dalszym ciągu wata ko-lodyonowa służy do wyrobu celuloidu, masy podobnej do rogu lub ebonitu, używanej do wyrobu wielu przedmiotów galanteryjnych, lecz posiadającej tę złą stronę, że przedstawia znaczne niebezpieczeństwo ogniowe; celuloid otrzymuje się przez ścisłe zamieszanie (pod ciśnieniem) waty kolodyonowej z kamforą; używana

Wielka Ene. Pown. Ilułtr. Ze«*. 240a T. XXXVII.

M. C.

nazwę dyalizy. Stan koloidalny właściwy jest zarówno ciałom nieorganicznym, jak i organicznym. Metale, w szczególności szlachetne, oraz wodorotlenki metali, kwasy: krzemowy, wolframowy, wanadowy, siarczki arsenu, miedzi itp., wszystkie te ciała przj strącaniu w roztworze wodnym są otrzymywane pierwotnie w stanie kolloidalnym. Najwięcej przedstawicieli K. posiadają w świecie roślinnym i zwierzęcym i odgrywają nader ważną rolę w procesach życiowych; żywica, klej, białko, fermenty niezorganizowane i zorganizowane—oto najważniejsze przykłady K-ów organicznych. Roztwory kolloidalne są to ciecze przezroczyste, czasem bezbarwne, częstokroć zabarwione, nie różniące się z pozoru niczem od roztworów krystaloidów. Szczegółowsze badania wykryły jednak znaczne różnice pomiędzy roztworami „rzeczywistemi“ i kolloidalnemi“, wskutek czego te ostatnie otrzymały nazwę pseudo r o z-tworów. Jeżeli przez pseudoroztwór przesłać skoncentrowany pęk światła, część promieni zostaje rozsiana a światło przez roztwór zostaje polaryzowane (zjawisko Tyndalla). Zjawisko to uważane jest przez znaczną część u-czonych za dowód niejednorodności roztworów kolloidalnych: roztwory te nie są roztworami, lecz raczej zawiesinami nader drobnych cząstek, dla gołego oka niewidocznych. Skutkiem ogrzewania, a zarówno pod wpływem soli, kwasów i zasad, K. przechodzą w stan nierozpuszczalny: hydrożel. Przemiana ta czasem bywa odwracalną, czasem zaś nie; w pierwszym wypadku hydrożel po ochłodzeniu lub po usunięciu soli znów się rozpuszcza czyli zamienia się w hydrozol. Roztwory kolloidalne różnią się od rzeczywistych i w tym względzie, że okazują nader małe ciśnienie osmotyczne; wskutek tego ich temperatura zamarzania i wrzenia nie wiele się różni od temperatury zamarzania i wrzenia czystej wody. Małe ciśnienie osmotyczne, zdawałoby się, dowodzi tego, że K. posiadają niepomierną wagę cząsteczkową, od 2 000 do 10 000, czyli że są one niezmiernie spoli-meryzowane. Jednak można przypisać różnice temperatur zamarzania i wrzenia domieszkom krystaloidów i uznać K. za pozbawione ciśnienia osmotycznego, zgodnie z teoryą zawiesin. K. nie są przewodnikami prądu; jeśli jednak roztwór kolloidalny, po dodaniu soli, poddać elektrolizie, to K-d wędruje w kierunku prądu lub przeciw prądowi, zależnie od swej istoty oraz elektrolitu. To zjawisko, wspólne wszystkim K-om, zwane jest endo-smozą elektryczną. Wogólności K. zachowują się biernie: dodanie K-u do roztworu krystaloidu nie wpływa ani na szybkość dyfu-zyi ostatniego, ani na przewodnictwo elektryczne, mimo to iż tarcie wewnętrzne wzrasta znacznie. Reakcye chemiczne zachodzą również szybko w żelatynie, jak i w czystej wodzie. Nader uderzające jest katalityczne

działanie niektórych K-ów, np. kolloidalnej platyny i innych metali, na utlenianie wodoru, wreszcie katalityczne działanie fermentów nie-zorganizowanych na rozszczepienie cukrów, glu-kozydów itp. Jakkolwiek właściwość ta nie jest cechą wszystkich K-ów, jednak można na razie przypisać katalityczne działanie szczególnemu stanowi, w jakim się K. znajdują, spe-cyalnie zaś wielkiej powierzchni, którą się w myśl teoryi zawiesin mają odznaczać. Wspólną cechą wszystkich katalizatorów kolloidalnych jest ich czułość zarówno na zimno jak i na gorąco, wreszcie na trucizny, unicestwiające ich działanie. Wszystko to sprawia, że dostarczają jakoby prawzoru dla zjawisk, zachodzących w organizmach (ob. K a t a 1 i z a), K. znajdują szerokie zastosowanie w praktyce: w fabrykacyi płyt fotograficznych, materyałów wybuchowych, elementów galwanicznych itp., jako podłoże stałe, w któ-rem reakcye mimo to odbywają się z jednakową szybkością jak i w płynach.

Kolloidyna, ob. Ko 11 ody um.

Kollokacya, instytut dawnego prawa polskiego prywatnego, oznacza ubezpieczenie się danego wierzyciela w pierwszeństwie przed innemi co do uzyskania kapitału, pożyczonego na obcy majątek (nieruchomość). Instytut ten rozwijał się stopniowo, na drodze prawa zwyczajnego, o czem świadczą księgi sądowe z XV w. Zapis ziemi Krakowskiej z 1419 r. (Helcel, II ,N° 1675) świadczy, iż wcześniej zapisany dług unicestwiał później uczynioną sprzedaż, o ile miała ona szkodzić prawom pierwszego wierzyciela — instytut pierwszeństwa potiorita-tis jeszcze nie zupełnie się ukształtował. W notatce ziemi Sanockiej z 1443 r. (Ak. Gr. i Ziem. XI, 1651) wyraźnie zaznaczono, że późniejsza inskrypcya nie może wadzić zapisom poprzedzającym. W drugiej połowie wieku już się całkowicie dobitnie zarysowuje instytut K. W r. 1453 powołują się na poprzednio uczyniony zapis w tym celu, by nowe wymagania wierzycieli mu nie szkodziły (A. Gr., XII, «M 2552). W r. 1467 jednakże stron używa eks-cepcyi prioris inscripcionis, jako skutecznego środka w walce z przeciwnikiem (ib. J\® 3419). Już zupełnie wykształcony, został ten instytut określony bliżej na drodze ustawodawczej w XVI st. Ustawa 1588 r. (Vol. leg. II, 1219) w ten sposób, jakeśmy to wyżej zaznaczyli, określa K., rozwijając ją nieco w szczegółach. Zapis musi być wprowadzony do ksiąg „właściwych“ ziemskich lub grodzkich, lub też dokonana oblata przez wierzyciela, dłużnika lub ich sługę; potioritas liczy się od chwili podania aktu do ksiąg. Pierwszeństwo niema mocy w tym tylko wypadku, gdyby pierwszy zapis był nieważny z prawa lub gdyby kto późniejszy był faktycznym trzyletnim posiadaczem majątku (triennalis possessor). O ileby wierzyciele mieli podejrzenie co do słuszności pierwszego lub pierwszych zapisów, mogą sprawę

poddać badaniu sądowemu (ib. 1220). „Panie wienne, któreby na dobrach, per jare victum utraconych, pierwsze oprawę i posesyę ich miały, niż kredytów prawo, mają zostawać w posesyi oprawy swej“. Ich zaś sukcesoro-wie, albo i same w razie powtórnego zamężcia są „na skupie“ wierzycieli. Instytut, w ten sposób reformowany, przetrwał długie wieki, ulegając zmianom li tylko co do kompetencyi sądów (1669 r. Vol. V, 10 i 1726, Vol. VI,

Kolluthos, poeta grecki, pochodzący z Ly-kopolis w Górnym Egipcie, na początku VI w. po Chr. skomponował nędzną epopeję o 392 wierszach o „Porwaniu Heleny“. Wydawali ten utwór kilka razy: Lennep (Łeeuwarden 1747), Schäfer (Lipsk 1825), I. Bekker (Berlin 1816), Abel (tamże 1880), a przetłomaczył go na język niemiecki Passow (Güstrow 1829).

Kolluzya (Coliunio) oznacza tajemną z m o-w ę. Prawo rzymskie unieważniało wyzwolenie (,manumissio) niewolnika, uskutecznione za pomocą tajnej zmowy między panem a niewolnikiem. Mianowicie uchwała senatu, wydana za czasów cesarza Marka Aureliusza, określa bli-

Pyr

460), bądź to stopniowo rozszerzany na wszystkie ziemie Rzpltej z pewnemi zmianami (1673 na Wołyń Vol. V, 122, na Podlasie 1676, Vol.

V, 655). Dopiero w pierwszej połowie XVIII stulecia przyłączono nowe przepisy. W r. 1726 j żej formalności procesu de ingenuitate, wyto-postanowiono (Vol. leg. VI, 467),'iż wierzyciel ! czonego wyzwoleńcowi, który uzyskał prawa

ma prawo dochodzić praw swoich na majątku bez względu na osobę właściciela, który „do swego ewiktora regres mieć będzie“. Jeżeli zaś wierzycieli jest więcej, niż jeden, nie mają oni szkodzić prawom „aktualnych poseso-rów“, lecz mogą dochodzić praw na innej własności dłużnika lub jego sukcesorów (ib. 175). W r. 1736 wprowadzono jeszcze jedną zmianę (ib. 676): „Skrypta, albo obligi od zagranicznych otrzymane i prokurowane, które w trybunale,filie są przyznane, nie mają się ściągać do dóbr tych, w których nie są in pos-sesione ci, co się dłużyli“.

T. 1).

obywatelstwa rzymskiego w sposób niegodny. Skarga de ingenuitate przedawniała po upływie 5 lat. Por. Dig. 40, 16. Cod. 7, 20 de collu-sione detegenda.

,\l. Han

Kollokwia,'ob. Colloquia.

Kollonitsch (Kolio nich, Kollonitz, G ol lonitscli), rodzina pochodząca z Kroacyi. Leopold hrabia (* 26 października r. 1631 w Komornie- f 19 stycznia r. 1707), kawaler maltański, okazał przy obronie Krety przeciwko Turkom taką waleczność, że przez W. mistrza zakonu został mianowany kasztelanem Malty. 1659 dowodził wojskami zakonu pod Mailbergiem w Niższej Austryi. Wkrótce wstąpił do stanu duchownego; w r. 1667 był wy święcony, już w r. 1668),został biskupem Neutra na Węgrzech, 1670 biskupem Wiener-Neustadt, 1672 prezydentem kamery dla Węgier. W ciężkich latach 1679 — 1683 zjednał sobie wielką popularność; podczas ' zarazy morowej w Wiedniu stanął na wysokości obowiązków kapłana, zaś podczas oblężenia przez Turków, był duszą opieki nad ludnością. W r. 1685 został biskupem w Raab, 1691 arcybiskupem w Kalocsy i kardynałem, a w r. 1692 „rzeczywistym ministrem stanu i konferencyi

Kollyrydyanie, sekta w Arabii, powstałai ok. r. 373. Zwolennicy jej oddawali N. Mary. Pannie cześć boską i na znak tej czci składa, li Jej na ofiarę pewnego rodzaju placki, zwa ne z grecka Collirides, stąd nazwa sekciarzy’ Urząd kapłański, jeżeli nie całkowicie, to w ka" żdym razie przy składaniu pomienionej ofiary’ sprawowały kobiety, obwożąc owe chleby w pe' wnych porach roku na wozach, w białe obrusy przybranych. Występował przeciwko tej sekcie św. Epifaniusz (haeres. 59). Ob. Baronius A. C. 373, n. 50.

Kolmacya, Kolmatacya czyli N a m u leni e (    fr.) użyźnianie ziemi za pomocą

pokrycia jej warstwą namułu czyli mady, będącego produktem wietrzenia, obfitującym w związki kwasu fosforowego z wapnem, oraz soli potasowych. Namulenie takie, historycznie stwierdzone, odbywa się ciągle w znacznych rozmiarach w deltach większych rzek, Nilu np. (dolny Egipt), Wisły (żuławy gdańskie i malbor-skie), Po (Lombardya) i innych. Wylewy tych rzek osadzają na niskich brzegach, gdy prąd ich przy uśeiu jest mniej rwący, namuł w wodzie zawieszony. Dla dowolnego kierowania ślepemi siłami przyrody sztuka inżynierska obmyśliła prawidłowe sposoby postępowania przy K-cyi, wiele mające podobieństwa z nawodnienie m. Mętne od zawieszonego w nich namułu wody rzeki, za pomocą kanałów i rowów dopływowych o bardzo nieznacznym spadku, doprowadzane są do ogroblowanej prze-cesarskiej“ oraz prezydentem kamery nadwor- 1 strzeni, gdzie rozlewając się, pozostają przez nej. Nareszcie r. 1695 osiągnął najwyższe sta- j pewien czas w spoczynku, dopóki zawieszony nowisko, bo mianowano go arcybiskupem w w nich namuł się nje osadzi; pozostałą, pra-Gran i prymasem Węgier. Wtedy to uwyda-    wie już czystą wodę, spuszczają do kanałów

St Rew

tniła się jego niezwykła gorliwość w nawra- j rowów odpływowych.

Kolmar, miasto w W. Ks. Poznańskiem, ob. Chodzież.

caniu na katolicyzm Węgrów i Siedmiogro- j Kolmar, miasto w Alzacyi Wyższej, ob. dzian i protegowanie jezuitów, jako przedsta- J Colmar, wicieli tej idei.—Bibliog. Maurer „Kardinal •

Pyr.

Leopold Graf K.“ (Innsbr. 1887).

Kolmer, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu błękitneiu trzy sześciopromienne gwiazdy złote: dwie i jedna. Nad bełmem w koronie szlacheckiej na gonie pawim sześciopromienna gwiazda złota. Herb rodzinny Kolinerów (Cólmerów), patry-cyuszów gdańskich, z których Klemens, Jan, Filip, Reinhold i Karol Ernest otrzymali indy-gienat polski w latach 1658 i 1685. Źródła: Volum. Le- J gum IV, 568 i V, 715; Sieb-macher VI, 4, 7; Rietstap: Armorial général.

Fig. 59. Koliner (herb)

osa-

z miasta, różnych miejskich podatków, 7 młynów i dwu wójtostw Kolneńskiego i Borkowskiego (wieś Borkowo na obu brzegach Skrody położona) czynił złp. 1638 gr. 19. Po wojnie szwedzkiej wyniszczone s-two przynosiło wszystkiego złp. 220 gr. 4. W r. 1771 było w posiadaniu podczaszego kor. Ignacego Badowskiego, który z niego opłacał kwarty złp. 107 gr. 17 a hyberny złp. 8 gr, 5. Po upadku państwa Polskiego s-two przechodziło różne koleje, wreszcie zostało własnością rządową syjską. Według wiadomości z 1855 i 1856 r. od s-twa zostały odłączone dobra Mały Płock, po

została majętność obejmuje 81 634 morgów w tym 200 morgów jezior.

Kolnicki, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem trzy czarne trąbki myśliwskie w złoto oprawne, z takiemże nawiązaniem, w gwiazdę ułożone munsztukami w koło róży czerwonej. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Trąby (ob.), bardzo dawno powstała, widocznie wskutek połączenia się węzłami powinowactwa któregoś z klejnotników herbu Trąby z domem Poraitów-Różyców, a używana dotychczas przez stary ród Kolnickich, w Kali-Fig 60. Kolnicki skiem zamieszkały. Źródła:

Statut Łaskiego, Niesiecki, Ku-

i).

0-

,o.

Köln, ob. Koloni a.

z Kolna Jan, żeglarz polski, służył w marynarce państw Skandynawskich, r. 1476 z polecenia rządu norweskiego opłynął Grenlandyę i wybrzeża amerykańskie Labradoru oraz odkrył cieśninę Anjan.p>r Kolneńskie starostwo niegr. położone w wdztwie Mazowieckiem, ziemi Łomżyńskiej. Kompleks dóbr, z których się składało starostwo, stanowiło pierwotną formę osadnictwa na Mazowszu, osadnictwa z ramienia książęcego. Pod jego ochroną stopniowo narasta dnictwo prywatne i kościelne. Dobra prywatne wciskają się w majątek książęcy, który stopniowo maleje. Taką, okrojoną już posiadłość, przedstawiał królewski klucz K., po przyłączeniu zupełnem Mazowsza do Polski. W wieku XVI, oprócz miasta Kolna, w skład jego wchodziły okrom folwarków i młynów: 4 wsi (Źródła dziejowe, XVI, 51). Z nich największą były Zabiele, złożone z 4 łanów wójtowskich, 36 kmiecych i 14 zagrodników, co wynosi około 450 głów ludności (tamże 373) i Czerwone albo Kolneńskie wójtowstwo, które liczyło 1 łan wójtowski, 29 7₂ kmiecych i 14 zagrodników, (co wynosi około 380 głów ludności). Miasto Kolno w owej dobie płaciło 12 zł. szosowej (tamże 39): o ile przyjąć zwykłą normę obliczania ludności, ludność jego przenosiła 280 głów. W mieście było 45 łanów, w tym 4 wójtowskie. W pierwszej połowie XVII w. starostwo znajdowało się w stanie kwitnącym. W 1620 r. dochód

roś-

M Hall.

<#

(herb)

ropatnicki, Borkowski.

Kol Nidre, modlitwa żydowska, odmawiana przez kantora w synagodze na samym początku dnia odpuszczenia (Jom Kippur) przed rozpoczęciem się właściwego nabożeństwa wieczornego. Nazwa pochodzi od początkowych jej słów, całość zaś brzmi jak następuje: „Wszystkich ślubów (—Kol nidre), zrzeczeń się, przysiąg, klątw, konamów, kinusów (aramejskie nazwy dyalektyczne ślubów) i tym podobnych wyrazów, któremi ślubować, przysięgać, zaklinać i wyrzekać się dla swojej osoby (=al nafszethana) będziemy, od tego dnia odpuszczenia aż do przyszłego dnia odpuszczenia (który oby nadszedł ku zbawieniu naszemu), wszystkich ich żałujemy już teraz. Wszystkie one niechaj będą rozwiązane, umorzone, zniesione, zniweczone, niechaj nie będą obowiązu-jącemi, ani ważneini. Nasze śluby niechaj nie będą ślubami, nasze zrzeczenia — zrzeczenia-mi, a nasze przysięgi —przysięgami“. Poczem kantor wraz z gminą powtarzają trzy razy wiersz Pisma (4 Mojż. 15, 26): „I będzie przebaczonem całej gminie synów Izraela oraz obcemu, który śród nich przebywa, bo popełnił to lud cały nierozmyślnie“. Tendencya tej modlitwy jest ta, że wedle nauki mojżeszowej wszelkie niespełnianie ślubów jest uważane za ciężki grzech (ob. 4 M. 30, 3; 5 M. 23, 22), a że człowiek w uniesieniu często ślubuje, a potem o tern zapomina, więc ustanowiono, aby w święto najuroczystsze recytowano wobec zebranej gminy formułę, która wszelkie tego rodzaju uchybienia z góry unicestwia. Rozumie się, że odnosi się ona tylko do ślubów, które człowiek na samego siebie nakłada i o których w danej chwili nie pamięta, ale nie może ona zachować jakichkolwiek zobowiązań względem innego. Czas powstania i autor tej modlitwy nie są dokładnie znane. Pierwszy o niej wspomina gaon Natronai w Babilonii w wieku IX, który przytem powiada, że modli-

nad Pisią słynęło w XVI w. z handln rybami (kwart. „Kłosów“ str. 110). Częste pożary w XVII w. spowodowały upadek K-a, i wtedy to prawdopodobnie zostało ono przeniesione nad rzeczkę Łabnę. Wogóle dzieje K-a mało są znane, gdyż w r. 1831 wszystkie akta miejskie zgorzały. -Dziewice kolneńskie słynęły snąć z cnoty w wieku XVI, skoro Jan Kochanowski w wierszu swym radzi wybierać sobie towarzyszki życia z pośród Kolnianek. — Kolii e ń s k i powiat utworzony został w roku 1867 z części dawnego Łomżyńskiego; na płn. graniczy z Prusami i pow. Szczuczyńskim, na wsch.-T-z gub. Grodzieńską, od której oddziela go rz. Biebrza, na płd. — z pow. Łomżyńskim, a na zach.—z pow. Ostrołęckim. Obszar powiatu K-go wynosi około 1,344 kim. kwadr, i liczy przeszło 74 000 m.; powierzchnia przedstawia nizko położonę równinę, wznoszącą się nieco ku wschodowi i płd.-wsch. Obszar powiatu należy w znacznej części do pasa jezior, ciągnących się równolegle do brzegów Bałtyku. Rzeki: Szkwa i Pisia odprowadzają wody kilku jezior pruskich do Narwi. Wybrzeża Pi-si i Biebrzy obfitują w bagna, z których naj-rozleglejsze znajduje się około wsi Turośl; wody tych bagien odprowadza do Pisi wykopany w tym celu kanał od samej granicy 'pruskiej (około 20 kim. długi). Cała płn. część powiatu przedstawia nizinę, pokrytą lasami, bagnami i wzgórzami piaszczystemi. Część środkowa powiatu jest okolicą przeważnie bagnistą, przerżniętą rzekami Pisią i Skrodą, ze zbiornikiem wód w jeziorze Serafin. Wschód, część powia tu, pomiędzy Biebrzą i Skrodą, jest wynioślej-sza i gęściej zaludniona. Tędy prowadzą duże drogi bite: z Warszawy na Łomżę do Suwałk i z Łomży do Kolna.

twa ta nie bywa recytowana ani w jednej ani w drugiej akademii talmudycznej (jakie wówczas w Babilonii istniały, mianowicie w Sura i w Pumbadita) i że zwyczaj jej recytowania niema żadnej podstawy i żadnego znaczenia. W podobnym duchu odzywa się następca jego Amram, autor pierwszej liturgii żydowskiej, który nazywa recytowanie jej „głupim zwyczajem“ (Minhag szetuth). Dalej byli przeciwnikami K- N.: gaon Saadyasz (f 942), Jehuda b. Barzilai w Barcelonie w wieku XII; Izaak b. Szeszeth w Saragossie w wieku XIV, Jakób Landau we Włoszech w wieku XV, Mordéchaj Jaffe w Lublinie w wieku XVI, Leon de Modena w Mantui w wieku XVII itd. Ale również miała ta modlitwa i wielu zwolenników.

K. N. służyła często renegatom i antysemitom za powód napaści na żydów, jakoby ci lekceważyli sobie przez jej recytowanie świętość przysięgi, a wskutek tych napaści ustanowiono w wielu krajach osobną formę przysięgi dla żydów, tak zw. przysięgę „morę judaico“. Już rabin Jechiel z Paryża musiał w dyspucie, odbytej w r. 1240, bronić K. N. wobec swego przeciwnika, renegata Mikołaja Donina, a oskarżenia powtarzają się do czasów najnowszych, chociaż brzmienie jej wszelką złą wolę wyklucza i chociaż wielu koryfeuszów rabinicznych było jej przeciwnikami. To też już kilkakrotnie przedstawiciele judaizmu (między innemi sławny rabin krakowski, Mojżesz Isserles w wieku XVI) oświadczali oficyalnie, że modlitwa ta może mieć tylko ważność co do ślubów, tyczących się własnej osoby, a dla uniknięcia wszelkich nieporozumień zniesiono ją nawet w wielu gminach nowoczesnych. Zupełnemu jej wyrugowaniu jednakże przeszkadza wielka popularność, którą modlitwa K. N. się cieszy. Popularność tę uzyskała ona nie dla swojej treści, która.ostatecznie jest małoważna, a dla przepięknej melodyi tradycyjnej. — Wielu też kompozytorów układało ją na instrumenty muzyczne, przyczem najbardziej znaną jest kompozycya Maksa Brucha na wiolon-czellę.

Hr.

Kolno, jezioro w gub. Suwalskiej, pow. Augustowskim, położone z lewej strony rz. Netty, w obrębie dóbr Kolnica, śród lasów i bagien puszczy Augustowskiej. Północny brzeg jeziora bagnisty, nieprzystępny; woda zielona, przykrego odoru. Obszar jeziora—488 morgów, dłu-Dr s. p. gość około 2 wiorst, szerokość taka sama miej-Kolnik, Dzwonek, ob. Camp an u la.    scami, głębokość —do 36 stóp. Jezioro posia-

Hr.

Kolnino lub Kol nisz ki, jezioro w gub. da połączenie podziemne z jez. Sajno. Przez Suwalskiej, pow. Maryampolskim, pod wsią K.; K. przepływa rzeczka Kolniczanka. „Słów od krawędzi wschodniej ciągną się obszer- Geogr.“.

ne błota aż do wsi Ważniszki (gmina Balwie-    Koloboma, wyraz ten grecki oznacza wo-

rzyszki); obszar jeziora 36 morgów, głębokość    g^e szczelinę, w okulistyce zaś nazywane tak

T)r ,7. I’.

do 45 stóp; brzegi nizkie. „Słów. Geogr.“. Ir- bywają szczeliny wrodzone, zdarzające się Kolno, m. powiatowe w gub. Łomżyńskiej, w tęczówce 0ka (ob.) oraz w powiekach, nad strugą Łabną, 27 w. od Łomży, 7 w. od «    nh rit.nlll](1

granicy pruskiej. Okolice K-a ubogie i mało Kolocynt, •    •

zaludnione, obfitujące w błota, torfowiska i wy-    Kolooyntyna, o . i ju u s.

niosłości piaszczyste. Liczy z górą 5 000 m.,    Kolodyon, ob. Koli od y urn.

trudniących się handlem, .rzemiosłami i rolni- Kolofan minerał bezpostaciowy, jednowo-ctwem. — K. miało być założone pierwotnie dny neutralny fosforan wapniowy Ca₃ (P0₄)₂.H₂0. w innem miejscu, nad rz. Pisią. Akt uposażę- Występuje w mieszaninie kwaśnych tosfora-nia biskupstwa chełmińskiego z r. 1222 zawie-    nów wapniowych na wyspie Sombrero, ja

ra wzmiankę o K-ie. Podług Święcickiego, K. i ^o produkt działania rozpuszczalnych częścj

guano.

Dn.

Z W.

K. SŁ

Ma kłącze bulwiaste,

J Rei.

guano na wapień koralowy, będący podłożem

z. w

Kolofo.1, po grecku, KoXocpwv (dosłownie = czubek), po łacinie Colophon, znaczne miasto Ligi Jońskiej, w Azyi mniejszej, na północ.-zachód od Efezu, nad „zimną jak lód“ rzeczką Halesus albo Haies leżące, przeszło ćwierć mili od zatoki Kaystryjskiej odległe, nad którą znajdował się dogodny jego port, zwany N o -tion. Założyć je miał Mopsos, wnuk wieszcza Tirezyasza. Wielką była potęga K-u na morzu, równie jak słynęło ono z dzielnej konnicy; stąd też powstało greckie przysłowie: KoXocpwva èîctTt^éva: (= K. wziąć na pomoc), oznaczające dokonanie jakiego dzieła, ostateczne rozstrzygnięcie trudnej sprawy. Trady-cya starożytna wymienia K. pomiędzy miejscami rodzintiemi Homera; rodzili się tutaj: poeta Mimnermos, Hermezyanakos i Nikandros, a także, według niektórych świadectw, malarz A-pelles. Mimo że kilkakrotnie krwawa pożoga wojenna miasto owo nawiedzała, zdobył je bowiem naprzód lidyjski król Gyges, potem podczas wojny peloponezkiej Persowie, dalej Li-zymachos, który mieszkańców do Efezu przesiedlił, a wreszcie cylicyjscy rozbójnicy morscy; nie utraciło ono nic z swego znaczenia pierwotnego, a pod panowaniem rzymskiem, po wojnie z Antyochem Wielkim, uzyskało przywilej wolności od poboru (immunitas). Pomiędzy jego płodami wywozowemi odgrywała przednią rolę żywica, zwana od tego właśnie miasta i po dzień dzisiejszy znana pod mianem Kolofonium, po grecku Trtoaa KoXo-pwvîa, po łacinie résina, Colophonia. Tuż przy mieście znajdowała się sławna wyrocznia Apollina w Klaro s (oh.), Znaczne ruiny starożytnego K-u odkryto w roku 1887, w pobliżu dzisiejszej wsi Deirmen-dare. — Por. Herodot, 1,14; Thucydites, 3,34; Ksenofon, Hellen. 1, 2, 4; Strabon, 14,642; Cicero, De imp. Cn. Pomp. 12; Livius, 37, 26; 38, 37; Boeckh „Corpus insiv. graec.“; S ch u c h h a r d t „Kolophon, Notion und Klaros“ w „Mittheilungen des Archaeo-logischen Instituts zu Athen“, tom XI z roku 1886.

Kolofonit, minerał zbity, barwy żółtawej, do kolofonii podobny, o odłamie muszlowym. Pierwmtnie utwór tego rodzaju miano za minerał samoistny, odrębny, lecz późniejsze badania wykazały, że jedne kolofonity są to zbite granaty, inne — takież wezuwiany, a czasami, jak np. złoże kolofonitu 20 stóp grube w okolicach Arendalu w Szwecyi, jest on mieszaniną granatu i wezuwianu.

Kolofonium (Kolofonia) osad żywiczny, pozostający po odpędzeniu z żywicy sosnowej części lotnych. Pierwotny produkt, otrzymywany w tych warunkach, nie jest przezroczysty, zawiera bowiem wodę zawieszoną mechanicznie; dopiero po odparowaniu wody można otrzymać kolofo-nię. K. jest masą żółtawą, szklistą, bardzo kruchą, o odłamie muszlowym, rozpuszczalną w alkoholu, eterze i olejach Mięknie przy 70°, topi się przy 100°—135°. Pod wpływem rozmaitych ciał powstają z K. liczne jego pochodne, które były przedmiotem uwagi wielu chemików. K. znajduje zastosowanie przy wyrobie mydła żywicznego, ogni sztucznych, werniksów, kitów, pokostów, laków itp., w niektórych zaś miejscach służy do wytwarzania gazu oświetlającego. Oczyszczone używa się do pocierania smyczka, stąd też inna jego nazwa żywica skrzypc o w a. Francya i Ameryka dostarczają głównie K-i.

Kolokazya (Colocasia Schott.), rodzaj roślin z rodziny obrazkowatych (Araceae), tworzących często krzewy o liściach wielkich. Rosną w krajach podzwrotnikowych, a budową swą zbliżają się bardzo'do rodziny Aram i Caladium, różniąc się od nich tylko układem kwiatostanu. Do najwięcej znanych należy Colocasia antiquorum Schott, zwana przez'kra-jowców „Taro“, liście długoogonkowe, tarczo wate, jajowate, u podstawy ucięte i sercowato zaokrąglone. Kwiaty zebrane w buławkę w pochwie, z brzegiem falistym, rozpłaszczonej i zielonawo-żół-tej. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Kłącze tej rośliny, dochodzące czasem do wielkości głowy dziecka i ważące nieraz do 67klg., w stanie świeżym mają smak ostry, który tracą po ugotowaniu lub sparzeniu, nabierając wtedy smaku kasztanów. Stąd też w krajach podzwrotnikowych hodują K-ę. Ojczyzną tej rośliny są Indye Wschodnie, chociaż znajduje się też na Ceylonie, Sumatrze. Dlatego już w odległych czasach rozszerzyła się dość szybko dalej na zachód. Rosnąca dzisiaj dziko lub hodowana w Egipcie i Nubii miała być, według świadectw autorów rzymskich i greckich, i dawniej tam znaną, pomniki jednakustarych Egipcyan nie podają nam żadnej o niej wzmianki. — Pliniusz, wspominając o K yi, nazywa ją Arum Aegyp-ticam, a Prosper Alpinus w XVI-yin wieku świadczy, że Egipcyanie nazywali ją „Cul-cas“. Ta nazwa ma pewną analogię z nazwą, jaką spotykamy w sanskrycie „Kutschu“, co zdaje się wskazywać na pochodzenie tej rośliny z Indyj.

Kolokotronis Teodor, bohater podczas walki Greków o wolność. (* 15 Kwietnia 1770 w Karytenie w Arkadyi 15 Marca r. 1843). K. był synem odważnego przywódzcy kleftów, Konstantego. K. w 1802 wstąpił do formowanego na wyspach dońskich pułku, 1814 służył jako niższy oficer w greckim pułku lekkiej piechoty generała Church’a, a gdy w 1721 wybuchła rewolucya grecka, pośpieszył w rodzinne strony i kierował powstaniem w Arkadyi. Mężczyzna atletycznej postawy, o rysach pełnych wyrazu, śmiały, zręczny i niezmordowany, był

wyróżniającym się dowódzcą partyzanckich oddziałów kleftów.

Pyr.

na

Brał udział wybitny w oblężeniach Tripolizzy, Nauplii, Akrokoryn-tu, wtargnął do Liwadyi i odniósł parę zwycięstw nad Turkami. Ale wraz z powodzeniem wojennem wzrastała w nim pycha i egoizm. Samowolnie ogłosił się gubernatorem Nauplii i przedstawił konwentowi narodowemu, który tam 1823 roku się zgromadził, wygórowane, poparte pogróżkami, żądania. Dopiero przyrzeczenie oddania mu naczelnego dowództwa oraz postawienia co do władzy i godności narówni z Piotrem Mauromichalisem, skłoniło go do wydania kluczy Nauplii. — No-wemi groźbami wymógł na rządzie, że go zamianowano wice-preżesem rady administracyjnej. Niezadowolony z tego jeszcze podniósł znamię buntu, ale po kilku niefortunnych potyczkach z wojskami rządowemi zmuszony był schronić się do Karyteny, gdzie go ujęto i jako więźnia stanu osadzono w klasztorze na Hydrze (1825). Ponieważ jednak wtedy właśnie operacye wojenne zaczęły przybierać mniej pomyślny obrót dla Grecyi, rząd powierzył mu dowództwo nad dziesięciotysięcznym korpusem armii, złożonym z Moreotów, lecz K. nie miał szczęścia w walce z Ibrahimem paszą. Pod rządami hr. Capo dTstriasa, K. zatrzymał naczelne dowództwo nad wojskami w Peloponezie. Po śmierci prezydenta wybrany na członka tymczasowej komisyi rządzącej, K. okazał się wytrwałym obrońcą zasad rządowych, reprezentowanych przez przychylne Rosyi mi-nisteryum w Nauplii i nawet po zwycięstwie stronnictwa liberalnego (1832), pozostawał ciągle najzawziętszym przeciwnikiem nowego stanu rzeczy. Walczył nawet przeciwko nowej komisyi rządzącej z bronią w ręku; dalszym jego ambitnym planom przeszkodziła porażka, jaką poniósł w styczniu 1833 r. Równie nieprzyjaźnie występował z swojem stronnictwem przeciwko regencyi króla Ottona, r. 1834 w marcu został aresztowany, a 26 maja osądzony na śmierć. — Król Otton złagodził tę karę na dzięsięcioletnie więzienie w twierdzy Palamidi pod Nauplią, zupełne zaś ułaskawienie K. otrzymał przy wstąpieniu Ottona na tron, dn. 1-go czerwca 1835 r. — Przywrócono mu rangę, ordery i dano miejsce w radzie stanu. Od tego czasu przebywał zawsze w Atenach, gdzie wyszedł 1846 r. jego życiorys (nowe wyd. 1889. 2 t.); tłomaczenie angielskie: „K. the Klepht and the warrior, an au-tobiography“, (Londyn 1891). Syn jego, Gen-naios, aresztowany razem z ojcem 1834, umarł jako generał-lejtenant i komendant wojenny Aten 4 czewca 1868 r., a kraj oddał mu rzadką cześć, przywdziewając po nim trzydniową, żałobę. Biografię jego wydał Philadelpheus (1856).

Kolokwinta, ob. C i t r u 11 u s.

Koloman, król węgierski, syn Gejzy I (1074 — 1077), przeznaczony pierwotnie do stanu duchownego. Bawił w Polsce, gdzie panował Władysław I Herman, zajęty wojną z przymierzonym z Pieczyngami Wasilkiem, księciem trębowelskim, dopóki go nie'przywołał do Węgier stryj Łady sław i spółregentem nie uczynił. Po śmierci stryja zasiadł na tronie (1095 — 1114), dla erudycyi teologiczno-scholastycznej obdarzony przez spółczestiych przydomkiem „Konyves Kalman (Koloman, miłośnik ksiąg)“; przez papieża Urbana II za biegłego w naukach teologicznych i prawie kanonicznem uznany. Pozwolił on przejść przez Węgry krzyżowcom pod wodzą Waltera „Habenicht“, towarzysząc, z wojskiem, aż do Zemlina, gdzie krzyżowcy dopuszczali się rozpusty i łu-pieztwa, za co pozbawieni szat, wygnani zostali z miasta. Druga gromada krzyżowców z Piotrem, pustelnikiem z Amiens, na czele, widząc na mu-rach Zemlina wywieszone szaty łupieżców, o-bległa miasto, w pień mieszkańców wycięła, lecz na wieść o zamierzonej odsieczy K-a, rzuciła się tłumnie do łodzi, szukając ratunku w przeprawie przez Sawę. Z trzeciej gromady pod dowództwom kapłana Gottschalka, kazał K. zabić 3 000 ludzi, obwinionych o złu-pienie Raabu i wbicie na pal jakiegoś Węgrzyna. Pod Starogrodem Węgierskim (Ungarisch Altenburg) rozbił K. czwarty hufiec tych przybłędów, dowodzony przez lir. Emikona v. Lei-ningen. Poległ w tym boju jeden ze stryjów K-a, Lambert. Zaledwie piąty hufiec Godfryda z Bouillon, księcia Lotaryngii, zdołał sobie pozyskać zaufanie króla, który, wziąwszy zakładników, pomyślnie krzyżowców aż do Zemlina odprowadził. Gdy po śmierci króla Swinimi-ra (1088), jak również synowca jego Stefana, (1089) Chorwaci obrali banem Piotra Swacića, mającego stolicę w Kninie, doża wenecki Mi-chieli Vitale, w obawie, aby Węgry, uporawszy się z Piotrem Swacićem, nie zechciały zająć należących do Wenecyi miast weneckich, ofiarował królowi węgierskiemu przymierze, zabezpieczające K-a w razie wojny z Chorwatami ze strony signoryi (1101). Następnego też roku wyruszył król z wojskiem do Chorwacyi i dotarł aż po Drawę, gdzie widząc liczne hufce bitnych Chorwatów, zamiast iść z nimi ostre, postanowił za pośrednictwem układów z naczelnikami zadrug czyli domacinami wyjednać sobie koronę. Nieżyczący sobie panowania Wenecyi domacinowie, a niezbyt potęgi Swacića pewni, zebrali się w Krziżewcach, skąd wyprawili do obozu królewskiego uroczyste poselstwo żupanów, którzy zobowiązali się w razie wojny dostawiać swoim kosztem po 10 jezdnych aż po Drawę; w razie zaś wyprawy zagranicznej koszt utrzymania zbrojnych zależeć będzie od szkatuły królewskiej.--Traktat ten, zdaniem historyków, uważać należy za elekcyę K-a na króla chorwackiego,

on wnet po nastąpionej ugodzie, postanowił zwalczyć Piotra Swacića. Na Modneszu, w le-sie, zwanym „Gwozd“ w pobliżu opactwa św.

i Wawrzyńca (r.    1099). Po śmierci Basilli

normandzkiej (r. 1103) król ożenił się z Predi-sławą Swiętopełkówną, córką w. ks. [kijowskiego Świętopełka Izasławicza. Gdy ta druga małżonka zaszła w ciążę, król obwiniając ją o cudzołóztwo, odesłał do Kijowa, gdzie wnet u-rodził się syn Borys.—Burzyli się Spoletanie, że K. załogę węgierską osadził w mieście, podatki ściągał i po śmierci Krescencyusza, wybór Manassa Węgrzyna na arcybiskupa przeprowadził (r. 1112). Almos, brat K-a, znosił się z Henrykiem V w Passawie, nawet wzywał pomocy w Polsce, a obawiając się uwięzienia, zbiegł z Węgier, gdy zaś Koloman stanął w obronie wygnanego z Czech Borzywoja II,

gustyn, legat papieża Paschalisa II. Król, u-pierający się przy inwestyturze, obdarzył Krescencyusza paliuszem. Legat, nie mogąc za-pobiedz temu faktowi, tyle przynajmniej prośbami wymógł na królu, że Krescencyusz złożył przysięgę według formuły gregoryańskiej. Za pośrednictwem Jana Ursinusa, biskupa trogir-skiego, poddały się Trogira i Zadar czyli Za-ra. Król koronował się w Belgradzie (Zara-Vecchia), powierzywszy wielkorządztwo pierwej Ugrinowi, następnie Sergiuszowi, a widząc, że sprawa inwestytury w Niemczech niewiele rokuje nadziei, wolał dobrowolnie zrzec się prawa nadawania paliusza, pastorału i pierścienia na soborze w Guastalli (r. 1106). Układał się K. z Bolesławem III Krzywoustym o Spiż (niem. Zips, węg. Sńross), ustąpiony w końcu Węgrom (r. 1108). Historycy ustąpienie Spiża uważają za posag Judyty, córki Bolesławowej, wydanej za królewicza węgierskiego Stefana Kolomano-wicza , który w czternaście lat później, t. j. w r. 1122 ożenił się powtórnie , lecz z

Almosa, kazał go zgładzić w klasztorze Dömös, lecz zamach ten unicestwiony został przez miejscowych zakonników. K. f d. 3 lutego r. 1114.

Kronikarz Thuroczy nazywa K-a karłem włochatym, szorstkim, jednookim, chromym, garbatym i jąkałą, przyznając mu jedynie

j. f. o.

Koloman, królewicz węgierski, król halicki i późniejszy wielkorządzca czyli liercog chorwacki, syn Andrzeja II, króla węgierskiego. Na mocy układów Leszka Białego ks. krakowskiego z Andrzejem II, zaręczony 3-letniej Salomei, córce Leszkowej, za którą miał otrzymać Halicz w posagu (1214). Po ustąpieniu

Mikołaja, ukrywał się Piotr Swacie, skąd wywabiony przez Węgrów, poległ. Zwycięzki król, zatwierdziwszy przywileje archidyecyzyi spo-letańskiej, powrócił do Węgier (1103). Doża Michiele Vitale, zagrożony w posiadaniu miast dalmackich przez Rogera, króla normandzkiego, zawezwał pomocy K-a. Ten pokonał wprawdzie Normandów i zajął nawet dla Wenecyi Brindisi, lecz zatrzymał sobie miasta dalma-ckie, a gdy Wenecya zażądała zwrotu tych zdobyczy, król pojednał się z Rogerem i do przymierza z nim przystąpił, ożeniwszy się z córką jego Basillą. Doża, chcąc króla zająć cesarz, ujmując się za przeciwnikiem tegoż, wojną, burzył Chorwatów i usiłował poróżnić Świętopełkiem morawskim, obiegł Brzetysławę, go z bratem Almosem czyli Almą, wielko- j gdy Świętopełk pustoszył okolice Trenczyna rządzcą Chorwacyi. Król obiegł Spoleto. Mie- ! (1108). Pośpieszył z pomocą królowi Bole-szkańcy, niepewni swego losu, wyprawili do sław III, zajął Racibórz i szedł już na Hradec, obozu węgierskiego arcybiskupa Krescencyusza, odciągnąwszy w ten sposób od Brzetysławy ce-który, uzyskawszy od króla potwierdzenie swo- sarza, który wypowiedział Polsce wojnę. Ko-bód i przywilejów miasta, nakłonił obywateli rzystając z tego, Węgrzy wpadli do Moraw, do [otwarcia bram. Bawił tam ówczas Au- skąd ich napróźno usiłował wypłoszyć Świętopełk, pokusiwszy się o bezskuteczne zdobycie Nitry (1109). Almos, pozbawiony czasowo pomocy cesarskiej, pojednał się wprawdzie z królem, ale wnet sprzymierzył się z]możnowładcami Urosem, Yachą i Pawłem, zamierzając wynieść na tron syna swojego Belę. Król skazał spiskowców na karę śmierci, ale rychło wyrok ten na oślepienie Almosa i Beli zamienił. Pasterze napoły pochodzenia kumańskie-go, a później strażnicy, zwani szeklerami od „szćkely (strażnik)“, zajęli w tym czasie Siedmiogród, osiadłszy na pustkowiach, gdzie dziś Udvarhely, Haranszek, Csik, Maros i Arangel. Przy pomocy duchowieństwa gregoryańskiego ogłosić kazał K. nowe dekretalia, ułożone podobno pierwotnie w języku węgierskim, a przez zakonnika Alberyka (Albericus) zebrane i Serafinowi, arcybiskupowi ostrzychomskiemu, dedykowane. Dekretalia te składają się z 47 artykułów, w których już niema procesów o czary,, a próby żelaza ograniczone. Natomiast z dekretaliów tych widnieje nietoleraneya Adelajdą córką landgrafa von Steveningen, bur- j względem mahometan, zwanych w Węgrzech grabiego ratysbońskiego. Był też król w dobrych j Izmaelitami. Nie zadawalając się oślepieniem stosunkach z Czechami, zwłaszcza z Brzetysła-wem II (r. 1092 —1100), z którym widząc się na granicy węgiersko-morawskiej, zawarł przymierze, popierając go w sprawie następstwa tronu co do senioratu, na mocy którego panować miał brat Brzetysława II, Borzywoj II, zamiast Udalryka Konradowicza, księcia berneń- zamiłowanie do nauk. skiego. Na Rusi wspierał orężnie Świętopełka Izasławowicza (r. 1093 —1113), w. ks. kijowskiego przeciwko braciom Wołodarowi, ks. przemyskiemu i Wasilkowi, ks. trębowelskiemu, synom Rościsława Włodzimierzowicza, ks.-tmutarakań-skiego. Pod Przemyślem Węgrzy pokonani, stracili komesa Özona i biskupów: Koppany’ego

Budapest 1893 XVI. I.

Kolombina, ob. Cocculus.

Kolombo, korzeń, ob. Cocculus Kolombo, miasto na wyspie Cejlon, ob. C o-1 o m b o.

S. Drz.

z Halicza Mścisława Mścisławicza, księcia nowogrodzkiego, z zięciem Danielem Romanowi-czem (1219) K. koronował się na króla halickiego, lecz pokonany przez Mścisława, stał się jeńcem zwycięzcy, osadzony w Torczesku, skąd za staraniem ojca uwolniony. W r. 1226 objął rządy Chorwat z tytułem hercoga, wypędził Bogomiłów ze Sławonii, a biskupowi bośniackiemu Ponsemu podarował Djakovo (Dyakovàr) w żupanii Wukowskiej. Gród ten stał się odtąd siedliskiem biskupów bośniackich. Młodszy brat jego Andrzej chciał go pozbawić hercogstwa, a lubo w r. 1232 najechał Chorwaty, jednak zamiaru swojego nie dopiął. Dyecezya trogirska otrzymała od K-a ziemię królewską Drid, a miasto Vukovo (Vukavar) prawo miejskie. W chwili gdy K. czynił starania u papieża Grzegorza IX w celu połączenia archidyecezyi spoletańskiej z dyecezyą za-grzebską, ze stolicą w Zagrzebiu, najazd Mongołów na Węgry (r. 1240) zmusił go do wyruszenia w pole. Nad rzeką Sajó (w pobliżu puszty Mohi, w okolicach Onod) przyszło do rozprawy z Mongołami, zakończonej klęską Węgrów. K., okryty ranami, rzucił się z garścią walecznych w tłumy Mongołów, którzy zadziwieni męstwem królewicza, rozstąpili się, przepuściwszy go wraz z innemi hufcami. Po drodze do Pesztu, dokąd dążył, zmieniał ciągle padające ze znużenia konie, zdołał zaledwie przybyć do Cażiny (w pobliżu Zagrzebia), gdzie umarł, pochowany w tamtejszym kościele O. O. Dominikanów. Z r ó d ł a: Johan Thurocz „Chronica Ungarorum“ (Schwandtner: Scriptores rerum hungaric. LX 168, LXII 170; Decretum R. Co-lomani (Endlicher: Monumenta s. 359 i Batthya-ny: Leges ecclesiast I). Fejér: „Codex di-plom. Hung.“ II 17,32, 37; Tornas, archidiaconus: „Historia Salonitana“; Klaić Vjekosl.: „Hrvatska pleinena od XII do XVI stoljeca“ (Rad jugoslav. akadem. kn. CXXX XLIII); Raczki: „Documenta historiae chroaticae“, p. 448; Klaić: „Povjest Hrvata“, I; str.127; Balzer: „GenealogiaPiastów“, str. 173; Pauler Gyula: „A. Magyar nemzet törtenete az Arpàdhari kiràlyok allat“, I-II kötet,

j. F. G.

Kolonai, po grecku KoXwvoa albo KoXcovat, po łacinie Colonae. 1. miasto eolskie w krainie Troas, w Azyi Mniejszej, na południe od Aleksandreia Troas; dzisiaj Czigri; por. Thu-cydites, 1,    131; Strabon, 13, 589; 604; Pli-

nius, Nat. Hist. 5,32.— 2. osada Milezyjezy-ków w Myzyi, w pobliżu miasta Lampsallos; por. Arryan, 1, 12,6; Strabon, 13,589.

Kolonat. Powstanie rzymskiego K-tu nie zostało dotąd należycie wyjaśnione. Od czasów Konstantyna, a może i pierwej jeszcze, utworzył się stan pośredni między ludźmi wolnemi

Wielka Enc. Pow§*. llułtr. Zeiz. 290» T. XXXVII.

a niewolnikami, stan poddańczy rolniczy. Stosunek kolonialny zasadzał się na tem, że osadnicy, coloni, nierozłącznie do gruntu przywiązani byli. Nosili oni rozmaite nazwy: coloni, agricolae, r ust ici, ingnilini, glebae adhaeren-tes, censiti, tributarii, Osoby te miały sobie od właściciela wielkich obszarów (possesor, dominus) udzielony do uprawy kawałek gruntu, perulium zwanego, którego zbywać nie byli możni, gdyż rola i osoba osadnika należała do dóbr ziemskich, w których osiadł. Z zebranego plonu kolon właścicielowi gruntu winien był odstawić pewną stale oznaczoną część (iamina functio), której tenże podwyższać nie mógł. Obowiązek płacenia podatku pogłówne-go spadał na kolona, natomiast podatek gruntowy opłacał właściciel gruntu. Kolon nie mógł bez zezwolenia właściciela gruntu przyłączyć się do innego pana, ani też podjąć się innego zawodu. Od tego, na czyim gruncie obcy kolon zostawał, można było się domagać wydania kolona z całym majątkiem. Żaden przywilej, żadna godność nie mogły ocalić kolona od tego, aby go wydano właścicielowi gruntu, z którym był związany. Kolon nie mógł sądownie pozywać swego pana, wyjąwszy o wymaganie nieprawnych powinności i o przestępstwa (crimina). Z drugiej strony właściciel gruntu nie ińógł kolona od gruntu oddzielić, mógł go tylko pozbyć się z gruntem, na którym tenże był kolonem (cum terra una cum possessione). Nie mógł on pozbywać gruntu bez kolona, ani też kolona bez gruntu. Dla tej nierozdzielnej łączności z gruntem są koloni poniekąd niewolnikami gruntu (servi terrae), chociaż pod względem prawnym poczytywano ich za wolnych (liberi), bo nietylko związki ich małżeńskie uznane były za matri-monia, ale mogli nawet nabywać własny majątek, który przechodził na ich dziedziców (ad here-des). Kolonem stawał się każdy, kto się urodził z matki, będącej w tym stanie; (coloni originarii) następnie obywatel, który dobrowolnie na mocy umowy (confessio) wszedł w ten stosunek, przy-czem wymagano potwierdzenia sądowego układu. -Jeśli kto przez lat 30 żył jako colonus, wtedy zostawał nim i prawnie (zasiedzenie ko-lonatu). Wreszcie wolny człowiek mógł zostać kolonem za karę (Cod. Just. 1. un. 11, 25). Kolonat był instytucyą dziedziczną, przechodził więc na potomstwo kolona; K-t ustawał przez wcielenie kolona do wojska za zezwoleniem właściciela gruntu, według prawodawstwa Justyniana, również przez osiągnięcie godności biskupiej (Nov. 123 c. 4. 17), wreszcie przez to, że colonus przez lat 30, a colona przez lat 20 faktycznie nie zostawali w tym stosunku (L. un. Cod. Theod. 5, 10). Justynian uchylał jednakże tę przyczynę zgaśnięcia K-u, uważając ją jako niekorzystną dla rolnictwa (L. 23 p. Cod. 11, 47). Nie zapuszczając się w rozbiór różnych hypotez co do przyczyny

in „Les grands domaines dans l’empire Romain d’après les travaux révents“ 1898; Mitteis „Zur Geschichte der Erbpacht im Alterthum“ 1901. Dy dyń s ki „Hadryan“ 1899 str. 112 i in. Bjełorusow „K-t“ (Wiad. Uniw. Warsz.

T. I).

m. nad p. m. Do r.

935

powstania K-u, zwrócić wypada uwagę na wywody Mommsena, tego znakomitego znawcy starożytności rzymskich. Uczony ten twierdzi, że K. powstał na rozległych dobrach imperatorów i innych wielkich posiadaczy przez wypuszczanie pojedyńczych mniejszych gruntów w wieczyste dzierżawy i z postępem czasu ci dzierżawcy w drodze rozporządzeń administracyjnych stali są kolonami (Goloni), kiedy dzierżawcy większych obszarów całkiem inne zajęli stanowisko i nazywali się conductores. Mommsen opiera swe twierdzenie na reskrypcie cesarza Kommoda, dotyczącym saltus Burunitani w Afryce. Por. o K-cie: H e i-sterbergk „Die Entstehung des Colonats“, 1876, Petitbien „Essai sur le colonat“ 1878; Bourdell es „Du colonat“ 1883; Camp a na „Etude historique et juridique sur le colonat et le servage“ 1883; Fustel des Coulanges „Recherches sur quelques problèmes d’historié Le colonat romain“ str. 1 —1861885), Hi s „Die Domänen der rom. Kaiserzeit“ 1897. Bo andou-

1902 — 1903).

Kolonia, (niem. Köln, franc. Cologne), główne miasto obwodu (Bezirk) tejże nazwy oraz największe w prow. Nadreńskiej, twierdza I-go rzędu, jedno z najbardziej kwitnących środowisk przemysłowych i handlowych Niemiec; leży po obu stronach Renu, 35,

1882 K była otoczona murem warownym, z 8 bramami, pochodzącym z XIII w. Wobec założenia nowych licznych obwarowań (fortów), dawna twierdza okazała się zbyteczną; miasto nabyło od władz wojskowych cały obszar dawnej warowni (kosztem 12 mil. mar.). Od tego czasu powstało w tern miejscu nowe miasto ze wspaniałą Ringstrasse, 6 kim. długą. W r. 1888 zostały przyłączone do miasta miejscowości: Deutz, Bayenthal, Lindenthal, Ehrenfeld i Nippes. K. posiada liczne ogrody publiczne i place; zarówno wązkie ulice starego, jak i szerokie nowego miasta, mają wszelkie cechy życia wielkomiejskiego.—Z pomiędzy kościołów w stylu romańskim wyróżniają się szczególnie: kość. P. Maryi na Kapitolu, poświęcony w r. 1049 przez papieża Leona IX; kość. św. Gereona, fundowany jakoby przez św. Helenę i kompletnie przebudowany przez arcybiskupa Anno; kość. św. Cecylii, pochodzący z X w.; kość. św, Pantaleona, założony w r. 964, poświęcony w r. 980, na pocz. XIII w. przebudowany (obecnie kościół pułkowy); kość. św. Marcina, dawniej położony na jednej z wysp Renu, poświęcony w r. 1172 przez arcybiskupa Filipa; kość. św. Andrzeja, którego poszczególne części noszą ślady różnych stylów, charakteryzujących główne okresy budowni-etwa kościelnego; kość. św. Jerzego, wzniesiony przez arcybiskupa Anno II i w r. 1067 poświęcony, kość. św. Kuniberta, poświęcony w r. 3 247 przez arcybiskupa Konrada. Najgodniejsze uwagi kościoły gotyckie: pierwsze miejsce zajmuje katedra (ob. Kolońska katedra); dalej kość. Minorytów; nowy kość. św. Maurycego z wieżą 72.₁₈ m. wysok., wzniesiony r. 1861 —65; kość. Jezuitów, rozpoczęty r. 1618, ukończony r. 1629; kość. Serca Jezusowego i nowy kościół w Deutz. K. posiada 3 kościoły protestanckie i synagogę. Gmachy świeckie: t. zw. Tempelhaus, w którym mieści się dziś izba handlowa, wspaniała budowla romańska z XII lub XIII w.; ratusz, którego część środkowa z salą hanzeatycką pochodzi z pocz. XV w.; pięciopiętrowa wieża ratuszowa wzniesiona w 1407 — 1414; t. zw. budowla hiszpańska, wznosząca się naprzeciw ratusza; z XVII w.: gmach Gürzenich, rozpoczęty w r. 1441; gmach rządowy, sąd-w stylu Odrodzenia; bank państwa w stylu gotyckim, główna poczta w stylu Odrodzenia, z wieżą zegarową, 40.7 m. wysoką; dawna biblioteka jezuicka, biblioteka miejska, muzeum, szpital miejski, teatr, wielka rzeźnia za miastem i t. d. Pomniki: posąg Pryd. Wilhelma III na Heumarkt, ces. Wilhelma I, Fryd. Wilhelma IV, Bismarcka, Moltkego, studnia Jana von Werth’ai studnia Hermana Józefa. —Obszar miasta wynosi 107.48 klm.n; ludność według spisu z 1900 r. 365 000 (81.7°/₀ katolików, 15.6% ewangelików, 2.4% żydów). — Główne znaczenie K-i polega na wysoko rozwiniętym przemyśle i handlu. Wielki przemysł reprezentują fabryki: cukru, czekolady (Stollwerck), tytoniu i cygar, kleju, wód mineralnych, słynnej wody k o 1 o ń s k i e j (ob.) mebli, dywanów, materyj do obijania mebli, tapet, mydła, świec, farb, pokostu, szkła, aksamitu, jedwabiu, wyrobów wełnianych i bawełnianych, gumowych i gutaperkowych, trykotowych, maszyn, kotłów parowych, wagonów kolei konnych i żelaznych, drutu telegraficznego, powrozów drucianych i konopnych, pomp, sikawek, pras hydraulicznych, wyrobów z blachy, marmuru i t. d.—Handel K-i doszedł do olbrzymich rozmiarów od czasu zaprowadzenia komu-nikacyi parowcowej na Renie, utworzenia związku celnego oraz pobudowania licznych linij kolejowych we wszystkich kierunkach. Główne przedmioty handlu: zboże, kawa, tytoń surowy, skóry, węgiel, metale, materyały budowlane, farby,, lekarstwa krajowe i zagraniczne, wyroby perfumeryjne, płótna, bielizna, plusz, materye jedwabne, wstążki, koronki i t. d. W r. 1893 zawinęło do portu kolońskiego 5 433 statków z 402 691 tonn ładunku; wypłynęło zaś z portu 4 471 st. ze 180 944 t., koleje żelazne przywiozły w tymże roku 1 586 954 t., wywiozły 699 762 t.—Długość kolei konnych w K-i wynosi około 60 klm. K. posiada następujące zakłady naukowe: katolickie

miejskie gimnazyum realne, miejskie wyższą oraz niższą szkoły realnej szkołę budownictwa, budowy maszyn oraz szkołę artystyczno-rze-mieślniczą, wyższą szkołę żeńską, zakład dla głuchoniemych ; prócz tego jest znaczna ilość szkół elementarnych, mieszczących się we własnych, w ostatnich czasach wzniesionych, gmachach. Wykształcenie muzyczne daje konserwatoryum oraz liczne tow. śpiewacze, szczególniej słynne stowarzyszenie śpiewacze męskie. — W K-i wychodzi około 60 pism codziennych i peryodycznych, pomiędzy innemi:

Agrippinensis, Colonia Claudia Agrippina), której wyznaczyła około 70 hektarów obszaru; następnie otoczyła ją silnym murem, którego części w kilku miejscach dotąd się zachowały. W r. 355 Frankowie zajęli K-nię, a w r. 462 utrwalili tutaj swą władzę ostatecznie. Królowie Franków Rypuarskich uczynili K-nię ją stolicą. Chrześciaństwo i pogaństwo frankońskie istniały zgodnie obok siebie w K-i, za Teodoryka (511 — 534) św. Gallus zburzył ołtarze pogańskie. W VII w. zyskała K. szczególne znaczenie dzięki wpływowi biskupa ko-lońskiego Kuniberta. W IX w. Normannowie zniszczyli dwukrotnie w barbarzyński sposób miasto. Szybko i świetnie atoli rozwijający się handel dostarczył środków na usunięcie śladów zniszczenia: odbudowano świątynie i o-toczono miasto, dla obrony na przyszłość, sil-nemi murami oraz wałami. Od r. 870, na mocy układu Merseńskiego, K. przeszła do państwa wschód.-frankońskiego. W r. 911 stała się znów własnością państwa zachód.-frankońskiego, a w r.. 923 król Henryk I przyłączył K-nię do państwa niemieckiego. Arcybiskupi, korzystając z praw i przywilejów, udzielonych im przez cesarzów, usiłowali skupić w swych rękach całą władzę nad miastem; ci wszakże mieszkańcy, którzy głównie przy pomocy handlu doszli do olbrzymich bogactw, starali się osłabić absolutyzm arcybiskupów, a stąd ciągłe niesnaski i zatargi. Ze świata kupieckiego wyłonił się wkrótce potężny, chciwy władzy patrycyat, który pod nazwą „Geschlechter“ odegrał wybitną rolę w dziejach K-ii. Najpierw przyszło do zatargu a nawet do krwawego starcia pomiędzy arcyb. Anno a mieszczaństwem (1074'. Anno został pokonany i musiał nawet, dla ochrony życia, w nocy u-ciekać z miasta. Niemniej krwawą walkę prowadziło mieszczaństwo kolońskie z następnymi, arcybiskupami. Zwycięstwo długo było niezdecydowane, aż wreszcie bitwa pod Worringen (5 lipca r. 1288) rozstrzygnęła zaciętą walkę na korzyść niezależności miejskiej; arcybiskup Zygfryd widział się zniewolonym przenieść swą rezydencyę, najpierw do Brühl, później do Bonn. Napróżno usiłowali potem oddzielni arcybiskupi korzystać z zatargów między pa-trycyatem a cechami, aby przez podtrzymanie jednego stronnictwa zgnębić drugie i w ten sposób zdobyć środki do ujarzmienia całego miasta. Nie udało się jednak miastu pozbawić arcybiskupa wszystkich praw jego. Musiało pozostawić w jego ręku najwyższą władzę sądową i cały szereg dochodów, jakie mu z mocy przywileju cesarskiego przypadały, jak również składać przysięgę hołdowniczą (Huldigungseid i, korzystając    atoli z pewnych praw,

do których należała na pierwszem miejscu „wolność państwowa“ (Reichsfreiheit), opierającą się na przywilejach z r. 1207 i 1212, na

swo-

„Kölnische Zeitung“ (trzy wydania dziennie, kierunek polityczny narodowo-liberalny, własna linia telegraficzna z Berlinem, ma opinię pół-urzędowego, cieszącego się wielką powagą dziennika, założonego r. 1762); „Kölnische Volkszeitung“, (jeden z główniejszych organów partyi centrowej, katolickiej, dziś przychylnie usposobiony dla sprawy polskiej, załóż. r. 1860);

„Kölner Tageblatt“.--Wyłącznie sztuce poświęcone jest muzeum Wallraf-Richartz, w pobliżu katedry, posiadające bogaty zbiór obrazów (przeszło 400) szkoły 'staro-kolońskiej, miedziorytów, monet, broni i t. d., przeważnie z zapisu kanonika F. Wallrafa (f 1824).

Z pomiędzy innych muzeów godne są uwagi: muzeum arcybiskupie dyecezyalne na placu katedry, muzeum artystyczno-rzemieślnicze, historyczne i przyrodnicze, a także zbiory artyst ■rzemieślnicze burmistrza Thewalfa, jedne z najsłynniejszych zbiorów prywatnych w Niemczech. Biblioteka miejska" liczy 115 000 t.

Na wzmiankę zasługuje ogród zoologiczny,

(zał. 1860), jeden z największych w Niemczech.

Zakłady dobroczynne: szpital miejski (choroby wewnętrzne), szpital Augusty (choroby wewnętrzne), szpital miejski w Deutz, dom inwalidów, zakład dla obłąkanych (Lindenburg), schronisko dla inwalidów (fundacya de Noël’a), dom sierot, szpital dziecięcy, szpital Panny Maryi dla nieuleczalnych, przytułek dla biednych dziewcząt, szpital protestancki i t. d. — Władze: rząd królewski, królewska dyrekcya prowin-cyonalnych komór celnych, zarząd policyjny, główna dyrekcya poczt, wyższy sąd krajowy, król. dyrekcya dróg żelaznych i t. d. K. jest siedzibą arcybiskupa katolickiego oraz generalnego wikaryatu arcybiskupiego. Na czele miasto stoi nadburmistrz (Oberbürgermeister) i 12 przedstawicieli miasta (Beigeordnete). W K-i znajduje się 17 konsulatów obcych państw.—

Herb miasta—tarcza podzielona na dwa pola: górne— czerwone, z trzema złotemi koronami, i dolne—białe, z 11-ma czarnemi płomieniami.

Dzieje K-i sięgają czasów rzymskich. Kiedy Rzymianie opanowali okolice dolnego Renu, zastali tam już osady Ubijczyków. Dwa legiony rzymskie stanęły obozem pod Ara Ubiorum.

W r. 50 po Chr. założyła na tern miejscu Agryppina, żona Klaudyusza a córka Germani-ka, Kolonię weteranów rzymskich ( Colonia mocy których Filip Szwabski udzielił miastu

pozwolenia na wzniesienie obwarowań, a Otton IV na podwyższenie podatku od piwa i miewa. W r. 1231 reprezentowana była K. na sejmie (Reichstag) w Wormacyi; w r. 1274 otrzymało miasto od króla Rudolfa wyraźne prawo posyłania swego przedstawiciela na sejmy. Krwawszemi jeszcze, niż walki mieszczaństwa z arcybiskupami, były walki stronnictw w mieście. W łonie samego patrycyatu, a także pomiędzy cechami a patrycyatem zatargom nie było końca, aż wreszcie w r. 1396, po gwałtownem starciu, cechy zwyciężyły na całej linii i wypędziły wszystkich swych przeciwników z miasta. Nowy zarząd demokratyczny K-ii nie był wszakże wolny od napaści, i walki ponawiały się jeszcze w latach: 1482,

liczy 1 021 000 mieszk. (r. 1900) i dzieli się na 12 powiatów (Kreis).—Bibi. Ennen „Geschichte der Stadt K.“ (Kolonia 1863 — 79, 5 tomów; wyciąg w 1-ym tomie, 1880); tenże „Zeitbilder aus der neueren Geschichte der Stadt K.“ (tamże 1857); tenże „Führer durch die Stadt K.“ (Kolonia 1877); Veitli „Das römische K.“ (Bonn 1885); Mohr „Die Kirchen von K.“ (Berlin 1889); Helmken „K. und seine Sehenswürdigkeiten“ (Kolonia 1889, wyd. 5-te); „Kölner Wanderbuch“ (tamże 1894).

in..

Kolonialna polityka ob. Kolonizacya. Kolonie, zarys ogólny, ob. Kolonizacya,

Kolonie greckie.

Mimo ułamkowego stanu, w jakim się puścizna, zwłaszcza starszych historyków greckich, do naszych czasów przechowała, można jednakże, w zarysie ogólnym, śledzić rozwój i przebieg zdumiewającego zjawiska, które w skutkach swych do dzisiaj jest widoczne, a w wiekach starożytnych nabrało doniosłego, zasadniczego znaczenia dla stanowiska narodu greckiego — jest zaś niem rozkrzewianie się plemion greckich niemal po wszystkich wybrzeżach i zakątkach morza Śródziemnego. Przez założenie nieprzeliczonych „osad zamorskich“, przez skolonizowanie odległych i rozległych

1513, 1608 i 1681. Z różnemi miastami zawarła K. korzystne układy ochronne i handlowe. W r. 1367 przystąpiła K. do związku hanzeatyckiego przeciw Waldemarowi duńskiemu i odtąd zajmowała pierwsze miejsce wśród miast związku hanzeatyckiego.—K. szczyciła się również tern, iż uważana była zawsze za wierną córę kościoła katolickiego, za dowód czego służyć może choćby pieczęć miasta, wyobrażająca postać św. Piotra, dokoła której mieścił się napis „Saneta Colonia sanctae Ro-manae Ecclesiae fidelis filia“ (Święta Kolonia świętego Rzymskiego Kościoła wierna córa). ! krain „obramowali niejako Grecy“, według

Wypędziwszy w r. 1425 żydów broniło miasto przez czas długi wstępu luteranom, kalwinistom

1    anabaptystom. Chociaż później protestanci uzyskali pozwolenie przebywania w K-ii, nie korzystali wszakże z jednakowych praw na równi z innymi obywatelami miasta. Dopiero rzeczpospolita Francuska nadała wszystkim mieszkańcom jednakowe prawa; wtedy i żydom dozwolono osiedlać się w K-ii. —W w. XV stała K. na wysokim stopniu potęgi i rozkwitu, pomimo, iż liczba jej mieszkańców, dochodząca na pocz. w. XIV do 120 000, poczęła stopniowo się zmniejszać. • Za Karola V należała K. do największych miast Europy, ustępując rozległością tylko Londynowi i Paryżowi. Kiedy handel hanzeatycki utracił dawne swe znaczenie, K. poczęła się cofać wstecz, zrazu wolniej, później coraz szybciej. Wojna 30-le-tnia, najazdy francuskie, hiszpańska, następnie wojna austryacka sukcesyjna pozostawiły smutne ślady w K-ii. W r. 1780 liczyło miasto tylko 6 000 wolnych obywateli, 8 000 domów i ogółem 40 000 mieszkańców, z których

2    500 duchownych, znalazła oddźwięk w K-ii. Z zapałem też przyjęci zostali jakobini jako zbawcy. Po przyłączeniu do rzpltej Francuskiej atoli utraciła K. swoją niezawisłość, i własność miejska stała się własnością narodową. Po wcieleniu K-ii do państwa Pruskiego (1815) miasto podniosło się i wkrótce zajęło przodujące stanowisko w dziedzinie przemysłu i handlu Niemiec.— Ob wód (Bezirk) Kolońs ki zajmuje 3 977 kl. □

Rewolucya francuska

pięknie obrazowego wyrzeczenia Cycerona, „krainy barbarzyńskie rąbkiem helleńskim“ (Cicero, de rep. 2, 4, 9; Coloniarum vero quae est deducta a Gratis in Asiam, Thrariam, Italiam, Siciliam, Africain praeter unani 3Ta-(jnesiam, quam unda non adluat? Ita barbarorum agris quasi attexta quaedam videtur ora esse Graeciae). Pracę kolonizacyjną można z wszelką słusznością nazwać pierwszym wielkim historycznym czynem plemion greckich, który je sposobnemi i sprawnemi uczynił do podjęcia drugiego czynu wielkiego, tj. do zwycięzkich zapasów z olbrzymiem państwem Perskiem. — Chociaż kolonizacyę grecką (mimo podobieństw do dróg, któremi inne ludy kulturalne wieków starożytnych, średnich i nowszych w tej samej dziedzinie pracy społecznej i politycznej zadanie swe spełniały) wogóle jako całkiem osobliwe, oryginalne dzieło helleńskie uważać należy, wszakże jeżeli epokę Aleksandra W. i następców jego, Dyadochów, do historyi greckiej w obszerniejszem znaczeniu zaliczyć, słusznem będzie w takim razie twierdzenie, że Grecy, którzy sił swoich zresztą w każdym rodzaju K-ij, jakie dzisiejsza nauka rozróżnia, a więc, K-ij rolniczych, handlowych, wojskowych z ogromnem powodzeniem próbowali, pod wodzą Macedończyków wreszcie także kolonie zdobywcze a nawet i karne, zakładać poczęli. Jednakże działalność swą kolonizacyjną rozpoczęli od zakładania rozległych, prawdziwie kulturalnych osad rolniczych, a na drugim planie dopiero stawały K. z wyraźnym

celem pozyskania nowych targowisk dla handlu też naówczas Grekom na bogatym a wybornym swego i przemysłu. Zajęli zaś Grecy naprzód materyale, zaludniającym nowe osady. Na-i skolonizowali wyspy morza Egiejskiego i całe ród młodzieńczy, występując właśnie na wido-zachodnie wybrzeże Azyi Mniejszej, tak, że od- ⁻ wni dziejowej, przez długie czasy rozporządzał tąd morze owo staje się zupełnie grecką, „na- świeżemi, krzepkiemi zawsze, najdzielniejszemi, szą“ dzierżawą (tj xaô';^p,âç •â-iXatta), a począw- w zmienionych stosunkach pracy pożądanemi siła-szy od grupy wysp Rodyjskich aż daleko ku mi, którym zbyt ciasne były granice, swobodę północy do zatoki Adramyttiou, na myzyjskiem zbyt krępujące instytucye kraju ojczystego, si-pomorzu, Nowa Grecya na widowni dziejowej występuje. Rozwinąwszy się w krótkim czasie nadzwyczaj pomyślnie, zajęły właśnie te K. greckie na wybrzeżach azyatyckich stanowisko dominujące pod względem społecznym i politycznym, a przez kilka wieków, aż po czasy wtargnięcia potęgi perskiej na owe po-brzeża morza Śródziemnego, przewyższały o wiele kraj macierzysty pod względem nietylko materyalnego, lecz także duchowego, literackiego, a nawet naukowego rozkwitu. W związku z tern ścisłym pozostaje także ten punkt szczególny, że owe najstarsze K. greckie, wzmógłszy się zaledwie na siłach, wrząc życiem coraz gorętszem, same znowu wysyłać zaczęły liczne osady, które równie pomyślnie rozwijać się poczęły. Mimo przełomów dziejowych uchował się żywioł grecki, zwłaszcza na wybrzeżu zachodnio-azyatyckiem, przez długie wieki, z iście zdumiewającym, twardym, niezłomnym uporem, bo dopiero od czasów, gdy państwo Osmanów owe ziemie pod swą władzę zagarnęło, usychać poczyna odwieczny ów szczep helleńskiego ducha, jednakże już w XVIII i XIX wieku wieku wypuścił on znowu bujne latorośle w postaci kwitnących miast, greckie przeważnie znamię noszących, jak Kydoniae (dzisiaj A i w a 1 y), a zwłaszcza Smyrny, potężnej metropolii handlowej zachodniego Lewantu. Najstarsze owe przemożne K. greckie, na wyspach morza Egiejskiego i na wybrzeżach Azyi Mniejszej założone, wyparły doszczętnie morską potęgą fenicką aż po wyspę Rodos i już samodzielnie na własnem swem morzu panowały, dozwalając wolną drogę, co najwyżej, pojedyńczym okrętom kupieckim Sy-dończyków. Szczęśliwem bowiem dla Greków zrządzeniem losów, właśnie w samych początkach kolonizacyi greckiej stron owych, Feni-cyan, pierwszych i najznakomitszych marynarzy wieków starożytnych, kolonizatorów w prawdziwie wielkim stylu, którzy już od początku XII w. przed Chr. najgłówniejsze i najdogodniejsze miejsca handlowe na całem morzu Egiejskiem, a nawet na większej części wybrze ży półwyspu Peloponeskiego i kontynentu greckiego pozajmowali, dotykać poczęły na granicach własnego kraju ojczystego ciężkie ciosy przez napady bezustanne możnych władzców Assyryi,

łaini zatem najsposobniejszemi, bądź do rozszerzania kresów macierzy greckiej w ziemiach nowoodkrytych, jak na wyspie Sycylii i w Italii, bądź do szukania z względów przezornej lub zazdrosnej polityki handlowej nowych a stałych targów dla zbytu swych towarów.—Najważniejszym jednakże czynnikiem, dodającymjbardzo często szczególnego bodźca do porzucania kraju ojczystego i udawania się na wyprawy zamorskie, były zrazu wielkie wędrówki greckich szczepów na kontynencie helleńskim, zanim zajęły znane w czasach historycznych siedziby, jako też bezustanne niepokoje i walki wewnętrzne, jakie aż do połowy VI wieku przed Chr. zaznaczniejszemi miastami greckie-mi wstrząsały. Wędrówki zatem Heraklidów i przewroty ogromne, jakie one w siedzibach wszystkich szczepów na ziemiach greckich wywołały, spowodowały szereg licznych, tłumnych emigracyj, kiedy pierwotna ludność, z dotychczasowych siedlisk swych wyparta, albo też przez nowych obcooplemiennych zdobywców ciemiężona, nowej ojczyzny w możniejszych stosunkach, na wyspach morza Egiejskiego i na zachodnich wybrzeżach kolosalnego półwyspu, który miano Azyi Mniejszej nosi, szukać poczęła. Po zajęciu wysp i wysepek, przyległych do azyatyckiego lądu stałego, zdobywali owi wychodźcy w ciężkich zapasach z tubylczą starszą ludnością pobrzeżne ziemie Azyi Mniejszej, nigdy głęboko do samego wnętrza kraju nie sięgając. Ku północy zatem zwróciła się naprzód wyprawa tych emigrantów, którzy w Azyi później mową plemienną nazwę Eolczyków przyjęli. Składali się oni głównie z Achaj-czyków lakońskich i argolskich, z chodźców państw odwiecznych w Tebach i Or-chomenos, w puch teraz rozbitych, a wreszcie z Lokryjczyków i Magneto w, którzy w pierwszej połowie X wieku przed Chr. naprzód wyspy Tenedos i Lesbos podbili, a później na stałym lądzie azyatyckim miasto K y-m e pod władzę swą zagarnęli, a stąd dopiero to na południe, to na wschód, szczególnie jednakże ku północy coraz obszerniejsze dzierżawy zajmowali. Podczas gdy na południowej stronie sąsiedni Jończycy już dawno przed r. 700 przed Chr. wydarli Eolczykom Smyrnę, dotarli ci ku północy, wypierając orężem starodawną ludność myzyjską, aż do zatoki Adra-myttyjskiej, a wreszcie w wyprawach, podjętych razem z lądu stałego i z sprzymierzonymi pobratymcami z wyspy Lesbos, zdobyli, aż do połowy VIII wieku przed Chr. zajmowany

Wy-

Egiptu i Chaldei, tak że w obronie najstarszych swych siedzib wszystkie swe siły wytężyć musieli, niezdolni do stawienia dzielnego oporu impetowi natarczywemu młodych , szczepów greckich na morze Egiejskie. Nie zbywało

przez Teukrów półwysep Troas z przyległą okolicą g'ó r I d a j s k i c li ku północy, aż po granice późniejszej wielkiej osady jońskiej, Abydos. Mniej więcej w połowie X wieku przed Chr. rozpoczęła się na wschód emigracya tak zwanych Jończyków z Atty-ki i z wyspy Eubei, z miast Trojzenu, Epidau-ros i Fliuntu i z południowego wybrzeża zatoki Korynckiej, do których się przyłączyły liczne niedobitki innych jeszcze plemion. Tłumy te wyparły naprzód prastarych mieszkańców ka-ryjskich i osadników fenickich z wysp, po-międzyAttycką ziemią i Amorgos leżących, które później Cykladami nazwano, a stąd dopiero zdobyli wielkie wyspy Chi os i Samos, nad pobrzeżem azyatyckiem. Z silnego stanowiska tego zapuścili teraz zwycięskie zagony na kontynent Azy i Mniejszej, a mianowicie na wybrzeże lidyjskie i karyj-s k i e. Po długich i uporczywych walkach z Lidyjczykami i Karyjczykami opanowali wreszcie obszerne ziemie nadmorskie, począwszy od uścia rzeki Herinos aż do zatoki Jas-syjskiej, na południu. Tutaj więc powstały zczasem owe potężne osady jońskie, które później w dziejach greckich przednią odgrywały rolę, jak: F o ce a (po grecku d>wxaia), najwięcej ku północy wysunięta i z wszech stron przez K-e eolskie osaczona, dalej Kia z orne na i, Ery th rai, Te os, Lebe-d o s, K o 1 o f o n, Efezos, P r i e n e, M y u s, Mil etos i Magnez y a, podobnie jak eoj-ska Magnezy a, najdalej w głębi kraju leżąca. Najważniejsze osady z pomiędzy nich, Miletos i Efezos, wywodziły pochodzenie swe od wychodźców z ziemi Attyckiej. Na południe od tych nowych dzierżaw jońskich w Azyi, które już w drugiej połowie IX w. przed Chr. zastajemy zupełnie zorganizowane i w całym pędzie bujnego rozwoju, ciągnie się długie pasmo K-ij, jakie plemię doryckie w A-zyi założyło, ponieważ i Doryjczykqwie, nie zadawalając się świeżą, wielką zdobyczą półwyspu Peloponeskiego, wkrótce torem Eolczy-ków i Jończyków na wschód ruszyli. Jeszcze w X w. przed Chr. wyprawili się więc Ar-golczycy, którzy teraz noszą charakter dorycki, na wyspę Kretę, gdzie Fenicyanie od XIII w. przed Chr. począwszy, samowładnymi byli panami, i zajęli odwieczne miasto feni-ckie Karath zmieniając nazwę jego na greckie K n o s s o s, dalej czarowną wyspę R o-dos, stanowiącą również główną siedzibę potęgi tenickiej. Następnie nadali Doryjczycy z miasta PIpidauros znamię greckie wyspom Kos, K a l.y d n a (Kalymnos) i N i s y r o s. Emigranci argolscy znowu osiedli na stałym lądzie karyjskim i założyli kwitnącą osadę Knidos, Doryjczycy zaś z miasta Trojzenu, w połączeniu z odłamem starszych współobywateli jońskich, powołali do życia Hal i karli a s s o s i Myndos. K-ę J a s s o s natomiast, założoną również przez Argolczyków, zajęli w czasach późniejszych Jończycy. Wspomnieć też należy, że Achajczykowie i Mingowie, wyruszywszy z nad dolnego biegu Eurotasu w Lakonii, a mianowicie z miast Amyklai i Helos, zdobytych wreszcie przez Spartańczy-ków około r. 800 przed Chr., przyczynili się w znacznej mierze do shellenizowania wysp morza Egiejskiego, które do Azyi nie należały. Zajęli więc oni nasamprzód wyspy Melos i Th er a, gdzie zastali już starodawne osady feuickie; z winy emigrantów, którzy oddali się wtedy pod opiekę i władzę Argolczyków, przeważał na tych wyspach zczasem dyalekt dorycki. Inne rzesze wychodźców achajskich wyprawiły się na wyspę Kretę, gdzie założyły podwaliny miast Lyktos (Lyttos) i G orty n (G orty na); w Gortynie wprawdzie, jak wieść niesie,osiedli także Doryjczycy argolscy. Z trzech miast wspomnianych, Knossos, Lyktos i Go r ty n, bić poczęły teraz silne prądy, które zczasem istotnie przejęły wielką, piękną wyspę kulturą grecką, gdyż tylko na zachodniem wybrzeżu fenickiej, a na wschodniem karyj-skiej dochowały się aż w późne historyczne czasy szczątki ludności odwiecznej. Po tej najwcześniejszej, a w skutkach najdonioślejszej zasadniczej emigracyi przeróżnych szczepów greckich nastąpiły jeszcze inne liczne wyprawy kolonizacyjne, które bliższe i dalsze pobrzeża morza Egiejskiego i wogóle Śródziemnego, a więc macedońskie i trackie pomorze ku północy od Grecyi, na zachóJ zaś aż do wyspy Sycylii, a nawet i do Gallii i Hiszpanii, a wreszcie ku południu libyjskie wybrzeże dla kultury greckiej zdobyły. Przyczyny owych późniejszych wypraw kolonizacyjnych były przeróżnego rodzaju. W długie jeszcze wieki po wędrówkach Heraklidów zdarzało się nieraz, że lud przez wroga podbity odwieczne siedziby ojczyste porzucał, aby uniknąć tyrańskiego jarzma zwycięzcy, jak to Messeńczycy uczynili, kiedy po ujarzmieniu swej ziemi przez Spartańczyków z Chalcydyjczykaini się zmówili i razem z niemi do Dolnej Italii wyruszyli. — Zarówno i Jończycy azyatyccy z miast Teos i Focei opuścili drogie swe siedziby, aby nie podlegać tyranom perskim, zwrócili się pierwsi na brzegi trackie i założyli Ab derę, Focejczycy zaś wyruszyli na wybrzeże Dolnej Italii i założyli tutaj Y e 1 i ę, a stąd znowu wyprawili się później do Galii, położywszy podwaliny potężnej osady Mas sal ii nad uściem Rodanu. Niekiedy też konflikty konstytucyjne i wewnętrzne zatargi polityczne były powodem, że niezadowolone a słabsze stronnictwo opuszczało kraj ojczysty, aby pod innem niebem i na obcej glebie większą znaleźć swobodę, lepsze warunki bytu sobie stworzyć; tak np. Bakehia-des Archias z wiernymi swymi z Koryntu na wyspę Sycylię wyruszył i tutaj potężne Syraku z y założył, albo dawniejszemi jeszcze

za-

czasy, tak zwani Parteńczycy pod wodzą Falan-tosa Lakońską ziemię pożegnali, aby do Italii popłynąć, gdzie miasto Taras (Tarent) zało-, żyli. Wyprawy kolonizacyjne służyły także zwłaszcza w państwach oligarchicznych, jako pożądany i wygodny środek pozbycia się w sposób łagodny, pokojowy zbyt licznej ubogiej ludności, przyczyniający się w znakomitej mierze nietylko do zapobieżenia rewolucyom wewnętrznym, lecz zarazem i do zawiązywania korzystnych stosunków handlowych i politycznych z ziemiami zagranicznemu Wysyłki takie zamorskie, wynikające z przeludnienia, przybierały niekiedy formę ceremonii religijnej, wymagającej rzekomo dziesięciny, bogom w hołdzie błagalnym z ludzi poświęconej; tak głosi wieść pewna, że Chalcydyjczykom dała wyrocznia, kiedy w ziemi ich powszechny nieurodzaj nastał i klęska głodowa mieszkańcom groziła, uroczyste zlecenie ofiarowania bogom dziesiątej części ludności; woli zaś boskiej dopełniono przez wysłanie wyprawy kolonizacyjnej do Rhe-gion, w Dolnej Italii. Większą część K-ij jednakże, szczególnie w czasach późniejszych, zakładano z względów handlowych i przemysłowych, aby stworzyć lub rozszerzyć lub też zabezpieczyć na targowiskach dalekich w obcych dotychczas stronach zbyt i kupno płodów oraz towarów najrozmaitszych. Bezsprzecznie wrodzony był Grekom, przynajmniej w epoce najświetniejszego ich rozwoju, obok gorącego poczucia wolności i samodzielności dar nadzwyczajnej łatwości w szybkiem krzewieniu się na każdej obcej ziemi, zdolność zdumiewająca zastosowania się w krótkim czasie do wręcz odmiennych warunków fizycznych, klimatycznych, etnograficznych i handlowych każdego kraju i każdej strefy, lecz zarazem mieli oni też zawsze stanowczą przewagą nad każdym obcym ludem w biegłości władania orężem i w taktyce wojennej, kiedy wypadło w krwawej potrzebie nowe zdobywać siedliska. Temi względami tłumaczyć należy, że niemal wszystkie nowe osady greckie rozwijały się z początku jak najpomyślniej. Wiele z nich zajęło z biegiem czasu tyle ziemi sąsiedniej, że oczywiście według greckiej, stosunkowo więc drobnej miary, osobne, niezawisłe państwa utworzyły, które słusznie porównać można z wielu znacznemi, pod niejednym względem pokrewnemi tworami politycznemi, jakie we Włoszech i w Niemczech w Wiekach Średnich powstały.— Pobieżnie tylko przypominamy ważną rolę, jaką odegrały K. greckie : Sinope, Heraklea Pontyjska albo Bityńska, Massalia w Gallii, Syra-kuzy i Akragas na wyspie Sycylii, Kro-to n, Sibaris, Neapolis i Tarent w południowej Italii, w późniejszych zaś czasach Liga Olintyjska albo osady Bizancyum i Trapezunt, które, w długie wieki wprawdzie po przekwicie świata starożytnego, prze

znaczenie do godności stolic państw potężnych wyniosło. Czarodziejski zaś urok i niedościgła piękność kultury i bogactw rozwiniętej cywili-zacyi greckiej wywierały z głównego ogniska K-ij helleńskich, a mianowicie z Massa-lii, Neapolis, Tare ntu, Kro ton u, Nau-kratis egipskiego, z licznego szeregu greckich osad na północnem pomorzu Pon-tyjskiem, wpływ nieprzeparty na całą rzeszę ludów, w greckich ustach barbarzyriskiemi zwanych. Gdzie tylko Grecy w zwartych szeregach osiedli, ulegały wewnętrzne stosunki pogranicznych plemion obcych, z któremi się zetknęli, przeobrażeniu zupełnemu, a wyższa cywilizacya helleńska znajdowała niezliczone sposoby, aby przeniknąć do głębi ziemie sąsiednie, zrazu choćby tylko na traktach handlowych. Greckiego ducha niezrównana i nieprzeparta potęga, która później w zmienionych zupełnie warunkach, w wiekach tak zwanych Dyadochów i ich epigonów, a w następnych czasach znowu pod panowaniem rzymskich ce-sarzów, wielkim ludom, szczególniej w głębi Azyi zachodniej zamieszkałym, a nawet syryjskim szczepom nadała greckie, albo, jak na-ówczas mówiono, hellenistyczne znamię oryginalne, już w pierwszym, najświetniejszym peryo-dzie kolonizacyi greckiej wyraziście się objawia. Opór istotny stawiły kulturze greckiej natenczas właściwie tylko zasklepieni w sobie, za swej cywilizacyi dumni Egipcyanie i silniejsze szczepy semickie, z bujnie rozwinię-tem poczuciem własnej narodowości, gdzie na odwiecznych siedzibach w tłumach zwartych z Grekami się zmierzyły. Szybko natomiast dokonała się asymilacya Licyjczyków, licznych jeszcze resztek Fenicyan na wyspach: Cyprze, Therze i Rodos z Grekami, uległa im nawet dzika natura -szorstkich Traków, w Italii zaś Samnici, Etruskowie, a szczególnie Rzymianie umieli przyswoić sobie przeróżne czynniki z daleko wyższej kultury helleńskiej, nie zatracając wszakże charakteru rodzimego. Przeciwnie znowu przez bezpośrednie stykanie się tak licznych osad greckich z dalekim Wschodem objawiać się teraz poczęły i w Grecyi Europejskiej daleko silniejsze wpływy odrębnej kultury zamorskiej, aniżeli za dawniejszych czasów przez pośrednictwo Fenicyan. Pominąwszy bowiem przeróżne zwierzęta, drzewa, krzewy i kwiaty, jakie z oryentalnych krajów sprowadzone także na właściwym półwyspie greckim gościnne znalazły przyjęcie, zauważyć można wyraźnie osobliwe przeobrażenia i zmiany ! w charakterze i usposobieniu, jakich doznał niejeden rdzenny szczep grecki w obcem otoczeniu, jak n. p. Doryjczycy na wyspie Sycylii, a zwłaszcza w Syrakużach, przez malgowanie się z autochtonami sykelskimi nowe naraz rysy w charakterze swym wykazują, jak istota greckiego ducha w potężnej osadzie Kyrene oryginalne afrykańskie zabarwienie

czne

przyjmuje, albo też jak na północnem wybrzeżu morza Czarnego dziwne twory powstają, pomieszane z właściwości greckiej i scytyjskiej natury. Rozkrzewienie się helleńskiej kultury po tylu dalekich wybrzeżach potężny wreszcie wpływ wywarło na rozwój i zarazem na inne kształtowanie mitologii greckiej i legend bohaterskich. A równie jak już w dawniejszych wiekach grecką religię niejedna właściwość obcych kultur zamorskich przeniknęła, tak teraz Grecy, z bujną swą wyobraźnią, u zagranicznych ludów upatrywać poczęli postaci własnych swych bóstw i herosów. Ciemną jednakże stroną tak jasnego zresztą i pięknego obrazu kolonizacyi greckiej tworzy smutny fakt, że koloniści • greccy w wielu ziemiach przemocą zdobytych, zginając autochtoniczną ludność pod ciężkie jarzmo poddaństwu, a nieraz nawet niewoli, mimo, że sami zawsze wolność jak najwyżej cenili, wytworzyli podobne stosunki, jakie Grecy a europejska ku hańbie swej niemałej zaznała w lakońskich helotach albo w tessalskich penestach. O olbrzymich, niewyczerpanych iście zasobach sił, jakie wrzątkiem ognistym kipiały w młodych ludach greckich zwłaszcza zaś w starszej epoce kolonizacyj-nej, świadczy fakt niezbity, że Grecy w ogromnych, jak na stosunki starego świata, rozmiarach zdołali nie tylko osiedlić się i zająć, lecz przez kilka, a nawet kilkanaście długich wieków stale w swym ręku utrzymać większą część wybrzeży morza Czarnego, całą Propon-tis, obok całego pomorzą zachodniej Azyi Mniejszej południowe brzegi Tracyi, wybrzeże Macedonii, całą Kretę, rozległe dzierżawy na wyspie Kypros, wielką część krain, na zachód od Egiptu leżących, na dalekim Zachodzie zaś dwie trzecie wyspy Sycylii, wybrzeże Epiru, część pomorzą Illiryjskiego, a wreszcie ziemie nadbrzeżne w całej południowej Italii. Zważyć przytem należy, że ani we właściwej, ani w nowo powstałej mało-azyatyckiej Grecyi nie było ani jednej, jednolitej, doskonale zorganizowanej ;potęgi politycznej, któraby tłumami emigrującemi umiejętnie pokierować, a w razie potrzeby pod względem militarnym lub dyploniEitycznym silnie je poprzeć • zdołała. Istotnie bowiem we wszystkich kolonizacyjnych wyprawach greckich na wybrzeża morza Śródziemnego i wszelkich jego zakątków nie widać żadnego, systematycznie przez jedno wielkie państwo podjętego i konsekwentnie przeprowadzonego planu, aby krainę jaką w pewnych granicach geograficznych zająć, zabezpieczyć sobie jej stałe posiadanie, a wreszcie ją shellenizować i takim sposobem stworzyć nową, krzepką organizacyę polityczną młodego państwa greckiego. Przeciwnie, aż do czasów, w których następuje zakładanie t. zw. „Kleruchij“ ateńskich, o których niżej będzie mowa, wszystko jest zdane niejako na łaskę losu, sukces cały zależny od bystrego umy-

słu, energicznej pracy i osobistych interesów poszczególnych plemion i miast greckich, we wspólnej zgodzie nieraz skrzętnie czynnych, lecz częściej z zawiścią nieprzejednaną przeciwko sobie agitujących. Nowsze badania stwierdzają jednakże dowodnie, że w sprawach emigracyi i kolonizacyi greckiej przez radę swą wytrawną wywierało pośrednio wpływ nadzwyczaj błogi kollegium kapłanów wyro czni delfickiej Apo 11 i na. Mając bowiem, jak to źródła wiarogodne dowodzą, przez pobożnych, z wszech stron świata pielgrzymkę do świętego miejsca odprawiających, przez długie i dalekie podróże obytych pątników doskonały, eu wobec ówczesnych, nader trudnych warunków komunikacyjnych, wobec braku wszelkiej łączności politycznej pomiędzy po-szczególnemi plemionami greckieini, wyjątkowy, jedyny pogląd ogólny na wszystkie stosunki krain greckich, a znając zarazem z tegoż samego źródła dokładnie i szczegółowo, co się w wielu, tak zwanych barbarzyńskich, z Grekami graniczących ziemiach,"dzieje, mogli owi kapłani delficcy zarówno miastom jak wpływowym politykom greckim udzielać i istotnie udzielali w czasach najpiękniejszego rozkwitu przesławnej wyroczni trafne i prakty-rady i wskazówki w sprawach koloni-zacyjnycli, w dyskretnej formie wierszowanycli zleceń proroczych bożka Apollina. Zwyczajem też było w ziemiach greckich, przynajmniej w czasach historycznych, powszechną wyprawę kolonizacyjną przedsiębrać za radą delfickiej szczególnie wyroczni, źródła starożytne wspominają także niekiedy o zleceniach wyroczni Zeusa Dodonijskiego i Ammońskiego (Cicero, de divin 1, 1, 3). Jak niezbędną wydawała się naonczas taka rada, można pośrednio stąd wnioskować, że Herodot (5, 42), o-powiadając o chybionej wyprawie, jaką Spar-tańczyk Dorieus celem założenia osady podjął, wyraźnie zaznacza, że Dorieus bóstwa delfickie-go o radę się spytać zaniechał. Taką więc miarą, pobożną wiarę greckiego narodu, jako święty obowiązek uważającego kEiżdą ważniejszą sprawę jedynie za radą i z wolą boga podejmować, wynagradzała roztropna i trafna, niejako z niebiańskich sfer pochodząca rada wyroczni świętej, a bez przesady wszelkiej twierdzić można, że błogi wpływ, jaki delficka wyrocznia na zakładanie kolonij greckich pośrednio wywierała, pomiędzy jej najwalniejsze zasługi policzyć należy. Snadno też zresztą wyrozumieć gorący zapał, jaki kapłani delficcy względem spraw takich zawsze okazywali. Dbać oni równocześnie musieli zarówno o podniesienie znaczenia i zaufania ku świętej wyroczni przez udzielanie rad jak najlepszych i najskuteczniejszych, jako też o krzewienie kultury greckiej, a zarazem szczególnie i kultu bóstwa delfickiego w stronach dalekich, ponieważ z wzrastającą liczbą siedlisk, oddają-

cych cześć Apollinowi, wzmagała się także liczba pątników pobożnych, sławiących moc potężnego, wszystko wiedzącego bóstwa i rosły hojne obiaty, świętej wyroczni w dani z kornem i wdzięcznem sercem składane.—W kolonizacyi greckiej, dokonanej w VIII, VII i VI wieku przed Chr., uważać też można poniekąd jedno wspólne dzieło całego greckiego narodu, który, już z początkiem VIII wieku przeszedłszy krytyczne czasy doryckich gminoruchów i wielkich wstrząśnięć w ziemiach ojczystych, stałe zajął siedziby na wyspach morza Egiejskiego i na zachodniem pomorzu Azy i Mniejszej. W ogólnym zarysie przedstawia się udział pojedyńczych plemion i krain greckich w wielkiem dziele kolonizacyjnein, jak następuje.—Mało tylko ludów greckich wyłączyło się od owej wspaniałej misyi cywilizacyjnej. Tak więc, o ile wiemy, właściwi Te s.s ale zy cy osad zamorskich nie zakładali, równie jak Etolczycy i Akarnańczy-c y, o których w owej starszej epoce dzieje jeszcze prawie zupełnie milczą; pomiędzy ludami półwyspu Peloponeskiego nie rościli ani Arkadyjczycy ani E1 e j c z y c y albo żadnej pretensyi do sławy w dziedzinie kolonizacyj-nej, albo też uroszczenia ich były bardzo wątpliwej natury. Również Ateny i Sparta odgrywały w owych czasach właśnie pod względem kolonizacyjnym bardzo podrzędną rolę, a osady na morzu Egiejskiem i na wyspie Krecie, które później za czasów potęgi Spartań-czyków na nich szczególnie jako założycieli swych się odwoływały, założyli istotnie Argol-czycy. Z natury rzeczy wynika, że, odpowiednio do charakteru każdego plemienia, także i udział, jaki ono miało w krzewieniu kultury greckiej po wybrzeżach morza Śródziemnego, był też bardzo nierówny. Palmę pierwszeństwa w dziedzinie kolonizacyjnej oddać należy plemieniu jo liskiem u, które z pomiędzy wszystkich Greków najwcześniej i najściślej z morzem i żeglugą się zżyło. Pomiędzy Jończykami znowu wyróżnić należy odłam ich, zamieszkały w Azyi Mniejszej i po wyspach morza Egiejskiego, jako najruchliwszych, najzmyślniejszych i najszczęśliwszych kolonizatorów. Jończycy azyatyccy skierowali główną swą akcyę szczególnie nad Propontis i nad morze Czarne. Kiedy sam Milet, stolica ich azyatycka, przeszło 80 K-ij założył, z pomiędzy których przeróżne w późniejszych czasach z swej znowu strony nowe osady zakładały, prześcignęli ich, przynajmniej co do odwagi nieustraszonej, pobratymcy z wyspy Samos i z miasta Foce i, którzy z szczegól-nem, awanturniczem upodobaniem okręty swe sterowali do najwięcej ku zachodowi położonych wybrzeży morza Śródziemnego, i to na Adryatyk i dalej na pomorze Hiszpanii i Gallii. Z Miletem idzie w godne zawody miasto C h a 1-kis, na wyspie Eubei położone, które uchodzi

Wielka Kuc. Powix. lluitr. Zeiz. üÿob T. XXXVII.

za macierz 50 K-ij. Pod wodzą bowiem jońskich Chalcydyjczyków przybrały helleńskie znamię mianowicie owe trzy wydłużone półwyspy wybrzeża krainy Macedońskiej, objęte później na ich cześć mianem „C h a 1 ki dik e“, jako też cały szereg miast greckich na wyspie Sycylii i w południowej Italii. Z pomiędzy Jończyków, w Grecyi właściwej pozostałych, zasłużyli sobie Achaj czy cy, na północnej krawędzi półwyspu Peloponeskie-go mieszkający, na wdzięczne imię, ponieważ oni właśnie w krainach południowej Italii nową, „Wielką“ Grecyę stworzyli. Jednakże i dzielue szczepy marynarskie, liczące się do do ryckie go plemienia, odegrały w zakładaniu K-ij nader ważną rolę. Największych stosunkowo czynów dokonali w tej dziedzinie Megar ej czycy nad Bosforem i nad morzem Czarnem, którzy tutaj, w pośród osad jońskich, pod nowe, kwitnące osady silne dali podwaliny, a na tę pracę kolonizacyjną, również i na wyspie Sycylii podjętą, wytężyło nieznaczne zresztą państwo najlepsze swe siły. Lecz jeszcze o wiele większego znaczenia jako potęga kolonizacyjna nabrało miasto doryckie Korynt, które aż do czasów podźwignięcia się Eginy i Aten samowładnie na wodach greckich i w dziedzinie handlu zamorskiego panowało. Założenie Potydei obok ^miast chalkidej-skich, na gruntach macedońskich, pozostało wprawdzie akcyą odosobnioną, natomiast główną swą politykę kolonizacyjną skierował Korynt na morza: Jońskie i Adryatyckie. A zatem, oprócz wysp Kerkyry i Leukas, przybrały skutkiem założenia K-ij korynckich szlachetne znamię cywilizacyi greckiej wybrzeża owych szczepów greckich, które w ówczesnym rozwoju kulturalnym daleko w tyle za innemi państwami helleńskiemi pozostały, a mianowicie wybrzeża Etolii, Akarnanii i Epiru. Prócz tego spełniali Koryntczycy szlachetną swą misyę kolonizacyjuą na wyspie Sycylii, gdzie później z nimi również doryckie szczepy Megarejczy-ków i Rodyjcz.yków współzawodniczyły. Jasny snop światła na ową ciekawą, a tak dla hi-storyi samej Grecyi, jako też i dla dziejów o-gólnej cywilizacyi niesłychanie ważną epokę rzuca przegląd chronologiczny K-ij greckich z VIII, VII i VI wieku przed Chr. Ruch więc rozpoczęli Milezyjczycy przez szczęśliwe wyprawy nad morze Czarne, które, osławione dotychczas jako nader burzliwe, niebezpieczne dla żeglugi i niegościnne, odtąd w notach Greków zmienia swe miano na llôvtoç Eoêeivoç (Pontus Euxinus=morze gościnne). W r. 780 przed Chr. ziłożyli oni Synopę, a w r. 756 Trapezunt. Prawie równocześnie, bo od drugiej połowy VIII wieku począwszy, wyprawiały się w celach kolonizacyjnych pokrewne miasta Jończyków i innych jeszcze szczepów na wybrzeża morza Śródziemnego, zakładając wszędzie osady, które w późniejszych dziejach

tyjską nad morzem Czarnem, w Bitynii, a młoda ta osada kładzie sama, już w pierwszej połowie V wieku przed Chr. na dzisiejszym półwyspie Krymskim, w okolicy Seba-stopola, podwaliny pod nowe miasto Che rsonę s o s. Doryjczycy sycylijscy z miasta Geli osiedlili się w r. 581 przed Chr. na południo-wem wybrzeżu Sycylii, gdzie wzrasta niebawem piękna osada Akr ag as. Mieszkańcy miasta lidyjskiego Teos, chroniąc się ucieczką przed nawałą perską, zakładają około r. 547 przed Chr. Ab derę na południowem wybrzeżu Tracyi, a w r. 568 Focej czycy, aby uniknąć tegoż jarzma obcego Alalię na wyspie Kor sycę, pomiędzy r. 547 a 540 zaś Hyelę, późniejszą Eleę, w Dolnej Italii. „Wielkiej Na samych kresach świata helleńskiego, daleko po za właściwym rdzeniem krain skolonizowanych przez Greków, powstały wówczas następujące ważniejsze osady: W G a l ii i założyli ciż sami śmiali żeglarze jońscy z Focei w r. 600 przed Chr. Massalię. Na dalekim krańcu wschodnim morza Śródziemnego, w samem ognisku dzierżaw Fenicyan, naprzeciw właściwym siedzibom ojczystym prastarego tego narodu żeglarskiego, na wyspie Kypros już w połowie IX wieku przed Chr. osiedli Grecy, a wyzyskując ówczesne krytyczne położenie groźnego wroga, siedziby swoje coraz więcej rozszerzali. Kiedy obywatele wyspy Th ery, w r. 633 przed Chr. w Afryce, na 1 i b y j s k i e m wybrzeżu, osadę Kyrene zakładają, powstaje w Egipcie, nad uściem kładaue, całe pobrzeże Adryatyku, poczynając Nilu, w drugiej połowie VII wieku, z'poręki od uścia etolskiej rzeki Euenos, aż daleko ku Milezyjczyków, protegowanych przez króla północy, po pomorze Illiryjskie. Tutaj więc Psaminetycha, grecka dzielnica Naukratis, zwłaszcza powstały pomiędzy roku 655 a 625 która w połowie VI wieku, dzięki bystrej poli-tak ważne osady, jak Leuka s i Ambrakia, tyce króla Amasisa, gościnne bramy wszyst-później zaś Apollonia, podczas gdy Ker- kim plemionom greckim otwiera, chociaż Joń-kyrejczycy w r. 626 przed Chr. na własną rę- czycy tutaj zawsze i co do liczby rej przed ką E p i dam n o s, późniejsze D y r r h ac hi u m, innnemi wiodli. — Stosunek K-nii (po grecku zakładają. Obok osad jońskich na Chalcydyj- àîroixia, kolonista àxoïxoç) do miast macierzy-skim półwyspie założyli Koryntczycy pod ko- tych (p.TjtpÓ7roXtę), które albo pierwsze ich podnieć VII wieku Potidaję. W ciągu tegoż waliny położyły, albo w jakikolwiek inny, ła-wieku powstawały nader liczne nowe K-ie godny lub surowy, sposób do emigracyi się jońskie na północnem i zachodniem wybrzeżu przyczyniły, ulegał, oczywiście, odpowiednio morza Czarnego, pomiędzy niemi zaś zwłaszcza do rozmaitych powodów, jakim kolonie 01 b i a zakwitła, założona w r. 644 przy uściu ! poszczególne powstanie swe zawdzięczały, róż-Dniepru. Megarejczycy natomiast zagarnęli norodnej modyfikacyi. W ogóle wszakże uwa-uście Bosforu do Propontydy pod swą władzą, żano w stosunku tym węzeł ścisłej łączności, zakładając nad wybrzeżem w r. 675 C halkę- wzajemnego, rodzinnego niejako przywiązania; don, a w r. 658 By z ant i on. Propontis zaś, stąd też były pomiędzy niemi w użyciu gdzie już w roku 756 Kyzikos, w pierwszęj miana „macierz“ i „córka“. Osady takie, które połowie VII wieku A b y d o s, a w roku 658 same z siebie były za słabe, aby dobić się samo-Lampsakos założono, przeszła takim sposo- dzielności, tylko poparcia od miasta macierzystego bem prawie zupełnie w posiadanie Greków, koniecznie potrzebowały, przystawać musiały na W Afryce wreszcie rozpoczęli Grecy od r. przykrzejsze warunki zależności, aniżeli takie 633 rzed Chr. kolonizować ziemię Kyrenai- K., które, od początku zaraz silnie : się roz-k e, zwaną tak od osady Kyrene. Starszy winąwszy, z macierzystem miastem co do boten sposób kolonizacyi greckiej dobiegł swego gactwa i potęgi się zrównały, a często je na-kresu w ciągu VI wieku przed Chr. Około r. wet prześcignęły. Ubliżałoby też poczuciu 559 założyli Megarejczycy Herakleę Pon- wolności obywatela greckiego służyć tylko za

greckich pierwszorzędną rolę odgrywały. A zatem od schyłku VIII w. aż do r. 654 przed Chr. przybrał tracko-macedoński półwysep C h a 1 k i-d i k e znamię całkiem helleńskie. Od r. 735 współzawodniczyli z sobą Jończycy, Doryjczycy, Achaj-czycy i Lokrowie, aby większą część wyspy Sycylii i południową Italię podbić przez liczne osady dla kultury greckiej. W r. 735 powstało więc na Sycylii jońskie Naksos, w r. 734 doryckie S y r a k u z y, w r. 729 jońskie Leontion i Katanę, wr. 728 Hyblejska Megara, w roku 720 Zank le, w r. 690 Gela, założona przez kreteńskich i rodyjskich Doryjczyków; natomiast w Italii powstało u stóp Wezuwiusza około r. 725 jońskie Kym e (C um a e), w r. 715 Rhegion, równocześnie w achajskiej Grecyi“ miasta Sibaris w r. 720 i Kr o ton w r. 710, około r. 700 przez ozolskich Lokrów założone L o kro i Episephy rioi, a w roku 707 Taras (Tarentu m), osada emigrantów spartańskich. W VII wieku widzimy greckie szczepy skrzętnie pracujące nad rozszerzeniem, zabezpieczeniem i zaokrągleniem dotychczasowego dorobku zamorskiego. AV „Wielkiej Grecyi“ powstają zamożne osady rolnicze Meta-pontum i S iri s, na wyspie Sycylii zakładają Megarejczycy Selinus, daleko ku południowemu zachodowi, jako przednie czaty przeciw potędze fenickiej wysunięte, szczególnie jednakże Koryntczycy, którzy już w roku 705 wyspę Kerkyrę zajęli, kolonizując przez swe liczne K., od r. 705 — 585 przed Chr. za-

wykonawcze, niewolnicze narzędzie w ręku mocniejszego, chociażby nim był sam pobratymca serdeczny. Dla tego też nawet słabiej zorganizowane i mało rozwinięte osady rościły dumne pretensye do równouprawnienia (Thucydides, 1,34). Wszelkie zatargi pomiędzy macierzą a jej K-ią należało wyłącznie na drodze pokojowej, przez sądy zwyczajne, rozstrzygać. Wojnę pomiędzy sobą toczyć uważano za ciężką [krzywdę i obrazę bogów, jaką tylko w najkonieczniejszych razach pod pewnym tylko względem można było poniekąd wytłóinaczyć (Herodot, 7, 150; 8, 22; Thucydides, 1, 38; Justinus, 2,    12). Łatwo zrozu

mieć , że względy przywiązania prawdziwego, pobratymczego mniej znaczyć mogły w takich K-ach, które skutkiem rozterek wewnętrznych z rodzinnego kraju wyruszyły, aniżeli w osadach, które za zgodą całego obywatelstwa w świat daleki się wyprawiły, że mniej znaczyły one w K-ch, założonych przez mieszanych emigrantów i pod wyłącznem kierownictwem metropolii, aniżeli w osadach, składających się z obywateli tegoż samego miasta. Sposób, w jaki zakładano kolonie greckie, był następujący: Kiedy wyrocznia święta udzieliła wskazówki pomyślnej dla założenia osady, dotyczyła pierwsza troska zebrania uczestników zamierzonej wyprawy. Jeżeli nie było w obywatelstwie stronnictwa jakiego, natychmiast do wywędrowania gotowego, natenczas ogłaszano publicznie wezwanie, że ochotnicy na taką wyprawę zgłaszać się mogą w urzędzie, kierującym tą sprawą. Niekiedy też wzywano na kolonistów wyłącznie pewne klasy ludności, jak np. w Atenach tylko tak zwanych thetów i z e u g i t ó w (ob.), to jest najuboższych obywateli, kiedy, w peryklesowej epoce, osadę do Brei, w ziemi Trackiej, wysyłano. Czasem znowu powoływano z każdej rodziny, gdzie więcej synów było, jednego z nich przez losowanie na wyprawę zamorską (Herodot 4, 153). Często także wzywano obcych, szczególnie obywateli państw sprzymierzonych, na uczestników wyprawy kolonizacyjnej, z przyrzeczeniem równych praw z obywatelami państwa, podejmującego założenie nowej osady. Obywateli zaś, jeżeli do klasy uboższej się liczyli, zaopatrywało państwo w broń i potrzebne pieniądze (Thucydides, 3, 92; Diodorus Siculus, 12, 10; Liban, argum. Demosth. or. de Chers. 80). Naczelnik zaś wyprawy kolonizacyjnej, a zarazem przyszłej osady, zwany oixiar/jç albo xuar/jç, przybierał sobie, jak to źródła historyczne stwierdzają, kilku zdolnych pomocników, aby razem z nimi załatwić ważniejsze, nieodzowne sprawy, jak wymiar i podział gruntów, jako też nakreślenie planu miasta nowego, jeżeli taka potrzeba właśnie zachodziła; nieraz bowiem wysyłano kolonistów do już istniejących osad, które można było, albo należało, świeżemi siłami wzmocnić; osadnicy ta

cy, później nadesłani, zwali się właściwie sTToixoi. Do najbliższego otoczenia naczelnej głowy osady należał też zwykle jeden albo kilku wróżbitów ([xavrcç/jj/?VTecę), ponieważ często w przeróżnych sprawach, jakich załatwienia nowa osada wymagała, chodziło szczególnie o zapewnienie sobie łaski bogów przez obserwacye znaków i woli ich na niebie i na ziemi, przy składaniu ofiar. Źródła wspominają wyraźnie, że sławny wróżbita Lampon liczył się nawet pomiędzy oikistów, kiedy Ateńczycy zakładali osadę Thurioi, w Italii, na miejsce zburzonego Sibaris (Diodorus Siculus, 12, 10). Zabierano dalej do nowej osady ogień święty z publicznego ogniska metropolii, tak zwanego Prytaneion, aby od niego nanie-cić ogień na publicznem ognisku młodej o-sady i symbolicznie związek jej nierozerwalny z macierzą wyrazić; każdy zaś z osadników obowiązany był zabrać z sobą prywatne świętości, których cześć tradycyjną i w nowej ojczyźnie religia święcie nakazywała. Oczywiście także kult głównych bóstw miasta macierzystego przyjmowała nowa osada, a często przybierała jeszcze nie jeden kult nowy, gdy w okolicy młodej K-nii czczono jakieś bóstwo, którego łaskami nie ważono się wzgardzić. Szczególnie jednakże właściwym każdej K-nii greckiej był kult, jaki ona oddawała oikistesowi swemu jako półbogu, herosowi, a wiele K-nij, zwłaszcza z czasów dawniejszych pocho łżących, które założenie swe do czasów mitycznych, albo przynajmniej do tak zwanej „heroicznej“ epoki odnosiły, czciło jako swego założyciela fikcyjną jakąś, w mitycznych legendach sławioną, osobistość herosa; najczęściej dostępował tego zaszczytu potężny Herakles. Fundacyjny dokument osady, zwany także yj a^oi^ia, a nie rà aTrot^ia, jak mylnie zwykle mniemają, zawierał ogólne przepisy względem wszelkich urządzeń, jako też i stosunku jej do metropolii; konstytucyę młodej osady, jeżeli wszycy koloniści z obywateli jednego miasta się składali, urządzano, oczywiście, o ile to było możebne według normy miasta macierzystego. Jeżeli jednakże koloniści pstry konglomerat z państw rozmaitych tworzyli, a w dokumencie erekcyjnym nie przyznano zaraz wszystkim uczestnikom zupełnego uprawnienia, pozostawać musiały w takim razie w K-ii rozmaite klasy i warstwy ludności. A gdy stan najwyższy obywateli uprzywilejowanych wobec upośledzonych, mniej praw zażywających klas z dumnemi i niesprawiedliwemi pretensyami występował, wynikały ze stosunku takiego często wewnętrzne rozterki i rozruchy, które od samego początku podkopywały pomyślny rozwój młodej osady. Równie przykre sprawy zachodziły także w K-ch, gdzie do istniejącej już osady wysyłano w zasiłku nowych kolonistów (s7rotxoi), z góry równouprawnienia pozbawionych (Aristoteles, Polit. 4, 3, 8; 5, 2, 10; 11). Za rzadki wypadek tylko uważać należy, gdy nowe osady płacić musiały miastu macierzystemu pewne podatki, albo też jeżeli najwyższych urzędników K-ii wyznaczała metropolia. I tak Ksenofon (Anab. 5, 5, 7; 10) wyraźnie wspomina, że kolonie Trapezunt, Kerasus i Ko-tyora obowiązane były do płacenia podatków macierzy Synopie; Herodot (5, 83) zaś pisze, że Egineci, za czasów dawniejszych, ważniejsze procesy toczyć byli winni przed trybunałami sądowemi w metropolii swej, Epidauros; Thucydides (1, 56) wreszcie pisze, że Koryntczycy posyłali do K-ii swej Potydai najwyższego urzędnika, zwanego £;uóa[xwopyóę. Natomiast było powszechnie przyjętym zwyczajem, że K-ie na główne święta swej metropolii regularnie uroczyste deputacye, tak zwane t e o r y e (łłewpiat) wysyłały i hojne natenczas ofiary bogom ojczystym składały (Thucydides, 6, 3; Scholia do Aristoph. Nubes w. 385), jako też że posłów albo wogóle obywateli metropolii, uczestniczących w uroczystych obchodach K-ii, przy ceremoniach wstępnych, jak również podczas samej uroczystości i na przedstawieniach teatralnych pierwszorzędnemi miejscami zaszczycano. Zazwyczaj także w takim razie, jeżeli kolonia sama nową osadę zakładała, brała w tem również pewien udział metropolia główna, a przynajmniej z grona swych obywateli oikistesa mianowała (Thucydides 1. 24). Wszakże nie zbywa także na przykładach, że koloniści natenczas sa-mi sobie o i k is t e s a wybierali, a w razie poróżnienia się z miastem macierzystem K-a wyrzekała się wszelkich z niem stosunków, degradowała uawetj czczonego dotychczas oikistesa, gdyż i kult jego urzędowo znosiła i innego oikistesa na jego miejsce stawiała (Thucydides, 6, 3; 5, Ił), Wogóle jednak na podstawie źródeł historycznych sąd wydać trzeba taki, że w stosunkach K-ij do miast macierzystych węzły, zrazu ściśle je z sobą wiążące, z biegiem czasu zawsze się rozluźniały, kamienie wzajemnej obrazy i odrazy rosły i zaostrzały się wcześnie. Właściwie osobny rodzaj K-ij tworzyły tak zwane Kleruchie (xXr]pooyćat) które tem się szczególnie od zwyczajnych K-ij (hroixioc') różniły, że nie wyłączały się nigdy z zależnego stosunku do państwa, które je założyło, lecz pozostawały z niem ciągle w jak najściślejszym, organicznym związku. Nieco dokładniej znamy wprawdzie tylko Kleruchie ateńskie, wszelako nie ulega wątpliwości, że nie tylko Ateny, lecz również i inne państwa posiadały taki rodzaj K-ij. Źródła zatem powiadamiają nas, że na kilka lat przed wojnami per-skiemi Ateńczycy po raz pierwszy na wyspie Eubei, po zwycięstwie nad miastem Chalkis odniesionem, zdobytą ziemię na 400 losów (xÀ-^poi), parceli podzielili i każdy z nich równej liczbie ubogich obywateli przekazali.

Wkrótce potem wydarł Cymon z rąk Dolo-pów, osławionych z okrucieństwa korsarzy, wyspę Skyros i na niej kleruchów attyckich osadził. Również wyspy Lemnos i Imbros w krótkim czasie przeszły w stosunek kleruchij ateńskich. Inne zaś podobne osady powstały w rozmaitych okolicach już to epoki pery-klesowej, już też w czasach późniejszych; jedne w krajach przez barbarzyńców zamieszkanych, inne na wyspach, gdzie niewiernym sprzymierzeńcom albo część gruntów, albo też wszystkie posiadłości dla kleruchów zabierali. Los zaś, jaki ujarzmionych posiadaczy dawniejszych za karę spotykał, nie zawsze był jednakowym. Nieraz, jak w mieście Skione, na półwyspie Chalcydejskim albo na wyspie Melos podczas wojny peloponeskiej , wszystkich dorosłych mężczyzn w pień wycięto, a kobiety i dzieci w niewolę sprzedano. (Thucydides, 5, 32; 116; Diodorus Siculus, 12, 76; Isocrates, Paneg. 85 i nast.). Czasem też musieli wszyscy dotychczasowi mieszkańcy siedziby swe opuścić, jak to nakazano obywatelom miasta Potydai i wyspy Eginy (Thucydides 2, 27; Diodorus Siculus 12, 44). Niekiedy znowu pozostawiano mieszkańców w kraju, jednakże zgodzić się oni musieli na twardy los w ciężkiej pracy pod nowymi panami, jako dzierżawcy, najemnicy, albo też pelaci (ireXtfrai), nie wiele różniąc się w tym stanie od niewolników (Plato, Euthyph. 4; Polluks, 4, 165). Tak podają źródła, że w mieście Mitylene, na wyspie Lesbos, dozwolono dawniejszym właścicielom grunta swe, przemienione na parcele attyckie, nadal uprawiać, lecz obowiązani oni byli nowym panom z każdego losu po dwie miny (= 50 talarów) dzierżawy płacić (Thucydides 3, 50). Właściciele dawniejsi mieli także pewną organizacyę gminną, lecz zależną od centralnego rządu w Atenach, tak, że w stosunku do kleruchów ateńskich, na gruntach ich osiadłych, pod każdym względem mniej uprawnioną, politycznie zupełnie upośledzoną klasę ludności tworzyli. Kleruchowie zaś ateńscy, mimo że posiadali samorząd, a więc pomiędzy sobą zorganizowani, dla spraw miejscowych osobnych i własnych z grona swego urzędników wybierali, pozostawali jednakże wszędzie i zawsze obywatelami ateńskimi, należeli do ateńskich fil, demów, fratryj (ob.), spełniali wszystkie obowiązki i zażywali zarazem wszelkich praw obywatelskich, jeżeli tylko przebywali w Atenach (Thucydides 3, 50). Niejeden też z kleruchów mieszkał i nadal w Attyce, a posiadłość swą zamorską wydzierżawiał, albo też zmieniał dowolnie miejsce pobytu i bawił to w Atenach, to znowu ua włości swej zamiejscowej. W Atenach też mieli oni główny trybunał sądowy, rozstrzygający we wszystkich sprawach ważniejszych, kiedy sądom lokalnym wyłącznie w bagatelnych sprawach kom-petencya przysługiwała. Stwierdzają też źró-

dła, że z Aten wysyłano do owych kleruchij to kapłanów, to urzędników gminnych, że u-chwały, jakie na zebraniach kleruchów zapadały, trzeba było do Aten do potwierdzenia posyłać, że ze stolicy wreszcie nasyłano często dozorców (s;ri[j.eXŚTai), celem doglądania głównego zarządu i wewnętrznych spraw gminy zamorskiej, chociaż nadzór taki był więcej dorywczy, bez żadnego systemu, całkiem zależny od stosunków w poszczególnych kleruchiach. Po nieszczęśliwej bitwie pod Ajgospotamoi musieli Ateńczycy zrzec się wszystkich kleruchij, a gdy później Ateny znowu przewagę na morzu odzyskały, powstały wprawdzie na tych samych zasadach nowe kleruchie, lecz już nie tak liczne jak dawniej. O kleruchiach innych państw greckich nie mamy dokładniejszych wiadomości. Dla uzupełnienia niniejszego szkicu wspomnieć jeszcze wypada o innym rodzaju greckich osad zamorskich, których we właściwem rozumieniu jako K-ij (àîroixiai) uważać nie można. Zdarzało się też często, j lej Ty ras (dzisiaj Akkerman), na prawym że dla stosunków handlowych obywatele grec- brzegu limanu Dniestru, i jedyna w tych stro-cy osiadali na stałe poza ziemią ojczystą. Je- nach dorycka kolonia; na T a u r y j s ki m Cher-żeli liczba ich nie była zbyt wielką, natenczas musieli jako metoikowie (ob.) osiedlać się pod warunkami, jakie państwo względem takiej klasy mieszkańców stauowiło. Kiedy zaś liczba ich była znaczniejsza, tworzyli natenczas związki osobne, którym rząd krajowy mniej lub więcej praw i przywilejów przyznawał. Do takiej kategoryi właśnie zaliczyć należy szczególnie osady mało-azyatyckich Jończyków, Doryjczyków i Kolczyków w Egipcie, którym król Amasis pozwolił zrazu w mieście Naukratis osiąść (Herodot, 2,178). Lecz i w miastach greckich znajdujemy także drobniejsze osady obcokrajowców, którzy, nie licząc się do podrzędnych metoików i zajmując stanowisko dość samodzielne w zorganizowanej gminie, praw obywatelskich w właściwej swej ojczyźnie zrzekać się nie potrzebowali.

następujące K.: tuż

Czarnem powstały przy samem uściu Bosporu, na a z’y a t y-c k i e m wybrzeżu Chalkedon, na euro-p e j s k i e m, nad północnym brzegiem Propon-tydy, Selymbria, nad wyborną zatoką Złotego Rogu, Chrysokeras zwaną; B y[z a n-t i o u, zowiące się od r. 330 po Chr. K o n-stantynopolem; na zachodniem wybrzeżu morza Czarnego, głównie za sprawą Milezyjczyków, Istros (Istriec, dzisiaj Ka-ra-Erman), Tom o i (dzisiaj Anadolkói, w pobliżu Kiistendże), Odess os albo Ode sos (dzisiaj Warna), Apollonia, Anchialos, drobna osada, lecz wysoko ceniona 'jako przez sławnego filozofa Anaksymandra z Miletu założona, Mesembria, K a 11 a t i s, M a'n g a-1 i a ; na północno-zachodniem wybrzeżu morza Czarnego, wyłącznie przez Milezyjczyków założone: Olbia, na prawym brzegu uścia rzeki Hypanis (Bug)Mo zatoki Borysthenesu (Dniepr), zwana również Bo rys then es, da-

s o n e s i e (dzisiaj półwysep Krymski): C h e r soli e so s (w średnich i nowszych wiekach Cherson, w blizkiem sąsiedztwie Achtiaru albo Sebasto-pola); na północno-wschodnie m wybrzeżu K-nie jońskie : Pantikapajon albo Bosporos, Theudosia, Phanagoria, Tana i s, w pobliżu uścia Donu do morza Azow-skiego; na wybrzeżu wschódniem morza Czarnego w ziemi Kolchijskiej, właściwem ognisku mitycznej legendy o wyprawie Argonautów po złote runo: Pityus, Dioskurias, od II w. po Chr. Sebastopolis zwane, Phasis, w którego okolicy Grecy „aves Phasianae“ (=bażanty) poznali; na wybrzeżu południo-w e m morza Czarnego: Si nop e, Trapezunt, Amisos, Ko ty ora, Kerasunt, ojczysta ziemia wybornego gatunku czereśni, sprowadzonego w Iw. przed Chr. do Italii przez Lukullusa (ob. K i r e s ü n), Heraclea Pontica, Ast akos, na którego gruzach w pierwszej połowie III w. przed Chr. Nikomedya powstała; nad Propontydą: P r i a p o s, K y z i k o s, wysepka Prokonnesos, słynąca z łomów pięknego marmuru białego z prążkami czarne-mi, P a r i o n, Perinthos; nad Hellespon-tem: A b y d o s, A r i s b e, Lampsakos; na C h e r s o n e z i e trackim: S e s t o s, E 1 a i u s, Kard i a, Pakty e, Kallipolis (dzisiaj Gal-lipoli). Na wybrzeżu tracki em zakwitły kolonie: Ainos, Marone i a, Top eros, szczególnie zaś Ab der a. Na chalcydyjskim półwyspie wybrzeża macedońskiego ły po zajęciu wyspy Th as os około r. 700 przed Chr. przez Paryjczyków jońskich: Kleo-nai, Sarte, Toron e, Mende, Akanthos,

S t a g e i r o s, A r g i 1 o s, Sanę, P o t i d a j a, Ampli i polis, Olynth o s; nad zatoką ter-mejską: Me t ho ne i Py dna, w r. 356 Phi

powsta-

Byli to zaś nie tylko rodowici Grecy, lecz również barbarzyńcy, a zwłaszcza Fenicyanie, którzy w takim swobodniejszym stosunku dla interesów handlowych tu i owdzie na greckiej ziemi przebywali.—Podajemy poniżej wykaz główniejszych K-nij, jakie Grecy począwszy od r. 800 aż do połowy VI w. przed Chr. założyli, nie roszcząc wcale, zbytecznej zresztą w tym razie pretensyi, do wymieniania wszystkich owych osad. Z względów praktycznych i dla jaśniejszej przejrzystości nader obfitego materyału zastosujemy się w tym wykazie, nie do podziału K-nij według plemion albo miast macierzystych, ani też do chronologicznego ich następstwa, lecz wyliczymy je w pewnym systemie geograficznym, obejmującym z kolei owe ziemie nadmorskie i wyspy, ąfóre po dokonaniu wielkiego dzieła koloni-łecyjnego przedstawiają się jako pewne i trwa-zv dzierżawy narodu greckiego. Nad morzem

lip pi, założone i tak nazwane od Filipa II, króla macedońskiego. Na wybrzeżu wschodni e m morza Jońs kiego i Adryatyckie-go zasługują na wzmiankę następujące K-ie: wyspa Kerkyra, zajęta i skolonizowana przez Koryntczyków w r. 705 przed Chr., rozwinęła się zczasem w jedną z pierwszych potęg greckich na morzu, Molykreion, w kraju Lokrów ozolskich, nad zatoką Rhion, Chalkis, na wybrzeżu etolskiem; w Akarna-nii; Leuk as, na półwyspie, to samo noszącym miano, Anaktorion, Ambrak i a; na illiryj-skiej ziemi: Epidamnos, przez Rzymian Dyrrhachium zwane, A p o 11 o n i a.—Po dokonaniu głównego dzieła kolonizacyjnego aż do pierwszej połowy VI w. przed Chr. wyparci zostali przez Greków na wyspie Sycylii pierwotni jej mieszkańcy: Sykelczykowie, którzy większą połowę wschodnią, i Sykanowie, którzy część jej zachodnią byli zajmowali, niemal zupełnie w głąb’ górzystego jej wnętrza. Z obwodów pomorskich była szósta może część w ręku Fenicyan, i to zachodnie okolice od Soluntu i Panormos począwszy aż do granic miasta Selinus. Dzierżawy doryckie zajmowały większą część obszernego wybrzeża południowego , począwszy od granic Selinuntu aż do przedgórza Pachynum, dalej szeroki róg południowo-wschodniej części wyspy aż po granice jońskiego miasta Leontion. Jończycy zaś albo Chalcydejczycy władali wybrzeżem wschodniem, od osady Leontion poczynając aż do cieśniny Messyńskiej, a na północy od miasta Messyny aż po obwód miasta Mylae. Tak więc i na zachód od prastarych siedzib narodu greckiego powstały nowe obszerne dzierżawy helleńskie, które w dziejach greckich bardzo podobne, a niemniej ważne znaczenie zyskały, jak starodawne greckie osady na wybrzeżu wschodniem morza Egiej-skiego w Azyi Mniejszej. Pierwszą osadą grecką na wyspie Sycylii, założoną przez Jończyków, z miasta Chalkis na wyspie Eubei, w r. 735 przed Chr., była Naksos, u stóp stromej góry Tauros. Niebawem pośpieszyli śladami ich Do-ryjczycy, emigranci najznakomiszych rodów z miasta Koryntu, z którymi się połączyli liczni wychodźcy z sąsiedniego miasteczka Tenei, i zdobyli w r. 734, pod wodzą Heraklidy Ar-chiasa, drobną wysepkę Ortyg-i'ę, wązką tylko cieśniną od olbrzymiej wyspy ; przedzieloną, przy wjeździe do obszernej zatoki, mieszczącej najlepszy port na. całem wschodniem wybrzeżu sycylijskiem. Wysepka ta stanowi w późniejszych czasach najstarszą dzielnicę najpotężniejszego na całej wyspie miasta, zwanego Syra-kuzy, które zczasem wielkie obszary nadzwyczaj urodzajnej ziemi naprzeciw... Ortygii opanowało. Już w r. 729 ten sam oikistes, nazwiskiem Theokles, który Naksos założył, kładzie podwaliny pod mury nowej osady, zwanej L e o n t i on albo L e o n t i n o i (L e o n t i u i),

na południe od dzisiejszego Leontini; u stóp południowo-wschodnich stoków Etny powstaje wkrótce potem nowa osada Katanę. W r. 728 zakładają Megarejczycy na półwyspie Thapsos, na północ od Syrakuz, osadę Megara Hy-b 1 a i a, albo krótko H y b 1 a zwaną, której rozwój należyty hamowało jednakże zbyt blizkie sąsiedztwo potężnego państwa syrakuzańskiego. Północną kończynę Sycylii, na południe od przedgórza Peloros, wydarli około r. 720 korsarze greccy z italskiego Kyme Sykelczykom, razem z przylądkiem od kształtu sierpa Z an kle zwanym i założyli tutaj warownię, nadając jej t kież miano; od r. 490 przed Chr. zwać się poczyń ta osada Messana, od Messeńczyków, ktôrzv ją pod wodzą Anaksylaosa zajęli. W pięć lat później założyli Zanklejczycy, wzmocnieni posiłkami emigrantów z Chalkis, pod wodzą Anti-mnestosa, na przeciwległym, zachodnim cyplu italskiego półwyspu, przy uściu rzeki Apsias, osadę Rhegion, i tym sposobem zapanowali Jończycy nad całą cieśniną Messeńską. Na zachód od Zankle powstała warowna osada Mylae (dzisiaj Milazzo), a w r. 649, za sprawą Zanklejczyków, którym później Syrakuzań-czycy z pomocą przyszli, miasto Himer a, nad uściem rzeki Himery, na samych krańcach dzierżaw fenickich. Południową część wyspy Sycylii skolonizował wyłącznie szczep dorycki. 1 tak Syrakuzańczycy założyli w głębi wyspy w r. 674 Akra i, w r. 644 Kasmenai, w r. 599 K a m ar i nę; Rodyjczycy z miasta Lindos, w połączeniu z pobratymcami z wysp Telos i Krety, założyli w r. 700, przy uściu rzeki Gelas do największej zatoki całego południowego wybrzeża sycylijskiego, naprzód warownię Lindioi, a w dziesięć lat później tuż obok niej osiedli w nowej osadzie, zwanej Gela. Mieszkańcy .Geli, wzrósłszy w potęgę, dali, pod wodzą oikistów Arystonoosa i Pystilosa, w r. 581 początek najpiękniejszej na całej Sycylii osadzie greckiej, zwanej Akragas, po łacinie Agrigentum (dzisiaj Girgenti). Sycylijscy Megarejczycy wreszcie, z dzielną pomocą miasta swego macierzystego, odważyli się na śmiały krok, zakładając pomiędzy starodawnemi fenic-kiemi siedzibami, Minoą i Motye, osadę Selinus, nad rzeką tejże nazwy. Feni-cka Minoa dostała się zresztą później w ręce Selinuntyjczyków, a po nich zawładnęli tern miastem inni jeszcze Doryjczycy. W Dolnej Italii najstarszą osadą grecką było Kyme na wybrzeżu oskijskich Auzończyków, w krainie, którą później Sabellowie i Rzymianie Kampanią nazwali; założyli ją około r. 725 przed Chr. Jończycy z eubejskiego miasta Kyme, zagarnąwszy poprzednio pod swą wład5,ę otaczające zatokę Neapolitańską wysepki Aenarię albo Pithekussai (dzisiaj Ischia) i Prochytę (dzisiaj Procida). W sąsiedztwie Kymejczyków powstała, według niepewnej tradycyi, rodyj-ska osada Parthenope, lecz skutkiem wojen

domowych zmarniała ona wkrótce. Z rozkazu ; w żyznej dolinie rzeki Śilaros, Poseid o n i ę, wyroczni delfickiej założyli wtedy Kymejczycy na tern samem miejscu nowe miasto, Neapo-1 i s, które do dzisiaj mianu temu (véaTtoXcç = nowe miasto) pozostało wiernem. Dwie godziny na wschód od owego miasta powołali w r. 526 przed Chr. do życia Kymejczycy K-ę Dikajarehię, z wybornym portem.    Pod wodzą Isosa założyli w roku

której zamożność poświadczają do dzisiaj wspaniałe ruiny jej świątyń; Lokrowie wreszcie wysłali nad wybrzeże morza Tyrrheńskiego osady Me dmę i Hi pponion, a książę Mikythos, rezydujący w Rhegion, założył w r. 469 przed Chr. miasto Pyxus, pomiędzy Laos a Poseidonią leżące. Aż do końca VI wieku przed Chr. rozwijały się nadzwyczaj pomyślnie wszystkie owe osady, ogrzane ciepłem wyższej kultury helleńskiej, w krainach rozległych, zupełnie greckie znamię przybierających, a stąd słusznie i trafnie, za wzorem historyka Poli-biusza, Wielką G r e c y ą, po grecku ï\

‘EÀAàç, u Rzymian Graecia Magna albo Graecia Major, zwanych. Sprawiedliwość nakazuje jednakże wyznać, że, z wyjątkiem może Krotonu, siedziby dzielnych atletów, gdzie sławna szkoła lekarska się znajdowała, przeważał we wszystkich owych grecko-italskich osadach kult złotego cielca, nagi materyalizm, interesy kupieckie, sprzedaż zboża, opasów, wełny, nieposkromiona chęć używania wszelkich rozkoszy, niemal z zupełnem wykluczeniem wyższych, idealnych dążeń, jak to zresztą rzadko tylko pomiędzy greckiemi szczepami w wiekach starożytnych napotykamy. Mimo licznych klęsk, jakie owe kolonie greckie, skutkiem wzajemnych zawiści i ze strony wrogów zewnętrznych nawiedzały, utrzymał się jednakże przez długie wieki grecki żywioł w Dolnej Italii, a wzmógłszy się nowemi siłami za czasów cesarstwa Bizantyjskiego zagasł dopiero, kiedy w r. 1071 po Chr. apulscy Normannowie ostatnią twierdzę bizantyjską Bari zdobyli. Odważni, ruchliwi, a z morzem jak z swoim właściwym żywiołem obyci, Grecy torowali drogę szlachetnej, bogatej kulturze swej zarówno w krajach, na samych kresach zachodnich morza Śródziemnego leżących, jak na wybrzeżach Liguryi, G a 11 i i i Hiszpanii. Pomiędzy tamtejszemi koloniami prym wiedzie Massa-1 i a, po łacinie M a s s i 1 i a (dzisiaj Marseille), główne ognisko całego greckiego ruchu handlowego, około r. 630 przed Chr. w kraju Sa-lyów albo Salluwijczyków, 38 kilometrów na wschód od uścia Rodanu, na gallijskiem wybrzeżu, przez Focejczyków jońskich założona. Zasilani kilkakrotnym sukursem z miasta ojczystego, wysłali Massalijczycy liczne osady na Rivierę, na gallijskie i hiszpańskie wybrzeża, jak Majnake, na wschód od starego miasta fenickiego Malaki, Alonis, Heme^o-skopeion, Emporiai (dzisiaj Ampurias), po hiszpańskiej stronie Pirenejów Rhode nad zatoką Rosas, gdzie koncentrował się głównie handel cyną; na pomorzu gallijskiem: Agathe (dzisiaj Agde), T heli ne, później Rh o da nuży ą zwane, nad zachodniem uściem Rodanu, a zająwszy grupę wysp Stojchadów (dzisiaj wyspy Hyères), ważnych dla przeprawy

720 peloponescy Achaj czy kowie i Trojzeńczycy na wschodniem wybrzeżu dzisiejszej Kalabryi, a na południowo-zachodniej stronie zatoki Ta-rentyjskiej miasto Sybaris, a po zburzeniu jego w r. 511 przez Krotończyków powstała w r. 443 z poręki wielkiego polityka ateńskiego Peryklesa na gruzach jego „attycko-panhel-leńska“ osada Thurioi, składająca się z kolonistów ateńskich, beockich, achajskich, arkadyjskich i elejskich. W r. 710 przed Chr. ujrzała za sprawą achajskich wychodźców światło dzienne osada Kro ton, nad rzeką Ajsaro-sem, cztery mile na północ od przedgórza Lakinijskiego. Skutkiem zamieszek i niepokojów w Sporcie założyli w r. 707 tak zwani Parteńczycy (Ilapdevtot), razem z licznymi Achajczykami, pod przewodnictwem oikistesa Falan.tosa, osadę Taras, w ziemi Japygów, zwaną na sposób rzymski, aż do dzisiaj, Tarentem (Tar en tum), szczególnie z obfitego połowu ślimaków purpurowych i z artystycznych wyrobów glinianych słynącą. W r. 700 wyruszyła liczna wyprawa Lokrów ozolskich z nad Ko-rynckiej zatoki i osiadła naprzód na przedgórzu Zefiryjskiem (dzisiaj przedgórze Spartiven-to), lecz po kilku latach przeniosła się dalej ku północy, na dogodniejsze miejsce u stoków lesistych gór Siła i założyła tutaj kwitnącą osadę rolniczą, zwaną L okroi zachodnie albo Lokroi Epizephyrioi. Na wschodniem wybrzeżu Italii założyli jeszcze w VII w. przed Chr. Acbajczycy opodal prawego brzegu rzeki Bradanos Metapontum (Me-tabon ), a koloniści jońscy z Kolofontu miasto Siris (dzisiaj Sinno), nad uściem rzeki równobrzmiącej. Wobec    szybkiego    i nie

zwykle pomyślnego rozwoju wszystkich tych K-ij, nie było trudno „Italiotom“ ('kaAiorrai), takie bowiem miano italscy Grecy nosili, słabe i rozprężone szczepy dawniejszych mieszkańców, jak Sykelczyków, Ojnotrów i Japygów, pokonać i wypędzić z kraju lub ujarzmić, a własne granice ku zachodowi aż po wybrzeża Tyrrheńskiego morza rozszerzyć. Na tem też wybrzeżu pozakładali Italioci sami nowe osady:    Krotoniaci w dzisiejszej Kalabryi

miasto nadmorskie T e r i n ę, a wewnątrz kraju nad rzeką Acherontem Pandozyę, a nad uściem rzeki Sagros K a u 1 o n ię, która z końcem VI wieku samodzielności się dobiła; mieszkańcy miasta Sybaris znowu założyli na zacho-dniem wybrzeżu swych dzierżaw osady S k i dros i Laos, a na Lukańskiem wybrzeżu, na Korsykę, założyli na wybrzeżu stałego lą-

du gallijskiego 01b ię (dzisiaj l’Eoubes), naprzeciw Stój cha, dalej, ku wschodowi An-tipolis (Antibes), Nikaję (dzisiaj Nizza), Monoikos (dzisiaj xMonaco). Mniej szczęścia mieli Focejczycy na wyspie Korsyce, po grecku Kôpvoç zwanej, gdzie na wschodniem wybrzeżu kolonię Alalię w r. 568 założyli, albowiem mimo zwycięstwa, odniesionego na morzu nad sprzymierzonymi Kartagińczykami i Etruskami, sami, ciężkie straty poniósłszy, przenieśli się naprzód do Rhegionu, a stąd dopiero położyli podwaliny na zachodniem wybrzeżu Dolnej Italii, około r. 540 przed Chr., pod osadą Hyele albo Eleę, zwaną Velia yrzez Rzymian. Wyspy Sardynii koloniza--ya grecka nie tknęła, mimo że mędrzec i ocplityk joński. Bias z Priene, ziomków swych, dciemiężonych przez Persów, namawiał, aby wszyscy Azyę opuścili i całą Sardynię zajęli. N atomiast powiodło się Doryjczykom, pochodzącym z Knidos i wyspy Rodos, zająć w końcu VI wieku przed Chr. wyspy Lip aryjskie, które wówczas Auzończycy dzierżyli. Na wschodnich kresach morza Środzie mn e-go, a zwłaszcza na wschodniem wybrzeżu Licyi, założyli Rodyjczycy osadę P h a s e 1 i s; w Pamfy-lii powstały kwitnące miasta P e r g e, Aspen-d o s i S i d e, skolonizowane po części przez Argołczyków albo Kymejczyków. WyspaCypr, po grecku KÓTrpoę, po łacinie Cyprus, kolonizowana przez Greków już od połowy IX wieku przed Chr., przybrała, po ciężkich walkach z osiadłymi tutaj od wieków Fenicya-nami, zczasem charakter całkiem grecki; i tak miał już Teukros, bohater homerowy z Salami-ny sarońskiej, założyć na Cyprze nową osadę Salamis, po fenicku Sillumi zwaną; istotnie zaś osiedli Tegeaci w Paphos, po fenicku Pappa, Argolczycy w Kur i on, Lace-demończycyzaś wLapethos, Ateńczycy wreszcie w S o 1 o i. Osady fenickie utrzymały się tam aż po czasy Aleksandra Wielkiego tylko w miastach Kition, Amathus i w głębi wyspy. Kolonizacya grecka w północnej Afryce zyskała dziejowe znaczenie choćby z tego jednego względu, że wyższej kulturze helleńskiej otworzyła wstęp do obrzymiego państwa egipskiego, które, zarozumiałe z własnej cywilizacyi, przez długie wieki szczelnie dla wszelkich obcych wpływów się zamykała. Z wdzięczności za pomoc w wojnach zAssyryj-czykami i innymi pretendentami do tronu egipskiego dozwolił król Psammetych, założyciel ostatniej przedperskiej dynastyi faraonów, podczas panowania swego od r. 650—610 przed Chr. Jończykom, szczególnie Milezyjczykom, w delcie Nilu, nad bolbityńskiem i kanopij-skiem jego ujściem, warownię i osadę założyć z których z czasem wyrosło miasto Naukra-tis (dzisiaj ruiny przy wsi Nebeirah, w pobliżu Tell - el - Barud). Za radą wyroczni del-fickiej zajęli wychodźcy z wyspy Thery, pod

wodzą dzielnego minyjczyka Arystotelesa, męża z rodu książęcego, około r. 633 wysepkę naprzeciw uścia rzeki Paliuros zwaną Plate a (dzisiaj Bomba), lecz wkrótce przenieśli się na stały ląd afrykański, na rozległe ziemie libyjskie, i założyli najprzód Aziris, a wreszcie w r. 626 nad potężnem źródłem górskiem, zwanem Kyre (dzisiaj Ain - esz - Sze-dah), nowe miasto Kyre ne, cztery mile od morskiego wybrzeża odległe. Wyzyskując położenie swe w nader żyznej okolicy przez ożywiony handel, w którym poszukiwany w wiekach starożytnych krzew s i 1 p h i o n i sok z niego wyciskany główną odgrywały rolę, wzmogło się ono w krótkim bardzo czasie i przyległym ziemiom nadało według siebie miano „Ky renaike“, po łacinie C y r e-n a ï c a. Tutaj też powstały niebawem inne osady greckie, jak Apollonia, miasto portowe Kyreny, zwane później S o z u sa, dalej nad zachodniem wybrzeżem Tanchira (Ten-cheira) i Euesperidai, zwane także Hespe r i s albo Euhesperides (dzisiaj Beri-ghasi), a około r. 555 szczególnie Barka, założona przez emigrantów kyrenejskich, którzy surowych rządów w mieście ojczystem dłużej znosić nie chcieli. Ptolemeuszowie, greccy władzcy E-giptu,otaczali szczególnemi względami S k y 1 a k s, miasto portowe Barki, i nazwali je Pt o lern a ï s, a ze względów dynastycznych osady Tan-chire i Euesperidai natenczas A r s i n o ë i B e-renike przezwali.— Wspomnieć tutaj należy o wielkich koloniach z do b y w-czych, jakie władzcy macedońscy, Aleksander Wielki i Dyadochowie razem z epigonami swymi głównie z greckiego materyału ludności założyli w krajach niezmierzonych, na olbrzymich przestrzeniach orężem zdobytych, a sięgających od trackiej rzeki Nestos aż do Pendżabu, a stąd znowu aż po wybrzeża morza Czerwonego. Znaczenia wszakże podobnego, jakie obecnie miasta takie jak Bombay, Madras, Kalkutta w Indyjsko-Brytyjskiem mocarstwie zajmują, żadna z tych osad nie uzyskała. Greckó-macedońskie K-e nad Jaksartesem, w Baktryi, u stóp Hindukuszu, w Arei (Herat) i w Arachozyi (Kandahar), w Pendżabie i w In-dyach właściwych ^(Sindh) służyć miały przede-wszystkiem jako posterunki militarne, strzedz zobowiązane macedońskiej władzy nad nieprzej-rzanemi tłumami ludów azyatyckich. nie rozwinęły się też one wówczas w wielkie istotnie miasta. Natomiast nowe stolice książęce, któ-kie, w Azyi Przedniej z takich osad wojskowych rzeczywiście powstały, przedewszystkiem zaś Aleksandry a, założona dnia 20 stycznia 330 r. przed Chr. przez Aleksandra Wielkiego, s y v y j s k a A n t y o c h i a, powstała około r. 300 przed Chr. z poręki króla Seleukosa Nikatora, rozwinęły wkrótce olbrzymią siłę i przedziwną zdolność nadawaniu krajom, gdzie właśnie rozkwitły, greckiego charakteru w ta-

we

kich rozmiarach, w jakich nowoczesne owe indyjskie stolice Anglików dla ich narodowości nigdy nadać ani nie zamierzały, ani też tak wysokiemu zadaniu cywilizacyjnemu w miejscowych warunkach podołaćby nie mogły. Kiedy zaś władzcy ci potężni, z macedońskich rodzin pochodzący, w epoce owej, poczynającej się z rokiem 300 przed Chr., szczególnie Syryę i Palestynę, a gęściej jeszcze wnętrze Azyi Mniejszej nowemi osadami greckiemi pokrywać poczęli, uważać należy w dziele takiem ponowną, na olbrzymią iście skalę przeprowadzoną imprezę przeniknięcia grecką kulturą i cywili-zacyą licznych ludów Wschodu, lecz sięgającą teraz głęboko aż do alpejskich dolin Armenii i żyznych równin ziemi Babilońskiej. Powiódł się ten plan zupełnie jedynie w granicach Azyi Mniejszej, gdzie proces ten asymi-lacyjny, wprawdzie natenczas także i w większej części ziemi Syryjskiej, ciągnął się długo aż po czasy cesarstwa rzymskiego. Na ogromnym półwyspie azyatyckim zanikać poczęła grecka kultura właściwie dopiero od czasów panowania Seldżuków, t. j. od XIV w. po Chr., aż wreszcie okrutni władzoy Osmanów doszczętnie ją wytrzebili. W całej zaś Syryi, z wyjątkiem miast poszczególnych, skolonizowanych wyłącznie przez Greków, przybrały wszędzie w czasach Dyadochów i Cesarzów rzymskich tylko wyższe uprzywilejowane klasy ludności istotnie znamię greckie, podczas gdy niższe warstwy i chłopstwo powierzchownie tylko dotknęła grecko-rzymska kultura. Pakt zaś taki niezbity w daleko szerszej mierze dotyczy Egiptu. Już bowiem od VII w. po Chr. począwszy, wypierał tutaj natarczywie, bez przebierania w środkach, islam wszelkie żywioły zachodniej cywilizacyi, kiedy aż po owe czasy, wszystkich tych ziemiach azyatyckich, nie wyłączając nawet rezydencyi królów partyj-skich w Ktezyfoncie nad Tygrysem, rej jeszcze wiódł grecki, albo raczej osobliwy, „hellenistycznym“ zwany, odcień kultury, przesiąkły żywiołami oryentalnemi, język zaś grecki przez długie wieki pozostał aż po kresy indyjskich krajów wszędzie w mowie potocznej używanym i zrozumiałym. „Helleńskie mi“ jednakże, w właściwem pojęciu tego wyrażenia, zwać nadal nie można owych licznych osad nowych, jakie powstały po za kresami K-ij greckich, w czasach klasycznych założonych. Wszelako i w epoce Dyadochów i ich epigonów powstał jeszcze szereg miast, które zarówno co do geograficznego położenia, jak i do ich rzeczywistej istoty porównać można z starszemi osadami greckiemi. Po części tylko zastosować to wprawdzie można do miasta w Bitynii, zwanego Ni kaja; na samym południowo-zachodnim krańcu Propontydy, nad wschodnią kończyną jeziora Askania, a pół mili na wschód od starodawnej osady milezyj-skiej Kios (dzisiaj Dżemlik), założył to miasto

Enc. Fowtz. Ilułtr. Zetz. ï90b T. XXXVII.

król Antigonos, pod nazwiskim Antigoneia, i zaludnił je Grekami lokryjskimi; Eizymachos zaś, król Tracyi, Frygii Hellesponc ńej, przezwał je po zwycięzkiej bitwie pod Ipsos w r. 301 przed Chr. od imienia małżonki swej Nikają; późniejszemi czasy wzmogło się ono znacznie jako ważne targowisko i jako rezy-dencya królów bityńskich, a zwane przez Rzymian N i c a e a, słynie do dzisiaj w dziejach Kościoła św., gdyż tutaj zebrał się pierwszy sobór powszechny w r. 325 po Chr.; dzisiaj jako miasto tureckie zowie się Isnik. Tenże sam Lizymachos założył w r. 309 przed Chr. nad „Czarną“ zatoką, na samym przesmyku, łączącym Chersonez Tracki z lądem stałym, osadę i nazwał ją od swego nazwiska Lizy-macheia; zaćmiła ona wkrótce blaskiem swym sąsiednie, odwieczne miasta Kardyę i Paktyę i przyczyniła się znacznie do shellenizowania krainy trackiej; za panowania cesarza Justyniana I na nowo silnie obwarowana, nosiła teraz nazwę Heksamilion. Daleko większego znaczenia dla późniejszych dziejów Grecyi nabrały dwie osady współczesnego Lizymacho-wi Kassandra, króla macedońskiego. Na miejscu starodawnej Potydai, od r. 356 przed Chr. w gruzach leżącej, założył on nowe miasto Kassandreię, zaludniając je niedobitkami z Potydai, Olintu i obywatelami sąsiednich miast greckich. Imieniem młodej i pięknej małżonki swej Thessaloniki, siostry Aleksandra Wielkiego, przyozdobił Kassander w r. 316 inną wielką osadę, zwaną dzisiaj Saloniki, po turecku Selanik, która stanęła na ruinach starożytnego miasta Therme, w najgłębszym kącie zatoki termajskiej; już za czasów rzymskiego panowania rozwinęła się ona na wspaniałą nadmorską stolicę prowincyi Macedonii; aż w późne czasy bizantyjskie jedno z największych targowisk lewantyńskich, była Thessalonika aż do XI w. najsilniejszą twierdzą kultury greckiej na półwyspie Bałkańskim przeciwko bezustannym najazdom barbarzyńskich germańskich, słowiańskich i turań-skich ludów. Wreszcie za sprawą roztropnego króla macedońskiego, zwanego Demetrios Po-liorketes, panującego od r. 294 do 287 przed Chr., powstała w północno-wschodnim kącie zatoki Pagarejskiej, w pobliżu odwiecznego miasta Jolkos, osada Demetrias (dzisiaj ruiny w sąsiedztwie Gorycy, pod miastem Volo), która jako miasto portowe i ważny punkt strategiczny w późniejszych dziejach greckich i jeszcze w epoce bizantyjskiej wielkie miała znaczenie; dopiero od czasów napadu Sarace-nów z wyspy Krety w r. 896 po Chr. przepada ona w dziejach bez śladu. Pomiędzy rzymskie mi osadami na starogreckiej ziemi jedno tylko Nikopolis nosi znamię kolonii greckiej pokrewne; założył je pierwszy cesarz rzymski jeszcze jako Octavianus w r. 30 przed Chr. na południowo-zachodniej kończynie ziemi

epirockiej, wysoko ponad bałwanami cieśniny    (w „Opuscula“, tom II); St. Croix „De l’état

morskiej, na pamiątkę walnego zwycięstwa,    et du sort des colonies des anciens peuples“

(Filadelfia 1779); Hartmann E. G., „De statu coloniarum apud veteres“ (Lipsk 1779); Hegewisch D. H. „Geographische u. historische Nachrichten, die Coionien der Griechen betreffend“ (Altona 180 8); Raoul-Rochette „Histoire critique de l’établissement des colonies grecques“ (Paryż 1815, 4 t.); Froehlich „Ueber die Kolonien der Griechen“ (Nisa 1834); Pfefferkorn „Die Kolonien der Altgriechen“ (Królewiec Marchijski 1838); Barth H. „Wanderungen durch die Küstenländer des Mittelmeeres (Berlin 1849); Goddard F. B. „Researches in the Cyrenaica“ (w „American. Journ.

com-

der Griechen in der homerischen Zeit“, (w „Rheinisches Mus.“ z r. 1861).

odniesionego na morzu pod Actium, i osadził w niem ludność grecką z Ambrakii, Ana-ktorionu, z Akarnanii i Etolii, razem z drobną liczbą kolonistów rzymskich; osada ta, najważniejsza w owych stronach, zachowała charakter grecki w późną epokę bizantyjską ; dzisiaj na miejscu jego obok ruin ogromnych leży liche miasteczko Preveza. Nowy Ko-r ynt, w którym Juliusz Cezar w r. 44 przed Chr. italskich kolonistów osadził, a później cesarz Augustus liczbę ich pomnożył, równie jak osada Patrae, przeznaczona w r. 14 przez cesarza Augusta w zasłużoną nagrodę dla weteranów rzymskich, już w sto lat po założeniu of Pbilology“, tom V, str. 31 i nast.); Cur-swem uległy dzielnej zawsze potędze asymi- tius E. „Die Jonier vor der jonischen Wan-lacyjnej ducha greckiego i stały się greckiemi derung“ (Berlin 1855); Gottschilt „Bei-miastami. Do dzisiejszych czasów utrzy- träge zur Geschichte und Bedeutung der hei-mały się z owych olbrzymich kolonizacyjnych lenischen Kolonien“ (Putbus 1856); Diester-tworów greckich wieków starożytnych nieznacz- weg „De jure coloniarum Graecarum“ (Berlin ne tylko szczątki, w których żyje jeszcze od- 1865); Lampros „De conditorum coloniarum wieczna tradycya helleńska. Z K-nij grec- Graecarum indole praemiisque et honoribus“ kich nad morzem Czarnem kwitnie dzisiaj jesz- (Lipsk 1873); Hertzberg G. „Kurze Ge-cze tylko Trapezunt. Na wybrzeżu macedoń- schichte der altgriechischen Kolonisation“ (Gue-skiem nabrało starożytne Thessalonike, które tersloh 1892); Cerisier „Impressions colo-w r. 1430 po Chr. pod panowanie tureckie niales“ (Paryż 1868 — 1892); tegoż „Étude się dostało, innego, obcego piętna przez tłumną comparative de colonisation“ (Paryż 1893).— immigrac-yę Żydów hiszpańskich pod koniec XV Cu r tius C. „Ueber griechische Kolonialmün-w.; dzisiaj tworzą Grecy obok Żydów i Tur- zen“ (w „Berliner Zeitschrift für Numismatik“ ków jeden tylko, chociaż dość znaczny, odłam tom I, z r. 1874); Brunet de Presie Wlad. ludności. Podobne stosunki zachodzą w Kon- „Recherches sur les établissements des Grecs stantynopolu, a bardziej jeszcze rażące w Ale- en Sicile“ (Paryż 1845); Holm Ad. „Geschich-ksandryi, tylko że tutaj żywioł żydowski te Siciliens im Altertum“ (tom I, Lipsk 1870); jest w znacznej mniejszości, w Konstantyno- tegoż „Geschichte Griechenlands“, t, I. Ber-polu zaś Grecy nawet pod osmańskiemi rzą- lin 1886); Watkiss Lloyd W. „The hi-dami utrzymali się zawsze na wpływowem story of Sicily to the Athenian war“ (Lon-i poważnem stanowisku. Antyochię znowu cał- dyn r. 1872, rozdział 1—3); Zorn kiein wykreślić należy obecnie z szeregu „Ueber die Niederlassungen der Phokaeer miast greckich. Jedynie Smyrna, w wie- an der Südkiiste von Gallien“, (Katowice kach starożytnych przez długie czasy mniej 1879); Lenormant „La Grande Grèce, Pay-wybitną pozycyę zajmująca, popierana na- sages et histoire“, (Paryż 1881 — 1884, 3 to-stępnie gorąco przez władców macedońskich my); Columba G. H. „Studi di filologia et di Antygonosa i Lizymacha, a w świetnej storia, I Sülle Ktiseis d’Occidente“ (Palermo epoce cesarstwa Rzymskiego jedno z naj- 1889); Freeman Edw. A. „The history of piękniejszych i najzamożniejszych miast grec- Sicilia from the earlest times“ (Oxford 1891, kiej Azyi, liczy obecnie obok 45,000 Turków, 2 toiny); Jatta G. „Le monete greclie di ar-15 000 Żydów i 6 000 Armeńczyków (Ormian) gento della Magna Grecia“ (Trani 1882); Hue 11-około 75 000 Greków, a taką miarą nie- mann „Geschicl.;c des Handels der Griechen“ tylko dosięgła, lecz nawet daleko prześcigła (Bonn 1839); Dr u mann „Die Arbeiter und świetność swą z wieków klasycznych i stanowi Kommunisten in Griechenland und Rom“ (Kró-przepyszny okaz hellenizmu na ziemi, najwcze- lewiec 1860); Nitzsch O. „Aus dem jonischen śniej przez Greków skolonizowanej, a zarazem Staedteleben“ (Kilonia 1863); Büchs en-wymowny dowód niespożytych nigdy sił i nie- [schütz B. „Besitz und Erwerb im griechi-starganej energii owego wybranego, jedynego sehen Altertum“ (Halla 1869); Lindsay „His-wdziejach ludzkości narodu. — Literatura. De tory of merchant shipping and ancient Bougainville I. P. „Quels étaient les droits merce“ (Londyn 1874); Goetz W. „Die Verdes métropoles grecques sur les colonies'?“ (Pa- j kehrswege im Dienste des Welthandels“ (Sztut-ryż 1745); Heyne C. G. „De veterum colonia- | gart 1888); Pierson „Schiffahrt und Handel rum jure ejusque causis“ (Getynga 1766); tegoż rozprawa „De civitatum Graecorum per magnam Graeciam et Siciliam institutis et legibus“

Kolonie rzymskie. Kolonizacya rzymska polega, odpowiednio do odrębnego charakteru i odmiennego powołania narodu rzymskiego, na zupełnie innych zasadach aniżeli grecka. Poświadcza to już bezpośrednio sama etymologia i definicya wyrazu „ colonia,“. Jak Izydor kilkakrotnie (np. Orig. 2, 4; 10, 3; 4, 2) i inni pisarze wyraźnie stwierdzają słowami: colonia a caltu agri est dicta, nosi „colonia“ nazwę tę od głównego zadania swego, to jest od uprawy roli (cultns agri). W komentarzu Serwiusza do Eneidy Wirgiliusza (1, 12) czytamy klasyczną definicyę tego wyrazu: Colonia est coetus hominum, qui universi deducti sunt in locum cert um aedifici-is munitum, quem certo jure obtinerent. Alii: colonia est, quae graece àxo'xia vocatur; dicta ■autem est a colendo; est autem pars civium aut sociorum missa, ubi rem publicam liabeant ex consensu suae civitatis aut publico ejus populi, linde profecta est, consilio; non ex secessione sunt conditae: jest to więc gmina, jaką Rzymianie na mocy osobnej uchwały (lex) w zdobytym kraju na miejscu już zamieszkanem założyli, na wzór macierzystego miasta zorganizowali i zależną od niego poczynili. Instytucya taka nie jest oryginalnym pomysłem Rzymian, znały ją bowiem wszystkie starodawne italskie ludy, jak naprzykład Latynowie, Etruskowie, Ekwowie, Samnici, Wolskowie, Umbryjczy-cy, w rażącem i stano wozem przeciwień-wieństwie do Greków, którzy osady swe wyłącznie na miejscach pustych, niezamieszkauych, najczęściej na wybrzeżach morskich zakładali. Zwyczaj ów italski przyjęli Rzymianie, rychłe-mi już czasy przekonawszy się o skutkach jego korzystnych, stosując go z tradycyjną mądrością polityczną według odmiennych warunków i czasów, w odmiennych celach, a zawsze z pożądanem powodzeniem. Zrazu więc zakładanie K-nii rzymskiej innego nie miało celu, jak tylko ten, aby koloniści (coloni), jako załoga (praesidium) nowo zdobytego miasta, bądź bronili go przeciwko nieprzyjacielowi (propugnaculum imperii), bądź też śledzili pilnie ruchy i zamiary wroga (spécula), w ogóle zatem, aby czujnie strzegli nowej zdobyczy. Takim więc sposobem świadczyły najstarsze K-ie przysługi znakomite podczas wypraw wojennych wojska rzymskiego, a zarazem całą okolicę sąsiednią na wodzy i w karności trzymały. Pierwotny ten, czysto wojskowy cel, w którym Rzymianie wszystkie najstarsze K-e zakładali, potwierdzają źródła starożytne niejednokrotnie. Znakomicie obrachowana polityka kolonizacyjna Rzymian osiągała równocześnie i ten skutek, że potęga rzymskiego imienia coraz dalsze i szersze zataczała koła, a przez zlanie się zwycięzców ze zwyciężonym ludem liczba obywateli rzymskich ciągle wzrastała, tak, że owe K-e wkrótce się stały wybornemi, nie wy czerp an emi    kadrami dla

rzymskich armij (Sic. Flacc. L: ad supplendum

civium nomen; Veil, Patero. 1, 14: auctuni Iio-manorum nomen; Livius, 27, 9: stirpis augen-dae causa). Niekiedy także zakładano K-ie w odpowiednich miejscowościach, których zupełnej ruinie z politycznych i strategicznych względów zapobiedz chciano, kiedy się one w jakikolwiek sposób podczas głodu albo skutkiem wojny wyludniły. Nieraz Rzymianie także w zakładaniu K-nij znajdowali dogodny i stosowny środek pozbywania się ze stolicy swej licznych żywiołów z klasy biedniejszych obywateli, którzy z troski o chleb powszedni ciągle tylko niepokoje i bunty wszczynali; a szczególnie w późniejszej epoce państwa Rzymskiego napotykamy często K-ie, które wyłącznie z tego powodu powstawały (Livius, 4, 11; 47; 5, 24; 6, 16; 10, 6; 10; 21; Plutarch, Coriol 13). Chciwi wreszcie wpływów i władzy demagogowie, już to z ogólnie społecznych, już też z osobistych powodów, jak np. Grakchowie, zakładali K-ie, aby polepszyć nieszczęśliwą dolę biednego ludu, albo też zjednać sobie tein większą przychylność tłumów plebejuszowskich. Z podobnych względów powstało mianowicie pod koniec republiki Rzymskiej wiele K-nij wojskowych, aby bitnym weteranom dać spokojny chleb wysłużony. Od szczególnych zatem powodów, jakim K-ie rzymskie zawiązek swój zawdzięczały, zależny też był ich charakter, bo, kiedy starsze szczególnie osady, w których stała załoga część trzecią zdobytych gruntów w wieczystą dostaje dzierżawę, mają czvsto wojskowe znaczenie, nie noszą inne K-ie takiego wyłącznie militarnego znamienia, lecz są raczej instytutami, dbającemi o lepsze położenie społeczne uboższych obywateli, a wskutek tego nie różnią się wcale od zwyczajnych miasteczek rzymskich. Koloniści tacy nie otrzymują też już gruntów, dopiero nieprzyjacielowi wydartych, nie osiedlają się w miastach szturmem w wojnach zdobytych, lecz otrzymują na własność kawały gruntu z „roli publicznej“ (ager publiais), i to w dowolnych i dogodnych, zupełnie spokojnych okolicach Italii, gdzie właściwej załogi nie było potrzeba.—Rzymianie sami rozróżniali następujące rodzaje K-nij: 1. W najstarszej epoce coloniae maritimae i, krótko, choć niedokładnie, coloniae ci i urn, zależnie od tego, czy leżały nad morskiem wybrzeżem albo też na lądzie stałym; 2. w późniejszych dziejach coloniae civium i coloniae Latinae, stosownie do kolonistów, obywateli rzymskich albo sprzymierzonych latyńskich, którzy osadę tworzyli; przy schyłku rzeczypospolitej doliczyć jeszcze do nich należy coloniae militmn, z żołnierzy jako kolonistów złożone; 3. w czasach republiki, a zwłaszcza w epoce cesarstwa Rzymskiego coloniae Italicae i provinciales, odpowiednio do ich politycznego położenia w samej Italii albo po za jej granicami, w prowin-cyach olbrzymiego mocarstwa.— Coloniae ma-rit imac (^=nadmorskie) stanowiły osobliwą pod pewnym względem instytucyę, ponieważ nie wszystkie K-ie tak nazywano, które nad mor-skiem wybrzeżem leżały, jak np. Paestum, lecz te jedynie, które wyraźnie jako coloniae maritimae założono; były to zaś następujące: Ostia, A n t i u m, A n x u r albo Tarracina, Minturnae, Sinuessa, Castrum Novum, S e n a, Preg en ae, wszystkie założone już przed drugą wojną punicką, a wreszcie Pyrgi, niewiadomo kiedy powstałe. Właśnie te K-ie roszczą też dziwną na pozór pretensyę odwiecznego przywileju wolności od służby, a dwom takim K-iom, Ostyi i Antium, przyznaje podczas drugiej wojny punickiej senat istotnie owo szczególne wyróżnienie (sacrosan-eta militiae vacatio Livius 27, 38), „póki wróg na ziemi Italskiej się znajduje“. Prawdopodobnie osady te nadmorskie, w blizkiem sąsiedztwie Rzymu leżące, nie mogły ani też nie potrzebowały, według dokumentu erekcyjnego, jako pierwotne załogi (praesidia) zbrojnych w pole wysyłać. Daleko częściej spotyka się w źródłach rozróżnianie kolonij rzymskie h (coloniae cicium Romanorum, roi oni ab urbe mis.si), składających się wyłącznie z obywateli rzymskich, od k o 1 o n i j latyńskich (coloniae Latinae). Pomiędzy latyńskiemi koloniami zachodzą nadto odrębne różnice. Już w czasach najdawniejszych powstawały coloniae Latinae, które szczepy latyńskie, niezależnie od Rzymu, zakładały; Rzym sam był poniekąd taką latyńską osadą, równie jak Córa i Pometia. W późniejszych znowu czasach pojawiają się osady, które Rzymianie razem z Patynami i Hernikami, za wspólnem porozumieniem, zakładali (Dyoni-zyusz z Halikarnasu, 9, 59). A wreszcie powstają liczne kolonie no wola ty ń skie, które wprawdzie Latynowie zakładają, lecz już pod rzymskiem zwierzchnictwem, i to od czasu, kiedy Latynowie i Hernikowie, dotychczasowi sprzymierzeńcy, szeregi rzymskie w wojnie Samnickiej opuściwszy, za karę wiarołomstwa równouprawnienie utracili i stali się istotnie poddanymi rzymskimi. Dla tego też zowią teraz latyńskie kolonie bez ogródki także osadami rzymskiemi {coloniae Romanae), to jest pod-ległemi Rzymowi, a na mocy szczególnych układów {ex formula coloniae) winny one odtąd, równie jak inne miasta hołdownicze, zbrojnych na wyprawy wojenne dostawiać i regularnie płacić podatki. Tym też K-niom prze-dewszystkiem zawdzięczają Rzymianie jedność polityczną i językową na całym półwyspie italskim, który przez długie wieki, w pstrej odmianie, pokrewne Rzymianom lecz i odrębne zupełnie szczepy zamieszkiwały. Zepchnęły też one na plan drugi właściwie tak zwane K-ie rzymskie, przewyższając je nawet znacznie co do liczby, gdyż już podczas drugiej wojny punickiej pomiędzy 53 osadami, które do Rzymu wogóle należały, było 30 latyńskich, a i-lość ich wzmagała się jeszcze z roku na rok. Zczasem zaprzestano nawet zupełnie co-lonide civiutn zakładać, a biedniejsi obywatele rzymscy brali odtąd udział i w latyńskich o-sadach, aby nie być wykluczonymi od dobrodziejstwa nabycia gruntu tanim bardzo kosztem. Którego obywatela zresztą nie zmuszała ostatnia bieda do opuszczenia umiłowanego Rzymu, ten wolał zostać w stolicy, ponieważ K-ie latyńskie, zakładane we wrogich Rzymianom o-kolicach Italii, często były na wielkie niebezpieczeństwa z wszech stron narażane. Na czele każdej K-nii stawał jednakże zawsze obywatel rzymski. Kiedy zaś prawnopolityczną różnicę, jaka zachodziła jeszcze pomiędzy rzymskimi a latyńskimi obywatelami, zniosła w r. 90 przed dir. lex Julia, zarzucają latyńskie K-ie swą nazwę i zowią się municipia, narowili z innemi miastami latyńskiemi. Wskrzeszono znowu poniekąd owo miano na mocy lex Pompeja, kiedy w Gallii Transpadańskiej i Narbońskiej szczególnie niektórym miastom, jak Novum C o m u m, Nemausus, przyznano tytuł i przywileje K-nij latyńskich, chociaż istotnie takich osad tam wcale nie było. Skoro zaś Cezar wszystkim miastom Galii nadał rzymskie prawa obywatelskie, stały się i te nowe K-ie municypiami, a miano K-nij latyńskich przeszło teraz na niektóre miasta dalszych prowincyj, aż wreszcie za panowania cesarza Karakalli zupełnie zanikło. W przeciwieństwie do K-nij obywatelskich i latyńskich, które razem zwano również coloniae toga-tae (od wyrazu fo>ć/a=płaszcz rzymski, noszony w czasach pokojowych), albo plebejae, civiles, w późniejszych czasach także paganae, privatae, stoją tak zwane coloniac militares albo coloniac sagatae (od wyrazu sagum = płaszcz żołnierski), które zwycięzcy wodzowie pod koniec republiki rzymskiej dla legionów swych zakładali. Kolonizacya taka odbywała się przemocą bezwzględną i z okrucieństwem niesłychanem, żołnierze bowiem zajmowali z wyższego rozkazu miasta najniewinniejszych i najspokojniejszych mieszkańców, wycinali ich w pień, skoro poważyli się im opór jakikolwiek stawić, a co najmniej rozpędzali ich na cztery strony świata, dobytek zaś cały i grunta pomiędzy siebie dzielili. Srogi ów i barbarzyński rodzaj koiunizacyi zaprowadził Sulla, jako dyktator, z upoważnienia rządu, a źródła wymieniają jako jemu właściwe K-e militarne: Kapuę, Bovillae, Su essulę. Cezar, idąc śladami Sulli, potwierdził jego okrutną instytucyę i sam podobne osady zakładał, równie jak Antoniusz i Octavianus, tak podczas tryumwi-ratu swego, jak i w późniejszyeh latach jako au-tokrata; Monumentum Ancyranum liczy 120 000 żołnierzy, których Octavianus w K-ach takich osiedlił. Również i następujący cesarze, jak Klaudyusz, Nero, Wespazyan, Trajan, Probus,

Aleksander Severus, zakładali w podobnie brutalny sposób kolonie; ostatnią wojskową osadą była Verona, dawniej już istniejąca, lecz „zrestaurowana“ w ten sposób przez cesarza Galliena w r. 265 po Chr. Główne różnice, jakie zachodzą pomiędzy obywatelską a wojskową kolonią są następujące: 1. Założenie kolonii wojskowej nie polega na żadnej uchwale ludu ani senatu, tylko wyłącznie na woli i rozkazie naczelnego wodza. 2. Formalności przy zakładaniu K-ij wojskowych są odmienne, gdyż, chociaż i obywatelskie K-ie, na pamiątkę pochodzenia ich militarnego, w szyku bojowym pod rozwiniętą chorągwią (vexïl-lion) zakładano, wyruszały K-ie wojskowe zawsze w pełnym rynsztunku, pod wszystkiemi znakami i pod komendą całego sztabu naczelnego wodza: dopiero za czasów Cesarstwa odstępować poczęto od tego ścisłego regulaminu, jak Tacyt (Ann. 14, 27) poświadcza: Non enim ut oUm unirersae legiones dcducebantur cum tribunis et centurio nibus et sui cujusque ordi-nis militibus, sed ignoti inter sc, dirersis ma-nipuUs, sine redore—numerus magis quem Golonią. 3. K-e wojskowe zakładano tylko na takich miejscach, gdzie już osady się znajdowały. 4. Podczas gdy K-e obywatelskie składały się z obywateli i z żołnierzy, stanowili K-e wojskowe wyłącznie żołnierze; jednakże, za panowania cesarzów, i w tym względzie nie przestrzegano tak ściśle tego warunku, tylko dopuszczano jako kolonistów wyzwoleńców cesarskich, obcych żołnierzy, a także mieszkańców miast sąsiednich. Od czasów zaś, kiedy K-ij wojskowych więcej nie zakładano, wydzielać poczęto weteranom grunta po wsiach, w pewnych okolicach, bez żadnego planu widocznego. Pozostaje jeszcze wyświetlić różnicę pomiędzy coloniae Italicae a coloniae procin-ciales. Już za czasów republiki zakładano kolonie także w p r o w i n c y a c h rzymskich; tak więc powstała Car tej a w Hiszpanii, Aquae Sextiae i Narb o w Gallii, Carthago w Afryce, dwie osady na wyspie Korsyce; również Cezar założył wiele osad, szczególnie wojskowych, po za granicami Italii i osadził w nich 80 000 obywateli (Suetonius: Caes. 42J; a śladami teini szli też późniejsi cesarze. Konsty-tucya tych K-ij nie różniła się wogóle od zasad, jakie obowiązywały w osadach italskich i w municypiach, gęsto po rzymskich pro-wincyach rozsianych. Istniały prócz tego o-sady, również coloniae provinciales zwane, które wyłącznie mieszkańcy prowincyi, a więc rzymscy podddani, lecz także i obcy (peregri-ni) zakładali; nie różniły się one niczem od zwyczajnych miast prowincyoualnych. Jednej wszakże walnej rzeczy wszystkim K-om pro-wincyonalnym niedostawało: prawa, które każda inna kolonia albo miasto przez samo położenie swe i istnienie na gruncie italskim pojadała, to jest tak zwanego prawa własności

Kwirytów (jus Quiritmm), od posiadania którego zależało wiele ważnych czynności prawnych, jak mancipatio, usucapio itd.; nie miały one, dalej, przywileju wolności od gruntowego i pogłównego, ani też wreszcie prawa do autonomicznej konstytucyi miejskiej, ani przywilejów osobistych, każdemu obywatelowi przysługujących, który zamieszkiwał w Italii. Prawo owo zasadnicze jako i przywileje przywiązane bowiem były nierozerwalnie i wyłącznie do ziemi italskiej, a wyjątkowo tylko przyznawano je starszym K-om obywatelskim, w fik-cyjnem przypuszczeniu, że osady takie, założone

i    zorganizowane całkiem na wzór miasta stołecznego, stanowiły niejako integralną część gruntu italskiego. Jedynie w drodze łaski nadzwyczajnej wyróżnili niektórzy cesarze miasta prowiucyonalne obdarzając je owemi prawami i przywilejami, zwanemi jednem wyrażeniem jus Italicum, jak: Konstantynopol, Jerozolimę, Tyrus, Berytus, Lao-dyceę, Palmyrę, Za rmizege-thuzę, Sy-

ii    o p ę, S e 1 i n u s, Kartaginę, U t y k ę, P h i-lippi, Dyrrhachium. Wszystkim K-om rzymskim, z wyjątkiem wojskowych, na mocy uchwały (lex), którą w najdawniejszych czasach król, w późniejszych zaś konsulowie senatowi przedkładali do prawomocnej uchwały, potrzeba było nadto potwierdzenia przez zgromadzenia ludu, i to zrazu przez comitia cmturiata, a później dopiero przez comitia tri-.buta. Wspólna uchwała senatu i ludu, zwana lex agraria, w późniejszych wiekach lex colo-nica, zawierała dokładne i .szczegółowe przepisy względem liczby i stanowiska kolonistów, Vw.₀lędem ogólnego obszaru gruntów i pojedyń-czych parceli, a wreszcie względem ilości komisarzy kolonialnych i rozmiaru ich władzy. Pierwotnie wynosiła ilość kolonistów regularnie 300, wszakże liczba ta później ciągle wzrastała, mianowicie od czasów, gdy K-e, złożone wtedy niemal zupełnie z Latynów, wysyłano w odleglejsze okolice; i tak wspominają źródła o 1 500, 2 000, 2 500, 3 000, 4 000 i 6 000 kolonistach, a Grakchus zamierzał ich nawet 60 000 do Kartaginy poprowadzić (Appianus, Bell. civ. 1, 24). Uchwała owa przepisywała także, ilu z pomiędzy kolonistów miało w wyprawie kolonizacyjnej brać udział z stanu rycerskiego, służących w wojsku konno, a ilu pieszych, czy tylko obywatele rzymscy , czy również Latynowie, a nawet dawniejsi mieszkańcy miasta, przeznaczonego na skolonizowanie, mieli pomiędzy uczestników wyprawy być przyjęci. Osobny jeszcze paragraf zakazywał koloniście sprzedawać udziału swego przed upływem lat dwudziestu (Appianus ; Bell. civ. 3, 7). Normalny udział każdego osadnika wynosił zrazu tylko dwa jugera (ob.), stąd też udział, przeznaczony dla 100 kolonistów, wynoszący zatem 200 jugera, zwano centuryą (centuria). Po wypędzeniu królów z Rzymu przeznaczano zwykle dla każdego kolonisty 7 jugera, a w późniejszych czasach waha się obszar owych parceli kolonizacyjnych pomiędzy 2V₂, 4, 5, 6, 8, 10, 12, 20, 40, 50 jugera; niekiedy dochodził on wysokości 140 jugera (Liv. 40, 34). Na czele wyprawy kolonizacyj-nej stawało zazwyczaj trzech komisarzy, zwanych triumviri ad coloniam deducendam, triumviri agro dando, tr. agro metiendo dividundoque. tr. agrarii , auctores divisionis albo krótko auctores, curatores\ rzadziej wspominają źródła o dwóch (duumviri), pięciu (quinqueviri), siedmiu (septemviri), dziesięciu (decemviri), a *na-wet o dwudziestu (vigintivirï) komisarzach kolonizacyjnych. Wybierano zaś na nich mężów z wytrawnem doświadczeniem, najdostojniejszych, często byłych konsulów (consulares), a na mocy lex curiata de imperio udzielano im na trzy lata albo na pięć, stosownie do potrzeby, najwyższej władzy cywilnej i militarnej, i oni też dzierżyli odtąd w swych rękach jurysdykcyę najwyższą we wszystkich niniejszych i ważniejszych sprawach spornych pomiędzy kolonizatorami. Przydawano im także liczny orszak budowniczych, mierników, sekretarzy, służby, potrzebnej do odbywania auspicyów, woźnych (architecti, finitores to jest: agrimensores, men-sores, metitores, metatores, limitatores, scribae, librarii, pullarii, apparitores, praecones). Wybrawszy przepisaną liczbę kolonistów z o-chotników stosownych, a w razie potrzeby i w formie rzeczywistego poboru wojskowego, z pomiędzy uboższych klas ludności, wyruszali komisarze na czele oddziału kolonizacyjnego, w szyku wojskowym, z rozwiniętą chorągwią, którą z tego względu Łiwiusz (37, 46) signum itineris et pugnae zowie. Przybywszy na miejsce wyprawy i uzyskawszy pomyślne auspi-cia, oborywali komisarze pługiem, zaprzężonym, według staro-etruskiego zwyczaj u, w byka i krowę, miasto i całą przyszłą dzierżawę (per-tica), a prawdopodobnie ten właśnie dzień święcono odtąd dorocznie jako wielką uroczystość i liczono odtąd erę młodej osady. Potem zabierano się zaraz do wymiaru gruntów, dokładnego ich oznaczenia rowami, kopcami, kamieniami granicznemi (termini) i miedzami (limites), które służyły jako drogi komunikacyjne, a wreszcie do wylosowania udziałów pomiędzy pojedynczych osadników. Przewyżkę gruntów, jaka po rozdzieleniu pomiędzy kolonistów pozostała, zwaną subsecira, uważano jako rolę rządową (ager publiais); na część tę gruntów albo innych kolonistów później przysyłano, albo też wydzierżawiano ją w parcelach pierwszym kolonistom lub darowywano nowej K-nii jako wspólne pastwisko (compascina). Wszystkie K-ie, czy w Italii czy po za jej granicami założone, pozostają w najściślejszym związku z Rzymem, a państwu ojczystemu winne są, jak dzieci rodzicom, wierność i posłuszeństwo (Dyonizyusz z Halikarn,, 3, 10; Li-vius, 27, 9). K-e obywatelskie obowiązane były według corocznego oszacowania (eensus) nakazane przez senat podatki płacić i pewną liczbę zbrojnych do armii rzymskiej dostawiać, nie były wszakże w żadnym razie tak bardzo obarczone przeróżnemi ciężarami jak K-e la-tyńskie, które zupełnie jako w wojnie zdobyte, poddańcze miasta zobowiązań swych według szczegółowych przepisów (formula) dopełniać musiały, i to bez najmniejszego względu na istotne swe powodzenie materyalne. W najza-leżniejszym wszakże stosunku i najwięcej także pod względem podatkowym ciemiężonemi były K-e, zwane Praefeeturae, którym w miejsce własnych, miejscowych urzędników (duumviri albo quatuorviri), innym osadom przysługujących, nasyłauo z Rzymu prefektów (praefe-cti), z prawem najwyższej jurysdykcyi. Niektóre prefektury, jak np. P u t e o 1 i, V u 11 u r-num, Liternum, S a t u r n i a, M u t i n a, powstały jak się zdaje, z K-ij, które nie do miast zamieszkałych, lecz do dotychczasowych stałych obozów (castra) wysłano. Najwyższą władzę dla wszystkich K-nij stanowił senat rzymski, do którego decyzyi, jako do ostatniej instancyi, zwracać się musiały we wszystkich ważniejszych wątpliwych sprawach; działo się zaś to prawdopodobnie za pośrednictwem zastępcy (patronus), którą to godność znakomity obywatel rzymski przyjmował.—Przegląd historyczny i znaczenie K-ij rzymskich. Kiedy pierwotnie wszystkie K-e rzymskie wyłącznie z obywateli się składały, zmienił się ten stosunek po zawarciu Ligi latyńskiej, i od tego czasu zakładano po większej części tylko K-e latyńskie, a rzadko jeno osady, do których wyłącznie rzymskich obywateli wysyłano. Po drugiej wojnie fenic-kiej podobny zachodził stosunek, wszakże teraz powstawały daleko większe i silniejsze K-ie latyńskie. Za czasów trzeciej wojny punickiej podbitą już była cała Italia, dostatecznie zaludnioną i K-mi zabezpieczoną, tak, że ich więcej nie było potrzeba zakładać, a Auximum i E pore di a były, jak się zdaje, ostatniemi. które w owym czasie powstały. Jeżeli obaj Grakchowie i Cezar nowe K-ie zakładali, to służyły one raczej celom polepszenia społecznej doli zubożałych obywateli jako też dogodzenia osobistej ambicyi, aniżeli tendencyom politycznym państwa Rzymskiego. Lex Julia, nadająca rzymskie prawa obywatelskie wszystkim wolnym mieszkańcom Italii, kres kładzie K-om latyńskim, równie jak skutkiem nowego systemu K-ij wojskowych zanika instytucya' K-ij obywatelskich. Aż do ogłoszenia ustawy Juliuszowej powstały następujące K ie: 1. Za czasów królestwa rzymskiego: Cae-ninae, Me duli i a, C am er î a, F i d e n a e, Antemna, Crue tumeria, Ost ia, S i g n i a, C i r c e i i ; z epoki rzymskiej republiki pochodzą następujące co 1 o n i a e ci-

my-

vium: 2. Aesulum, Alsiu m, A n t i u m, A u-xur albo Terracina, Buxentum, C a s i-num, Carthago, Castrum. Novum, Castrum, Croton, F abrate ri a, Fidenae, Fregenae, Graviscae, Lavici, Liter nu m, Luna (mylnie Lu ca), Minturnae, Mi-nervi um, Mutina, Narb o-M a r t i u s, N e pt u-n i a,P a r m a, P i s a u r u m, P o t e n t i a, P u t eo 1 i, Pyrgi, S a 1 er nu m, S a trie um, Saturnia, Scylacium, Sena, Sinuessa, Sipo n tu m, Tarent um, Temps a, Velitrae, Vitellia, V u 11 u r n u m; 3. c o 1 o n i a e L a t i n a e: A e-sernia, Alba, Anti um, Aquae Sextiae, A q u i 1 e i a, A r d e a, A r i m i n u m, B e n e -v e n t u m, Bononia, Bru n d u s i u m, C a-les, Carseoli, Cartei a, Cos a, Cremona, Firmum, Fregellae, Hadria albo A t r i, 1 n t e r a m n a, L u c e r i a, N a r n i a albo Nequinum, Nepete, Norba, Paestum, albo P o s s i d o n i a, j P1 a c e n t i a, P o n t i a e, Saticula, Setia, Sora, Spoletium, Su-tri u m, S u e s s a A u r u n c a, T h u r i i, V e-nusia; prawdopodobnie liczą się do nich jeszcze: V i b o Valentin, Auximum, Decto-n a, Eporedia. Jedynie wojskowe K-ie, zakładane po wszystkich prowincyach państwa Rzymskiego, odgrywają za panowania cesarzów ważną rolę, zajmując miejsce najwybitniejsze. Cesarzowi Augustowi zawdzięczają powstanie swe albo silne wzmocnienie przez weteranów następujące osady wojskowe: Ac err ae, Atella, Beneventum, Cumae, Graviscae, Nuceria, Puteoli, Sora, TeanumSidicinum, L iternum, V o 11 u r-n um, Minturnae, Capua, Ariminum, Augusta T aur ino rum, Peru si a, Parin a, Verona, At este, Briia, Der tona, Augusta Praetoria Salassorum, Julia Augusta Bagienno rum, Firmum, Bononia, Venafrum, Abellinum, Flo-rentia (dzisiaj Firenzuola, w pobliżu Parmy). K. rzymskie, połączoną z sobą siecią traktów doskonałych, wiodących, jak dzisiejsze koleje żelazne, z czelną odwagą przez nieprzebyte moczary, najwyższe skały i góry, zdumienie budzących w wiekach potomnych, stanowią jeden z najgłówniejszych czynników dziejowej misyi cywilizacyjnej, która Rzymianom w udziale przypadła, której ślady i skutki po dziś dzień są widoczne po rozległych przestrzeniach mocarstwa rzymskiego, gdyż one właśnie przyczyniły się szczególnie do nadania podbitym krajom charakteru rzymskiego, języka rzymskiego i obyczajów, rzymskich, jednem słowem, do ich z r o m a u i z o w a n i a. Taki objaw kulturalny najdoskonalej widzimy w G a 11 i i, której najważniejsze osady: L u gd u n u m, V i e n-n a, Mas sil i a, N arbo, Nem aus u s, T o 1 o-s a, każda w właściwym zakresie, popierała z energią przedziwną krzewienie się cywiliza-cyi rzymskiej. O szybkiem zromanizowaniu Brytanii, której zachodnia część pozostała

jeszcze wprawdzie przez długie czasy puszczą niedostępną, klasyczne, wymowne daje świadectwo Tacyt: „Obyczaje nasze miały wielką wziętość, a toga stała się tam modną szatą. Niebawem zasmakowali mieszkańcy i w rzeczach złe instynkta budzących, jak w portykach, łaźniach i świetnych biesiadach. W oczach niedoświadczonego człowieka wydaje się to szczytem kultury, istotnie zaś jest to niewoli oznaką“. (Agric. 21: habitus nostri honor et frequens toga; jmulatimąue descensum ad dele-nimenta vitiorum, portions et balinea et convi-vioram elegantiam\ idque apud imperitos huma-nitas vocabatur, cum pars servitutis esset). Wolniej, lecz głębiej dosięgła i przesiąkła rzymska kultura ziemię hiszpańską, gdzie kult cesarza Augusta i bogini Romy szczególnej wzię-tości zażywał; a sławne instytuty uczone w o-sadach Corduba, Bilbilis, Tar raco proces ludność romanizujący przyśpieszały. Dostojne i wysoko wykształcone, w najstarszej z K-nij rzymskich w Hiszpanii, zwanej Itali-c a, zamieszkałe rodziny Ulpiuszów i Eliuszów wydały nawet ze swego łona dwóch najznakomitszych imperatorów rzymskich. Również i w Afryce, gdzie kult rzymski i rzymska kultura dominujące zajęły stanowisko, wytworzył się z biegiem wieków, z rzymskiej Kartaginy, jako z głównego ogniska, wyrastając, osobliwy odcień charakteru romańskiego. Wal-nem znowu zwycięstwem pochlubić się może wyższa cywilizacya rzymska w krajach, na lewym brzegu Renu, a na prawym brzegu Dunaju Jeżących, sięgając przytem przedniemi czatami głęboko i na przeciwległe porzecza. Ten sam proces asymilacyjny, w szybkim przebiegu, widzimy w późniejszych prowincyach państwa Rzymskiego, jak w Panno ni i, Me-zyi i Dacyi, gdzie np. w Porolissum, drobnej osadzie, w części północnej dzikiej Dacyi leżącej, chwilowej rezydencyi rzymskiego prokuratora, w r. 157 pr Chr. zaraz jako warowny filar cywilizacyi rzymskiej osobny amfiteatr zbudowano. We wszystkich tych zachodnich i północnych prowincyach rzymskich przejęły wyższe, wpływowe, wykształcone warstwy ludności język łaciński jako język potoczny, obok którego rodzimy język ludu wszędzie się jeszcze utrzymał. Na wschód od morza Adryatyckiego, we wszystkich ziemiach Grecyi przyległych, w Azyi Mniejszej, w Sy-ryi, w Egipcie przeważał znowu język grecki, nie stanowiąc jednakże przez to tamy nieprzebytej dla swobodnej wymiany śli pomiędzy poddanymi rzymskimi. Owszem, dwujęzykowy charakter olbrzymiego mocarstwa Rzymskiego wywierał wybitny, nadzwyczaj dosadny impuls kulturalny, wszystkie bowiem wykształcone warstwy społeczeństwa, jak kupców, urzędników, nauczycieli, lekarzy, oficerów, zniewalał do przyswojenia sobie obydwóch języków klasycznych. — Literatura:

S. Drz.

Kolonie współczesne (ustrój polityczny)

Portugalia. Liczy obecnie kolonij czyli prowincyj zamorskich siedm: Zielony Przylądek (Capverdeu, stolica Praia, 3851 klm. V], 110 000 mieszk.), Gwinea (stoi. Ca-cheo, 37 000 kim. □), Śt. Thoiné i Princi-p e (stoi. San-Thomé, 1 080 klm. 20 000 mieszk.), Angola (oraz Kongo portugalskie, stoi. San-Paol de Loanda, 1 315 460 kim. □, 12 400 000 m. ); Mozambik (Mosambique, stoi. tejże nazwy 768 740 klm. Q 800 000 m.), Indye (terytorya Diu, Damao i Goa, stoi. Goa; 3 658 klm. Q 514 000 m.), Macao i T i-m o r, stoi. Macao, 12 i 16300 klm. 67 000 i 300 000 m.). Prowincye dzielą się na okręgi, okręgi na powiaty, powiaty na parafie, Prowincyą zarządza gubernator, okręgiem komendant, powiatem—- administrator. Gubernatorów mianuje król z szeregów wyższych oficerów armii albo marynarki. Rządzą prowincya-mi przy udziale sekretarza generalnego rady, rady finansów publicznych i rady prowincyo-

Sextus Julius Frontinus „De agrorum qualitate“ i „De controversiis“ w 2 księgach. Otto „De Aedilibus coloniarum et municipio-rum“ (wyd. 2, Lipsk 1732; Trekell A. D. „Antiqu. select. Rom.“ (pars I, Haga 1744); Heyne C. G. „De veterum coloniarnm jure ejusque causis“ (Getynga 1766); „De Romanorum prudentia in coloniis regendis“ (w „Opus-cula“ tom III); znakomita rozprawa J. N. Mad-wiga „De coloniarum populi Romani jure et conditione“ (dwie części, Kopenhaga 1832); Weiland „De bello MarsiO“ (Berlin 1834); Ruperti „De coloniis Romanorum“ (Rzym 1834); Schmidt „Ueber römische Colonien“ (Poczdam 1836); Giraud C. „Recherches sur le droit de propriété cher les Romains“ (Aix i Paryż 1838, tom I str. 277 i nast.); Dumont C. „Essai sur les colonies romaines“ (Bruksella 1844); Schmidt „Das Colonialwesen der Römer“ (Poczdam 1847); Macé Ant. „ Histoire de la propriété romaine publique et des lois agraires chez les Romains“ (Paryż 1851); Wright „The Celt, the Roman and the Saxon“ (Londyn 1852); Zumpt A. W. „Commentationes epigraphicae“ (Berlin 1856); Sambeth „De Romanorum coloniis“ (Tubinga 1861, 1862, część I II); Kuhn E. „Die städtische und bürgerliche Verfassung des römischen Reiches bisauf die Zeiten Iustinians (tom I, Lipsk 1864); Mom'mesenT. „Die italischen Bürgerkolonien von Sulla bis Vespa-sian“ (w czasopiśmie „Hermes“, rocznik XVIII str. 161 i nast.); Hollaender L. „De rnili-tum coloniis ab Augusto in Italia deductis“ (Hala 1880): Julii an C. „Les transformations politiques de l’Italie sous les empereurs romains 43 an. J. Chr. — 330 après J. Chr.“ (Paryż 1884); J u n g J. „Die romanischen Landschaften des' römischen Reiches“.

nalnej. Sekretarz generalny zastępuje zawsze i wszędzie gubernatora. Z wyjątkiem rady prowincyonalnej instytucye doradcze składają się z urzędników; rada prowincyonalna, do której wchodzą przedstawiciele ludności miej -scowej (notable) głosuje nad budżetem i decyduje o wszystkich sprawach dotyczących robót publicznych, dróg, zdrowotności, dobroczynności, szkół itp., stanowi też trybunał administracyjny; komendantów mianuje król, administratorów parafij — gubernator z pośród przedstawicieli ludności tubylczej, rządzą przy pomocy izby municypalnej wybieranej przez mieszkańców. Wykonanie sprawiedliwości spoczywa w sądach zwyczajnych (odpowiadających „sądom pokoju“), trybunałach prawa („sądy okręgowe“ jednoosobowe) i trybunałach spe-cyalnych. Trybunały specyalne istnieją dwa: w San Paol de Loanda (dla prowincyj Zielonego Przylądka, Gwinei, San-Thomé i Angoli) oraz w Goa (dla pozostałych). Prowincye w zasadzie obowiązane są pokrywać budżet wydatków z własnych dochodów, włączając w to i wydatki na utrzymanie wojska. Tej zasadzie czynią zadosyć dwie tylko prowincye: Zielony Przylądek i Indye, pozostałe zależą od metropolii, która ponosi zazwyczaj wydatki na wojsko. Istnieje specyalna armia kolonialna, składająca się z najemników, skazańców i ochotników europejskich w ilości 9 200 ludzi. Marynarka liczy kilka statków z 400 ludźmi załogi.

Hiszp a nia. Kolonie („prowincye zamorskie“) dzielił się na dwie klasy, jedne (jak naprzy-kład Porto-rico) wysyłały przedstawicieli do Kortezów (ob.) i korzystają z przywileju posiadania instytucyj reprezentacyjnych na miejscu; drugie (Fernando Po i inne posiadłości afrykańskie) są zarządzane przez urzędników mianowanych w metropolii. Według' konstytucyi z r. 1876 parlament hiszpański korzysta z prawa kontroli nad koloniami. On jest władzą prawodawczą w stosunku do K-j. Od roku 1878 zastosowano do K. całkowite niemal prawodawstwo hiszpańskie; „ rada zamorska “ w Madrycie oraz sekcya specyalna rady stanu przygotowują wraz z rządem zarządzenia prawodawcze, dotyczące K.— Pod względem administracyjnym jednostki kolonialne stanowiły: Por to-Rico (do r. 1898) [9 314 kim. □ 798 000 m.[ i Fernando Po oraz inne posiadłości afrykańskie, z wyjątkiem Ifni i Sahary zachodniej (2030 kim. □, 30 000    m.)

[dawniej Kuba i Filii piny z górą 400 000 kim. □ i l¹/₂ mil. m,[. Na czele rządu w Por-to-Rico znajdował się kapitan-generał, posiadający rozległą władzę cywilną i wojskową. Or-ganizacya administracyjna naF-doPo odpowiada zupełnie metropolitalnej. Sądownictwo: izba apelacyjna, sędziowie pierwszej instancyi, sędziowie miejscy albo pokoju, trybunał handlowy. Budżet wotują kortezy. Kolonie powinny opłacać wszelkie rozchody z własnych dochodów. Budżet Porto-Rico wynosił w dochodach i rozchodach około 20 mil. peset. Garnizon P.-R. liczył 3 700 żołnierzy. Marynarka handlowa przed wojną ze St. Zjedn. wr. 1898 posiadała 68 okrętów; wojna oderwała wyspę od Hiszpanii.

Holandya. Organizacya K-ij jest nader oryginalna. Zależność od metropolii zupełna. Rządy niemal absolutystyczne z niewielkim udziałem czynników samorządu i brakiem przedstawiciel-stwaTw parlamencie holenderskim. Admini-stracya skądinąd bardzo dobra; prawo, sądownictwo, budżet, urzędnicy—nie przypominają urządzeń metropolii. Każda kolonia odzielnie (Indye Wschodnie [2 mil. klm. Q, 33 mil. m.], Indye Zachodnie [Curaęao i Surinam, 130000 kim. | |, 118 000 m.j) rządzona jest specyalnem „prawem organicznem“, które drobiazgowo reguluje wszelkie szczegóły zarządu. Zarząd naczelny spoczywa w rękach królowej, która atoli sprawuje swoje rządy za pośrednictwem ministra K-ij, odpowiedzialnego przed stanami generalnemi. Sekcya specyalna rady stanu opracowuje wszelkie projekty prawne dotyczące posiadłości zamorskich. K. holenderskie rozpadają się na trzy zarządy administracyjne: Surinam, Antylle, Indye Wschodnie. Gubernator Surinamu albo Gujany holend, rezyduje w Paramaribo. U jego boku urzęduje „rada administracyjna“, złożona z urzędników, oraz zgromadzenie, wybierane przez mieszkańców,t. zw. „stany kolonij “. Trzy trybunały sądowe, rozrzucone po K-nii, oraz izba sądowa w Paramaribo stanowią organizacyę sprawiedliwości. Kolonia pokrywa wszelkie wydatki z wyjątkiem pensyi gubernatora i utrzymania garnizonu. Zarząd Antyl holenderskich znajduje się w Willemstap na w. Curaęao. Zarząd odpowiada w zupełności zarządowi Surinamu. — lndyami Wschodniemi rządzi gubernator, posiadający nader rozległe pełnomocnictwa (wicekról); wybierany jest z pośród najwybitniejszych polityków metropolii, jest osobą cywilną. Rządzi przy współudziale „rady indyjskiej“, złożonej z 5 członków, i siedmiu wyższych u-rzęduików: naczelnika garnizonu, naczelnika marynarki oraz dyrektorów: spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, skarbu, robót publicznych i oświecenia. Pod względem administracyjnym Indye Wschodnie dzielą się na 37 „guberniów“ i rezydencyj stosownie do tego, czy rządzi gubernator albo rezydent (3 gubernia i 34 re-^ydencye, w tej liczbie 22 na w. Jawie). Gubernatorowie i rezydenci są zawsze pochodzenia europejskiego. Tak samo wyżsi urzędnicy, od nich zależni. Niższa administracya jest pochodzenia tubylczego i przez pomocy tej wielkiej ilości funkcyonaryuszy rząd holenderski włada i rządzi ludnością krajową. Nazywają'się oni regentami i wedon’ami, Sądy są w części europejskie, w części tubylcze, ze względu na mieszkańców, których spory sądzą. Wy-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 290b Tom XXXVII

łącznie sądy europejskie składają się: z izby apelacyjnej w Batawii, z pięciu trybunałów zwykłych w Batawii, Samarangu, Surabai, Pa-dangu i Makasarze wreszcie z trybunałów rezydencyj nych (sądy pokoju)—w każdej rezy-dencyi.—Trybunały tubylcze obejmują na w. Jawie „trybunały wyjazdowe“, landrady. „trybunały okręgowe“, „trybunały policyjne“ Na innych wyspach nazywają się inaczej i rz ą dzą się prawem zwyczajowem. Budżet I ndy

W. wynosi 250—280 mil. fr. rocznie w wydatkach. Armia składa się z najemników i liczy z górą 30 000 głów (w tej liczbie połowa tubylców). Marynarka liczy 47 okrętów z załogą 5 000 ludzi.

W. Brytania. Posiadłości kolonialne wynoszą ogółem we wszystkich częściach świata 26 000 000 kim. [^] i liczą 315 000 000 mieszkańców. Zarząd K. rozdzielony jest w metropolii między 3 ministerya. Pierwsza grupa—indyjska— zależy od departamentu specyalnego „India Office“ (ob. Indyjskie Cesarstwo t. XXXstr.940 1). Grupą drugą (protektoraty Nigru, Zachodniej Afryki, kraju Somalów i Półn. Borneo) rządzi ministeryum spraw zagranicznych („Foreign Office“). Trzecią, właściwą grupą kolonij rządzi urząd kolonialny „Colonial Office“. Grupa druga nie posiada dotychczas określonej organizacyi. Kolonie właściwe dzielą się na trzy klasy: kol. koronne, kol. posiadające instytucye reprezentacyjne bez rządu odpowiedzialnego, wreszcie posiadające instytucye reprezentacyjne oraz rząd odpowiedzialny. W pierwszych korona wykonywa zupełną kontrolę nad prawodawstwem; również i administracya wykonywana jest przez urzędników publicznych zależnych od metropolii. W koloniach klasy drugiej korona korzysta z prawa veto w sprawach prawodawstwa; administracya zaś kolonii znajduje się w zupełnej zależności od rządu metropolii. W koloniach klasy trzeciej rząd centralny korzysta z prawa veto, ale nie wykonywa żadnego nadzoru nad ad-ministracyą kolonii, z wyjątkiem gubernatora, który jest zależnym od metropolii. Do kolonii klasy pierwszej (koronnych) należą: Gibraltar, Honduras, Trinidad, T a b a g o, w. Falklandzkie, Gambia, Sierra Leone, Złote wybrzeże, Lagos, św. Helena, Cejlon, Malakka, Hong-Kong, Nowa Gwinea i w. Fidży. Każda z tych kolonij rządzona jak przez wyższego urzędnika korony, noszącego tytuł „gubernatora i najwyższego (chief) komendanta“. Atrybucye jego są bardzo znaczne, zarówno w rzeczach cywilnych jak i w wojskowych. Na Gibraltarze i na w. św. Heleny on sam sprawuje wszelką władzę prawodawczą; w innych koloniach dzieli ją z „radą prawodawczą“, do której oprócz urzędników wpływają jeszcze przedstawiciele miejscowej ludności (notable) z wyboru rządu. Obie te rady sprawują władzę prawodawczą, układają budżet i wypowiadają o-pinie w sprawach, w których gubernator zasięga ich zdania. Rola ich jest ściśle doradcza; decyzya ostateczna należy we wszystkiem do gubernatora. — Po zaborze wolnych republik południowo-afrykańskich utworzono dwie kolonie: o) Orange River Colony (stoi. Bloemfontein; gub. Millner, który rządzi przy pomocy rady wykonawczej i rady prawodawczej) oraz b)Transvaal C o 1 ony(stol.Preto-ria; gub. Millner, rada wykonawcza i prawodawcza, złożona z urzędników angielskich). — Kolonie angielskie drugiej klasy są następujące: Malta, Bermudy, Bahama, Ja-majk a, Barbados, Gujana angielska, Mauritius, Natal. Można dodać do nich i w. Cypr, aczkolwiek pod względem najwyższo władztwa należy ona do sułtana. We wszystkich tych koloniach ludność powołana jest do udziału w znacznym stopniu w wykonywaniu władzy i zarządzie kraju. U boku gubernatora i tutaj znajduje się „rada wykonawcza“ i „rada prawodawcza“, jednak „rady“ zorganizowane są według zasad odmiennych i atrybucye ich są bardziej rozległe. W „radzie wykonawczej“ zasiadają przedstawiciele ludności, co zapewniajej udział w zarządzie kraju. Nadto rada nie jest tylko instytucyą doradczą: posiada swój zakres władzy i w wielu wypadkach gubernator nie może nic uczynić bez jej zgody. Rada prawodawcza składa się z przedstawicieli ludności miejscowej, wybieranych nie przez rząd, ale przez ludność samą. W niektórych K-ch (Bermudy, Bahama, Barbados (obok takiej rady prawodawczej istnieje jeszcze „zgromadzenie prawodawcze“, złożone wyłącznie z przedstawicieli ludności, obieranych przez nią samą. W tym wypadku „rada prawodawcza“ zajmuje stanowisko „izby kontrolującej“ i liczy śród członków przedstawicieli wyłącznie urzędników i świata notablów, wybieranych przez rząd. Tak zorganizowana władza prawodawcza stanowi prawodawstwo, uchwala budżet itd. i wykonywa wszelką władzę, z tern tylko ograniczeniem, że administracya nie odpowiada przed nią z tytułu zarządzeń swoich. Trzecia klasa K-ij, posiadających insty-tucye przedstawicielskie oraz rząd odpowiedzialny, obejmuje K. następujące: Konfedera-cyaKanady, Newfounland, Kraj Przylądka, Queensland, Wiktory a, Nowa Połudn. Walia, Australia południowa AustraliaZachod ni a, Tasmania i N o-wa Zelandya. W r. 1900 sześć K-ij Nowa Połudn. Walia, Wiktorya, Australia Południowa i Zachodnia, Queensland i Tasmania utworzyły „związek powszechny australski“ (Commonwealth of Australia). Nowa konstytucya zachowała nieuszczuplone zwierzchnictwo korony nad prawodawstwem związkowem. Generał-gubernator jako przedstawiciel króla może założyć bezwzględne veto przeciwko każdemu prawu przyjętemu przez obie izby Rzplitej. Król może nawet w terminie rocznym unieważnić każde prawo, na które generał-gubernator wyraził już był swoją zgodę. Nowa konstytucya wprowadziła dwie izby: senat i izbę deputowanych. Sędziów mianuje generał-gubernator w radzie. Ustanowiono jeden najwyższy sąd dla całej Rzplitej. K-e te korzystają z zupełnej niemal autonomii. Rządzą się same z tern tylko ograniczeniem, że „szanują atrybucje zwierzchnictwa władz metropolitalnych“. Mają zgromadzenie prawodawcze albo izbę gmin, wybieraną przez mieszkańców; radę prawodawczą albo izbę wyższą, wybieraną bądź przez ludność^ bądź przez koronę; radę wykonawczą, której członkowie, powoływani z izb, noszą tytuł ministrów. Ponad temi trzema ciałami poli-tycznemi gubernator jest przedstawicielem władzy metropolii i, analogicznie do rządów parlamentarnych panujących w metropolii, „panuje raczej niż rządzi“. Sam jest bezczynnym, działa przez członków rady wykonawczej, którzy odpowiadają zajegoiswojezarządzenia przed legisla-turą miejscową. On ich mianuje, ale tylko z pośród osób posiadających zaufanie izb, i musi mianować innych, o ile ci, co są, stracili zaufanie izb. W ten sposób gubernator sprawuje tylko władzę nadzorczą nad władzami miejscowemi. Jest jedynym urzędnikiem przez metropolię wysyłanym do K-ii; pozostali urzędnicy powoływani są z szeregów ludności miejscowej i zależą tylko od rady wykonawczej. Korona korzysta z kilku przywilejów w stosunku do K-ii wogóle: 1) ona jedna może zajmować się wszystkiem, co dotyczy stosunków K-ii z zagranicą, traktatami międzynarodowemi, sprawami konsularnemi, prawodawstwem między -narodowem, wojną i pokojem, prawodawstwem dotyczącem wojska i marynarki; 2) korona sama jedna może ustalać albo ograniczać rząd konstytucyjny K-ij nabytych albo zdobytych;

3) może zakładać veto przeciwko każdemu zarządzeniu władzy prawodawczej miejscowej i w praktyce wszystkie akty prawodawcze K-ie podlegają ratyfikacyi korony. Z drugiej strony i parlament korzysta ze znacznych przywilejów: 1) ustala albo ogranicza rząd konstytucyjny K-ij, z nabytych skutkiem zajęcia ziem wolnych; 2) wypożycza K-om subsydya z funduszów państwa; 3) może rozszerzyć na K-ę moc ustawy o charakterze ogólnym, zawotowa-nej dla metropolii i uchylającej akty legisla-tur miejscowych; 4) wogóle K-e bez względu na swój ustrój polityczny podlegają władzy parlamentu, któremu w razie potrzeby służy prawo wpływania do spraw wewnętrznych K-ij. K-e nie mają przedstawicieli w parlamencie metropolii, korzystające zaś z rządu przedstawicielskiego obowiązane są utrzymywać w Londynie „agentów generalnych“, obowiązanych do obrony z urzędu interesów K-ij wobec rządu W. Brytanii. Inne K-ie posiadają „agentów korony dla K-ij“. Organizacya prawńa (prawo

prywatne, karne, procedura) K-j jest nader nie-    Tonkinu spoczywa w ich rękach. Wreszcie trzy

jednolita. Do niedawna pozostawała prawie zupeł-    wymienione kraje wraz z K-ią Kockinchiny

tworzą „związek indo-chiński“, podległy jednemu rezydentowi, zamieszkałemu w Sajgouie, co nadaje im już zupełnie charakter publiczny K-ii francuskich. Zarząd naczelny K-ii podzielony jest między kilka urzędów. Algier zależy od ministeryum spraw wewnętrznych, Tunis od ministeryum spraw zagranicznych. Inne K-ie należą do minist. K-ij, utworzonego w r. 1894- Izby wykonywają nadzór nad administracyą K-ij, tern więcej, że większość K-ij liczy deputowanych w izbie reprez. Nadzór ten atoli nie wiele znaczy, rząd bowiem robi w K-ch co chce.

nie w cieniu, aczkolwiek ze względów naukowych przedstawiała wiele interesu. Dopiero od kilku lat istniejące w Londynie „Towarzystwo prawa porównawczego“ (Society of comparative législation) zorganizowało przy pomocy urzędu K-go liczny poczet korespondentów we wszystkich K-ch, odpowiedzialnych, najczęściej wyższych sądowników, którzy nadsyłają stałe corocznie sprawozdania o rozwoju instytucyi prawnych; sprawozdania te drukuje „Journal of the Society“

Dania liczy obecnie już tylko kilka wysepek na archipelagu Autylskim (St. Croix, St. Thomas, St. John, ogólna przestrzeń 310 km. | I, 32 000 m.). Zarządza niemi w metropolii zarząd domen państwowych, (ministeryum skarbu) a na miejscu gubernator, rezydujący w Char-lotte-Amćlia na w. Sw. Tomasza.

Belgia ob. Kongo

Włochy. „K-ia Erytrei“ (247000 km. 3, 191 000 mieszkańców, 3 400 Europejczyków). Zarząd główny należy do ministeryum spraw zagranicznych; na miejscu—do dowodzącego wojskiem, rezydującego w Massaui. W Abisynii Włochy utrzymują rezydenta (ob. E r y t r e j a).

Niemcy. Niemcy nie posiadają K-i w ścisłem znaczeniu tego wyrazu; w języku urzędowym nazywają je „terytoryami znajdu-jącemi się pod protektoratem cesarza“ (Schutzgebiete). Nazwa ta charakteryzuje specyalną politykę. Przystępując do organizowania ekspe-dycyi zamorskich, rząd nie mówił o tworzeniu K-ij drogą zaboru: przeciwnie, mówił tylko o opiece, jaką chce otoczyć obywateli niemieckich, którzyby chcieli szukać pracy i chleba za morzem; ofiarował im tedy opiekę moralną i obiecywał w razie potrzeby pomoc materyal-ną. Tylko w Togo, w Kiauczau, w Kamerunie rząd utrzymuje adininistracyę; w pozostałych pozostawia zarząd w rękach kompanij handlowych, które eksploatują bogactwa ziemi, miejscowych mieszkańców znieprawiają, pojąc ich wódką, sprzedając im broń itp. Powoli jednak władza z rąk handlarzy przechodzi w ręce urzędników niemieckich, wojskowych i cywilnych, którzy w ostatnich latach sprawowali ją znowu w sposób barbarzyński, osławili śród plemion murzyńskich imię niemieckie (Peters, Arenberg), bywali sądzeni i skazywani na wieloletnie więzienie i r. 1904 postępowaniem swoim wywołali wojnę z plemieniem Hererów. K-ie niemieckie liczą w Afryce (Togo, Kamerun, K-ie wschodnio-afry-kańskie i K-ie afrykańskie południowo-zachodnie) 2 352 860 km. 3> 11 805 141 m.; w archipelagach Oceanu Spokojnego (Ziemia cesarza Wilhelma, archip. Bismarcka, w. Salomonowe, Zachodnie i Wschodnie Karoliny, Mariany, Samoa) 244 123 km. 3» 432 243 m.; Nowa-Gwinea

F r a n c y a. Pod względem politycznym i administracyjnym K-e dzielą się na: K-ie właściwe i protektoraty. K-ie właściwe podlegają zupełnemu zwierzchnictwu Francyi, która rządzi niemi; protektorat ogranicza się na wykonywaniu nadzoru nad administracyą tubylczą. Do tej drugiej kategoryi K-nij należą: Tunis, Kambodża, Annam, Tonkin, w. Komorskie i te-rytorya murzyńskie, objęte granicami Senegalu,

Kongo, Gabonu i Oboku. K-ie właściwe dzielą się na trzy klasy: 1) Algier, z wyjątkiem spraw miejscowych, rządzi się prawami metropolii, dzieli z nią ustawowodawstwo cywilne i polityczne, wysyła przedstawicieli do parlamentu i rozpada się na departamenty, okręgi i gminy, rządzone przez prefektów i merów, przez rady generalne i miejskie. Nie jest właściwie K-ią lecz częścią składową, przedłużeniem (poprzez morze) terytoryum kontynentalnego. 2) Gwadelupa, (1730 km. Ql, 165 760 m.), Martynika (988 km. 3> 176000 m.), Gujana (121413 km.

29 650 m.), Réunion (2 609 km. 3> 168 000 m.), nazywane zazwyczaj „staremi koloniami“, posiadają niektóre tylko instytucye te same, co metropolia . To samo w mniejszym stopniu dotyczy: St. Pierre i Miquelon (24*2 km. [3 2 929 m.), Senegalu (1 000 000 km. 3, 5 000 000 m.),

Mayotte’y (366 km. 3,8 708 m.) Nossi-Bé (293 km. 3, 7 700 m.), Nowej-Kaledonii (18 823 km. o 62 752 m.), Tahiti ( 4 210 km. 3, 23 165 m.),

W najmniejszym stopniu posiadają instytucye kraju macierzystego Sudan, Gabon, Kongo,

Obok i wyspy archipelagu Oceanii, w małym stosunku mające ludność europejską; organizacya ich pozostaje nadal pierwotna. Madagaskar jest kolonią francuską od 6 sierpnia 1896 r. Administracya ześrodkowana w ministeryum kolonij, gub. Galliéni, stoi. Tauanarive, 591067 km. kw., 2.5 mil. mieszk.. budżet w wydatkach i dochodach 23 mil. fr. (1903).—-Protektoraty dzielą się również na kilka klas: 1) W Tunisie Francya nie miesza się do spraw administra-cyi wewnętrznej (tylko w zasadzie),jednak „rady jej są chętnie słuchane“; 2) W Kambodży, Annamie i Tonkihie agenci francuscy sprawują wielorakie czynności z zarządem związane: zbierają podatki, zarządzają cłami, robotami publiczne-mi, a przedewszystkiem wykonywają nadzór nad urzędnikami tubylczymi. Cała administracya

(Chiny) 515 km. 84 000 m.

241136 km. Q, 383 438 m.; wreszcie Kiauczau | skiego; szkoła w Chełmie, założona w r. 1473

a dopiero w końcu XVII w. przekształcona na K-ię a-ką pod nazwą gimnazyum „akademickiego“; K-ia w Ołyce, założona przy kolegiacie 1631 przez księdza Fr. Zajerskiego, nazwana na cześć fundatora „Collegium Zajer-scianum“. Do najświetniejszych K.ij a-ich należały: kolegium Władysławsko - Nowodworskie w Krakowie i kollegium Lubrańskiego we Poznaniu. Pierwsze nazwę ma od dwóch dobrodziejów swoich: Bartłomieja Nowodworskiego, kawalera maltańskiego, który ofiarował w r. 1617 na rzecz K-ii 8,000 złp., i Gabryela Prę-mancego, nauczyciela synów Zygmunta III, który od Władysława IV otrzymał indygienat i nazwisko ^Władysławski“, a w roku 1630 ofiarował na rzecz K-ii 30 000 złp., do czego Władysław IV z własnej szkatuły dołożył 20 000 złp.; za te pieniądze otrzymała K-a a-ka własny gmach i odtąd mianowała się kollegium Władysławsko-Nowodworskim. W owym czasie K. liczyła 1131 uczniów. Jeszcze wyżej stanęła K-ia a-cka w Poznaniu, założona w r. 1519 przez Jana Lubrańskiego, biskupa poznańskiego, pod nazwą „Kollegium Lubrańskiego“. Wkrótce po założeniu K-a ta zakwitła pod rządami uczonego rektora, Tomasza Bederma-na; uczniami jej byli wówczas Klemens Janicki (ob.), Józef Struś (ob.) i inni. Biskup Latalski sprowadził znakomitego filologa z Lipska, Krzysztofa Hegendorfina. W spisie rektorów tej K-ii znajdujemy nazwiska: Grzegorza z Szamotuł, Benedykta i Jana Herbestów, Mikołaja Grochowskiego, Szymona Leopolity, Piotra Lilii, Andrzeja Piotrkowczyka i in. Wykładał tu także znany Grzegorz Samborczyk. —Ob. art. H. Gallego w „Encykl. wychów.“, t. VI, 1904.

w r.

Kolonie akademickie. Od czasu ufundowania akademii krakowskiej zaczęto po całym kraju zakładać szkoły niższe i wyższe, będące w zależności od akademii, która przysyłała im przełożonych, zwanych „prowizorami“ lub „rektorami“, oraz nauczycieli, czyli profesorów.—

Szkoły te podlegały juryzdykcyi rektora akademii krakowskiej i nosiły miano K-nij a-ich.

K-e bądź zakładane były w miejscowościach nieposiadających dotąd szkół, bądź też powstawały z przekształcenia istniejących już szkół katedralnych i kollegialnyeh. K.były bezsprzecznie ważnym czynnikiem kulturalnym, szerzyły bowiem oświatę po całym obszarze kraju. Niektóre z nich nawet zyskały miano akademij, a z pośród nauczycieli i uczniów swoich wydały spory zastęp ludzi, którzy położyli zasługi na polu pracy społecznej. Nie stały się wszakże tern, czem stać się były powinny. Wraz ze stopniowym upadkiem akademii krakowskiej traciły znaczenie swe i K-e; jedne z nich zupełnie istnieć przestały, inne dawały słabe o-znaki życia. Różne okoliczności atoli były przyczyną tego smutnego dla sprawy oświaty publicznej faktu, zaś przedewszystkiem częste wojny i towarzyszące im objawy, oraz nieuczciwe współzawodnictwo jezuitów, którym akademia tak nieoględnie nadała prawo zakładania szkół tam, gdzie istniały K., a także stan umysłowy samej „Almae matris“, która, u-grzązłszy w obskurantyzmie, nie mogła posyłać szkołom takich nauczycieli jak dawniej.

Hr.

Za Zygmunta III i Władysława IV było K-ij a-ich w kraju 17, do których uczęszczało około 7 000 uczniów. W r. 1730 z 42 K-ij, które w różnych czasach powstały na obszarze dawnej Rźpltej, zostało zaledwie 10. Kolegiów | Kolonie karne, ob. Osady karne, jezuickich było w tym samym czasie 67, pi- Kolonie letnie—instytucya filantropijna wy-jarskich 27. Większość K-ij stanowiły szkół- syłająca na wieś dzieci słabowite ubogiej luki elementarne o tym samym zakresie co dności miejskiej. Cel. Współżycie wieloty-i katedralne, farne i kollegiackie; posiadały 2 sięcznych rzesz ludzkich w miastach wytwo-do 3 klas; filozofii i prawa w nich nie uczono, rzyło szereg warunków wysoce nieprzyjaznych Nie przyczyniły się one bardzo do rozpo- prawidłowemu rozwojowi i biegowi życia za-wszechnienia rzeczywistej oświaty w kraju.— równo jednostki jak i masy. Stąd niewygasa-Wyższe szkoły, tj. takie, w których wykładano jące epidemie i nieuleczalne chroniczne clioro-filozofię i prawo, znajdowały się w Kaliszu, by, stąd zwyrodnienie fizyczne, umysłowe i mo-(K. istniejąca od pocz. XV w. przy kolegiacie raine. Potrzeba przeciwdziałania ujemnym obja-św. Józefa), w Kielcach (wzniesiona w r. 1726 wom wielkomiejskiego życia zrodziła hygienę przez biskupa Konst. Felicyana Szaniawskiego), a z nią cały zastęp urządzeń w rodzaju kana-w Krasnymstawie (przy katedrze), w Sierako- lizacyi, wodociągów i t. p. (ob. Hy g i e n a). Urzą-wie (założona przez Krzysztota Opalińskiego). dzenia te, usuwając źródła zarazy i ułatwiając Z pomiędzy wyższych K-ij a-ich kilka żale- ludności miast dostęp do warunków podtrzy-dwie odegrało poważną rolę w dziejach oświa- mujących zdrowie, zdołały już zapobiedz wielu ty Rzpltej. Do takich należą: prastara uczel- epidemiom, złagodzić przebieg wielu zakaźnych nia we Lwowie, założona zapewne jeszcze za ) chorób, uchronić od zwyrodnienia i zagłady Kazimierza W., a prawdopodobnie w pierwszej i tysiące istnień ludzkich. Niestety, większość lud-połowie w. XV przekształcona na K-ię a-ką; I ności miejskiej z powodu braku oświaty i środ-początkowo była to K-a niższa i dopiero w w. : ków materyalnych albo nie jest w stanie zupełnie XVI dosięgła poziomu szkół wyższych pod j korzystać ze zdrowotnych urządzeń, albo też ko-przewodnictwem arcybiskupa J. D. Solikow- rzysta z nich W stopniu niedostatecznym: za-

mieszkuje stale ciasne, wilgotne siedziby, pozbawione powietrza i słońca, odżywia się i o-dziewa licho, nie dba o czystość ciała, odzienia i mieszkania. —W ogniskach takiego niedostatku dzieci, najczęściej liczne, o ile nie pracują, a więc nie zarabiają na siebie, są z konieczności pod każdym względem zaniedbywane: nie-dokarmiane, półnagie, brudne i wyzyskiwane fizycznie albo pozostawiane samym sobie, ulegają powolnemu zwyrodnieniu. Żłobki (ob.), ochrony (ob.), sale zajęć (ob.), kąpiele ludowe (ob.), ogrody dziecięce (ob.), kolonie letnie ambulatorya, szpitale dla dzieci i instytucye leczniczo - wychowawcze (dom wychowawczy, instytut hygieniczny dziecięcy u nas)—oto obok szkoły ogół pracy społecznej, mającej na celu zapobiedz zwyrodnieniu miejskiego dziecka. K-nie 1-tnie wysyłają inałokrwiste, wątłe, słabowite i wskutek ogólnego zaniedbania fizycznie nie-rozwinięte dzieci na wieś, odżywiają je tam obficie i zdrowo, poddają dobroczynnym wpływom powietrza, słońca, wody i otaczającej natury. Wpływy te, trwające od 3-ch do 8-iu tygodni, podnoszą odżywczą wartość krwi, a więc i odżywianie niedokarmianego dotąd ustroju, wzmagają czynościową sprawność serca i innych narządów, rozbudzają ospały rozwój i zaopatrują dziecko w zapas sił, z któremi łatwiej przetrwać znowu rok życia w mieście i opierać się zwyrodnieniu. Niemniej ważnym jest wpływ wychowawczy instytucyi. Niewola domowego ogniska w połączeniu z zaniedbaniem, wyzysk sił dziecięcych, nieuzasadnione wymagania rodziców, przeplatane wymysłami, szturchańcami, zamieniają się na letnisku w swobodę, ujętą w karby pedagogicznie obmyślanego planu zajęć i obowiązków. Program dnia zawiera w sobie szereg czynników, kształcących w dziecku samopomoc, sumienność, poczucie ładu, porządku i czystości, usłużność i towa-rzyskość; wspólne modlitwy, zabawy, wycieczki, pogadanki i śpiewy wyrabiają zgodność w pożyciu społecznem i budzą w zaniedbanem pod względem wychowawczym dziecku popędy i zamiłowania kulturalne. —Krzepiąco nie-tylko pod względem fizycznym, ale umysłowym i moralnym wpływa na młodocianych koloni-nistów wieś sama z wielokształtnością zjawisk tak różnych od otoczenia miejskiego a niezmiernie pociągających ruchliwą i ciekawą naturę dziecka.— Powstanie i rozwój. Świadomość powyżej przytoczonych wpływów, uzdrawiających fizycznie i duchowo przyświecała dopiero twórcy i założycielowi K-nij L-nich Walterowi Bionowi, kapłanowi katolickiemu w Zurychu: wysyłanie bowiem na wieś dziatwy szkolnej, potrzebującej wypoczynku w czasie waka-cyi praktykowało się oddawna w Anglii, Danii, Niemczech i Szwajcaryi, ale Bion pierwszy, pragnąc, aby dziatwa nietylko pod względem fizycznym, lecz i duchowym przenoszoną} była w atmosferę lepszego powietrza, a więc, aby

K-nie 1-nie połączyły zadania zdrowotne z wy-chowawczemi w jedną organiczną całość, sprzągł dotychczasową instytucyę wysyłania dzieci ne wieś ze szkołą ludową pod nazwą Ko-lonij wakacyjnych dla potrzebującej wypoczynku dziatwy szkolnej. W roku 1876 wysłano z Zurychu pierwszą garść młodzieży szkolnej, oczywiście, biednej i słabo, witej, pod kierunkiem nauczycieli i nauczycie lek szkoły ludowej w góry. Skutek był niezwykle-zachęcający i obudził zainteresowanie hygieni-stów, wychowawców, filantropów i całego mieszczaństwa. Odtąd przyszłość kolonij zurych-skich była zapewniona. W roku następnym powstały już kolonie płatne dla dzieci klas średnio zamożnych i rozwijają się równolegle z bez-płatnemi, tworząc stale harmonijny zespół. Dane, zaczerpnięte ze sprawowzdania za rok 1903 świadczą o pomyślnym rozwoju K-nij. Do 12 miejscowości leżących na 635— 1 150 m. n. poz. m.) wysłał Zurych około 600 dzieci na sezon 3-ty-godniowy pod dozorem 50 nauczycieli i nauczycielek. Wiek dzieci wahał się między 6-m a 20-m rokiem życia. Koszt dziecka w jednym dniu wynosił fr. 1.21. Przeciętny przybytek na wadze u dziecka 1.45 kilo, t. j. 3.53 funt. Wszystkie dzieci były w ostatnim roku sprawozdawczym ubezpieczone od nieszczęśliwych wypadków.—W tymże roku 922 dzieci słabowitych, niemogących korzystać z dobrodziejstw wyjazdu z powodu braku funduszów otrzymywało dwa razy dziennie porcyę słodkiego mleka z Chlebem.—Począwszy od 1878 roku powstały K-nie 1-tnie we wszystkich nadających się ku temu pod względem ilości mieszkańców miastach Szwajcaryi i po za Szwajcaryą: w Niemczech, Danii, Austryi, w Królestwie Polskiem, we Francyi i t. p. Ks. Bion, który dotąd przewodniczy w Zarządzie kolonij letnich w Zurychu, wydał w r. 1901 dzieło, napisane przy współudziale szeregu współpracowników, pod tyt. „Die Ferienkolonien und verwandte Bestrebungen auf dem Gebietender Kinder- Gesundheitspflege“ (Kolonie wakacyjne i pokrewne dążenia na polu hygieny dziecięcej), streściwszy w niem ogół sprawozdań i poglądów dotyczących urządzenia i rozwoju K-nij l-nich w całym świecie kulturalnym a zebranych przez konsulaty szwajcarskie wszystkich krajów.—Dzieło to, napisane w 25-tą rocznicąŁza-łożenia pierwszego letniska w Zurychu przez czcigoduego twórcę K-nii L-nich, jest źródłem, z którego czerpiemy poniższe dane o powstaniu i rozwoju tej instytucyi w różnych krajach Europy i innych części świata.

W Szwajcaryi powstało od roku 1876 do 1899 25 instytucyj K-nii l-nich, tak, iż obecnie już każde miasto kantonalne wysyła rok rocznie dzieci na letniska. Znaczna wyniosłość nad poziomem morza (najwyżej położone letnisko znajduje się w kantonie Chur na 1500 metr. nad poziom morza), obfitość lasów i wód kry-nicznych w bezpośredniem otoczeniu; stoki prze-

Letnisk wła-

Wiek dzieci od 8-iu do 16-stu,

Technika bada-

ważnie południowe i zasłonięte od północnych wiatrów: oto hygieniczne warunki terrenu przeznaczonego pod letniska. Mleko, bogate w białko i tłuszcz, względnie zaś ubogie w wodę, stanowi obok białego chleba główny pokarm dziecięcy na letniskach, snych posiada Szwajcarya 12, wynajmowanych 15. Korzysta z letnisk rocznie około 4 000 dzieci w ciągu trzech tygodni, co wynosi przeciętnie 5 dzieci na 1000 ludności. Są jednak nieliczne kantony, w których procent ten dochodzi 11°/

przyjmowane są jednak i starsze, do lat 20. Letnisk płatnych naogólną liczbę 25 jest 12 (w tern mieszane z bezpłatnemi). Koszt utrzymania dziecka dziennie wynosi od 1.05 do 2.50 franków. We wszystkich letniskach dzieci waży się przed sezonem i po nim; sama jednak waga nie jest uważana za miarę fizycznego wzmocnienia, dlatego też w wieluletniskacli obok wagi uwzględniane są miary długości i obwodu, obwód klatki piersiowej, objętość płuc, ilość czerwonego barwnika i czerwonych ciałek krwi. Nadto dzieci bada się również po za letniskiem co do trwałości nabytków w zdrowiu fizycznem i duchowem. Ostateczne wyniki tych badań świadczą o bardzo dodatnim wpływie K-nij 1-nich. — Charakter Kolonij Szwajcarskich jest rodzinny. Kolonie, zazwyczaj nieliczne (od 18 do 40 dzieci), często mieszane (chłopcy i dziewczęta), zostają pod opieką rodziny nauczycielskiej (męża i żony, najczęściej wraź z dzieckiem). Są to idealne warunki wychowawcze, w których rola dozorującej pary potęguje się do stanowiska rodziców wykształconych pedagogicznie. — K-nie 1-nie są tu najczęściej, nie samo-dzielnemi instytucyami, ale ogniwem w prywatnej organizacyi filantropijnej, popieranej materyalnie i moralnie przez rządy miejscowe i przez związkowy, a mającej na celu opiekę nad dzieckiem w ciągu roku całego. Karmiónie dzieci przez zimę zupą i Chlebem codziennie, zaopatrywanie w odzież i obuwie, letniska, ku-racye mleczne i codziennie wycieczki pod kierunkiem nauczycieli dla tych dzieci, które z letnisk nie korzystają, sanatorya dla zołzowatych, suchotniczych i rekonwalescentów, ambulatorya i szpitale dziecięce : oto objawy zrzeszonej a szeroko pojętej pracy społecznej, która wespół ze szkołą ludową podnosi kulturę dziecka i zapobiega jego fizycznemu i duchowemu zwyrodnieniu. Godnym uwagi jest fakt, że w r. 1888 związek roboczy w wiosce Töss otworzył letnisko dla 45 dzieci które dotąd utrzymuje się i rozwija.

W Danii instytucya K-nii 1-nich, istniejąca już lat 30, przybrała zgoła inne formy niż w Szwajcaryi. Zarządy szkół ludowych Kopenhagi (tylko to miasto wysyła dzieci) wyje-dnywują bilety wolnej jazdy na kolejach i z nastaniem wakacyi letnich wysyłają pod dozorem nauczycieli i nauczycielek młodzież szkolną na wieś, umieszczając ją pojedyńczo w rodzinach włościańskich. Dzieci przebywają na wsi sześć tygodni i zwykle zjednywane są do drobnych usług w gospodarstwie. Te z dzieci, które potrzebują morza, zarządy wysyłają do wiosek nadmorskich. Personel nauczycielski odwiedza pen-syonarzy, sprawując kontrolę. W ten sposób w r. 1900 Kopenhaga pozwoliła korzystać z dobrodziejstw wsi 14 000 dzieci w wieku od 7 do 14 lat (ostatni rok szkoły ludowej). Wyniki są bardzo dodatnie. Oprócz zdrowia dzieci przywożą miłe wspomnienia ze wsi, gdzie najczęściej nawiązuje się serdeczny i trwały stosunek z gościnnymi gospodarzami. I w tym kraju K-nie 1-nie są jednym z objawów zorganizowanej działalności, podejmowanej przez zarządy szkolne dla dobra dzieci, a popieranej mate-ryalnie przez miasta i prywatne zapomogi. — Rokrocznie szkoła w Kopenhadze żywi około 8 000 dzieci i wiele z nich odziewa w myśl zasady, że rzetelną oświatę przyjąć zdoła tylko dobrze odżywiany, zabezpieczony od chłodu i brudu— zdrowy organizm.

Niemcy dały początek K-om 1-nim w r. 1876 w Hamburgu, gdzie wysłano 14 dzieci. Przez dwadzieścia lat instytucya wyolbrzymiała i ogarnęła kraj cały. W r. 1899 wysłano 47 669 dzieci kosztem blisko dwóch milionów marek. Berlin zaczął w r. 1880 od 108 dzieci, wr. 1899 zaś posiadał już 57 letnisk z 667 dziećmi, nadto przeznaczył 1631 dzieci do solanek i 1150 do t. z w. półkolonij. W tymże roku było już w kraju 238 komitetów ze współudziałem i pomocą 271 lekarzy, z biurem centralnem w Berlinie (Centralstelle für Sommerpflege in Deutschland). —Działalność K-nij 1-nich w Niemczech jest bardzo zróżniczkowana. Często jedne i te same towarzystwa, np. w Berlinie, wysyłają część dzieci na wieś do własnych lub przeważnie wynajmowanych letnisk, część, zazwyczaj znacznie większą, do uzdrowisk solankowych i morskich, resztę zaś umieszczają pojedyńczo za opłatą lub bezpłatnie w domach prywatnych. Dzieci niewysłane korzystają z t. z w. półkolonij miejskich i wiejskich, z zabaw podmiejskich i wycieczek jedno lub kilkodniowych.— Półkolonie miejskie jest to rodzaj ochron letnich, w których dzieci otrzymują całodzienne pożywienie, duże ilości mleka, i bawią się wspólnie na pobliskich placach; półkolonie wiejskie polegają na całodziennem przebywaniu dzieci w specyalnie na ten cel zbudowanych barakach pod opieką wychowawców i wychowawczyń; wieczorem powracają koleją do miasta, nazajutrz rano następuje powrót, nia i kwalifikowania dzieci przedstawia się następująco.—Nauczyciele i nauczycielki szkół ludowych miejskich robią wstępny wybór dzieci, kierując się: l-o chorobliwym, anemicznym wyglądem i fizycznym niedorozwojem; 2-o dobrym charakterem, czystością, pilnością i poprawnem postępowaniem; 3-o ubóstwem i godnością ro-

Kolonie

letnie.

119

dziców. Potem następują odwiedziny rodziców przez uproszone w tym celu damy dla sprawdzenia stanu zamożności, jako też dla dania rodzicom odpowiednich wskazówek co do dalszych kwalifikacyj i wyjazdu dzieci. Na 3 tygodnie przed wyjazdem odbywa się badanie lekarskie. Bezpośrednio przed wyjazdem dziatwa zaopatrywana jest w odzież i obuwie. Dozór na letniskach sprawują dozorcy i dozorczynie z pen-syą od 60 do 100 marek. Sezon trwa od 3 do 4 tygodni. Przeciętny koszt dziecka dziennie ulega znacznym wahaniom: od 0.19 do 3.16 marek względnie do miejscowości i natury letniska albo uzdrowiska. Na typ kolonii niemieckiej składa się grupa 25 do 35 dzieci pod opieką jednego dozorcy lub dozorczyni. O mieszanych koloniach sprawozdanie nie wspomina. Płatne letniska współistnieją osobno. — Wyniki licznych badań lekarskich, dotyczących wpływu liygienicznego K-nii 1-nich, wypadają dla tej instytucyi zawsze pomyślnie. Na wyniki te składa się badanie wagi według wieku i porównywanie przyrostu na letniskach z przyrostem normalnym, mierzenie obwodu klatki piersiowej i badanie hemoglobiny.

Oto kilka liczb:

przybyło przeciętnie na letnisk, w ciągu miesiąca

2.76 f. norm 0.45 0.45 0.72 0.72

Przyrost hemoglobiny w ciągu miesiąca wynosił 5 do 15°/₀-

W r. 1899 wysłano w Niemczech:

a)    na wieś (letniska własne i wynaj.) 13 951 dzieci

Ogółem korzystało z dobrodziejstwa K-nij 1-nich.

A u s t r o-W ę g r y. W Wiedniu zawiązało się już w r. 1879 towarzystwo opieki nad biednemi dziećmi i założyło pierwsze letnisko według zasad ks. Biona. Po pierwszej pomyślnej próbie powstawały T-wa K-nij 1-ich we wszystkich większych miastach państwa, zainteresowały kobiety ze sfer wyższych, które oddają na letniska pałace swoje. Cesarz Franciszek Józef oddał zamek Wolfspassing. Pozatem istnieje wiele letnisk prywatnych przy klasztorach, ochronach, fabrykach, usuwających się z pod kontroli. Na typ letniska składa się 25 dzieci pod dozorem nauczyciela lub nauczycielki i z udziałem gospodyni. Wiek dzieci od 8—14 lat, opłata dozoru 50—90 koron. Sezon 4-tygodniowy. Koszt dziecka dziennie 90 halerzy. Koleje, szczególniej na Węgrzech, przewożą bezpłatnie. W letniskach bezpłatnych zmieszczą się 6 do 10# dzieci płatnych. Dozór prowadzą dzienniki. Wybór i badanie le-

11 lat

36 chłopcom 24 dziewczętom 11    „

38 chłopcom 35 dziewczętom 12

12 „

2.94 f. 2.94 f. 2.99 f.

„ bez opłaty

pod doz. lek.

618

15 393 * „ 5811    „

47 664 dzieci.

karskie dzieci odbywa się dwa razy, nad to każde zakwalifikowane dziecko musi przynieść przed wyjazdem świadectwo lekarza, że w domu przez nie zamieszkanym, nie ma chorób zakaźnych. Po powrocie dzieci badane są przez lekarzy. Towarzystwo wiedeńskie posiada sanataryum morskie w St. Pelagio (Adrjatyk) i takież górskie w Sulzbach około Ischlu dla dzieci skrofulicznych i rachitycznych, czynne rok cały. W r. 1899 wysłał Wiedeń do 8-iu letnisk ogółem 876 dzieci nadto do sanatoryów 599, z których 70 % wyleczono. Oprócz tego związek żydowski, posiadający letnisko własne, wysłał 467 dzieci. Praga posiada dwa towarzystwa K-nij 1-nicli: niemieckie i czeskie. Peszt wysłał dzieci na 4 tygodnie do Koszt dziecka 1.10 kor. dziennie. To miasto posiada dwa własne letniska, utrzymywane przez ministeryum wojny w przekonaniu, że instytucya K-nij 1-nicli przyczyni się do rozwinięcia zdrowego i silnego żołuierza. Pozatein istnieje K-nia 1-nia na Szląsku, są w Siedmiogrodzie, w Tryeście. K-nie 1-nie cieszą się wielką sympatyą i opieką społeczeństwa. Dodatnie rezultaty stwierdzane są przez lekarzy, nauczycieli i rodziców. K-nie Galicyi omówione będą wespół z działalnością K-nij polskich w Poznańskiem i Królestwie.

F r a n c y a. Pierwsze K-ie 1-nie powstały za inicyatywą pastora Lorriaux w r. 1881 pod nazwą „L’oeuvre des Trois-Semaines“. Przejęty zasadami Biona, Lorriaux zdołał wkrótce obudzić ofiarność i zainteresowanie się społeczeństwa, dzięki czemu powstały dwa własne letniska dla chłopców i dziewcząt (morskie). W r. 1898 stwarza zacny kapłan nową insty-tucyę „La Branche-Familie“, której cel polega na wysyłaniu na wieś matek słabowitych, anemicznych, zmęczonych wraz z dziećmi.— Pozatem towarzystwa te umieszczają wiele dzieci pojedyńczo lub grupami w siedzibach chłopskich. Koszt dziecka dziennie 1.50 fr. na wsi, 70 fr. miesięcznie w sanatoryum. Personel, oprócz kucharek, pracuje bezinteresownie. W r. 1899 wysłano 1 418 dzieci różnych wyznań.—Powstały w r. 1882 drugi związek protestancki K-nij 1-nich wysłał do 1899 r. 6 567 dzieci. Główną działalność w kierunku K-nij 1-nich rozwinął Paryż, gdzie w r. 1888 filantrop Edmund Coffinet założył towarzystwo „Caisses d’écoles“. Z początku umieszczano dzieci na wsiach pojedyńczo, tak jak to się dzieje w Danii; wkrótce jednak ^przyznano pierwszeństwo systemowi Biona. W r. 1898 wysłał Paryż 4 848 dzieci na 32 letniska pod opieką 207 nauczycieli i nauczycielek.A Letniska mieszczą się w szkołach wiejskich darmo. Rodzina nauczycielska, mieszkająca wj danej szkole, zajmuje się gospodarstwem. Życie nie-tylko posilne, ale wykwintne. Dwa razy dzien-

1899 r. 734

miejscowości.

dzieci

zwrócili

nie mięso i deser, nadto wino z wodą. Koszt dziecka dziennie 3.01 fr.. Sezon trzytygodniowy. Główny zasiłek materyalny daje miasto, bo około 200 000 fr., resztę, w sumie 73 000 fr., zbierają puszki (Caisses d’écoles), umieszczone w szkołach wszystkich okręgów. Nadto w o-statnich czasach powstało towarzystwo „L’association' de Souscripteurs au profit des colonies de vacances“, które w całej Francyi zbiera, szczególniej w szkołach między uczniami, po 10 centim. miesięcznie. W Bordeaux 11-le-tni uczeń zorganizował grupę 00 kolegów stale płacących powyższą składkę. K-ie 1-nie po za Paryżem istnieją w Marsylii, Tuluzie, Lyonie, Lille, Hawrze i t. p. W St. Etienne powstało w r. 1893 towarzystwo „L’oeuvre des enfants à la montagne“. W r. 1900 wysłało ono 1 151 dzień w góry na 5 tygodni. Rodzice płacą za połowę sezonu 1 frank wpisowego. K-e 1-e we Francyi mają poważne braki: l-o Utrzymywane są przeważnie przez państwo przez c ; tłumią poczucie prywatnej inicyatywy na polu tak racyonalnej i dobroczynnej filantropii. 2-o Nadużywają letniska w kierunku pedagogicznym, tworząc z nich formalne szkoły i nużąc umysł młodzieży metodą poglądową. 3-o O przyjęciu na letniska decydują przede-wszystkiem postępy uczniów w naukach; stan zaś zdrowia jest podrzędnym motywem, wobec czego dzieci słabowite z miernym stopniem z dobrodziejstw K-ij nie korzystają.

Włochy. Już w 1813 r. powstały w tym kraju za inicyatywą lekarza florenckiego Giuseppe Barelai pokrewne K-niom 1-nim instytu-cye, mianowicie „Ospizi Marini“, schroniska nadmorskie dla dzieci skrofulicznych i zdołały do 1885 r. dać przytułek 60 000 dzieci. Pierwsze (ob. wyż.) K-e 1-nie na wzór zurychskich powstały w Medyolanie i innych miastach Lombardyi; poczem w Rzymie i Florencyi. K-e prowadzą na letniskach własne gospodarstwo. Na dozorcę i dozorczynię przypada od 20—25 dzieci. Dozór rekrutuje się z sióstr miłosierdzia, pielę-garek i pielęgarzy i osób prywatnych. Główny dozór należy do lekarza: ztąd wniosek, że K-nie włoskie nie są organizacyą szkolną w ścisłem słowa tego znaczeniu, ale raczej hygieniczną i leczniczą. Dozór w części tylko bezpłatny. Wiek dzieci różny: od 5 do 18 lat. Czas trwania 30 do 60 dni. Koszt dzienny dziecka od 0.80 do 2.0 fr. Odżywianie dzieci doskonałe. Wino stanowi stały, a więc tern szkodliwszy, dodatek. Dzieci płatne umieszczane są z bezpłatnemi. Materyalne podstawy K-nij 1-nich leżą w filantropii prywatnej. Do szeregu członków należy grupa młodzieży szkolnej ze składką 2 lirów rocznie. Wyniki K-nij 1-nich, oparte na wadze, wzroście, objętości klatki piersiowej i sile (dynamometr), wypadają dodatnio. Stałą protektorką K-nij jest królowa Małgorzata.

Norwegia. W Chrystyanii zawiązało się tow. K-nij 1-nich dla młodzieży szkół ludowych r. 1881. W r. 1899 umieszczono 700 dzieci na 19 koloniach na wsi i nad morzem. Wiek 9 — 13 lat. Czas 42 dni. Dzienne utrzymanie dziecka 0.60 koron. Na letnisko składa się 25 — 30 dzieci pod dozorem jednej lub 60 dzieci pod dozorem dwóch osób. Dozór płatny. Chrystyania posiada 2 własne letniska na wsi i dwa szpitale dla skrofulicznych nad morzem. K-nie przyjmują tylko najbiedniejszych bezpłatnie.

W Anglii K-nie 1-nie przeważnie mają charakter prywatny i są tylko cząstkowym objawem zorganizowanej działalności wielkich związków filantropijnych, pozostających w rękach Kościoła. Od lat 50 urządza Londyn dla dzieci wycieczki po za miasto. Oddawna też uprawia system kolonizacyjny Cottages, podobny do duńskiego, z tą zasadniczą różnicą, że tu wysyła się do jednej wioski całą grupę dzieci (nie po-jedyńczo) i umieszcza się je w domach farmerów po kilkoro. Nadzór ogólny nad taką grupą sprawuje miejscowy kapłan, nauczyciel lekarz albo inspektor z Londynu. Dziś Anglia posiada następujące typy letnisk: 1) Schroniska stałe, przyjmujące dzieci słabowite, kaleki itp. rok cały; 2) „Cottage s“; 3) U m i e-szczanie na wsiach pojedyńczych dzieci 4) „C amp s“, obozowiska, letniska nadmorskie typu obozowego, dla chłopców, z mu-strą wojskową i ćwiczeniami (ulubione); 5) Kolonie miejskie (rozdawnictwo obiadów, zup mleka, odzieży w miejscu); 6) Urządzenia pokrewne: wycieczki, ćwiczenia gimnastyczne, zabawy itp. Przyjmowane są tylko dzieci biedne, ale i te wnoszą małe datki, nieraz pokrywające koszta utrzymania, filantropia bowiem nie powinna przyzwyczajać do jałmużny. Badanie stanu zdrowia i zamożności korzystających K-nij 1-nich doszło w Anglii do doskonałości. Jeden z większych związków filantropijnych Raggad School Union and Sliaf-tesbury Society w Londynie urządza od 1844 roku wycieczki dzienne po za miasto. W r. 1899 korzystało z wycieczek 27 000 dzieci. Towarzystwo to posiada 8 schronisk wakacyjnych, czynnych rok cały, dla dzieci-rekonwalescen-tów, skrofulicznych, kalek itp. Arthurs Home (Bognor-Sussex) jest typem wzorowego schroniska. W r. 1899 ze schronisk korzystało 5 460 dzieci słabowitych i 1188 kalek. Wydatki związku w jednym roku doszły do ¹/₂ miljona franków. Drugi związek, Childrens Country Ho-lidays Fund, wysłał na letniska „Cottages“, 34 000 dzieci na 14 dni. Związek ten jest w posiadaniu 1 248 letnisk pod dozorem 54 miejscowych komitetów i 2 260 wizytatorów. Wydatki roczne 600 000 fr. z czego rodzice korzystaj ący ch 200 000 fr. Letniska—osobne dla różnych wyznań i mieszane. Wiek dzieci 4 — 14. lat Utrzy-

manie dziecka tygodniowo 6 fr. Na płatnych letniskach 12 fr. Dzieci przed wyjazdem zapisuje się na członków do kas dla chorych. W pożywieniu główną rolę odgrywa mięso i pudding z ryżu (2 razy dziennie). Towarzystwa podobne istnieją w Manczesterze Leeds, i Liverpoolu.

uczycielski bezpłatny. Na jednego dozorcę lub dozorczynię przypada od 18 do 46 dzieci. Koszt dzienny dziecka 92,3 ct. Z letnisk korzystają dzieci biedne, wnoszą jednak opłatę. Wyniki dodatnie. Przybytek przeciętny dze 2 kilo.

na wa-

R o s y a posiada prywatne pensyonaty letnie dla uczniów i uczennic szkół średnich, nadto letniska dla ogółu dzieci, prowadzone na modłę K-nij 1-nich Zachodu. Największy ruch w tym kierunku rozwinął się w Petersburgu, Moskwie, Odesie, Kijowie, Abo i Rydze. Począwszy od r. 1895 Petersburg wysyła do 14 miejscowości 423 dzieci szkół elementarnych. Letniska utrzymuje miasto. Pozatem różne towarzystwa dobroczynne wysyłają dzieci wieś i do wód solankowych. W r. 1899 wysłano 1 250 dzieci, do solanek 268. Wiek dzieci od 4 do 18 lat. Pensya dozoru 20 do 25 rubli. Jeden dozorca dla 15—40 dzieci. Koszt dziecka 35—45 kop.=l fr. W Moskwie wysłano-w 1899—471 dzieci do letnisk, rozrzuconych dzięki bezpłatnym przejazdom kolejowym w najładniejszych zakątkach Rossyi, bez względu na odległość od tego miasta. W letniskach przebywają dzieci obojej płci do lat 12-tu. Wyboru dokonywa personel nauczycielski. Badania lekarskie odbywają się przed wyjazdem i po przyjeździe. Oto wyniki dwumiesięcznego pobytu na letniskach. 1 ) Przybytek na wadze stanowi przeciętnie lh%, 2) Przybytek obwodu klatki piersiowej 50 %, 3) długości 25$, 4) siły w rękach 300$-,    5) czerwonych ciałek

krwi 1 000 000, 6) barwnika krwi 6—8% całorocznego przybytku.— ¹/₈ część rozchodów, związanych z letniskami pokrywają rodzice. O de sa ma trzy chrześciańskie letniska bezpłatne dla 230 dzieci, dwa żydowskie dla 70 dzieci i dwa płatne (opłata 4 ruble miesięcznie). Dla dzieci izraelskich ma być otworzona kolonia rolnicza. Kijów wysłał w 1899 r. 250 dzieci.

Belgia Les oeuvres philantropiques créés en faveur de l’enfance otworzyły pierwsze letniska w 1886 r. dla dzieci Brukselli. W 1899 roku na 7 letnisk leśnych, górskich i morskich wyprawiono 688 dzieci; z tych 149 płatnych umieszczono osobno w dwóch letniskach.

na

Sezon 14-dniowy. Typ letnisk „Villas Scolaires“ Biona: każde ma gospodynię i bezpłatnych dozorców i dozorczynie. Na 20 dzieci przypada jeden dozorca-nauczyciel. Pożywienie dają jak we Prancyi. Mięso dwa razy dziennie. Koszt dzienny dziecka 1.50 fr. Wybór kwalifikujących się na letniska dzieci, do ■ konywany przez nauczycieli, kończy się 1 kwietnia, poczem następuje badanie stanu zdrowia przez lekarzy szkolnych. Następnie dyrektorowie szkół ściągają świadectwa zamożności.

O wyjeździe dziecka stanowi stopień stanu zdrowia (3 stopnie), stopień zamożności rodziców (3 stopnie) i stopień postępu w naukach (3 stopnie); słabowite, ubogie i pilne dziecko ma wyjazd zapewniony. Wizyty rodziców na letniskach wzbronione. Antwerpia ^wysłała w 1900 roku 265 dzieci. Na rozwój K-nij 1-ich w Belgii wpływa hamująco nieustanna a zażarta walka ultramontanów z wolnoinyślnymi. Miasta dają niewielkie zapomogi, na resztę składa się filantropia prywatna.

Abo w tymże roku 157 dzieci. Ryga— 130 dzieci. Sezon we wszystkich wyżej wymienionych koloniach przeważnie dwumiesięczny.—Petersburg urządza w ogrodach miejskich zabawy dla dzieci, przy-czem otrzymują one za kopiejkę kawałek chleba i szklankę herbaty, Moskwa zaś wycieczki całodzienne za opłatą 30 kop. K-nie 1-nie

miasta Warszawy i Królestwa Polskiego omówione będą szczegółowiej wespół z podobnemi instytucyami w Galicyi i P.o-znańskiem.

Holandya posiada t. zw. Gesondheids-Kolo-nien. Są to domy wypoczynku, schroniska nad morzem i w lasach dla dzieci słabowitych. Pierwsze powstały w 1883 r. w Amsterdamie, poczem w Hadze, Rotterdamie, Gronindze. W 1899 roku wysłano 1 000 dzieci w wieku od 9 do 13 lat na 3 do 6 tygodni. Letniska nieliczne, na 10 dziatwy jedna osoba dozoru. Dozór bezpłatny. Koszt utrzymania dziecka od 0.53 do 1.0 fr. Z letnisk korzystają przeważnie dzieci biedne, nie wyłącza się jednak i zamożnych o ile są słabowite. Opłata od zamożnych nie jest wymagana. Dzieci odwiedzane są po powrocie z letnisk w ciągu sześciu miesięcy i, o ile pierwszy pobyt nie odniósł pożądanych skutków, wysyłane są ponownie. Dziatwa dostaje na pamiątkę fotografije letnisk.

Hiszpania nie może pochlubić się ani filantropią, skierowaną ku dziecku wogóle ani K-niami 1-niemi. Madryt, posiadający 400 000 mieszkańców, wysyła zaledwie 46 dzieci; niestety, i to małe przedsięwzięcie niema widoków rozwoju. Przy dobrem pożywieniu dzieci otrzymują alkohol. Koszt dzienny dziecka od 3.0

Szwecya posiada letniska dla młodzieży szkolnej w Sztokholmie i Gotheborgu. Ściśle połączone z organizacyą filantropijną szkół ludowych, są one tylko jej cząstkowym objawem.

Przy szkołach ludowych są kuchnie, gdzie dziewczęta uczą się gotować; obiady wydaje się dziatwie szkolnej. W szkołach mają również -kąpiele dla dzieci. Sztokholm wysłał w 1901 roku do 60 miejscowości 782 dzieci w wieku od 7 do 14 lat na czas 10 tygodni. Dozór na- do 6.85 fr. Dozorca przypada na 8 dzieci.

Wielka Kuc. Powix. Iluitr. Zen. 20Ob. T. XXXVII.

Rumunia wykazuje istnienie jednego schro- I dla obu stron, matki uczą się racyonalnie kar-niska leczniczego nad morzem Czarnem i jedne- mić niemowlęta i utrzymywać je w czystości go górskiego w Karpatach dla dzieci skrofu- i porządku. Wydatki podobnych organizacyj licznych. Koszt utrzymania tych schronisk po- przenoszą milion franków rocznie. Pozatem nosi państwo.    wszystkie towarzystwa religijne, sekty, przy-

Ameryka północna jest w każdym tułki itp. wysyłają dzieci, powierzone swej o-objawie indywidualnego i społecznego życia piece, na wieś.

wyolbrzymiałą Anglią. Istnieją tu, jak w An- Australia. W miastach Adelaidzie, glii, wielkie towarzystwa w rodzaju „The Chil- Brisbanie i Melbournie istnieją organizacye dren’s Aid Society“, o charakterze prywatnym, Minstering Children’s Leagues, których członko-opiekujące się dzieckiem od urodzenia aż do doj- wie poczuwają się codziennie do spełnienia rzałości. W tym celu stworzyły one szereg dobrego uczynku względem dziecka. Organi-instytucyj, odpowiadających poszczególnym po- zacye te posiadają kolonije morskie w małych trzebom dziecięcym, jak schroniska dla niemo- rozmiarach.

wląt i ich matek, przytułki, ochrony, kuchnie, Azy a. Tylko w jednej Japonii objawia kąpiele, rozdawnictwa odzieży, sale i ogrody się ruch w kierunku pomocy niedoli dziecęcej dla gimnastyki, sportu i zabaw, wycieczki, sa- i tworzenia K-nij 1-nich.

natorya itp. W tym szeregu instytucya K-nij Przegląd powstawania i rozwoju K-nij 1-nich 1-nich zajmuje poczesne miejsce, Trzyma się w społeczeństwach oświeconych całego świata, ona wzorów angielskiej Children’s Fresh Air uwydatniający każdorazowo obok typowych stron Mission, wszczepia jednak w młodociane natury organizacyi i te swoiste jej cechy, które sąbez-samopomoc i pogardę jałmużny w stopniu pośredniem odbiciem indywidualnych właściwości wyższym i bardziej praktycznym. Dobroczynność danego narodu, przegląd ten skreślony powyżej amerykańska i pod postacią K-nij 1-nich czy- był niezbędny dla wytworzenia w umyśle czytel-ni dobrze, wymaga bowiem za pomoc swoją nika pojęcia o całokształcie pracy K-nij 1-nich zapłaty, potrącanej z zarobków pracy dziecię- nad podniesieniem fizycznej i duchowej kul-cej. Z zabawą i śpiewem łączy się więc na tury dziecka. — Wyniki tej pracy są niezwykle letnisku praca rzetelna, przystosowana do sił, pomyślne i odpowiadają w zupełności zakreślo-wieku i zdolności dziecka. Zajęcia stolarskie, nemu celowi. Wiele z tych wyników nie da ślusarskie, ogrodnicze itp. trwają dziennie S¹/^ się oczywiście przedstawić w liczbach i wogó-godzin, za co każde z dzieci otrzymuje 2.50 fr. le nie nadaje się do ściślejszej analizy, miano-Z zarobku tego płaci dziecko za mieszkanie wicie te, które dotyczą sfery duchowej dziecka, 0.50 fr., za życie 0.50 fr. i 0.10 fr. na wy- a więc umysłowej, moralnej i społecznej. Tern nie-datki różne. Młodzież nie jest zmuszana do mniej stają się one widocznemi i uchwytnemi dla pracy; ci tylko, którzy leniwią się, dostają tych badaczy, którzy przez szereg lat pozostają z mniejsze porcye i nie biorą udziału w licz- instytucyą K-nij 1-nich w ścisłym związku.— nych przyjemnościach, jakie nastręczają się Zresztą rozwój duszy dziecka jest zależny od roz-z programu dnia. Tym samym duchem oży- woju fizycznej ustrój o wości, a więc wszelkie wpły-wiona jest K-nia 1-nia dla 1200 dzieci, w której wy potęgujące rozwój fizyczny organizmu dziecię-uczą się rolnictwa. Tak zwane „ogrody wa- cego przygotowują podłoże do rozwoju ducha. A rzywne“ przyjmują na lato kobiety i dzieci, naukowych dowodów o dobroczynnym wpływie które uprawiają warzywa i sprzedają na swoją K-nij 1-nich na fizyczny ustrój dziecka nie brak już korzyść, płacąjednak za utrzymanie. WN.-Yorku dzisiaj. Podane w załączonej poniżej literatn-filantrop W. George utrzymuje K-nię dla 200 dzie- rze wyniki badań lekarskich, przedsiębranych ci. Jestto małe państwo, a raczej gmina, z or- przez d-rów Varrentrappa, Schmid-Monnarda, ganizacyą najróżnorodniejszych objawów pracy Otokara Wyssą, Stierlina, Leucha, Spiessa, ludzkiej, z sądem, policyą, urzędnikami i t. p. Goepla i innych, oparte na obfitym i lata ca-Wszystko to oczywiście sprawują dzieci, wy- łe wielostronnie badanym materyale dziecię-rabiając się na przyszłych obywateli wielkiego cym, dowodzą, że medycyna, zarówno leczni-państwa. Już w 1849 r. kapłan dr. Mühlenberg cza jak i zapobiegawcza, święci w instytucyi w New-Yorku wysyłał dzieci słabowite na wieś. K-nij 1-nich prawdziwy tryumf. Odsyłając Pierwsza organizacya w rodzaju wyżej wspo- zainteresowanego czytelnika po szczegóły do mnianych powstała w temże mieście r. 1874. wymienionej literatury, zaznaczyć wypada je-Wówczas sam „New-\ork Times“ urządził wy- dnomyślną opinię badaczy, dającą się streścić cieczki dla 60 000 dzieci i 2 500 dorosłych, w sposób następujący: 1) „wpływ dobroczynny W r. 1895 wysłano 207 242 dzieci i 80 310 do- K-nij 1-icli na ustrój fizyczny dziecka jest rosłych na letniska. W r. 1899 wysłano 5 330 trwały“; 2) „trzy—czterotygodniowy pobyt wą-niemowląt wraz z matkami do odpowiednich tłego, niedorozwiniętego dziecka na letnisku uzdrowisk. Chicago celuje w tym kierunku, posuwa jego rozwój fizyczny o rok cały“.— W r. 1899 wysłały organizacye filantropijne Opinia ta jest wymownem świadectwem pożyt-tego miasta 10 000 dzieci i 10 000 matek do ku 28-cio-letniej pracy K-nij 1-ich, skierowa-ganatoryów, gdzie oprócz korzyści zdrowotnych nej ku szczytnemu zadaniu—odrodzenia dziecka.

Kolonie letnie w Królestwie P o 1 s k i e m, ks. Poznańskiem i G a 1 i c y i.

instytucyi wysłano 52 dzieci), w tej liczbie 1 374 chłopców i 1 226 dziewcząt w wieku od lat 7 do 14, w tem 1898, t. j. 73% chrześcian i 702 t. j. 27% żydów; dziatwy szkolnej było w tej liczbie 63%, dzieci, których rodzice zamieszkują jednę izbę 74,5%. Dzieci wysłane dotknięte były niedokrwistością, skrofułami, wycieńczeniem, niedorozwojem fizycznym i angielską chorobą. Pobyt na letnisku trwa 4-tygodnie. Od lat 4 są też i letniska płatne, wyłącznie dla uczącej się młodzieży obu płci. Początek letniskom płatnym dał zapis ś. p. Wilhelma Rau’a w summie rb. 150 000, z wyraźnem życzeniem zapisodawcy, aby z funduszu tego stworzyć K-nie płatne dla dzieci niezamożnych pracow ni-ków handlowych, przemysłowych i kolejowych, jednem słowem — niezamożnej intelligencyi miejskiej. Opłata za sezon 4 tygodniowy wynosi obecnie 12 rb. Większość dzieci pozostaje na dwa sezony, -a więc na czas wakacyjny. Letniska płatne, jakkolwiek w wielu zasadniczych punktach prowadzone są według regulaminów obowiązujących bezpłatne, mają jednak dążność do wytworzenia nieco odmiennego typu, przystosowanego do kulturalnych potrzeb i warunków życia tych warstw społecznych, z których się rekrutują. Letniska te, znajdując się w fazie ciągłych prób, dotąd wyraźnego typu jeszcze nie osiągnęły. Spostrzeżenia nad niemi doprowadzają do wniosków, że potrzeba tu dozoru inteligentniejszego i umiejącego przystosować się do wyraźniej zarysowujących się indywidualności dziecięcych, potrzeba zredukowania liczby dzieci w stosunku do dozoru (w tym roku przypada na dozorcę lub dozorczy-nię 15 dzieci), wprowadzenie bardziej zróżniczkowanego jadła, nieco wybredniejszego deseru na obiad, wieczerzy mięsnej (zimne mięso) i herbaty, urozmaicenie programu dnia. Z letnisk płatnych korzystało w ciągu dwóch miesięcy 408 dzieci. Ogółem korzystało z letnisk 1903 r. 3 000 dzieci czyli 4 na 1 000 ludności miejskiej. W Zurychu stosunek ten wypada nieco lepiej t. j. 5 na 1 000, w niektórych miastach Szwajcaryi dochodzi nawet do 11°/₀₀, w czem Warszawa dała się wyprzedzić tylko Szwajcaryi. Towarzystwo posiada trzy własne letniska: Wilhelmówkę (ob. plan w końcu artykułu), Zofiówkę w dobrach Szczawin gub. łomżyńskiej z zapisu ś. p. Rau’a, i Michałówkę (letnisko dla żydówek) w dobrach Daniłów gub. łomżyńskiej, zbudowane według najnowszych wymagań hygieny. Każde z tych letnisk po-

Początek K-niom 1-nim polskim dała Warszawa.

Oto szczegóły o zawiązku tej instytucyi, podane przez jej inicyatora d-ra Stanisława Markiewicza w artykule „Kolonie letnie“, napisanym dla „Encyklopedyi wychowawczej“. Jesienią roku 1881, a zatem w 4.lata po urządzeniu pierwszej kolonii letniej w Zurychu, dr. Stanisław Markiewicz ogłosił w Gazecie Warszawskiej artykuł p. t. „Chcemy mieć kolonie letnie dla ubogich dzieci“. W kwietniu r. 1882 zebrali się dr. Konrad Chmielewski, dr. Gustaw Fritsche, dr. Bolesław Gepner, Aleksander Głowacki, Adam Goltz, dr. Wiktor Kosmowski, Stanisław Lesznowski, Adolf Pawiński.

Grono to jeszcze w r. 1882 zdołało zebrać odpowiednie fundusze i wysłać 52 dzieci do 5 miejscowości, ofiarowanych gościnnie przez ziemian naszych. Sprawozdanie, opisujące szczegółowo tę pierwszą kampanię K-nij 1-nich warszawskich, ogłosił w końcu r. 1882 dr. St.

Markiewicz w „Nowinach“. Przez szereg lat następujących do r. 1891 skierownikiem coraz bardziej rozwijającej sie instytucyi był dr. Gustaw Fritsche, który doprowadził liczbę wysyłanych na wieś dzieci do 409. Po śmierci dr.

G. Fritschego K-nie 1-nie przeszły pod kierunek d-ra St. Markiewicza i grona zaproszonych przezeń osób.—Od początku istnienia do roku 1896 włącznie, to jest przez lat 15, K-nie 1-ie istniały na zasadzie corocznie uzyskiwanego od Naczelnika kraju upoważnienia. Wskutek wniesionego podania i zatwierdzenia u-stawy przez ministra spraw wewnętrznych w dniu 23 marca roku 1897 powstało „Towarzystwo kolonij letnich“, którego zarząd (komitet) liczy 15 osób. W tymże roku na prezesa wybrany został dr. Wiktor Kosmowski, który już w r. 1896 zarządzał instytucyą i jego też staraniom zawdzięczać należy zorganizowanie Towarzystwa i zatwierdzenie jego ustawy.

Od r. 1898 do przewodnictwa powrócił dr. St.

Markiewicz i corocznie do tego czasu na prezesa wybieranym bywał. 23 lata upłynęły od skromnego zapoczątkowania K-nij 1-nich w Warszawie. W tym względnie niewielkim okresie czasu instytucyą rozwinęła się znakomicie.

W roku 1902 członków rzeczywistych było 334, członków zwyczajnych 506, razem 840.

Zapisano dzieci na letniska bezpłatne 7 972 w okresie czasu od 5 stycznia do 18 lutego; zapisu dokonywało 18 pań, uproszonych

w tym celu przez komitet. Badaniu lekarskie- mieścić może 150 dzieci w sezonie. Na 4 leniu, trwającemu dni 53 (od 23 lutego do 30 tniska Towarzystwo otrzymuje bezpłatne miesz-kwietnia), dokonywanemu przez 3 lekarzy To- kanie, na jedno tylko wynajmuje; trzy le-warzystwa, poddało się 6 417 dzieci, z których tniska, z tychjedno solankowe w Ciechocinku, zaledwie 581 zaopatrzono stopniem 4, t. j. utrzymane były w całości lub części przez z powodu względnego zdrowia” nie kwalifikują- osoby prywatne. Ogółem ma Towarzystwo do cym do wyjazdu. Z pośród 5 836 zakwalifiko- rozporządzenia 11 letnisk. Dozór i usługę peł-wanych wysłano z powodu braku miejsc żale- niło na letniskach 111 osób; w tem dozorców dwie 2 600 dzieci (w pierwszym roku istnienia ( i dozorczyń, rekrutujących się przeważnie

z nauczycieli miejskich i nauczycielek freblanek 32. Personel kontrolujący składa się z inspektorki, zwiedzającej w czasie kampanii wszystkie letniska po trzy lub cztery razy, względnie do ilości sezonów (3—4) danego letniska. Dni instytutowych (dni pobytu dzieci i dozoru na letniskach) było w 1903 r. około 100 000. Przeciętny przyrost na wadze wynosi u dziewcząt 4,47 funt., u chłopców 3,25 funt. na miesiąc, liczby świadczące o bardzo pomyślnym wpływie K-nij. 1-nich, jeżeli się zważy, że przyrost przeciętny normalny w ciągu miesiąca wynosi 0,40 funta. Pod tym względem K-nie 1-nie w Warszawie nie ustępują K-niom Zachodu, powodując w ciągu miesiąca przyrost, wyrównywający rocznemu przyrostowi dziecka w warunkach zwykłych. Wydatki dochodzą do 44 000 rubli. Koszt dzienny u-trzymania dziecka płatnego wynosi 0,56, bezpłatnego 0,38 rub., koszt dzienny wyżywienia płatnego 0,35, bezpłatnego 0,23 rb. Dziennie zużywa dziecko (przeciętnie) mięsa 0,65 funta, chleba 0,94, art. mącznych 0,37, cukru 0,06, masła 0,12 funta, mleka 1,11 kwarty, jaj 1 sztukę. Powyższa norma dziennego zużycia artykułów spożywczych przyjęta jest na zasadzie fizyologicznej, mającej na podstawę obliczeń t. zw. kaloryę czyli jednostkę cieplikową. Złożone i wielostronne czynności komitetu zarządzającego, osób uproszonych, personelu lekarskiego, gospodarczego, dozorującego i biurowego ujęte są w karby poszczególnych regulaminów, które w miarę dłuższego istnienia instytucyi i coraz lepszego przystosowywania się do jej istotirych potrzeb, poczynają zatracać charakter biurokratyczny

i stają się obowiązującem prawem zwyczajo-wem. Obowiązki określone owemi regulaminami dotyczą zasadniczych czynności instytucyi, a mianowicie: 1) Wyboru miejscowości i budynku (ev. budowy pod letniska. 2) Zapisu i kwalifikowania dzieci. 3) Wyboru gospodyni, dozorców i dozorczyń. 4) Zaopatrzenia dzieci na czas pobytu na letniskach w odzież, obuwie i pościel. 5) Wyprawiania dzieci i podróży ich na letniska. 6) Pobytu dzieci na letnisku. 7) Powrotu dzieci. Wybór miejscowości i budynku pod letniska związany jest z wielu zasadnicze-mi warunkami hygienicznej i administracyjnej natury, wyszczególnionemi w specyalnym kwe-styonaryuszu. Najgodniejsze uwzględnienia są: oddalenie przynajmniej o 12 mil od miast większych -dla uniknięcia drożyzny materyałów spożywczych; blizkośó od kolei (nie dalej jak 3 — 4 wiorsty) dla uniknięcia trudności przewozu dzieci na letniska i z powrotem; łatwość nabywania dobrego nabiału, mięsa, jaj, chleba i świeżych jarzyn; blizkość kościoła; blizkośó lekarza i apteki; miejscowość zdrowa, sucha, wolna od mokradeł i wody zaskórnej, wód stojących i wyziewów fabrycznych; względna blizkość mieszkali ludzkich; otoczenie budynków zadrzewione, przynajmniej w i/.s części; dobra woda do picia i gotowania; dobre odprowadzenie ścieków (ęv. wodociąg i kanalizacya); dobre ustępy, dobra kąpiel (w wodzie bieżącej) w pobliżu. Budynek, o ile własny, odpowiadający wymiarom i rozkładowi załączonego- tu poniżej planu (ob. fig.); oile nie, to w sypialniach przynajmniej 8 łokci kwadratowych na dziecko

JPLgn-parteru.

i-

ci

mJPoztr

I Ter

Szahi ił

TT

~TTTT

77/777.

Stroi

rw

^    77ypiahn*. 7/j JoToiok. p _

<ł    o    jir3r⁼

CC i

• '/»7/Z

Kl-

-Tcut/jTua.

jP.rcitrw

7"

f.

. Sli.\ . lYerena/a..

Vä,

Fig. 64. Plan parteru.

7VZfSà=&Z,

J?la n î'yietra..

J)o*or

Aa/łi

if

~l

mmxn|

.. J'i/ï'r/rtfrj*.

—, jUnujtv*]^

PT

tSyjna?wô.    JoAxrï K f [j

#-

0=1

y/» 4f/j//i forek |

7/7777T

»I

I w-r¹

Jnf.\

=P|

i-|(

“ Stftas/y.--

Ó r.wTXT- T^j^JIffliPfca^ZZS&à. ^//À=^=ki^yyffJr^'/fl I rf~^    j

—    f . _J Jjifjiooly.i |

-    EErf

*s**/ï rnrf jyi

Sfuxi*.

A*

Ad

1.0

JŁoict.

Fis. 65. Flan pierwszego jiętra.

na

nume-

(przy wysokości nie mniejszej od 3,5 metrów); dobra, obszerna kuchnia, magiel, izba dla gospodyni, dozoru i służby.—Najodpo-wiedniejszem pod każdym względem, a więc i pod wychowawczym, jest letnisko dla grupy dzieci nie mniejszej od 100, nie większej nad 150, w budynku własnym, przy odpowiedniej ilości dozorców lub dozorczyń (1 dozór na 15—20 dzieci). Punkt powyższy obowiązuje przede-wszystkiem komisyę budowlaną, wybieraną z łona komitetu. 2. Kwalifikowanie dzieci zaczyna się od zapisu, dokonywanego na początku każdego roku w biurze towarzystwa przez zaproszone panie. Zapis ten polega na wpisaniu do karty kwalifikacyjnej wieku dziecka (z metryki przyniesionej przez jedno z rodziców) i innych niemniej ważnych szczegółów jak JV° kolejny, imię i nazwisko, wyznanie, (wyznania chrześciańskie i żydowskie mają karty innej barwy), czy chodzi do szkoły, u kogo mieszka, sposób zarobkowania rodziców i opiekunów, liczba dzieci w rodzinie, liczba izb i piętro, liczba osób mieszkających w izbie, stan wilgotności mieszkania, adres, kto poświadcza ubóstwo i czy dziecko było już na letnisku. Po wypełnieniu karty każdemu z rodziców wręczona zostaje t. zw. informacya o zasadniczych rygorach instytucyi co do wieku, ubóstwa, czystości, stanu zdrowia i odzieży dzieci mających jechać na wieś i o dniu i godzinie, w której dziecko z matką ma się stawić do oględzin lekarskich. Badanie lekarskie,

dokonywane przez 3-ch lekarzy towarzystwa > ma na celu segregacyę dzieci według stanu zdrowia na grupy ze stopniem 1, 2, 3, 4 (Ropnie 1 i 2 kwalifikują bezwarunkowo, stopi ei1 3 względnie, stopień 4 nie kwalifikuje do wyjazdu) i wyodrębnienie tych dzieci, które ze względu na choroby zaraźliwe i nałogi do wyjazdu się nie nadają lub ze względu na zołzy» krzywicę jechać winny do miejscowości leczni" czej (Ciechocinek). Stopnie i wydatniejsza zmiany nienormalne w ustroju dziecka są na karcie kwalifikacyjnej oznaczane, nadto dzieci z chorobami oczu, uszu, skóry, nastręczającemi trudności rozpoznawcze, odsyłane są z poleceniami po opinię do specyalistów.—Karty kwalifikacyjne są podstawą do wyboru dzieci letniska (wyjeżdżają zazwyczaj dzieci z JMs 1, - i tylko część z 3-cim z powodu braku miejsc) i do sporządzania kart wyjazdowych imiennych, wręczanych przez osoby zaufane w mieszkaniu rodziców dziecka, dla naocznego przekonania się o stanie ich zamożności. Na zasadzie polecenia wyrażonego w kartach wyjazdowych dzieci przychodzą w przeddzień wyjazdu do biura K-nij 1-nich, gdzie raz jeszcze ogląda je lekarz, zwracając szczególną ^u wagę na czystość głowy. Dzieci z robactwem w głowie są strzyżone przy skórze (i dziewczęta), dostają ry na obuwie i odzież, wreszcie zostają wciągane do zeszytów osób dozorujących i przeznaczane do odpowiednich grup. —3. Wybór dozorców, dozorczyń i gospodyń. Spe-

cyalna instrukcya dla personelu dozorującego orzeka, że dozorcy i dozorczynie, jako bezpośredni opiekunowie i opiekunki dzieci wysyłanych na letniska, obowiązani są dbać o zdrowie fizyczne i moralne dziatwy i czuwać nad jej rozwojem, zastępując pod względem wychowawczym dbałych o dziecko dobro rodziców.

łóżka, czyszczą odzież, myją się do pasa zimną wodą, płuczą usta, czeszą się, przyczem dozorca dopilnowywa starannego wykonania tych rękoczynów. Pacierz i pieśni poranne odmawiane i śpiewane wspólnie. Śniadanie o godzinie 7-ej, poczem do 9 rano zabawy w pobliżu domu i systematyczne maszerowanie, bieganie, przechadzka. O 9-ej śniadanie drugie, poczem dalsza przechadzka, zwykle do lasu, na jagody i grzyby. O god. 1-ej obiad. Dzieci wezwane dzwonkiem, trąbką lub świstawką, myją ręce i zasiadają do stołu w umówionym porządku. Rozdają jadło, szykują do stołu i następnie sprzątają—dzieci dyżurne. Dozorca winien jeść obiad razem z powierzoną sobie grupą* składającą się zwykle z 25 do 30 dzieci i przestrzegać aby cisza, ład i sprawiedliwość w podziale potraw panowały przy stole, nadto, aby wszystkie dzieci najadły się do syta. Od 2-ej do 4-ej gry spokojne, pisanie listów, roboty ręczne, pogadanki. O 4-ej podwieczorek. Po podwieczorku dalsze wycieczki wraz ze śpiewami, pogadankami o przyrodzie, tłumaczeniem przygodnych zjawisk, zbieraniem roślin itp. O godzinie 7-ej wieczerza; poczem gry, zabawy, ćwiczenia gimnastyczne, bieganie. O godzinie 8Y2 dzieci udają się na spoczynek. Wspólna modlitwa i pieśń wieczorna. Czyszczenie obuwia i wynoszenie go wraz z przywiązanym numerem z sypialni, przygotowanie łóżek, mycie rąk i nóg i układanie się do snu. W niedziele i święta program dnia urozmaica wycieczka do kościoła. W sypialniach, gdzie są okna naoścież otwarte przez dzień cały, dzieci przebywać nie mogą; w nocy sypiają przy oknach uchylonych z jednej strony. — Zmiana bielizny noszonej — dwa razy na tydzień, pościelowej raz tygodniowo.—Pożywienie otrzymywane przez dzieci składa się: na 1-e śniadanie z mleka i chleba; na 2-e śniadanie z chleba z masłem lub serem; na obiad z zupy mięsnej (krupnikn, grochówki, kartoflanki, żuru) lub mlecznej, z mięsa pieczonego lub smażonego i świerzej jarzyny (w dniu postnym kluski, jajka itp.); na podwieczorek z mleka i chleba; na wieczerzę z potrawy mącznej (pierogów, makaronu, łazanek itp.). Przy obiedzie każde dziecko ma obok siebie kubek z zimną wodą do picia. Mleko daje się przegotowane. Dozorcy i dozorczynie sporządzają raporty dzienne na przeznaczonych do tego blankietach. W raportach tych podają liczbę dzieci zdrowych, chorych (z wymienieniem nazwiska, rodzaju choroby i leczenia), jadłospis szczegółowy, zajęcia dzieci, stan pogody i wzmiankę o praniu i o ewentualnych odwiedzinach osób obcych. Gospodynie dołączają raporty z wydatków dziennych, ofiar w naturze, stanu kasy,

Zważywszy, że towarzystwo, wysyłając dzieci na wieś, bierze na siebie odpowiedzialność za zdrowie i życie powierzonych mu istot, można sobie wyrobić pojęcie o wielkich trudnościach, jakie towarzyszą wyborowi odpowiednich osób.

Czynność tę prowadzi się rozważnie i sumiennie.—Instrukcya gospodyń zakreśla im obowiązek zawiadywania całym działem gospodarczym powierzonych im letnisk, przyczem strzedz one muszą pilnie oddanego im pod dozór majątku towarzystwa i czuwać nad tem, ażeby dzieci i cały personel letniska miał hygieni-czne mieszkanie oraz zdrowe, regularne i dostatnie pożywienie. Oczywiście, że i tu wybór musi być bardzo staranny.—Wynagrodzenie dozorcy lub dozorczyni wynosi rub. 25 za sezon czterotygodniowy, gospodyni—rub. 30, oprócz całkowitego utrzymania. 4.Zaopatrzenie dzieci na czas pobytu na letniskach w odzież, obuwie i pościel jest koniecznością, dającą się usprawiedliwić tem, 1) że na letniskach dziatwa używa bardzo wiele ruchu, a więc odzież ulega prędszemu zniszczeniu, coby obciążało ubogich rodziców, gdyby towarzystwo nie przyszło tu z pomocą; 2) że noszenie starego, przesyconego brudem i zarazkami ubrania zanieczyszczałoby powietrze w sypialniach letniska i mogłoby się przyczynić do przeniesienia pasożytów i zakaźnej choroby. Odzież i obuwie przygotowuje się w sezonie zimowym i wiosennym w magazynie K-nij 1-nich, znajdującym się przy biurze. Całość wraz z pościelą, łóżkami, sprzętami gospodarczemi i t. p. stanowi inwentarz ruchomy towarzystwa, wartości około 15 tysięcy rubli, pozostający pod zarządem jednej z pań, należących do komitetu.—5. Wyprawianie dzieci i podróż ich na letniska.

Dzieci powtórnie zbadane przez lekarzy w przeddzień wyjazdu przyjeżdżają z rodzicami na dworzec właściwej drogi żelaznej, gdzie się znajdują dozorcy lub dozorczynie, lekarz t sekretarz biura i zwykle jeden z członków, komitetu zarządzającego. Tu ustawiane są w grupy, poczem zbliżają się do przeznaczonych wagonów i wsiadają pojedyńczo, wywoływane z przygotowanego w przeddzień zeszytu dozorców, przyczem legitymują się okazaniem karty wyjazdowej.—Przejazd kolejami bezpłatny. Podróż z ostatniej stacyi do letniska dzieci przebywają pieszo, najczęściej jednak jadą furmankami. W drodze spożywają jadło i    napój za-    i spis potraw. Raporty te co 3 dni dostarczane są

brany z domu. 6. Pobyt dzieci    na letni-    do biura    towarzystwa. Oprócz tego dozór pisku zakreślony jest następującym planem,    suje co    tydzień listy do zarządu o życiu na

Dzieci wstają o godzinie 6-ej rano,    zaścielają    letnisku.    W zeszytach dozorców każdy wyclio-

waniec ma swoją kartę, gdzie co tydzień dozorca wpisuje stan zdrowia, prowadzenia się i łaknienia, nadto wagę trzy razy: żarn z po przyjeździe na letnisko, w dwa tygodnie potem i bezpośrednio przed wyjazdem. Zeszyty te składane są po skończonym sezonie w biurze towarzystwa. 7.5 Powrót dzieci. Kiedy termin powrotu się zbliża, dozorca zawiadamia rodziców dziecka o dniu i godzinie przyjazdu dh Warszawy. Oddawanie rodzicom dzieci na dworcu kolejowym odbywa się w tych samych warunkach i przy stosowaniu tej samej kontroli jak przy wyjeździe. W razie jeżeli nikt się nie zgłasza po odbiór dziecka na dworcu, dozorca lub dozorczyni odwozi je do domu rodziców.—Dzieci przyjeżdżają w odzieży własnej, która w czasie ich pobytu na letnisku wisiała w garderobie (w płóciennym worku).— Po powrocie dzieci z letnisk następuje odbiór ruchomego inwentarza, wybrakowywanie, dopełnianie itp. W sezonie jesiennym rozpoczynają się zebrania miesięczne Komitetu, trwające do wiosny włącznie, a mając na celu załatwianie i zatwierdzanie spraw bieżących, przyjmowanie legatów, obmyślanie źródeł dochodu, ułożenie bilansu i budżetu, przygotowanie nowej kampanii i zwołanie zebrania ogólnego. Działalność towarzystwa, przedstawiona powyżej wymaga nietylko czynnego współudziału wszystkich członków komitetu i personelu ale i trwałej podstawy materyalnej. Do dochodów

i mieszkania woźnego, powinno zaś mieć jeszcze obszerną dobrze przewietrzaną poczekalnię, pokój dla codziennych posiedzeń zarządu, pakownię i pokój zapasowy. — W biurze codziennie bywa przynajmniej jeden z członków zarządu (prezes, wiceprezes), stale zaś pracuje sekretarz kancelaryi (zarazem buchalter i kasyer) z pomocnicą, magazynierka i woźny.— Typ letniska stanowi budynek postawiony na gruncie własnym według ścisłego planu. Budynek piętrowy na piwnicach składa się z czterech bardzo obszernych, wysokich i widnych sypialni (2-e na parterze, 2-e na piętrze w korpusie), przy których znajdują się pokoje dla dozorców i dozorczyń, umywalnie, wygódki, szatnia z szafkami.—Na parterze z jednej strony (pawilon prawy) kuchnia, gotowalnia, spiżarnie, na piętrze pokoje dla gospodyni i służby, z drugiej strony (pawilon lewy) na parterze i piętrze, pokoje rozerwowe i mieszkanie stróża. Przestrzeń między pawilonami zajmuje obszerna weranda, gdzie dzieci jadają stale, bawią się zaś podczas słoty. Budynek skanalizowany i posiada wodociągi. Przy budynku mieszkalnym są zabudowania na pralnię, drwalnię, po-rządkownię i na wspólną wygódkę na torfie. Wzorem K-nij 1-nich w Warszawie poszły inne miasta Królestwa, Galicyi i ks. Poznańskiego. Niech wolno będzie wobec braku innych źródeł przytoczyć dosłownie wiadomości o powstawaniu polskich K-nij po za

•riT— ■■ ■■

Si

mm

cvQ.

Tm 111¹1 ! mTnïïffrj rnirïïïïri [

m

Ł! !

IjfiTd 1 !~i[ TnTntnhirrnTTl Trimirril

ft

acf

mm*

Fig. 66.

Warszawą, które zamieścił dr. St. Markiewicz w wspomnianym już artykule. „K-nie 1-nie“ w „En-cyklopedyi Wychowawczej“: „O K-niach 1-nich w miastach Królestwa Polskiego, oprócz Warszawy, czytamy tam — danych szczegółowych nie posiadamy. Wiadomo jedynie, że najpomyślniej rozwijają się K-nie 1-nie w Łodzi, gdzie istnieją dwa odrębne grona kierownicze: jedno organizujące K-e dla dzieci chrześciańskich,

towarzystwa zalicza się: procenty od żelaznego kapitału, zapisy, jednorazowe ofiary w gotowi-źnie i naturze, składki członków rzeczywistych i zwyczajnych, ofiary zbieraneprzez pisma codzienne i peryodyczne, wpływy z went i koncertu urządzanego corocznie w Filharmonii na rzecz K-nij 1-nich. Oprócz funduszów potrzebny jest również warsztat. Warsztatem takim w Warszawie jest biuro, po za Warszawą letniska.—

Biuro (obecnie przy ul. S-to Kizyskiej 25) drugie dla żydowskich. W Galicyi poskłada się z sali posiedzeń, kancelaryi dwóch wstały K-nie 1-nie wkrótce po warszawskich, mia-pokoi magazynowych, gabinetu lekarskiego nowicie w r. 1883 i od tego czasu korzysta

z nich dziatwa nietylko krakowska i lwowska, ! damy do r. 1891, okazuje się, że wysłano wte-ale i dzieci prawie wszystkich miast i mia- ! dy dzieci z Krakowa 59, a nadto 11 dzieci pol-steczek całego kraju. We Lwowie w r. 1883 początek K-om 1-nim („wakacyjnym“) dało towarzystwo pedagogiczne, a głównie wiceprezes tegoż dr. Teofil Gerstman i dr. Tadeusz Żu-liński. Dane szczegółowe posiadamy tylko z lat trzech (1889 — 1891). Wysyłane były dzieci płci /obojej. Istnieją dwa komitety odrębne: jeden dla dzieci chrześciańskich, drugi dla żydowskich. Z K-nij lwowskich korzystają dzieci do szkół uczęszczające. Dzieci clirze-

skich z Wiednia. Wysyłane są dzieci płci obojga. Nadto w Galicyi istnieją pierwszorzędnej wagi organizacye K-nij leczniczych w Rymanowie i Rabce; z nich korzystają dzieci wszystkich miast galicyjskich. K-nię w Rymanowie stworzono w r. 1886, posiadamy o niej wiadomości szczegółowe z pierwszych 10-ciu lat jej istnienia, to jest do r. 1896. W ciągu tego dziesięciolecia przebywało w K-nii rymanowskiej ogółem 582 dzieci. Jako inicyatorów

■é

■i-«

:>g-

W:

■ ‘i

P;

ë¹'

Sil!:.

lh-

i/.'.'-.

■s

kśm

JÉ

W:

in

il

i.

Ükaa.

i,

O?-

Fig 67.

Plan sytuacyjny typowego letniska a) Korpus wraz z dwoma pawilonami i werandą Między klatką schodową korpusu a) i werendą rzucony jest mostek; po cbu jego stronach znajdują się małe pod-wóreczka. b) Wygóika wzniesiona na dole torfowym ("cementowanym;, c) Budynek pod pralnię, drwalnię, porządkownię. d) i c) Studnie. Do koła lasek sosnowy (oh. teksi).

ściańskie wysyłane są po części gromadnie (właściwe K-nie w r. 1891—dzieci 72), po części do domów prywatnych (w r. 1891—dzieci 8). Na K-nie żydowskie (początek w r. 1885) wyprawiono w r. 1891 ogółem dzieci 70. K-niom żydowskim dali początek bankier Jakób Strob i dyrektor szkoły imienia Czackiego, Nehe-miasz Landos. W Krakowie hasło do zorganizowania K-nij 1-nich dla chrześcian dał dr. Domański. Wysłano na wieś dzieci po raz pierwszy w r. 1885. Z wiadomości, jakie posiada-rzeczonej instytucyi wymienić należy: posła Włodzimierza Gniewosza, d-ra Tadeusza Żuliń-skiego, br. Annę Potocką, właścicielkę Rymanowa, Władysława Zontaka i d-ra Emila Mer-czyńskiego. Już w r. 1894 K-nia rymanowska posiadała trzy własne budynki. Na utrzymanie tego zakładu składały się przeważnie sub-wencye od sejmu, od rad powiatowych, od zarządu miejskiego Lwowa i innych miast, od publicznych instytucyj finansowych itd. Bardzo pouczającem jest wydawnictwo p. t. „Obraz ro-

XXVII, str. 302, 1895.

zwoju i urządzeń pierwszej krajowej K-nii leczniczej w Rymanowie 1886 —1896, Lwów 1898, napisane przez Józefa Żulińskiego. W Rabce istnieją dwie instytucye, przeznaczone dla dzieci ubogich, słabowitych, mianowicie: „Lecznica dla dzieci skrofulicznych“, utworzona wr. 1877 i „K-nia lecznicza dla dzieci“, utworzona w r. 1887 przez towarzystwo opieki szpitalnej dla dzieci w Krakowie“. Początek obu tym ważnym organizacyom dał profesor dr. Maciej Jakubowski. W r. 1892 przebywało w lecznicy ogółem 59 dzieci; w K-nii w r. 1891 ogółem 91 dzieci. Obie instytucye mają własne budynki.—W Poznaiiskiem, gdzie już w r. 1881 z inicyatywy nieżyjącego już Franciszka Dobrowolskiego, redaktora „Dziennika Poznańskiego“, przystąpiono do wyprawiania na wa-kacye dziatwy szkolnej, nie było do r. 1891 K-nij 1-nich w ścisłem znaczeniu tego wyrazu; natomiast odbywało się wysyłanie dzieci szkolnych do domów obywatelskich i włościańskich. Do onego czasu korzystało co lato z tego urządzenia po 300 do 500 dzieci. Po r. 1891 jednak przystąpiono do organizacyi właściwych K-nij zbiorowych, czem się zajęło towarzystwo „Stella“. Nadto w ostatniem dziesięcioleciu wysyłane są na wakacye do miejscowości wiejskich w Poznaiiskiem dzieci szkolne polskie z Berlina w liczbie przeszło 50. Początek tej zbawczej organizacyi dla dzieci polskich w Berlinie dał dr. Wolfheim, stale w Berlinie praktykujący lekarz. Z pokrewnych K-niom 1-nim organizacyj należy zaznaczyć tu „Ogrody dziecięce“ z zapisu W. Rau’a w Warszawie, „Park d-ra Jordaua“ w Krakowie i „Korpusy wakacyjne“, tj. organizacye całodziennych wycieczek po za miasto dla dziatwy szkolnej w czasie wakacyjnym we Lwowie. — Literatura. Oprócz licznych sprawozdań instytucyj K-nij 1-nich z w Warszawy i zagranicą: „K-nie letnie“ artykuł o instytucyi d-ra St. Markiewicza w „Encyklepedyi Wychowawczej“; W alter B i o n „Die Ferienkolonien u. verwandte Bestrebungen auf dem Gebiete der Kindergesundheitspflege“ (Zürich 1901); Dr. Leuch „Correspondenzblatt für Schweizer Aerzte“ 1896 JV° 21; dr. Stierlin „Dissertation, Archiv für klinische Medicin“ t. XLV; dr. Va reu trapp „Deutsche Vierteljahrschrift für oeffentl. Gesundheitspflege“ t. XV, 1882, str. 37; dr. S c hmid t-Monnard tamże XXVI, 1895, Supplement str. 334; dr. Goepel tamże t.

I)-r. J. G.

Kolonie robotnicze. Są to K-e rolne, przeznaczone dla ludzi zdolnych i chętnych do pracy, ale chwilowo pracy pozbawionych i zmuszonych do żebraniny. K. mają ich ochronić przed włóczęgostwem (ob.), chcą dźwignąć ich z nędzy, przyzwyczaić do porządku i regularnej pracy. K. powstały z inicyatywy prywatnej jednostek dobrej woli i związków filantropijnych. W H o 11 a n d y i generał van den

Wielka Enc. Pow»i. Iluatr. Zcti. 299U T. XXXVII.

Bosch założył pierwszą K-ę robotniczą w r. 1818. W Prusie ch pastor Heldring i sędzia Jahn wystąpili z podobną inicyatywą w r. 1835, projekty ich jednak pozostały na papierze i dopiero 40 lat później podjął je nanowo z lepszym skutkiem pastor von B o d e 1 sch wingh, którego agitacyi zawdzięczać należy, że K. rozwinęły się w krótkim czasie i rozrosły w orga-nizacyę, którą objęły już całe Niemcy. Pierwsza K. r-cza „Wilhelmsdorf“ pod Bielefeldern założona została przez Bodelschwingha 17 sierpnia 1882 r. obliczona na 351 kolonistów. W następnych dwu latach założono po 5 K-ij itd. Obecnie liczą K-ij niemieckich w państwie niemieckiem 33 (z tej liczby w Prusiech 16), oraz jedną w Londynie dla wychodźców niemieckich, obliczoną dla 83 kolonistów. Ogólna liczba miejsc wynosi 3903. (W W. Ks. Poznań-skiem istnieje 1 K. „Alt LutzigbeiFilehne“ (Wieleń) obliczona na 60 pensyonarzy). Organizacya K. jest następująca: Przyjmuje się mężczyzn zdolnych do pracy, a chwilowo jej pozbawionych bez względu na wyznanie, stan itd.; przyjmuje się nawet więźniów wypuszczonych na swobodę. Chodzi założycielom głównie o podniesienie stanu moralnego. Ustrój życia jest chrze-ściański i zwrócona pilna uwaga na wykonywanie obrzędów religijnych. Zajęcia kolonistów noszą przeważnie charakter rolny albo leśny, zajęcia przemysłowe dopuszczone są tylko w wypadkach rzadkich. Płacę za pracę oblicza się niżej od przyjętej w okolicy (latem nie wyżej od 40 fen., a zimą nie wyżej od 25 fen. dziennie). Kara stosowaną za przekroczenia polega na usunięciu z K-i. Środki na u-trzymanie K-i dają członkowie stowarzyszeń, które je powołują do życia, ofiary dobroczynne, kolekty, zarządy miast i okręgów; K. o-trzymują legaty. Wszystkie K. tworzą związek (Verband der Arbeiterkolonien), na której czele stoi prezydyum (Centralvorstand) w Berlinie. Każdą K-ą oddzielnie zarządza komitet miejscowy, a w związku z nim inspektor (Hausvater, gospodarz) wraz z kilku misyonarzami („Brüder aus dem Rauhen Hause“ z Hamburga) prowadzi gospodarstwo i przestrzega stosowania regulaminu. Ważniejsze K. urządzają filie (Zweigkolonien) oraz t. zw. Heimathko-Ionien (pierwsza założona 1886 r. w Düring, obliczona na 12 kolonistów), które stanowią stopień wyższy w organizacyi przyzwyczajenia do pracy tych kolonistów, którzyby pragnęli . osiąść na stałe i oddać się pracy na roli. Związek wysyła, do K-ij, zastępujących ojcowiznę czy ojczyznę, i wydziela im zagrody, czyniąc z nich niezależnych w walce o byt rolników. Założono też sanatorya dla alkoholików (Trinkerheilstätten), t. j. dla kolonistów, których nasain-przód wyleczyć trzeba z zatrucia alkoholiczne-go, zanim wziąć by się mogli do stałej i ciężkiej pracy na roli; próbowano zakładać K. karne dla recydywistów (włóczęgów, nie zagrze-

s. r.

wających w żadnej K-ii miejsca, na czas dłuższy i uciekających z jednej na drugą, t. z w. „Kolonienbummler“), K. zajmują się też pośrednictwem pracy z niewielkiem zresztą powodzeniem, zaledwie dla 10%—25°/₀ kolonistów zdołano znaleźć odpowiednie zajęcie. Przykład K. miejskiej, doskonale zorganizowanej, daje Berlin, gdzie w r. 1884 rozpoczęto od siedemdziesięciu a w ciągu r. 1902 przyjęto 10 728 kolonistów, którzy przebyli tam dni instytutowych 53 716. Dochodu miała K-a w tym roku ze sprzedaży wyrobów pracy kolonistów i t. d. 174450 m., z ofiar—21 987 m. Nieruchomości K-i obciążone są długiem do wysokości 410 000 marek. Koloniści zajmują się wyrabianiem słomianek do butelek i do wycierania nóg, wyrobem szczotek i mioteł, stolarstwem prostem, wyrobem mebli kuchennych. Próbowano też innych rodzajów pracy, bezskutecznie jednak. W ostatnich kilku latach Armia Zbawienia (Salvation Army) przystąpiła do organizowania K-ij rolnych na wielką skalę: w Anglii, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w Australii Zachodniej, w Afryce Południowej. Negocya-cye z rządem australijskim w przedmiocie ofiarowania 9 000 hekt. ziemi tytułem darmym są w toku; w płdn. Afryce ofiarował Armii Zbawienia fermę, liczącą 3000 akrów, imperyalista angielski Cecil Rhodes (ob.). W Stanach Zjednoczonych przystąpiono już do organizowania K-ij. Założono „Port Amity“ w Stanie Colorado, „Fort Romie“ w Kalifornii, „Fort Herrick“ w Ohio (od wiosny 1898 r.). Ziemia nadzwyczaj urodzajna, obfitość wody pozwala na produkowanie wszelkich zbóż, owoców, warzyw itd. Kosztem 20 000 dolarów założono dom sierot, którego wychowańcy i wychowanki, gdy dorosną, mają zawierać związki małżeńskie i osiedlać się na stałe w „Fort Amity“. Założono też kasę pożyczkową systemu Raiff-eisen’a (ob.), dwie szkoły, urząd pocztowy. Myślą również o zbudowaniu wielkiego sanatoryum dla suchotników. Ludność wynosi obecnie około 300 osób, B o o t h (ob.) oblicza, że koszt o-siedlenia rodziny (koszt podróży, budowa domu, zakup inwentarza itp.), nie licząc wydatków na ziemię i melioracye przedwstępne, wynosi około 500 dolarów. W celu zdobycia odpowiedniej gotówki wydano listy zastawne 5% na sumę 150 000 dolarów, zagwarantowane przez Armię Zbawienia. Prócz tego utworzono z ofiar do-. browolnych kasę osadniczą, która liczy obecnie (1904) ok. 30 000 dolarów i z której osadnicy czerpią pożyczki. Armia Zbawienia liczy na instynkt własności indywidualnej, który łatwo obudzić w człowieku i łatwo go pielęgnować— i odrzuca wszelkie utopie komunistyczne, tak częste w K-ch rolnych amerykańskich Jka-rya itp.). Pierwsi osadnicy pochodzili z New-Yorku i zajęci zostali uprawą ziemi, budową domów itp., otrzymując za to 2 dolary dziennie, z których jeden pozostawał na ich rachun-

ku. Byli między nimi tacy, którzy w ciągu roku spłacili dług, obciążający ich własność ziemską i dom mieszkalny, w ilości 200 dolarów i obecnie już są właścicielami zupełnymi osad, liczących po 10 hektarów. — Por. Ber-thold „Arbeiterkolonien“ w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ I.; S c h 1 u n k „Die berliner Arbeiterkolonie, ihre Entwickelung und Arbeit“ (Berlin 1903); „Bulletin of the Bureau of labor (Waszyngton 1903, wrzesień).

Kolonie rolnicze ob. Osady rolne. Kolonie rolnicze dla żydów. Za czasów panowania Stanisława Augusta spotykamy pierwsze ślady działalności prawodawczej, mającej na celu skierowanie żydów do rolnictwa. Konstytu-cya r. 1775 zapowiedziała tym, którzyby wzięli się do rolnictwa — uwolnienie od pogłównego (Vol. Leg. VIII, 147 i 631). Tadeusz Czacki (w „Rozprawie o Żydach“, Dzieła III, 192) pisze: „w czasie mego urzędowania w Komisyi skarbu kilkanaście familii użyło tej swobody“. W broszurze swojej, wydanej z r. 1789, skarżył się Butrymowie z, że „prawodawstwo krajowe nie umieściło żydów w żadnym z trzech stanów, na jakie polscy obywatele się dzielili: szlachecki, miejski i rolniczy, że miało ich zawsze za naród obcy, że patrzało na nich jak na docześnie błąkających się tylko“... „To zrobiwszy, chciano, iżby żyd nosił z uszanowaniem kajdany i całował rękę, która mu one na kark włożyła. Chciano, żeby był użytecznym krajowi, a kraj nie był jego ojczyzną; żeby był pracowity, a owoc pracy nie był mu poręczony... Nie osiadł na roli, bo nie chciał przemienić rodzaju nędzy; próżnował dotąd i był ubogim, ale nie był poddanym. Prawa mu zabroniły dziedzictwa gruutów, ale zostać chłopem i pracować komu, a nie sobie, tego nie chciał“... Kiedy sejm czteroletni w połowie r. 1790 zajął się sprawą żydowską i d. 22 czerwca wyznaczoną została deputacya do ułożenia projektu reformy pod przewodnictwem Jacka Jezierskiego (ob.), kasztelana łukowskiego—broszura Butrymowicza posłużyła za podstawę dalszych nasad i zamierzeń prawodawczych. Deputacya przeświadczyła się, że „familij rolniczych było 14 w całym kraju“ (Czacki tamże, str. 255). W programie reformy żydów, ogłoszonym przez Tadeusza Czackiego jako § 9 „Rozprawy o Żydach“ (Dzieła III, 257- 271), żydzi „mają już prawo nabywać grunta, młyny itp. na własność. Najwyższa władza policyjna pozwoli tym żydom, którzy pomogą do wykonania tej ustawy, szczególniej w przedmiocie osadzenia żydów na roli, kupować dobra. Po upływie lat 20 wszystkim żydom taka nadaje się wolność. Gdyby jednakże w tym czasie żydzi jeszcze nie stali się o-bywatełami w tym sposobie, jak teraźniejsze prawo wymaga, władza prawodawcza na lat dziesięć opóźni to dobrodziejstwo. Żyd, osiadający na roli, wolny jest na lat 10 od podatku,

dostanie przytem zapomogę na bydło, a co 5 mów, z ludnością męską, wynoszącą głów 20, wte-lat, jeżeli dobrze gospodarować będzie, otrzyma dy każdy osadnik rolnik z potomstwem wolny na rok jeden zwolnienie od ciężarów publiez- jest od powinności zaciągowej przez lat 25. nycb i nagrodę za pracę wytrzymałą“ ... „Komisye Wojewódzkie ułożyć miały tabelę („O planie reformy żydów“, roz. III). —Na po- dóbr rządowych, w których znajdują się grun-siedzeniu rady administracyjnej z dnia 17 ta do wydzielenia izraelitom; tabelę tę wydru-września 1822 roku oświadczył namiestnik: kują w Dzienniku Wojewódzkim ze szczególne względu na los żydów uboższych, którym nym opisem statystycznym położenia każdej przez rozmaite, w kraju naszym istniejące u- roli“. Jednak komisye nigdy tabeli nie uło-rządzenia odjęty jest wszelki zarobkowania spo- żyły, i żadnych opisów statystycznych nie sób, jakąby rząd mógł podać tej klasie ludu dokonywały! W r. 1825 ustanowiony został żydowskiego sposobność chwycenia się rolni- komitet starozakonnych, który miał etwa i stania się kiedyś pracowitemi i uży- zająć się ustaleniem bytu materyalnego i mo-tecznemi mieszkańcami, sądzi X. Namiestnik, ralnego żydów (Zaleski, gen. Krasiński, Witwi-iż minister przychodów i skarbu mógłby w tej cki). Komitetowi dodana została Izba dorad-mierze najskuteczniejsze podać środki celem cza z 5 członków i tyluż zastępców złożona umieszczenia na gruntach w dobrach rządo- (Bergson, Etinger, Janasz, Posner, Leo, Eiger, wych tych żydów, którzy nigdzie przytułku    nie    Stern, Toeplitz). Już    w listopadzie t. r.    z ini-

mają“. W r. 1823 (9 kwietnia), dozwolono    ży-    cyatywy Izby zająć    się miał specyalnie    korni -

dom „osiadać na gruntach prywatnych tudzież tet sprawą osadnictwa żydowskiego. Wskutek na tych gruntach ornych w dobrach rządowych bowiem postanowienia Namiestnika, przypu-i duchownych, które od miejscowej potrzeby szczającego żydów do osiadania na gruntach folwarków lub też od lepszego uposażenia nowych, zgłosiło się 14 żydów do komisyi włościan okażą się zbywającemi, dalej na pust- W-dztwa kaliskiego, oświadczając w prośbie kach włościańskich, w zaroślach lub lasach    od    chęć „korzystania z    tego dobrodziejstwa    i pro-

leśnictwa odłączonych z warunkiem wszakże,    siło o wskazanie im    gruntów dla nich przezna-

danie liczy podpisów. Gdy tedy żydzi w liczbie 11 na podaniu swojem skasowali jeden tylko stempel ceny groszy 15, komisya wojewódzka skazała proszących na zapłacenie złp. 84 gr. 15 kary kontrawencyjnej, oświadczając im zarazem, że w trzech obwodach przez su-plikantów wymienionych komisya nie zna żadnych gruntów, któreby im mogły być wydzielone. „Izba doradcza“ przesłała wyrok ten komitetowi 15 listopada r. 1825 za JM® 18 w celu przeświadczenia go—jak mówi autor broszury: „Rzut oka na stan Izraelitów w Polsce, czyli wykrycie błędnego z niemi postępowania na aktach rządowych oparte“ (r. 1831)—„jak często dekreta i instytucye rządowe w celu nawet wspomagania Izraelitów wydane, gdy idzie o ich wykonanie, fałszywie są wykładane i stają się tylko nowym dla żydów ciężarem“. Doniosła też Izba komitetowi, że wiadomo jej, iż żydzi zawiązali byli Towarzystwo wspiera ni a ubogich rolników (taż broszura str. 13), lecz „widząc, że władze wykonawcze same odstręczają Izraelitów od rolnictwa, zaniechali dalszego starania około rzeczy, której skuteczność w samem powstaniu jej przytłumiono“. D. 26 lipca r. 1826 wezwał komitet Izbę, aby mu podała uwagi w przedmiocie tyczącym się osiadania starozakonnych na roli, a mianowicie „jakie są powody odstręczające ich od rolnictwa i jakieby były środki, skuteczne do zachęcenia ich, by przedsięwzięli tę drogę zarobkowania im samym i krajowi użyteczną“. Izba wygotowała memoryał

aby wszystka czeladź, jakiej do pomocy w go- czonych“. Prośba ta obrażała prawo stemplo-spodarstwie rolnem potrzebować będą, składała we z r. 1811—domagające się na każdym po-się z samych tylko żydów. Co do żydów, któ- daniu takiej ilości opłaconego stempla, ile po-rzy osiądą na gruntach rządowych : 1) zapewniono im zapomogę w drzewie na budowle tam, gdzie ta z bliżej położonych lasów rządowych uskuteczniona być może; 2) postanowiono, aby grunta dawane im były za czynsze lub za dobrowolną umowę z obowiązkiem odrabiania powinności do osady przywiązanych. Grunta gotowe orne i pustki włościańskie puszczane być miały w czasową,—ziemia, którą gwoli uprawie uprzednio karczować przyjdzie — w wieczystą dzierżawę; 3) starozakonny, osiadający na gruntach ornych obsianych i z budowlami w dobrym stanie, ma zapewnione uwolnienie od o-płaty czynszu na jeden rok, tudzież od podatków publicznych i gruntowych, wyjąwszy jednak ciężary gminne i daniny kościelne; 4) osiadający na gruncie ornym nieobsianym i w części w budynki opatrzonym, uzyska uwolnienie podobne jak wyżej, na lat trzy; 5) osiadający na gruntach ornych nieobsianych i bez budowli otrzyma uwolnienie na lat sześć; 6) osiadający na gruncie wykrudować się dopiero mającym i bez budowli otrzyma uwolnienie — na lat 12.

Każdy żyd, robotnik już osiedlony lub nadal osiadający na gruntach skarbowych lub prywatnych, nie pojedyńczo, lecz woddzielnych osadach żydowskich, jeśli istotnie sam zajmować się będzie gospodarstwem rolnem i jeśli osada składać się będzie nie mniej jak z 10 domów z ludnością męską, nie mniej jak 40 głów męskich, wolny jest z potomstwem swem od zaciągu wojskowego przez lat 50. —Jeśli osada żydowska składać się będzie niemniej niż z 5 do

w tej materyi. Wykryła trzy przyczyny, powstrzymujące od trudnienia się rolnictwem: 1) trudności wynikające z samego pierwiastkowego postanowienia, 2) przeszkody wynikające z opacznego tłómaczenia ustawy, 3) przeszkody, wynikające z samego położenia Izraelitów. Artykuł II postanowienia Namiestnika wydziela osadnikowi tyle gruntu, ile on sam bez obcej pomocy uprawić może, co odstręcza majętniejszych żydów od zażądania roli; art. IV zebrania przyjmowania czeladzi chrześciańskiej, co jednak w początkach jest nie do uniknienia ze względu na brak wiadomości w sprawach rolnictwa; art. VII nie dozwala dawać żydom gruntów w wieczystą dzierżawę; „warunek ten budzi w nich obawę, ażeby ich nie chciano użyć do ulepszenia nieurodzajnej ziemi. Używano ich już po miastach do zabudowania pustych ulic, i to usprawiedliwia ich obawę. Art. XV przepisuje, ażeby osadnik zgłaszał się do kom. wojewódzkiej: droga daleka dla prostego człowieka; gdy tedy zgłaszali się żydzi do komisarzy obwodowych— otrzymywali odpowiedź, iż komisarz nie wie, gdzie są grunta dla żydów...“ (tamże, str. 16).—Jednak kwestya skierowania żydów do roli nie przestawała zajmować ani społeczeństwa żydowskiego ani sfer rządowych. Gmina starozakonnych w Warszawie za Królestwa kongresowego i później wielokrotnie występowała z odezwami do współwyznawców w materyi popierania tych usiłowań, oraz z przedstawieniami do władzy. Około r. 1840 ruch przybiera charakter świadomy i dość szeroki. Właściciel (od r. 1817) d. Ku-cliary w powiecie i gub. Płockiej (dziś pow. Płońskim, gub. Warszawskiej), Salomon Markus Posner „chcąc złożyć dowód, że skoroby tylko odpowiednich środków użyto, dałaby się znaczna część starozakonnych polskich do zatrudnień rolnych przyzwyczaić, usadowił 31 rodzin starozakonnych jako osadników w do brach swoich (Kucliary, Idzikowice, Kadłubów-ka), nadał każdemu gospodarzowi odpowiedni grunt z budowlami i sprzętami na lat dziewięć, przyrzekając, że po upływie tego terminu każdy gospodarz odznaczający się pilnością, pracowitością i dobrem sprawowaniem się będzie miał prawo przedstawić najbliższego krewnego do objęcia po nim gospodarstwa na podobny przeciąg czasu równie bezpłatnie. Tym sposobem staną się osady szkołą praktyczną do wykształcenia rolników starozakonnych. Natomiast zobowiązał się każdy z osadników w urzędowym kontrakcie: 1) iż obok gospodarstwa żadnym innym procederem pod jakimkolwiek pozorem trudnić mu się nie będzie wolno; 2) nosić tylko prosty, stanowi swemu odpowiedni ubiór; 3) dorobek nie na żadne zbytki, ale tylko na rozwinięcie gospodarstwa obracać; 4) nie wolno mu się oddalać z gminy w charakterze najemnika do innych robót, aż po przekonaniu, że niczego w gospodarstwie nie zaniedbał i że

ono przez ten krótki czas na tem cierpieć nie będzie, na co wprzódy zezwolenie ze strony dominium uzyskać powinien“.—W całym kraju ujawniono gorączkową działalność w kierunku skierowania żydów do roli. Dozory bóżniczne o-świadczyły się wszędzie za popieraniem tej działalności i mianowały plenipotentów „w przedmiocie polepszenia stanu biednych starozakonnych przez osadzenie ich na roli z funduszu z dobrowolnych ofiar możniejszych starozakonnycli utworzonego“. Mamy pod ręką plenipotencye zdziałane przez przedstawicieli „dozorów bóżniczych Międzyrzeca, Siedlec, Łomży, Białej, Ko-dnia, Piszczącą, Łosic, Wohynia, Włodawy oraz zbiorową plenipotencyę dwudziestu miast gub. Kieleckiej: (Działoszyce, Chęciny, Wodzisław, Włoszczowa, Pińczów, Chmielnik, Stopnica, Szydłów, Nowe Miasto Korczyn, Kurozwęki, Wiślica, Pacanów, Książ Wielki, Będzin, Olkusz, Pilica, Żarki, Wolbrom i t. d.) —na drodze urzędowej w grudniu 1842 i styczniu 1843 r. zdziałanych. Jednocześnie zbierano w r. 1844 śród zamożniejszych żydów deklaracye treści następującej: „Chcąc się przyczynić do rozwinięcia przedmiotu dobro swoich współwyznawców na celu mającego i przyłożyć się, ile możności, do uskutecznienia błogich zamiarów względem zwrócenia ubogiej klasy starozakonnych do pracy i zatrudnień rolniczych, składam deklara-cyę, że skoro wyjdzie postanowienie najwyższej władzy dozwalające na K-cyę starozakonnych, gotów jestem na ten cel złożyć do Banku Polskiego rub.... Sumę tę obowiązuję się złożyć na każde wezwanie Komitetu w tej mierze ustanowić się mającego...., dla tem pewniejszego zrealizowania wyżej ofiarowanej przeze mnie sumy, mającej być użytą na zaopatrzenie ubogich starozakonnych w potrzebne grunta, inwentarze i narzędzia rolne, i poddaję się prostej egzekucyi administracyjnej...“ Niestety, nie było potrzeba stosowania egzekucyi administracyjnej; komitet nie został nawet powołany do życia. —Jednocześnie rząd od r. 1843 zwrócił uwagę na to, aby nadawanie starozakonnym przywilejów na kupno dóbr ziemskich wiodło zawsze i ubogich żydów do osiadania na roli. Postanowiono tedy, aby taki uprzywilejowany właściciel w ciągu pierwszych lat sześciu po dacie nabycia dóbr osiedlił 25 rodzin żydowskich, dla każdej z mających się urządzić osad żydowskich wybudował oddzielny dom, stodołę i oborę, ofiarował sprzęty gospodarskie, inwentarze i zapomogę na zasiew. Osada liczyć winna od 10 do 20 morgów. Inicyatywa ta nie została uwieńczona skutkiem, W r. 1858 źródła urzędowe wykazywały tylko, że 1 369 rodzin żydowskich osiadło na gruntach wiejskich z ludnością około 8 000 głów, co stanowi tylko y,50 część ogólnej liczby gospodarstw włościańskich w kraju, choć ludność żydowska stanowiła w tym czasie 7₈ część zaludnienia kraju. Z tej liczby tylko 167 rodzin w 13 koloniach zajino-

wało się rolnictwem, i taka też liczba, stosow- J wniały stałą niechęć pod tym względem, nie do ustawy z r. 1843, uwolniona była od za- Pierwotnie zapewniano żydów, że nigdy nie ciągu wojskowego. — W Kucharach po upływie zostaną zaliczeni do klasy pańszczyźnianej i że pierwszych lat 9 odnawiano z kolonistami kon- przez pięć lat wolni będą od podatków rządo-trakty dwuletnie (1849, 1858). Kolonie rozwi- wych. Tym zaś żydom, którzyby nie posiadali jały się wprawdzie ciężko, ale nie wykluczały środków dla samodzielnego zagospodarowania nadziei, że przy usilnej pracy kulturalnej z cza- się, przyrzekano grunta rządowe, pożyczkiskar-sem owoce pożądane wydadzą. Koloniści uwol- bowe i zwolnienie od podatków w ciągu lat nieni byli od podatków specyalnie na żydach dziesięciu. W r. 1807 część żydów, którzy o-ciążących. Rewizye urzędowe, zazwyczaj dwa świadczyli gotowość zajęcia się uprawą ziemi, razy do roku dokonywane, ujawniały postęp, rząd skierował do Noworosyi i wyznaczył Właściciel otrzymał w r. 1842 list pochwalny przesiedlenie ich 300 000 rub. Za panowania ces. (za Nr. 30 693), uznający użyteczność jego usi- Mikołaja I zaczęto znów mówić o kolonizacyi łowari i wystawiający go za wzór godny na- żydowskiej. Żydów-kolonistów w gub. Cher-śladowania przez innych zamożnych starozakon- sońskiej, którzy rzeczywiście zajmowali się go-nych. Tymczasem Ukaz z r. 1864 uznał kolo- spodarstwem roluem, uwolniono na lat 50 od nistów za włościan, przekazał im grunta posia- poboru wojskowego, na 25 lat od podatku podane tytułem wieloletniej dzierżawy na włas- dusznego, a na lat 10 od wszelkich opłat ziem-ność, nadał im samorząd. Komitet Urządzają- skich. W r. 1859 zaprzestano osiedlania ży-cy nadał gm. Kuchary przywilej wybierania dów na gruntach rządowych w_gub. zachodnich, żyda na wójta. Rezultat tych reform ujawnił Kolonie istniały już wtedy wgub. Ekaterynosław-się przedewszystkiem w znacznej odprzedaży skiej i Chersońskiej, a prócz tego w gub.: Wi-osad zajętych przez żydów. Dawna polityka leńskiej, Witebskiej, Wołyńskiej, Grodzieńskiej, dworska, starająca się odciągnąć kolonistów od Kijowskiej, Kowieńskiej, Mińskiej, Mohylow-„wszelkich innych procederów“ i przymuszają- skiej, Podolskiej. W r. 1888 było w 9 wyli-ca ich do zajmowania się rolnictwem, straciła czonych na ostatku guberniach osad żydowskich racyę bytu. Koloniści zaczęli oddawać się dro- 216, liczących 34 531 dusz męzkich, a ziemi bnemu handlowi, kramarstwu, rzemiosłom — ornej 32 851 dziesięcin. W gub. Ekateryno-najmniej zajmowali się rolnictwem. Przywilej, sławskiej (1890 r.) istniało ogółem 17 kolonij z którego korzystali do roku 1864, uwalniający (749 gospodarstw), powstałych 1845 — 1855 r. ich od służby wojskowej, stracił moc swoją, Ludność męzka wynosiła 2 774 głów. Ilość zie-a tern samem i praca na koloniach straciła w wy- mi—17 230 dzies. Komitet petersburski Żydow-sokim stopniu na uroku w oczach „rolników“, skiego Towarzystwa K-cyjnego (I C A) zajął Rozpoczęła się emigracya do miast, do Anglii, się bliżej losem kolonistów żydowskich w gub. do Ameryki. W obecnej chwili K-nie żydów- południowych, południowo- i północno-zacho-skie znajdują się w zupełnym upadku. W Król. dnieli; wysyła instruktorów, zaprowadza płodo-Polskiem według świeżych obliczeń żydowskiego zmiany, hodowlę nasion, ogrodowizn i t. p.— towarzystwa kolonizacyjnego (ob. niżej) ma być Według obliczeń komitetu statystycznego K-ie ogółem 2 509 gospodarstw rolnych żydowskich, przedstawiają się jak następuje: liczących 12 545 dusz i 26 000 mórg ziemi (ob.

na

w guberniach:

północno- kolonij gospod. dusz dziesięcin zachodnich 188    2 731    18 504    24 431

w gub. połudn.-zachodnich w noworos.

2 227 12 155 5 592 32 683

11834 63 431

o oo

Razem 296    10 550    63 342    99 696

Źródła: Nikitin „Jewrei zieinledielcy, isto-riczeskoje, zakonodatelnoje, administratiwnoje i by to woje położenie jużnych kołonij“ 1802 — 1887 (Pet. 1887); tenże: „Jewrejskija posele-nja siewiero- i jugo-zapadnych guber.“ 1835 1890. (Pet. 1894); Ulejnikow „Jewr. Ziem-liedielczesk. Kołonii Jekatierynosławskoj gub. w 1890 godu“. (Pet. 1891); „Sbornik materja-łow ob ekonomiczeskom położeniji jewrejew w Rosii“ (Petersburg 1904, tom I, str. XLVÜ410, tom II str. 360 z 68 tabl., dyagramami i mapą; wydawnictwo komitetu centralnego (petersburskiego) żydowskiego towarzystwa kolonizacyjnego).

Oitrówek). Butrymowicz „Sposób uformowania żydów w Polsce“ (1789); Czacki „Rozprawa o Żydach“ („Dzieła“) wyd. Raczyńskiego III, str. 138—271); „Dziennik Praw“, tom 8 (1823); Memoryały urzędowe w sprawie Żydów polskich z akt b. Komisyi spraw wewnętrznych zr. 1858;—Archiwum dóbr Kuchary. —„Rzut oka na stan izraelitów w Polsce, czyli wykrycie błędnego z nimi postępowania na aktach rządowych oparte“. Warszawa 1831 (str. 57). —

Kolonizacya żydów na ziemiach R z p 1 i t e j na Litwie i Rusi ma już długą historyę.

s. r,

Pierwsze jej początki odnieść należy do roku 1802. Koleje tych zamierzeń prawodawczych były w wysokim stopniu niedoskonałe. Żydzi pragnęli nabywać ziemie w miejscu stałego zamieszkania; odmawiano im, nakazując emigra-cyę do bardziej odległych miejscowości. Gdy szukali ziemi w miejscowościach wskazanych — dowiadywali się, że ziemi niema. Władze miejscowe, pomimo wskazówek władz centralnych, chętnie usposobionych dla K-cyi żydów, uja-

Kolonie uniwersyteckie i społeczne w An-    matycznie nauką. Wreszcie członkowie K-ij

glii i Ameryce. Głębsze ukochanie ludzi i dą-    wstępują do rad szkolnych (School Boards) i tu-

żenie do osłabienia antagonizmów klasowych,    taj świadczą istotny pożytek, jako znający dodo większego zespolenia różnych warstw spo-    skonale stosunki ludności miejscowej. Opieka

łecznych powołało do życia cały szereg organi-    nad ubogimi stanowi jedną z najważniejszych

zacyj—kolonij (se 111 e m e n t s). W tym kierunku    trosk K-ii. Usiłują one nieco osłabić surowość

biegła myśl i uczucia genialnego Arnolda ustaw o ubogich, czy-to przez bezpośrednie Toynbee (ob.). To też pierwszą K-ę (1885) zajmowanie się ubogimi, czy też przez stałe nazwano jego imieniem T o y nb e e-H a 11; dzi- podnoszenie tej kwestyi w społeczeństwie, siaj istnieją w Anglii oprócz tego Oxford-Hou- Zdrowotny stan ludności polepsza się w tych se, Mansfield-House, kolonia Bermondsey, Cam-    dzielnicach, gdzie istnieją K-ie, gdyż członkowie

bridge-House, Caons-House, Chalfont-House, New-    ich ułatwiają ubogim pomoc lekarską, a nawet

man-House, Browning-Hall, K-a Passmore Ed-    przy niektórych K-ch istnieją szpitale lub choć-

wards, K-e kobiece Southmark, w Canning    by prawidłowo zorganizowana pomoc lekarska.

Town i w Mayfield-House w Londynie. Ponad-    Następnie dla ułatwienia biedakom załatwiania

to istnieją K-e w Glazgowie, Brystolu, Man-    sporów—K-ie posiadają swoje biura adwokackie,

chesterze i Edynburgu. Studenci uniwersytetu które bezpłatnie zajmują się sprawami ubo-podczas studyów lub po ich ukończeniu za- gicli. Niemałą rolę odgrywa prawidłowe or-mieszkują w miejscach zaludnionych przez ganizowanie rozrywek — ta część działalności niższe ubogie sfery społeczeństwa. K-e więc posiada wielkie społeczne znaczenie, jako od-odgrywają rolę klasztorów społecznych; i wstęp czynnik przeciw niemoralności. Utworzono kluby do nich i wyjście z nich jest dowolne. K-e takie dla młodzieży, w których uczestnicy bądźto oddają nie mają ściśle określonego z góry planu dzia- się różnym ćwiczeniom i grom gimnastycznym, łania, który się dopiero wytwarza w miarę bądź organizują wycieczki za miasto. Podobne rozwoju poszczególnych instytucyj. Każdemu kluby istnieją osobno dla mężczyzn i osobno z członków pozostawiona jest przytem swoboda dla dziewcząt. K. nadto stwarzają jeszcze innego działania. Pomimo to wytworzył się pewien rodzaju zjednoczenia: powstają chóry amator-określony kierunek, w którym idzie praca spo- skie, orkiestry, których artyzm wysoce się roz-łeczna: K-a jest obserwatoryum życia społe- wija. Na wzór K-ij męskich w r. 1887 po-cznego i twierdzą młodych sił w walce z nę- wstała pierwsza K-a przez studentki zorgani-dzą i ubóstwem. Widoczne są już skutki ich istnie- zowana — kobiety łatwiej mogą wypełniać te nia: w części zatarła się już nieufność warstw wielkie zadania miłości, jakie nakreśliły sobie wydziedziczonych, a do organizacyi miejsco- K-ie. Utworzyły one dla dziewcząt robotnic spe-wego zarządu wprowadzono nowe przepisy cyalne kluby, które mają im zastępować brak wyższej wznioślejszej działalności. Szczególną ciepła rodzinnego i chronić je od upadku mo-uwagę zwrócono na popularyzowanie wiedzy, ralnego. Kluby następnie wdrażają członkinie-Dla dorosłych analfabetów utworzono specyal- robotnice w życie społeczne, np. powstała spół-ny typ wolnych wykładów, gdzie spotykają się ka kooperacyjna szwaczek. W miejscowych tylko ludzie na jednym poziomie wykształcenia instytucyach samorządnych członkowie K-ij wy-stojący, np. wykłady niedzielne dla dorosłych, stępują jako rzecznicy interesów najbiedniej-Dla młodzieży, która ukończyła początkowe szych warstw, i jako tacy oddają im rzetelną szkoły i chciałaby rozszerzyć zakres swych wia- usługę, pracując w komitecie prac publicznych domości, utworzono przy K-ach osobne stałe i przeróżnych miejskich biurach. Przy K-ach systematyczne wykłady. Odbywają się one wreszcie istnieją domy noclegowe, przytułki w całym szeregu kółek samokształcenia pod w miastach i K. letnie po za miastem. Na wzór kierunkiem specyalistów-popularyzatorów, wią- Anglii w Stanach Zjednoczonych Ameryki po-żą się w jedną całość, wchodzą w zakres roz- wstały podobne instytucye. Pierwsza K-a (oprócz szerzonych uniwersytetów (University Ex- właściwych K-ij nazwę tę noszą w Ameryce t e n s i o n, ob.). Taki uniwersytet wToynbee-Hall wszystkie organizacye społecznej samopomocy) posiada wykłady z dziedziny literatury klasycz- powstała w New-Yorku w r. 1867, jest to nej i nowożytnych, językoznawstwa, przyrodo- Neighbourhood Guild, następnie Hull - House, znawstwa, historyi, ekonomii politycznej, etyki, który odgrywa wybitną rolę w rozwoju ruchu a nawet przedmiotów technicznych, jakoto steno- roboczego, Andorer-House w Bostonie, Denison-grafii, rachunkowość, skarbowości, stowarzyszeń House, K-a na Rivington-Street w New-Yorku itp. Po ukończeniu tych szkół słuchacze by- i K. w Filadelfii, wreszcie Chicago Commons wają dyplomowani w zakładach rządowych. Istnieje kilka jeszcze pomniejszych. W ruchu Następnie istnieją wykłady doraźne, mają- kolonialnym Ameryki daje się zauważyć cieka-ce na celu poinformowanie, w ogólnych żary- we zjawisko: dążność do zrzeszenia na tym po-sacli, szerszych kół biednej ludności o najważ- lu działalności. Zrzeszenie K-ij uni wersy tec-niejszych zagadnieniach nauki i życia społecz- kich“ (College Settlements Associa-nego. Wykłady są przeznaczone dla ludzi, nie- t i o n) - - odegrało wybitną rolę w powstawaniu mogących w braku czasu zajmować się syste- ( nowych K-ij, oraz potrafiło ogromnie rozszerzyć

XI. Han.

nic.

sferę działalności już istniejących. Amerykańskie K-e są dzisiaj najlepszym narzędziem amerykanizowania różnorodnej ludności, oraz pierwszorzędnym organem społecznym w sprawie poznania ruchu roboczego oraz zapobiegania ewentualnym katastrofom ekonomicznym wśród warstwy robotniczej. Urządzają wspólne konferencye, wydają dziennik The Commons, który jest uznany za organ urzędowy K-ij amerykańskich. Przykład Anglii i Ameryki zaczyna wywoływać podobne zjawiska i na kontynencie Europy: w Paryżu powstała K-a t. zw. „Fondation Universitaire“. O K.-ch u-ch pisali: W.Reason „University and social Settlements“ 1898 (wkrótce wyjdzie polskie tłóma-czeaie). U nas: H. Radziszewski w r. 1898 w „Bibl. Warsz.“; Stan. Michalski w „Poradniku dla samouków“ IV, str. 365; L. Krzywicki „Za Atlantykiem“.

Kolonie zwierzęce, skupienia z mniejszej lub większej liczby osobników zwierzęcych, połączonych ze sobą w sposób organiczny. K. powstają w dwojaki sposób: 1) skutkiem zrastania się pojedyńczych osobników, co dość rzadko zdarza się w świecie zwierzęcym i 2) drogą rozmnażania bezpłciowego, mianowicie jeżeli nowopowstające przez niezupełny podział lub pączkowanie osobniki nie oddzielają się od organizmu macierzystego, lecz pozostają nadal w związku z nim. Nowopowstała K-a rozrasta się dzięki temu, że osobniki jej w dalszym ciągu rozmnażają się także drogą niezupełnego podziału lub pączkowania, a młoda generacya nie oddziela się znów od starszej. Wielkość, osiągana przez powstającą w ten sposób K-ę, zależy, naturalnie, z jednej strony od wielkości składających ją osobników, z drugiej od ich liczebności, która wogóle waha się w bardzo rozległych granicach. Co się tyczy kształtów K-i, to pomimo niezwykłej różnorodności przybiera ona najczęściej określoną postać dla pewnych rodzajów i gatunków zwierzęcych. Wogóle zależy od sposobu wzajemnego połączenia osobników. Tak np. w niektórych K-ch pojedyńcze osobniki są do tego stopnia ściśle połączone z sobą, że ścianki ich ciała zlewają się w jedną masę, w innych znów osobniki zrosłe są z sobą tylko dolną częścią ciała, a niekiedy jedynie wyrostki (t. zw. stolony) w kształcie korzeni łączą prawie zupełnie oddzielone od siebie indywidua. Pod względem ogólnej postaci warto odróżniać K-e drzewiaste, piórkowate, kłaczkowate i t. p. Większość K-j, przytwierdzona do jednego miejsca, pędzi życie siedzące, spotykają się jednak i swobodnie pływające lub pełzające. Osobniki K-i pod względem budowy swojej i czynności życiowych często bardzo są zupełnie jednakowe, w wielu jednak wypadkach istnieje posunięte do wysokiego stopnia zróżnicowanie ich, wynikające z fizyologicznego podziału prany, który wyciska, naturalnie, swoje piętno na budowie anatomicznej osobnika. W tym ostatnim przypadku powstają K-e róż nokształt-ne czyli polimorficzne w przeciwstawieniu do jednokształtuych, t. j. składających się z osobników jednakowych. Skutkiem istniejącego w K-ach polimorficznych podziału pracy, co jest niezmiernie korzystnem dla całej K-i, jedne osobniki, odżywiające, troszczą się o zdobycie pożywienia, inne, obronne, służą wyłącznie do obrony K-i od wrogów, trzecie wreszcie, rozrodcze, biorą udział tylko w sprawie rozmnażania się i t. d. — Zdolność tworzenia K-j istnieje u pierwotniaków, gąbek, jamochłonów, robaków, mszywiołów i osło-U pierwotniaków (Protozoa) K-e powstają przeważnie drogą niezupełnego podziału, dzięki czemu osobniki potomne nie rozbiegają się, lecz pozostają w skupieniu, objęte wspólną osłoną. U niektórych promieniowców {Radiolaria), np. u Collozoum inerme, wskutek podziału torebki środkowej ua liczne potomne przy jednoczesnem zachowaniu się zaro-dzi zewnątrz-torebkowej w stanie niepodzielo-nym, powstają osobniki zbiorowe, a mianowicie: we wspólnej, stopniowo rozrastającej się osłonce galaretowatej pogrążone są liczne torebki, połączone siecią zarodzi zewnątrz-torebkowej; ta ostatnia przedłuża się w nóżki na obwodzie K-i. Szczególniej ciekawe są pod względem morfologicznym wiciowce {Flagellata) zbiorowe z grupy toczkowatych ( Volvocineaè), istnieją tu bowiem zbiory komórek, w któ- • rych każdy osobnik może być pierwiastkiem rozrodczym, oraz takie, gdzie pośród osobników K-ii nastąpiło już zróżnicowanie na zwykłe, t. zw. cielesne (somatyczne) osobniki, i na rozrodcze, czyli płciowe. U niektórycli wiciowców, np. u Endorina degans, w czasie rozmnażania płciowego K-e różnicują się na męskie i żeńskie. Większość wiciowców kołnierzykowych posiada zdolność wytwarzania delikatnej cienkiej łodyżki, spoistej, rzadziej rurkowatej (np. u Codosiga botrytis), u nasady zwykle grubszej, na której osobnik przytwierdza się do podłoża. Łodyżka bywa pojedyncza albo rozgałęziona na wierzchołku i wówczas na końcu każdej odnogi osadzony jest jeden osobnik, przyczem sposób rozgałęzienia nadaje postać całej K-i. W gromadzie wymoczków (Infusoria) niektóre rodzaje, jak np. Car-chesium, Zoothamnium, Operctdaria tworzą również K-e.—U gąbek (Spongiae) spotykamy K-e, powstające drogą pączkowania lub zrastania się oddzielnych osobników. Składają się one z mniej lub więcej licznych osobników, w rozmaity sposób zrosłych i zachowujących w różnym stopniu swą indywidualność, albo zupełnie ją zatracających. Jako przykład można przytoczyć gąbkę słodkowodną (Spongilla fluviatilis), pospolitą w naszych wodach, która tworzy różnej wielkości K-e; (gałę-ziste, kraczkowate i t. p.), osiadłe na roślinach

Ko z-

wodnych, palach i t. d.; postać zewnętrzna K-i uwarunkowana bywa niekiedy zasadniczo przez podłoże, które gąbka pokrywa — U jamochłonów (Coelenteratn) oprócz rozmnażania płciowego istnieje jeszcze bezpłciowe, polegające na dzieleniu się i pączkowaniu, a osobniki powstające tą drogą nie zawsze oddzielają się zupełnie od ustroju macierzystego, lecz pozostają niekiedy z nim w związku, tworząc zbiory czyli K-e. Tak u stułbiopławów (Hydrame-dustie) osobniki powstałe drogą pączkowania po większej części pozostają z sobą w związku i tworzą K-e, złożone nieraz z ogromnej ilości osobników, których jamy pokarmowe znajdują się we wzajemnem połączeniu. K-e stułbiopławów najczęściej są drobnych rozmiarów. Niekiedy w nich jest ściśle przeprowadzony typ budowy drzewiastej: polip, powstający z jajka, wydłuża się coraz bardziej i tworzy pędy boczne, rozwijające się w nowe polipy (boczne), z których najniższe są najstarsze i rozgałęziają się w podobny sposób, jak pień główny. W innych wypadkach wzrost pierwszego polipa wkrótce ustaje; wydaje on tylko jeden lub dwa pączki boczne, których wzrost również ustaje, jak tylko wydadzą jeden lub dwa pączki i t. d. Dolny koniec K-i opatrzony jest pustemi, podobnemi do korzeni wypustkami, otoczonemi błonką; za pomocą tych Wypustek, które łączą się niekiedy z sobą na kształt sieci i z których często bierze począ-# tek kilka łodyżek, K-e przytwierdzają się ściśle do podłoża. Bardzo często w K-ch stułbiopławów osobniki nie wszystkie są jednakowe, lecz dwojakiego rodzaju (dwukształtność czyli dimorfizm); w niektórych zaś wypadkach odróżnić można nawet cztery rodzaje odmiennych osobników w tej samej K-i. W K-ach dwu-kształnych znajdują się: 1) osobniki w postaci hydropolipa, bezpłciowe, odżywiające K-ę i 2) osobniki o postaci hydromeduzy, t. j. płciowe, które albo mają zdolność odrywania się od K-i i prowadzenia życia samodzielnego, albo też pozostają zawsze w związku z K-ą i są mniej lub więcej zredukowane w budowie (t. zw. gonofory). W niektórych wypadkach, jak np". u Podocorj/ne, istnieją w K-i oprócz osobników odżywiających' i płciowych jeszcze dwa inne, przedstawiające zmodyfikowane polipy i pozbawione otworu gębowego, a mianowicie: 1) rurkowate, spiralnie skręcone, oraz

2) stożkowata, opatrzone twardym, zewnętrznym skieletem chitynowym, krótkiemi czułkami i licznemi komórkami parzącemi—t. zw. polipy obronne. — U większości korali (AntJ/o-zoa), wyjąwszy ukwiały, ma miejsce rozmnażanie bezpłciowe przez pączkowanie i dzielenie. Tworzące się przytem młode osobniki wyjątkowo tylko oddzielają się od organizmu macierzystego, zwykle zaś pozostają z nim w związku, tak, iż powstają K-e rozmaitej postaci: drzewiasto rozgałęzione, kraczkowate,

plackowate i t. d. Składają się najczęściej z licznych osobników i często dosięgają bardzo znacznych rozmiarów. Osobniki K-i koralowej bywają połączone wzajemnie albo bezpośrednio, albo też za pośrednictwem wspólnej masy miękkiej t. zw. cenencliymy, w której są jakby pogrążone; ta masa zawiera w sobie liczne przewody wzajemne, łączące jamy pokarmowe polipów. Osobniki K-i koralowej najczęściej są jednakowe; niekiedy atoli, np. u Pennafulidae, odróżniamy dwa rodzaje osobników: 1) większe polipy z pierzastemi czułkami i organami płciowemi, oraz 2) mniejsze, bezpłciowe, czyli t. zw. osobniki karłowate (z o idy) bez czułków, bez organów płciowych i z mniejszą ilością nici śródjelitnych; o ile się zdaje, zadanie osobników karłowatych polega głównie na wprowadzaniu i wyrzucaniu wody z przewodów Ki. — Klasyczny przykład K-i poliformicznej dają nam rurkopławy (Siphonophora). maite osobniki K-i rurkopławów, pływającej swobodnie, osadzone są na wspólnym pniu, który przedstawia zwykle długą rurkę, lub przypłaszczoną tarczę; na górnym końcu pień opatrzony jest w jeden pęcherz pławny czyli hydrostatyczny, albo w większą liczbę małych zbiorników powietrza (u pnia tarczowatego), dzięki którym K-a unosi się w wodzie w położeniu pionowem. Na pniu K-i odróżnić można następujące osobniki: 1) w górnej części pnia, poniżej pęcherza powietrznego (o ile istnieje) znajdują się tak zwane dzwonki pławne. Są to osobniki meduzo-wate, posiadające postać krążka meduzy; brak im rurki żołądkowej, otworu gębowego i czułków. Wskutek skurczów i rozkurczów dzwonka oraz rytmicznego przezto wciągania i wyrzucania wody z jamy podkrążkowej, dzwonki funkcyonują jako organy ruchu. 2) Poniżej dzwonków pławnych osadzone są na pniu t. zw. gon ofor y, czyli osobniki płciowe. Mają zwykle typową (niekiedy jednak bardzo uwstecz-nioną) budowę krążka stułbiopławów. W ścianie rurki żołądkowej rozwijają się produkta płciowe. 3) Tak zw. specyalne dzwonki pławne. Są to osobniki meduzowate, zbliżone z kształtu do zwykłych dzwonków pławnych, umieszczonych na górnym końcu pnia. Są zwykle mniejsze niż tamte i występują tu i owdzie w pozostałej części pnia. 4) Polipy odżywiające, workowate osobniki, z otworem gębowym i z jednym, blisko nasady polipa zaczynającym się, czułkiem, t. zw. nicią chwytną, która osiąga bardzo znaczną długość i opatrzona jest gałązkami boczuemi oraz licznemi skupionemi komórkami parzącemi. 5) Osobniki czułkowate, nie mające otworu gębowego i opatrzone komórkami parzącemi. 6) N a-krywki bez otworu gębowego i rurki żołądkowej służą jako daszki dla pewnych osobników K-ij.—Z powyższego opisu budowy rurkopławów

.-<p

«i!

\\

Eaasaaes«^

Fig.|68.

Fig. 63. Kolonia wiciowca (Gorfosiga boirytis': c kołnierzyk, / - fla-gellum (biczyk).— Fig 69. Kolonia rurkopława (HaUstemma tergestinum): a) pęcherz powietrzny, b) dzwonki pławne, c) polipy odżywiające, d\ nakrywki, e) nici chwytne,/; osob iki czutkowate. g) osobniki rozrodcze h) pień.

d,—"

.,c

K-d,

v-y

K.US*.

-f

m/p,

Fig 69.

it

Fig. 70.

Fig. 71.

Kolonie mszywiołów.

Fią. 70. Wystrzebka (Cristatella mueedo) w powiększeniu; «-slatoblasty—Fig. 71. Bu-gula avicularia postać; ogólna w wielkości naturalnej.

.i if

gsar; ^

■■

|J|j

Fig. 73.

Fig. 12

Koloni.; osłonie

Fig. 72. Ożarek (Bołryllus albicans). Fig 73. Amaruecium densum: a) wykształcone zwie żęta, ó) Gromady wytworzene na przezimowanie, z pączkami

Wielka Encykl. Powsz. I lustr. Zeszyt 291a Tom XXXVII

r.-i St.

wynika, że są to K-ie, złożone z osobników polipowatycli i meduzowatych i że wszystkie różnorodne części z wyjątkiem worka powietrznego są pojedyńczymi osobnikami K-ij. Taki pogląd na morfologiczny charakter ciała rurko-pławów do niedawna jeszcze panował pośród zoologów (Vogt, Leuckart). Obecnie jednak przeważa teorya Mjecznikowa i Haeckla, oparta na faktach embryologicznych, według której organizm rurkopława należy uważać za zmodyfikowaną meduzę z grupy Craspedota, opatrzoną licznemi pączkami meduzowatemi, w różnym stopniu wykształconemu Powstawanie K-ij u robaków (Vennes) należy do zjawisk dość rzadkich. U wirków (Tarbellaria) np. oprócz rozmnażania płciowego istnieje także bezpłciowe przez podział poprzeczny, przyczem młode osobniki powstające tą drogą pozostają jeszcze przez pewien czas w związku z sobą, tworząc swobodnie pływające K-ie łańcuchowe. Pośród przywr (Trematodes) daje się spotkać ciekawy przykład tworzenia się niewielkich wprawdzie, bo składających się zaledwie z dwóch osobników, K-ij drogą zrastania się (I)iplozoon paradoxum). Młode robaki po pewnym czasie łączą się z sobą parami vv ten sposób, że jeden osobnik swą przyssawką brzuszną chwyta wyrostek grzbietowy drugiego, a ten ostatni wykręca się i swoją przyssawką chwyta wyrostek grzbietowy pierwszego, tak iż zwierzęta na krzyż łączą się z sobą ; w tern położeniu zrastają się i przez całe życie pozostają w połączeniu. Robaki płaskie . z gromady tasiemców (Cestodes) prawie zawsze tworzą drogą pączkowania łańcuchy, które można uważać za K-ie. Łańcuch tasiemca składa się z osobnika bezpłciowego, t. zw. głowy (scolex), po za którą następuje mniejszy lub większy szereg członów (proglottis), t. j. osobników płciowych różnego stopnia rozwoju i różnej wielkości; w wypadkach pojedynczych oddzielają się one na wcześniejszem stadyum rozwoju i rosną dalej samodzielnie; w innych wypadkach łańcuch pozostaje wciąż nierozerwany. Wreszcie niektóre szczecionogi (Chaetopoda), np. (Syllis ramosa) przez boczne pączkowanie tworzą K-ie rozgałęzione. U mszy-wiołów (Bryozoa) drogą pączkowania również powstają K-ie rozmaitej postaci: u niektórych gatunków są silnie rozgałęzione, nakształt małych krzaczków lub drzewek, i wtedy albo sterczą pionowo, albo pokrywają obce przedmioty; u innych blaszkowate, przylegające do podłoża lub wznoszące się; w jeszcze innych razach tworzą masy bardziej zbite i t. d. Prawie zawsze K-ie mszywiołów są nieruchomo przytwierdzone, z wyjątkiem jednej formy słodkowodnej (Cristatella), która może zmieniać miejsce. U wielu mszywiołów, podobnie jak u stułbiopławów, rozwijają się różnorodne osobniki. Często np. oprócz osobników zwykłych rozwijają się t. zw. awikularye (avicularia),

małe osobniki bez czubków, gęby, przewodu pokarmowego, lecz z wielką ruchomą pokrywą, która może zamykać się i odmykać. Awikula-rye, jak się zdaje, są osobnikami obronnemi, chwytającemi łażące po powierzchni K-ii zwierzątka. Rzadziej zdarzają się t. zw. wibraku-le (vïbracula), również małe, zredukowane osobniki, których pokrywka rozwija się w długi wyrostek wiciowaty, poruszający się ponad powierzchnią K-ii. Pośród osłonie (Tunicata) w K-ch przebywają żachwy towarzyskie (As-cidiae sociales), żachwy złożone (Ascidiae com-positae v. Synascidiae), ognice (Pyrosoma) i sprzągle (Salpae). K-ia żachw złożonych tworzy miękkie, gąbczaste masy, przytwierdzone do podłoża, osobniki są zwykle ułożone w grupy, często bardzo gwiaździste. K-ie ognie mają postać grubościennej rurki, na jednym końcu otwartej, na drugim zamkniętej. Ściankę rurki tworzą liczne bardzo, gęsto obok siebie siedzące osobniki. — U sprzągli wreszcie powstają K-ie łańcuchowe, złożone z mniejszej lub większej ilości osobników płciowych, luźno z sobą połączonych. Ob. Organizm społeczny, Społeczeństwa organiczne.

Kolonizacya i kolonie. 1. Klasyfikacya. Pomimo powszechnego posługiwania się terminami „koloiiizacya“ i „kolonie“, treść tych pojęć nie grzeszy zbytnią ścisłością. Pod nazwą kolonizacyi słynie pospolicie wychodźtwo gromadne z kraju cywilizowanego do mało kulturalnego lub zupełnie pozbawionego kultury. W następstwie takiego wychodźtwa „powstaje kolonia, czyli państwo kolonialne, z n aj-dujące się w zależności od metropolii, tj. od państwa, z którego pochodzą wychodźcy“—oto jedna z definicyj, pod którą nie podchodzi wiele kolonij greckich i fenickich, oraz nowoczesnych. „Chociaż możnaby wyraz K-cya zastosować słusznie do rozszerzania się systematycznego Chińczyków w Azy i Wschodniej, Rosyan zaś w zachodniej, stosuje się przecież zwykle ten termin do miast lub grup społecznych, oddalonych od metropolii i wyraźnie od niej oddzielonych“, —zaznacza inna definieya. Taka nieścisłość definicyj bynajmniej nie jest przypadkową, ale wypływa z tego, że w mowie potocznej i w przyczynkach naukowych pod nazwą kolonizacyi obejmują objawy wychodźtwa i osadnictwa bardzo różnorodne. Mówi się o kolonizacyi rzymskiej w Galii, niemieckiej w Polsce, słowiańskiej w porzeczu Oki, polskiej na Rusi, i jeszcze dzisiaj lud o-sadników niemieckich nazywa u nas powszechnie kolonistami. A jednak ze stanowiska so-cyologicznego są to objawy zgoła inne niż o-sadnictwo zamorskie dzisiejsze, do którego właśnie coraz wyłączniej stosowaną bywa na-zu a K-yi. Z drugiej strony nawet w tern bardziej ograniczoDem znaczeniu w terminie „kolonie“ zawarto również objawy bardzo odmienne: za kolonię uchodzi zarówno archipelag

Samoański, jak Algier, Kanada lub Kamerun, a nawet Stany Zjednoczone doszły dziś do tego,^że treść pojęcia „kolonizacya“ poniekąd jest odmienną od pojęcia „kolonie“. Kolonizacya jest w ogóle objawem systematycznego osiedlania się jednego ludu na obszarach obcego narodu (w tern znaczeniu mówią w Niemczech o kolonizacyi Poznańskiego); kolonie zaś się to posiadłości zamorskie ludów europejskich. Teorya nadaremnie usiłowała zaprowadzić jakiś ład w tym zamęcie pojęć, stworzonych zwolna przez rozwój dziejowy. Zwłaszcza w Niemczech usiłowano niejednokrotnie określić szczegółowiej pojęcie „kolonizacyi“; dość będzie wymienić próby Roschera, Hübbe-Schleidena, Fabrie’go, Schäffle’go, von Stengela; ale słusznie E. Hasse oświadcza, że „co do klasyfikacyi objawów kolonialnych oraz istoty kolonizacyi niema zgody pomiędzy nauką a praktyką“. Hiibbe-Schleiden bodaj sięgnął najgłębiej w istotę rzeczy, podkreślając różnicę pomiędzy „ kolonizacyą“ a „ kulty wa-cyą“. Nazywa on kolonią tylko taki kraj, do którego naród nie tylko wysyła kapitały swoje, ale przedewszystkiem zaludnia go przez swoich członków całą masą. Dzielnicą kultywa-cyi będzie obszar, nad którym naród panuje za pośrednictwem kapitałów swoich i intelin-cyi. Koloniami wtem pojmowaniu rzeczy będą Algier, Kanada, Stany Zjednoczone itd.; natomiast w liczbie obszarów kultywacyi znajdą się In-dye, Filipiny, Peruwia, Kuba, Samoa i t. d. Większym daleko rozgłosem cieszy się klasy-fikacya Roschera, który odróżnia: 1) kolonie zaborcze. Osadnicy utrzymują się nie tyle z własnej pracy wytwórczej, ile z wyzysku politycznego cudziemców. Ale wyzysk jest możliwy dopiero na wyższym poziomie kultury, i dlatego kolonie tego rodzaju nie powstają na ziemiach dziewiczych albo w krajach mało zaludnionych. Jako przykład tego rodzaju kolo-nij można przytoczyć osadnictwo Normannów na Sycylii; Arabów w Indyach przedgangeso-wych. 2) kolonie handlowe, zakładane pospolicie przez nieznaczny odłam wychodźców, niekiedy tylko na czas ograniczony opuszczających kraj swój. Pospolicie w początkach są one jedynie faktoryami handlowemi i dopiero z biegiem czasu przybierają rozmiary kolonij. Powstają zwykle w krajach odznaczających się wielkiemi bogactwami naturalnemi, a jednocześnie niskim poziomem kultury. Wychodźcy organizują stałą wymianę pomiędzy metropolią a tuziemcami, wciskając się pomiędzy nich jako pośrednicy. Do liczby takich kolonij handlowych należy dzisiaj Kamerun, Senegainbia itd. 3) kolonie plantacyjne, „cieplarnie Europy“ („obszary kultywacyi“ Hübbe-Schleidena), rozwijają się zwykle z kolonij handlowych, w strefie zwrotnikowej. Zajmują się produkcyą tak zwanych towarów kolonialnych (surowców dzielnic podzwrotni

kowych, takich jak kawa, cukier trzcinowy, herbata, korzenie, ryż, bawełna itd.); robotnikami są tubylcy, lub sprowadzeni niewolnicy, kierownikami—nieliczni wychodźcy. Tutaj należą Indye niderlandzkie, dawniej Brazylia, Luizyana i t. d. 4) kolonie rolnicze, „klapy bezpieczeństwa“ dla państw gęsto zaludnionych. Wychodźcy tłumnie opuszczają kraj rodzinny, bądź-to z winy przeludnienia i braku środków utrzymania, bądź z przyczyn politycznych, religijnych i in. Są to przeważnie przedstawiciele warstwy pracującej, którzy na dalekiej obczyźnie szukają dla siebie własnego warsztatu pracy i marzą o posiadaniu ziemi i własnoręcznej pracy rolnej, opuszczają zaś ojczyznę na zawsze, ażeby wrosnąć na stałe w glebę obcą. Szukają ziemi niezajętej, a więc udają się do krajów znajdujących się na bardzo niskim poziomie kultury. Takiemi koloniami były lub są Traus-waal, Kanada, Stany Zjednoczone. Do powyższej klasyfikacyi możnaby jeszcze dodać k o-lonie deportacyjne. Rola dziejowa każdej z wyszczególnionych kategoryj jest bardzo odmienna. Starczy rozpatrzeć kolonizacyę fenicką handlową a rolniczą angielską, ażeby przekonać się o tern. Osady, powołane do życia na obczyźnie przez wielkie miasta handlowe fenickie, były przedewszystkiem kantorami (faktoryami, jak brzmi termin utarty) i naturalnie, nie posiadały w zasadzie zdolności przetrwania upadku metropolii. Leżały z konieczności w znacznej odległości od siebie, bo gdyby znajdowały się w pobliżu, stwarzałyby sobie wzajemnie konkurencyę; były miejscami składu towarów i wymiany. Nikt nie osiedla się w takiej kolonij na stałe, ale opuszcza ją, zebrawszy majątek, a więc nie zaprząta się sprawą objęcia w trwałe posiadanie samego kraju. Wyzysk ludności okolicznej przez taką osadę robigroszów nie zna granic, tubylcy zaś czekają jedynie dogodnej chwili, ażeby odwzajemnić się z orężem w ręku. Natomiast kolonizacya rolnicza stwarza trwałe siedziby i prowadzi zwolna do powstania nowych a bardzo kwitnących społeczeństw. Za przykład służyć mogą Stany Zjednoczone. Otóż rozwój dziejowy w pierwszych okresach swoich idzie przeważnie i niemal jedynie torem kolonizacyi handlowej, a niekiedy zaborczej. Handlowemi były wszystkie kolonie fenickie i znaczna większość greckich. Wywarły one niezmierny wpływ na postęp kultury, przyczyniły się do postępu myśli, ale posiadały byt krótkotrwały i dość znikomy. Trwalsze rezultaty wydała kolonizacya rzymska, posiadająca charakter zaborczy, a raczej zaborczo-rolniczy. Wielki przełom w życiu Europy, związany z odkryciem Ameryki i opłynięciem Afryki, daje początek wielkiej pracy kolonizacyjnej. Pierwsze kolonie posiadają znowu charakter zaborczo-handlowy, są faktoryami, w których ogniskuje się wyzysk

tik“ (Hamburg 1881); tenże politik

ekonomiczny i polityczny tłumów ludności tubylczej. Z biegiem czasu z tych kolonij zaborczych rodzą się państwa Ameryki południowej: niewielka liczba osadników rozpływa się w ludności tuziemnej, a raczej z pomieszania się tubylców i przybyszów powstaje nowa grupa społeczna, w której warstwy wyższe pochodzenia europejskiego stronią od pracy wytwórczej,—grupa mało zdolna do postępu, po/bawiona tężyzny antropologicznej, a niekiedy zaledwie wegetująca. To znowu z kolonij zaborczych i handlowych ukazują się kolonie plantacyjne; do ich liczby należą wszystkie prawie kolonie holenderskie z wyjątkiem państw Afryki ^południowej ( Rzeczypospolitej Orańskiej i Transwalu). Ale obok typu dawnego, zabor-czo-handlowego, zaczynają powstawać kolonie rolnicze, a więc Kanada, Stany Zjeduoczone, Afryka południowa, Australia te ogniska posuniętej daleko kultury, nadające kolonizacyi nowoczesnej zgoła odmienne piętno. Ten typ kolonij przeważa obecnie, a jego wzrost niewątpliwie jest zwiastunem nowego okresu w dziejach rodzaju ludzkiego — okresu oceanicznego, kiedy cały glob ziemski będzie zespolony w jedną wielką organizacyę międzynarodowego podziału pracy i wymiany produktów. Kolonizacya rolnicza chwili obecnej jest objęciem przez rasę białą globu całego a przynajmniej jego stref umiarkowanych, w posiadanie, już nie dorywcze, ale stałe. —Bibliografia: P. Leroy-Beaulieu „De la colonisation chez les peuples modernes“ (1887); Hübbe- Schleiden „Ueberseeische Poli-

„ Kolonisationsund Kolonisationstechnik“ (tamże 1883); Roscher u. Jana sch „Kolonien, Kolonial-politik und Auswanderung“ (Lipsk 1885); Schaffie „Kolonial-politische Studien“ (Zeitschr. für die gesammte Staatswisse nschaft 1886 — 1888); E. Hasse „Kolonien und Kolonialpolitik“ („Handwörterbuch d. Staatswiss.).

II, Dz i e j e kolonij / kolonizacyi. Biorąc termin „kolonizacya“ w ściślejszem znaczeniu, tj. wykluczając to, co dzisiaj nazywają kolonizacyą wewnętrzną, a więc odbywającą się w obrębie tego samego państwa (tutaj należą „kolonie“ rzymskie), można w rozwoju K-ij odróżnić dwie epoki: śródziemnomorską i oceaniczną, a) Epoka śródziemnomorska. Fenicyanie występują w dziejach jako pierwsi kolonizatorzy, a działalność ich w tym kierunku sięga według Lenor-mand’a XVII w. przed N. Chr. Najpierw Sidon, później Tyr przywodzą temu osiadaniu na obczyźnie. K-cya fenicka okresu sidońskiego rozpościera się przedewszystkiem na wschodnie dzielnice wybrzeży morza Śródziemnego. Si-dończycy zakładali faktorye, z których wyrastały z biegiem czasu miasta-kolonie (na Cyprze, Krecie, wzdłuż wybrzeży Cylicyi). Ale pod wpływem handlu ukazują się współzawodnicy—Grecy, którzy zwolna rugają Fenicyan z powyżej zaznaczonych stanowisk. Syryjczycy naówczas zaczynają zakładać faktorye i kolonie w zachodnich dzielnicach morza Śródziemnego. Gades, Utyka i in. miasta powstają w XII w., może już w następnym wieku założoną zostaje Kartagina. K-cya fenicka zaczyna chylić się ku upadkowi około w. VIII przed Chr. W tym czasie Fenicyanie ustępują przed Gr e-kami z morza Egejskiego, później z Sycylii. Wreszcie upadek Fenicyi kładzie zupełny kres tej działalności kolonizacyjnej. Wprawdzie Kartagina obejmuje spadek po macierzy, ale nadaremnie usiłuje go rozszerzyć. Ginie ona w walce, którą toczy o posiadanie Sycylii. O działalności kolonizacyjnej Fenicyan można śmiało powtórzyć wyrzeczenie Lenormanda: „Oprócz dwóch wyjątków (Teł) w Beocyi i Kartaginy w Afryce) Fenicyanie, nawet w okresie największej swej potęgi i kiedy handel morski całego świata starożytnego znajdował się w ich ręku, powołali do życia jedynie zwyczajne faktorye. Ale zakładali je wszędzie, i faktorye te wywarły wpływ niezmierny na kraje, w których istniały. Stały się jądrem wielkich miast, gdyż tubylcy, będący jeszcze w stanie dzikości, gromadzili się pośpiesznie dokoła faktoryi feni-ckiej, wskutek korzyści i powabów życia cywilizowanego. Faktorye te były energicznemi o-gniskami krzewienia się przemysłu i cywiliza-cyi materyalnej “. (Szczegóły ob. Fe nic y a, ko 1 o n ie). Kolonizacya grecka posiadała rozmiary bardziej imponujące. Historyków zdejmuje podziw na widok tej działalności szczepu greckiego, który pokrył swemi koloniami wszystkie wybrzeża Azyi Mniejszej, zachodniej i południowej, Tracyi, Illiryi, a nadto zaludnił Cy-renaikę, Włochy południowe, wyspę i wysepki wschodniej części morza Śródziemnego. Niektórzy, jak Caillemez, usiłowali dowieść, iż źródła starożytne przesadzają, zaliczając do kolo-nij greckich miasta, które nie były koloniami; inni, jak Curtius E., oświadczali, iż kolonizacya jońska w Azyi Mniejszej odbywała się w kraju, gdzie siedziały oddawna grupy greckie. Na to można odpowiedzieć, wskazując Anglię dzisiejszą, która w ciągu trzech wieków zdołała skolonizować olbrzymie przestrzenie, a jednocześnie stale wzrastała w ludność. Nadto kolonizacya grecka odbywała się o wiele dłużej. Rozpoczyna się ona tłumnem wychodźtwem do Azyi Mniejszej i na wyspy morza Egiej-skiego, wywołanem przez najazdy „doryckie“; część zwyciężonych, zamiast poddania się zwycięzcom, opuszczała kraj ojczysty. Początek pierwszym koloniom dają szczepy eolskie, ale Jończycy założyli najważniejsze (w tej liczbie Efez i Milet). Wychodźtwo to ku wschodowi ciągnie się od wieku XII do X przed Chr. Drugi okres kolonizacyi greckiej zaczyna się około w. VIII przed Chr. w koloniach Azyi Mniejszej i przybiera już piętno nieco odmien-ne i kiedy kolonie okresu pierwszego powstają jako wytwór konieczności i są dziełem wychodźców, którzy poszukują nowych sadyb w zamian dawnych, natomiast zakładaniu K-ij w okresie drugim przyświecają cele polityczne, chodzi tam bowiem o wyzysk obczyzny, niekiedy zaś o odprowadzenie żywiołów ludowych, niespokojnych. Pracy kolonizacyjnej drugiego okresu daje początek Milet, a kieruje się on względami handlowemi. Wogóle pobudka handlowa potężną grajrolę w tym okresie. Tworzą się, jako ogniska handlu lub upusty niespokojnych żywiołów albo nadmiaru ludności kolonie na wybrzeżach Tracyi, morza Czarnego i Adryatyc-kiego, Sycylii, Włoch, Gallii, w Cyrenaice (szczegóły ob. Kolonie greckie). Kolonizacya rzymska posiada jeszcze inny charakter: jest K-ą wewnętrzną i należy do tej samej kategoryi zjawisk, co kolonizacya przez Niemców Słowiańszczyzny połabskiej i ziem pruskich. b) Epoka oceaniczna. Druga wielka e-poka rozwoju kolonij rozpoczyna się z epoką wielkich odkryć geograficznych (odkrycie Ameryki 1492, przybycie Yasco de Gamy do Indyj 1498), a rozwój posiadłości kolonialnych przyśpiesza narodziny wielkiego przemysłu i jest wielką dźwignią industryalizmu nowoczesnego. Wielkie odkrycia geograficzne, otwierając w krainach zamorskich obszerne rynki, umożliwiły przejście od rzemieślniczego trybu produkcyi do wszelkich przedsiębierstw, rabunek zaś dalekich krajów stworzył obfite kapitały w ręku warstw kupieckich, zniżył stopę procentów, zapłodnił kapitałami Europę. Innemi słowy, podboje kolonialne przyśpieszyły tak zwaną a k-kumulacyę pierwotną (kapitałów), ów grzech pierworodny, z którego zrodził się kapitalizm industryalny doby nowoczesnej. „Odkrycie złotodajnych i srebrodajnych krajów A-meryki, wytępienie, obrócenie w niewolę i pogrzebanie żywcem tubylców w kopalniach, poczynający się podbój i rabunek Indyj Przed-gangesowych, zamiana Afryki na zwierzyniec, gdzie zwierzyną są czarnoskórzy: oto zwiastuny nastającej ery produkcyi kapitalistycznej. „Te zdarzenia tak sielankowe były główną dźwignią akkumulacyi pierwotnej. Po nich nastąpi wojna handlowa pomiędzy ludami Europy, a jej widownią będzie cały glob... W Indyach wyrastały majątki jak grzyby po deszczu, a akku-mulacya pierwotna żwawo biegła, acz na to nie trzeba było / kieszeni wyłożyć nawet szeląga... Jak w cieplarni pod osłoną systemu kolonialnego dojrzewały handel i żeglarstwo morskie... oraz system długów państwowych“. (K. Marx). Rola różnych krajów w rozwoju akkumulacyi pierwotnej rozdziela się pomiędzy nie i odpowiednio do ich działalności kolonizacyjnej, a dzieje tej akkumulacyi pozostają w związku jaknajściślejszym z postępem i sposobami kolonizacyi. Poczesne miejsce w sprawie gromadzenia bogactw przypada kolejno Portugalii,

Hiszpanii, Hollandyi, Francyi i Anglii, a to odpowiednio do ich przodowania każdorazowego w zakresie działalności kolonialnej. Obszary i bogactwa zamorskie jednocześnie rozstrzygają o politycznem znaczeniu wyszczególnionych mocarstw. Należy się więc przyjrzeć szczegółowiej rozwojowi i upadkowi wpływów Kolonialnych każdego z tych państw.

Portugalia. Już w połowie XV w. Portugalczycy żywo krzątają się nad zawiązaniem stosunków handlowych z dalekiemi okolicami, a położenie geograficzne pozwala im wyprzedzić pod tym względem Rzplite handlowe Włoch, tak samo jak Hollandya zniszczy, dzięki temu samemu, znaczenie Hanzy. W połowie XV w. zajmują Maderę, oraz wyspy Azorskie i kilka punktów nad zatoką Gwinejską, w r. 1480 wyspy Zielonego Przylądka a pchani logiką wypadków ważą się na opłynięcie Afryki i dotarcie bezpośrednie morską drogą do Indyj Wschodnich. Umowa w Tordesillas w r. 1494 zapewnia im swobodę działania: doszedłszy do skutku dzięki staraniom Aleksandra VI papieża dzieli pomiędzy Hiszpanią a Portugalią, pomiędzy wyzysk wojskowy a handlowy, cały świat poza europejski, na dwie połowy linią de-markacyjną, idącą od jednego bieguna do drugiego w odległości 370 mil na zachód od wysp Azorskich. Krainy, leżące na zachód od tej linii, miały należeć do Hiszpanii, na wschód—do Portugalii. Tylko te dwa państwa uczestniczą w podziale globu, przez nie będzie przepływał w ciągu wieku potok bogactw, który podmyje gospodarstwo średniowieczne Europy i da początek epoce kapitalistycznej. Umowa z r. 1494 zwiastuje upadek dawnych ognisk handlu: Wenecyi, Genui itd., odwraca drogę handlową ze szlaków lądowych i śródziemnomorskich na wody oceanów. Portugalczycy, otrzymawszy wschód, znaleźli tam kraje o rozwiniętej cywilizacyi, ludne, zamożne, płynące, nie miodem i mlekiem wprawdzie, ale cenniejszemi wytworami krajów zwrotnikowych; opłynięcie Afryki i dotarcie do Indy i Wschodnich czyni ich panami handlu międzynarodowego ówczesnego. Świadomie dążą oni do: 1) zajęcia miejsca Arabów w krajach i na morzach Lewantu i opanowania handlu na rynkach tamtejszych; 2) otrzymania drogą przymusu lub ustępstwa dobrowolnego od państw wschodnich monopolu handlowego i prawa wznoszenia fortów; 3) skierowania towarów z morza Czarnego i zatoki Perskiej na drogę morską, idącą dokoła Afryki. Słowem, chodzi im o wytworzenie wielkiego systemu wyzysku handlowego, a powodzenie uśmiecha się do nich. Już w r. 1515 Portugalczycy wyrugowali Arabów z całego wybrzeża afrykańskiego oceanu Indyjskiego, z najważniejszych punktów morza Czerwonego i zatoki Perskiej, z Malty, Cejlonu i wybrzeża Mala-barskiego, a nadto przedostali się już na Ma-lakkę. Posiadają około 30 faktoryj, mają dostęp do wszystkich portów, wielu władców opłaca im haracz i pozwala na budowanie fortów. Lndye są wice-królestwem portugal-skiem od r. 1505; Franciszek d’Almeida (1505 — 1509) i Alfons d’Albuquerque (1509 — 1515) umieją wzmódz jego potęgę, a ich następcy nie u-stępują im w dzielności. Około r. 1529 Portugalia ma liczne porty i faktorye nietylko już na wybrzeżu Koromandelskiem, ale w Birmanii i Siamie, na Sumatrze, Borneo, Celebesie, Tidorze, a jej kupcy odwiedzają nawet' Kanton. Cały handel z Azyą spoczywa w jej ręku. Lizbona zaćmiła Wenecyę; była podówczas największem miastem Europy i głównem składowem miejscem towarów kolonialnych. W tern rozszerzaniu posiadłości Portugalczycy zetknęli się z Hiszpanami, którzy, przez Amerykę południową i ocean dosię-gnęli wysp Moluckich. Umowa z r. 1529 wyznacza pomiędzy obu mocarstwami drugą linię demarkacyjną: wyspy Zundzkie, Moluckie, Filipińskie (nominalnie), Celebes pozostają przy Portugalii, dej potęga kolonialna wzrasta nieustannie, faktorye mnożą się, aż wreszcie w r. 1570 trzeba podzielić posiadłości azyatyckie na dwa wicekrólestwa. Portugalczycy są handlarzami, wabią ich krainy cywilizowane, które posiadają podostatkiem produktów na wywóz. Z tego powodu krzątają się już nie tak gorliwie nad rozciągnięciem władzy swojej nad Afryką. Swoją drogą i tutaj zajmują coraz większe przestrzenie, osiadają w latach 1515 — 1540 w Gwinei, w latach 1575 — 1584 w Kongo i w Anglii, i to dopiero wtedy, gdy poczyna się handel niewolnikami, z którego zyski usiłują zmonopolizować. W r. 1503 zajęli nadto Brazylię — na przekór umowie r. 1494, co jednak przeszło niepostrzeżone, dzięki niskiemu poziomowi ówczesnej wiedzy geograficznej. W r. 1580 państwo Portugalskie jest najrozleglejszem na globie, jego linia wybrzeżna ciągnie się w Afryce i Azyi przeszło 5 000 mil, w Ameryce — na tysiąc. Ale dość krótko trwała ta potęga. Spoczywała wszędzie na faktoryach handlowych, kraj zaś mały, jakim jest Portugalia, nie rozporządzał dostatecznie silnemi zasobami dla ich obrony. Poprzestawał na pośrednictwie, ale nie umiał zorganizować w ojczyźnie ognisk produkcyi, jak tego dokona Anglia. Hołdował wyuzdanemu wyzyskowi, a to nienawiścią kuniej przejmowało ludy Dalekiego Wschodu. Kiedy więc ukazał się przeciwnik (a była nią Hollandya), który tak samo był zaprawiony do spełniania roli pośrednika handlowego, cała potęga portugalska rozwiała się szybko, właśnie tam, skąd czerpała soki najpożywniejsze, a mianowicie w Indyach; Afryka była zbyt barbarzyńską, a więc za ubogą, ażeby pociągać współzawodników. Brazylia zaś posiadała ludność jeszcze niżej stojącą w kulturze, i właśnie dlatego była jedynym krajem, w którym Portugalczycy zapuszczali korzenie (Systemowi koonizacyi obszarów brazylijskich hołdowała z tych samych powodów Hiszpania w swoich posiadłościach amerykańskich, ob. niżej). Połączenie Portugalii z Hiszpanią dostarcza Hol-lendrom okazyi do rozpoczęcia jawnej walki. Filip II w r. 1594 zamyka porty portugalskie dla Holendrów i tym czynem jedynie zachęca ich do zawierania bezpośrednich stosunków handlowych z Azyą. Zbrojną ręką od r. 1615 odbierają Holendrzy Portugalczykom jedną dzielnicę po drugiej i już w r. 1619 na jednakiej z nimi stopie siedzą w Indyach Wschodnich, później w Birmanii i Siamie, a w r. 1639 dostają się do Japonii, w r. 1640 zagarniają Malakkę i część Cejlonu, a zarazem różne punkta w A-fryce i północną Brazylię. W ślady Hollandyi idą Francya i Anglia. Portugalia przypisuje swój upadek jedynie unii z Hiszpanią, ale choć w r. 1640 odrywa się od niej, przecież przekonywa się niebawem, iż przyczyny zaniku jej potęgi tkwią głębiej. Dopiero Anglia powstrzymuje dalszy rozkład Portugalii, zapewniając jej traktatem r. 1703 swoją opiekę. W ciągu w.

XVIII    posiadłości jej cieszą się nietykalnością, ale P. korzysta z tego przeciągu czasu, tak, iż umie tylko wyzyskiwać, ale nie budować. Ciągnie bowiem korzyści z kolonij, zamieniając na zbiorniki dostarczające żywego towaru ludzkiego: Angolę, Kongo, Mozambik; kolonista portugalski a handlarz niewolnikami—to jedno. Jedynie Brazylia rozwija się pomyślnie, przekształcając się z kolonii zaborczej na plantacye. Wiek

XIX    znowu podkopuje potęgę kolonialną Portugalii, która w epoce industryalizmu i nowych prądów kolonizacyjnych wciąż hołduje zasadom kolonialnym z okresu pierwotnej akkumulacyi i rabunku. Oddzielenie Brazylii, ograniczenie a następnie zniesienie zupełne handlu niewolnikami, współzawodnictwo krajów przemysłowych podważają wpływ kolonialny Portugalii, która jest o tyle niezdolną do wdrożenia swej polityki kolonialnej w nowe tory, iż po ograniczeniu handlu niewolnikami dobrowolnie opuszcza Gabon, Gwineę itd. Obecny * stan kolonij portugalskich, ob. Kolonie współczesne.

Hiszpania. Działalność kolonizacyjna Hiszpanów rozpoczyna się jednocześnie ze wzrostem kolonij portugalskich, ale posiada zgoła inne piętno; nie chodzi tam o organizowanie sieci ognisk handlowych — rolę, którą po Portugalii obejmie Hollandya, ale o pospolity zabór wojskowy, o wyzysk nowych posiadłości w duchu ustroju feodalnego. Portugalczycy, a na-u stępnie Hollendrzy są kolonizatorami, którzy poczęli się z ducha miejskiego, zrodzili z rozwoju handlu; zabory hiszpańskie dają upust żywiołom ustroju feodalnego, które według wzorów pańszczyzny organizują wyzysk. Chyba nie przypadek sprawił to, że Portugalczycy zwrócili się ku Indyom i wogóle wschodowi, gdzie w danym okresie jedynie zręczność handlarska mogła ciągnąć zyski, Hiszpanie zaś ku Ameryce, w której wojakowi przypadło poczesne miejsce. Wzrost potęgi kolonizacyjnej hiszpańskiej rozpoczyna się z okryciem Ameryki (1492). Już na wielkich Antyllach Hiszpanie stwarzają w całej okazałości właściwy sobie system kolonialny: ziemie najlepsze zostają podzielone pomiędzy zwycięzców, do dominium przypisaną zostaje pewna liczba tybylców, którzy będą grunta uprawiali na rachunek pana. System ten, tak zwanych repartimientos (powtarzający się w Brazylii), był odtworzeniem w koloniach systemu pańszczyzny. W miarę odkrywania nowych krajów (1509 odkryto Ju-katan, Honduras i przesmyk daryeński; w 1512 Florydę, 1513Peruwię, 1518 Meksyk itd.) z podboju ich ów ustrój rozszerza się na coraz dalsze dzielnice. Podbicie Meksyku przez Corteza (1519—1537), Peruwii i Quito przez Pizarrów (1524—1541), Venezueli (1532), N. Granady (1536), Chili (1536 — 1540) oddaje Hiszpanii władzę nad całą Ameryką środkową i południową z wyjątkiem Brazylii. Cały ten zabór jest dziełem prywatnej inicyatywy różnych awanturników; korona ogranicza się na udzielaniu zachęty, rozdawnictwa tytułów i dominiów, a jednocześnie stawianiu przeszkód ruchliwszym osobom, ażeby nie wzmogły się w siłę i nie pomyślały o niezależności. Potok złota przepływa przez ręce prywatne i omija kasę państwową, a gospodarstwo odbywa się według wzorów dworu feodalnego. Awanturnicy różnego rodzaju niszczą nowe kraje mieczem i ogniem, a skończywszy rabunek orężny, zamieniają tubylców na niewolników faktycznych, znajdujących rychłą śmierć z nadmiaru pracy w kopalniach. Złoto spływa łatwo do rąk zwycięzców, ale jeszcze prędzej z nich ucieka. Tubylcy wymierają szybko, a kraje zaludnione zamieniają się w pustynie, co niebawem wywoła konieczność sprowadzania niewolników czarnych z Afryki i wytworzenia dominiów niewolniczych, tego ostatniego wyrazu kolonizacyi feodalnej. Pomiędzy „panami“ toczą się wojny; starczy tutaj wymienić walkę wieloletnią pomiędzy drużyną Pizarra a Corteza. Aż wreszcie korona, ażeby powstrzymać zupełną dewasta-cyę kolonij i jednocześnie zapobiedz oddzieleniu się ich, widzi się zmuszoną wziąć bieg spraw w swoje ręce. Dokonywa tego Karol V w r. 1542 pod wpływem dominikanina Las Casas , któremu chodziło o powściągnięcie nieludzkiego obejścia się z tubylcami. Karol V stworzył kontrolę nad koloniami w najwyższym stopniu scentralizowaną, ustanowił dwa wicekrólestwa (jedno ze stolicą w Meksyku, drugie w Limie) a jednocześnie zorganizował zarząd kościelny kolonij, ograniczył powstawanie rozległych dominiów, a najwyższą władzę powierzył trybunałowi specyalnemu w Madrycie, przekształconemu z dawnej „Rady do spraw Indyj“ (założonej w r. 1511). W wydanym zbiorze praw położono główny nacisk na powstrzymanie wzrostu ducha niezależnego w koloniach. Ku temu z jednej strony prowadziła nadmierna centralizacya, z drugiej niemal kastowe rozgraniczenie przywilejów i obowiązków różnych warstw ludności kolonialnej. Hiszpanie przybysze posiadali wszelkie przywileje i "tw '* ty dostęp do zaszczytów; kreolowie, tj. Hiszpanie urodzeni w koloniach, byli już upośledzeni, mieszańców przeciwstawiano zręcznie zarówno białym jak i tubylcom i nawet podzielono według barwy i, naturalnie, obdarzono różnemi prawami, murzynów zamieniono na niewolników, Indyanom pozwolono pozostawać pod rządami własnych zwierzchników, dano im wolność, ale pozbawiono ich jakichkolwiek praw. Handel zorganizowano według wzorów staroczesnych pod kontrolą surową odpowiedniej Izby, któ-r a rezydowała w Sewilli; jedynie z portu sewilskiego wolno było wychodzić statkom handlowym. Stworzono karawany morskie, o-kręty handlowe: całe ich gromady wychodziły w ozuaczonych odstępach czasu. Takich karawan było dwie: jedna udawała się z Hiszpanii do Peruwii, odwiedzając w Ameryce porty Por-to-Bello i Kartagenę, druga do Meksyku i stawała w Vera Cruz. Do tych trzech punktów zwożono towary z ościennych dzielnic; w ciągu 40-dniowego jarmarku odbywał się handel; ceny towarów regulowała taksa urzędowa. Ścigano każdy okręt cudzoziemski na wodach kolonialnych; cudzoziemca, który wysiadł w koloniach, czekała śmierć lub ciężkie roboty w kopalniach;. zniszczeniu ulegał każdy towar, który przybył nie na okrętach karawan. W tym szczególnym systemie polityki kolonialnej, nawskróś przcsią- * kłej duchem feodalnym, chodziło koronie, nie o kolonizacyę obszarów, ani o wzrost ich zamożności, ale tylko o zapewnienie wyłącznie sobie dopływu bogactw zamorskich, któreby umożliwiły jej zamożność. Był to zamach najwyższego pana feodalnego na samowolę i dochody panków, którzy z wassalów ustroju feodalnego przedzierzgnęli się na królewięta kolonialne, a jednocześnie była i próba obłożenia mytem wszelkich operacyj handlowych. Nie dziw, iż pankowie, mając na czele Gonzalesa Pizarro, odmówili posłuszeństwa, ale zostali zwyciężeni, a ich zamysły zmartwychwstały dopiero w w. XIX, kiedy jedna kolonia po drugiej zaczęła oddzielać się od Hiszpanii. W r. 1548 nowa ustawa już obowiązywała we wszystkich koloniach. Według tych wzorów zorganizowano i Filipiny, zajęte ostatecznie przez Hiszpanów w r. 1564: wice-króla oddano pod kontrolę owej rady do spraw Indyj, zorganizowano nową karawanę handlową, wychodzącą z Sewilli raz jeden do roku. W ciągu drugiej połowy w. XVI i całego w. XVII stan rzeczy w koloniach hiszpańskich pozostaje bez żadnej zmiany; jedynie misyonarze rozpoczynają swoją pracę organizowania komun gospodarczych wśród Indy an w Boliwii, Quito, Kalifornii, ale

zwłaszcza w Paragwaju (ob. Paragwaj, I cy a Wenecyą, a więc przewozi towary i zaj-państwo jezuitów). Pod pozorną nieruchliwością | muje się handlem. Gdy Lizbona pozbawiła We-stosunków jednak odbywa się rozkład: system | necyę dawnego jej znaczenia, Hollandya wci-karawan i monopolów handlowych nie omiesz- ska się pomiędzy to nowe ognisko towarów kuje wydać rezultatów jak uajujemniej szych. Wschodu a Północ. Naturalnie, poprzestawała Wojny, które następują po objęciu tronu hi- na tej skromnej, ale zyskownej czynności tylko szpańskiego w r. 1700 przez Filipa V, po- do pewnego czasu. Zamkuięcie w r. 1595 por-wstrzymują swobodną żeglugę karawan i zinu- tów portugalskich przed kupcami holenderski-szają rząd hiszpański do udzielania pozwoleń mi skłania ich do zawiązania stosunków bezpo-okrętom cudzoziemskim na zaopatrywanie kolo- średnich ze Wschodem, a w tej działalności uwy-nij w towary, a pokój w Utrechcie rozszerza datnia się odrazu wyższość ekonomiczna Hollan-te ustępstwa. Ulgi, ograniczone i niedostate- dyi i występują metody racy onalniejsze niż u Por-ne, rodzą przemytnictwo na wielką skalę, a nad- tugalczyków. Wprawdzie Hollandya pozostawia to rozwój stosunków handlowych i żeglugi czy- inicyatywie prywatnej wszystkie starania, za-ni kontrolę coraz trudniejszą. Kończy się tern, pewni wszy jej drogą prywatną liczne korzyści; że wreszcie rząd hiszpański zrywa z tradycya- ale ta inicyatywa wychodzi z pośród kupiectwa, mi okresu feudalnego; w r. 1748 znosi kara- które było przyzwyczajone do ducha gildyjno-wany, 1764 i 1778 ogłasza zasady wolnego kooperacyjnego. Kupcy amsterdamscy w r. handlu, 1770 kasuje przestarzałą radę do spraw 1595, a więc natychmiast po zamknięciu por-Indyj i opiera na nowych zasadach ustrój ad- tów portugalskich, wiążą się w „Kompanię ministracyjny kolonij. W ogólnym jednak za- krajów odległych“, która wysyła wyprawę do rysie obszar kolonialny pozostał dawny; dopie- Indyj, zawiązuje stosunki z Dalekim Wscho-ro w. XIX przyniósł zmiany. Idea rewolucyi dem i po jej powrocie opracowywa śmiały francuskiej przedostaje się w początkach w. XIX plan owładnięcia Jawą i stworzenia.tam pun-do Ameryki, myśl o niezależności od Hiszpa- ktu oparcia. Za jej wzorem tworzą się podo-nii zaczyna tam kiełkować. Pierwiastkowo    bne kompanie w    innych miastach holender-

chodziło tylko o pozyskanie swobód rozleglej-    skicb, ale władza    prawodawcza (stany gene-

szych, lecz kiedy reakcya w Hiszpanii po r. 1815    raine), rozumiejąc,    iż to doprowadzi tylko do

zniweczyła tę nadzieję, wzmagać się zaczyna ha-    współzawodnictwa    i rozproszenia sił, zmusza

sło oddzielenia. W ciągu w. XIX kolonie za-    je do połączenia    się w jedną organizacyę.

mieniają się na niezależne państwa; przy Hi- Powstaje sławna kompania Indyj Wschodnich szpanii pozostają w Ameryce Kuba i Porto-Ri- (1602), która od rządu otrzymuje monopol han-co, aż wreszcie i one odpadają ku schyłkowi dlu po za obrębem Przylądka Dobrej Nadziei, w. XIX. Utrata arch. Filipińskiego zamyka ten prawo bicia monety, zawierania pokoju lub wy-rozkład; z dawnej potęgi kolonialnej nic nie powiadania wojny na Wschodzie, wznoszenia pozostało; jedynie nad utworzonemi państwa- warowni, posiadania armii i marynarki, mia-mi ciąży przekleństwo wojen domowych i za- nowania urzędników w posiadłościach kolonial-stoju, nieodłącznych od niskiego rozwoju potęg nych. Służy ona za wzór dla tworzenia po-przemysłowych nowoczesnych.    dobnych organizacyj w Anglii i jest klasyczną

Hollandya. Spadek po Portugalii objęła formą wyzysku systematycznego kolonij w póź-Holandya. W swojej działalności kolonizacyj- niejszyin okresie pierwotnej akkumulacyi. nej rozpoczęła od faktoryj, ażeby skończyć na Korzystając z nienawiści tubylców względem wytworzeniu kolonij plantacyjnych, tj. zorgani- Portugalczyków i zapewniwszy sobie oparcie zować nietylko wymianę, ale i produkcyę to- na Jawie, kompania rozpoczyna 60-letnią pra-warów kolonialnych, co pozostaje w związku wie wojnę z Portugalczykami (1605 — 1669), zjwyższyin szczeblem rozwoju gospodarczego Hol- która się kończy wyrugowaniem ich prawie zupeł-landyi, która imała się nawet kolonij rolniczych, nem z Azyi (ob. powyżej dzieje kolonij Portu-Starczy tutaj wskazać próby urządzenia Guaya- galskich) i przywłaszczeniem sobie monopolu ny w. XVII, gdzie zbudowała tamy i kanały albo na handlowego ze Wschodem. Jak Lizbona za-kolonizacyę w Afryce południowej, odbywającą ćmiła Weuecyę, tak samo obecnie Amsterdam się pod kierownictwom van Riebecka (dawano staje się ogniskiem handlu. Postępowanie grunta każdemu Europejczykowi, nasiona na kompanii odznacza się niezmierną systematy-zasiew, sprzęty i inwentarz żywy), kolonizacyę, cznością. Zamiast wznoszenia w różnych punktacji z której zrodziły się między innerni rzeczypo- fortów i rozpraszania sił swoicli kompania, zogni-spolite Transvaalska i Orańska. Ale te zamy- skowała je, organizując własne państwo z wysp sły rozleglejsze zostały spętane i udaremnio- Zundzkich i Moluckich i umieszczając stolicę ne za sprawą tradycyi, która ciążyła na sy- na Jawie (1619 w Batawii), a natomiast w in-stemie kolonizacyjnym Holendrów po okresie nych miejscach poprzestawała na zwyczajnych pierwotnym, kiedy cała polityka kolonialna faktoryach (na Cejlonie, w Indyaoh, Siamie, miała na celu jedynie rabunek obczyzny dale- Japonii). Państwem tern rządziła umiejętnie, kiej. Hollandya w w. XV utrzymuje się z że- wyzysk brutalny i dorywczy zastępując [nakła-glugi. Pośredniczy pomiędzy ogniskami półno- daniem łagodnyoh daniu w naturaliach I' pod-

tylko 31 Państwo ob

sycając wzajemne waśni pomiędzy plemionka-mi tamtejszemi. Wytworzywszy doskonałą cen-tralizacyę pośrednictwa, zarówno dla kontroli nad swemi prawami, jak i dla udoskonalenia techniki procederu, zaczęła dawać olbrzymie zyski, od 6 $ aż do 63$. Akcye jej podniosły się o 500$—600$, a podczas gorączki spekulacyjnej nawet o 1 200$. Dostawszy w r. 1696 potwierdzenie praw swoich, zobowiązała się w zamian wypłacać 8 000 000 florenów państwu, prócz opłat celnych. Powodzenie takie wywołało naśladowców, którzy, mając zamknięty Wschód wskutek przywilejów koin-panij wschodnich, zakładają w r. 1621 kompanię nową, dla wybrzeży zachodnich Afryki i wschodnich Ameryki. Rozpoczyna się walka przeciw Portugalczykom o Brazylię, tocząca się z rozmaitem szczęściem. Była chwila, gdy znaczna część tej kolonii znajdowała się w posiadaniu Hollendrów, ale ostatecznie po długich zapasach (od r. 1624), na mocy umowy z r. 1661 i pokoju z r. 1669 powrócili oni Brazylię Portugalczykom w zamian za wypłacone 8 milion, w złocie i towarach. Jedno cześnie usiłują Holendrzy osiedlić się w Guayanie (pierwsza próba sięga r. 1653); kompania Indyi Zachodnich rozpoczyna taką kolonizacyę w wielkim stylu, stara się zawładnąć Małemi An-tyllami, a jedno i drugie zostaje pomyślnie doprowadzone do skutku (warto zaznaczyć, iż w r. 1614 Hollandya założyła Nową Belgię przy ujściu rz. Hudsońskiej, ale musiała ją odstąpić w r. 1674 Anglii. Nowa Belgia otrzymała wtedy nazwę New-Jersey, a stolica Nowy Amsterdam została przemianowana na New-York). Mniej szczęśliwemi były próby wytworzenia ko-lonij w Afryce; najważniejsze dzielnice w Afryce południowej przeszły później w ręce Anglików. Ku schyłkowi w. XVII potęga kolonialna Hollandyi znajduje się u szczytu swego. W w. XVIII zaczyna podupadać: organizacya, oparta na korporacyi i monopolu a będąca dźwignią potęgi hollenderskiej, w dalszym rozwoju staje się źródłem niemocy. Kompania Indyj Wschodnich zamienia się na synekurę kilku rodzin, których członkowie, urodzeni w • dostatku, umieją trwonić bogactwa, ale są niezdolni wlać nowe życie w stare formy, już strupieszałe. Chcąc utrzymać zyski swoje na dawnym poziomie, zastępuje kompania umiejętność brutalnością, a chciwość ta doprowadza do rokoszów krwawych, które od r. 1720 wybuchają prawidłowo i pochłaniają znaczną część dochodów. Nadto kompanie podobnego rodzaju, założone we Franeyi i Anglii, umieją wyzyskać tę sytuacyę. W r. 1724 komp. holenderska przestaje dawać zyski, a długi jej przewyższają majątek; otrzymuje jednak potwierdzenie od stanów generalnych swoich przywilejów w r. 1748 i 1774. Rzecz zrozumiała : kompania była wielkiem państwem w państwie, tysiące rodzin w różnym charakterze żyło z niej i przy niej,

Wielka Enc. Pow«x Uu»tr. Zen. ï991à T. IiiVII.

więc stany generalne zamykały na wszystko oczy i nie skąpiły zapomóg. Kiedy Anglia w r.

1780    napada na Hollandyę, kompania nie jest zdolną obronić swych posiadłości. W ciągu

1781    — 1782 Cejlon, wszystkie faktorye w In-dyach są w ręku Anglików. Wprawdzie pokój Wersalski zwrócił Hollandyi wszystkie te posiadłości, ale kompania Indyj Wschodnich o-trzymała cios ostateczny i stany generalne wyznaczyły śledztwo, a jednocześnie prawie (1791) rozwiązały kompanię zachodnią. Śledztwo wykazało w roku 1794, iż aktywa kompanii wschodniej wynoszą milionów, passywa zaś 255. jęło w posiadanie majątki obu korporacyj. Rozpoczyna się okres klęsk. Hollandya w.r. 1795 wstępuje w sojusz z Francją rewolucyjną, a na to czycha Anglia, ażeby uderzyć na jej kolonie. Władcy tuziemni powstają w koloniach. Gdy w r. 1815 stara Europa tryumfuje, Hollandya jest prawie ogołoconą z kolonij; odzyskuje wprawdzie na mocy traktatów w r. 1815 archipelag Zundzki i Molucki, Malakkę, faktorye na Złotem wybrzeżu, należące do niej dawniej Antylle i połowę Guayany; ale inne posiadłości pozostają przy Anglii, która zabiera swej współzawodniczce władzę nad wschodem Azyi. Hollandya utrzymuje się jednak przy rdzeniu swej dawnej potęgi, a więc wyspach przy Zundzkich; oddaje się cała urządzeniu tego państwa kolonialnego, odprzedając lub odstępując inne kolonie, ażeby natomiast usadowić się trwalej w tej dzielnicy i wzmocnić tam swoje panowanie. Nie było to rzeczą łatwą. Tubulcy, mając w świeżej pamięci ostatni okres rządów kompanii, walczyli o swoję niezależność wytrwale. Wojny te trwały w ciągu 1815 —1830. Rozpoczynają się około 1830 rzędy systemu van den Boscha, który znosił haracz ²/₅ pionu, oddawanego rządowi, zobowiązywał tubylców do uprawy wskazanych przez władze roślin na V-, a zbiory z tej części pól przechodziły do rządu, opłacane według ustanowionej taksy. System więc był zręczną organizacyą olbrzymiego folwarku państwowego w koloniach na razie dogodną dla tubylców, a jeszcze bardziej dla rządu. Nie dziw, iż niebawem przerodził się w wyuzdany wyzysk. Wciągulat 1830—1878 jedynie skarb holenderski otrzymał 1300 milionów na czysto, a przecież lwia część pozostała w ręku pośredników, oficyalistów. Ludność zaczęła sarkać, i rząd holenderski zmuszony był rostać się ze swoim wielkim folwarkiem. W r. 1890 przymusowe uprawy ostatecznie ustały, a ustaliła się swoboda władania ziemią, wolność handlu i pracy.

F r a n c y a wówczas gdy Portugalia i Hollandya, a nawet Hiszpania, tworzyły każda właściwy sobie system kolonizacyjny, politykę kolonizacyjną, jak brzmi termin nowoczesny, Francya jedynie nieudolnie naśladowała ustrój kompanij, które licznie powstawały,

ie

ażeby po latach wegietowania zaniknąć. Zwłaszcza Colbert usiłował je tworzyć. W r. 1664 organizuje on Kompanię Indyj Zachodnich, którą obdarza monopolem handlu z Ameryką i zachodnią Afryką; ale twór ten niebawem okazuje całą nieudolność dalszego rozwoju. Większej żywotności dowodzi kompania se-negalska, może dlatego, że dała jej początek potrzeba prywatna kupców z Rouen (1694). Colbert starał się także zorganizować kompanię dla Indyj Wschodnich, udzielając jej zapomogi 15 mil. liwrów, wyznaczając premie i zatwierdzając monopol na lat 50. Kompania ta, obrawszy Pondichéry za punkt oparcia, w r. 1683, zaczęła się rozwijać, ale wojna o następstwo tronu hiszpańskiego podcięła jej dobrobyt, bankructwo zaś Lawa ją zniszczyło. Mniejsza z jakich powodów, ten sam los spotkał inne podobnego rodzaju próby. Niepodobna oprzeć się wrażeniu, iż Francya nie posiadała jeszcze warstwy, któraby była zdolną zapoczątkować wielką politykę kolonialną w stylu epoki pierwotnej akkumulacyi. W ogóle w postępowaniu Francyi czuć jakąś nieudolność, a najlepszego dowodu dostarcza Kanada. W r. 1534 dotarli do niej marynarze z Saint-Malo, a odtąd rybacy bretońscy stale nawiedzali wybrzeża zatoki św. Wawrzyńca i New-Foundlandu. Ale dopiero około r. 1603 powstają korporacye dla wyzysku tej dzielnicy, najniefortunniej, bo Kanada nadawała się do kolonizacyi rolniczej, ale jej ubóstwo nie sprzyjało rozwojowi kompanij handlowych. Anglicy wcześniej zrozumieli doniosłość tę Kanady i niebawem zaczęli staranie o jej owładnięcie, co wreszcie doprowadzili do skutku. W Afryce podobnież Francya dała się u-biedz Portugalczykom. Już w w. XIV marynarze z Dieppe mieli na wybrzeżu zatoki Gwi-nejskiej faktorye, ale nie zdołali stworzyć z nich oparcia dla wielkiej polityki kolonialnej w kierunku opłynięcia Afryki i owładnięcia wschodem, jak zrobili Portugalczycy. W ten sposób, chociaż były chwile, kiedy Francya posiadała olbrzymie przestrzenie w Ameryce północnej, jak Kanadę oraz całą dolinę Mississi-pi („Luizyana“ dawna), opanowała niektóre z wysp Antylskich, usadowiła się w Guayanie a w Afryce nad zatoką Gwinejską, w Azyi zaś miała widoki rozwoju kolonialnego w Indyach Wschodnich,— przecież wszystkie te zaczątki nie wydały spodziewanych rezultatów. Nie dorosła Francya w swoim rozwoju do podjęcia wielkiej polityki kolonialnej; nadto może jeszcze w większej mierze do złego przyczyniły się wojny, które za Ludwika XIV i XV prowadzić zmuszoną była w Europie. Bodaj Anglia lep!ej niż Francya rozumiała doniosłość przyszłą kolonialnych posiadłości francuskich. Były one liczne i znaczne, na razie może większe od angielskich. To też Anglia usiłuje zawładnać niemi, i cała rywalizacya jej z Frań-cyą, ciągnąca się przez cały w. XVII i dosięgająca najwyższego zaostrzenia w końcu w. XVIII i początkach XIX, wypływa z tego źródła. Anglia walczy z Francyą, jako z możliwą potęgą kolonialną. Zapasy te kończą się zwycięstwem Anglii, w r. 1814 pozostają przy Francyi jedynie szczątki olbrzymich posiadłości zamorskich, które do niej należały około r. 1750, a więc wyspy Gwadelupa, św. Piotra, Martynika, Réunion, oraz Guayana, kawałek Senegalu i nieznaczne faktorye w Indyach Przedgan-gesowych. Francya zajmuje ostatnie miejsce, gdy Hiszpania posiadała olbrzymie swoje wice-króle-stwa w Ameryce, Portugalia—Brazylię, Hollan-dya--Indye niderlandzkie, a Anglia była już wielką potęgą. Dopiero w w. XIX Francya zaczyna wynagradzać sobie dawną opieszałość, a wzrost jej władzy kolonialnej daje chlubne świadectwo przenikliwości angielskich mężów stanu, którzy zrozumieli, iż ze wszystkich przeciwników Francya z biegiem czasu może być najniebezpieczniejszą. Algier, różne archipelagi na Oc. Spokojnym, Madagaskar, posiadłości w Afryce i w Indo-Chinach, Tonkin: to wszystko dorobki w. XIX.

A n g 1 i a. Anglia pierwsza wcieliła w życie zasady kolonizacyi nowoczesnej, zarówno handlowej jak i rolniczej, co pozostaje w ścisłym związku z ukształtowaniem się stosun ków ekonomicznych w tym kraju już od początków epoki nowożytnej. Jest to kraj wielkiego przemysłu, który nietylko dojrzał sam, ale w ciągu ostatnich trzech wieków każdo-cześnie odznaczał się większym stopniem rozwoju, niż jakiekolwiek inne państwo. Anglii zawsze chodziło w jej polityce kolonialnej nietylko o wyzysk handlowy krajów zamorskich, ale również o wytworzenie rynków dla industryi swojej, a więc o zaludnienie ziem dziewiczych, o pewien dobrobyt tubylców, o ile ten godził się z głównemi celami polityki. Niema tam tej wojackiej brutalności, która uderza w oczy przy rozważaniu koloni-zacyjnej działalności Hiszpanii, ani nierozważnej, na krótką metę obliczonej, chciwości Portugalczyka, a nawet Holendra. Inicyatywa ludności, nieodłączna od indywidualizmu wielkoprzemysłowego, wdrożyła kolonizaeyę w tory samodzielne, a chociaż polityka kolonialna angielska hołdowała czas jakiś zasadzie kor-poracyj prywatnych, tj. t. zw. kompanij, przecież, gdy w miarę rozwoju wymiany zamorskiej taka zorganizowana inicyatywa prywatna z dźwigni stała się przeszkodą, Anglicy umieli wziąć rozbrat z temi organizacyami, które, zamiast wspierać rozwój kolonialny, powstrzymywały go. Dodać trzeba, iż potęga kolonialna angielska rozwija się względnie późno: jeszcze w roku 1713, tj. w chwili zawarcia pokoju w Utrechcie, Anglia należy do podrzędnych państw kolonialnych. Wprawdzie już w r. 1554 tworzy się w Londynie kompania dla handlu z A-

L. K.

III. Polityka kolonialna. Teoretycy kolonizacyi odróżniają politykę kolonizacyjną, politykę kolonialną i technikę kolonizacyjną. Sprawy powstawania i rozwoju oddzielnych przedsiębiorstw kolonizacyjnych należą do techniki, rozwój gospodarstwa K-nego — dopolityki kolonizacyjnej, kwestye wreszcie zawiązane z polityką zamorską—do polityki K-alnej. Technika K-a obejmuje ogół doświadczeń, towarzyszących rozwojowi przedsiębiorstw Koloniz-ych; jestto sztuka kolonizowania; zaś polityka kolonizacyjna jestto prawna i administracyjna działalność z kolonizowaniem związana. W jednym i drugim wypadku działalność kulturalna, prawna i administracyjna wychodzi z założeń nie prywatnej natury (powodzenia materyalnego, rentowności itd.), ale publicznej, państwowej; troszczy się o interesy, nie jednostek, których byt związany jest z lo-

fryką, niebawem w rokn 1588 powstaje druga, później trzecia i czwarta; ale wybrzeża są zajęte przez współzawodników, którzy wyprzedzili Anglię. W r. 1600 grupa kupców otrzymała przywilej na handel z Indyami, ale Portugalczycy, a następnie Holendrzy nie pozwalali na rozwój potęgi angielskiej. Anglia stanęła silną nogą jedynie w Ameryce północnej; istniały dwie kompanie, jedna w Londynie dla południowego wybrzeża dzisiejszych Stanów Zjednoczonych od Florydy do zat. Chesapeake, druga w Plymouth, dla wybrzeża od Long-Island do zat. Fundy, obie założone w r. 1606, obie wytknęły sobie za cel nowego zgoła typu kolonizacyę tych obszarów, bo rolniczą. Ziemie te dawały przytułek, nie mętom ustroju feodalnego, ale tłumom włościańskim, które marzyły o posiadaniu własnego zagonu. W roku 1713, jak zaznaczono powyżej, Anglia jest drugorzędną potęgą kolonialną, ale posiada przewyborne narzędzia przyszłej wielkości: z jednej strony ziemie Ameryki północnej, które będą upustem dla nadmiaru jej pracującego zaludnienia, z drugiej strony sprężystą kompanię zjednoczoną Indyj Wschodnich, która powstała w r. 1702 ze zlania się kilku innych, otrzymała w r. 1711 sankcyę parlamentarną i dokonała podboju Indyj Przedgangesowych, rządząc wszechwładnie tym krajem aż do r. 1858 (ob. Kompanie handlowe). Od pokoju w Utrechcie rozpoczyna Anglia politykę S3rstematyczną, która winna stworzyć jej dzisiejszą potęgę kolonialną. Bezustannie podkopuje trzech swoich współzawodników na polu posiadłości kolonialnej: Hiszpanię, Holandyę i Francyę, usiłuje nawet zniszczyć ich marynarkę i handel, pozbawić je kolonij, a tym zasadom hołduje do dnia dzisiejszego. Te zabiegi uwikłały Anglię w w. XVIII w nieustające pasmo wojen: to też dzieje jej rozwoju kolonialnego sprowadzić się dają ostatecznie do historyi tych wojen i treści traktatów. Wciągu lat 1713 —1763 toczy Anglia wojnę z Hiszpanią z powodu ścigania przez nią przemytnictwa kolonialnego, którym się trudnili Anglicy; niewiele zyskuje, ale, już korzystając z wojny siedmioletniej, obławia się znakomicie z uszczerbkiem Francyi, która traci najpierwsze swe posiadłości (Kauadę, Nowy Brunszwik, część Luizyany, parę wysp Antylskich, Senegal, prawie wszystkie dzielnice w Indyach Przedganges.). Już wtedy Anglia zajmuje pierwsze miejsce wśródmocarstw pod względem rozległości kolonij ^swoich. W.’okresie 1763—1783, a więc od pokoju paryskiego do pokoju wersalskiego, Anglia ma przeciw sobie wszystkich trzech współzawodników, a więc Francyę, Hiszpanię i Holandyę; nadto powstają stany amerykańskie. Z pozoru'rzostaje osłabioną, ale faktycznie potężniejszą jest niż kiedykolwiek. Wojna złamała finansowo kolonie przeciwników, zwłaszcza zaś Holendrów, a Stany amerykań

skie stały się lepszym niż kiedykolwiek odbiorcą produktów przemysłu angielskiego. Wreszcie Rewolucya Francuska daje Anglii możność jeszcze większego rozkwitu, a gdy kongres wiedeński normuje stosunki wzajemne pomiędzy państwami, zabory jej kolonialne zostają usankcyonowane; pozyskuje Helgoland, Maltę, połowę Guayany holenderskiej, Przylądek, kantory holenderskie w Indyach, a nadto Francya, Hollandya, Hiszpania nie mają ani marynarki ani handlu. Hollandya utraciła ³/₄ obszaru swoich kolonij, Francya połowę, Hiszpania stała w przededniu utraty Ameryki. Anglia pozostaje jedna na placu.

Powyższy przegląd wykazuje, jak wielką rolę odegrały kolonie w rozwoju akku-mulacyi pierwotnej. Anglia, kraj najbar dziej rozwinięty, nadała działalności koloniza-cyjnej nowy kierunek, taki, jaki wytykały jej interesy ekonomiczne. Kolonie przestają być źródłem zysków, ściąganych w formie bezpośredniej, a przekształcają się na kraje rolnicze, produkujące dla metropolii surowce wszelkiego rodzaju, zaś spożywające jej fabrykaty. W interesie metropolii spoczywa dobrobyt kolonij, a tern samem działalność kolonizacyjna z niszczącej, rabunkowej, zamienia się na budującą. Ukazują się kolonie amerykańskie (Stany Zjednoczone), w obecnem zaś stuleciu kolonie południowo-afrykańskie i australo-azya-tyckie. Dotyczy to kolonij rolniczych. Natomiast w pasie zwrotnikowym w zamian fakto-ryj mnożą się kolonie plantacyjne, które jednak nietylko winny dostarczać produktów do metropolii, ale nabywać jej towary. Anglia pierwsza zrozumiała konieczność wcielenia w życie tych zasad. Ostatnie lat 30 przyniosły nowy zwrot, w tern znaczeniu, iż nowe mocarstwa zaczynają uczestniczyć w ruchu kolo-nizacyjnym, zwłaszcza zaś Niemcy i Włochy. Co do dzisiejszego ukształtowania wpływów kolonialnych ob. Kolonie współczesne.

sem przedsiębiorstw K-lnych, ale o interes zbiorowości państwowych, obliczony na daleką metę. Politykę Koloniz-yjną stosują państwa w granicach własnych; politykę kolon-alną tylko w stosunku do własnych i obcych K-nij zamorskich. W gospodarstwie K-lnem należy odróżniać trzy stopnie rozwojowe: 1) osadnictwo drobne, 2) wielką własność rolną, związaną z przemysłem i wywozem na wielką skalę, 3) spekulacye rolne. Rządy europejskie w znacznym stopniu popierają emigra-cyę do kolonij. Francya skierowuje wychodźców do Algieru; Rosya — do Syberyi i Azyi środkowej; dawne kolonie hiszpańsko-portugal-skie w Ameryce, dziś samodzielne, starają się na wszelki sposób przyciągnąć kolonistów europejskich; Włochy popierają emigracyę do kolonii erytrejskiej. Dążność takiej polityki znajduje dla siebie wyraz w organizacyi wy-chodźtwa (ob.) i nosi cechy wybitnie narodowe, nawet nacyonalistyczne, chodzi bowiem zawsze o ugruntowanie władzy politycznej na miejscu i opanowanie tubylców, do czego naj-lepszem narzędziem jest wychodźca. W tym celu rząd przewozi kolonistów darmo, żywi ich przez całą drogę aż do miejsca stałego zamieszkania, uwalnia na długi przeciąg czasu od wszelkich podatków, wznosi dla nich szkoły, kościoły, utrzymuje uauczycieli i proboszczów, buduje drogi, koleje żelazne, mosty itd. Przy zaborze kolonii rząd metropolii dąży przede-wszystkiem do tego, aby zająć wszelką ziemię na własność. Jeżeli znajduje się ona w posiadaniu plemion koczowniczych, myśliwskich, zabór udaje się z łatwością, tubylcy cofają się do t. z w. w Stanach Zjednoczonych „Re-zerwacyi“. Tak było z Gwaranâmi w Paragwaju, fi tak jest jeszcze obecnie z czerwonoskórymi w Ameryce północnej. Wobec ludności osiadłej, oddanej rolnictwu, trudniej urzeczywistnić takie pożądania. Ciekawym był pod tym względem sposób zastosowany przez Holendrów na Jawie (Jan van den Bosch 1830 — 1839): wymogli oni na tubylcach, aby im przekazali „piątą część ziemi posiadanej i piątą część pracy“. —W zakresie podziału zdobytej ziemi rzadko kiedy stosuje się racyonalue zasady. Zazwyczaj na pierwotnym szczeblu polityki ko-louizacyjnej przewodniczy zasada rozdawania ziemi między zdobywców ( conquistador’ôw), przyjaciół i urzędników metropolii. Zasada ta znalazła zastosowanie zarówno w hiszpańskiej i portugalskiej Ameryce, jak iw Kanadzie, gdzie Francuzi wytworzyli system własności feo-dalnej, świeckiej i kościelnej. Zasada rozdawania wielkich obszarów kolonialnych przedstawicielom nowej, oddanej metropolii, arysto-kracyi feodalnej — sprowadza złe a doniosłe skutki: na olbrzymich obszarach powstaje ekstensywna i mało kulturalna gospodarka rolna, lęgnie się spekulacya giełdowa. Na późniejszych, racy onalniej szych szczeblach polityki

Koloniz-yjnej ziemię otrzymują koloniści i rolnicy w celu uprawy; klasa spekulantów i pośredników zostaje pominiętą. Świadomą, spół-czesną kolonizacyę zastosowały Stany Zjednoczone. Ziemię podzielono na „dyrekcye“ (town-ships) obejmujące 36 mil kwadr, po 640 akrów; każda mila dzieliła się znowu na części; oddawano kolonistom działy po 40 akrów, po cenie minimalnej, ale tylko za gotówkę. W ciągu pierwszych pięciu lat nie płacili osadnicy żadnych podatków. Do r. 1819 cena za akr wynosiła 2 dolary, następnie uznano, że jest za wysoką i zniżono ją do 10₄ doi. Cena istotnie była za wysoka (pozostała bez zmiany do obecnej chwili). W ten sposób uchylono zachętę do spekulacyi i pobudzono intensywność pracy. Za przykładem Unii amerykańskiej zaprowadzono nabywanie ziemi z licytacyi w Nowej Szkocyi, Nowym Brunświku (1827), Nowej Połud. Walii (1831) gdzie oznaczoną pierwotnie cenę U/4 doi. podniesiono r. 1839 do 3 doi., w Południowej Australii pierwotną cenę 3 doi. podniesiono niebawem do 5-u. Ze sprzedaży ziemi zyskał rząd sumę blizko ll/Q mil. doi. W Wiktoryi do roku 1853—sprzedano ziemi za lx/₂ mil. doi. Stany Zjednoczone nie ustawały na drodze działalności prawodawczej. Wróciły na drogę koncesyj, ale nadały im charakter racyonalny. Zasada ta znalazła sobie pierwsze zastosowanie w stosunku do kolei łączącej New-York z San Francisco (Union Pacific Railroad Company), która otrzymała koncesyę, obejmującą 10 mil ziemi po obu stronach toru kolejowego; następnie w szeregu ustaw noszących nazwę Homestead — i Preemption Law. W myśl tego ustawodawstwa każdy obywatel Stanów, a także każdy, kto we właściwy sposób oświadczy, że chce nim zostać, może zażądać, aby mu z wymierzonej ziemi skarbowej wydzielono udział wielkości do 160 akrów; wobec takiego udziału korzysta on już zawsze z przywileju pierwszeństwa przy nabywaniu na własność po cenie minimalnej. Termin nabycia na własność liczy się od dnia osiedlenia się na gruncie w celach uprawy. W ciągu 3 miesięcy od tej daty nabywca musi objawić urzędowo zamiar swój, a w. terminie 30-miesięcznym obowiązany jest cenę zapłacić. Cena wynosi iy₄ albo 2x/₃ doi. za akr, względnie do tego, czy ziemia leży w obrębie koncesyi kolejowej, czy też po za jej granicami.—Podobnież może każdy zapewnić sobie Homestead, osadę liczącą 80 — 160 akrów ziemi, jeżeli zażąda jej w sposób przepisany, w ciągu 6 miesięcy osiedli się na niej a w ciągu lat 7 całkowicie ją uprawi. W ósmym roku, jeżeli przy pomocy świadków dowiedzie, że uprawia ziemię, że mieszkał w osadzie co najmniej 5 lat i że nie wydalał się z miejsca nigdy na czas dłuższy nad 6 miesięcy—otrzymuje certyfikat własności. Jeżeli chce ziemię nabyć wcześniej na

Próbo-

cza-

własność, może to uczynić po 6-u miesiącach, o ile zapłaci cenę minimalną 1¹/₄ — 2x/₂ doi. (por. wyżej). Osady „homestead“ tylko w pewnych granicach podlegają odłuże-niu. Sprawą niezmiernej doniosłości we wszystkich przedsięwzięciach kolonizacyjnych jest kwestya robocza. Kolonista europejski przystępuje do kolonizacyi z kapitałem umysłowym i materyalnym, sam jednak nie pracuje fizycznie, pracować nie chce, a często w odmiennych warunkach klimatycznych pracować nie może: robotników jwięc dobiera sobie z pośród ludności tubylczej. Zdobywanie siły roboczej połączone jest z olbrzymiemi trudnościami; potrzeby ludności tubylczej, szczególnie w krajach podzwrotnikowych, są niezmiernie ograniczone, stąd zarobek na kolonii europejskiej nie pociąga jej wcale. Zarobek ten zresztą jest nader niewielki ze względu na konieczność taniej produkcyi i żądzę nienasyconą zysków ze strony przedsiębiorców. Wszyscy znawcy przedmiotu dowodzą też, że bez stosowania „przymusu“ nie sposób pozyskać murzynów do pracy systematycznej, ciągłej i dla właścicieli korzystnej. „Nie należy tedy przeczyć, mówi jeden z nich (Hesse), że gospodarka kolonialna prowadzi w ostatecznych konsekwen-cyach do niewolnictwa“. Nie pomaga chrze-ściaństwo, ani ogólna frazeologia humanitarna; nawet negocyacye dyplomatyczne, uwieńczone umową międzynarodową z dn. 2 lipca r. 1890 w Brukseli—okazały się mało skutecznemi. Gdy murzyn w miejscu urodzenia pracować nie chce, nie mając potrzeb, przewozi go się w miejsce odległe, ze wschodniego wybrzeża Afryki na zachodnie, w charakterze „wolnego najemnika“, który na mocy umowy odnajmuje swoję pracę fizyczną przedsiębiorcy. Ujawniono np., że niektóre wielkie przedsiębiorstwa przewozowe w Hamburgu zajmują się procederem dostarczania robotników-murzynów plantatorom w dowolnej ilości i zacenę z góry umówioną. Wielokrotnie opowiadano o tym mor-dernizowanym handlu niewolnikami w parlamencie niemieckim. Dla przykładu warto przytoczyć dokumeut odczytany w parlamencie w r. 1894, dokument, który wstrząsnął opinią publiczną. Był to list lekarza okrętowego, późniejszego profesora uniwersytetu, w którym znalazło wyraz oskarżenie firmy hamburskiej o systematyczne prowadzenie handlu niewolnikami. „W Whyda (na drodze do Kamerunu) mieliśmy przyjąć na statek 500—600 tak zwanych wolnych robotników, ażeby ich odstawić rządowi Konga dla budowy kolei. Dostawą zajmowała się firma Wühler i Brahm w Hamburgu. Uproszony przez nią, miałem zbadać stan zdrowia robotników i wybrakować nieużyteczne siły, ponieważ firma chciałaby dostarczyć wyłącznie towaru pierwszorzędnego gatunku (Prima- Waare)... Kiedyśmy wylądowali w Whyda i kiedy zaprowadzono j nas do

„wolnych robotników“, ujrzeliśmy obraz, który każdemu człowiekowi musiał ścisnąć serce. Na przestrzeni 150 metr. kw. klęczało 280 ludzi (w tern 80 kobiet). Musieliśmy zejść do nich na dół i, patrząc w pierwszej chwili z góry, nie widzieliśmy nic, jeno pokaźną ilość na pół ostrzyżonych głów, które wszystkie zwrócone były ku drzwiom. Przypatrując się zbli-ska, sprawdziliśmy, że ubranie owych biedaków składało się tylko ze strzępków lnianej przepaski, którą nosili na biodrach i że jeden był połączony z drugiem za pomocą bardzo prostych żelaznych przyrządów. Każdy mianowicie, nosił na szyi żelazną obrączkę, zamykaną przy pomocy zwyczajnego zamku, prócz tego posiadającą wystające kółko, przez które przeciągnięty był łańcuch żelazny, pozwalający w ten sposób wiązać od razu do 50 o-sób naraz... Gdy oświadczyłem, że zamierzam zbadać robotników, wypędzono ze schronienia pierwszy łańcuch: dozorca chwycił za ramię pierwszego z brzegu i wyciągnął go na świeże powietrze—reszta musiała potoczyć się za pier w-szym. Tutaj znowu uklękli — oświadczył em jednak, że nie przystąpię do czynności pierwej, aż zdejmą z nich kajdany. Po długich kłótniach dozorcy zgodzili się na żądanie moj e i rozkuto biedaków. Operacya ta odbywała się w ten sposób, że pierwszy z brzegu musia ł położyć się na ziemi, przy pomocy młota rozbito na szyi kółko, przez które przechodził łańcuch i wyrwano go z całej siły z pozostałych obręczy. Cierpienia nędzarzy, jakie towarzyszyły temu wyzwalaniu, były straszne, jęki rozdzierały barwną iluzyę krajobrazu podzwrotnikowego. Stwierdziłem, że wszyscy byli zagłodzeni, a niektórzy pokryci strasznemi bliznami na głowach, karku i piersiach“, wano sprowadzać robotników europejskich; rozzuchwala to jednak do wyzysku. Przyciągano biednych wychodźców europejskich w ten sposób, że ofiarowano im udział w zyskach (gospodarstwo „na połowę“ dochodu brutto, w Brazylii system parceria, w koloniach angielskich métayer [métayage]. W koloniach hollenderskich zastosowano zasadę t. zw. Ktil-tiir-Stelsel gen. van den Boscha, polegającą na tern, że Jawajczycy zobowiązali się (po długich krwawych walkach) oddać „dobrowolnie“ zaborcom l/₅ własności w ziemi i l/₅ czasu roboczego; zobowiązali się uprawiać pewne tylko rośliny i plony, przeznaczone na wywóz, i odstępować po pewnych z góry określonych cenach administracyi hollenderskiej.—W sach nowszych robotnik pracujący na planta-cyach pochodzi najczęściej z Chin, Indyj Wschodnich (kuli), z kol. holenderskich i z wysp oceanu Spokojnego. Gdzieniegdzie (w Stanach Zjednoczonych i Australii) napływ Chińczyków zaostrzył współzawodnictwo pomiędzy nimi a robotnikami miejscowymi i wywołał działalność prawodawczą, skierowaną ku ograniczeniu

wyd. 2-e, t. V str. 135 — 347.

żywiołu napływowego. Na V-ym kongresie socyalistycznym międzynarodowym zapadła (w Amsterdamie 18 sierpnia 1904) uchwała w przedmiocie polityki kolonialnej następującej treści: „Zważywszy, że kapitalistyczna eksploa-tacya obszarów kolonialnych coraz chciwsza a bezrządna niszczy bogactwa naturalne, (tubylców Zaś oddaje w ciężką i często krwawą niewolę, kongres, przypominając uchwałę kongresu paryskiego z r. 1900, zwróconą przeciwko polityce K-nej i imperyalistycznej, oświadcza, że obowiązkiem stronnictw socyalistycznych jest wszędzie: 1) sprzeciwiać się bezwzględnie każdemu wnioskowi, uczynionemu w parlamencie w duchu imperyalistycznym czy protek-ćyonistycznym, każdej wyprawie zaborczej kolonialnej oraz każdemu wydatkowi militarnemu w koloniach; 2) zwalczać każdy monopol, każdą koncesyę, dotyczącą większych obszarów w K-ach i baczyć, aby bogactwa przyrodzone nie stawały się przedmiotem gospodarstwa rabunkowego, wykonywanego przez klasę kapitalistyczną; 3) denun-cyować bezwzględnie wszelkie wypadki znęcania się nad tubylcami i żądać najsurowszych represaliów przeciwko przedstawicielom krwiożerczości militarnej jak wyzysku kapitalistycznego, a w szególności przestrzegać, aby tubylcy nie byli pozbawiani własności za pomocą podstępu albo gwałtu; 4) występować z wnioskami, dotyczącemi reform na rzecz tubylców w zakresie szkolnictwa, hygieny itp.; zwalczać szkodliwy wpływ misyonarzy; 5) domagać się autonomii i wolności dla tubylców, o ile odpowiada to stopniowi ich rozwoju, w tern przekonaniu, że ostateczna emancypacya kolonii jest celem pożądanym; 6) rozciągnąć kontrolę parlamentów nad zarządem kolonialnym, który wraz z naturalnym rozwojem systemu kapitalistycznego coraz więcej podlega ukrytemu wpływowi plutokratów“. — Literatura polityki kolonizacyjnej i kolonialnej jest nader obszerna. Poczynając od prac Merivale’a (Lectures on colonisation and colonies, 1841) a w szczególności Wake^field’a (najważniejsza „A view on the art of Colonisation“ 1849; o pracach W-a porównaj uwagi K. Marxa „D. Kapital“ I, 730 i nn.). Szereg tych prac zwiększa się coraz bardziej. Najważniejsze: H(übb e-S ch lei d e n „Ueberseeische Politik“ (2 tomy 1881 —1883); Semmler „Die tropische Agrikultur, ein Handbuch fuer Pflanzer und Kaufleute“ (4 tomy,

2-e wyd. 1900. W pracy tej rozpatrzono całokształt stosunków i kwestyj związanych z osadnictwem kolonialnemjak: budowa dróg, uprawa ziemi,^irrygacya,*drenowanie,' ₄tępienie szkodników, kultura użytków, palm, owoców, kor, korzeni, olei, farbników, kauczuku itp.). C. E. Schultze („Der rationelle Estanziabetrieb im unteren Laplatagebiet“ J4886; rozpatrzył technikę hodowli bydła i gospodarki folwarcznej na wielką skalę). Kaerger („Brasilianische Wirtschaftsbilder“ 1889) oraz „Landwirtschaft und Kolonisation im spanischen America“ (Die La-PlataStaaten, Die Südamericanischen Weststaaten und Mexico, 1901; zajął się sprawą produkcyi pierwotnej w Brazylii zarówno na leśnych osadach drobno włościańskich, jako też kapitalistyczną produkcyą na plantacyach kawy w St. Paulo). Ten sam autor wystąpił później z projektami dotyczącemi kolonizacyi terytoryów niemieckich we Wschodniej Afryce („Tongaland und die Kolonisation Deutsch-Ostafrikas“ 1892). Obfita literatura peryodyczua w różnych językach, podana w ważnym artykule H e s -se’go „Kolonien und Kolonialpolitik“, zamieszczonym w „Handwörterbuch der Staatsw.“

s. r.

IV. Ko/onizacye naukowe. Pojedyncze odłamy Rodzaju Ludzkiego, takie jak typy czarnoskóre, blondyni i t. d., są organicznie przystosowane do warunków klimatycznych tej dzielnicy globu, w której przebywają, t. j. tylko w niej mogą cieszyć się długiem życiem i wydawać potomstwo. Anglik, przeniesiony do strefy zwrotnikowej, znajdzie się w zgoła odmiennem otoczeniu niż w swojej ojczyźnie. W danej objętości powietrza jest tam ilościowo mniej tlenu, skutkiem czego działalność płuc spada o 18,4$, a to pociąga za sobą zniżenie się temperatury ciała o 0.83 $. Procesy przemiany i wydzielania ma-teryi słabną lub wogóle ulegają zakłóceniu (np. ilość kwasu węglanego, wydzielanego przez płuca, zmiejsza się o 12.24$). Prężność pary w powietrzu zwrotnikowem jest większą niż w strefie umiarkowanej. Skutkiem tego płuca Europejczyka z północy tracą zwykłą zdolność wydzielania wody z organizmu i wogóle cały mechanizm tego procesu jest zakłócony (w Anglii płuca wydzielają 26,97$, nerki 59,54$, skóra 8,55 $ wody z organizmu, pod zwrotnikami zaś 22$, 42$ i 31°/₀). Niewydzielone substancye gromadzą się w wątrobie, działalność tego organujest mocno podnieconą. Przybysz z północy traci apetyt, staje się anemicznym, a wątroba jego i organy trawienia nabierają skłonności do stanów zapalnych. Wszystko to sprzyja rozwojowi zarazków gorączkowych, zwłaszcza dysenterya, febra i zapalenie wątroby zabierają wiele ofiar (w Senegalu dysenterya zabiera 37°/₀ z pośród umierających Europejczyków, febra błotna 31 °/₀). Siła mięśni zarówno jak i zdolność do pracy umysłowej słabną; natomiast wzrasta rozdrażnienie nerwowe, to bardzo wpływowe źródło okrucieństwa Białych w Afryce. Płodność zmniejsza się, poronienia zdarzają się bardzo często. Zwłaszcza w niektórych punktach strefy gorącej śmiertelność śród Europejczyków jest bardzo znaczna, krwawa biegunka i febra dziesiątkują przybyszów, osłabiają płodność i wywołują częste poronienia. Wybrzeże Gwinei pokazało się ogólnie niegościnnem: wśród załogi angielskiej w Sierra-Leone śmiertelność

w pułkach w pułkach angielskich sypajów 55,3

w Bombaju „ Purnah „ Szalaporze „ Kolaporze

7,6

2,1

6,9

liczba wypadków śmierci

30

46

30

44

39

GO CO

41

56

11

wynosiła rocznie 48%, w Cap Coast 68°/₀ ca-łego garnizonu. Anglicy ceną obfitych ofiar zdobyli przeświadczenie, że mogą panować nad Indyami przedgangesowemi, ale odrzucili myśl o kolonizacyi tego kraju. Rząd angielski przekonał się o niemożliwości utrzymania wojska z żywiołów europejskich na nizinach tamtejszych. Trzeba było dozór nad ludnością hinduską powierzyć sypajom, t. j. wojskom tubylczym. O tej śmiertelności wojsk angielskich świadczy podana niżej tablica, w której przytaczamy także rozmiary śmiertelności wśród sypajów (na tysiąc żoł. rocznie)

6,4

18,7

20,2

30,3

Załogi angielskie, trzymające na wodzy sypajów, umieszczono w okolicach górzystych i suchych. Te sanatorya górskie, istotne gniazda ptaków drapieżnych, ze względu na swoje znaczenie społeczne, panują nad Indyami. Są one warowniami antropologicznemi Anglików w niegościnnym klimacie Indyj. Śmiertelność wśród dzieci angielskich w Indyach przedgan-sowych jest też olbrzymia, warunki zaś klimatyczne tak dla niemowląt zabójcze, iż przybysze zwykle wysyłają niemowlę natymiast po urodzeniu do ojczyzny europejskiej, ażeby tam wychowywało się i wzrastało. Ale nie wszystkie typy europejskie zachowują się jednakowo w pasie zwrotnikowym. Klimat tamtejszy, tak zabójczy dla blondynów, okazuje się znacznie gościnniejszym dla śniadych południowców. Hiszpanie i Portugalczycy przewybornie kolonizują niejedną z okolic, w których Anglik ani Niemiec nie zdołają wyżyć na stałe; Francuz zaś południowy rozgaszcza się w Algierze, który pochłonął już tylu kolonistów z Alzacyi. O różnej zdolności aklimatyzacyjnej typów europejskich świadczy poniżej przytoczona tablica, podająca śmiertelność i liczbę urodzin w Algierze 1855—56 (na tysiąc osób):

liczba urodzin

hiszpańskich maltańskich włoskich francuskich niemieckich Fakty powyższe dotyczą jedynie odmian europejskich Rodzaju Ludzkiego. Wpływy klimatu północnego na Murzyna są znacznie mniej zbadane: w każdym razie nie ulega wątpliwości, iż znalazłszy się na północy, pada on bardzo czjsto ofiarą chorób płucnych. Z 1 000 wypadków śmierci pomiędzy Anglikami w Gibraltarze na suchoty przypadało tylko 5,3%; stopa śmiertelności z tego powodu wśród Murzynów tamtejszych wynosiła 43. Największeini zdolnościami aklimatyzacyjnemi z pośród istniejących odmian Rodzaju Ludzkiego odznaczają się Semici, a jeszcze bardziej Chińczycy: zdolni są oni wytrzymać zarówno klimat północny jak i gorący. Prócz tych zasadniczych objawów przystosowania się organizmu do warunków klimatycznych są jeszcze inne, specyalniejsze a mniejszego znaczenia. Tutaj należą wypadki przystosowania się do zmiejszonego ciśnienia w okolicach górskich: Czampowie, trudniący się przewozem towarów w przesmykach himalajskich, gdy znajdą się poniżej 2 500 metrów nad poziom m., uskarżają się, iż „powietrze ich dławi“. Kwestya aklimatyzacyi nabrała w ostatnich kilkudziesięcioleciach wielkiego znaczenia wobec tłumnego wychodźtwa Europejczyków do innych części świata—na stałe lub czasowo. Podczas dawnych epok szczep ludzki, opuszczając pierwotną swoją siedzibę i przenosząc się do innej dzielnicy globu z odmiennym klimatem, dokonywał przejścia zwolna. Jedno pokolenie posuwało się stosunkowo na nieznaczną odległość, drugie jeszcze dalej itd. Wskutek zmian, zwolna uskutecznianych, ginęły jednostki mniej odpowiednie, a sprawa, rozłożona na wiele pokoleń, nie zabierała licznych ofiar jednorazowo; nadto szczep mieszał się zwolna z typami już przystosowanemi do danego klimatu. Dzisiaj, dzięki ulepszonym środkom przewozu, przenoszenie odbywa się szybko, i to, co dawniej było dziełem dwu, trzech, a nawet kilku pokoleń, obecnie jest uskuteczniane w kilku miesiącach. Przytem wychodźtwo dawniej nigdy nie posiadało tak olbrzymich rozmiarów.—Dopiero druga połowa w. XIX oglądała emigracyę około 30000 naszych rodaków do Brazylii, posiadającej zgoła odmienne warunki klimatyczne. Dlatego nigdy z taką mocą nie wystąpiła na jaw ta prawda, iż istnieje pewien związek między organizacyą fizyologi-czną rasy a klimatem. Ze sprawą tu rozpatrywaną wiążą się dla społeczeństw europejskich żywotne interesy, ażeby można było pozostawiać ją bez uwzględnienia. Pod wpływem tego rodzaju czynników powstaje zwolna nowa gałąź wiedzy, zwana rozmaicie: patologią rasową, geografią medycznąit. d., wraz z próbami o-parcia wychodźtwa na wskazówkach nauki, czyli próbami tak zwanej kolonizacyi naukowej. Doniosłość praktyczną tych wskazówek uwydatni nam wyciąg z pewnej pracy specyalnej: „W znanym zakresie dziejów nie mamy ani jednego faktu, ażeby, nawet przy najodpowiedniejszych warunkach hygienicznych, nastąpiła doskonała (t. j. oparta na samoroz-mnażaniu się) aklimatyzacya rasy europejskiej, zwłaszcza zaś niemieckiej, w okolicach zwrotnikowych. Dotyczy to bardziej Afryki niż jakiejkolwiek innej części świata. Przecież jednostkowa i względna aklimatyzacya jest możliwą przy ścisłem przestrzeganiu przepisów hygienicznych: a wtedy nieodzowne osłabnięcie organizmu nie przybiera charakteru zbyt złowrogiego. Przystosowanie się to jednak nigdy nie zachodzi tak daleko, ażeby zaaklimatyzowana osoba spełniała roboty fizyczne na świeżem powietrzu lub służyła czynnie w służbie wojskowej. Prowadzenie plantacyi przez robotników europejskich jest niemożliwe poniżej 1500 metrów nad poziomem morza, t. j. w granicach opłacania się finansowego. Rola osadnika europejskiego musi więc ograniczyć się na rozwoju wymiany, na zorganizowaniu kultury tamtejszej, oraz szerzeniu cywi-lizacyi“. Słowem, wskazówki kolonizacyi naukowej winny wytknąć osadnikowi białemu o-kolice, w których może tłumnie osiedlać się jako włościanin, oraz te, w których spełniać może tylko zadanie organizatora produkcyi i wymiany, a nadto dostarczyć przepisów postępowania. Trzeba bowiem o tern nie zapominać, iż ogromna śmiertelność białych pod zwrotnikiem wypływa nie tylko z niekorzystnych wpływów otoczenia: znajduje ona jeszcze sojusznika w rozpuście, pijaństwie, obżarstwie i w całym trybie życia przybysza. Hygiena nakazuje przybyszom przybywać do strefy gorącej w chłodnej porze roku, wybierać jaknaj bardziej wyniosłe i jak najmniej wilgotne okolice, mieszkać w domu z grubych murów z próżnią wewnątrz ścian dla ochładzania i osuszania przedostającego się powietrza; podłoga winna być z nieprzemakalnego materyału, dach drewniany, wogóle budynek odznaczać się ma prze-wiewnością; spożycie mięsa musi być ograniczone, a jeszcze bardziej trunków i korzeni, natomiast nacisk położony na pokarmy roślinne. Na ubiór najodpowiedniejsze są białe wełniane tkaniny, jako przewiewne, trudno nagrzewające się a umożliwiające wydzielanie się potu. Wychodźca powinien brać codziennie kąpiele, pracować do 10-ej godziny rano, od 10-ej zaś do 3-ej unikać wszelkiego, nawet umysłowego, wysiłku; ruch zaś na świeżem powietrzu nie jest nawet pożądany do g. 6-ej wieczorem. Przepisy te wykluczają w pewnych okolicach wszelką kolonizacyę tłumną. Naturalnie, chodzi tutaj jedynie o to, ażeby przybyszówf uchronić od przedwczesnej śmierci. Natomiast nie ulega wątpliwości, iż nawet w takich okolicach aklimatyzacya jest możliwą, ale po wielu pokoleniach, za cenę niezmiernych ofiar i na drodze doboru. O możliwości takiej świadczą fakty, dotyczące aklimatyzacyi naszych zwierząt domowych w strefie gorącej. Kiedy gęsi europejskie wprowadzono do Bogoty, niewiele z nich zniosło jaja, z jaj połowa nie wylęgła się, z wylęgłego zaś potomstwa połowa wymarła w pierwszym miesiącu życia: a jednak z biegiem czasu drób ten zaaklimatyzował się przewybornie. To samo można powiedzieć o człowieku: aklimatyzacya jego prawdopodobnie powiodłaby się

wszędzie, gdyby nie oglądała się na żadne względy. Ale prawdopodobnie i sam organizm potomków takiego zaaklimatyzowanego szczepu uległby pewnym przekształceniom fizycznym. Bibliografia. A. Bordier: „La géographie médicale“ (Paryż 1884); A. Bordier „La colonisation scientifique et les colonies françaises“ (Paryż 1884); Dawidson A. „Geo-graphical Pathology“ (Edymburg, dwa> tomy);

H. C. Lombard „Traité de climatologie medicale“ (tomów 3, Paryż 1877);*J. O r-geas „La Pathologie des races humai nés et leurs phases successives“ (Paryż 1886). Nadto artykuły: J. Hunt: On ethno-climatology. (Brit. ass. adv. of science, 1861); J. Montano „l’Hygiène et les tropiques“ (Bull, de la soc. de géogr. 1878); A. R. Wallace: „Acclimatisa-tion (Enc. Britan., wyd. IX, 1895); H. Rey „Notes sur la géographie médicale de la côte occidentale de l’Afrique“ (Bull, de soc. de géogr., serya 6-a, XV); Dr. Lemański „Hygiène du colon. Vade-mecum de l’européen dans les colonies“ (Paryż 1902).

Kolonizacya w Polsce ob. Kmiecie i P o 1-s k a.

Kolonizacya rossyjska w Rossyi sięga zamierzchłych początków państwowości wschodniej Słowiańszczyzny i przez całe jej dzieje aż do czasów najnowszych ujawnia się w coraz-to nowych zaborach ziem, zamieszkiwanych przez różnorodne tubylcze plemiona, i w ich as-symilacyi. Fińskie okolice północnej i północno-wschodniej Europy skolonizowali N o-wogrodzianie. W pogoni za zwierzyną wychodźcy z Nowogrodu posuwali się coraz dalej na północ, podbijali przy sposobności tubylcze plemiona fińskie i nakładali na nie haracz. W ślad za tymi pionerami szli dopiero osiadli koloniści nowogrodzcy i zajmowali miejsca odpowiednie do K-cyi. Wobec energicznego oporu ze strony Jemiów i Karełów K-cya nowogrodzka posuwała się bardzo powoli. Większe postępy uczyniła na północo - wschodzie : w drugiej połowie XI wieku objęła pojezierze , w połowie XII w. dotarła do prawego brzegu Dźwiny północnej, a w XII 'w. dosięgła pomorzą i Peczory. Na początku XIV w. kolonie Nowogrodzian były już tak liczne nad Dźwiną, że czuły się na siłach do utworzenia samodzielnej jednostki państwowej, i w tym celu z pomocą Moskwy pragnęły oderwać się od swej metropolii. A kiedy to się nie udało, przeniosły się w znacznej części dalej na wschód, nad Wiatkę i Kamę, i założyły tam w ostatniej ćwierci XIV w. kilkanaście osad, pomiędzy innnemi większą osadę, Wiatkę.— Dalsza K-cya r - ska północnej Europy prowadzona była przez książąt i przez klasztory. Klasztory jednak zazwyczaj nie szukały nowiu, ale zajmowały opuszczone role, lub nawet wypierały z zajętych kolonij prawych właścicieli, zasłaniając się przywilejem książęcym^

Już pierwsi kronikarze słowiańscy

a w samem

a tem samem dając częste powody do buntów agrarnych. W w. XIV r-ska K-cya klasztornado-tarła do brzegów m. Białego, ale dopiero po wcieleniu wszystkich ziem nowogrodzkich do W. Ks. Moskiewskiego rozpoczęła przemysłową eksploa-tacyę pomorzą na szeroką skalę. K-cya górnego dorzecza Wołgi sięga również dawnych czasów.

wzmiankują, że tutaj, śród otoczenia fińskiego, wschodni Słowianie posiadali własne osady, jak Rostow i Suzdal. Koloniści słowiańscy, zasłonięci od nieprzyjaciela lasami i błotami, nie skupiali się wszakże po miastach, ale osiadali wzdłuż drobnych rzeczek niewielkiemi koloniami. W zaludnieniu tych okolic odegrała główną rolę K-cya książęca. Książęta, ogłosiwszy się właścicielami pustek, w celach fiskalnych ściągali zewsząd kolonistów, których główne zastępy szły ze Smoleńskiego, z ziemi Krywi-czów, zakładali liczne miasta i w ten sposób budowali fundamenty pod ustrój państwowy, oparty na samowładztwie. Na południo-wschód koloniści słowiańscy posuwali się jeszcze za panowania Chazarów. Są fakty świadczące o koloniach słowiańskich nad Donem i morzem Azowskiem, mianowicie księstwo tmutorokań-skie. Równocześnie niemal ulega kolonizacyi północne pobrzeże morza Czarnego. Upadek państwa chazarskiego otwiera drogę do Europy najeźdźcom azyatyckim i powstrzymuje ruch kolonizacyjny Słowian w tę stronę, skierowy-wując go na północ i zachód. Pewna część kolonistów słowiańskich utrzymuje się jednak bezwarunkowo na swych miejscach. Dopiero najście Tatarów zatamowało na długo K-cyę południowych i południowo-wschodnich stepów przez Słowian. Podczas zaborów kolonizacyjnych na zachodzie zmierzyli się wschodni Słowianie z plemionami litewskiemi. Z nich najwięcej doznali zawodów oręża Jadźwingowie, przeciw którym książęta kijowscy, a następnie wołyńscy i haliccy, w sojuszu z Dregowiczanami przedsiębrali częste wyprawy; śladem ich ciągnęły zastępy spokojnych kolonistów i wrzynały się głęboko w ziemie Jadźwingów. Wyżej jeszcze na północ Krywiczanie zakładali kolonie na Litwie, tak, że w w. XII posiadłości połockie obejmowały część obecnej Kurlandyi i Liwonii (Inflant). Dopiero zjawienie się Niemców nad dolnym biegiem Dźwiny zachodniej powstrzymało ruch kolonizacyjny Słowian wschodnich w tę stronę, a nawet przesunęło go ku wschodowi. Po najściu Tatarów ziemie ruskie zaczynają się skupiać około , dwóch ognisk państwowych: w. ks. Litewskiego i w. ks. Moskiewskiego. K-cya wschodnio-słowiańska czyni podówczas postępy tylko na północy, kiedy na południu cofa się początkowo ku górnemu biegowi Donu, a następnie ku północnemu brzegowi Oki. Wraz z powstaniem carstwa kazańskiego ustaje K-cya wschodnio-słowiańska okolic na wschód położonych. Wobec ciągłej trwogi

Wielka Enc. Fotii Iluitr. Zen. 29la T. XXXVII

przed niespodziewanemi najazdami Tatarów krymskich, ziemie leżące na południe od Oki wciąż leżą odłogiem, nawet po zrzuceniu jarzma mongolskiego przez w. ks. Moskiewskie. Racya stanu domaga się coraz natarczywiej skutecznej obrony granic południowych: i oto z biegiem czasu powstaje cała linia posterunków warownych, idących przez Prońsk, Zarajsk, Szack, Rjażsk, Djediłów, Kropiwnę, Mceńsk, Bołchów, Karaczów, Trubczewsk i Brjańsk. Załogi owych strażnic, po za które kolonie moskiewskie nie posuwały się w połowie XVI w. niżej ku południu, są pierwszemi kolonistami łączącymi w sobie obowiązki żołnierza z powołaniem rolnika. Pod osłoną tych warowni wszczyna się nanowo ruch kolonizacyjny moskiewski ku południu i powtórnie zajmuje okolice Donu, gdzie z czasem, dzięki różnym przywilejom, tworzy się napoły wojskowa, na-poły rolniczo-przemysłowa gmina kozacka. Jednocześnie niemal po podbiciu Kazania i Astra-chania rozwijać się zaczyna moskiewski ruch kolonizacyjny w kierunku wschodnim i połud.-wschodnim. Za panowania Fiedora Iwanowi-cza przystąpiono do zbudowania nowych strażnic nad Wołgą, jak Samara, Carycyn i Saratów, zabezpieczających K-cyę dolnego biegu Wołgi od najazdów Nogajów, sercu Baszkiryi założono silną warownię — Ufę. Kiedy zaś Kałmucy powstrzymali w połowie XVII wieku rozwój K-cyi moskiewskiej w dolnym biegu Wołgi, tem intensywniej skierowała się ona ku wschodowi i, w krótkim czasie przekroczy wszy Kamę, Czusową i Ural, dosięgła granic Syberyi (ob.). Rozstrój wewnętrzny, panujący na początku XVII w. w carstwie moskiewskiem, powstrzymał na pewien czas K-cyę rossyjską. Za pierwszych Romanowów K - cya rossyjską miała charakter czysto państwowy; główny jej zastęp stanowili koloniści zmuszeni siłą do opuszczenia dawnych swych osad i zajęcia posterunków strażniczych na południu i południo-wschodzie. Po przyjęciu przez Chmielnickiego poddaństwa moskiewskiego Ma-łorusini dostarczyli głównego żywiołu koloni-zacyjnego, który zajął nową linię posterunków strażniczych wzdłuż Dońca i zaludnił większą część dzisiejszych gubernij: Charkowskiej, Kur-skiej i Woroneżskiej. Nad Donem wywiązała się nawet zacięta walka o ziemię między dawnymi kolonistami wielkorossyjskimi a nowe-mi — Małorusinami. Z chwilą dalszego ujarzmienia Baszkirów przez Piotra W-go K. ros-syjska rozwinęła się znów w kierunku wschodnim, pod osłoną nowej groźnej warowni—Eka-terynburga. Za Anny Joannówny powstaje cała linia posterunków strażniczych między Wołgą i Uralem i po zgnieceniu zupełnem niemal hohaterskich Baszkirów, otwiera dla K-cyi ros-syjskiej okolice Bugurusłanu, Miasu i Uja. Większe jeszcze postępy czyni K-cya rossyj-ska w drugiej połowie XVIII w., za Katarzy-

ao

i t. d.

Kolonizacja niemiecka w Polsce ob,Kmiecie, Niemczenie, Polska.

z Kolonii Henryk (Henricus de Colonia), syn Konrada „baccalaureus in arti-bus et in medicina“, przez Długosza nazywany „Magister de Colonia“, lekarz należący dzie są kościoły: św. Apostołów, św. Marcina

I)-r J. P.

W. W. W.

S. J)rz.

ny Ii-ej. Dotarłszy do granic Zaporoża, Katarzyna kolonizuje stepy między swe żołdactwo, a po zdobyciu Krymu nie przebiera w kolonistach i osiedla już-to Serbów (pułk Horwata, Szewicza i Preradowicza), już-to' greckich i ormiańskich wychodźców z Krymu, dalej sekcia-rzy rossyjskich i niemieckich, a nawet „katorż-ników“. W podobny sposób kolonizuje Katarzyna ziemie nadwołżańskie poniżej Samary położone, mianowicie nad samą Wołgą rozmieszcza kolonistów niemieckich, a nad jej dopływem, Irgizem — mołokanów. Do nieco wcześniej założonych kolonij rossyjskich nad Tere-kiem wysyła nowych kolonistów z nad Donu i Wołgi i zakłada dwie warownie: Ekateryno-dar i Władykaukaz, między któremi przeprowadza nową linię posterunków kaukaskich (ob.). W w. XIX-m były niezajęte w Rossyi europejskiej przez kolonistów rossyjskich tylko gub. Taurycka, wybrzeże Czarnomorskie między Bugiem i Dniestrem, uzyskane traktatem w Jas-sach, Kaukaz i południowe okolice gub. Astrachańskiej iSamarskiej. Jednocześnie z kolonizowaniem ich odbywają się próby politycznej K-cyi ziem zamieszkanych przez Polaków, Litwinów, a w o-statnich czasach i Finlandczyków. Po wypadkach w 1831-go i 1863-go r. rozdano ogółem 333 majątki w Królestwie Polskiem osobom pochodzenia rossyjskiego „za współudział w osta-tecznem poskromieniu powstania i uspokojeniu Królestwa Polskiego“ i w celu zainicyowania K-cyi rossyjskiej w Królestwie Polskiem. Równocześnie próbowano K-cyi włościan rossyjskich w Królestwie w pobliżu fortec: Iwangro-du (Dęblina) i Nowogieorgiewska (Modlina), ale z małym skutkiem, wobec czego zaniechano na razie zamiaru rozparcelowania majoratów do-nacyjnych w Królestwie pomiędzy włościan rosyjskich. W celu wzmocnienia żywiołu rossyjskiego w kraju północno-zachodnim oddział wileński Banku włościańskiego od r. 1903 w miarę potrzeby nabywa na swój rachunek majątki w gub. Kowieńskiej w celu rozprzedawania ich potem koloniami, obszaru 30—60 diesiatin, włościanom pochodzenia rdzennie rossyjskiego po cenie kosztu. Senatowi wreszcie finlandzkiemu

rozkazano niedawno usankcyonować prawo przyznające włościanom wogóle, a rossyjskim w szczególności, nabywanie nieruchomości ziemskich w Finlandyi.- O K - cyi Syberyi ob. Sy-berya. Por.: Barsow „Oczerki russkoj isto-riczeskoj geografii“ (Warszawa 1855, wyd. 2-ie); Bagaljej „Oczerki iz istoryi kołonizacji i by-ta stepnoj okrainy mosk. gosud.“ (Moskwa 1887); Miljukow „Oczerki istorji russkoj kultury“

Ë. Chw.

do stanu duchownego, w r. 1359 przez papieża Innocentego VI potwierdzony na kanonii przy kościele św. Idziego w Krakowie, był lekarzem przybocznym Kazimierza Wielkiego, według słów Długosza, biegłym i doświadczonym w swej sztuce. Podobno, że król, nie chcąc słuchać rad i wskazówek jego, wpadł w chorobę, która go o śmierć przyprawiła.—Por. J. Długosza „Histor. Pol.“ (wyd. lipskie, ks. IX str. 1 159 i 1 160); L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (t. I, str. 87) i S. Kośmniskie go „Słown. lek. pols.“ (str. 224).

Kolonnata (Colonnata), tein mianem nazywają hiszpańskie piastry w niektórych miastach włoskich i w Aleksandryi.

Kolonos, po grecku KoXov'oç, 1. z przydomkiem Agoraios, "Ayopatoę, po łacinie Colonus A g o r a e u s, dzielnica miasta Aten, prawdopodobnie część zachodniego okręgu, zwanego Me-lite. 2. z przydomkiem Hipios, po grecku "licraoę, po łacinie Colonus Hippius, gmina attycka, należąca do Egiejskiej, a później do Antyochowej fyli, położona na wzgórzu, o-koło ćwierć mili w kierunku północno-zachodnim od Aten odległem, z gajem Eumenidom poświęconym, znanym z mitycznej tragedyi o królu Edypie (ob.), i ze sławną świątynią Po-seidona; miejsce urodzenia największego tragika greckiego Sofoklesa; tutaj spoczywają teraz zwłoki zasłużonego wielce wobec starożytnej Hellady badacza, Otfryda Miii 1er a (f 1840), i serce francuskiego archeologa, Karola L en orni anta (f 1859 ob.); unieśmiertelnił miejscowość tę Sofokles w tragedyi swej „Oedipus Colo-neus“.

Kolońska grzywna, dawna jednostka wag monetarnych, (ob.) Grzywna i Próby metali drogich.

Kolońska Katedra. Dzi ej e Kat edry. Katedrę K. ustawiono w północo - wschodnim węgle miasta, ongi rzymskiego, Colonia Claudia Augusta Agrippinensis. Północne fundamenty katedry spoczywają na murze obronnym z czasów rzymskich. Na tych ruinach powstał już w IX w. pierwszy kościół biskupi w stylu romańskim o 4 wieżach, 2 presbyteryach i z 2 kryptami. Tum ów w planie przypominał Mo-guncki i Bamberski. W XII w. Kolonia stała się wielkiem miastem, słynęła z bogactw, okręty jej P° morzach pływały, a zniweczone przez pożar r. 1149 kościoły wznoszono z nowym przepychem. Jedynie w dawnym kształcie pozostawała katedra biskupia, również naruszona przez ogień. Postanowiono zatem stworzyć nową świątynię, największą w Europie północnej. Wykonanie jej rozpoczęło się dopiero w XIII w., w r. 1248. Dotąd w budowlach K. panował wyłącznie styl okrągło-łukowy. Od połowy XII w. nastał między innemi i w K. okres, w budownictwie nazwany przejściowym. Przykładami w tym wzglę-i św. Gereona w K-i. Na północy Francyi stworzono tymczasem budownictwo nowe, t. zw. gotyckie, z zastosowaniem do sklepienia ostrego łuku. Powstały tam takie potężne, śmiałe katedry jak w Paryżu r. 1163, w Rheims r. 1212, w Amiens r. 1220. Najwcześniejsze gotyki na gruncie niemieckim stanowiły: Liebfrauenkirche w Trewirze (1227 — 44), kościół św. Katarzyny w K-nii z r. 1219 (zwalony), oraz kościół św. Elżbiety w Marburgu z r. 1235. Pierwszy budowniczy, twórca planu katedry K., zwał się

II

architektonicznych we Francy i. Oto co mówi Viollet-le-Duc o katedrze K. „Architekt ściśle trzymał się danych geometrycznych; pod względem estetycznym efekt nie odpowiada wysiłkowi. Kompozycya stanowi formułę, nieliczącą się ani z efektami perspektywy, ani też z de-formacyą krzywizn pozorną, gdy krzywizny umieszczone są wysoko. W ogóle presbyteryum bardziej dziwi niż zachwyca“. „Jedni badaoze nazywają katedrę K. płodem zagranicznym, przeniesionym na grunt niemiecki, twierdzą że presbyteryum powtarza takąż część katedry w Amiens. Obrońcy narodowej samorodności przytaczają, co następuje: presbyterya gotyckie we Francyi w istocie zdradzają podobieństwo do presbyteryum katedry K., są one tak samo z obejściem i wieńcem kaplic; nawy po-

<■

ił

tli

mmr'

t.

Si

nj

, r.

ku

I tli

i’

U;

■o

‘I

iS

i:

IlilAMl

I®

‘i

i!

i

. ,r

m

6.119 i'w

I.

ffiif

OÉ

ł;

SS

il

li

fi

liii

'MS

WsmSP

•Ä.

Fig. 74. Kolońska katedra.— Widok z frontu.

majster Gerard. 2achodzi podobieństwo między presbyteryum katedry K., a opactwem w Gladbach, w częściach budowli, w szczegółach, np. w profilach i stylizacyi liści. Stąd wniosek, że budowniczy opactwa i twórca tumu K-go byli jedną osobą, mistrzem Gerardem. Plan mistrza sporządzony był zapewne samoistnie, opierał się przypuszczalnie na studyach

4J

Fig. 75 Widok wnętrza w nawie głównej ku chórowi (presbyierjum).

dłużne jednak, wbrew członkowaniu presbyteryum na pięć naw, we Francyi pozostawały trój-nawowe, a nadto dwie wieże przytykały do nawy podłużnej z boków. Tę dysharmonię mistrz katedry K-ej szczęśliwie usunął, powiększywszy liczbę podziałów w nawie podłużnej do pięciu. Podobnie zatracony we Francyi w gotyckich katedrach plan krzyża, tu w K. właśnie się uwydatnił. Przeistoczenie nawy podłużnej wywołało dalszą innowacyę: wieże wpuszczono dolnemi kondygnacyami w nawę podłużną. Bajeczną i charakterystyczną dla K-y K-iej była myśl postawienia piramid wieżowych, 160 niemal m. wysokich, na kilku filarach. Gdyby wieże przytykały do boków kościoła, wygląd całego gmachu nazewnątrz przedłużyłby się niepomiernie, a efekt pięcia się ku górze, tak właściwy nowemu stylowi, uległby zatraceniu. Teraz szło o postawienie gmachu. Kwesty, ofiary, czynsze i legaty i wiele innych dochodów napełniały katedralną kasę. Stawianiu świątyni były na przeszkodzie walki między arcybiskupstwem a ludnością miasta, trwające w w. XIII. Pomimo niesprzyjających okoliczności, w r. 1322 presbyteryum katedry K. skończono. W XIV w., około 1350 r., przystąpiono do stawiania wież i wejścia; pracowano też nad częścią nawy podłużnej, jej murein i sklepieniem. W r. 1450 wieża południowa doszła do tej wysokości, przy której utrzymała się aż do ostatnich czasów, wraz ze słynną windą drewnianą. Zatargi arcybiskupa i kapituły z książętami okolicznymi, a także z ks. bur-gundzkim, zrujnowały Kolonię, -przerywając budowę. Nadszedł renesans, negujący gotyk, nadszedł protestantyzm. Pisarze w swoich pismach krytykowali katedrę, a współczucie ogólne do niej chłodło. Od r. 1560 absolutnie już przestano budować. Przez trzy wieki XVI do XVIII włącznie nastrój ów i opuszczony stan katedry trwały niezmiennie. W r. 1794 Francuzi zajęli Kolonię, a katedry używano na skład siana, potem na więzienie jeńców wojennych i t. p. Wiatr, deszcz, mróz, dopełniły zniszczenia. Dopiero w XIX w. następuje potężne przebudzenie się w Niemczech sympatyi do stylu gotyckiego, który poczęto uważać za narodowy; sympatya też zwróciła się w pierwszym rzędzie i do katedry K-ej. Jej gorliwymi zwolennikami stali się: J. W. Goethe, Fryderyk Schlegel, Suł-pice Boisserée, a wreszcie i następca tronu pruskiego, Fryderyk Wilhelm, późniejszy Fryderyk Wilhelm IV. W roku 1821 rząd pruski wznowił arcybiskupstwo K., zabrawszy wszystkie dobra poduchowne katedry K.; wzamian król obiecywał pokrycie wydatków budowy kościoła: nie było to więc dobrodziejstwo. Dochody zabranych majątków przyniosły rządowi rocznie 225 000 marek, gdy zapomogi dla katedry przez lat 17 (1824—1841) wyniosły razem 645 252 marek; potem wypłacano rocznie po 150 000 marek. W ten sposób katedrę kończono niemal cały w. XIX. D. 14 sierpnia 1880 r. nastąpiło właściwe położenie ostatniego kamienia. Budowa ciągnęła się 632 lata od założenia kamienia węgielnego. Z rozkazu cesarza Wihelma 1 d. 15 października 1880 r. urządzono uroczystość wykończenia katedry. Zaznaczono wówczas obecność na uroczystości samych niemal protestantów. W dokumencie, umieszczonym w ostatnim kamieniu, nie było podpisu ani jednej osoby z duchowieństwa; wogóle z 65 osób 7 tylko znalazło się katolików. Były to zresztą czasy „praw majowych“ z 1873 r. i t. z w. kulturkampfu. Duchowieństwo katolickie ulegało prześladowaniu. Arcybiskup koloński

Paweł Melchers, w tym właśnie czasie był aresztowany i wygnany: w takich okolicznościach kończono najznakomitszą w Niemczech katedrę katolicką. — Opis katedry. Cechy ogólne. Rozmiary: zewnętrzna długość K-y wynosi 135,6m., szer. 61 m., wewn. długość nawy głównej 119, wysok. 45, szer. 15 m. Powierzchnia kościoła przedstawia 6 166 Q metr. — Katedra w Antwerpii ma powierzchnię 4 960 Q m. Medyolańska 8 406 Q m. Ś-ty Piotr w Rzymie 15 166 [H m.) Wieże wznoszą się na 160 m. nad poziom ulicy. (Wieża ratusz, w Filadelfii 163 m. wieża katedry w Amiens 134 m.) Fundamenty wież sięgają 20 m. głębokości, filary do głęb. 13 m. pod posadzką, nawy 6 m. głęb. i więcej. Fundamenty, niby skałę, zbudowano z filarów bazaltowych z Unkel, zmieszanych z ciosami trachitowemi z Drachenfels w Siebengebirge. Cały następny materyał w latach 1248 —1550 brano z Drachenfels. Rzeźby wykonane z wapniowca francuskiego z Caën, dobrego na figury; brano też i oolit z Savon-nières. Sklepienia sporządzono z miękkiego gąbczastego tufu z Eifel. Do pasów i żeber sklepiennych użyto twardego andezitu z Wolkenburg, a łuki przypierające i szkarpy wykonano z twardo palonych cegieł. Gmach wogóle przeważnie budowany był z piaskowca. Na budowę od r. 1824 do 1885 r. wydatkowano 21 milionów marek. Przypuszczając, że dawne wieki złożyły się na równą sumę, otrzymamy koszt Kol. katedry 42 miliony marek.—Ze wn ętr zn a strona kościoła. Zachodnie, czyli wieżowe oblicze (front) niema podobieństwa do stylu mistrza Gerarda, dość porównać bogactwo tej fasady z surowym i skromnym podbudowaniem pres-byteryum. Wogóle jednak, chociaż gmach katedry posiada tak prawidłową i bogatą kompo-zycyę, nie sprawia wielkiego wrażenia. —W n ę-trze kated r y. Nawy podłużne boczne przechodzą poza nawę poprzeczną do presbyteryum; środkowe boczne nawy tworzą jego obejście; krańcowe boczne za nawą poprzeczną towarzyszą tylko trzem polom sklepiennym samego presbyteryum, przemieniając się, jako wschodnie zamknięcie kościoła, na półkole 7 kaplic. Co się tyczy naw podłużnych i bocznych, ich wysokość wynosi 19 metrów, szerokość zaś 8,18 metrów. Filary nawy głównej w* presbyteryum, jako najstarsze, mają wygląd kolumnowy z pniem środkowym okrągłym i 4 półsłupami naokoło. Nad łukowaniami nawy głównej środkowej ściana nawy ożywiona jest galery ą otwartą (triforium), a nad nią wznoszą się okna środkowej nawy. Co do okien mają one systematycznie wszędzie w katedrze formę łuku, opartą na trójkącie równobocznym, co w takiej rozciągłości użyte, stanowi szczególną cechę K-ej K-y. Jedność formy okien łączy się ze ścisłością matematyczną stosunków długości i szerokości naw, oraz z prawi-

J Musz.

dłowością odstępów między filarami.—Rz eczy godne widzenia w katedrze: Witraże W górnej części presbyteryum najdawniejsze witraże, w liczbie 15 z XIII w. i z początku XIV w. mają wygląd czysto dekoracyjny, przedstawiają postaci królów izraelskich i judzkich, w oknie środkowem jedyna większa kom-pozycya: Hołd trzech króli; górne części witraży są dywanowe. Uwagi godne są niemniej witraże w liczbie pięciu w północnej nawie bocznej (nalewo od wejścia), przypadające na okres końcowy z r. 1507 — 1509. Rzeź

ba. W nawach podłużnych bocznych uwagi godne: Złożenie do grobu, późnogotycka rzeźba w kamieniu z XV w., polichromowana. W po-łudn. nawie poprzecznej przy ostatnim filarze presbyteryalnym św. Krzysztof z dzieciątkiem Jezus na pięknej konsoli, robota z pocz. XVI w. pełna życia, ruchu. W presbyteryum na 14 jego filarach i na konsolach wznoszą się posągi Chrystusa, Matki B. i 12 apostołów, fundowane przed r. 1361. Jestto główne dzieło koloń-skiej szkoły rzeźbiarskiej z pierwszej połowy XIV w. W zakrystyi spotykamy „Domek dla Przenajświętszego Sakramentu“ z XV w., je-dnę z lepszych rzeźb katedry. W skarbcu katedry resztki zaledwie pozostały z tego, co tam do XIX w. zebrano, lecz i te resztki tworzą jeden z najwspanialszych skarbców kościelnych. Co do malowideł w katedrze K. odsyłamy do art. Kolońska Szkoła malarska.— L it er at u r a: S. Boisseróe „Gesch. u. Beschr. d. D. zuK.“ (2-e wyd. 1842.); W. von Waldbrühl „D. Führer im D.“ (1843); A. Reichen-sperger „D. 14Standbilder im Domchor zu K.“; (ilustr. barwne Levi Elkana, bardzo rzadkie, z „Vermischte Schriften über christl. Kunst“ Lipsk 1856); L. Ennen „D. D. zu K“. (1872); Andrea „Gedanken etc. über Glasmalerei“ (1879); K. Lamprecht „Dom zu K.“ (1881.)

Kolońska szkoła malarska. W okresie gotyckim powstała w Niemczech nadreńskich w końcu XIV w. szkoła malarstwa w Kolonii. Lecz ruch artystyczny tego miasta nie ograniczał się wówczas na owej szkole; Kolonia bowiem oddawna była punktem najwyższego w Niemczech ruchu artystycznego. Szkoła mai. stanowiła tylko cząstkę tego ruchu. I tak od r. 1248 do 1282 zbudowano presbyteryum katedry; w niem umieszczono najdawniejsze witraże z Królami judzkimi i Hołdem królów z lat 1313 — 1322, a następnie figury rzeźbione, polichromowane z r. 1361, główne dzieło K-ej sz-ły rzeźbiarskiej z początku XIV w. (Chrystus, Matka Boska i Apostołowie). Z XIV w. pochodzą także malowidła ścienne w katedrze Wilhelma Bautzena (w kaplicach presby-teryumh Te rzeczy, a szczególnie rzeźby polichromowane, wpłynąć mogły na malarstwo, choćby tylko w ustawieniu figur, wygiętych esowo, jak to w figurach późno-gotyckich, w w. XIV i XV rzeźbionych, częstym zwyczajem

było. Jakiż był wpływ francuski na szkołę kolońską? Silny, niewątpliwie. Presbyteryum katedry kol. jest powtórzeniem presbyteryum, obejścia i kaplic z katedry w Amiens. Rzeźba kolońska gotycka i witraże rozwijały się pod wpływem przodującej naówczas rzeźby we Francyi. Szkoła malarska jednak rozwinęła się uajpóźniej, najbardziej okazując cechy samorodności germańskiej. Była ona przede-wszystkiem wcieleniem tej tak powszechnej właściwości dziewcząt niemieckich: słodyczy, spokoju i tego, co Niemcy nazywają „das ewig weibliche“. Nigdzie typ złotowłosej, ładnej, skromnej „Gretchen“ nie doznał takiego odczucia, jak w K-iej sztuce. Malarstwo francuskie ówczesne, nie będąc podobne, do K-ej szkoły mal., nie mogło być wzorem dla niej. Wpływ niderlandzki ukazał się dopiero w drugiej połowie XV w. i w pocz. XVI, poczem nawet włoski począł działać. Ruina Kolonii nastąpiła w w. XVI i następnych, aż do XIX w., przerywając twórczość nadreńskiego miasta. Głównymi przedstawicielami szkoły K-ej byli dwaj mistrze: Wilhelm i Stefan. 1) Wilhelm v. Her le, * w Kolonii, wzmiankowany w dokumentach od 1358 do 1372 — f przed r. 1378. Kronika Limburska w r. 1380 wspomina o nim, nazywając go „najlepszym malarzem w krajach niemieckich“. Następcą bezpośrednim w malarstwie i w interesach pracowni był Hermann von Wesel. Malowidła mistrza Wilhelma przechowały się głównie w Kolonii, a mianowicie w katedrze tamtejszej i w muzeum miejskiem Wallrafa-Richartz. W presbyteryum katedry na głównym ołtarzu umieszczono t. z w. ołtarz św. Klary, składający się ze snycerskich i malowanych części; gdy obraz ten szafiasty jest zamknięty, widać obrazy malowane a tempera na płótnie na tle czerwo-nem: Chrystus Ukrzyżowany i Zmartwychwstający, z boków zaś po sześć figur świętych. Po otworzeniu pierwszych podwojów widz spostrzega na stronie ich wewnętrznej 12 malowideł ze scenami z życia Chrystusa, począwszy od Przedstawienia Jezusa w świątyni aż do Jego Wniebowstąpienia. Obrazy te, malowane na złotem tle, pochodzą z lat 1358 —1378. W ratuszu K-im w sali Hanzy odsłoniono niedawno malowidła ścienne, przypisane także temu mistrzowi. Prócz tego w muzeum miejskiem są następujące jego dzieła: Chrystus na krzyżu, Marya i apostołowie, Matka Boska z Dzieciątkiem, oboje trzymają gałązki kwitnącego groszku; dalej św. Barbara i św. Katarzyna. I w starej Pinakotece monachijskiej mamy jego pędzla św. Weronikę z chustką, na której widnieje podobizna Chrystusa. Drugi podobny obraz, ale pośledniejszy, mieści się w National-Galle-ry w Londynie (Sala I, j\& 687). Obraz ten, jak i wogóle wszystkie obrazy Wilhelma, niektórzy badacze sztuki przypisują obecnie wyłącznie Hermanowi von Wesel. Są jeszcze i w innych muzeach dzieła dotąd jeszcze imieniem Wilhelma zaopatrzone, np. w muz. germ. w Norymberdze — M. Boska z Dziecięciem, podobna do M. Boskiej z groszkiem w muz. K-iem. Oba te dzieła powstały około 1400 r. Pomimo wątpliwości, co się tyczy autorstwa, w o-brazach tych rysy są potężne i starodawne. Dekoracyjność figur, np. M. Boskiej z groszkiem, oraz jej plastyka, wydobywająca się z pod płaszcza, są wybitne. Wielkie powierzchnie płaszcza, oraz jego odwinięcia, bizantyjskie złote linie, kontury wymowne, niby uDuc-cA a (ob.) i ręce świetlne w różnych gestach—oto główne zalety mistrza Wilhelma. Typ zarówno kobiety jak dziecka stworzony już i ustalony na cały wiek XV i początek XVI w Kolonii: owal twarzy, czoło wysokie, lekko wypukłe, maleńkie oczki, usteczka i bródka, nos trochę szeroki i krótki, niezgrabne jeszcze ucho i nogi dziecinki, nieproporcyonalne w stosunku do tułowiu,wyrazy twarzy ożywione, lecz bardzo dyskretne. Św. Weronika ma wiele wspólnego z M. Boską, trzymającą groszek; szczególnie ruchy rąk są podobne (na obu obrazach dwie ręce lewe też same), wreszcie fałdowania u św. Weroniki tak subtelne, jak u M. Boskiej. 2) Artystą kolońskim w XV w. był mistrz Stefan Lochner z Konstancyi, pracował w Kolonii, f 1451 r., malował sławny koloński obraz katedralny w presbyteryum, w ka-kaplicy św. Michała. Jestto „Hołd Trzech Królów“, przybywających w środkowym obrazie tryptyku, gdy na skrzydłach śpieszą również św. Urszula z orszakiem swych niewiast, oraz św. Gereon z hufcem, patron i patronka miasta, malowane 1440 — 1450. Na zewnętrznej stronie skrzydeł „Zwiastowanie“, M. Bos ka pełna wdzięku. W „Hołdzie“ cudne twarze świętych kobiet na lewo i biskupów na prawo, święcimężowie i rycerze o spojrzeniu, peł-nem powagi i zadumy, o włosach rudych i blond. Tło złote. Opona nad krzesłem M. Boskiej zielonawa, z deseniem różowo-cegla-stym. Suknia jej czerwona, w tonie lila i w oświetleniach szczególnie. Suknia towarzyszki zielona, w oświetleniach żółta. Król na lewo w czerwieni. Ton całości zielono-ruda-wy; przy silniejszem działaniu światła ton od wibracyi staje się pomarańczowym. Inne dzieła mistrza Stefana znajdują się w muzeum w K. „Sąd ostateczny“ z nagościami i śliczna M. Boska w ogrodzieńcu, ładniejsza daleko od monachijskiej. Właśnie w Monachium posiada Pi-nakoteka kilkanaście obrazów Lochnera, oraz jego szkoły, J\l° 3 —21. W muz. germ. w Norymberdze jest Chrystus na krzyżu i rząd świętych, po trzech z każdej strony. Tło złote, ornamentowane. Zapewne że to ręka mistrza Stefana, lecz dużo widać jeszcze cech Wilhelma, stąd przypuszczać można, że dzieło powyższe należy zapewne do wcześniejszych. Postacie L-a stają się dla całej szkoły K. klasycznemi; są one wiotkie, wygięte dekoracyjnie, młodociane; kobiecość przechodzi również na figury męskie. Twarze wyrażają bardzo lekko stan cierpienia; spotyka się też wyraz błogości duszy, albo, piękności dla siebie tylko egzystującej. Poczucie ciała i u L-a trwa dalej. np. w Chrystusie ukrzyżowanym, z wyjątkiem rany, całe ciało w piękności zachowane. Przechodzimy do innych artystów kolońskich, których nazwiska dotąd jeszcze odszukane nie są, lecz którzy istnieją, dzięki stanowczemu przyznaniu im przez bada-czów pewną jednolitość okazujących grup obrazów. Takim jest naprzód t. zw. 1) Mistrz Życia Maryi, kolończyk, lecz pod wpływem szkoły niderlandzkiej, mianowicie Dierick Bout-sa; według dat, na jego obrazach zachowanych, pracował on w latach 1463 — 1480. Najliczniejszy poczet jego najlepszych dzieł, Życie Maryi, oglądamy w starej Pinakotece monachijskiej np. Joachima i Annę lub Narodziny Maryi. Rzeczy te są perspektywiczne, a obyczajowa scena narodzin bardzo zajmująca. Tego samego mistrza w muz. beri. M. Boska z Dzieciątkiem i św:ętemi niewiastami, głębokość pewna przestrzeni, pomimo złotego tła, piękny gazon i altana, kobiety w części już w strojach spółczesnych, z przodu klęczą dwie grupy ofiarodawców. Powyższe dwa rysy w obrazie oznaczają wpływ niderlandzki, lecz silny charakter koloński każe przypuszczać wczesność tego dzieła, szczególnie w porównaniu z życiem Maryi. 2) Mistrz Św.Rodziny, czynny w. K-ii około 1486 —1520. Malował pod wpływem Metsysa, zwany od obrazu ołtarz, w muz. kol. (.M> 199). 3) Mistrz św. Bartłomieja, według Bolsserćo pracował około 1490 —1500 r. z powodu innych arcydzieł w muz. kol. zwany także mistrzem ołtarza św. Tomasza i mistrzem ołtarza z Krzyżem. Właśnie w Paryżu, w Luwrze, przypisują temu mistrzowi wspaniałe Zdjęcie z krzyża J\ą 2720—auteur du rétable de St. Thomas à Cologne „Obraz w Luwrze jest najlepszem dziełem artysty“ (Waagen). 4) Mistrz „Śmierci Maryi“, czynny przeważnie w Kolonii w 1510 — 1530 r., być może uczeń Jana Joesta z Kalka-ru, pod wpływem Metsysa nazwę otrzymał od dwóch „śmierci Maryi“ w dwóch Muzeach: ko-lońskiem i monachijskiem. E. Firmenich-Richartz przypuszcza, że to był J o o s von Cleve starszy, który w roku 1511 stał się majstrem cechu św. Łukasza w Antwerpii i umarł tamże w r. 1540. Obrazy mistrza można widzieć nadto w Berlinie, Dreźnie i w Frankfurcie. 5) Bartłomiej Br u y u, ur. w Kol. r. 1493 — f tamże r. 1556 — 57, następca mistrza „Śmierci Maryi“; potem pod wpływem włoskim. Obrazy jego znajdują się w Monachium, w Wiedniu, Berlinie, Norymberdze, Dreźnie i w Frankfurcie. Najwięcej dzieł Bruyna w samej kolońskiej katedrze i w muzeum. Malował też ołtarz główny w katedrze w Xanten r. 1536. 6) W Warszawie w muzeum .miejskiem spotykamy między

.7. Musz .

M. Ii.

K. K-ć.

A. Pol.

iniiemi, obraz szkoły kolońskiej, nieznanego autora, który jest jednak cenny, może pochodzi z początku XVI w., a przedstawia Ś-go Grzegorza, odprawiającego mszę św. (tryptyk). Biblio g r. — l) Dzieła ogólne. Sulpice Boissereé „Geschichte und Beschreibung d. Domes zu Köln“ (wyd. 2-e 1842); Waagen „Künstler u. Kunstwerke“ (Lipsk 1843); J. J. Merlo, Meister d. altkölnischen Malerschüle“ (Kolonia 1852); L. A. Scheibler „Die anonymen Meister d. kölner Schule“ (Bonn 1880); J. J. Merlo „Nachrichten von d. Leben u. Werken Köln. Künstler“ (Düsseldorf 1895). 2) Dzieła poszczególne. W. von Waldbrühl „D. Führer im Dom zu Köln“ (1843); E. Firmenich-Richartz „Bartholom. Bruyn“ (Lipsk 1891); tegoż „Wilhelm von Herle u. Hermann Wynrich von Wesel“ (Zeitschr. f. christl. Kunst, 1896); K. Woermann „Katalogd. Gemälde“ (Drezno 1899, str. 638, 639, kwestya Mistrza „Śmierci Maryi“ z wymienieniem autorów i prac polemicznych). 3). Katalogi muzeów: Kolonii i głównych miast niemieckich, nadto Luwru paryskiego, Natio-nal-Gallery w Londynie i Muzeum miejskiego w Warszawie.

Kolońska woda, Eau de Cologne, są to perfumy, jedne z najwięcej znanych i ulubionych, wyrabiane w Kolonii przez 30 firm, noszących nazwę Jan Marya Farina. Wynalazek tej wody jedni przypisują Włochowi, Janowi Marya Farina, który przybył do Kolonii w celu prowadzenia handlu perfumami, a r. 1709 miał wynaleźć sposób przyrządzania K-ej w-y. Podług innych wynalazcą K-ej w-y był Paweł de Fe-minis z Medyolauu, który około r. 1690 przybył do Niemiec i sekret przyrządzania wody odstąpił J. M. Farinie. Handel K-ą w-ą rozwinął się w połowie XVIII w., a ponieważ wyrób jej pod firmą Jana Maryi Farina znany był na ca łym świecie i najwięcej poszukiwany, przeto przedsiębiorcy rozmaici łączyli się z rodzinami Farinów, które-to imię we Włoszech dosyć jest rozpowszechnione, aby interes tą wodą prowadzić pod firmą Fariny. Sposób przyrządzania zachowany jest w tejemnicy —pomimo to znane są rozmaite przepisy i tak bierze się: spirytusu oczyszczonego 24 litr., Neroli petale 90 gram., Neroli bigarade 30 gr., olejku z łupin pomarańczowych 150 gr., olejku cytrynowego 150 gr., olejku bergamotowego 60 gr. Przepis angielski na wyrób K-ej w-y jest następujący: spirytusu oczyszczonego 578 sześć, centimtr., olejku bergamotowego 8 gr., olejku cytrynowego 4 gr., olejku neroli 20 kropli, olejku origanum 6 kropli, olejku rozmarynowego 20 kropli i wody z kwiatu pomarańczowego 30 gr. Ponieważ jednak olejki eteryczne nie są jednakowej dobroci, przeto podług powyższych przepisów nie otrzymuje się nigdy jednakowej w-y K-ej.

Kolophon, miasto jońskie, ob. Ko lofon. Kolophonium, ob. Kolofonium.

Kolor, ob, Barwa.

Koloradoit, minerał, ob. C o 1 o r a d o i t.

Kolorado (Colorado) Chrysomela (JDory-phora decemlineata), inaczej zwana złotką kartoflaną, owad tęgopokrywy (Coleoptern), zaliczony do rodziny Chrysomelidae. Jajowate te owady, o mocno wypukłym grzbiecie, koloru brudno - czerwonawego, posiadają żółte pokrywy i czarne plamy lub pręgi, na czole, rożkach, tarczce szyjowej, dolnej stronie piersi, odwłoku i nogach; oprócz tego na każdej z pokryw po 5 podłużnych, ciemnych smug; druga i trzecia z nich z tyłu łączą się z sobą. Szkodnik ten zamieszkuje Amerykę północną od Colorado aż do wybrzeży nadatlantyckich. Zarówno larwy jak i owady dorosłe żywią się łodygami i liśćmi kartofli, wśród których sprawiają straszne spustoszenia, jeżeli występują gromadnie. Szczególniej wielkie szkody w plan-tacyach kartoflanych zaczął K. zrządzać w r. 1859. Owad zimuje w ziemi, wychodzi zaś z niej na początku maja. Samica składa 700 —1200 jaj, kupkami po 12—20, na dolnej stronie liści. Larwa wylęga się po 5 — 8 dniach, po 20 zaś dosięga maksymalnego wzrostu, zagrzebuje się w ziemię i przeobraża się tam w poczwarkę; po upływie jeszcze 12 dni wylęgają się chrząszcze drugiej generacyi; niekiedy w ten sam sposób rozwija się dalej jeszcze tego samego lata generacya trzecia.

Koloratura, przyozdabianie melodyi w a-ryach operowych i koncertowych, oraz dwuśpie-wach i wogóle w muzyce wokalnej, wielogłosowej, różnemi melizmatami, pasażami, gamami, użytemi legato, marcato, czy staccato, oraz trylami, mordentami i t. p.

Kolory mineralne, roślinne i zwierzęce, ob. Barwniki t. VII, str. 32, Farbierskie materyały t. XXI, str. 58, Farby roślinne t-że str. 59, Farby ziemne t-że str. 61, Farbierstwo t-że str. 62.

Kolorymetr, przyrząd, służący do oznaczania natężenia barwy roztworów, ma zastosowanie do analizy ilościowej roztworów barwnych, al bo raczej do dochodzenia ilości ciała w roztworze, jeżeli ciało to daje roztwór barwny; służyć też może do oceny wartości różnych barwników. Wszystkie K-y polegają na tej zasadzie, że zabarwienie cieczy badanej porównywa się z barwą pewnej cieczy normalnej lub pewnego szkła kolorowego, a różne K-y porównywanie to uławiają w różny sposób. W K-ach Houton delà Labillardière’a i Sallerona badaną ciecz barwną rozcieńcza się wodą lub alkoholem, dopóki zabarwienie jej nie dorówna barwie cieczy normalnej lub szkła normalnego; w K-e Col-lardeau i Rtineck’a rezultat ten osiąga się przez zmianę grubości warstwy cieczy badanej, w K-rze dopełniającym Miillera natężenie barwy danej cieczy oznacza się przez zmierzenie grubości jej warstwy, jaka jest potrzebna do wytworzenia barwy białej, ze szkłem normalnem, posiadającem barwę dopeł-

Krüss „Kolorori-Spektralanalyse“

S. K.

3. K. cesarza Konstantyna

D o m i-

także

niającą. K. Duboscq’a składa się ze zwierciadła

M. które odbija promienie oświetlające słupy

A R

i li

p'

im

zr. —

Fig. 77. Kolorymetr.

cieczy w naczyniach C i C’, z nich jedno zawiera ciecz badaną, drugie ciecz normalną. Dwa walce szklane, T i T, zanurzone w tych naczyniach, dają się osuwać do rozmaitych głębokości, a w tern samem dozwalają otrzymywać warstwy cieczy różnej grubości. Promienie światła, odbite od zwierciadła i prze-.chodzące prze obie ciecze, padają na dwa ró-wnoległościany szklane, w których ulegając dwukrotnemu całkowitemu odbiciu, dochodzą do lunety A, a w ten sposób obserwator przez nią spoglądający dostrzega pole widzenia na dwie połowy rozdzielone. Dla dokonania próby pływaki zagłębia się tak, aby obie połowy pola widzenia miały zabarwienie jednakie. Po-działki na pływakach wskazują grubości obu słupów cieczy, a wysokości te są odwrotnie proporcyonalne do ilości barwnika zawarte-w cieczach. W chromoskopie Stammera roztwór zabarwiony porównywa się ż pewnern szkłem zabarwionem; przyrząd ten dogodny jest zwłaszcza do oznaczenia stopnia zabarwienia soków w cukrowniach, zkąd wyrugował dawniej do celu tego używane dekolory-metry Payena, Bentzke’go i Greinera (ob. Dekolorym etr). — Por. metrie und quantitative (1891).

Kolorymetrya, badanie roztworów barwnych za pomocą kolorymetru.

Koloryt w malarstwie, ob. Mal ars t Koloryt w muzyce, ob. Muzyka.

Kolos po grecku KoXwççôç, po łacinie co~ Jossus, oznacza posąg ogromnej, nadnaturalnej wielkości, przedstawiający szczególnie bogów, lecz także bohaterów, a z biegiem czasów, zniżających się do pochlebstwa i podłości, często czci takiej niegodne książęta. Najsławniejsze mi K-ami w wiekach starożytnych były następujące: 1. K. Ap o 11 in a, który Lucullus z Apol-lonu, w ziemi Pontyjskiej, przywiózł do Rzymu i na Kapitolu postawił; miał on 30 łokci wysokości.—2. K. tegoż bóstwa, z bron-zu ulany, znajdujący się na pagórze Palatyń-skim.

Wielkiego, postawiony w wielkim cyrku, w Konstantynopolu.—4. K. cesarza c y a n a, który on sam sobie w Rzymie wystawił; po jego śmierci kazał go senat jednakże zniszczyć. — 5. K. Heraklesa, w Tarencie, dzieło sławnego rzeźbiarza greckiego, Lizyppa, mierzące 49 łokci wysokości.—6. K. Jowisz a, w Rzymie, na Polu Marsowem, poświęcony przez cesarza Klaudyusza, zwany Pompejuszowym, ponieważ stał w sąsiedztwie teatru Pompejusza. —7. K. Jowisza w Rzymie, ze śpiżowych zbroi złożony, które Rzymianie na Samnitach zdobyli.—8. K. cesarza Nerona, który sam sobie przed pałacem swym wystawić kazał; cesarz Wespazyan przestawił go na Via sacra, a cesarz Comrno-dus kazał zdjąć zniego głowę Nerona, a na jej miejscu swoją postawić.—9. K-y na wyspie Rhodos, których na tej wyspie, słynącej znakomitymi rzeźbiarzami, miało być nie mniej jak sto; pomiędzy niemi jednakże i przed wszystkiemi innemi nawet słynie szczególnie* tak zwany Colossus Uhodiiis, K. Rodyj-ski, olbrzymi posąg, do siedmiu cudów świata zaliczony, po posągu Nerona największy, jaki wieki starożytne mają, miał on wysokości 70 łokci (—34 metry); był symbolem Hel i o s a, bożka słońca, którego kult bardzo był na owej wyspie wziętym. Pracę nad nim rozpoczął Chares, rodem z miasta Lindos, u-czeń Lizyppa, lecz spostrzegłszy, że w obliczeniu kosztów posągu się pomylił, sam sobie życie odebrał; dokończył dzieła po 12-u latach Lâches, około roku 290 albo 280 przed Chr. Kosztował ów K. 300 talentów, złożony zaś był z części, pojedyńczo ze spiżu lanych, wewnątrz kamieniami wypełniony. Postawiono go tuż przy porcie, a nie, jak dawniej mylnie twierdzono, nad samem uściem portu, do którego między nogami K-u miały okręty przepływać. Już po 67 albo też 57 latach obaliło go w r. 223 przed Chr. trzęsienie ziemi, które część miasta Rhodos naonczas nawiedziło. Na mocy wyroczni już go napowrót nie ustawiono. Schody wewnątrz umieszczone prowadziły aż na szczyt posągu olbrzymiego, którego palec jeden z ledwością człowiek dorosły mógł objąć; każdy zaś z palców większym był aniżeli inne zwyczajne posągi. Kiedy w r. 653 po Chr.

Arabowie, pod wodzą Muauii, Rhodos zdobyli, sprzedali spiżowe szczątki kolosu tego żydowskiemu kupcowi z Edessy, który miał uiemi 900 wielbłądów obładować. — Por. Pliii i u s, Nat. Hist. 31, 7, 18;Lüders C. P., „Der Koloss von Rhodus“ (Hamburg 1865).

duchowego i kulturalnego życia wschodnich Węgier, a to zawdzięcza wyższym zakładom naukowym i zbiorom, jakie w sob-ie mieści. Do takich instytucyi należą: uniwersytet Franciszka Józefa, rzymsko-katolickie gimnazyum wyższe, kalwińskie seminaryum i kollegium, unitaryań-ska szkoła wyższa z seminaryum i wyższem gimnazyum, akademia handlowa, szkoła nauczycieli i nauczycielek, instytut głuchoniemych, siedmiogrodzko-węgierskie towarzystwa: kultury, rolnicze, autorskie, karpackie; konserwato-ryum muzyczne, muzeum siedmiogrodzkie i te-chniczno-przemysłowe, węgierski teatr narodowy, ogród botaniczny i t. d.; bardzo wiele zakładów filantropijnych i towarzyskich.

K. stoi na miejscu starożytnego miasta Napo-c a, założonego w rzymskiej Dacyi przez cesarza Trajana. W XIII w. weszli tu licznie osa- • dnicy niemieccy, którzy pomimo nadanych im przywilejów wsiąknęli bez śladu w ludność miejscową. Stefan Batory jako władca Siedmiogrodu (1571 —1586) założył tu kollegia i szkoły jezuitów. W d. 25 grudnia 1848 r.

K. był zdobyty i zajęty przez generała Bema.

S. Drz.

Pyr.

Kolotes, po grecku xoXwrrjç, po łacinie Colo-ites: 1 ) Rzeźbiarz ateński, uczeń Fidyasza wielkiego i Parytelesa, rodem z wyspy Paros; Fidyaszo-wi pomagał w pracy nad olbrzymim posągiem Olimpijskiego Zeusa; sam wykonał ze słoniowej kości piękne posągi Ateny, a nadto i posąg Eskulapa, który zdobił świątynię w mieście

Kolossai, po grecku KoXoaoat, później Ko-Xaaoat, po łacinie Colossae, miasto we Frygii Większej, leżące nad rzeką Lykos, która tutaj właśnie w ziemię się chowa, aby po 5 sta-dyach podziemnego biegu znowu na powierzchni się pojawić. Za panowania Persów zakwitło ono w wielką potęgę i daleko słynęło, szczególnie farbiarniami i tkaninami wełniane-mi, póki świetnego jej blasku sąsiednie miasta Laodicea i Hierapolis nie przyćmiły, tak, że geograf Ptolemeusz i 11 i n e r a r i a (ob.) zupełnie je milczeniem pomijają. Z pod panowania perskiego dostało się z biegiem wieków pod władzę Macedończyków, Syryjczyków, aż wreszcie Attalos, król pergameński, ofiarował je w darze Rzymianom. W r. 65 po Chr. zniszczyło je do reszty trzęsienie ziemi Znane jest ono wszakże powszechnie do dzisiaj w świecie chrześciańskim z listu, który apostoł św. Paweł do mieszkańców tego miasta (rcpoę KoXaççaefç, ad Colossenses) wystosował, gdzie przyjaciel wielkiego apostoła, Epaphras, gminę chrześciań-ską, z przechrzczonych żydów złożoną, założył.

W Wiekach Średnich zwały się K. Xùvai; dzisiaj zalega na ruinach miasta miejscowość Kasaban Khonas.— Por. Herodot 7, 30; Kse-no fon Anab. 1,2,6; Strabon 12,576; Pli- Kyllene, w Elidzie; słynnem jego dziełem był

nius Nat, Hist, 5, 32, 41.

Kolosseum ob. Colosseum.

Kolosze, lud amerykański na wybrzeżu oceanu Spokojnego od przylądka św. Eliasza do 55° szer. płc.; 6437 głów w r. 1880 według Petrowa. Właściwe ich miano Tlinki-ci; Rosy ani e przezwali ich K-ami od zwyczaju przekłuwania wargi i wtykania tam krążka drewnianego. Zwyczaje ich ob. T1 i n k i c i.

S. Drz.

S. Drz.

także stół ze złota i słoniowej kości, na którym składano w Olimpii wieńce, dla zwycięzców przeznaczone.—Por. Pausanias 5, 20, 1; Pli-nius, Natur. Hist. 34, 8, 19.—2) malarz grecki rodem z wyspy Teos, spółczesny współzawodnik Timanthesa, żył pod koniec IV w. przed Chr.;

por. Quintiliaiius, 2, i3, 13.

Kclotcmia, ob. Enterotomia.

L. K.

Kolozsvâr (po niem. Klausenburg), miasto na Węgrzech i stolica komitatu tejże nazwy, nad rzeką Mały Szamosz. K. posiada bardzo wiele pięknych budowli kościołów (najstarszy Ś-go Michała XV w.) i pałaców prywatnych z XVI w., gmach przemysłowy, pałac związku kulturalnego siedmiogrodzko-węgierskiego, akademię handlową, kliniki uniwersyteckie, pałace zarządu skarbowego i leśnego ; ma około 35 000 mieszk. po większej części Madiarów (bliz-ko 29 tys.); po nich idą Rumuni, Niemcy, Słowacy i Żydzi. Z ogólnej liczby jest przeszło 12 tys. katolików, przeszło 13 tys. kalwinów, a reszta należy do wyznania grecko-katolickie- ! Janusz 1, stronnik cesarza Zygmunta. Syn jego, grecko-wschodniego, luterańskiego, unita- go, Hanusz II, proboszcz kapituły praskiej i wy-ryańskiego i in. Miasto prowadzi ożywiony han- szehradzkiej, administrator arcybiskupstwa pras-del, posiada wielkie zakłady fabryczne. K. jest kiego (f 1483), i Albrecht II (f 1510). b) Fry-siedzibą biskupów siedmiogrodzko-ewangielickie- J deryk, syn Albrechta (f 1432), syn Henryk go i uuitaryańskiego, oraz siedzibą wielu wyż- ; (f 1467) pisał się z Libsztejnu. Brat jego Be-szych zarządów państwowych, jakoteż ogniskiem ' nesz (f 14:97), wójt Górnych Łużyc. Gałąź ta

Kolotypia, ob. Fot o ty pi a.

Kolovrat, nazwisko starożytnego rodu ma-, gnackiego, dziś hrabiowskiego, w Czecliach. Herb: tarcza niebieska, na niej orlica, napoły srebrna i czerwona, ze złotą koroną na szyi. Tegoż samego herbu używali panowie z Janowic, Czejkowie i Dworzeccy z Olbramowic, tudzież Zruczcy z Chrzenowic. Protoplastą K-ów jest Albrecht (f 1391). Do tego rodu należą:

A) LibsztejnscyzK. Albrecht 1 młodszy syn pomienionego Albrechta (1369 —1413), bur-grabia Lokiecki, właściciel Krasowa (1403), Libsztejnu (1410 — 13) i Eisenbergu. Od synów jego pochodzą dwie gałęzie: a) Hanus z czyli

wymarła na Fryderyku (f 1532). Z braci jego z drugiego małżeństwa, Albrechta i Jaro-Ął a w a, powstały dwie nowe linie: aa) Starsza hrabiowska od Albrechta (f 1586). Od syna jego Jana (1616) pochodzi linia: Rychnow-ska; przedstawicielem tej odrośli był znamienity Franciszek Anto n i (* 1776 — •{* 1801), syn Franciszka Józefa, hetman praski, dyrektor policyi i komisarz krajowy, następnie bur-grabia i prezes rządu krajowego. Upamiętnił się on założeniem Muzeum narodowego czeskiego. Był ostatnim z Libsztejńskich. Majątki jego czeskich. Na tern stanowisku odznaczył się przeszły do rodu Krasowskich; Wamberg i Bo- roztropnością, siłą charakteru i łagodnością, rohradek dostały się potomstwu siostry jego^

a opiewająca, że ktoby pojął panienkę niższego stanu, traci wszelkie prawa rodowi K... przynależne. „Ottuv Slown. Naućny“

Kolovrat Franciszek Antoni (* 31 stycznia 1776 w Pradze, — f 4 kwietnia 1861 w Wiedniu), ostatni przedstawiciel najstarszej linii K. Ł i b stej n s k y, minister austryacki. Wstąpił do służby rządowej austrya-ckiej, był r. 1807 hetmanem miasta i okręgu Pragi, a w 1810 na miejsce hrabiego Wallisa naczelnym burgrabią Czech i prezesem"'stanów

j. y. o

szczególne zaś zasługi około ożywienia uczuć narodowych Czechów położył przez opiekę nad nauką języka i historyi czeskiej, oraz;przez założenie narodowego muzeum w Pradze. Również staranną pieczę rozciągał też nad zakładami dobroczynuemi, kasami oszczędności, itd. W r. 1825-został przez cesarza Franciszka powołany do ministeryum wiedeńskiego, dla przeciwwagi Metternichowi i tam używał swego wpływu w duchu polityki pojednawczej; był przewodniczącym niezależnej od rady stanu komisyi finansowo-politycznej i brał udział w całym zarządzie wewnętrznym państwa. Gdy po wstąpieniu na tron Ferdynanda I (V) wr. 1835 został członkiem »konferencyi państwowej wespół z Metteruichem i dwoma arcyksiążętami, wpływ jego przyjazny dla reformatorskich dążeń zmalał wobec potęgi Metternicha. Od 21 marca do 4 kwietnia T848 r. K. stał na eze-

Karoliny, wyszłej za hr. LUtzowa.— Od Leopolda Udalryka (f 1690), syna Albrechtowego, pochodzi linia: Z a m r s k a. bb) Młodsza linia hrabiow-• ska od Jarosława, wójta dolnołużyckiego (f 1595 r.). B) Ko rnu scy (Kornouśti) z K. początek wywodzą od M i k o ł a j a (f 1392), młodszego syna Albrechtowego; dzielą się na gałęzie strzedo-klucką i bysterską.

C) Żebrowscy od Albrechta, syna pomienio-nego Mikołaja. Jeden z synów Albrechtowych,

Pyr.

Kolping Adolf, działacz społeczny w duchu katolickim, słynący pod nazwą Gesellenvater (ojciec czeladników) (* 8 grudnia 1813 w Kerpen pod Kolonią — j 4 grudnia 1866 w Kolonii). Terminował pierwotnie u szewca i zamierzał utrzymywać się z tego rzemiosła, ale niebawem jął się studyów teologicznych w Kolonii i Bonn, w r. 1845 otrzymał święcenia kapłańskie, w roku 1849 został wikaryuszem katedralnym w Kolonii, w roku 1862 rektorem kościoła Minorytów, notaryu-szem Papieskim i tajnym szambelanem Watykanu. Zaznajomiwszy się z położeniem czeladników podczas terminowania swego, rozpoczął gorącą działalność społeczną pod bezpośrednim wpływem haseł społecznych roku 1848. Chodziło o przeciwstawienie wzbierającej powodzi idei rewolucyjno-ateistycznych czynów natury zachowawczej. K. w obec prądów przewrotowych zajął to samo stanowisko, jak weFrancyi Le Play, w Niemczech zaś dzisiejsi przedstawiciele działalności społecznej wśród centrum katolickiego. Jeden z wybitniejszych teoretyków społeczno-katolickich chwili obecnej, ks. Fr. Hitze, streścił zasady tego ruchu, oświadczając, iżjeśli Lassalle idzie na czele robotników fabrycznych, ażeby zburzyć istniejący porządek rzeczy i pokryć glob ziemski falansterami, to działacze zachowawcy winni organizować

Jan (1450 — 1473), stronnik Jerzego Podjebradz-kiego (ob.), znany ze swojej siły i olbrzymiego wzrostu. D) BezdrużyccyzK., potomkowie Burkharda, najmłodszego syna Albrechtowego (1380 — 1404 r.). E) Nowohradzcy z K., od Albrechta, syna Burkharda Bezdrużyc-kiego (1447 — 90), wydali gałęzie: a) Kosatec-ką, b) Szti astn e go, trzeciego syna Albrechtowego w XVI w., c) hrabiowską. Zdienek le nowego konstytucyjnego ministeryum. mianowany hrabią (1653)—Prawnuk Zdienka,

Franciszek Antoni (f 1802), nie zostawił potomstwa; dla tego majątki przeszły na ciotkę czyli siostrę ojca, Franciszka Ferdynanda,

(-f- 1765), wdowę po Miączyńskim, Klaudyę T e r e s ę (f 1804).—F) Masztiowscy od 5-go syna Albrechtowego, Herburta (f 1420), —G) Czerno-myccy, od Jana, syna Herburtowego.—H) Krakowscy, których protoplastą Jan (1416 — 18).

Młodsza linia, tyniecka, starsza, brzeźnicka, w której wsławił się: Jan Ka- -roi, Januszem (Hanuszem) zwany (* 1794-f 1872), miłośnik języka i literatury czeskiej, zasłużony w rozwoju Maticy czeskiej. — W rodzie Krakowskich wyróżniają jeszcze linię Krobską; z synów Leopolda, najwyższego kanclerza (f 1809):

Filipa Franciszka (f 1876) i Franciszka Ksawerego, wyszły znowu dwie linie; w młodszej Teodor, syn Franciszka Ksawerego, był ojcem Zdienka (* 1836 —f 1892), dramaturga, który napisał dramaty: „Libuśe“ (Praga

1871), „Na rozcesti“ (1871); komedye: „Domń-ci prostredek“ (1875), „Dva sousedć“ (1875) i „Starouskové“ (1886); wspierał biblioteki narodowe, Muzeum czeskie, Maticę czeską i morawską. Pozostawił 8 synów i 3 córki. Najstarszy z nich Bohusz.—Pamiętna jest umowa przedstawicieli tego rodu, zawarta w 1629, przez cesarza Ferdynanda II potwierdzona

L. K.

Francyi i w Niemczech. We Francy i, na zasadzie prawa z r. 1880, każdy, kto chce prowadzić kolporteryę książek i obrazów, musi wnieść podanie do prefektury tego departamentu, gdzie mieszka, przyczem przedstawić dowód, że jest Francuzem i że w prawach swoich nie jest ograniczony. Każdy kolporter winien posiadać zaświadczoną w prefekturze listę wydawnictw, któremi ma prawo handlować, i listę tę pokazywać na żądanie władz. Natomiast rozpowszechnianie wśród ludu rozmaitych wydawnictw, o ile jest podejmowane nie w imię zarobku, nie podlega ograniczeniom. —W Niemczech kolporterzy książek i obrazów, podobnie jak i inni wędrowni handlarze, winni rok rocznie wyjednywać sobie pozwolenie u władzy policyjnej tego okręgu, w którym mieszkają, i prócz tego muszą posiadać zatwierdzoną przez policyę listę wydawnictw, któremi prowadzą handel. Przy zatwierdzeniu listy władza policyjna przestrzega, aby kolporterzy nie rozpowszechniali książek szkodliwych pod względem moralnym i religijnym, jak również wydawnictw zaopatrzonych obietnicami premiów: zegarków, łańcuszków, ubrań itp. — W Rossyi kolporterya rozwinęła się na szerszą skalę, kiedy na polu wydawniczem ukazało się towarzystwo „Pośrednik“, w roku 1885. Ażeby rozpowszechnić swoje wydawnictwa, które składały się przeważnie z żywotów świętych, z książek „pożytecznych“ i beletrystyki (głównie opowiadań hr. L. Tołstoja), towarzystwo powyższe zwróciło się do t. zw. ofie-n i ó w za pośrednictwem księgarni Sytina, która objęła całkowitą administracyę. Dzięki temu odrazu powiększył się znacznie zakres książek, które dostawać się zaczęły na wieś. „Ofieniami“ nazywają w Rossyi drobnych handlarzy rozwożących i roznoszących książki, obrazki i towary galanteryjne po miasteczkach, wsiach i przeważnie jarmarkach. Wśród „o-fieniów“ wielu nie umie ani czytać ani pisać; nie przeszkadza im to jednak prowadzić handlu sprytnie i energicznie. Każdy z nich doskonale pamięta tytuły książek, oraz ich cenę, i nigdy prawie się nie omyli. Prawo z roku 1865, ograniczające działalność „ofleniów“ a także zakładanie nowych księgarń w każdym większym miasteczku, odbiło się niekorzystnie na ich handlu, który zaczął podupadać. Przy-tem „ofienie“, nie posiadając dowodów, na mocy których mogą handlować, narażają się na ciągłe zatargi z władzą policyjną.—W Królestwie kolporterya bardzo słabo jest rozwinięta, a nawet w rzeczywistości wcale jej niema. Przed laty ograniczała się wydawnictwami t. zw. bre-slauerowskieini t.j. „tajemnic“ różnego rodzaju (np. romansideł Borna, Boisgobey’a, Gaboriau, Montépina). I obecnie jeszcze spotkać można kolporterów, którzy roznoszą po biurach właśnie takiego rodzaju lekturę. Nie mają wpraw-we | dzie już tego powodzenia, co dawniej gdyż

rzemiosło i, opierając się na takicli zastępach, rozpocząć pracę społeczną w duchu religijno-zaehowawczym. K. założył pierwsze kółko czeladników (Gesellenverein) w roku 1849 w Elberfeldzie, a następnie rozciągał działalność swoją na całe Niemcy katolickie, Austryę i Szwajcaryę. W r. 1853 istniało już takich kółek 300. Kółka te dążyły do wzmocnienia ducha i obyczajności chrześciańskiej, a właściwie katolickiej, pomiędzy czeladnikami, do krzewienia wiedzy i sprawności fachowej i stworzenia rozrywek bogobojnych. Założono gospody dla wędrownych czeladników, a nadto potrzebującym udzielano bezpłatnie noclegu oraz dawano wikt. Członkami organizacyi mogą być wyłącznie katolicy; na czele kółka stoi zarząd, złożony z członków honorowych; prezesa, zwykle z pośród duchowieństwa, mianuje biskup. W ogóle duchowieństwo rządzi całą organizacyą i wdraża czeladników w karby religijności, posługując się zręcznie hasłami interesu ekonomicznego. Po śmierci K-a działacze katoliccy prowadzą dalej jego dzieło: w r. 1894 liczono w Niemczech 600 kółek z 80 000 członków i 148 gospodami, w Austryi 160 kółek z 36 gospodami, w Szwajcaryi 30 kółek. Niektóre zawierają przeszło 1 000 członków; kółka są powiązane w związki, te zaś w organizacyę krajową, której pierwszym prezesem był K. Pozostawił on: „der Gesellenverein“ (Kolonia 1848, w tern dziele wyłożył zasady kółek czeladniczych); „Ein katholisches Volksbuch“ (Münster 1855, dwa tomy); „Lebensbilder“ (Kolonia 1860); „Erzählungen“ (Münster 1862, niektóre tomy miały po 4—5 wydań). Życiorys K-a ob. Schaffer „Adolf K., der Gesellenvater“ (3-e wyd., Münster 1894).

Kolpitis (z gr. o %óXxoę=łono, żywot itp.), nazwa oznaczająca zapalenie pochwy (ob.).

Kolporterya, roznoszenie, rozwożenie po domach, po wsiach, książek, wydawnictw zeszytowych, obrazów. K-a dobrze zorganizowana wywiera wpływ pierwszorzędny na losy literatury t. zw. ludowej, gdyż ten sposób dostarczania książek ludowi najlepiej odpowiada całokształtowi warunków, wśród których lud przebywa.—Kolporteryę organizują ludzie prywatni, jak również i towarzystwa, dążące do rozpowszechnienia wśród ludu użytecznych wydawnictw. Brytańskie towarzystwo biblijne n. p. utrzymuje w kraju samym i za granicą przeszło 600 kolporterów, z których połowa zajmuje się procederem swoim na całej kuli ziemskiej, w tej liczbie 79 jest w Rossyi. W Niemczech książki kolportowane składają się w 90$ z kalendarzy, pism oraz wydawnictw zeszytowych, w 10 $ —z powieści i romansów. — Stosunek p r a-wodawstw do tego procederu kształtuje się rozmaicie. —W Anglii stosują do niego te same przepisy, co i do innych rodzajów handlu wędrownego. W Austryi kolporterya książek jest zabroniona, podlega zaś ograniczeniom

A. Hf.

Kolskie starostwo

mu

Hr,

Pyr.

smak publiczności zmienił się bardzo. Ale kolporterów samodzielnych nie posiadamy; władze administracyjne pozwolenia na kolporteryę nie wydają. Kolportować książki może tylko księgarnia za pomocą swoich woźnych lub agentów, za których odpowiada. Kolporterem zatem może być tylko osoba, która otrzymała koncesyę rządową na prowadzenie handlu księgarskiego, co jest połączone z wielu trudnościami.

niegr. mieściło się w-dztwie Kaliskiem, powiecie Konińskim. Podług lustracyi z r. 1579 składało się z następujących części (Źródła dziejowe, XII 224 i n.): Miasta: Koło, opłacające 64 zł. szosu od mieszczan, a 46 od żydów—podatku złp. 30iBrgów płacący 2 zł. szosu; następnie wsi: Nagórna (łanów 9), Nadolna albo Blizny (łanów 13), Belicze (łanów 5, zagrodników 4, komorników 5), Boliczki (łanów iy₂, rzemieślnik 1), Osowie (zagr. 6), „Lippegory“ (zagr. 6, komorn.

10), Kiezdrza (z wojtowskiemi łan. 5y₂, i 1 rzem.), Dęmbna (z wójtów, łan. 10y₂, zagr. 2), Wacowy fWakowy) (z wójt. łan 5, kom. 1), Gąsiorowo (z sołtysiemi łan. 12, zagr. 7, kom. 3, rzem. 2), Zawady (z soł. łan. 3x/₄), Dzierżawy (zagr. 12), Gostowo (zagr. 6), Ostrów (zagr. 13), Trzęśniewo (łan. 3!/₂), Osiek (łan. 12y₂, zagr. 2, rzem. 3), Ruchenno (łan. 3), Rossocha (łan. y₂, zagr. 2), Podlesie (zagr. 7), Czołowo (łan. 6). Stan gospodarstwa st-wa K. nieco późniejszej doby charakteryzują ceny pszenicy;ówiertnię płacono wówczas złp. 2, w sąsiedniem zaś Konińskiem tylko 1 złp. 10 gr. (Szelągowski „Pieniądz“, tablica) wiatach 1 615—20. Podług lustracyi z r. 1661 oprócz pomienionych wsi w skład s-twa wchodziły: Kościelec, Dąbrowica i Białkowo, które w XVI w. należały do uposażenia wojewody poznańskiego, oraz Mniszech. Podczas wojny szwedzkiej s-two - uległo zniszczeniu, następnie powróciło do,[dobrobytu. Posiadający je w r. 1771 Rafał Gurowski, kasztelan przemyski, wraz z żoną, ^Ludwiką z Tworzyńskich, opłacali kwarty złp. 1 877 gr. 5, a hyberny złp. 1 820 gr. 10. Po wprowadzeniu na sejmie r. 1773 — 5 uchwały o starostwach, co do puszczenia ich prawem emfiteutyczuem „na czynsz pewny i bezpieczny dla Rzpltej“ Gurowski otrzymał s-two K. na nowej zasadzie na lat 50. Następnie w r. 1776 nadano prawo puszczania wójtostw i sołtystw opuszczonych w dzierżawę na prawie emfiteutycznem, w porozumieniu się z korni syą skarbu koron-neg'o. S-two po upadku Rzpltej zostało skonfiskowane, a w pierwszej połowie XIX w. wykrojono z nich dla gen. Kreutza majorat Koło-Kościelec.    m. Han. _

Kohlbowskij J a k ó b, filozof rossyjski (* 1863 w Głuchowie) Po ukończeniu uniwersytetu w Petersburgu udał się w r. 1886 do Lipska, gdzie słuchał filozofii. W r. 1891 — 92 był spółredaktorem czasopisma „Woprosy fiłosofiji i psichołogiji“, od r. 1892 wykładał dzieje pedagogii i logiki na kursach pedagogicznych w Petersburgu. Oprócz prac drukowanych w czasopismach: „Psichołogiczeskaja łabołato-rija“ („Rus. Bogatstwo“ 1890); „Matierijały dlja istoriji fiłosofiji w Rossiji“ („Woprosy fiłos. i psichoł.“ 1890—91) i „Fiłosofskij jeżegodnik za 1893 g.“ (tamże 1894 — 95), wydał przekład z Überweg’a „Istorija nowoj fiłosofiji“ (Peters.

1890), dopełniony zarysem dziejów filozofii ros-syjskiej, polskiej i czeskiej.

Kolubryna (kołu wryn a), starodawne działo, bardzo wydłużonego kształtu i stąd podobne do węża {couleuvre—conleuvrine). W Niemczech takie działa nazywały się Feldschlangen. We Francyi rozróżniano K-y zwyczajne i ba-stardy, nieco krótsze od tamtych. Stosownie do długości nadawano im nazwy najrozmaitsze, jak : jaszczurki, smoki, bazyliszki, szerszenie. Średnica otworu wynosiła od 5 — 14 ctm., a K-y wyrzucały kule wagi od V₂ do 10 klg. ob. Konstanty Górski „Hist. ar tyleryi polskiej“.

Kolumb (włoski C o 1 o m b o, hisz. Colon, portug. Colom, u Francuzów Colomb i Colombe, po łacinie oraz u Anglików i Niemców C o 1 u m b u s) K r z y s z t o f, odkrywca Ameryki (* między 25 maja 1446 a 20 marca 1447 w Genui — f 21 maja 1506 w Valladolid). I, Zycie aż do pierwszej wyprawy. Wbrew własnemu świadectwu, jakoby „pochodził ze starej szlachty i nie pierwszym był admirałem w swej rodzinie“ wyszedł z ludu genueńskiego, ze stanu niezamożnych rękodzielników-tkaczy. Dziad jego, Jan, mieszkał w Fontanabuona; ojciec, Dominik, przed osiedleniem się w Genui przebywał w Quinto. Zamieszkanie jego następne i liczne sprawy w Savonie wywołały podanie o urodzeniu się Krzysztofa w tern właśnie mieście.

O zaszczyt miejsca rodzinnego walczy już nie siedem, ale kilkanaście miast liguryjskich i innych północno-włoskich, jak np. daleka od Genui Placencya, a nawet Calvi na Korsyce, które pod powagą rządu francuskiego nie wahało się nawet wznieść wrzekomemu synowi swemu pomnika. Najpierwszy w sprawach K-a specyalista, człowiek, który całe swe życie jemu poświęcił, Henry Harrisse, porozwie-wał te wszystkie bajki, a margrabia Staglieno, pracę jego uzupełnił nieodpartemi już faktami.

K. urodził się w Genui, gdzie w latach 1446 — 51 (Harrisse) zamieszkiwał jego ojciec; nie mylił się też, sam w testamencie nazywając się genueńczykiem; pomylił się tylko może Staglieno, wskazując kolebkę w dotrwałym jeszcze z XV w. domu Ko 37 via(vico) Ponticello Dritto, 'który na jego wiarę municypalność w r. 1887 zakupiła i w pamiątkową zaopatrzyła tablicę. Badania najnowsze pozwoliły zamknąć niepewną datę urodzenia w ściślejszych niż u dawnych biografów (1436 —1456), a nawet u Harrisse’a, granicach, w tych właśnie, które wskazano wyżej. Matką Krzysztofa i jego trzech braci: Bartłomieja, Jakóba (hiszpański Diego) i Jana Peregryna, była Zuzanna Fontanarossa z Bisagno pod Genuą. Życie rodzinne i towarzyskie K-a w dzieciństwie i młodości o-słania tajemnica; wiemy tylko, że Dominikowi w latach dzieciństwa Krzysztofa powodziło się dobrze; miał nawet dwa domy w Genui, a w Savonie stosunki i interesa pieniężne. Zapewne dał synowi swemu wykształcenie początkowe, może nawet w szkole cechu tkackiego, który był dość zamożnym, aby sobie na zbytek utrzymywania uczelni pozwolić. Biografowie dawniejsi oddają podrostka na uniwersytet do Pawii; ale on sam o tern milczy, a dochowane akta uniwersyteckie żadnego nie przynoszą świadectwa. Pewniejszemi od zajęć w uniwersytecie są zajęcia w pracowni ojcowskiej ; przerywane wycieczkami na morze, które nęcić musiało młodą a, jak z dziejów lat późniejszych widać, temperamentem, niepokojem ciekawości, chciwości na rzeczy nowe i wreszcie żądzą wyniesienia się obdarzoną indywidualność. Wspaniały rozwój handlowy i żeglarski rzeczy pospolitej sprzyjał wycieczkom na morze i zarazem buntowi przeciwko powołaniu tkackiemu. Stanowczo .porzucić je musiał K. w 22-m lub 23-m roku życia, mówi bowiem w początku swego dziennika, założonego w chwili wyruszenia w podróż, że przed 23 laty zapoznał się z morzem i jest na niem jakby w swoim żywiole. Trzymając się własnych, słów jego, trzeba przypuścić, że bywał często w Lewancie, żeglował po całem m. Sródziem-nem, oczywiście, opływał niejednokrotnie zachodnie brzegi Włoch, a niezawodnie i na Adryatyk zaglądał. W braku świadectw do o-kreślania czasu, na który przypadają jego podróże po Atlantyku, potrzeba je wyznaczyć na okres późniejszy, kiedy już w majtku o-krętowym zbudziła się żądza odkrywcy nowej drogi do poznanego już dawno, ale inną, lądową drogą, świata. To, co stara biografia mówi o korsarskich wyprawach K-a, o jego u-czestnictwie w wyprawie nawet polityczno-wo-jennej Jana Andegaweńskiego do Neapolu (1459), a Renata do Tunisu (1472); o wielkiej bitwie morskiej u Przylądka św. Wincentego z rozbójnikami stoczonej, po której K. jako rozbitek miał się prosto dostać do Portugalii; inne wreszcie przygody, mniej więcej awanturnicze i mniej więcej cudowne—wszystko to ma charakter opowiadań bajecznych, bez jądra rzeczywistości. Istniał rzeczywiście wielki rozbójnik Colomb, Colombo—i rozbito go na Atlantyku, ale stało się dopiero d. 25 sierpnia roku 1485. Cała bajeczność i zamęt powstały wskutek wielkiej obfitości nazwiska Colombo .i wypadków, w których nazwisko to występuje. Sam Harrisse w aktach liguryjskich naliczył 150 Colombo w, należących do 30 odmiennych rodów i rodzin. Byli Colombowie i na pobrzeżu atlanty okiem Francyi i zdaje się, że z nich-to wyszedł i ów rozgromiony rozbójnik. Nie znamy wcale okoliczności, wśród których opuszczał K. ojczyznę swoją już na zawsze; nie wiemy jakie inne jeszcze pobudki, prócz nabytej, jak sam mówi, od czternastego r. ż. żyłki żeglarskiej, kazały mu popłynąć do Portugalii, aby z niej już nigdy do Genui nie wrócić. Dziecinuem jest podanie jakoby wyjazd spowodowało odrzucenie przez rząd genueński propozycyi przepłynięcia Atlantyku. Nie mógł K. Genueńczykom proponować samobójstwa. Pociągnęła go Lizbona jako o-gromne już od XIII w. ognisko żeglarskie. Wówczas już miał K. ten pomysł i tę żądzę, które go unieśmiertelniły, i cokolwiek go skłonić mogło do wyjazdu, z niemi już dla Atlantyku rodzinne niejako morze swe porzucał. I tu również panuje niepewność co do daty czasu; w każdym jednak razie początek pobytu w Portugalii, naznaczany już na r. 1470, ja-koteż czternastoletnie jego trwanie, żadnej nie mają podstawy. Najprawdopodobniejszemi latami przybycia nad Tejo są 1474 — 5, a okresem pobytu—9-o lub lO-o letni. Nie można nic pewnego powiedzieć, o ile żeglarz w wielkim stylu, poszukujący koniecznych dla siebie stosunków, pomocy i środków, odrazu się w K-e objawił i w tym objawie zwrócił na siebie u-wagę. Niezawodnie, w ówczesnej Lizbonie mógł i swą chęć żeglowania po Atlantyku zaspokoić i wzbogacić wiedzę geograficzną i kartograficzną, i w rysowaniu map żeglarskich, rozpoczętem już w Genui, znaleźć niezbędny kawałek chleba, gdy z sobą go nie przywiózł. Wówczas - to niewątpliwie odbył na okrętach portugalskich wszystkie te podróże, które sięgnęły w jednym kierunku aż do Gwinei, w drugim do Färöer („Ferris“ Anglików, „Friesland“ żeglarzy z końca XVI w.). Podanie o Islandyi, poręczone przez Las Casasa, ma swoje źródło w rozprawce jakoby samego K-a, ale rozprawki tej nikt nie widział prócz biskupa Mexyku, a i sam biskup mógł widzieć tylko podrobioną. W jednej z podróży na południe, jeśli nie w samej Lizbonie, poznaje K. Filipinę Moniz de Perestrello, córkę gubernatora i zarazem jakby tenutaryusza wysepki Porto Santo, na północo-wschód od Madery. Żeni się; małżeństwo to odrazu stawia go na nogi; przybłęda wchodzi w wyższą szlachtę, w arystokracyę, dostaje się nawet na pokoje dworskie Alfonsa V. Wszakże duszy swej żeglarskiej nie zaprzedaje: owszem, kształcąc się ciągle czytaniem i rozmową, zbierając wiadomości o Indyach, ucząc się pomiarów, obznajamiając z igłąhnagnesową, astrolabem, kwadrantem i sextantem, w częstych podróżach po południowym Atlantyku wpija się weń twórczą swą żądzą, i w imaginacyi swojej, malując sobie rozkosze i czary Indyj i Ca-thayu (także „Cathaia“) Marka Polo, wiarą swoją znowu w nieomylność powag naukowych, korzystając z ich wskazówek, rozumowań i map, widzi coraz jaśniej prowadzącą do celu drogę przez wielkie morze zachodnie. Pobudzenie wyobraźni miało się utrwalić, wiara miała się skrystalizować w jeden z największych błędów, jakie znają dzieje umysłowości ludzkiej; ale sam czyn, wiarą natchniony, wydał z siebie największe w przeszłości odkrycie geograficzne. Pośrednie i bezpośrednie stosunki pozwoliły K-i wystąpić z zamiarem swoim przed króla: wystąpił; doznał odmowy. Ile w tem było jego własnej winy wskutek wygórowanych żądań, ile ciasnoty widzenia w królu i dworze—tego najgłębsi nawet znawcy K-a nie wiedzą; niewątpliwie do niepowodzenia przyczyniła mu się jego własna chciwość: zażądał vice-królestwa, ¹/₁, części dochodów, tj. skarbów i płodów, dobierania sobie gubernatorów, dziedziczności tytułów, a taka cena mogła odrazu słabszą inteligencyę odstraszyć. Kolumb skarży się, że mu rząd portugalski zabrał mapy i plany, a nawzajem król Jan II jeszcze w r. 1488 zaręcza mu nietykalność, bezpieczeństwo osobiste, to zaś naprowadza na myśl, że w ostatnich czasach pobytu w Portugalii pociągano genueńczyka do ciężkiej odpowiedzialności za jakieś nieznane czyny, których winę król tylko mógł przebaczyć. K., opuszczając Lizbonę, miał być już wdowcem; na to jednak dowodów niema: do dobrowolnego wygnania zatem mógł się przyczynić i jakiś zatarg z żoną lub jej rodziną. W zimie w r. 1484 — 5 zabrał z sobą przyszły odkrywca 6-letniego swego syna Jakóba (Diego) i stanął na ziemi hiszpańskiej, na krańcu Andalu-zyi, przy uściu rz. Tinto w pobliżu Huelvy i Palos, i zapukał jako tułacz do bramy po-blizkiego klasztoru S. Maria de la Rabida. Przeor, Juan Perez, przyjął go z otwartemi ramiony. On-to, zdaje się, zaznajomił go ze słynnym wówczas astronomem, geografem i matematykiem, ojcem Antonio de Marchena, franciszkaninem. Była to głowa otwarta; objęła myśl kolumbowską i później jednała jej uznanie u królestwa. List Luisa de la Cerda, pierwszego księcia de Medina-Celi, do wielkiego kardynała Hiszpanii Gonzaleza de Mendoza, arcyb. Toledo, z d. 19 marca roku 1493 nie pozwala wątpić, że K. znalazł przytułek u pomienionego granda, który nawet gotów był własnym kosztem urządzić wyprawę; oglądał się tylko trwożliwie na „królów“. Z tego listu również widać, że K. myślał udać się do Francyi. Przez Cerdę poznał Genueńczyk innego jeszcze granda, księcia de Medina Sido-nia; oni dwaj wyjednali mu u Izabeli i Ferdynanda posłuchanie (20 stycz. 1486 w Kor-dubie). Po posłuchaniu rachmistrz królowej (contador) Quintanilla, orzekł, że sprawa jest mglistą. Królowa była chętna, ale

Ferdynand działał na zwłokę, bo miał wtedy pilniejszą sprawę: pokonaniee Maurów. Trafiając w myśl pańską, już na wiosnę r. 1486 komissya pod prezydencyą Hernanda de Tala-vera, przeora w Prado pod Madrytem, uznała pomysł K-a za niedorzeczny. W zimie I486 —

7 zebrał się na naradę cały już uniwersytet Salamanki w klasztorze dominikańskim ś-go Stefana. Ciało uczone potępiło pomysł żeglarza włoskiego; ale Dominikanie, obecni podczas ba lania, a częścią i uczestniczący w niem, okazali mu życzliwość. Chociaż więc zapadła opinia nieprzychylna, poparcie znalezione u wielowładnycli Dominikanów nietylko utrzymało K-i łaskę królewską, ale jeszcze zapewniło mu stałe przypisanie do dworu. Odtąd przez lata 1487 — 8 otrzymuje pensye, zapomogi, dogodności przeróżne, jako przedni dworzanin królewski. I coś więcej jeszcze prócz tych alimentów łączy go z dworem. K. obraca się w towarzystwie dworskiem; przyjmują go u siebie obaj przeciwnicy jego projektu, Talavera i Quintanilla, i trzeci jeszcze, ksiądz Diego de Deza, nauczyciel następcy tronu, wreszcie Cabrero, pierwszy szambelan króla; otwierają mu nadto swe progi bracia Geraldi-ni; z życzliwością nawet zwraca się do niego Luis de Santangel, kanclerz arogoński i członek rady królewskiej, a po za tymi wszystkimi stoją jeszcze owi dwaj najpierwsi protektorowie. Nieprawdą więc jest jakoby mąż wielki, ' koleją wszystkich wielkich a niepoznanych, uciekłszy od utrapień portugalskich, pędził dni utrapione w Hiszpanii. Przeciwnie, życie płynąć mu musiało zupełnie swobodnie, tak, że nawet nie czuł ciężaru troski o swą myśl u-kochaną a odtrąconą przez królów. W Sewilli zakochał się w damie dworu z wyższej szlachty, Beatrix Enriquez; z tej miłości pochodzi syn Ferdynand, historyk wypraw ojcowskich, wraz z Diegiem protoplasta późniejszych Kolumbów i książąt Veragua, którzy dziś już tylko po kądzieli za potomków wielkiego odkrywcy uchodzić mogą. W r. 1488, wskutek owego listu Jana II, K. udał się, ale na krótko, do Portugalii, prawdopodobnie dla załatwienia spraw, które niezałatwionemi tam był zostawił. Zupełnie mętną jest jego służba w r. 1589 w wojsku hiszpańskiem, ale zato pewne przebywanie na dworze królewskim w Valladolid. Nareszcie to roztargnienie, w jakie go wprawiały i zewnętrzne warunki i sam sposób życia w Hiszpanii, doczekało się reakcyi ze strony myśli poważnej przeciwko życiu z dnia na dzień, bez celu—i co gorsza, z zapomnieniem o celu. Wszedł K. w siebie, pomyślał, odświeżył marzenia swe — i z wielkiem rozżaleniem, wziąwszy znowu swego syna, postanowił porzucić Hiszpanię, znowu dla Francyi, i znowu, teraz już na pożegnanie, stanął pod murami Rabidy (1491). Ale Juan Perez nie daje ginąć . wielkiemu zamiarowi, podnosi upadłego na du-

chu i pisze, jako spowiednik, list do królowej ' nu. Dowódca jej odpływał jako „wielki ad-do Santa-Fe pod oblężoną Granadą. Po piś- mirał Kastylii“ z prawem dziedzicznego przeka-■ mie sam puszcza się do dworu: przekonał kró- zywania tego tytułu, z partykułą „Don". Na

łową; przysłano K-i pieniądze, nadzieję wyprawy i wezwanie do siebie. W Santa-Fe widział genueńczyk upadek? warowni Maurów, ale nie ujrzał końca swych niepokojów. Ostatecznie uznając projekt, odrzucono żądania. Z rozpa-czony K. opuścił potajemnie Granadę, aby już nieodwołalnie spróbować szczęścia we Fran-cyi. Ale o dwie mile, w Pinos Puente, dopę-dził go wysłaniec dworu. Teraz już oboje królestwo zgadzają się na wszystko. Dnia 17 kwietnia r. 1493 stanął układ, d. 12 maja t.

wszystkich morzach oblewających wyspy, któ-reby odkrył, miał sprawować władzę vice-królewską, na wyspach i w ogóle na lądach nowych zostawał gubernatorem generalnym, z prawem przedstawiania rządowi trzech kandydatów na każdy urząd gubernatora zwyczajnego. Edykt z d. 12 maja r. 1492 zapewnił mu dziesięcinę z wszelkich płodów naturalnych i prawo uczestniczenia w każdem przedsiębiorstwie handlowem, w stosunku jednej ósmej ogółu wkładów. O Chrystusie, o wierze,

r. królowie wystawili uroczysty dokument, o zbawieniu nie było mowy: interes zupełnie

a d. 23 t. m. w kościele w Palos z ambony odczytano edykt królewski o uzbrojeniu trzech okrętów na wyprawę atlantycką. Koszta, obliczone na 1 milion 140 tysięcy maravedis (3 040 dukatów), zniechęcały znowu króla, ale Medina Celi pośpieszył z pomocą skarbowi. Do ostatecznego zwycięstwa przyłożył się prócz niego i Pereza jeszcze i ów uczony Marchena, i on nawet najwięcej, lumb — w nikim nie znalazłem takiej pomocy jak w ojcu Antonim“. Znajomość z Pinzouami, żeglarzami w Palos, przyśpieszyła pracę przygotowawczą, która była ciężką, bo ludzie lękali się i potworów i niezmierzonych przestworzy, oceanu, i musiano nawet z pośród więźniów werbować ochotników⁷. Prócz dworu

koszta poniosły jeszcze Sewilla i Palos; pierwsza dostarczyła armady, t. j. uzbrojenia, i prowiantu na 6 miesięcy, drugie —żołdu z góry za 4 miesiące i dwu statków. Na postanowioną liczbę trzech statków złożyły się „Santa Maria (Marigalante)“, największy, admiralski; „Pinta“, średni, oddany pod dowództwo Alonsa Pinzon, i „Nina“, najmniejszy, zostawiony dla Wincentego Pinzon. Na wszystkich było właściwej załogi 90 ludzi, których nazwiska wszystkie się dochowały; oprócz tego około trzydziestu, jako należących do wyprawy: spowiednik, lekarz, notaryusz, skarbnik, posługa i odważniejsi z Palosan. Z tych wszystkich trzech statków właściwą k a r a w e 1 ą, mającą pokład całkowity i wieżę, była jedna tylko „Santa Maria“; cała jej pojemność jednak nie przechodziła 150 ton; mamy dokładnie podane jej rozmiary, a nawet odtworzoną postać. Przez cały czas od maja twórca wyprawy siedział w Palos i doglądał przygotowań, które trwały aż do końca lipca. Ponieważ K. miał niewątpliwie trafić do Kataju, do państwa Wielkiego Chana, o którym tyle wiedziano od Polów i od Contiego, przeto królowie dali mu listy polecające do tego „Chagana“ czy „Grancana“, jak go nazywano. Królowa przyrzekła 10 000 maravedis temu, kto pierwszy spostrzeże ląd.

świecki. II. Wyprawy i odkrycia. Położenie Zipangu, uroczej wyspy atlantyckiej — na mapie Toscanellego (ob), którą kierował się K., nakazywało mu trzymać się równoleżnika wysp Kanaryjskich: do nich więc popłynął; już d. 7 sierpnia zawinął do Lanzeroty, zawinąć gdziekolwiek musiał, bo „Pincie“ zepsuł się ster. Naprawa zajęła bardzo wiele czasu, „Po Bogu — mówi Ko- tak, że dopiero d. 7 września mogła wyprawa już wewdaściwą drogę wyruszyć. D. 141. m. powitały żeglarzy pierwsze ptaki morskie podzwrotnikowe. Dnia 17 t. m. znajdowali się o 370 léguas (po 17. 5 na stopień), t. j. prawie o 21 stopni od Ferro. Nazajutrz flotylla wpłynęła na Marę Sargasso, biorąc pływające po morzu obszary alg za żywe rośliny z lądu, a znalezienie żywych krabów spotęgowało jeszcze złudzenie, że już niedaleko ląd być musi. Zjawiły się i dwa albatrosy, zazwyczaj wierne wybrzeżom morskim. Po d. 20 września ujrzano wieloryba: był to pierwszy i rzeczywisty już potwór, a gdy on nie okazał się groźnym, zaczęły tracić grozę i o-we trwożące jeszcze przed podróżą. Ludzie oswajali się z oceanem; trwożył ich tylko wiatr statecznie wschodni: lękali się, czy nie jest stałym, wiekuistym i czy kiedykolwiek już będą mogli do ojczyzny powrócić. Sternicy znali mapę Toscanellego. Od nich wiedziano, że dnia 26 września powinna była wyprawa napotkać wyspy przylegające do Antilli, a tymczasem wysp nie było. Zaczęło się szemranie. Na nic się zatem nie przydał podstęp K-a, który prowadził podwójny dziennik przebytych odległości: dla siebie prawdziwy, dla załóg wykazujący liczby mniejsze, zdolne powściągać niecierpliwość. Szczęściem, tego wieczora usłały się na zachodzie ciężkie chmury i na krańcu widnokręgu wyglądały na ląd: rozpogodziły się tedy umysły. Ale i nazajutrz lądu jeszcze nie było, nie było go i d. 1 października, było wszakże już coraz więcej ptactwa, wrzekomych zwiastunów lądu, a przytem sternicy wykazywali szybko rosnące odległości, co prawda, bardzo » Po nabożeństwie i błogosławieństwie w ko- między sobą niezgodne; brano z nich jednak ściele, d. 3 sierpnia r. 1492, w dzień piątko- chętnie największą, 650 léguas, o 57 jeszcze wy, wyruszyła flotylla w tajemniczą dal ocea- zamałą od zapisanej przez K-a w dzienniku po

tajemnym. Wiatr wschodni ani na jeden dzień kierunku swego nie zmienił. Na uwagę Alonsa Pinzon, że, chcąc dobić do Zipangu, trzeba się wziąć na południe, dowódzca wyprawy dopiero w niedzielę d. 7 października kazał statkom płynąć w kierunku południowo-zachodnim. Gdyby nie to, dalsze trzymanie się równoleżnika byłoby doprowadziło K-a do odkrycia, już nie Antyl, ale rzeczywistego stałego lądu Ameryki (Karoliny Połudn.). W dniu załamania drogi z „Niny“ krzyknięto już „ląd“! Było to jednak złudzenie—nie dobre, podniecające do nowego szemrania, które rosło jeszcze od powolniejszej już teraz podróży. Dn. 9 paźdz. umysły były już znowu wzburzone. Wschód słońca d. 11 t. m. przyniósł pociechę: ujrzano kij, wyraźnie ręką ludzką ociosany: oczywiście, musi niedaleko być i człowiek. K. uczuł już ląd w powietrzu; miał za sobą już przeszło 800 léguas; miał w sobie wytrwałość na całą ogromną przestrzeń 2275 léguas, które wskazywała mapa Toscanellego wszystkim jadącym do Quinsayu, stolicy „Grancana“. Zapadła noc z d. 11 na 12 paźdz. z czwartku na piątek. Po modlitwie admirał wyszedł na pokład i gorąco przemówił do załogi: Bóg przy nas, ląd blizki, już tylko kilka godzin; czuwać i wierzyć, a będzie kres, radosny kres niepokojom. Około g. 10-ej K., stojąc na tylnej wieżycy okrętu, wezwał do siebie cichaczem spowiednika królewskiego Guitiereza i pokazał mu migające w głębi przestworu światełko. We dwie godziny po północy, już w piątek d. 12 paźdz. 1492 r., majtek na „Ninie“ Juan Rodriguez Bermejo, inaczej Rodrigo de Triana, dostrzegł już rzeczywiście ląd i, upojony radością z odkrycia, z 10 000 marawediów, dał salwę. Flotylla przystanęła, czekając świtu. Wtedy wziął K. wielką chorągiew królewską i flagi z krzyżami, zabrał z sobą obu Pinzonów, wsiadł w łódź i popłynął do odległego o kilka tylko mil morskich lądu. O wschodzie słońca zajmował go na rzecz króla i królowej Hiszpanii. Notar/usz Rodrigo Descovedo spisał akt odpowiedni. Co to był za ląd? Jedna z wysp archipelagu Bahama, grupy Lukajskiej. Ani sam K. wszakże, ani nikt ze współczesnych, ani potomność bezpośrednia ściśle wyspy tej nie oznaczyła. Krajowcy oznaczali ją dźwiękami, które Hiszpanie ujęli w „Guanahani“. Anglicy już w XVII w. widzieli tę Guanahani w swojej Cat Island. Uczeni spierali się to o nią, to o Watling, na południo-wschód od niej, to o Samana, wreszcie o Mayaguana, inaczej Mariguana, albo nawet i o jednę z Passage Island (Grand Turk). Największe prawdopodobieństwo ma za sobą. Watling. Geograf Rudolf Cronau d. 21 listopada 1890 badał szczegółowo, z dziennikiem K-a w ręku, miejscowość na lądzie i morzu i stwierdził tyle punktów tożsamości, że jego teza jest dzisiaj najmocniejszą. Sam odkrywca, poznawszy już, że odkrył ma

lutką wyspę, a niewielki ląd, nie wątpił wszakże, iż dotarł do Indyj, i dlatego mieszkańców, wytępionych zupełnie już przed środkiem XVI • w., nazwał „Indios“. Wyspa sama na cześć Zbawiciela otrzymała nazwę „San Salvador“. Po trzech dniach K., zabrawszy z sobą kilku z pomiędzy wyspiarzy, jako tłómaczów, popłynął na południo-zachód, tam, gdzie miało się znajdować złoto, którego na ubogiej Guanahani wcale nie było. Odkrywał kolejno wysepki tego samego archipelagu: Santa Maria de la Concepcion, Fernandina, Isabella (dziś „Crooked Island“) i inne. Nigdzie złota, wszędzie wskazówki na południo-zachód. Jedną z krain złotodajnych miała być „Kolba“ tuziemców. K. wziął ją za Zipangu Marka Polo i d. 24 paźdz. ku niej wyruszył. Dnia 27 t. m. zawinął do Porto Naranjo inaczej Puerto de Nipę na 57 połudn. od Ferro, na północnem wybrzeżu Kuby. Znowu nazwał przystań od Zbawiciela „Puerto S. Salvador“. Krainę Kuby przyrównał do Sycylii, był nią zachwycony. Dziesięć tylko dni żeglugi oddzielać go miało od stałego lądu Azyi i państw Wielkiego Chana, Kuba bowiem była najniezawodniejszą Japonią. Mnóstwo bajek przywiozła z sobą wyprawa o tej Azyi na Antyllach. Do 12 listopada stał K. w Puerto de la Neuvitas. Przekonany, że jest w Indyach, w indyjskiej przecież Japonii, wysłał uczonego żyda Luisa de Torres, umiejącego i po arabsku i po chaldejsku, w głąb Kuby, aby zasięgnąć języka od tych azyatyc-kich autochtonów, którzy z Arabami i Chalde-jarni stykać się chyba muszą. Torresa i wysłanego wraz z nim Rodriga de Jeres ludność w głębi wyspy witała jak wysłańców niebieskich. Gdy już odchodzili, wielu pragnęło iść razem z nimi—do nieba. Do K-a powrócili nie z u-tęskniouej Azyi, ale z Kuby; wracali z tytuniem, ale bez złota, którego i tu nie było. Zawiedziony, K. tego samego dnia puścił się na wschód do wyspy „Babeque“, gdzie miało być złoto. Na Kubie poznali Hiszpanie prócz tytu-niu słodkie ziemniaki (sweet potatoes, bataty), kukurudzę i bawełnę. Wyprawa po złoto była burzliwa. Na intencyę pomyślnej żeglugi nazwał admirał morze pomiędzy wyspami antylskiemi „Morzeni N. Panny“. Stały ląd snuł mu się wtedy jeszcze po głowie; przylądkowi krańcowemu na wschodzie dał nazwę „Alfa i Omega“, a samemu lądowi Kuby — „Juana“. Dopiero d. 5 grudnia na południo-wschodzie ukazał się nowy ląd: „Mała Hiszpania (Espańola, Hispaniola)“, później na cześć ojca, Dominika, nazw. „San-Domingo“, Na dwa tygodnie przedtem chciwy Pinzon oddzielił się był z „Pintą“, aby uprzedzić K-a na Babeque. Na Hispanioli nareszcie znalazło się złoto, i to w wielkiej obfitości. Człowiek o historycznem nazwisku, Guacana-gari, kacyk na Haiti, w wigilię B. Nar. zaprosiłby! K-a do siebie. Żeglarz płynąc do niego, wpadł na skały podwodne, i „Marigalante“ poszła na dno. Obrał sobie za okręt admiralski „Ninę“, jedyny już statek, który mu pozostał. Na niej wpłynął w samo B. Narodzenie 1492 r. do zatoki Punta Santa (Cap Haiti). Tu kazał zbudować port La Navidad i założył pierwszą osadę w N. Swiecie. Zostawiwszy załogę, pod dowództwem Jakóba d’Arana, otrzymawszy przyrzeczenie od Ouacanagarego, że ją uszanuje, d. 4 stycznia 1493 r. wyruszył w dalszy

sokości w. Azorskich. K. pożegnał się już z życiem, a pragnąc uratować swe odkrycie od niepamięci, w szczelną szkatułkę, przytwierdzoną do ³ pływaka, zamknął jego opis. Tymczasem nawałnica ustała i statek przybił do jednej z wysp Azorskich, Santa Maria, d. 19 lutego. Po wyzwoleniu uwięzionej przez gubernatora Castahedę prawie całej załogi, d. 24 lutego wyruszył K. na wschód-, wśród nowych burz do-

Y/giA

WfrwK,

r-iZ

ii

mmmm

mlkśi

■Mm

WoF. 'j.

mmm

1:

Hi

w -#P—

mm

liii

II

płynął d. 3 marca do Cintra, a nazajutrz Nawijał do portu Lizbony. Tu starł się z Bartłomiejem Diazem; nieporozumienie wszakże zakończyło się uprzejmością. Dnia 8 t. m. sam król zaprosił do siebie „admirała mórz“, wracającego, jak głoszono, aż z czarownej Cipan-gu; w trzy dni później przedstawił się K. kró-

mm

liii

i.

nil

-~~-r -Ï.ZZZ

Fig. 78, Krzysztof Kolum

odjazd. We dwa dni później (zjawił się i ów zbieg Pinzon z „Pintą“. Admirał przebaczył mu winę. Dnia 13 stycznia po raz pierwszy napadli krajowcy na wyprawę; byli nimi Ka-rybowie. Odparto ich; ale wątłość statków, które same owady niszczyły, szczupłość załóg i środków żywności—nakazała powrót: d. 16 stycznia polecił K. sterować ku północo-wscho- lowej. Pomiędzy 13 — 15 marca wyruszył że-dowi. Przez trzy tygodnie szła żegluga pomyśl- i glarz z Lizbony; we dwa dni później witał nie, dopiero d. 12 lutego zawył wiatr straszliwy z powrotem przystań w Palos. Zawiadamiając i ' rozpędził statki. „Nina“ znalazła się na wy- j królów, nie wiedział, że znowu Pinzon czyhać

Wielka Eac. Powf*. Iluitr. Ze»ï. 291b T. XXXVII.

W kwietniu dopiero, zdawszy rządy bratu, wyruszył na nowe odkrycia; dn. 5 maja r. 1494 odkrył Jamaikę. Trzymając się potem południowego brzegu Kuby, wówczas jeszcze „Juany“ albo „Isabelli“, już pod Batavano dzisiejszem przyszedł do nieodwołalnego wniosku, że ma przed sobą ląd azyatycki, i dalszej podróży zaniechał. Dn. 12 czerwca no-tarynsz stwierdził fakt niezawodny. W lecie r. 1494 przybył z Hiszpanii drugi brat K-a, Bartłomiej, z trzema statkami. Sam admirał zdejmował wtedy na mapę brzegi Jamaiki i Hispanioli; w końcu września był w Isabelli. Cały r. 1495

będzie na sławę i korzyści z jego odkrycia, w mniemaniu, że on sam w burzy morskiej zginął. Królowie kazali Pinzonowi stawić się w orszaku admirała. Dnia 31 marca odbył K. wjazd do Sewilli, a po niewielu dniach wyruszył do Barcelony. Król i królowa zgotowali mu uroczystość. Stanął przed nimi w tryumfalnym pochodzie, w środku kwietnia. Oboje podnieśli się z tronów i podeszli ku niemu. Kiedy ukląkł, Ferdynand zawahał się czy mu dać rękę do pocałowania, mogło to bowiem uchodzić za symbol stosunku lennego w pierwszym zawiązku. K. zdał z podróży sprawę stylem porywającym. Miał z sobą sześciu Iudyan — na nich osnuł znaczną część swej oracyi. Królestwo nadali mu herby Kastylii i Leonu, 5 kotwic i wysp 7, jako herb jego własny.— Po pierwszej wyprawie wywiadowczej, król i królowa nie wahali się już teraz urządzić drugiej, godnej państwa, które przez odkrycie K-a miało się stać mocarstwem. Wyruszyła ona z Kadyksu dn. 25 września r. 1493, a składała się z 17 okrętów, pół tysiąca załóg, z całego tysiąca przyszłych osadników, zabierających z sobą zwierzęta domowe, zboże, n asiona Europy. Nie szczędził już teraz skąpy Ferdynand ani siły zbrojnej, ani żołdu, ani dukatów dla samego K-a. Żeglarz wziął z sobą swego brata Diega. Po zatrzymaniu się znowu u W. Kanaryjskich wyruszyła flota dn. 14 października na zachód i dwudziestego już dnia, 3 listopada, natknęła się na Małe Antyl-le. Odkrytą wyspę nazwano od dnia niedzielnego „Dominica“. Drobne wysepki na wschód od Port o-R i c o otrzymały nazwę „Ursula e las XI mil. Virgines“. Trzeciej z wielkich Antyl dostało się miano „Berequen“. Mieszkańcy wszędzie byli ludożercami. W końcu listopada dopłynął K. do Haiti. Tu powitało go zniszczenie. La Navidad już nie istniała; załoga wymordowana; skielety i kości leżały dookoła. Kiajowcy-to, nikczemnie gnębieni przez Hiszpanów, wzburzyli się i wymordowali co do jednego wszystkich, a przywodził im ów Gna-canagary. K. nie brał odwetu; założył inny, większy fort nieco dalej na wschód i nazwał go „Isabella“. Kolonizacya się nie powiodła. Część osadników wróciła już w lutym r. 1494 do Europy; K. przez całą zimę pozostał na Haiti.

i cztery miesiące następnego przepędził na Anty Iłach. Dn. 25 maja r. 1495 stoczył wielką bitwę z mieszkańcami Hispanioli, którzy jakoby w tłumie 100-tysięcznym napaść mieli na Hiszpanów. Bitwa była zwycięzką i zakończyła się rzezią, już nietylko na bojowisku, ale po całej wyspie. Dopiero w czerwcu r. 1496 powrócił K. do Kadyksu; wracał schorzały, przygnębiony —z gasnącą już przyszłością.— Prawie we dwa lata później, w maju r. 1498 wyruszył z San-Lucar po raz trzeci na Atlantyk. U wysp Zielonego Przylądku kazał trzem statkom płynąć prosto do Haiti, a sam z trzema pózostałemi puścił się na południe. W siedemnaście dni znalazł się ponad uściami Orinoco, odkrytej wyspie dał nazwę Trinidad, a dostawszy się później w wiry samych uść, nie odgadł wcale wielkiej rzeki. Nic go też nie pociągnęło dalej na południe dla dokonania odkrycia, spełnionego przez Cabrala, zaledwie we dwa lata później; u wyspy Perłowej skręcił na północ i przybił do Haiti. W osadzie zastał bunt. Sędzia Roldan zjednał był sobie gromadę niezadowolonych z rządów Bartłomieja, z przepisów ograniczających dobywanie złota, i jawnie władzy admiralskiej nie uznawał. K. pierwszy błąd, mianowanie swego brata, spotęgował drugim, wyrzeczeniem się władzy vice-królewskiej: jakgdyby był stroną w procesie, odwołał się po sprawiedliwość do króla. Skargi na niego i na brata dochodziły już do dworu przez cały czas żeglowania po wodach amerykańskich. Teraz, na wyraźne żądanie samego K-a, król nie zawahał się posłać nadzwyczajnego swego komisarza; był nim Franciszek Bobadilla, człowiek surowy i zawzięty, Hiszpan niechętny Włochom. Zniesienie zakazów i wyroków zatwierdzonych przez K-a odarło go odrazu i z uroku i z władzy. Bobadilla postanowił go zupełnie zgnieść: uwięził najpierw jego brata, Diega, potem jego samego zakuł w kajdany, a wreszcie i Bartłomiejowi kazał los obu braci podzielić. Okrucieństwo to nie miało pod sobą tej jedynej podstawy, jaką mu dać mogło domniemanie zdrady stanu. W listopadzie r. 1500 okręt wojenny przywiózł wszystkich trzecli braci do Kadyksu. Ody królowi dano o tern znać, rozkazał natychmiast wszystkich trzech uwolnić, a K-a wziął do siebie, do Granady, i przyjął z objawami współczucia. Do Ameryki pojechał Ovando i przywrócił porządek. Bobadilla zginął w burzy morskiej, wraz ze swoim wspólnikiem Rolda-nem w r. 1502.—Yice-królestwo K-a nazawsze już przepadło, ale utrzymało się nietknięte jego „wielkie admiralstwo“: urządzono mu znowu wyprawę czwartą, ostatnią. Wyruszyła ona dn. 9 maja r. 1502, król nie pozwolił jej zajechać do San-Domingo. Teraz K. pomknął jak najdalej na zachód w głąb zatoki Meksykańskiej; otarł się o mieszkańców Jukatanu, jedno z plemion tolteckich Maya (ob.); ale sam

półwysep nie wzbudził w nim ciekawości: wolał „admirał mórz oceanu“ poszukiwać krainy „Veragua“, o której mu owi Jukatańczycy prawili. Dla niego była to niewątpliwie Malakka, „Chersonez złoty“ Starożytnych. Trzymając się wybrzeży Honduras, dopłynął dn. 12 września

r. 1502 do przylądku „Gracias a Dio“: dziękował Bogu, że go z nawałnic wyzwolił. Na początku października był już, w przeświadczeniu swojem—o 10 mil od Gangesu. Wichry zatrzymały go w „Puerto hello“ u międzymorza, gdzie szukał przejścia, dziwnie znowu dobrze trafiając w wązki tylko przesmyk lądu. Pomimo srogiej zimy dotarł aż do zatoki Darien; był to najdalszy punkt posunięcia się na południe. Prąd zaniósł go wreszcie w maju r. 1503 do Jamaiki, już jako rozbitka. Ściany statków przypominały sita. Posłał do Ovandy po okręt, ale czekać musiał rok cały z okładem. Tymczasem żywili go Jamajczycy, dopóki burzyć się nie zaczęli. W jednym z takich gniewów ocaliło K-a i jego towarzyszy zaćmienie słońca, przepowiedziane jako kara bogów (29 lutego r. 1504). Dopiero dn. 25 czerwca r. 1504 zjawił się okręt z Hispanioli i zabrał całą wyprawę do S. Domingo. Tu przebył K. lato i w listopadzie po niespokojnej podróży znalazł ocalenie w Kadyksie. Był już zupełnym rozbitkiem. Marzenia o wielkości rozwiały się jak mgła. Król nie uznawał ani jego wice-królewskości, ani jego praw do dziedzicznego przekazania tytułów synowi. Śmierć królowej odjęła wszelką nadzieję. Zgryziony, schorzały K, z Sewilli usunął się do Valladolid, nie przestając oblegać króla, który w gniewie zupełnie go już opuścił. Wielki potentat umierał w niedostatku i osamotnieniu. Franciszkanie w Valladolid wzięli go pod swą opiekę. Na ich rękach skonał (21 maja r. 1506). III. Odkrycie i Kolumb wobeo niego. Czyn K-a jest głównie aktem jego woli wytrwałej, w niskim zaś tylko stopniu jego umysłu. Wolą jaśnieje odkrywca Ameryki w kategoryi geniuszów praktycznych. Umiał on zamysł raz powzięty przez lat dwadzieścia nietylko w sobie samym przechować, ale i w otoczenie swe wrazić; umiał dla niego wyrzekać się tych zewnętrznych warunków bytu, w których widział raczej przeszkodę niż pomoc w swych dążeniach; umiał w męzkim już wieku ukształtować go w cel życia i na przemijające tylko chwile tracił go z oka. Raz sobie wytknąwszy cel, wierzył już niezachwianie, że go dopnie, i z wiarą tą łączył trud praktycznego przyspa-sabiania się i przystosowywania do niego; z wszystkich stosunków z ludźmi, z wszystkich okoliczności korzystał na to, aby mu zapewnić wykonalność. Z niego miał dantejską swą gwiazdę, za gwiazdą tą szedł—i doszedł. Nawet w tych dwu momentach życia, w których rozpacz rzucała go na skaliste urwisko Rabidy, nawet wtedy jeszcze pożądał, chciał, wierzył:

odchodził tylko od ludzi obojętnych, których poznał, do przychylnych, których się gdzieindziej spodziewał. W tych też obu chwilach największego tragizmu swej myśli, jest K. największym jako człowiek, najsilniej ku sobie pociąga. Taka wytrwała wiara, taki upór twórczej woli nie byłyby możliwemi bez żywo działającej, w pamięć uczuciową przetwarzać się zdolnej wyobraźni; nie zdobyłby się na nią umysł pospolity, ani też głowa czczemu marzycielstwu oddana. Wszakże ani trzeźwość umysłu, ani żywość imaginacyi nie wystarczyłyby do zrozumienia K-a, gdyby życiorys jego nie przynosił nam innego jeszcze czynnika: silnej żądzy osobistego wynie'sienia się. Określone wyżej czynniki duchowe mimo całej swojej szczerości nie zdołały wydać tego napięcia, przy któremby nasunąć się już musiało pojęcie amor InteUectualis. Idealistą czystym, sięgającym po dobro dla dobra, K. nie był. Najlepiej tego dowodzą warunki, jakich się domagał w Portugallii i jakie wymógł na Ferdynandzie i Izabelli. I w samych jeszcze podrywach w górę pożądliwość materyalisty-czna, żądza bogactw, nawet chciwość na grosz wiele więcej, niż potrzeba, miejsca zajmuje.

Z przykrością widzi się człowieka tej miary i zasługi wydzierającego biednemu majtkowi owe kilkadziesiąt dukatów^ które mu królowa za pierwszeństwo spostrzeżenia nowego lądu była przyrzekła. Niewątpliwie też chciwość, chęć osobistego zysku z ujmą prawa i porządku społecznego wydała z siebie te ograniczenia, które wywołały bunt w Hispanioli, uśmierzony dopiero brzękiem kajdan samego K-a. I żyłka nepotyzmu nie była „admirałowi mórz“ obcą. Nie miał on też w sobie tej wrodzonej dobroci, któraby musiała w ludach nowoodkrytych uszanować ludzkość; nie przytłacza go się tu osobistą odpowiedzialnością, stwierdza tylko się fakt, że nie był nad wiek swój wyższym i —jak każdy-by uczynił, tak i on ludy uważał za zdobycz narówni z lądami. On jednak przy tym powszechnym poziomie, ale na swojem wyjąt-kowem stanowisku, rzucił fundament ohydnej niewoli, która się zakończyła wytępieniem Amerykanów antylskich. Od niego wyszedł projekt zapomóg dla kolonii w miejscowej sile roboczej, jaką była ludność tubylcza; on pierwszy zaprowadził systemat repartimientos, t. j. rozdzielania ludzi, jak bydła, między przybyszów, którym wyłącznie tylko prawo osadnictwa przyznał. Moment logiczny apostolskiego porywu do nawracania, przy całej szczerości średniowiecznej, na prześladowaniu Maurów zaprawionej, specyficznie hiszpańskiej wiary K-a, był zupełnie martwym w jego działalności na An-tyllach. Pomimo długich i częstych deklama-cyj w dzienniku i księdze podróży, pomimo wzruszającej przemowy w Barcelonie, pomimo zwyczaju podpisywania się jakby był Krzysztofem, przynoszącym wiernych Chrystuso-

wi, — cała religijność odkrywcy sprawia wrażenie indywidualnej, zamkniętej w sobie dewocyi, a nie tego wabiącego ku sobie marzenia, które występuje w każdym prozelityzmie religijnym. Dzięki temu nie ciąży na nim zbrodnia zbawiania dusz przez męczarnie i samą śmierć ciała i przez niszczenieosobistości ludzkich, ale też to ciągłe nawracanie do zbawienia, do Chystu-sa, do nieba, nabiera charakteru sztuczności, który wzmacnia się jeszcze ową chciwością na dobra doczesne. Religijność K-a była raczej bigoteryą, spowiniętą w jakieś mgliste widzenia, niż szczerem promieniowaniem rzewnego uczucia ku Bogu. Po tem wszystkiem, co on sam wyznaje o pobudkach rozumowych swego zamysłu, zupełnie nieprawdziwem jest to, co mówi o Izaijaszu, jakoby wyprawę całą jemu tylko, słowom jego w Biblii, zawdzięczał. I jeżeli, przeprowadziwszy szczegółowy rachunek spełnić się mających siedmiu tysięcy lat, po których nastąpić miał wedługAugustyna koniec świata, K. przyjął d. 13 września r. 1656 za fatalny, to jakiż mógł mieć interes nietylko w admiralskich swoich dostojeństwach, ale w mate-ryalnych korzyściach, w samem nawet odkryciu Ameryki? Takie widzenia i przywidzenia ascetyzmu nie przypadały do jego natury, na-wskroś praktycznej i rwącej się do życia, działania i znaczenia w życiu. — Niezależnie od tych wszystkich spostrzeżeń stwierdzić jeszcze potrzeba, że K. nie sprostał zadaniu zarządcy nowego świata, a kajdany, w które się da-stał, chociaż shańbiły nie jego, ale jego katów, świadczą jednak przeciwko niemu, jako niedorosłemu do wysokiego stanowiska. Ciężkiej winy byłby się dopuścił Ferdynand, gdyby od jęków jego zmiękł, przed natarczywością ustąpił. Jako trzeźwy polityk, który już wtedy, kiedy K. zaledwie wyruszył z Palos, jął kołatać do Rzymu o późniejszą linię dema r-kacyjną (ob.).aby otrzymać breve z 3 maja i bullę z 4 maja r. 1493, Ferdynand widział niezdolność wice-króla do tej poważnej roboty, którą wprawdzie traktat    w Tordersilas (1494)

Kratesa (ob.), nieznaną wcale wspaniała, czysto logiczna konstrukcya Eratostenesa (ob.) ziemi jako kuli. Nie znał porywającego widzenia Seneki tragika w „Medei“, gdzie ziemia w całym swym ogromie roztworzy się kiedyś przed człowiekiem, zniknie ultima Thule, a z oceanu wystąpią nowe lądy. Oczyma jeszcze Marka Polo, o dwa wieki wcześniejszego, wpatrzony w świat stary, w owe bajeczne In-dye, przeświadczony o niezawodności mapy Toscaneliego, jego projekcyi, stopni, odległości, nieistniejących i istniejących wysp, miast i krain, wzmacniał w sobie wiarę w możliwość dopłynięcia do Azyi od Zachodu, zaczerpniętą już z Piotra d’Ailly. Nie dawał nawet spokoju Leonardowi da Vinci, i ten największy geniusz XV w. musiał go wiedzą i pracami swemi kartograficznemi zasilać. Nie było w tern wszystkiem polotu człowieka, któryby,⁻ wierząc po kratesowsku w kulistość ziemi, w ciągłość nieprzerwaną jej powierzchni, wziął w siebie tchnienie Eratostenesa i prorocze jasnowidzenie Seneki. K. wpił się w In-dye i Kataj tak silnie, że nie mógł się już od nich oderwać, nawet wobec najprawdziwszej rzeczywistości. Wyrobił w sobie jakiś upór przeciwko sobie samemu\ upór nieznamionują-cy wyższego umysłu. Przez upór ten Kubę u-znał za Cipango (Zipangu), to znowu widział w niej stały ląd Azyi, a ponieważ Polowie prawili o ludach jednookich, o ludziach z psie-mi łbami, więc i on potwory te widział na Kubie. Wiara w bajeczną Azyę Wschodnią, ukazała mu poza Orinoco górą rajską, a z tej góry znowu powstał dziwaczny wniosek, że ziemia musi mieć postać, nie kuli, ale gruszki, której zwężeniem właśnie jest ów raj ziemski. Niesamodzielność umysłu uczyniła K-a złym dostrzegaczem, złym geografem, stłumiła w nim tę ciekawość, która miała dla siebie aż cztery podróże w ciągu lat 12 do wejścia z morza na ląd stały Ameryki. Niepodobna dziś bez zdumienia czytać,—a fakt sam jest niewątpliwy—jak mógł przewódca wyprawy i sam wierzyć i pod karą wycięcia języka, pod ciężarem przysięgi, wymuszać na innych wiarę, iż z wybrzeża Kuby można lądem dostać się do Chin. Lękał się zniechęcenia „królów“? Tem gorzej dla niego jako człowieka myśli. W tem miejscu powstaje wątpliwość, nawet obawa, czy i owo ustawiczne wysuwanie motywów religijnych nie było skarbieniem sobie łaski królewskiej dla utrwalenia i wzmocnienia zawiązanego stosunku urzędowego? Zbierając w syntezę powyższe rysy osobistości, uwydatnione w jej ruchach zewnętrznych, otrzymujem y obraz indywidualności uzdolnionej, przedsiębi erczej, wytrwałej, zasobnej w wolę i odwagę, ale przy-

przeświadczeniem tem

dyplomatycznie od strony    Portugalii zabezpieczył, ale która przecież    nawet przy takiem

bezpieczeństwie najeżona była tysiącznemi trudnościami wewnętrznej organizacyi i rządu.

Nie był też K. uzdolnionym umysłowo na odkrywcę, nie miał rzeczywistych skłonności i porywów, rzeczywistych sprężyn umysłowych geografa, stojącego o własnej sile. To przeświadczenie, mniemanie czy przywidzenie, wobec którego odkrycie jest tylko szczęśliwym przypadkiem, nie było wypadkową jego własnego rozumowania, ani    też wiedzy cudzej,

przez własny rozum przepuszczonej i głęboko w umysłowość wrosłej. Kulistość ziemi K. przyjmował jako dogmat z Arystotelesa, pomijając stronę dowodową: konieczność utrzymy- tem nie dość skupionej i głębokiej a etycznie wania się wód ziemskich    w równowadze po-    niezupełnie    jasnej i    czystej.    Niepodobna    już    dziś

wierzchni. Obce^ mu były    prawdy arystotelika    iść    torem    Washingtona    Irvinga,    który K-a uważa

za

we-

r., która ustanowiła pierwszą

ilietylko za człowieka wielkiego czynu, ale męża zesłanego przez Opatrzność dla Ludzkości, takiego właśnie, jakich rozwój kultury wnętrznej potrzebuje—„wzoru dla całego świata“ („a world’s exemplar“). Irvingowi wtóruje Pres-cott, a Roselly de Lorgues, pisarz klerykalny, nie wahał się z imienia samego wysnuć charakterystyki całego człowieka: nic błędniejsze-go; K. wcale Chrystusa przez morza nie przenosił. Pomyślał o tern Ferdynand, pomyślała Kurya rzymska, wydając już w dwa miesiące po uroczystości barcelońskiej bullę z d. 25 czerwca 1493 inissyę propagandy i rzuciła początki kościoła w Ameryce. Po mordach i rzeziach chrześciań-stwo podbijające niewiele już miało do roboty na Antyllach. Najnowsze badania, jak u Win-sora, zawieszają nad K-m wyrok zbyt surowy. Niepodobna zwalać na niego wszystkich późniejszych szaleństw hiszpańskich, nie można też, bez ubliżenia prawdzie, nie widzieć w nim nic więcej prócz chciwości na złoto i chęci wyniesienia się osobistego. Powyższe dane pozwalają raczej widzieć człowieka pospolitego z charakteru, a wyższego tylko niektóremi przymiotami umysłu. Zarówno w uwielbianiu, jak w potępianiu nadmiernem, widać myśl nie dość krytyczną, uległą wpływowi imaginacyi; ona-to przenosi wielkość odkrycia, nie jako czynu, ale jako wypadku, na samą osobę, przez którą wypadek ten się stał, a mieszając przyczyny ze skutkami, zarodki z rozwojem, wtłacza na K-a odpowiedzialność za czyny jego potomnych. K. nie mógł być „dobroczyńcą ludzkości“, jakim chciałby go widzieć Winsor, nie dlatego tylko, że ludzkości nie miał w sobie, ale dlatego, że po za nim stał naród hiszpański, stała Hiszpania, wreszcie—potężniejsza od nich natura ludzka. Jeżeli od człowieka wymagają za wiele ci, którzy go potępiają, za to znowu od żeglarza nie mcżna wymagać mniej, gdy, mimo całej nieudolności geograficznej, pozostawia się mu tytuł odkrywcy nowego świata. Występuje tu umysł grubo jeszcze średniowieczny, zrzekający się własnego oka i rozumu, uwikłany w baśni i przesądy, a przytem przewrotny. Nie stała mu się też krzywda, gdy nie od jego imienia tę nową część świata nazwano: właściwie odkryli ją inni, a Vespucci wybornym na swój czas opisem pomorzą wschodniego na południu, opisem który rozszedł się po Europie (1508), sprawiedliwie zyskał sobie inicyatywę zakończoną nadaniem nowym lądom nazwy dzisiejszej (1514). Dla kogo K. bezwarunkowo wielkim być ^powinien, komu wyświadczył dobrodziejstwo niezapomniane, to Hiszpanii. Napis dodany później do herbu, a zamieszczony na pomniku w kościele kartuzów sewilskich, mówi zupełną prawdę : Kolumb Kastylii i Leonowi dał świat nowy („Por Castilla e por Leon Nuevo mundo hallo Colón“), bo jakkolwiek nie odkrył go jeszcze dla geografii, wska

zał go przecież państwu i narodowi hiszpańskiemu do opanowania: a właśnie Hiszpania współczesna najgorzej spełnia obowiązek wdzięczności dla odkrywcy Antyl. Jej wrzekomi uczeni, w prawdziwie maluczkiem sobkowstwie, wynoszą Piuzonów, przeróżnych Sanchezów, Ro-driguezów, nawet nie zaniedbali wywlec z baśni zajmującego króla hiszpańskiego z roku 1600 przed narodzeniem Chrystusa, aby tylko poniżyć K-a: jak gdyby kajdany nałożone przez Bobadillę nie wystarczały jeszcze egoizmowi narodowemu.

IV. Pozostałość po K o / u m b ie, p o d o-bizny, grób i potomstwo.—K. lubił dużo pisać. Głownem dziełem jest „Libro de las proficias“, złożone w Bibliotece Colombina w Sewilli, prawdopodobnie napisane w latach 1501—4, wydane przez Navarretego, a poprawniej już po jubileuszowym roku 1892; na pomniejsze składają się: dzienniki podróży, dzienniki odległości, listy, sprawozdania i podania do króla i królowej, listy po pierwszej podróży, dochowane tylko w drukach, uwagi i zaznaczenia na egzemplarzu Piotra d’Ailly „De imagine mundi“, wreszcie drobne rozprawki i rozumowania, zupełnie scholastyczne, testament z dnia 22-o lutego roku 1498, testament przedśmiertny, nakoniec dość obficie dochowana korrespodencya. Obecnie (1904) prawie już to wszystko jest wydane, w nowej poprawnej edycyi, z facsimiliami autografów, z komentarzami i w rozmiarze obejmującym całkowitą pozostałość, edycyi zakreślonej na 14 wielkich tomów, dotychczas jeszcze nieukończonej. Wspaniałe to wydawnictwo ukazuje się w Rzymie. Wystawa r. 1893 w Chicago nagromadziła wiele piśmiennych zabytków i do poszukiwań dalszych zachęciła licznych zbieraczy i poważnych pracowników na polu wiedzy historycznej: odbija się to na latach następnych. Jeszcze przed wystawą w Chicago Biblioteka Narodowa w Paryżu urządziła wielce nauczającą wystawę kartograficzną, a Leon XIII roztworzył dla badaczy zbiory Watykanu. Dla dążności gruntowni ej szych jubileusz był tylko sposobnością i podnietą do badań już czysto naukowych, skierowanych na rzeczy współczesne K-i, a nie na samą tylko jego osobę. Obudził się i u nas słaby ruch bibliograficzny, antykwarski: nie mamy pamiątek o-ryginalnych bezpośrednich, ale mamy trochę druków: opowiadanie pierwszej podróży w liście K-a z Lizbony do Rafaela de Sanchez (de Sanxis), w przekładzie łacińskim z r. 1493 posiada biblioteka seminaryum włocławskiego („Prz. katolicki“ 1892 JVè 48). Inny list znakomitego żeglarza ogłosił Dr. Zygmunt Celi-chewski ze zbiorów kórnickich (Poznań 1893). Druki hiszpańskie pierwszych listów K-a stały się już tak rzadkiemi, że w latach 1891—3 płacono za nie po 1500 — 1 600 f. st. Większą jeszcze ciekawość niż papier drukowany osiągały pamiątki rzeczowe. Znalazła się szpada,

i miecz i kasetka, znalazły i kajdany; było wiele rzeczy podejrzanych, a nawet jawnie sfałszowanych: zawsze jednak wystawa w Chicago nagromadziła sporo zabytków prawdziwych nietylko po samym K-e, ale, więcej jeszcze, po jego epoce; najszacowniejszą zaś pozycyę zajmowało około 30 listów oryginalnych. Podobizny wszystkie są wątpliwe. Ta, którą tu dajemy, odznacza się zaletami właściwemi takiemu artyście, jakim był Seba-styan del Piombo, jest też wielce zbliżoną do portretu madryckiego, przypisywanego malarzowi Izabelli Antoniemu del Rincon (muz. morskie). Dochował się portret innego znakomitego pędzla, Antoniego Moro, robiony z miniatury, a wydrwiwany przez Harrisse’a, De Bry w swoich „Collectiones peregrinationum in Indiam orientalem et I. occid.“ (T. II, r, 1595) mówi, że ma portret K-a od przyjaciela swego, któremu dał go sam malarz. Miało to być dzieło ostatniej godziny przed samym wyjazdem r. 1492: królowa, przewidując zagładę, chciała mieć przynajmniej pamiątkę. Z tego powtórzenia de Bry kazał zrobić sztych,

statniej woli, powolnie szła wszakże budowa katedry w S. Domingo. Narazie ciało przyjęli do siebie Franciszkanie vallalolidzcy; od dnich w kilka lat (1508 — 10) pogrzebali je u siebie Kartuzi sewilscy, na prawym brzegu Gwadal-kwiwiru, w Santa Maria de las Cuevas (z pieczar). Stamtąd ok. 1540, kiedy katedrę amerykańską już poświęcono, zwłoki, przewiezione na Hispaniolę, w katedrze tej spoczęły, po prawej strouie od ołtarza, w presbyteryum. Dokumentnie znajdowały się tam w r. 1549. Kiedy w roku 1586 Drakę nawiedził wyspę, z trwogi usunięto tablicę, aby zwłoki same o-calić —trwoga nie czcza: okrutny człowiek palił i świeckich i zakonnych księży na stosie. Gdzie się ta tablica podziała? Dość, że odtąd już miejsce nie było ściśle oznaczone. Kiedy w traktacie bazylejskim r. 1795 Hiszpania wydała Hispaniolę Francyi, otworzono z prawej strony wielkiego ołtarza pieczarę i wydobyto z niej trumnę ołowianą, niewielką, bez napisu, i przewieziono do Hawany. Stało się to d. 20 grudnia r. 1795 pod kierownictwem admirała Aristizabala, który sam w swoim protokóle mó-

JKf o FFRENS^/

Fig. 88. Podpis Columba: „el Almirante mayor del mar ocvano biso (vice) Itey y gobernadur général de las Yndias mp.“ Z o awej strony w trzecim wierszu symbole literowe: „Chrystus, Ma ya Józef*, w czwartym „Christo“ (liiszp. Cristo) f rens“ ( 'hrystusa niosący= Krzysztof r Krzysztof;.

wi tylko o „jakichś kościach i obłamkach kości“. Dziś jednak jeszcze katedra w Hawanie relikwiami Kolumba się szczyci; ale lepszein wydaje się prawo pierwotnego miejsca spoczynku w Ameryce. Dnia 10 września 1877 podczas naprawiania posadzki w katedrze S. Domingo robotnicy natrafili na otwór do pieczary, pomiędzy miejscem, z którego Hiszpanie zabrali byli wrzekome szczątki K-a, a murent. W pieczarze znalazła się trumna mała, wysoka, ołowiana, z napisami poświadczaj ącemi autentyczność zabytku. Owe kości zabrane w roku 1795 były prawdopodobnie szczątkami syna K-a, Diega. Pomieniony badacz Rudolf Cronau d. 11 stycznia 1891 r. wyjednał sobie u rządu Rzplitej S. Domingo otwarcie trumny szklanej, przewiązanej białą wstęgą i opieczętowanej, w którą właśnie przeniesiono szczątki śmiertelne w r. 1877. Bliższe poznanie naprowadziło badacza na domniemanie, że są to istotnie relikwie K-a. —Nie zostawił K. po sobie więcej potomstwa proch dwu pomienionych synów: Diega i Ferdynanda. Obaj weszli do arystokra-cyi hiszpańskiej, a Diego był w łaskach u Karola V. Ożenił się z księżniczką Marią Toledo, synowicą ks. Alby, spokrewnionego z królem Ferdynandem; tytuły, których Ferdynand odmawiał ojcu, odziedziczył syn, Ludwik. Zwło-

bardzo ceniony, wzór zaś olejny, zaginiony, znalazł się w roku 1833 w Brukselli i obecnie zdobi w Wersalu galeryę Lud. Filipa. Słynny Paulus Jovius, biskup Nocery, miał w swym zamku portret uważany za doskonały, i oczywiście „Elogia“ wydane w Bazylei roku 1575, z tego portretu mogły otrzymać drzeworyt; ale i doskonałość podobizny i dokładność xylograficznego odworzenia są bez dowodu.

Wszystkich portretów liczy Harrisse (1892) 88, ale żadnego z nich nie uznaje za odbicie wierne rzeczywistego oblicza i postaci. Był K. wzrostu wysokiego, postać miał silną, męzką, twarz pociągłą, wyrazistą, głowę szlachetnie zarysowaną, czoło wyniosłe, oko żywe, rozumne, w pięknej oprawie, nos kształtny, z krawędzią nieco załamaną; włos w młodości posiadał odcień ryżawy—co zaraz biografów niemieckich naprowadza na Wikingów, którzy przecież Genuę odwiedzać musieli... Przed czterdziestym już rokiem życia przybysz z Portugalii posiwiał. Pokazywany podróżnym, opatrzony tablicą przez municypalność (1856) dom w Valladolid nie jest domem śmierci K-a. —Na trzy dni przed śmiercią K. napisał drugi swój te- j stament, a w nim zażądał pochowania na Hispanioli. Ale tam właściwie nie było jeszcze miasta, nie było świątyni, godnej takich zwłok. Synowie czuwali nad spełnieniem oki Diega przeniesione w pocz. XVII w. na Hi-spaniolę. Ród jego już wygasł. Ferdynand jako jeden z możnych i wpływowych umarł w r.

ale i jego synów, potomków, jego współzawodników w odkryciach; z tej drugiej kategoryi dzieła „Jean et Sebastien Cabot“ (Paryż 1882 8-o max.) i „The discovery of North America“ (Paryż i Londyn 1892, 820 str. 8-o max.) mają wielką źródłową wartość. Nikt w Europie tak głęboko jak K. nie zapuścił się w kopalnie przeszłości i takiego nie wydobył kruszcu. Z dzieł świata anglo-suxońskiego najlepszem, ścisłem aż do surowości jest Winsora Justyna „Christopher Columbus and ho w he iinparted the spint of discovery“ (Boston 1891, 674 str. 8-o), książka znakomita. Jako wydawnictwo źródłowe występuje „Coleccion de documentos ineditos al deseubrimiento de las antiguas posesiones espa-ńolas de Ultramar“ (Serya II od. 1893, Madryt). Wszelkie źródła bezpośrednie, z samego K-a tryskające, obejmie ogromne wydawnictwo rzymskie, o którem wyżej (IV). Opracowania wywołane przez jubileusz, prócz powyższego dzieła Winsora, oraz przyczynki naukowe podaje następujący wykaz: Angleria P. M. „Fu-entes historicas sobre Colon y America“ (Madryt 1892); Campe J. E. „Historia del deseubrimiento y coquista de America“ (T. I Madryt 1892); „Catalogué des documents géogr. exposés à l’occasion du 4-e centenaire de la découverte de P Am. à la section des Cartes

1539, pochowany w katedrze sewilskiej; grobowiec jego uchodził długo za należący do samego K-a. Ferdynand jest przodkiem książąt de Veragua, ale już tylko po kądzieli. Współczesny nam potomek K-a na wystawie w Chicago gorsząco się zachowywał. V.Bibliografia. Naj-dawniejszem i zarazem najpoważniejszem dziełem o K-e jest obszerna praca biskupa Meksyku Las Casasa „Hist, gener. de las Indias“, uzupełniona w „Relacion de la destruccion de las Indias“, obawyd. w XVI w., w XIX powtórzone w „Colleccion de documentos ineditos para la hist. deEspana“ (T. T. 62-6, Madry t 1875).

Późniejsze, a wielce bałamutne, dał syn K-a,

Ferdynand, w przekładzie z hiszp. na włoski w Wenecyi 1572 p. t. „Historie del Signor. D.

F. Colombo“; znajduje się tu „Vita del Ammi-raglio D. Chr. Colombo“ (liczne wydania do r.

1867). W XIX w. NavarreteF. wystąpił z cenne-mi „Vyayes y descubrimientos“ (Madryt 1825,

Simoni „Di alcuui recenti guidizi intorno alla patria di C. C.“ (Genua 1890); Dixon M. „Chro-nicles of Chr. Columbus in 12 caatos“ (poemat; Londyn 1892); „Fastenrath I. S. „Chr. C. Studien zur Spanischen 4-zentenarfeier d. Entd. Amerikas“ (Drezno 1895); Lord Leicester P. „Writings of Chr. C. ed. witli introduction“ (N. York 1392); Fournier A. „Hist, de la vie et des voyages de l’amiral Ch. C.“ (Paryż 1894); Günther Zygmunt. „C. u. d. Erweiterung d. geogr. Hirozontes“ („Samnil. gemeinver. Vorträge“ 154; Hamburg 1892); Hughes Luigi „L’opera scieiitifica de Cr. C.“ (Turyn - Florencya - Rzym 1892. Autor był członkiem La Commissione Regia Colombiana); Kretschmer Konrad „D. Entdeckung Am-s u. ihre Bedeutung für d. Gesch. d. Weltbildes“ (40 map współczesnych z objaśnieniami; wyd. towarzystwa berlińskiego Gesellschaft für Erdkunde; Berlin 1892); Lollis de C. „Scritti e auto-grafi d. C. Colombo“ (Rzym 1894, 3 t.); Neussei Otto „Los cuatro viajes de C. C.“ (Madryt 1892; mapa podróży z objaśnieniami); Payne E. J. „History of the world called America“ (Londyn 1892, t. I); Rüge Sophus „Chr. C.“ (Drezno 1892, 2-e wyd. t-że 1903, zwięzłe, poważne); Sales Ferres M. „El deseubrimiento de America segùn las ultimas investigaciones“

5 t.), dał przedruk wielu pism K-a, nawet „Libro de las proficias“, i bardzo starannie wykonał pracę historyka geografii i zarazem biografa. Uzupełnieniem jego są Büdingera „Akten zur Columbus Geschichte“ 1473—92 („Sitzungsberichte d. phil. hist. Classe d. k. Akad. d. et plans de la Bibi. Nationale“ (Paryż 1892); Wiss.“ t. CXI1, Wiedeń 1888). Poważną przy- /Jocchia R. „Christoforo C. e le sue ceneri“ Mugę wyświadczył Bernaldcz swoją „Hist. (Chieti 1892); Corbani „Chr. Colombe Corse“ de los Reyes Catholicos Don Fernando y Donna (Paryż 1888); Cronau Rudolf „America, d. Gesch. Isabella“ (Madryt 1878, w zbiorze kronik królów ihrer Entdeckung“ (Lipsk 1891, 2 t.; gruntowne; kastylskich). Listy K-a wydał (w ubiegłym liczno illustracye, ob. tekst niniej. artykułu). De wieku, wszakże tylko w wyborze), Major R. H.

„Select Letters of Cli. C.“ (Londyn 1847, wyd.

2-e, t-że 1890). Zasługują na uwagę prace Pe-schela w klasycznem jego dz:ele o odkryciach, a także w „Ausland“ 1864 i 1867. Wspomnieć potrzeba z dawniejszych Aleks. Humboldta „Examen critique de l’histoire de géographie“

(Paryż 1837 — 7). Dziś już bez wartości dla wiedzy jest głównie literackiemi zaletami odznaczający się życiorys K-a przez Washingtona Irvin-ga. (Londyn 1828, 4 t.). Bardzo mało przyczynili się Portugalczycy do wydobycia prawdy o K-e. Włochom, zwłaszcza Genueńczykom, najwięcej idzie o pochodzenie: tu najpoważniejsze są prace margr. Staglieno w „Giorr.ale Ligo-stico“ (1885,    1887 — 8 i osobno). Pierwsze

miejsce w rzędzie wszystkich pracowników współczesnych nam zajmuje Henry Harrisse, o którym wspomniano już wyżej. Oprócz głównego dzieła syntetycznego „Chr. C. son origine, sa vie, ses voyages, sa famille et ses descendants“ (Paryż 1884, 2 t. 8-o max.), które było pierwszem opracowaniem godnem przedmiotu, a znajduje swe dopełnienie w „Chr. Colomb devant histoire“ (Paryż 1892), wydał on trzydzieści kilka wiadomych piszącemu rozpraw, sprawozdań, rozbiorów krytycznych, dotyczących nietylko samego K-a, pozostałości i śladów po nim

(Sewilla 1893); Stephens T. Macdonald „An essay of the Discovery of America by Mac ap Owen Gwyndd in the XII Century“ (Londyn 1893); Thacher J. B. „Christopher C. his life, his work, his remains“ (Londyn 1903, 3 tomy); Ybarra y Rodriguez J. D. „Fern. Cato-lico y el descubrimiento de America“ (Madryt 1892). Wiele rozpraw w czasopismach geograficznych („Ausland“ 1892 str. 511; 1893 str. 174, 188, 223, 271). My Polacy, prócz prze-tłómaczenia skrótu z Irvinga nie zrobiliśmy nic. W r. 1892 autor tego artykułu wydał „Krz. Kolumb“ (Warszawa); w Cieszynie w ostatnich latach w „Bibl. tanich książeczek dla ludu i młodzieży“ ukazało się niezłe opowiadanie popularne „Krz. K. i odkrycie Ameryki“ (Cieszyn nakł. Edw. Feitzingera 59 str., 16-o min.).    s-

Ks. Wł. Kr.

Ks. Wł. Kr.

skałami

lir.

Kolumba święty ■ (ur. 520 — f 597), kapłan i zakonnik irlandzki, prześladowany przez króla Dermota, którego publicznie karcił za zgorszenia, przeniósł się do Szkocyi, aby tam głosić Ewangelię pomiędzy pogańskimi Piktami. Głównym punktem oparcia dla K-y stał się założony przezeń klasztor (późniejszy Y-Colm-Kille), na jednej z wysp Hebrydzkich, nazwanej Hy albo Jona, a darowanej mu, we-dług Usher’a, przez Conalla, króla Szkotów albańskich. Nawracanie Piktów północnych rozpoczął K. 565 r., a pomagały mu w tern dziele słodycz charakteru, miłosierdzie i dar czynienia cudów. Powoli też na Hebrydach, jak również w Szkocyi, zakwitło życie chrześciańskie, wzmogła się liczba klasztorów, które wielką rolę odegrały w dziele umoralnienia i ucywilizowania mieszkańców W. Brytanii i Irlandyi i tylu znakomitych wydały mężów. Powaga tego apostoła Szkocyi była tak wielka, że przez czas jakiś supremacyę jego i jego następców, opatów klasztoru w Hy, uznawali nad sobą biskupi szkoccy, wbrew zwykłemu hierarchicznemu porządkowi Kościoła. —Ob. Bolland. AA.SS. 9 Jun.; M o n t al e m b e r t „ Les moines d’Occi-dent“, t.III; Encyk. kość. t. X.

Kolumban święty (* około 550—f 615), zakonnik irlandzki i apostoł Burgundyi i południowych Niemiec. Za zezwoleniem swego o-pata z Bangor (w hr. Down), św. Como-gella, udał się wraz z 12 towarzyszami na stały ląd Europy i około r. 590 osiadł w Burgundyi, opowiadając tu ze zbawiennym skutkiem słowo Boże lat przeszło 20. Wygnany przez rozpustnego króla Teodoryka, po dłuższej podróży przez ziemie frankońskie i austrazyjskie wraz z towarzyszami, którzy jeszcze pozostali przy życiu, apostołował nad jeziorem Zurychskiem, dał początek najdawniejszemu klasztorowi w Niemczech, Mehrerau (Augia major), a po trzech latach, gdy terytorya, na których pracował, dostały się pod panowanie wymienionego Teodoryka, przeniósł się 613 r. do państwa Longobardów, gdzie założył słynne opactwo w Bob-bio. Tu zmarł po dwóch latach pobytu. Napisał: „De octo vitiis principalibus“; „Poenitentiale“; „Instructiones de officiis christiani“.—Ob. Bol-land. AA. SS.; He fe 1 e „Gesell, d. Einführung des Christenthums im siidwestl. Deutschland“ 262; Montalembert „Les moines d’Occident.“t. II; „Enc. Kość.“ t. X.

Kolumbarium ob. Cmentarz.

Kolumbia, czyli Oregon, rzeka w zach, części Ameryki pin., początek bierze z niewielkiego jeziora w górach Skalistych pod 50°30' szer. płn. a 116° dług. zach. Gr., płynie w kierunku płn. zach. do Boat Encampment (52°1U' szer. płn. 940 m. nad p. ni. u stóp Mount Hoo-ker), poczem zawraca nagle na południe, przepływa oba rozległe Arrow Lakes i, przyj ąwszy ze wschodu dopł. Kootanie, tuż przy granicy rz. Clark’s Fork, pod portem Shepherd przechodzi na tery tory urn Stanów Zjednoczonych — Poniżej Conville K. tworzy wodospady i progi (między niemi 17 m. wysokie Kettle Falls). Na tej przestrzeni do K. wpadają jeszcze od zachodu rz. Spokane i od północy rz. Okinane. Do uścia tej ostatniej wzdłuż wybrzeży K-i ciągną się lasy, poczem rzeka wstępuje w okolice preryj i stepów. W miejscu, gdzie wpada największy jej dopływ, Snake River, K. ma 1 200

m. szerokości; przed wstąpieniem do krainy nadbrzeżnej przepływa pomiędzy bazaltowemi, tworzącemi jakby potężne ściany (t. zw. Dalles=rynny); szerokość rzeki spada tam do 75 m. Dorzecze K-i zajmuje 772 000 klm. Q długość rzeki 2 250 kim., żeglowną jest tylko na przestrzeni 965 kim. W dolnej części K-i rozwinięty jest bardzo połów łososi. K. wpada do Oceanu Wielkiego. Rzekę tę odkryli podobno już w XVI w. Hiszpanie i uściu jej nadali nazwę Entrada de Ceta; lecz dopiero w r. 1792 przezwana została K-ą przez Gray’a od okrętu, na którym przypłynął. Amerykanie Clarke i Lewis pierwsi zbadali średni i wyższy bieg K-i w r. 1804—5.

Kolumbia (R e p ń b 1 i c a d e Colombia, dawniej Nowa Grenada, Nueva Granada), rzeczpospolita w płn.-zach. części Ameryki południowej, pomiędzy 12° 30' szer. płn. i 2° 40' szer. płd., a 67u30' i 83° dług. zach. Gr. Granice K-i tworzą: na płn. Costarica i morze Karaibskie; na wsch. Venezuela i Brazylia; na płd. Peru i Ecuador; na zach. Ocean Spokojny. W upostaciowaniu poziomem lądu K-i morze Karaibskie tworzy od strony zachodniej półwyspu Goajira zatoki: Bahia Honda, Bahia Portete, Santa Marta (do której wlewają się wschodnie ramiona rz. Magdaleny), oraz wspaniałą przystań Cartagena. Zatoka Uraba (Darien) wrzyna się głęboko w ląd i posiada aż do zatoki Candelaria kilka bezpiecznych punktów do zarzucania kotwicy. Dalej ciągnie się należący właściwie już do Ameryki środkowej przesmyk Panama z rozległą zatoką tejże nazwy. Dosyć jednostajny brzeg Oceanu Spokojnego posiada zatoki:

Cupica, San Francisco Solano, Palmar (od strony płd. wyniosłego przylądka Corrientes), Cho-co lub Buenaventura (najlepsza przystań wybrzeża zachodniego) i Ensenada de Tumaco. Najważniejsze z wysp: grupa wysp Perłowych (10 wysepek) w zatoce Panamskiej i wielka wyspa Coiba (518 kil. kw.). Główne góry — Kordyliery (Cordilleras) wschodnie i zachodnie— przedstawiają formacye kredowe, a po części może także jurajskie (lejas), podczas gdy Kordyliery środkowe, stanowiące, łącznie ze wscho-dniemi, przedłużenie Kordylierów Ecuadoru (ob.), wykazują krystaliczny łupek i granit, a także formacye okresu kredowego, naj których wznoszą się potężne, w części jeszcze czynne stożki wulkaniczne, zawierające lawy andazytowe i trachitowe, tufy i piaski. Góry Sierra Nevada de Santa Marta, które mają być uważane za odnogę zach. łańcucha Kordylierów wschód., zawierają krystaliczny łupek i granit, diabaz, kwarc porfirowy, melafir, także piaskowiec czerwony, a nad nim wapień. Na większym jeszcze obszarze niż pokłady kredowe, ciągną się formacye trzecio- i czwartorzędowe. W pośród minerałów pierwsze miejsce zajmuje złoto. Ilość złota wydobytego od

r. 1537 do 1882 ma wynosić około 876 800 klgr., wartości około 2 500 mil. franków. Od czasu, jak kopalnie złota przeszły w ręce Anglików, produkcya tego kruszcu, która lata całe była w zupełnem zaniedbaniu, znacznie się zwiększyła i w r. 1891 wynosiła 5 224 klgr. Godne u-wagi są także kopalnie srebra w Santa Ana (koło Mariquita), platyny w Clioco, miedzi w Moniquira, żelaza pod Samanca (także huty) i Pacho, soli kamiennej (Zipaquira), węgla brunatnego (Rio Hacha, Cartagena, Bogota, Panama), asfaltu (góry Quindiu, Ocäna), siarki. Trafiają się też piękne szmaragdy (Muzo, Bogota), bursztyn w pobliżu Honda (kawałki do 6 klgr. wagi), rtęć (Cruces, Antioquia, Tolima). Wulkany czynne grupują się około szczytów: Cumbal (4 790 m.), Pasto (2 544 m.) i Tolima; trzęsienia ziemi są nierzadkie, nie takie jednak gwałtowne jak w Ameryce środkowej. Cała wschodnia część K-i przedstawia nizinę, zawierającą doliny wielkich dopływów Amazonki (Guainia, Yapura, Ięa, Napo) i Orinoko (Meta, Guaviure). Wogóle ilość wody jest bardzo obfita. Główną arteryę stanowi Rio Magdalena, przyjmująca liczne dopływy (między innemi równolegle płynącą, tejże niemal wielkości, Rio Cauca) i wpadająca poniżej Baranquilla do morza Karaibskiego. Z pośród innych rzek wymienić należy: w części tylko żeglowną Rio Atrato (wpada do zatoki Darieńskiej), Rio San Juan i Rio Patia (obie wlewają się do Oceanu Spokojnego). Klimat nadzwyczaj zmienny; w ciągu jednego dnia można przewędrować przez okolice posiadające najróżnorodniejszy klimat i wszystkie pory roku. Najwyższe szczyty górskie pokryte są wiecznym śniegiem. Mgły są

Wielka Eac. Pow«i. Iluttr. Ze»z. 291b T. XXXV11

dość częste, także gwałtowne burze podczas ciepłych, słonecznych dni. Średnia temperatura roczna u wybrzeży wynosi około 27°, w’Tierra templada (500 — 1 500 m. wys.)—22°— 25°, w Tierra tria (1500—3 000 m. wys.) — 12° —20° (np. w Bogota, 2 660 m. n. p. m., 14.4°, średnia najwyższa i najniższa temperatura roczna 23.5° i 6.4°; tutaj panuje przy nigdy nieustających deszczach bezustannie kwie cień). W nizinach, na wschód od Andów, rozróżniają dwie pory roku, trwające każda po 6 miesięcy; na wybrzeżu zaś Oceanu Spokojnego okrągły rok padają deszcze. Na płasko wzgórzach najbardziej obfitują w deszcze kwiecień i listopad (Bogota—188 cm.). Wogóle kraj nazwać można zdrowym; szkodliwe dla zdrowia są tylko bagniste, wilgotne niziny nadbrzeżne /e swym nadmiernie gorącym klimatem. R o-ślinność bardzo bogata. Większą część kraju pokrywają wspaniałe lasy dziewicze, w których, między inuemi, rośnie przepyszna palma królewska (Oreoäoxa regia), palma woskowa (Ceroxylon) i rozmaite gatunki drzew kokosowych; odnogi Andów Kolumbijskich pokrywają gęste lasy bambusowe.—Fauna przeważnie ta sama, co i w Ameryce Środkowej; przedstawicielami jej są małpy, jelenie, żółwie, amerykańskie tapiry, jaguary i pomniejsze drapieżne zwierzęta. W rzekach żyją liczne aligatory. Ludność K-i wynosiła według Pereiry w r. 1881—4 001005 mieszk.; w czasie opanowania kraju przez Hiszpanów dochodziła według Acosty do 8 000 000 mieszk., lecz wskutek ucisku zaborców wkrótce zmalała do minimum, tak, że Mosquera w r. 1810 podawał ogólną liczbę mieszk. K-i na 800 000 głów. Od tego-czasu ludność poczęła szybko wzrastać, choć dotąd jeszcze jest bardzo rzadka (3 mk. na 1 kim. kw.). Tworzą ją głównie potomkowie Hiszpanów,' mniej lub więcej czystej krwi, cholowie (ze skrzyżowania białych i Indyan), murzyni, sambowie (mieszańcy Indyan i murzynów) oraz czystej krwi Indyanie, których liczbę określają na 200 000 i z których jakie 120 000, dzięki niedostępności okolicy, przez nich zamieszkiwanej, cieszy się zupełną niezależnością. Najważniejsze plemiona indyjskie: Muiskowie, Guonowie, Pauszowie, Goadzerowie, Turbakowie itd. Mieszkańcy K-i odznaczają się wogóle zręcznością; są weseli i gościnni. Kreolów z Antioquia („Nowoanglicy kolumbijscy“, prawdopodobnie mieszańcy żydów hiszpańskich i Indyan) cechuje zamiłowanie do handlu. Liczba cudzoziemców stosunkowo nieznaczna. Najwięcej w K-i przebywa Włochów. Liczba Niemców i Anglików wynosi po 200 osób. Niemcy zajmują się kupiectwem, górnictwem, nauczycielstwem, rzemiosłami; Anglicy zaś pracują przeważnie w kopalniach, należących do towarzystw angielskich. Francuzi przebywają w większych miastach jako fryzyerzy, krawcy itd. Religią państwową była do r. 1886 rzymsko-katolicka. Po

o.

Głównemi

oderwaniu się kraju od Hiszpanii Kościół utracił swe znaczenie. Obecnie istnieje jedno ar-cybiskupstwo (w Bogota) i 9 biskupstw. Zwolennicy innych wyznań cieszą się najzupełniejszą swobodą. Z pomiędzy wyższych zakładów naukowych posiada K-a uniwersytet w Bogota, niewiele, coprawda, obiecujący, i pewną liczbę kolegiów i seminaryów duchownych. Na polu oświaty ludowej, począwszy od r. 1870, dokonano wiele, wszakże oświata ludowa znajduje się jeszcze na bardzo nizkim stopniu; do 1 800 szkół początkowych uczęszcza około 93 000 dzieci.—Rolnictwo i kultura ziemi dotąd słabo rozwinięte. Z całego obszaru gleby, nadającej się do uprawy a wynoszącej ogółem 1 203 100 kim. kw., zaledwie 291 000 kim. kw. znajdują się w kulturze. Pomimo to, iż rośliny, właściwe wszystkim strefom, przyjmują się tutaj znakomicie, nie są jednak uprawiane w dostatecznej ilości nawet na potrzeby miejscowe i wogóle uprawiane są niedbale. Główne przedmioty pożywienia stanowią: kukurydza, manioka i banany, te ostatnie rosną niemal bez uprawy. Uprawa ryżu i pszenicy nieznaczna, uprawa kakao niewystarczająca wobec wielkiego spożycia na miejscu, przedmiotami wywozu są : kawa ( około 100 000 centn. rocznie) i tytoń, którego uprawa znacznie się zwiększyła po zniesieniu monopolu tytoniowego (1849); wywóz tytoniu jednak w ostatnich latach się zmniejszył. Bawełna także jest tutaj uprawiana, dalej trzcina cukrowa, przeważnie w głębokich dolinach (tylko dla użytku miejscowego). Hodowla bydła stanowi główne zajęcie mieszkańców niektórych części K-i, woły są przeważnie małe i chude, tak, iż tylko skóry ich służyć mogą za przedmiot wywozu. Wybrzeża dostarczają pereł, muszli, masy perłowej, szyldkretu i korali. Przemysł reprezentują?: wyrób kapeluszy t. zw. panamskich, hamaków, sandałów (alpar-gata), worków, lin, powrozów itd. Gorzelni-ctwo (z cukru) stanowi monopol i wydzierżawiane jest przeważnie cudzoziemcom. Rozwój handlu, podobnie, jak i przemysłu, tamuje brak należytych komunikacyj między wnętrzem kraju a jego portami morskiemi. Z wiel-kiemi trudnościami udało się rządowi zaprowadzić żeglugę parową na rzece Magdalenie. Znośne drogi kołowe znajdują się tylko na płaskowzgórzach w okręgu Bogota. Drogi żelazne posiadają 7 linij, których ogólna długość wynosi 388 kim (1892): Panama-Colon (75 kim.), Sabanilla-Beranquilla (28 kim.), wązkotorowa Jirardot-Tocaima (33 klm.), Villamizar - Agua Bianca (39 kim.), Puerto Berrio-Pavas (na lewym brzegu rz. Magdaleny, 39 kim.), Buena-ventura-Cali (27 kim.) i odnoga Bogota-Honda (25 kim.). Wnętrze kraju przecinają we wszystkich kierunkach ścieżki dla mułów. Dowóz (materyały bawełniane, wełniane i płócienne, wyroby metalowe, produkty spożywcze, napoje |

wyskokowe itd.) wynosił w r. 1891 — 14886 736 pezów; wywóz (kawa, tytoń, kruszce, skóry, kauczuk, bawełna, kakao itd.)—27 193 099 pezów. Główny udział w tym handlu bierze Anglia, dalej Francya, Niemcy i Ameryka Północna. W r. 1891 zawinęło do portów K-i 639 parowców (741 708 ton), a pomiędzy niemi: 360 angielskich, 112 francuskich ii 57£niemieckich. Długość linij telegraficznych wynosiła w r. 1892—9 689 kim. z 273 stacyami. Prawo z d. 8 czerwca 1853 r. '__zaprowadziłoj,'system dziesiętny miar i wag; niektóre wszakże z dawnych nazw używane są nadal, zaokrąglono tylko dla dogodności liczby: tak np. libra (czyli funt)=500 gr., na miejsce dawnych 460 gr.; yara = 800 mm., zamiast 848 mm. W A-spinwall i Panamie są bardzo w użyciu także miary i wagi angielskie. Toż samo prawo wprowadziło także walutę podwójną na wzór francuski; 1 pezo = 10 reale=100 centavo = rb. 1 kop. 50 stosunek złota do srebra=15V₂:l). Od

r. 1885 biją tylko monety wartości % peza. W r. 1886 rząd kolumbijski począł wypuszczać bilety kredytowe; w północnej części kraju kursują peruwiański sol i amerykański dolar. Forma rządu. Na mocy konstytucyi z d. 5 sierpnia 1886 r. K-a otrzymała demokratyczny rząd reprezentacyjny, wykonywający trzy władze: prawodawczą, wykonawczą i sądową. Władza prawodawcza (Kongres) należy do senatu oraz izby posłów. Senat składa się z 27 członków (po 3 z każdego departamentu), wybieranych na 6 lat; izba poselska składa się z 68 członków (po 1 na 50 000 mieszk.), wybieranych na lat 4. Senatorowie muszą mieć przynajmniej lat 30, posłowie — 25, a wyborcy — 21. Ci ostatni powinni umieć czytać i pisać lub mieć rocznego dochodu 500 pezów, albo też posiadać ziemię wartości 1 500 pezów. Obie izby obradują co 2 lata. Na czele władzy wykonawczej stoi prezydent, wybierany na 6 lat i obejmujący swój urząd każdego 6-lecia w dn. 7 sierpnia, 8 sekretarzy stanu (ministrów). Prócz tego funk-cyonuje rada państwa, utworzona z 6 członków. Najwyższy trybunał w Bogota tworzy 7-iu członków, których mianuje prezydent na całe życie, prokurator generalny oraz skarbnik. Na czele departamentów stoją gubernatorowie, wyznaczani przez prezydenta. Finanse znajdują się w opłakanym stanie. Dochód ogólny w r. 1893 — 94 wynosił 24 899 200 pezów, rozchód zaś — 27 322 136 pezów, państwo posiada dług wewnętrzny (30 czerwca r. 1892: 11 192 829, prócz tego w papierach 18 700 000 pezów) i zewnętrzny (czerwiec 1889:    2 878 203 funt.

sterl.). Od ostatniej sumy nie opłacono procentu od r. 1879. Wojsko w czasie pokoju liczy 5 500 ludzi; w razie wojny każdy departament ma obowiązek wysłać kontyngens ludzi, wynoszący 1 °/₀ ogólnej jego ludności.— Stolicą jest Bogota, miasto w dep. Cundi-namarca. Herb K-i: w środku górnej części

1811

tarczy, na tle niebieskiem, zloty granat (owoc), między dwoma złotemi rogami obfitości; w środkowej części tarczy, na tle srebrnem, czerwona czapka wolności na złotej pice; w dolnej części tarczy przesmyk zielony (Panama) po-śród^błękitnego morza; z każdej strony przesmyku okręt. Flaga przedstawia 3 pola poziome: górne—żółte, takie szerokie, jak dwa następne razem,^środkowe—niebieskie i dolne — czerwone; pośrodku flagi— niebieska elipsa z białą gwiazdą, otoczona czerwoną obwódką. Dzieje. Wybrzeże dzisiejszej K-i odkryli w r. 1499 Hiszpan Hojeda (Ojeda) i Florentyj-czyk Amerigo Vespucci. W r. 1501 Rodrigo de Bastidas i Juan de la Cosa zmierzyli całe wybrzeże północne, od Rio-Haclia do przesmyku Panama. Krzysztof Kolumb dokonał w r. 1502 objazdu pobrzeży nowego terytoryum, które otrzymało też, chociaż zbyt późno, jego imię. Ostatecznego podbicia nowego kraju dokonał Gonzalo Jimenez de Quesada, który założył miasto Santa Fé de Bogota i nazwał kraj od imienia swej ojczyzny Nową Granadą, (1536). Nowa Granada należała początkowo do wice-królestwa Peru (ob.), w r. 1547 wszakże została ogłoszoną generalnym kapitanatem. W r. 1718 kraj zajęty podniesiono do godności wice-królestwa, a stolicą jego była to Cartagena, to Bogota—wciąż wszakże jeszcze K. znajdowała się w zależności od Hiszpanii. Już atoli

r. 1781, pod wpływem północno-amerykańskiej wojny o niepodległość, poczęły się objawiać w K-i dążenia* wolnomyślne oraz usiłowania wywalczenia sobie niezawisłości, lecz, wobec niedostatecznego uświadomienia narodu, spełzły na niczem. Dopiero, gdy Napoleon I zajął Hiszpanię, ruch w K-i się wzmógł, i dn. 10 maja r. 1810 wybuchło powstanie; wszakże o oderwaniu się od Hiszpanii nie myślano jeszcze wtedy, żądano tylko równych z nią praw. W grudniu tegoż roku zebrał się w Bogota kongres, który ogłosił się obrońcą władzy narodowej, utrzymał się jednak zaledwie 2 miesiące wobec oporu junt prowincyonalnych. Junta w Bogota uchwaliła dn. 5 kwietnia r. utworzefiie nowego stanu—Cundinamarca, który pod przewództwem Narińa w kwietniu

r. 1812 oderwał się od Hiszpanii i ogłosił rzplitę; pozostałe prowincye utworzyły dn. 17 listopada r. 1811 państwo federacyjne, które dopiero w r. 1813 oderwało się od Hiszpanii. W r. 1814 zmusił Bolivar stan Cundinamarca do przystąpienia do związku zjednoczonych prowincyi Nowej Grenady; przez kongres wybrany został prezydentem z władzą dyktatorską— Camilo Torres (23 września). Jednak już w r. 1815—16 gen. Pablo Morillo przy pomocy siły przeważającej Nową Granadę znów do Hiszpanii przyłączył, mszcząc się w okrutny sposób na przeciwniku, Dopiero w r. 1819 Bolivar, pobiwszy Hiszpanów w Venezueli, a po odbyciu słynnego marszu przez Andy, zniósł

szy ich doszczętnie pod Boyaca (7 sierpnia), wyzwolił Nową Grenadę z pod jarzma hiszpańskiego. Dn. 17 grudnia tegoż roku Nowa Grenada, Venezuela i Quito połączyły się pod nazwą K-i. Nowa Grenada stanowiła w nowem państwie departam. Cundinamarca. W r. 1821 przyłączyła się do K-i Panama. W maju zebrała się w San Rosario de Cucuta konstytuanta, która opracowała ustawę przyszłego rządu na wzór konstytucyi płn.-amerykańskiej. Dn. 1 października r. 1821 prezydentem obrany Bolivar, wice-prezydentem Santander, pierwszy niebawem opuścił K-ę, aby i Peru oderwać od Hiszpanii; zamierzał on utworzyć wielką kou-federacyę Andów, do której weszłyby Peru i Boliwia. W czasie nieobecności Bolivar’a powstały w K-i zatargi pomiędzy jego stronnikami a liberalną partyą Santandera, które w r. 1830 doprowadziły do oderwania się Venezueli i Quito. Środkowe prowincye K-i utworzyły w r. 1831, pod przewodnictwem Joaquina Mosquera oddzielne państwo — Nową Grenadę w granicach dawnego wice-królestwa; nową ustawę ogłoszono została dn. 29 lutego r. 1832, prezydentem został gen. Santander, przywódca stronnictwa liberalnego; następcami jego byli: konserwatyści Marques, Herran i Mosquera (1837, 1841), po nich znów liberalny Lopez (1849). W r. 1853, z powodu ogłoszenia^ nowej czysto-federalistycznej ustawy, wybuchły znowu rozruchy, których ostatecznym wynikiem było rozpadnięcie się rzplitej na 8 luźno związanych zé sobą stanów (1857), pod nazwą „Kon-federacyi Grenadzkiej“ (Panama, Antioquia, Santander, Câuca, Cundinamarca, Boyaca, Bolivar, Magdalena); prezydentem został Ospina.

W r. 1860 przyszło znowu do wojny domowej. Mosquera, na czele liberałów, oderwał stan Cńuca, którego był dyktatorem, od związku, założył łącznie ze stanem Bolivar „Stany Zjednocz me Nowej Grenady“ i pokonał następcę Ospiny, Arboledę. Dn. 18 lipca r. 1861 wkroczył do Bogota i zwołał nadzwyczajny konwent, na który stawili się przedstawiciele 7-iu stanów (między niemi nowego stanu Tolima) i który nowy związek nazwał „Stanami Zjedno-ćzonemi K-i“. Panama przystąpiła dobrowolnie do związku, zastrzegłszy sobie prawie zupełną niezależność; ostatni stan, Antioquia, został w r. 1862 przyłączony przemocą. Wojna z Ecuador’em, którego prezydent Moreno dopomagał Arboledzie, została zakończoną przez zwycięstwo Mosquery pod Cuaspad (6 grudnia 1863). Kongres w Rio Negro ogłosił du. 8 maja r. 1863 nową ustawę, według której związek 9-iu stanów założony został „ku utworzeniu wolnego, niezależnego państwa, gwoli bezpieczeństwu zewnętrznemu, oraz wzajemnej pomocy“. Rząd generalny otrzymał dość rozległe prawa,^wszakże stosunek jego do oddziel- . nych stanów nie był dostatecznie uregulowany; stanom było nawet dozwolone sprzeciwiać się

Hr.

Hr.

II r.

władzy centralnej. W r. 1867 usiłował prezydent Mosquera utworzyć dyktaturę wojskową, lecz zakazy jego zostały udaremnione, on sam zaś poszedł na wygnanie. W r. 1876 wybuchło powstanie przy obieraniu nowego prezydenta, wywołane przez klerykałów (Godo) w stanach Antioquia i Tolima, stłumione jednak w r. 1877 przez gen. Trujillo zwycięstwem pod Los Chaucos. W r. 1886 zwołał prezydent Nuńez radę narodową, utworzoną z 18 pełnomocników stanów, która postanowiła zaprowadzić rząd centralistyczny. Według nowej konstytucyi, ogłoszonej dn. 5 sierpnia r. 1886, stanowi K. państwo jednolite, podzielone na 9 departamentów (dawniejszych stanów). Nuńez obrany został prezydentem powtórnie na dalsze 6 lat; po nim (Nuńez f 1894) nastąpił dotychczasowy wice-prezydent Caro. W r. 1898 prezydentem obrano San Clemente. W kwietniu r. 1900 wybuchła wojna domowa, która doprowadziła do zatargów z Anglią i Stanami Zjednoczonemi. W lipcu r. 1900 powstańcy otrzymują pomoc od Vene-zueli. Wojsko kolumbijskie przechodzi granicę Venezueli, lecz zostaje pobite pod San Cliri-stobal (29 lipca), Obie rzplite gotują się do wojny. Dn. 14 września powstańcy ponieśli klęskę pod Bocas del Foro. Stany Zjednoczone Ameryki Płn. ofiarują K-i i Venezueli swoje pośrednictwo, ostrzegając, że, w razie zagrożenia przesmyku Panamskiego, same zajmą się jego bezpieczeństwem. W listopadzie powstańcy szturmują Colon (w Panamie); amerykańskie wojsko morskie wylądowuje i obsadza kolej Panamską. W końcu listopada następuje zerwanie stosunków dyplomatycznych pomiędzy K-ią a Venezuelą. W końcu listopada r. 1902, za pośrednictwem Stanów Zjednoczonych, wojna domowa wreszcie ustaje. Dn. 19 sierpnia r. 1903 senat kolumbijski odrzuca jednogłośnie traktat ze Stanami Zjednoczonemi w sprawie kanału Panamskiego, przeciwko czemu powstaje Panama i na początku listopada ogłasza swą niezawisłość, którą uznają zaraz Stany Zjednoczone (6 listopada), a wkrótce i większość wielkich mocarstw. Na wieść, iż K. zamierza przyłączyć Panamę, Stany wysadzają wojsko w Colon, stolicy Panamy (początek grudnia roku 1903). Obecnie prezydentem jest Marroquin. Bibliografia. Powieś „New Granada, its internal resources“ (Londyn 1863); Esguerra „Diccionario geogrâfico de los Estados unidos de Colombia“ (Bogota 1879); Pereira „Les États unis de Colombie“ (Paryż 1883); Perez „Geografia general, fisica y politica de los Ëstados unidos de Colombia“ (Bogatà 1883); Nunez i Jalhay „La république de Colombie, géographie, histoire etc.“. (Bruksella 1893);

* Restrepo „Historia de la revolucion de la re-püblica de Colombia“ (Paryż 1827; wyd. 2-e Besançon 1858, 10 tomów); Groot „Historia

eclesiastica y civil de Nueva Granada“ (Paryż 1869, 3 tomy); Acosta „Combendio histórico del descubrimiento y colonizaeion de la Nueva Granada en el siglo XVI (Paryż 1848); Schumacher „Geschichte der Verfassung der Vereinigten Staaten von K.“ (w Sybel’a „Historische Zeitschrift“, 1875, zeszyt II); Cadena „Anales diplomäticos de Colombia“ (Bogota

1878); Regel „Columbien“ (tomy VII i VIII w Kirchoffa „Bibliothek der Länderkunde“, Berlin 1899); Scruggs „The Columbian and Venezuelan republics“ (Boston 1900).

Kolumbia, nazwa kilku miast w Stanach Zjednocz. Amer. Półn.: 1) Stolica stanu Karoliny płd. nad rz. Congaree, stacya węzłowa dróg żelaznych; szerokie (30 m.), wysadzane ulice, zbudowany z granitu Kapitol, ratusz (jednocześnie gmach opery), halle targowe, poczta, dom poprawy, zakład dla obłąkanych, uniwersytet, 2 seminarye teologiczne, znaczny handel bawełną; 16 000 miesz. (sporo murzynów). 2) Miasto w hrabstwie Lancaster, w Pensylwanii, nad rz. Susquehanna, przez którą prowadzi most 1866 m. długi; znaczny handel budulcem, wyrobami z żelaza; około 11000 m-szk.

3) Stolica hrabstwa Maury; w stanie Tennessee nad rz. Duck River; posiada sporo wyższych szkół (Jackson College, Maury Female Academy i in.); około 6 000 mk. 4) Stolica hrabstwa Boone, w stanie Missouri; uniwersytet rządowy; ożywiony handel; około 5 000 m. 5) Stolica hrabstwa Whitley, w stanie Indyana; wyższa szkoła; około 5 000 mk.

Kolumbia (District of Columbia, w skróceniu D. C.), t. zw, obwód ogólno -związkowy Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej; w tym obwodzie leży stolica całego związku Waszyngton, po lewej stronie rz. Potomac. 180 klm Q obszaru i około 232 000 mieszk. (w tej liczbie 77 000 kolorowych głównie w Waszyngtonie). Obwodem K. zarządza bezpośrednie Kongres Stanów. Dług w r. 1890 wynosił 19 781050 dolarów. Obecną K-ę odstąpił stan Maryland w r. 1788 ^Kongresowi Stanów Zjednoczonych, w r. 1789 zaś Wirginia pas ziemi po drugiej stronie rz. Potomac, wynoszący 77,7 kim. [3 który wszakże w r. 1846 jej zwrócono,

Kolumbia brytańska, British-Columbia, ob. Brytańska Kolumbia.

Kolumbina, ob. Coc cul us.

Kolumbit, minerał, ob. C o 1 u m b i t.

Kolumbus, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych, ob. Columbus.

Kolumella Lucius L u n i u s, ob. C o 1 u-m e 11 a.

Kolumna j.est to jedna z form architektonicznych, stanowiąca całość sama w sobie i wyrażająca pionową podporę lub ideę takowej. W rzucie poziomym K. jest zwykle okrągła, nie wyklucza to jednak możliwości innych form. K. składa się z trzech części:

głowicy (kapitelu), odbierającej ciężar, trzo- | bytki świadczą, że pierwotnie kolumny budo-iiu, utrzymującego go, i podstawy (bazy), wano z drzewa (dawny meczet Souk-el-Rezel,

dzisiejsza katedra, i nieistniejący już meczet, Sa-lah-bey w Konstantynie, Algier (fig. 80), ciekawsze zaś i posiadające wartość artystyczną są późniejsze, z kamienia. Naj charakterystyczniej -sze cechy stylu danej epoki lub narodu uwydatniają się w kształcie kolumny i sposobie pojmowania jej idei: to też ludy, które stosowały kolumny, mają architekturę doskonalszą i więcej wyrobioną. Pozbawione np. kolumn budownictwo assyryjskie i babilońskie, choć pozostawiło pomniki zdumiewające swym ogromem, nie może równać się pod względem szlachetności formy z bogatą w kolumny architekturą perską. Tak samo zyskuje po ubogiej w kolumny sztuce Pelazgów sztuka grecka u Doryj-czyków i Jończyków, a włoska po Etruskach u Rzymian. Ciekawe i zasługujące na wzmiankę, jako jedne z najstarszych form, są kolumny wykute w skale w grobowcach Beni-Hassan w Egipcie Środkowym (III wiek przed Chr.) Jedne z nich są ośmioboczne, inne okrągłe z 16-ma płaskiemi żłobkami (kanelami) na trzonie, opatrzone kwadratową płytą u wierzchu i okrągłą, niepokaźną u dołu. Forma ta jest jakby pierwowzorem kolumny doryc-kiej i dlatego zowią ją proto do rycką (fig.|81). Przykłady żłobkowanych kolumn spotykamy już w świątyniach egipskich z wieków XVI— XIV przed Chr., gdzie występuje także próba głowicy, traktowana jedynie symbolicznie przez u -mieszczenie maski bogini Hatlior. Późniejsze przykłady kolumn egipskich lepiej już tłómaczą ideę kolumny: głowica występuje w nich w postaci zamkniętego kwiatu lotosu, trzon stanowi wiązka prętów rozdętych ku dołowi, bazę —o-krągła płyta; całość jednak sprawia wrażenie braku dostatecznej wytrzymałości (fig. 82). Najnowsze badania nie upewniły nas, czy egipscy budo-¹ wniczowie wogóle mieli, a jeśli mieli, to w jakim stopniu, dążność do uzmysłowienia działalności sił pionowych. Poziome stropy z belek ka-| miennych wymagały odpowiednio gęsto stawianych kolumn, te zaś ścieśnione dają wra-| żenie monumentalności, ale też i niepotrzebnego przeładowania, potęgującego się jeszcze w o-j bec wysokości kolumn, wynoszącej zaledwie rozkładającej ciśnienie na poniżej leżące czę. i pięciokrotną średnicę dołu. Racyonalniejszy ści danej budowli. Najstarsze a rzadkie] za. i kształt mają kolumny perskie. W pałacu

'•c-

ii:l‘

■F.

'i

::

li

mm

1 |ï

i)

mi

\!

« I M

SJ

'W

lii

Fig 80. Kolumna^ meczetu Salah-beya w Konstantym e^Algier).;.-;

VTW

to

JL

Eig 81. Klamoajprotodorycka z grobowca w Beni-Haszan.

Fig. 82. Kolumny i głowice egipskie.

Kserksesa wJPersepolis (fig. 83) podpierały one przypuszczalnie tylko belki drewniane i posta-ście od prostokątnej belki architrawu do okrą-głego^trzonu osiągnięte jest przez okrągłą nad

- r/' '

-t

"TT

liii

UH

Fig. 83. Kolumna z pałacu Kserksesa w Persopolis.

wyniosłość E c li i n u s, na której spoczy-kwadratowa płyta A b a k u s. Ta płyta wystając ponad architraw, sprawia wrażenie, jak gdyby zbierała w siebie ciśnienie belkowania, aby je . przez krzepką a elastyczną linię Echinusa wyraźnie dla oka przekazać trzonowi kolumny. Trzy ’ do ^pięciu prążków, które zdają się łą-Echinusa z trzonem ko-

ma

wionę w odległości jedna od drugiej około 8 mtr., o średnicy dolnej 1,60 mtr., miały wysokość od 17 do 19,5 mtr. Głowice, na których, jak na siodłach, spoczywały belki, opracowane są w postaci symbolicznych byków i łączą się bez przejścia ze ścienionym ku górze, żłobionym płasko trzonem. Podstawy rozszerzają się ku dołowi i mają mało energii. Kolumny indyjskie niejasno się tłómaczą; jak w sztuce indyjskiej w ogóle tak i w nich przeważa pierwiastek fantastyczny, i dlatego można im przyznać niewielką estetyczną wartość. Za to sztuka g r e c k a w zupełności zrozumiała ideę kolumny, zadanie, jakie ma spełniać podpora względem ciężaru, jaki na niej spoczywa. Najwyraźniej występuje to w kolumnach dory c-k i c li (fig. 84). Stoją one zazwyczaj jedna od drugiej w odległości 1¹/₄ do l¹/^ średnicy dolnej i zapewne, aby otrzymać wrażenie jednolitości, wyrzeczono się samodzielnej bazy dla każdej z nich z osobna, a używano najwyższego stopnia schodów jako ogólnej bazy dla wszystkich trzonów. Wysokość kolumny razem z głowicą wynosi zwykle 4 do b¹/₂ średnic dolnych, a belkowanie stoi znów w ścisłym określonym do nich stosunku. Trzon ścienią się ku górze o prawie 7ę średnicy i dopiero po nad trzecią dolną częścią, która pozostaje prawie o jednakowej średnicy. Powstaje w ten sposób przełom w trzonie (entasis), który mu dodaje życia i indywidualności i uwydatnia poważną jego pracę, przez co i sama K. unika niedołęstwa kolumny egipskiej. Ożywienie trzonu przez 16 do 20 płaskich obok siebie leżących żłobków wzmacnia wrażenie dążenia ku górze i wysiłku przez łagodne działanie świateł i cieni. Lekkie nacięcie oddziela trzon od głowicy, na której przedłuża się żłobkowanie jako szyja. Przej-

Fig. 84. Kolumna dorycka Partenonu.

pniem

czyć plastyczną masę lumny, potęgują jeszcze wrażenie całości. Architraw zazwyczaj nie stoi w związku z górną średnicą kolumny, lecz w pionowem przedłużeniu w dół styka się z trzonem na mniej więcej l/₃ jego wysokości. Prostota takiej formy kolumn, w szczególności głowicy, wymagała pomalowania; ozdabiano też zwykle Abakus wstęgą meandrów, a Echinus rzędem odwinię-! tych z góry ku dołowi liści.—Równie szlachetną i może wdzięczniejszą jest kolumna należąca do porządku jońskiego. Przy odległości \2 do 4 średnic środek od środka kolumny, dosięga ona wysokości 8xji do 9Y2 średnic i ma zawsze własną bazę, która w Małej Azyi składa się z wału (Torus) i poduszki okrągłej (Trochilus) w samej zaś Grecyi przybiera t. z. formą attycką przez dodanie jeszcze jednego wału. Wały ozdobione bywają niekiedy żłobkami, niekiedy plecionką. For-bazy attyckiej posłużyła za pierwowzór

53

yi

oooo O

i___«rij

podstaw wszystkich porządków rzymskich, lowidła, znajdujące się na starych wazach grec-stylów średniowiecznych i późniejszych. Trzon kich (fig. 86). Był to rodzaj okrągłego piedestału,

ze żłobkowaniem, przeznaczonem do lepszego odprowadzania na ziemię libacyi albo krwi ofiar. Przykrywała je tkanina zwinięta na brzegach i służąca za obrus, na którym kładziono ofiary. Elementy te, prócz proporcyi, która się z biegiem czasu wydłużyła, w zupełności odpowiadają częściom składowym kolumny jońskiej.— Późniejszą a jeszcze wdzięczniejszą jest forma kolumny kor y ncki ej (fig. 87);

■■

SI

• ■ ■' -i'-' -- ¹

'-i

■Ą \

id

G-

ïrfm

Fig 85. Kolumna jońska Erechtoionu

K-y jońskiej jest mniej ścieniony, posiada głębsze żłobienie, niełączące się z sobą i zakończone u góry i u dołu na okrągło. Abakus kolumny rozwija się w dwie boczne ślimacznice (woluty), ponad któremi umieszczona kwadratowa płyta służy do przyjęcia architrawu. Niektórzy badacze starożytności utrzymują, że pierwowzorem kolumny jońskiej był ołtarz ofiarny, na poparcie zaś tego mogą służyć ma-

b.

MM MWl

o°

o°

Fig. 86. Ołtarz ofiarny podług rysunku na wazie greckiej.

Fig. 87. Głowica i baza kolumny korynekiej

jest ona jakby połączeniem kolumny doryckiej z jońską. Baza bogata, typu attyckiego, trzon żłobkowany i w proporcyi swej wysmuklejszy od innych, głowica składa się z płyty, odgrywającej rolę Abakusa, Echinus zaś zmienia się w bogaty kielich z liści akantu, z którego wystają woluty jako podpory każdego z rogów Abakusa. — Sztuka rzymska daje cztery główne porządki kolumn: toskański, dorycki, joński i koryncki.—wszystkie zapożyczone od greckich, zbywa im jednak na subtelności, choć przeważa piękny materyał i bogactwo wykonania. Trzon i baza pozostają dla wszystkich kolumn prawie jednakowe; głowice zaś, począwszy od najprostszych, z biegiem czasu i z rozkwitem Państwa Rzymskiego przybierają coraz więcej bogatą i wyszukaną formę. Stosowanie łuku, potem sklepienia, zamiast zwykłego belkowania, zatraca znaczenie kolumny: odgrywa ona wtedy już rolę bardziej dekoracyjną. Sztuka romańska, bizantyjska (fig. 88) i gotycka (fig. 89) spychają kolumnę na plan drugi; zastępuje ona słup, lub pracując niesamodzielnie, stanowi część jego. Proporcya trzonu w stosunku do jego średnicy jest bardzo zmienna, bazy stosunkowo płaskie, i przypominają formy klasyczne, później giną zupełnie; głowice często bardzo dowcipnie skomponowane, ozdobione kwiatonami, figurami, maskami, a każda z tych ozdób podpiera albo wyraża ideę podparcia, Z czasem jednak, w okresie upadku gotyku,

i głowice giną, a kolumna bezpośrednio przechodzi w łuk. Wiek Odrodzenia przywra-

opracowanej formy architektonicznej, były kwadratowe, lub miały rogi ścięte. Późniejsze są bogatsze i lepiej uwydatniają materyał, choć ustępują zawsze kolumnom z kamienia. Kolumny metalowe, szczególnie żelazne, zyskały wobec rozwijającego się silnie przemysłu żelaznego w czasach nowszych ogromne znaczenie. Z początku dla lanych kolumn używano form kolumn kamiennych, dopóki nie zastosowano się do właściwości żelaza. Obliczenia i praktyka naprowadziły na kolumny o przekrojach znacznie cieńszych przez użycie żelaza walcowanego różnych profilów jak oto: teowego T, dwuteowego I, korytkowego El, kątowników i innych. Głowice i podstawy takich kolumn odgrywają rolę jedynie konstrukcyjną i formują się przez odpowiednie płyty, połączone usztywnieniami z trzonem kolumny. Proporcya kolumny żelaznej jest w zależności zupełnej od ciśnienia, jakie na nią przypada, zadawalającej zaś formy artystycznej do dziś dnia K. ta nie posiada. Kolumna ze względu na swoją piękną formę używaną bywała i bywa nie jedynie jako podpora, ale też tylko jako jedna z form pomników, stawianych na pamiątkę epokowych wydarzeń, ku czci wielkich ludzi lub po cmentarzach. Z bardziej znanych przytoczyć można: kolumnę Trajana w Rzymie, K-yna Piazetti w Wenecyi (fig.90), kolumnę ca kolumnie znów jej znaczenie; formy jej, na- Vendôme w Paryżu, a w Warszawie kolumnę turalnie, zwracają się ku starożytnym, ale króla Zygmunta (fig. 90).    H g.

przekształcone dowolnie. Kolumna podpiera Kolumna (wojskowość), tak nazywa się od-i proste belkowanie i luk i w zależności od    dział wojska ustawiony w szyku takim, że

tego zmienia swą formę. Baza, trzon i gło- siada czoło wąskie, fioki zaś długie; jest to wica zyskują dużo wdzięku, bogactwa i arty- i więc szyk krótki a głęboki, zwarty, nierozwi-stycznej wartości, piękność kształtu bierze gó- ! nięty, najwłaściwszy dla wojska w pochodzie rę nad konstrukcyą. Kolumna barokowa I posuwającego się po drogach zwykłych; dobo-

„ rV~‘

•y

v‘

‘»•u,

<§)

îi

mm

$wśm

Fig. 88. Głowica bizantyjska.

po-

uDSdSiû

lï>.

‘ÿïïîÏÏÏÏÏÏTU'

:ä-

ii

1P

;J

'~Wi

"i

ir a

Fig. 89. Głowice gotyckie.

jest okazała, lecz brak w niej energii. Czasy Rokoko niwelują znaczenie kolumny, późniejsze zaś i dzisiejsze nadają jej różnorodne formy.— Przykłady pierwszych kolumn dre-w n i a n y c h spotykamy w czasach przed-Chry-stusowych. Nie mają one właściwie dokładnie

ju zaś dziś najzupełniej nieprzydatny. To też na polu walki używa się go jedynie do wykonywania ruchów i obrotów taktycznych, wiodących do zajęcia stanowisk bojowych, na których wojsko ustawia się zawsze w szyku rozwiniętym, to jest w liniach płytkich, ale o

'

•>

ù>

— ' —.

■

i .

i*

i ?

I

I

i.

r,

d •

^T5

iśii

«

n

W

Vi:

‘U

;

)

,1

/■"/fi

'

--»i

■ zg—■

lit

mdpl

ST® 3 Id #

H

‘/i

xu.~ :

Et

'TiiN

[ \

.

■■

II,

II

si*;! n u il

* ¹

\

1

1

• : - , *

S

Fig 90. Kolumna Trajana w Rzymie.

s i

.

»•i

ï;

K?

m

Jtrr

i

Bi

»

*1

■

I

V.

i J ‘

]Ül

jamj ri

I ]

£

w lis

i» fi *

W

jEÜ

;-i Ä'v

,■! r=i “i

*P|

Us&j

^jte» i <sh ii

Ęrr

¥Af

l¹!

■

i. L_ #•

i** :

a *

Ï, acr-i

ir,

»* •

1

Fig. 91. Kolumna na „Piazetta“ w Wenecyi

jpgjg' iS

Wielka Encykl. Powsz Ilustr. Zeszyt 291b Tom XXXVII

Fig 92. Kolumna króla Zygmunta III w Warszawie.

24

Dr. J. P

A. Hf.

czole długiem. Podczas pochodu K. jest niezbędna, gdyż posuwanie się naprzód w szyku rozwiniętym, szczególnie dla oddziałów znaczniejszych, jest prawie niepodobieństwem, nietylko na polu bitwy, ale nawet w pochodzie zwykłym; wykonywać je można tylko na polu ćwiczeń zrównanem i udeptanem, tworzącem płaszczyznę dość obszerną i stosunkowo gładką. — K. każda składa się z pewnej ilości szeregów wojska równych liczebnie, tuż za sobą postępujących, a tworzących zwykle t. z w. jednostkę taktyczną, lub jej poddział, więc n. p. kompanię, batalion, szwadron, bateryę, brygadę i t. d.— Oddziały te posuwają się albo w K-ie ściśniętej, czyli zwartej, t. j. jeżeli postępują tuż jeden za drugim, albo też w K-ie luźnej, czyli rozwartej, t. j. jeżeli pomiędzy oddziałami zachowane są odstępy stosowne. Jednostki taktyczne większe, więc brygady i dywizye, posuwać się mogą tylko K-mi rozwartemi.—K. składać się może z jednego tylko rodzaju broni, albo z różnych, a wtedy zwie się mieszaną. Pierwszych używa się w pochodach zwykłych, drugie zaś występują na polu bitwy, lub wogó-le na widowni wojny. Taktyka wymaga, aby z K-n zawsze można było w czasie jak najkrótszym utworzyć szyk rozwinięty, bojowy, oraz aby tenże znów z szybkością równą można było przemienić w K-ę; podaje też sposoby do tego najodpowiedniejsze.—Ponieważ K. mniejsza jest zawsze ruchliwsza od większej, a łatwiej też w niej utrzymać porządek, oraz snadniej utworzyć z niej można szyk bojowy, więc też, o ile się da, unika się K-n zbyt głębokich, t. j. bardzo długich, po jednej tylko posuwających się drodze. — Dlatego też, jeżeli tylko można, tworzy się K-y mniejsze, każąc im posuwać się po drogach, o tyle, o ile równoległych, nie nazbyt wszakże od siebie odległych, aby związku między niemi nie zrywać. Zyskuje się przez to na szybkości pochodu, oraz osiąga się łatwość większą rozwinięcia szyku bojowego. Oddział wojska złożony z 20 000 ludzi, idący jedną tylko drogą, tworzy K-ę przynajmniej 12 000 kroków długą, czoło jej więc od tyłu będzie odległe o milę całą; jeżeli zaś oddział ten podzielimy na 4 K-y, posuwające się czterema drogami, to wtedy każda z nich będzie tylko miała 3 000 kroków długości, więc też prędzej każda będzie mogła w razie danym utworzyć linię bojową. Podział taki jest zwłaszcza korzystny w oddziałach większych, mieszanych, gdyż najłatwiej zawsze utrzymać porządek pochodu, jeżeli każdy rodzaj broni posuwa się osobno.— Jak należy tworzyć K-y i jaki z nich robić użytek, naucza t a kt y k a (ob.).— Wiezione za wojskiem zapasy i obłogi (fr. bagages) posuwają się również w K-ach, utworzonych z szeregów jadących za sobą wozów.

Kolumna w drukarstwie, czyli stronica książki powstaje ze szpalt (ob.), które składają się z wierszy, te zaś z wyrazów, powstałych z ustawienia czcionek jedna przy drugiej. Po złożeniu K-y należy ją związać sznurkiem, trzymając jeden koniec jego ’ w lewej ręce, umieścić sznurek przy rydze, na górnym lewym kancie szpalty lub K-y i okręcając pismo wkoło, lewą ręką przyciskać początek sznurka o-raz krzyżować tak, aby się nie wysunął. K. powinna być ściśle sznurkiem obciągnięta aż do sprężystości, najmniej cztery razy w koło, koniec zaś sznurka przeciąga się za pomocą sztyletu u spodu K-y tam, gdzie jest ryga, nie zaś z boku lub przy paginie. Węzłów nie można robić, gdyż szpagat wtedy nie przylega ściśle do boków kolumny, skutkiem czego, przy spuszczeniu na deskę (zecbret), litery brzeżne mogą się rozsypać. Często zdarza się, że dla pośpiechu rękopis bywa rozdawany kilku zecerom, którzy tekst składają w szpalty bez względu na miarę, jaka ma być zachowana w gazecie lub książce. Następuje potem łamanie w kolumny i formowanie długości, co się powierza specyalnemu zecerowi, metram-pażowi (metteur en page). Wszystkie K-y powinny być jednakowej długości, którą należy normować za pomocą mensury. K-y podłu-żają się lub skracają zawsze równomiernie w dwócli padających na siebie K-ach. Kolumna z zakończeniem nazywa się S z p i c k o 1 u m-ną. Nazwa ta pochodzi stąd, że dawniej drukarze zwężali w takiej kolumnie wiersze od góry do dołu, ku środkowi, nadając jej przez to kształ klinowaty. Każda K. powinna mieć u dołu jednakowej grubości rygę, aby pismo nie dotykało zakładów (sztegów). Zabezpiecza się w ten sposób wiersze od rozsypywania się i pomieszania, gdy odejmiemy zakłady. Najpraktyczniejszym i powszechnie używanym formatem w drukarstwie jest 8-ka; składa się ona z 16 kolumn po dwie na każdej z 8-miu kart złożonego w 8-kę zadrukowanego półar-kusza, czyli formy.

Kolumna pacierzowa ob. Kręgosłup.

Kolumna, herb polski. Na tarczy w polu czerwonein kolumna kamienna, złotą koroną nakryta. Nad tarczą korona szlachecka, a w niej takaż kolumna, jak na tarczy. Niektórzy w hełmie kładą trzy pióra strusie. Herb ten znajdujemy dopiero w najpóźniejszej redakcyi Klej notów Długoszowych: nie zna go ani rola marszałkowska z r. 1461, ani herbarz arsenal-ski; herbarzyk Ambrożego zaś podaje go wprawdzie w rysunku, lecz z proklamacyą Pierzchała, odnoszącą się do innego herbu, mianowicie Roch (ob.). Nie pojawia się też ani w zapiskach sądowych ani na pieczęciach średniowiecznych. Wszystkie te okoliczności każą przypuszczać, że herb rzeczony powstał w tej postaci, w jakiej podaliśmy go powyżej, wraz z proklamacyą Kolumna dopiero w drugiej połowie wieku XV, a może nawet w początkach XVI-go, wyłonił się zaś prawdopodobnie

es-

skrzydłami Nad hełmem

Fig. 94 Kolumna skrzydlata (herbj. gusta, króla polskiego. Z rodło: ks. kanclerska 100, str. 89 (Archiwum Główne w Warszawie).

Kolumna Wolty ob. Stos Wolty.

Kolumna Zygmunta pseudonim Aleksandra Nowoleckiego.

Kolumnada, jest to szereg najczęściej jednakowych kolumn, stojących zawsze na jednym poziomie i związanych architektonicznie z sobą i całością budowli, do której należą. Stosowana bywa przeważnie w świątyniach, teatrach, muzeach i innych gmachach publicznych, gdyż dodaje im powagi i okazałości. Jako przykład: kolumnada bazyliki św. Piotra w Rzymie, kościół św. Magdaleny w Paryżu, Teatr

Wielki , b. Komisya skarbu w Warszawie (ob.

h. o.

z herbu Roch v. Pierzchała. Za tern przypuszczeniem przemawia: najpierw, podobieństwo godeł (w herbie Roch godło stanowi wieża szachowa, wyglądem bardzo zbliżona do kolumny), po wtóre zaś fakt, że wiele starych rodów, używających obecnieK olumny, w Wiekach Średnich pieczętowało się Rochem, jak to niezbicie źródła i pomniki dziejowe stwierdzają. Nazwa Kolumna zapewne przybłą-kała się do heraldyki naszej pierwotnie jako tłómaczenie łacińskie wieży szachowej, następnie zaś pozostała i posłużyła dla utworzenia godła herbu nieco odmiennego od pierwotypu,

ii

Eig. 93. Kolumna (herb).

gwoli zadowoleniu próżności niektórych rodzin, żądnych wyprowadzania początków swych od rzymskiego rodu słynnych Colonnów, którato legenda, niewytrzymująca, naturalnie, żadnej krytyki, błąka się jeszcze tu i owdzie po dziś dzień. (Np. rodzina Czosnowskich, używająca tego herbu, uzyskała w r. 1887 tytuł hrabiowski włoski na podstawie rzekomego pochodzenia od rzymskich Colonnów). Kolumną pieczętują się obecnie następujące rody: Berlińskich, Bieniewskich, Brulińskich, Chraplewskich, Colonna-Cieciszewskich, Colonna-Czosnowskich (hr. włoscy r. 1887), Górskich, Hatto-Hatow-skich, Hołowczyców, Jawłowskich, Kłębow-skich v. Kłembowskich, Kożuchowskich, Ku-cewiczów, Colonna-Leśniowolskich (zgaśli w. XIX w.), Łapińskich, Montywiłłów, Colonna-Oborskich, Penczyńskich, Pruszkowskich, Prya-mich, Sienickich, Sperskich, Tokarskich, Turowskich, Turowiczów, Colonna-Walewskich (jedna linia hr. rossyjscy r. 1838, hr. pruscy r. 1872), Wiszowatych v. Wyszowatych, Wylazło wskich, Zaboklickich i Żołyńskich. Źródła: Paprocki, Okolski, Niesiecki, Małachowski, Wielądko, Czarniecki, Kosiński, Żychliń-ski, Borkowski, Żernicki, Ostrowski, Małecki, Piekosiński, Akta b. Heroldyi Kr. Polskiego, Spis rodź. szlacheckich w Galicyi i t. d. D-

Kolumna skrzydlata, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem słup złoty między dwoma srebrnemi.

w koronie szlacheckiej na pięciu piórach strusich kolumna ze skrzydłami, jak na tarczy. Nadany wraz z nobilitacyą Maciejowi Kubickiemu, podporucznikowi inżenierów wojsk koronnych, dn. 18 marca r. 1791 i bratu jego, Jakóbowi Kubickiemu, porucznikowi ar-tyleryi, dn. 12 marca roku 1791 przez Stanisława rAu-

o.

Warszawa) i t. p.

Kolumnów, ob. Miedziaków.

Kolury, ob. Koła wrębne.

Koluszczka, ryba, ob. Cierni k.

Koluszka, ryba, ob. Ciernik.

Koluszki, wieś, kolonia, folwark i stacya dr. żel. Warszawsko-Wiedeńskiej, nad rz. Mro-życą, gub. Piotrkowska, pow. Brzeziński; tutaj krzyżują się linie dr. żel. Warszaw.-Wied., Fabryczno-Łódzkiej i Nadwiślańskiej (Iwangrodz-ko-Dąbrowskiej). Wieś liczy z górą 100 mieszk.; kolonia—około 300. K. odległe są od Warszawy o 99 wiorst.    Hr-

Koluthos, po grecku KóAooJ-oę, po łacinie Coluthus, poeta grecki, rodem z Lykopolis, w Górnym Egipcie ; żył prawdopodobnie na początku VI wieku po Chr.; napisał kilka poematów w greckim języku, traktujących, według smaku ówczesnego, szczególnie odwieczne mityczne opowieści helleńskie. Z dzieł tych, pomiędzy któremi Suidas s. v. KaAoôcovt-w sześciu księgach,    w rytmie he-

ksametrowym, i üepaixà wspomina, dochował się jeden tylko, razem z utworem poetyckim Kwintusa Smyrneńskiego przez kardynała Bes-s ary ona odkryty poemat, noszący tytuł c,ËAsvy]ç aprca (=R aptus Helena e, Porwanie He-eny ). Składa się on z 392 heksametrów

1829.

i przedstawia słabe naśladowanie epopei Homera, zresztą w języku dość czystym skreślone i w udatną formę ujęte. Wydrukowano go po raz pierwszy, razem z utworem Kwintu-sa Smyrneńskiego, w Wenecyi, ex offic. Aldi, w r. 1504; y/ydanie to przedrukował J. Th. Freig w r. 1569, a na łacinę przełożyli dobrze Eobanus Hessus, Erfurt 1534, i Jodocus Vela-raeus, Antwerpia 1539. Osobno wydali go: Henricus Stephanus, Paryż 1566; van Lennep

J.    D., Łeuwarden 1747, w bardzo starannej i do dzisiaj znaczenie mającej edycyi; Bandini, Florencya 1765; Scio de San Miguel, Madryt 1770; Harless Th. Chr. Norymberga 1776; Bek-ker Imm., Berlin 1816, według dwóch, w bibliotekach w Modenie i w Gotha odkrytych, siedem wierszy więcej, aniżeli dotychczasowe wydania, podających manuskryptów; Schaefer, Lipsk 1823; Abel, Lipsk 1880; Jullien A. Rau., z komentarzem dokładnym i przekładami w kilku nowszych językach, Paryż 1825; na niemiecki język przetłumaczyli go P Küttner K. A., Mitawa 1772 , i Passow, Güstrow

S J)rz,

Koła, nazwa rzeki, miasta i półwyspu w gub. Archangielskiej: 1) rzeka K. bierze początek w Kiemsko-Kolskim powiecie niedaleko na północ od jeziora Imandry, wypływa z niewielkiego jeziorka Koły i, ubiegłszy 70 wiorst, wpada pod m-kiem Kołą do zatoki Kolskiej od strony Murmańskiego brzegu. Szerokość rzeki waha się od 40 do 60 sążni, głębokość przeciętna 6 stóp. Pomimo licznych katarakt rzeka K. wraz z jeziorem Imandra stanowi arteryę komunikacyjną między Kandałacką zatoką i Murmańskim brzegiem: wodną—latem, na reniferach—zimą. —2)

K.    miasteczko, pod 63° 53' szer. płn. i 50° 41' dł. wsch. od F. położone, o 1 067 w. na płn.-zach. od Archangielska, między uściami rzek Koły i Tułomy, w nizinie, u stóp niewysokiej, laskiem porosłej góry Sołowaraki; liczy kilkuset mieszkańców trudniących się myśliwstwem, rybołówstwem i handlem z Łoparami. Wskutek płytkości zatoki Kolskiej i znacznej (70 kim.) odległości od oceanu miasteczko nie mogło się nigdy dobrze rozwinąć; z tego względu zniesiono tu urząd powiatowy w r. 1899 i przeniesiono do dogodniejszego Aleksandrowska. No-wogrodzianie poraź pierwszy dotarli do K. w r. 1264. W r. 1533 K. była podobno dość ludną, skoro miała już 2 cerkwie. Za czasów Groźnego została przeznaczoną na miejsce zesłania przestępców politycznych i charakteru tego pomimo ukazu z r. 1804 nie utraciła dotychczas. W 1589 — 91 latach bezskutecznie obiegli Kołę Szwedzi. -- Podczas wojny krymskiej była bombardowaną i uległa zniszczeniu przez Anglików. W południowej dzielnicy miasta zachowała się jeszcze dotychczas starożytna warownia z basztami i strzelnicami. —3) K. półwysep zajmuje płn.-zachodnią część gub. Archangielskiej między 66°03' i 69° 23' szer. płn.

i 32° 30' i 41° 28' dług. wsch. od Greenwich. Graniczy na zachodzie z zatoką Kolską, rz. Kołą, lmandrą, na południu i wschodzie—z morzem Białem, na północy—z oceanem Lodowatym. Wpływ Golfströmu sięga aż do Siedmiu Wysp (Spitzberg) i odbija się jaskrawo na fizyczno-geograficznych warunkach oceanu otaczającego półwysep. Brzegi północne Koły stanowią t. zw. wybrzeże Murmańskie; są strome, skaliste i obfitują w głębokie zatoki, wolne od lodów i nadające się do zamiany na wygodne porty. Znaczniejsze wyniosłości znajdują się w zachodniej stronie półwyspu. W okolicach Imandry leży grupa gór Umptek z wierzchołkiem Lawoczorr (1 240 m.), dalej ciągnie się pasmo gór pod nazwą Łujawrurt, reszta zaś półwyspu przedstawia falistą, wyniosłą równinę. Pod względem geologicznym przeważają granity i gnejsy, a na równinie wschodniej resztki piaskowca i nowszych osadów. Pokryte są morenami, które nadają półwyspowi taki charakter, jak gdyby tylko co wyszedł z lodowcowego o-kresu. Osady morskie znaleziono w kilku zaledwie miejscach. Wnętrze półwyspu usiane jest mnóstwem jezior i tworzy wielkie bagno, z którego biorą początek liczne strumienie i rzeki. Stanowią one ważną arteryę komunikacyjną dla półwyspu, ale bez większego znaczenia dlatego, że zwykle niedaleko swego uścia tworzą niebezpieczne katarakty. Z rzek półwyspu zasługują na wzmiankę: Tułoma, Te-riberka, Koła, Woronia, Rynda, Charłowka, Warzina, wreszcie największa (370 kim.) Po-noj. W klimacie istnieje znaczna różnica między okolicą nadbrzeżną a wnętrzem półwyspu: tak na Murmanie przeciętna temperatura lata wynosi -j-lOC⁰, a zimy—7.5°C, wewnątrz kraju mamy temperatury dla lata —j—6.1°, dla zimy — 16°C. Na roślinność półwyspu wielki wpływ wywierają wiatry: przeważają półn.-zach. niemal wszędzie, z wyjątkiem brzegu Perskiego, gdzie panują południowe wiatry. Na północy półwyspu porastają brzozowe i wierzbowe zarośla i zaledwie na południu spotkać można brzozowe i sosnowe lasy. Fauna zbliżona do fauny finlandzkiej i skandynawskiej; na górach brzegu murmańskiego wije sobie gniazda cietrzew górski, jeziora ofitują w sygi, a morza w przeróżne rodzaje fok i wielorybów. Ludność półwyspu dosięga 10 000 m-ców i składa się z Ros-syan (najwięcej), dalej Łoparów, Finlanczyków, Norwegów, i Karełów. Finlandczycy i Norwegowie, jak dotyczas, opanowali półwysep, ros-syjska kolonizacya Koły pomimo usiłowań rządowych idzie opornie. Rolnictwo prawie niemożliwe, również jak ogrodnictwo. Jedynie Finlandczycy próbują zasiewać jęczmień, sadzić kartofle i rzepę i hodować bydło. Cały dobrobyt ludności opiera się na rybołówstwie i myśliwstwie, zwłaszcza morskiem. Większa część połowu rybnego idzie do Petersbuga i Portu Bałtyckiego; tłuszcz rybi idzie do Norwegii. Łowi się głów-

nie stokfisz, haja (dla wątroby), śledzie, łosoś; ze zwierząt morskich najwięcej dochodu daje polowanie na psa morskiego. Tubylcami K-y są Łoparowie, których ochrzczono w połowie XII w. W r. 1868 wprowadzono wielkie ulgi dla kolonistów rossyjskich, ale jak dotychczas z małym skutkiem; w celu podniesienia następnie han- czona też z niem niekiedy jasnem kołem, opasu-dlowego znaczenia Murmanu nadano całemu wy- jącem całe niebo. Nigdy wszakże wszystkie te

ne słońcami lub księżycami boczne-m i (perihelia); niekiedy boczne te słońca i księżyce występują i bez pierścieni, ukazuje się też i jasna plama, zwana słońcem fałszywe m (antihelium), wprost przeciwległa słońcu, z niem na jednej położona wysokości i połą-

li Chw

brzeżu, z wyjątkiem miasta K-y, porto-franco.

Koła (w geometryi) ob. Koło.

Koła klinowe ob. Koła (w technice).

Koła pasowe ob. Koła (w technice).

Koła świetlne, biaława lub barwne pierścienie jasne, występujące niekiedy dokoła słońca i księżyca. K. księżycowe dostrzegać się dają częściej aniżeli słoneczne; przyczyną wszakże tego jest jedynie oślepiający blask słońca. Jeżeli rozpatrujemy obraz słońca w spokojnej wodzie lub z zwierciedle z tylnej strony uczer-nionem, słoneczne te K. łatwiej widzieć można, a tą drogą poznano, że także do zjawisk zbyt rzadkich nie należą. Widziano też podobne pierścienie i dokoła planet jaśniejszych. Są to wogólności zjawiska niekiedy bardzo zawiłe, a zarówno co do wejrzenia swego jak i wywołującej je przyczyny podzielić się dają na dwie kategorye. Do pierwszej należą K. o promieniu dosyć wielkim, występujące tedy w pewnej dopiero od ciała świecącego odległości; do drugiej—pierścienie otaczające słońce i księżyc w bezpośredniem lub prawie bezpo-średniem zetknięciu i ujawniające wyraźniej zabarwienie widmowe; pierwsze powstają w drobnych kryształkach lodowych, unoszących się w powietrzu, źródłem drugich są pęcherzyki mgliste. K. wielkie albo obręcze wiel-k i e znane są też powszechnie pod nazwą h a-lo, którą Arystoteles jeszcze z ust ludu greckiego do nauki wprowadził. Przedstawiają się one w postaci tak różnej, że ogólnego opisu zjawiska podać niepodobna. Częściej występuje jedno tylko K-o jasne, którego promień, czyli odległość od słońca jako punktu środkowego, wy-

objawy nie ukazują się na niebie zupełnie poił godnem, ale wtedy tylko, gdy jest ono powleczone j mglistą osłoną. W dokładne zresztą opisy tego zjawiska literatura niezbyt obfituje. Günther, niezrównany erudyt w zakresie geofizyki, przytacza według Kuhsego trzy szczególniej znane tego rodzaju objawy — rzymski, gdański i petersburski. Fenomen rzymski opisał wyborny obserwator, jezuita Scheiner, w r. 1629; dokoła słońca widziano wtedy rozłożonych kilka słońc bocznych. W Gdańsku obserwował Heweliusz d. 30 marca 1660 r. osobliwe księżyce boczne, d. 6 kwietnia i 17 grudnia tegoż roku boczne słońca, a d. 20 lutego 1661 r. aż siedm takich słońc naraz. Raz przechodził przez słońce wielki krzyż srebrzysty, przypominający podobne zjawisko, jakie miało ukazać się na niebie za Konstantyna. W Petersburgu w ciągu XVIII w. kilkakrotnie widziano zjawisko to w pełnej wspaniałości; w r. 1758 obserwowano czterokrotnie pierścień eliptyczny, otaczający koło wewnętrzne i do niego styczny. W szczególności wszakże fenomenem petersburskim nazywa się zjawisko bardzo skomplikowane z r. 1794, opisane przez Lowitza. Oprócz dwóch kół współśrodkowych, otaczających słońce, występowały wtedy dwa barwne łuki do nich styczne, całe niebo opasane było nadto K-em jasnem, przechodzącem tuż na południe względem słońca, a w punktach krzyżowania się łuków i kół błyszczało sześć słońc bocznych. Załączone tu rysunki (fig. 95) przedstawiają halo obserwow ane d. 28 stycznia 1887 r. w kilku miejscach Francyi środkowej w godzinach rannych; w Orleanie toż samo zjawisko (fig. 96) składało się z K. świetlnego, utworzo-

Zen.it

Zenit

Zenit

Poziom.

W

SI«

" ïjæsiQ

fp

{4M

Fig. 95. Koła świetlne obserwowane we Francyi d.28 stycznia 1887 r.

nego z barw pryzmatycznych, z barwą fioleto-tową na zewnątrz; z kołem tern stykał* się w górnej części kąt świetlny, również ubarwiony, o rozwartości około 90°. Nadto jedna smuga wznosiła się od słońca ku wierzchołkowi kąta, sięgała wszakże tylko do połowy pro-

nosi 22° do 23°, rzadziej ukazuje się i drugie o promieniu większym, 46° do 47°. Obok tych kół ukazują się często styczne do nich łuki, albo^przerzyna je pas świetlny, sięgający niekiedy aż do słońca. Gdzie różne smugi się przecinają, tam rysują się miejsca jaśniejsze, zwa

■/É

mienia K-a, a druga, ledwo dostrzegalna, ciągnęła się poziomo; na przecięciu jej z okręgiem występowało słońce boczne. Rozmaitość ta po-

...»

Fig. 96. Koło świetlne obserwowane w Orleanie i d. 28 stycznia 1887 r.

staci jednegoG toż samego zjawiska wystarczyć już może za dowód, że źródła jego dopatrywać należy w pewnych warunkach atmosferycznych, a jak już nadmieniliśmy, właściwe znaczenie przypada kryształkom lodowym, z których u tworzone są prawdopodobnie najwyżej wyniesione chmury pierzaste. Promienie słoneczne, załamując się w przebiegu przez te kryształy i rozczepiając się w nich, wywołują zjawiska kół świetlnych; pierwsze podstawy tej teoryi dali Descartes i Mariotte, a rozwinęli je dalej, prócz innych, Fraunhofer, Galle, Bravais, Clausius, Cornu. Kryształki lodowe mają postać graniastosłupów, których obić podstawy są trójkątami równobocznemi lub sześciokątami forem-nemi, a jakkolwiek przez kombinacyę ich tworzą się formy niekiedy bardzo osobliwe, napotykamy tam prawie wyłącznie kąty 60° lub 120°. Wyobraźmy więc sobie graniastosłup czyli pryzmat trójkątny, którego oś prostopadła jest do padającej nań wiązki promieni światła; przecięcie tego pryzmatu przedstawia trójkąt PR Q (fig. 97), a przybywający od słoń-

•Ii

A\r

£y

K-

Fig. 97. Przebieg promieni,światła "przez.kryształ" [dodowy.j

ca promień światła, załamując się na jego ścianach dwukrotnie, przebiega go według linii łamanej S A B 0; oko zatem O doznaje wrażenia, jakby promień przybywał w kierunku K O, który z pierwotnym, od słońca przybywającym

S A, tworzy kąt 5. Nie wystarcza to wszakże jeszcze do wytłómaczenia faktu, że w kierunku K O dostrzegamy silny blask na niebie, do tego bowiem potrzeba, aby w tymże samym kierunku dostawała się do oka znaczna ilość promieni, aby zatem znaczna ilość promieni przez pryzmat załamanych wydostawała się zeń według linii K O. To zaś ma miejsce, gdy pryzmat zajmuje położenie takie , że odchylenie 8 ma wartość najmniejszą, zachodzi to wtedy, gdy, jak nafig.97, przebieg promienia jest symetryczny,czyli gdy promień padający w pryzmat i promień wy-chodzącyz niego jednakowo są względem ścian jego pochylone; w każdym innem położeniu pryzmatu odchylenie promieni światła jest znaczniejsze (ob. Załamanie światła). Gdy zmienia się kąt, pod jakim promienie na pryzmat padają, zmienia się oczywiście i ich odchylenie przez pryzmat spowodowane; z ogólnych jednak zasad matematycznych (ob. Maximum i minimum) wypływa, że gdy odchylenie to ma wartość najmniejszą, zmiana jego jest najpowolniejszą. Kąt padania może być wtedy już mniejszy, już większy, w dosyć rozległych nawet granicach, a odchylenie pozostaje prawie jednakiem; mnóstwo zatem wybiegających z pryzmatu promieni idzie jedną drogą i dostaje się razem do oka, które tedy dostrzega w tym kierunku blask na niebie daleko silniejszy, aniżeli w miejscach innych. Cośmy zaś pęwiedzieli o tym jednym pryzmacie lodowym, tyczy się wszystkich pryzmatów rozłożonych wokoło jednakowo względem promieni słonecznych; jasna przeto ta smuga tworzy na niebie pierścień dokoła bryły świecącej, słońca lub księżyca. Kąt ten najmniejszego czyli minimalnego odchylenia światła w pryzmacie obliczyć możemy, znając współczynnik załamania lodu 1.31, oraz pamiętając, że kąt łamiący wynosi 60°. Rachunek taki wykazuje, że kąt ten 8 czyni około 22°, promienie więc przybywające do oka obserwatora odchylone są od słońca na 22°; jest to zatem wielkość promienia koła, otaczającego słońce na sklepieniu niebieskiem, a wyniki rachunku okazują się zu-pełniemi zgodne z dostrzeżeniami. Różnobarwne wszakże promienie, wchodzące w skład światła białego, załamują się niejednakowo, czerwone najsłabiej, fioletowe najsilniej, co powoduje u-barwienie pierścienia, przyczem czerwień zajmuje granicę wewnętrzną koła; na dalszej wszakże przestrzeni K-a mieszają się ze sobą promienie różnych barw, rozszczepionych przez sąsiadujące zbiorowiska kryształów, i zacierają się tak, że ubarwienie wogólności niknie. Co się zaś tyczy koła drugiego czyli zewnętrznego, to rachunek znowu wskazuje, że kąt 47° stanowi odchylenie najmniejsze przy łamiącym kącie pryzmatu 90°, jak odchylenie 22° odpowiada kątowi 60°. Kąt zaś prosty w graniasto-słupach lodowych zawiera się między ścianami jego boczuemi a podstawami; źródło zatem te-

511).

go.

go K-a większego dają promienie, przebiegające przez ścianę boczną i podstawę kryształu lodowego. Smuga czyli K-o poziome, które występuje bardzo często i przecina powyższe K-a, • otaczające słońce, pochodzi prawdopodobnie z odbicia się promieni słonecznych od pionowych ścian igiełek lodowych; w miejscach, gdzie smuga ta napotyka K., blask jest najjaśniejszy, tu bowiem współdziałają dwa źródła silniejszego światła, a to nam tłómaczy powstanie słońc i księżyców bocznych. Rozmaitość wszakże form, w jakich całe to zjawisko nam się przedstawia, wskazuje, że trzeba się często do innych jeszcze tłómaczeń odwoływać; silniejszy blask niektórych punktów pochodzić też może ztąd, że wśród ogółu kryształków lodowych przeważają pewne oznaczone położenia ich osi. K. wielkie dają się wywoływać sztucznie. Brewster otrzymywał je, rozpatrując słońce przez szkło pokryte drobne-mi kryształkami ałunu, w ten jednak sposób trudno mieć wierne odtworzenie zjawiska. Gdy bowiem roztwór ałunu krystalizuje na płycie szklanej, kryształy rozwijają się przeważnie równolegle do tej płyty, gdy igiełki lodowe w atmosferze rozrzucone są jakby przypadkowo. Lepiej osiągnął cel ten Cornu, strącając słabym alkoholem roztwór ałunu nasycony na zimno. Roztwór wprowadza się do naczynia płaskiego o głębokości 15 — 20 milimetrów, a po dodaniu alkoholu rozpoczyna się powolne opadanie kryształków mikroskopowych, które unoszą się wewnątrz cieczy i połyskują jak igiełki lodowe. Gdy przez tak przygotowane płaskie naczynie, zakryte płytą szklaną, rozpatrujemy płomień świecy lub jakiekolwiek inne źródło światła, ukazuje się K-o jasne o promieniu 22°, którego czerwonawy brzeg wewnętrzny odrzyna się ostro od tła ciemnego, rozpościerającego się aż do środka; brzeg zewnętrzny K-a, jak wK-ch naturalnych, jest słabo niebieskawy i rozpływa się w tło białawe. Następnie ukazuje się K-o drugie, mające blask słabszy i zatoczone promieniem mniej-więcej dwa razy większem; oba K-a stają się coraz wyraźniejszemi i dochodzą do pewnego maximum blasku, poczem znów gasną w miarę, jak kryształki na dno opadają; przed doświadczeniem należy zatem naczynie wstrząsnąć. K oł a ma-ł e czyli wieńce świetlne (aureole) otaczają słońce lub księżyc w bezpośredniem z niemi zetknięciu i zajmują niewielką tylko dokoła nich przestrzeń, obejmującą 1° do 6°. Księżyc częściej aniżeli słońce taką „lisią czapkę“ przywdziewa, można ją jednak często dostrzedz i około słońca, gdy obserwujemy je w sposób wyżej wskazany. Gdy K-a wielkie powstają jedynie w obecności chmur pierzastych, wieńce występują raczej na tle chmur kłębiastych i warstwowych, które są niewątpliwie z drobnych kuleczek wodnych złożone. Za odmiennem ich pochodzeniem przemawia również i rozkład

w nich barw widmowych, które zwrócone tu są czerwienią na zewnątrz, przeciwnie zatem, aniżeli to ma miejsce w K-eh wielkich. Wieńce te okazują nadto wielkie podobieństwo do aureoli, jaką widzimy dokoła płomienia świecy, gdy go rozpatrujemy przez płytę szklaną, pokrytą nasieniem widłakowem (semen hycopo-dii), a to już wskazuje drogę do ich wyjaśnienia, podobnie bowiem, jak to ostatnie zjawisko, zaliczyć jenależy do objawów uginania światła (ob.). Jeżeli, mianowicie, między źródłem światła a okiem obserwatora unosi się mnóstwo drobnych ciałek, to każdy z tych punktów powoduje uginanie się promieni, które, krzyżując się między sobą, wywoływałyby w świetle jednobarwnem smugi naprzemian jasne i ciemne, w zwykłem zaś świetle białem tworzą się smugi barwne; chmura sama stanowi tło, na którem barwy te występują, a porządek ich okazuje się zupełnie zgodny z teoryą. Promienie tych barwnych kół stają się tern mniej-szemi, im kuleczki mgły są większe, a Fraunhofer wykazał wzajemną ich zależność; gdy więc zmierzymy promień kręgu pewnej oznaczonej barwy, obliczyć można teoretycznie wielkość tych kuleczek. Tak np. na podstawie pomiarów kręgu czerwonego w wieńcu księżycowym w grudniu r. 1855 obliczył Pietkiewicz średnicę tych kuleczek na 0.00089377 cala paryskiego, czyli 0.0242 milimetra. Pomiary Kämtza i Jordana wykazały, że, stosownie do godziny dnia i pory roku, średnice tych kuleczek dosyć wyraźnym ulegają zmianom. — Por. A. Pietkiewicz „Meteorologia“ (War. 1872, str. 501 —

S. K.

Koła wrębne, kolury, w astronomii, dwa Koła wielkie na sferze niebieskiej przechodzące przez oba bieguny, czyli K. zboczeń, z których jedno przechodzi przez punkty równonocne, wiosenny i jesienny, drugie przez punkty przesileń: letni i zimowy. Pierwsze z tych kół nazywa się K-em wrębnem równonoc-n e m, drugie K-em wrębnem przesi-1 e ń. Zkąd powstała nazwa kolurów niewiadomo; może pochodzi z greckiego koluros tj. odcinacz ogona, ztąd, że kolur równonocny przechodzi przez ogon Niedźwiedzicy wielkiej, kolur przesileń zaś przez ogon Niedźwiedzicy małej. Polska nazwa kół wrębnych wprowadzoną została przez Jana Śniadecki e-

S. K.

Koła w technice. Kołem w ogóle nazywamy każdą tarczę okrągłą, przeznaczoną do obracania się około osi lub wału, przechodzącego przez środek tejże tarczy i prostopadle do niej osadzonego. Oś ta, lub wał, mogą być albo stale połączone z kołem, albo też chodzić w niem luźno. Konstrukcyjnie każde koło składa się 3-cli części: 1) z piasty służącej do połączenia koła z osią, 2) z obwodu czyli wieńca kołowego—jest to część zewnętrzna koła, pierścieniowata, która pośredniczy w przeno-

szeniu ruchu i 3) z ramion czyli szprych, łączących obwód z piastą. Zasadniczy kształt koła przedstawia (fig. 104). Piasta ee zaopatrzona jest w otwór cc, w który wchodzi wał; ramiona AB mogą być proste lub zakrzywione; AA stanowi obwód czyli wieniec koła.—Zastosowanie kół w technice jest nader rozmaite, a to stosownie do celu i sposobu ich działania. Itak, koła służyć mogą do przeniesienia siły i ruchu, jak np.K. pasowe, z ę b a t e itp. dalej mogą służyć jako silniki, np. Koła wodne, a w końcu jako organy do toczenia, np. u wozu. A. K o ł a do przenoszenia ruchu i siły. Z jednego wału,obracającego się a (fig. 98) można przenieść ruch twem kół może nastąpić albo: a) wskutek tarcia, albo b) za pomocą zębów, a) Za pomocą tarci a. Tu koła (fig. 98) przyciskane są do siebie z siłą JN, która w miejscu zetknięcia o wywołuje tarcie fN (f oznacza współczynnik tarcia), będące w stanie przezwyciężyć siłę P, potrzebną do przeniesienia ruchu (Koła tarciowe, cierne). Jeżeli zaś nawiniemy na obydwa koła a i b (fig. 100) materyą gibką Tt, i przy-

N-

pL

Fig. 100.

Przy kołach zębatych mo-

fN"

Fig 98

obrotowy na wał drugi /> za pomocą dwóch kół, ale tylko wtedy kiedy koła te stykają się bez przerwy z sobą, a nie suwają się jedno pod drugiem. Przyczem musi być dopełniony ten warunek aby suma promieni przechodzących przez punkt zetknięcia się tych kół o była stałą, tj. aby r-\-rx~ab. Jeżeli promienie r i rx są stałe, to koło takie ma kształt kołowy. Jeżeli zaś jeden z promieni koła powiększa się lub pomniejsza, to odpowiednio do tego i drugi promień musi pomniejszać się lub powiększać tak, aby obrót kół następował wskutek ich zetknięcia się. Warunkowi temu odpowiadają dwie elipsy stykające się (fig. 99), które

(SAB)

O n

Fig 99.

w a i b osadzone są na osiach, gdyż ao-\-bp=ab. W podobny sposób kształt zasadniczy kół może być wyprowadzony z trójkątu, z czworokątu lub wieloboku, stąd więc koła dają się podzielić na okrągłe i nieokrągłe.

I. Koła okrągłe. Jeżeli osie kół są do siebie równoległe, to powierzchnie ich zetknięcia się są powierzchniami walców kołowych; jeżeli osie przecinają się z sobą, to powierzchnie zetknię cia otrzymują kształt powierzchni stożków, których wspólny punkt środkowy schodzi się z punktem przecięcia osi; jeżeli zaś osie krzyżują się w przestrzeni, to płaszczyzny zetknięcia się stanowią hyperboloidę obrotową. Stosownie do powyższego rozróżniamy koła: 1) walcowe, 2) stóżkowe, 3) hyperboliczne. Przeniesienie ruchu z jednego wału na drugi za pośrednic-

ciskać ją będziemy do tychże kół z pewną siłą, to wskutek tarcia następuje także zabieranie jednego przez drugi obracającego się wału. Rozróżniamy też koła tarciowe (cierne) napędzane bezpośrednioi pośrednio. W kołach tego rodzaju tarcie powoduje znaczną stratę pracy, a nadto przy tern przenoszeniu ruchu może nastąpić ślizganie się kół, a więc przerwa w ruchu, b) Za pomocązę-b ów. Jeżeli zaś powierzchnie kół a i b (fig. 101)

Al\

Fig. 101.

zaopatrzymy w takie wyskoki (zęby) i zagłębienia, (wręby), że one kolejno muszą między siebie wstępować, to dokonywa się zabieranie jednego koła przez drugie wskutek ciśnienia P, występującego stycznie i zupełnie pewnie, gdyż ślizganie się kół jednego po drugiem jest tu niemożliwe.

że także do pośrednictwa w ruchu służyć wstęga giętka (łańcuch) nawinięta na obydwa koła. Koła te więc możemy podzielić na n a p'ę d z a-ne bezpośrednioipośrednio. Przeniesienie ruchu za pomocą kół, czy ono następuje^wskutek tarcia czy też zazębienia, polega na jednych i tych samych zasadach. Jeżeli koło a o promieniu r (fig. 98) porusza się w kierunku strzałki, to ruch koła b o promieniu rx następuje w kierunku przeciwnym. Koła poruszające się mają na powierzchni jednakowe prędkości. Oznaczając przez n i nx ilości obrotów w jednostce czasu kół a i b, o^romieniach odpowiednich r i rv to prędkość c=2rizn=2 rx Tznx

Tym sposobem możemy bar-

= 0.17

== 0.25 — 0.35 = 0.60

cą kół pasowych H i PT z pasem otwartym tym i skrzyżowanym.

sowę i linowe.

czyli rn=rl nx albo n _ r, tj. ilości obrotów

>h

stoją do siebie w stosunku odwrotnym do promieni kół.

dzo łatwo obliczyć ilość obrotów wału. 1. Kola t ar ci o iv e (cierne, frykcyjne). Działanie skór tarciowych zależy głównie od spół-czynnika tarcia / między trącemi płaszczyznami.. Spółczynnik / bywa: przy tarciu się żelaza lanego o żelazo lane — 0.12 „    o    papier

„    „ o skórę

„    „o    drzewo

drzewa o    drzewo

Dla kół tarciowych walcowych Nf^P. Występujące tu znaczne ciśnienie prostopadłe N, działające szkodliwie na czopy, zmniejszy się, gdy płaszczyzny stykające się zaopatrzymy w klinowate wzniesienia i zagłębienia, tj. gdy utworzymy koło klinowe, jakie przedstawia (fig.

2. Koła pa-

Przy większych odległościach osi kół zastosowuje się koła takie, przy których przeniesienie siły poruszającej następuje za pomocą wstęgi bez końca (pasa lub liny), otaczającej obydwa koła i tak silnie natężonej, że tarcie, wytworzone na powierzchni bocznej kół,. wystarcza do ; przeniesienia ruchu. Koła takie stosownie do tego czy przeniesienie ruchu następuje zapomocą pasa czy też liny, nazywamy pa-sowemi albo linowemi. a. Koła pasowe. Jeżeli pas nawinięty na koła a i b (fig. 100) znajduje się wraz z niemi w spoczynku, to natężenie pasa jest wszędzie jednakowe. Jeżeli zaś następuje ruch, to część pasa, powodująca przeniesienie ruchu, tj. strona napędzająca mn, przyjmuje zwolna natężenie T, które jest większe od natężenia t w części napędzanej op

Rg§gfi

n Tii'

"Ul i

if

«f

W=i

•[

Fig 102.

Fig 103.

zna

na

czne

wał.

102). Kąt klinowatości a bywa przyżelazie łanem zwykle 30°. Koła te otrzymują większą ilość klinów, od 3 do 10, ale nie powinny one głęboko wchodzić jeden w drugi. Kół tarciowych używa się przeważnie do przenoszenia znacznych prędkości, gdyż nie wywołują one żadnych uderzeń. Do wałów równoległych zastosowuje się zwykle koła klinowe, albo koła tarciowe walcowe w ten sposób urządzone, że koło" napędzające otrzymuje wieniec obwodowy z drzewa, a napędzane—z żelaza lanego. Gdy wały są nierówuoległe przeniesienie ruchu następuje za pomocą odpowiednich kół stożkowatych. Gdy wały skrzyżowane są pod kątem 90°, jak to przedstawiła fig.103, to ruch przenosi się za pomocą koła A, do którego przyciska się koło P, dające się przesuwać na wale GT' w celu zmiany odległości koła P od wału poziomego, a tern samem i zmiany ilości obrotów, ale przy tego rodzaju urządzeniu występuje /tarcie czopów, dzałające szkodliwie Jeżeli zaś koła A i A' znajdują się na dwóch wałach obracających się z jednakową prędkością, ale w kierunkach przeciwnych, te tym sposobem ciśnienie boczne na wał GP' I znosi się zupełnie. Napęd następuje za porno- I

Wielka* Eucykl. Towsz [lustr. Zeszyt 2ü2a Tom XXXV. I

o wielkość siły przenoszonej P tak, że w stanie ruchu następuje równowaga wtedy, gdy T—PĄ-t czyli P-^T—t, tj., że siła przenoszona równa się różnicy natężeń w pasach. Różnica ta wywołana jest przez tarcie wypływające z natężeń w pasach, zależną zaś jest od spółczyn-nika tarcia i od łuku opasującego koło przez pas. Zwykle przyjmuje się, że T= 2 P, tj. że natężenie po stronie pędzącej powinno być dwa razy tak wielkiem jak siła przenoszona. Koła pasowe otrzymują zwykle kształt przedstawiony na fig. 104, szerokość wieńca koła AA da-

Jt\

!/

Fig. 104.

6=15.6

!a.

na zna-

vP

. Napędu zapo mocą lin

i O

konopnych używa się do przenoszenia sił większych na małe odległości, gdyż w tym wypadku pasy wypadłyby zbyt szerokie albo zbyt grube. Ponieważ jednak z powodu małej długości ciężar liny konopnej wypada stosunkowo mały i nie zdołałby wywołać odpowiedniego natężenia wr celu przezwyciężenia oporów w linie prowadzącej, przeto koła linowe otrzymują jak na fig. 107 w wieńcach wycię-

r-r

ii.

Fig. 106.

75 — 120 kgr., to średnica

P.V

je się równą 1.25 szerokości pasa. Aby zapobiedz zlatywaniu pasa, należy dać wieńcowi AA małą wypukłość. Szerokość pasą, wyrażona w cen-tymtr. 6=1,8 Y~F, gdzie P oznacza siłę działającą na obwodzie koła, albo

gdzie N oznacza ilość koni przenoszoną, a ^prędkość pasa w metr. na sek. W celu przeniesienia ruchu z wału na machinę roboczą z prędkością już to większą już to mniejszą, niejednostajną, stosownie do potrzeby, używa się kół zwanych schodków em i (fig. 105). Średnicę dla przynale-

jsiSli

•ÄK

Fig.jlOö.

żnych kół należy obrać tak, aby pas, nie zmieniając sw'ej długości, zatrzymywał zawsze jedno i to samo natężenie. Koła pasowe wyrabiają przeważnie z żelaza lanego, a również z żelaza kutego i stali, czasami z bronzu, mosiądzu i drzewa. Koła z żelaza lanego bywają zwykle z jednej sztuki, aby zaś koło takie można było łatwo założyć na wał, robi się je z dwóch części, ściągając następnie śrubami. Płaszczyzna przecięcia przechodzi zawsze przez oś piasty. Koła z żelaza kutego albo stali robi się często przez skuwanie piasty z ramionami, które skuwa się następnie z wieńcem kołowym, wywalcowTanym z jednej sztuki. Bardzo często na ramiona kół takich używa się rur ciągnionych, które albo odlewa się razem z wieńcem i piastą, albo też do nich przyśrubowuje. Koła małe nie otrzymują wcale ramion, a wieniec z piastą łączy się razem tarczą pełną.—ß. Koła linowe. Do przeniesienia sił mniejszych używają, zamiast pasów, sznurów okrągłych z konopi, skóry, bawełny, struny baraniej, albo drutu, które układa się wT row^kach wyrobionych w wieńcach kół odpowiednich. Ten napęd sznurowy tworzy przejście do napędu linowego, służącego do przeniesienia sił większych czniejsze odległości. Stosownie do materyału liny rozróżniamy napęd za pomocą liny konopnej lub drucianej. Napędu za pomocą 1 i n drucianych używa się do przenoszenia sił na większe odległości, gdyż odstęp kół linowych może wynosić 120 m. bez wszelkich podpór. Tu także, jak przy napędzie pasowym, natężenie liny T—2P siły obwodowej. Koło linowe zwyczajne z żelaza lanego (fig. 106) otrzymuje w wieńcu rowek z wystającemi brzegami. W celu zmniejszenia tarcia liny rowek wykłada się skórą lub gutaperką. Średnicę koła linowego daje się zwykle 175 razy większą niż średnicę liny. Koła takie do 1 mtr. średnicy wyrabia się całe z żelaza lanego; ponad 1 mtr. średnicy piasta i wieńce są odlane, a ramiona z żelaza kutego. Napędu linowego używa się wtedy, gdy siły napędowe mają być przeniesione na odległość przynajmniej 20 metrów. Jeżeli odległość przekracza 120 mtr., to należy dać krążki podpierające linę. Prędkość liny v zależy od wielkości siły, jaka ma być przeniesioną. Dla małych sił, do 20 koni, v daje się do 10 mtr. na sek. Dla wielkich sił, do 100 koni, v daje się do 15 mtr. na sekundę. Do przeniesienia siły obwodowej P= 40—100 — 225 kgr. daje się średnicę liny I)= 7 — 13 — 20 milimetr. Ilość mocy koni przenoszonych N—

73

.•-■ĘH

mm

mm

SSPy

Fig 107.

cia kliniaste, n, n, n... w których liny się zacinają, a tym sposobem sprowadzają znaczne tarcie przy małem natężeniu. Kąt klinowato-ści ß daje się zwykle 40 — 50°. Średnica koła musi być przynajmniej 30 razy tak wielką jak średnica liny, którą oblicza się podług wielkości siły P, działającej na obwodzie. Gdy siła P=30 liny—25—40 —50 milimetr, a średnica koła= 1000 —1600 — 2000 milimetr. Lina przenosi siłę wyrażoną w mocach koni N— — ; v ozna-

75

cza prędkość liny; zwykle daje się od 15 — 20 mtr. na sek. Zamiast jednej grubej liny daje się kilka cieńszych lin jednę obok drugiej, wskutek czego wieńce kół linowych otrzymują 3 do 30 i więcej wycięć klinowatych, jak na fig. 107, w które układa się odpowiednie liny.

3. Kota zebate. Przeniesienie ruchu i siły za pomocą kół zębatych następuje wskutek tego, że zęby dwóch kół kolejno jedne na drugie wstępują i z powodu ciśnienia stycznego

P (fig. 108) przesuwają się około osi obrotowych jedne ponad drugiemi. Jeżeli przytem zęby znajdują się na płaszczyznach walcowych i wprawiają w obrót osie równoległe, to koła takie zowiemy czołowemi, jeżeli zaś zęby znajdują się na stożkach, których osie przecinają się z sobą, to koła takie mają nazwę stożkowych; wreszcie jeśli osie krzyżują się z sobą i zęby znajdują się na hyperboloidach, to powstają K. zwane hyperbolicznemi, do których rzędu

19

23

i szerokość wrębu -e\ d = t, a e=— t,

40

40

dJre=t. Ażeby K. mogły wspólnie pracować, kształt zębów powinien być odpowiednio dobrany tak, aby przy przesuwaniu się zębów jednych po drugich w każdem miejscu zetknięcia się ich prędkość na obwodzie podziałowym obydwóch kół pozostawała stałą. Warunek ten może być spełniony tylko wtedy, kiedy zarys

G\

T K Ag

' a /

\ ^

cr

V. *. -i.

't

K'ri;

Fig. 108.

(profil) zęba utworzony jest dokładnie podług

należą także i koła śrubowe, a) K o ł a zębate c z o-ł o w e mogą być z zazębieniem zewnętrznem lub cykloidy albo ewolwenty. Zęby dwóch

wewnętrznem, zależnie od tego, czy zęby znajdują się się na zewnętrznej powierzchni bocznej wieńca, czy też na wewnętrznej, a więc czy zwrócone są do środka koła, czy też odwrócone od niego. Punkt o (fig. 108), w którym dwa zęby kół I i II o promieniu r=a o i rx= b o stykają się w linii środków ab, jest miarodajnym dla stosunku przekładni kół, ponieważ w punkcie tym prędkości obu toczących się po sobie kół r i rt są sobie równe, stąd też wynika i stosunek przynależnych liczb obrotu ni nx, tj. n : nx= rx :r. Z tego powodu koła TT i Tx 2\ stykające się w punkcie o, nazywają kołami stosunkowemi (podziałowemi). Aby stosunek przeniesienia utrzymać stałym, musi odległość dwóch zębów sąsiednich być równą. Odległość tę tworzy podziałka t ; odmierza się ją na kołach powyższych, stąd koła T i 1\ nazywamy obwodami podziałowemi. Podziałka więc oznacza i ilość zębów 3 podług wzorów:

t3=2r% dla jednego koła

13X= 2rx% „ drugiego „

kół zębatych stykają się podczas trwania wchwytu w punkcie o tylko na jedną chwilę i tylko w chwili tej mają prędkość jednakową. W każdem innem miejscu wchwytu prędkości są różne z powodu różnych promieni kół, co sprawia, że zęby ślizgają się jedne na drugich— wytwarza się więc tarcie, którego wielkość zależy od czasu trwania wchwytu, co znów zależy od wielkości podziałki i zmniejsza się wraz z mniejszą podziałką, tj. z wię-kszą ilością zębów, która jednak ze względu na wytrzymałość nie może przechodzić pewnej granicy. Ażeby więc ilość zębów powiększyć, urządza się na jednem K-e kilka szeregów zębów obok siebie tak, że są one postawione schodkowato względem siebie o ¹/₂, ¹/₃, J/₄ podziałki, jak to widać na fig. 109; albo też zęby ustawia się skośnie (K-a White’go) tak, że każdy ząb może być uważany za część skoku śruby. Ażeby zaś w tego rodzaju zębach znieść ciśnienie jednostronne, szkodliwie działające w kierunku osi, urządza się zęby te w dwóch szeregach przeciwnych pod kątem zwykle 30° (zęby ką-z czego wynika że z : zx = r : r,. Zęby zawsze    towe) i    otrzymuje    się K. tak zwane daszkowe

mają kształt pryzmatu i spoczywają jedną ze    jak na fig. 110. K, te znajdują    obeojiie coraz-to

większe zastosowanie, z powodu nadzwyczaj równomiernego swego chodu.— K. zębate wyrabia się przeważnie z żelaza lanego, a także ze stali lanej, czasami z bronzu i mosiądzu. Wy-

swych płaszczyzn na walcu G. Obwód podziałowy dzieli ząb na dwie części, tj. na Część dolną—między obwodem podziałowym a obwodem pni, i część górną, między obwodem podziałowym a obwodem wierzchołków. Rozróżniamy da-    rabiają    także K.    frezowane,    w których zęby

lej wysokość zębu h, jego grubość d, szerokość b    wycina    się z kół    pełnych za    pomocą specyal-

nych machin. Ażeby wrazie uszkodzenia się kilku zębów nie potrzeba było całego K. zmieniać, daje

ÉÉ

mm

ssh

Sjn

jśS*

D;

ntfl

B¹

llllllll

bi|bI

do wspólnego wierzchołka stożków O. Podział-ka i wykreślenie zębów uskutecznia się w ten sam sposób, jak przy kołach zwykłych, zewnętrznie uzębionych. — Koła hy per boli cz ne i ślima k o w e. K. hyperboliczne są to dwie hyperboloidy toczące się jedna na drugiej i stykające się z sobą w liniach prostych. K. te są nadzwyczaj trudne do wykonania, powodują znaczne tarcie—rzadko też kiedy bywają używane. K. ślimakowe, ze śrubą bez końca czyli ślimakiem, znajdują często zastosowanie do przenoszenia sił większych, gdy osie w przestrzeni krzyżują się z sobą prostopadle. Tu gwint śruby krótkiej B (fig. 112) chwyta

Fig 109.

Fig. 110.

się często przy K-ch szybkochodzących zęby wymienne z drzewa (bukowego), które w odpowiedni sposób przymocowuje się do wieńca kołowego. Zęby wymienne (drewniane) otrzymuje zwykle K-o napędzające. W celu zmniejszenia łoskotu, jaki sprawiają K-a”zębate odlewane, wykładają zęby tych kół drzewem. Ilość zębów przy wolno biegnących K-ch nie jest nigdy mniejszą od 6, a przy szybkobiegnąeych od 20. Przekładnia nie powinna przekraczać granicy 6:1, gdyż w przeciwnym razie jedno K-o wypadnie za małe, a drugie za duże. Wymiary zębów kół

b d² S

6.

Si

.A

V'

otrzymuje się za pomocą formuły: Ph

P jest jo siła w klgr. działająca na obwodzie. S, klgr. na centimetr kwadr.,jest to dozwolona wytrzymałość materyału = 300 klg. dla żelaza lanego, 900 klg. dla stali, 100 klg. dla drzewa. Szerokość zęba b daje się 6 do 5 d, d = 0A8 t (grubość zęba) h — 0.1 t (wysokość zęba), lc = 0.3t t\ f=0.4 t; '7c-j- f—h. — ß. Koła zębate stożkowe. Współpracujące K-a stożkowe stykać się muszą wspólnym bokiem stożków, których wierzchołki powinny leżeć w jednym punkcie. Za obwody podziałowe służą tu obwody podstaw owych stożków ściętych (fig.lll).

mi a

Fig. 112.

skośnie ustawione zęby K-a A tak, że przy jednym obrocie ślimaka K-o obróci się o jedną po-działkę, i stąd wynika stosunek przekładni, która czyni zastosowanie tych kół do przenoszenia obrotu szybkiego na wolny i siły wielkiej. Napęd uskutecznia się tylko od śruby.— 8. Koła łańcuchowe są to K. zębate, które stykają się z sobą nie bezpośrednio, lecz za pośrednictwem łańcucha, składającego się z części przegubowo połączonych, obejmujących zęby tych kół. Promień takiego K. daje się zwykle 10 do 12 razy grubości łańcucha — wieńce zaś albo zaopatrzone są w zęby a, a, jak na fig. 113, w które wchodzą przeguby łańcucha, albo w wycięcia odpowiednie jak na fig. 114, fft-v

!d

'•} rii-

£ !■

]—di* 4— —

Fig. 113.

Fig. 114.

•>T

Fig. 111

Kąt a, przy którym schodzą się¹ osie, może być dowolny, bywa jednak zwykle 90°. Same zęby tworzą piramidy ścięte i zbiegają się wszystkie

w które wkłada się łańcuch. K-łtych używa się tylko przy małych prędkościach i do przenoszenia sił większych.

II. Koła meoknągłe. Kiedy K-a o przecięciu kołowem umocowane są współśrod-kowo na osi lub wale i przeznaczone do przeniesienia ruchu z jednej osi na drugą z prędkością stałą, K. nieokrągłe posiadają własność pośredniczenia w ruchu tym z prędkością pe-

1 000 QH

Jeżeli

75.

2/7

brego ustroju—a dosięgają nawet 70% przy kołach nieodpowiednio zbudowanych; to znaczy,

rze-

ryodycznie się zmniejszającą, a więc naprze-mian przyśpieszoną i opóźnioną. Najprostszy przykład tego rodzaju kół przedstawiają K. eliptyczne fig. 99. Jeżeli formę zasadniczą tych kół stanowi trójkąt, czworobok, albo wie-lobok, to jednemu peryodowi odpowiada %, V 7in obrotu; na tej zasadzie oznacza się ilość boków. K. tego rodzaju używa się przeważnie tylko zazębionych. Do rzędu kół nieokrągłych zaliczyć można także napęd za pomocą krzywych. Są to takie organy ruchu, gdzie rodzaj ruchu, tj. wielkość, prędkość i kierunek, oznacza się w ten sposób, że jedna część ma się poruszać wzdłuż płaszczyzn odpowieduio wyrobionych w części drugiej i styka się z nią ustawicznie, a więc ruch ten jest kierowany (ob. Kinematyka). Płaszczyzny prowadnicze albo stanowią tu obwody obracających się kół, albo są też wycięte, tj. wpuszczone w te K-a, albo wreszcie utworzone są z szyn kierowniczych, tj. kulis.— Por. Reuleaux „Constructeur“ (wydanie 4-te); Bach Cr. „Die Maschmen-Elemente“ (Stuttgart 1896); Stadtmüller „Konstrukcya i budowa machin“ (Kraków 1894).

B)Koła wodne, są to s*i 1 n i k i (ob.), za pomocą których energię zawartą w wodzie zamienia się na pracę użyteczną. Są to więc machiny przyjmujące i przesyłające pracę mechaniczną, której zasób posiada woda, a z pracy tej następnie korzysta się w przemyśle do napędzania machin. Woda znajdująca się na powierzchni ziemi podlega działaniu siły ciężkości, a przeciwstawia tak mały opór, że poddaje się najmniejszym różnicom wysokości i pod działaniem tej siły przechodzi w ruch, tj. płynie. Dopóki znajduje się w spoczynku, zawiera w sobie utajoną możność wykonywania pracy, a gdy płynie, ma swobodną możność wykonywania pracy: stąd zaś wynika, że woda może działać albo przez swój ciężar, albo swą siłą żywą, i w ten sposób wykonywać pracę w silnikach. Gdy woda znajduje się na pewnej wysokości nazewnątrz silnika i wpada w niego, nabiera skutkiem tego spadu pewnej prędkości, a więc i możności wykonywania pracy, którą następnie oddaje silnikowi. Tę drogę, którą woda przebiega, tj. wysokość, z której spada, nazywamy spadem. Miara spadu jest równa wysokości między zwierciadłem wody górnem a dolnem. Niechaj Q będzie ilość wody dopływającej na sekundę w metr. sześć, 7 jej gęstość; wtedy (>7 da ciężar wody w klgr.; jeśli oznaczymy przez H spad w metrach, to praca mechaniczna, jaką powyższa ilość wody wykonać może, będzie L = H klgr.—7=1 000 klgr., jest to waga 1 metra sześć. wody. Praca ta, wyrażona w

mocach koni, będzie: L

a—

woda przebiegła zewnątrz machiny spad H, i wskutek tego zyskała prędkość c, to

r 2nil,

y oznacza przyśpieszenie ciężkości =-9,81—albo

c²

też c² = 2gH, stąd 7/=— a praca wykonana będzie L— 77

W obu powyższych wypadkach występuje możność wykonywania pracy przez wodę jako iloczyn z jej ciężaru i spadu. Stąd wynika, że co się tyczy wyzyskania siły wody, to jest wszystko jedno, czy następuje ono wskutek ciężaru pewnej ilości wody spadającej, czy wskutek siły żywej tejże samej ilości wody, albo też częścią wskutek ciężaru, a częścią wskutek siły żywej. Jeżeli strumień wody będzie puszczony na ustępujące odbiorniki siły, np. na szufle, tj. łopatki, które są połączone odpowiednio z osią obrotową, albo z wałem, osadzonym współśrodkowo do tychże łopatek, to otrzymamy kształt koła, przedstawiający tę zaletę, że obrót następuje bez przerwy. Ten rodzaj silników wodnych stanowi koła wodne. Woda w celu oddania swej pracy wchodzi na koła wodne w dwojaki sposób: 1) wchodzi na łopatki koła z pewnem uderzeniem, i aż do swego wyjścia porusza się wspólnie z kołem, a więc względem koła znajduje się we względnym spoczynku i przybiera szybkość taką samą, jaką ma koło, opuszcza zaś je z prędkością 0-trzymaną. Koła polegające na tym rodzaju ruchu zowiemy kołami wodnemi wści-ślejszem znaczeniu; 2) woda wchodzi bez uderzenia na łopatki koła, i porusza się aż do swego wyjścia nietylko wraz z łopatkami, ale i wzdłuż nich, a więc, będąc w kole, znajduje się we względnym ruchu, i oddaje swą możność wykonywania pracy (energię) łopatkom, 0-puszcza je zaś z prędkością bardzo małą: tym sposobem oddaje im prawie całą swą pracę. Koła takie nazywamy turbinami (ob.). Poprzednio zaznaczono, że praca mechaniczna, której woda może dostarczyć, jest L=Q7 Hklgr. Koło wodne jednak nie jest zdolne całej tej pracy zużytkować, a to z powodu licznych strat, które powstają w niem samem. Straty te pochodzą od tarcia czopów koła, od oporu powietrza, uderzeń wody o łopatki, a wreszcie od tego, że woda opuszcza koło z pewną prędkością, która dla pracy jego jest straconą, i t. p, Wszystkie straty pracy stąd powstające wynoszą około 20% pracy wody, przy kołach do-

że sprawność kół tych wynosi od 80% do 30%. Sprawnością zaś, 7], nazywamy stosunek między mocą pożytkową silnika, Nn, tj. siłą, jaką czy wiście otrzymujemy, a mocą do zużycia tkwiącą w wodzie, N,

Nn

‘j- >) = T

jeżeli np. silnik wydaje nam pracę 40 koni — a siła zawarta w wodzie jest 100 koni, to sprawność Y] tego silnika będzie

celu gromadzą spad biegu wody, który ma służyć dla silnika o ile można w jednym punkcie, zastawiając wodę przed kołem wodnem, poczem dopiero w kanale murowanym lub deskami obi-

Nn 40

V N

Koła wodne otrzymują położenie takie, że umocowane są ną osi poziomej a poruszają się w płaszczyźnie prostopadłej; przedstawiają one najprostszy ustrój ze wszystkich silników, nazwy ich zaś zależą od spadku. Stosownie do wysokości, w której następuje wejście wody na koło rozróżniamy w technice: 1) koła podsiębierne, gdy woda wstępuje na koło w miejscu najniższem; 2) koła ś r ó d b i e r ne, gdy woda wstępuje w środku kół; 3) przedsiębierne piersiobierne czyli grzbietowe, gdy woda wchodzi na koło powyżej środka; 4) n a s i ę b i e r-ne , gdy woda wchodzi w miejscu naj-wyższem, to jest na wierzchołku koła. —

Wprowadzenie wody na koło odbywa się zapomocą stawideł, które powinny regulować ilość wody i umożliwiać wejście jej , o ile możno, bez strat. Odbywa się to za pomocą stawideł przepustowych, fig. 115 ab a^bo prze wałowych. Przy przepustowych woda przechodzi pod stawidłem, a dopływ jej reguluje podnoszenie iub spuszczanie stawidła, przy przewałowych zaś woda wchodzi przez wierzch stawidła, a regulowanie odbywa się, jak wyżej, przez opuszczenie lub podnoszenie tegoż stawidła. Stawidła mogą być także szat ko-wnicowe (kulisowe), tj. przedzielone cien-kiemi płytami z blachy na kilka przedziałów (fig. 118^6), przez które woda wchodzi na koło. Regulowania dokonywa się zapomocą stawidła przewałowego, zakrywającego stosownie do potrzeby, jeden lub kilka otworów szatko-wnicy. 1) Kola podsiębierne, swobodnie zawieszone. Najprostszy ustrój koła wodnego polega na tern, że koło o łopatkach, umieszczonych na niem w kierunku promienia, wisi w prądzie wody płynącej w ten sposób, iż łopatki zanurzają się w wodzie. Osie takich kół na wązkich rzekach umocowane są po obu brzegach na kozłach drewnianych. —Koła takie przedstawiają tę wadę , że przy zmieniającem się poziomie wód wydajność (ob.) ich się zmienia. Daleko więc lepsze są koła, zwykle używane do młynów, a ustawiane na dwóch promach; miewają one średnicę 3—6 metr., 6 — 12 łopatek (2 — 6 metr. długich a 0,4—06 m. szerokich).—Używane być mogą tylko na bardzo szerokich rzekach, pozwalających na zwężenie koryta. Najwięcej za stosowania znalazły koła podsiębierne (fig. 115), w ten sposób urządzane, że oś koła z dwoma czopami spoczywa w łożyskach na stałych fundamentach, a doprowadzanie wody odbywa się    szerokości daje się — średnicy koła. Przy

w kanale i tamże ulega regulowaniu. W tym    dobrem wykonaniu, gdy łopatki są z blachy,

100

«#»

IM

âf-îmûl

Fig. 115.

tym puszcza się ją na koło. Zwykle zakładają szluzę w poprzek rzeki i oddzielają kanał. Szlu-za służy do wypuszczenia wody zbytecznej. Kanał może być prosty lub nieco pochylony ku kołu, albo urządzony współśrod-kowo do koła, tworzy więc odcinek walca. Koła umieszczone w takim kanale zowią kołami korytkowemi. Najkorzystniejsze bywa działanie tego koła, gdy prędkość koła v równa się połowie prędkości wody c, tj. gdy c=2c. Ilość wody, doprowadzanej na sekundę, bywa mniejsza niż 3 metry sześć., spadek zaś 0.5 — 2 mtr. Sprawność (ob.) tych kół dochodzi do 50°/₀- Koło Poncelefa (fig.116). Tu łopatki me mają kształt zaokrąglo-

Fig. 116

ny i stanowią niejako dalszy ciąg dna kanału wejściowego lifc, bez nagłej zmiany kierunku, a więc woda wchodzi na łopatki bez uderzenia i oddaje całą swą siłę żywą, przyczem traci swą prędkość, którą potem zyskuje na-powrót pod wpływem siły ciężkości, działając zarazem w kole wskutek swego ciężaru.[Działa-nie pożyteczne składa się więc z działania ciśnienia i prędkości. Stawidło w kołach Poncel-leta jest od spodu zaokrąglone i względem poziomu nachylone o 45°—60°. Najkorzystniejsze zastosowanie znajdują te koła przy spadzie wynoszącym najwyżej 2 mtr., przy ilości wody 0.15 — 5 mtr. sześć, na sekundę. Średnice bywają 3—6 mtr., o 32 do 48 łopatkach;

Koło Sa

li;

sprawność ich dochodzi do 65°/ gebieua (fig. 117) odznacza się tętn, że jego

ii

Zastosowuje się je przy spadzie większym ponad 3 m. i przy zmiennej ilości wody od 0.3 —

aa

c,

V;

W?

'Lir?

A$sA

Ja

v_

¹ 7.    ........

Fig. 117.

prędkość obwodowa jest mała, do 0.75 mtr. na sek.; woda wpływa na łopatki również z małą prędkością 0.7—0.8 mtr., a to dla u-"niknięcia uderzeń przy wejściu wody. Szerokość koła bywa znaczną, bo %— % średnicy jego, aby mogło odbierać wielką ilość wody. Łopatki są proste i przeprowadzone stycznie do koła, mającego promień % —% całego ho-ła. Woda wywiera na łopatki ciśnienie przez większą część całego spadku; a więc działa bardzo korzystnie, tak, że sprawność koła dochodzi do 75%. Koło to znajduje zastosowanie przy spadzie 0.7—2.5 mtr. i przy ilości wody 0.6 — 4 mtr. sześć. Łopatki są wysokie, a więc stąd wypada i znaczna średnica koła od 6 do 11 metrów, a także i wielka liczba łopatek (podział ich 25 — 35 cm.). Podobnego ustroju jest koło Z u p p i n ge r’a, lecz z łopatkami zakrzywione mi. 2) Kola śródbi er ne (fig. 118).

,d

Fig. 118.

Tu woda występuje na koło nieco poniżej je go środka i działa tylko swym ciężarem. Koła te używane są przy spadzie 2.5 —4.2 mtr. i przy ilości wody 0.5—2 mtr. sześć. Promień koła bywa prawie równy spadowi. 3) Kola p rz edsięb i er ne (fig. 119.) Na koło to woda wstępuje między środkiem a wierzchołkiem i wchodzi za pośrednictwem przewału wprost na łopatki, wskutek czego działa swojemciśnie-niem. Tym sposobem wyzyskuje się siłę wody tak dalece, że sprawność tych kół dosięga 70%.

•V

Fig. 119.

1.3 mt. sześć. Stawidło powinno być z szat-kownicą (jak na fig. 118). Łopatki tych kół są przeważnie z drzewa, kształtu kubłów, które napełniają się wodą i przyczepione są do wieńca koła. Odpowiedniejszemi jednak są łopatki wygięte z blachy. Ażeby siłę wody można było dostatecznie wyzyskać, kształt kubłów powinien być taki, aby się wodą w zupełności wypełniały i napełnione były aż do najniższego stanu; przez to wypływ wody z nich następuje jak najpóźniej; z tegoto powodu przedni brzeg kubła nieco wystaje po nad spód górnego kubła 4). Ko l a nasiebiern e(fig .120),

Fig. 120.

odznaczają się tern, że woda wchodzi na koło w jego miejscu najwyższem, napełnia kubły i, będąc we względnym spoczynku, opada wraz z niemi na dół. Woda więc tu działa tylko swoim ciężarem. Koła te są stosowane przy spadzie 4 — 12 mtr. i przy ilości wody 0,1 — 1,0 mtr. sześć. Doprowadza wodę kanał K, który leży bezpośrednio ponad wierzchołkiem K-a i zaopatrzony jest w stawidło cci. Kubły bywają często drewniane lub wygięte z blachy. Aby woda na K-o wpadała bez uderzenia, należy wejście wody urządzić w ten sposób, żeby kierunek strumienia wody schodził się z kierunkiem przedniej ściany kubła. Dla należytego wyzyskania siły wody musi być w czasie obrotu K-a jak największa ilość kubłów napełniona wodą, a liczba obrotów K-a odpowiednio dobraną. Kształt kubłów powinien być taki, aby wypływ wody z nich, o ile możności, jak najpóźniej następował. Prędkość wody powinna być dwa razy większa od prędkości K-a. Sprawność tych kół dochodzi do 80%. K-a wodne mogą być wogóle z korzyścią zastosowane tam, gdzie ilość wody i spad jej nie jest zbyt wielki, gdzie woda dopływowa nie jest zbyt czystą, a dalej wtedy, gdy machiny robocze

nie wymagają ruchu zupełnie jednostajnego, | Na dzwona używa się tych samych gatunków

drzewa co i na obwody, można też użyć i drzewa brzozowego. Włókna drzewne w każdem dzwonie biegną równolegle do cięciwy łuku utworzonego przez odcinek koła. Kierunek taki włókien nie przedstawia wielkiej odporności przeciwko niszczącym skutkom tarcia; aby temu zaradzić naciąga się na obwód żelazną obręcz (ob.). Oś koła F otrzymuje z jednej strony piasty nasadkę /x, a z drugiej strony podkładkę elf przytrzymywaną za pomocą łonu e₂ lub mutry, aby tym sposobem utworzyć pewien luz między osią a buksą. Przy wozach luksusowych nakłada się jeszcze na mutrę kapslę, w celu ochrony osi od zanieczyszczenia. Luz między osią a buksą sprawia że koła mogą się nieco przesuwać na osiach, co jest konie-cznem z powodu nierówności dróg. Aby pomimo tej ruchliwości uniknąć ustawiania się skośnego kół, pochyla się nieco część osi, wchodzącą w piastę tak, że z poziomem tworzy ona 1) Ko- mały kąt, od 2 do 7°. Ponieważ koła wozów z powodu nierówności dróg wystawione są na uderzenia boczne, przeto dla lepszej wytrzymałości dają z e s z p r y c li e m c fig 121 pewne pochy-

'"i

wozu

jak np. młyny wodne, tartaki itp. W wielu wypadkach działają one oszczędniej niż K. turbinami zwane, dlatego-to przy wyborze silników (K-a wodnego, czy turbiny) należy postępować z oględnością. — K-a wodne są stosunkowo dawnego wynalazku, znane już były w starożytności Egipcyanom, Asyryjczykom i Chińczykom. Witruwiusz około Narodzenia Chrystusa opisuje młyn wodny, w którym urządzone było K-o podsiębierne. Około IV w. napotykamy już w Europie K-a nasiębierne. Posługiwano się niemi przez całe Wieki Średnie, ale ich nie ulepszono. Dopiero w osta-tniem stuleciu, zapewne wskutek konkurencyi turbin (ob.), zaczęto je badać i ulepszać tak, że doszły już do wysokiego scopnia doskonałości.—Bib 1. Redtenbacher „Theorie u. Bau der Wasserräder“; Girardin M. H. „Théorie des moteurs hydrauliques“ ; Bach C. „Die Wasserräder“; Chaudy „Mach, hydrauliq.“ (Paryż 1896).

C) Koła do toczenia. ła u wozu. Koła stanowią najważniejszą część każdego wozu, służącego do przewożenia ciężarów, gdyż umożliwiają wykonanie tej czynności z jak najmniejszą stratą siły poruszającej, przez ograniczenie do minimum nieuchronnego oporu, jaki sprawia tarcie. Koło u wozu jest to walec obracający się około stałej osi. Kształt koła, tj. jego obwodu, bywa walcowy lub stożkowaty. Warunki odpowiedniej budowy koła są zależne od rodzaju dróg, na jakich wozy mają być używane, od ciężaru ładowanego na wozy, oraz od wzrostu i siły zwierząt pociągowych. Części koła są następujące: obwód koła AA(tig. 121) składający się z je-* dnego lub też kilku odpowiednio wyrobionych łukowatych kawałków drzewa, zwanych dzwonami. Dzwona te złączone są z sobą kołowo w jedną całość, a za pomocą szprych cc łączą się z piastą J)B, którą stanowi stosownie obtoczona i w środku na wylot przewiercona kłódka drewniana albo niekiedy i z żelaza lanego. Piasta wzmacniana jest na zewnątrz obrączkami żelazneini 0,0,0,0,— wewnątrz zaś otrzymuje buksę, tj. wyłożenie z żelaza lub bronzu. Na wyrób piasty u-żywa się drzewa dębowego, brzozowego, albo najlepiej akacyowego. Piasta w całej swej długości jest stożkowato przewiercona dla u-mieszczenia szyi osi E—nadto na zewnątrz niej wyrobione są otwory c dla przyjęcia szprych, których kształt ze względu na lekkość i wytrzymałość jest eliptyczny. Ilość szprych zależna jest od średnicy koła, od liczby dzwonów, z których się obwód składa; na jedno dzwono przypada 1 para szprych. Obwód koła wyrabiają bardzo często z jednej sztuki— co szczególniej jest w użyciu w Rossyi, w domowym wyrobie kół u włościan. Zwykle jednak wyrabiają obwody z pojedynczych odcinków koła, tj. powyższych dzwon, które zebrane razem i spajane ze sobą tworzą dopiero całe koło.

pnA

cl

Fig. 121.

lenie, które bywa zwykle V₈ do V₁₂ promienia koła. Nadto tym sposobem otrzymuje się trwałe połączenia szprych z piastą i wieńcem. Średnica koła dla wozów do ciężarów bywa od 0.8 do 1.6 nitra, szerokość 0.10 do 0.13 metr., dla wozów zbytkowych 40 do 60 milimetr. Szerokość obwodu koła ma wielki wpływ na siłę dźwigającą koła, lekkość tj. potoczystość i na utrzymanie dróg w dobrym stanie. W krajach, gdzie wszystkie drogi są bite, prawo przepisuje ścisłe wymiary szerokości, jakie koła mieć powinny. Doświadczenie przekonało, że na drogach bitych można liczyć 320 funtów obciążenia ma każdy cal szerokości obwodu. Podług tego szerokość dzwona w czterokołowych wozach będzie następująca:

przy ciężarze 32 cetnary — 2Y2    cala

»    5    »

_ 71/

»    * / 2    »

Nie, małe ma też znaczenia i wysokość, tj. średnica koła. Im koła są wyższe, tein większa jest potoczystość wozu, tern większe może on dźwigać ciężary, nieobciążając zbytecznie siły pociągowej — nadmierna jednak wysokość wozu czyni go wywrotnym. Szerokość toru, tj. odległość obręczy kół, również w niektórych państwach jest prawnie przepisaną i tak: w Prusach wynosi 1,515 m., w Anglii dla wozów wiejskich 1,575 m., a dla wozów do ciężarów 1,788 m. Koła u wozów mogą być także całe żelazne, a mianowicie: piasta i wieniec dają się z żelaza samego, a łączy się je za pomocą szprych kutych—koła takie używali H;

2) K o ł a w a g on ów kolejowych różnią się od kół zwyczajnych wozowych głównie tem, że obwody tj. wieńce kół wagonowych zaopatrzone są w obrzeża wystające aa fig. 122, dalej, że osie są stale w kołach obsadzone, inaczej bowiem, gdyby buksy się wyrobiły i osie w nich luźno chodziły, mogłoby łatwo nastąpić wykolejenie. Średnica kół wagonów nie bywa większa od I-go metra. Wieńce kołowe po za obrzeżem otrzymują małą stożkowatość. Koła te bywają szprychowe lub tarczowi; wyrabiają je z żelaza kutego i stali, czasem z żelaza lanego utwardzonego; niekiedy używają i drzewa, ale tylko na wypełnienie przestrzeni między wieńcem a piastą, które są stalowe. Obecnie wyrabiają całe koła ze stali z naciąganą na gorąco obręczą, tj. wieńcem (ob. bandaż). Fig. 122 przedstawia koło z piastą

64

96

ne są do lokomobil.

Æ ling

Ml

r«

'i

JO

!!

wy

B B. Fig. 123 przedstawia koło stalowe odlane całe z jednej sztuki.

Koła zamachowe czyli rozpędowe. Bardzo wiele machin i silników roboczych w czasie swego biegu przyjmuje energię nieregularnie, raz otrzymują jej nadmiar, drugi raz znowu nie przyjmują jej wcale. — Stąd też i prędkość machiny wypada nie jednakowa. Regularność zaś biegu potrzebną jest z dwóch względów, naprzód, ponieważ każda machina wykonać może największą ilość pracy tylko przy pewnej oznaczonej prędkości; powtóre, ponieważ przy każdej nagłej zmianie prędkości zachodzi uderzenie, a z niem i strata pracy mechanicznej. Aby zaś machina posiadała bieg regularny, musi być w ten sposób urządzona, żeby mogła w danej chwili nadmiary tej energii nagromadzać, a w razie braku jej oddawać ją następnie. Temi właśnie gromadźcami pracy są koła zamachowe, które konstrukcyjnie niczem nie różnią się od kół zwykłych. Składają się one, tak jak i inne koła, z piasty, ramion i obwodu zwanego pierścieniem zamachowym. Małe takie koła odlewa się z jednej sztuki, większe zaś robi się w ten sposób, że do piasty, zaopatrzonej w odpowiednie wycięcia, wkłada się ramiona z żelaza kutego i zaklinowywa je, z pierścieniem zaś łączy się te ramiona za pomocą śrub. Pierścień zaś składa się z kilku odcinków (segmentów) połączonych odpowiednio. Koło zamachowe musi być nader starannie wykonane, z materyału posiadającego jednakowe natężenie, gdyż inaczej może nastąpić tak z w an a eksplozya koła. Ponieważ zaś żelazo lane stanowi materyał o natężeniu niezupełnie jednakowem, przeto w ostatnich czasach zaczęto wyrabiać koła zamachowe całe z żelaza kutego, jako materyału o jednakowem natężeniu. Energia, którą przyjmuje koło zamachowe, nagromadza się w jego pierścieniu. 0-znaczając przez M masę tego pierścienia, a przez v średnią prędkość koła, nagromadzona energia ruchu w pierścieniu będzie

*!_*. v

2 ’

M. H.

[j j

Sfll

0 jest to ciężar pierścienia w klg., cj przyśpieszanie ciężkości =X>10. Jeżeli prędkość w czasie t zmniejszy się na v, to praca, jaką koło zamachowe jmoże wykonać, wyrażona

. ,    • 1 j • Ar G(V²—Vt²)

cach koni, będzie iw

w mo-

Nierówno-

Fig. 122.

i szprychami żelaznemi C C, objęte pierścieniem, na które naciąga się na gorąco obręcz

ÄLim

1 500 t.

mierność ruchu wypada tem większą im więcej różni się największa prędkość vx i najmniejsza v.₂ od średniej prędkości v. pień nierównomierności oznacza się wzorem

Sto-

Ił

Fig 12J.

Wielka Enc. Poważ Ilaatr. Zeaz. 292a, T. XXXVII

dla pomp i tartaków S „ młynów

„ warsztatów mech.

„ dynamo-machin

do '/₃₀

/‘2 5 v    / 35

1/

»    / 40

/ 20

na

M. H

Hr

uroczyste święta („Wisła“ III,

na

Koło zamachowe ustawia się zazwyczaj na wale korbowym machiny. Promień jego daje się zwykle 3 do 4 razy większy od promienia korby. Często koło zamachowe zaopatruje się obwodzie, tj. na pierścieniu zamachowym, w zęby lub wycięcia dla przyjęcia liny, lub też w wieńce dla przyjęcia pasa, w celu oddania siły napędowej transmisyi. Machiny z ruchem obrotowym, jak np. koła wodne, nie wymagają kół zamachowych.

Kołacki W o j c i e c h, karmelita, historyo-graf swego zakonu, żyjący w XVII w.; ogłosił drukiem: „Summarium Antiquitatum, Gratiarum et Indulgentiarum Ordinis et Confraternitatis

S. Virginis Mariae Carmelitarum etc. Adjectae sunt indulgentiae noviter a Clemente papa XII Ecclesiis ejusdem ordinis per Regnum Poloniae Constitutiae“ (Brunsberga 1604, w 4-ce). Jest to zbiór przywilejów, dotyczących zgromadzenia Karmelitów w Polsce, dzieło ważne do historyi tego zakonu.

Kołacz. U ludów rolniczych zwyczaj wymaga, ażeby na obchód weselny wypiekano ciasto odmiennych kształtów. Pieczywo to słynie wszędzie pod specyalnemi nazwami. U Rusinów galicyjskich istnieje bałeó, clileb weselny, przy-rz ądzany w domu panny młodej w dniu wicia wianków; u Czechów obok v eue ca, wielkiego bochna weselnego, pojawia się calta, pieróg weselny. Białorusini w gub. Smoleńskiej błogosławią nowożeńca m o 1 e n i c ą, okrągłym bochenkiem, a nadto drużba niesie po sochy, dwie długie bułki, a uderza jedną o drugą, błogosławiąc państwa młodych. Na Ukrainie są w użyciu: wercz, dyweń, łe-żeń (wielki kołacz), Stolnie (pierogi weselne, czasami z kaliną, pan młody przyuosi je teściowi), korowaj. U Bułgarów obok korowaju istnieją me dyn i ki, wielkie bochny weselne, pomazane miodem, koło nich tańczą dziewczęta. W gub. Kostromskiej znane są nawet opiekusze, bochny, któremi witają pannę młodą po wyjściu z łaźni. Do liczby takich ciast weselnych należy kołacz, istniejący nie tylko u nas, ale i u innych ludów słowiańskich pod tą samą lub pokrewną nazwą. Naturalnie, obok K-a są jeszcze-inne ciasta. Na Mazowszu, gdzie K. należy się drużynie panny młodej od drużyny pana młodego, pieką go z pszennej mąki; jest on okrągły, gładki, bez żadnych ozdób, pół łokcia średnicy mający, na-kształt dużego bochenka chleba; inny, podobny do niego, a zwany plackiem błogosław io-n y m, podają wraz z chlebem i serem na zalotach. Takich placków, w czasie przygotowań przed weselem czynionych, matki wypiekają w każdym domu około 30, a jednego z tych placków używają podczas obrzędów pod nazwą K-a. Prócz tego pieką z pszennej mąki placek podługowaty i jakoby dwoisty, mający przeszło łokieć długości na pół łokcia blisko szerokości, zwany s t u i i n ą (ob.), którym częstują gości po oczepinach (Kolberg „Mazowsze“ III 185 — 6; zamieszczono tam piosnkę, śpiewaną przy oddawaniu K-a przez drużynę pana młodego). W Kaliskiem K. ma kształty podługowaty i jest po wierzchu serem i cukrem obficie obsypany (Kolberg „Kaliskie“ I 128); taką formę ma w okolicach Siewierza i Pilicy, a bywa w barwinek ustrojony (Feder o w-ski „Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy“). Obyczaj starodawny wymaga, ażeby drużyna pana młodego przynosiła K. Na Mazowszu drużyna panny młodej stoi przy stole, pana młodego zaś siedzi za stołem; następuje śpiewana rozmowa o kołacz, który należy się drużynie panny młodej. Drużyna pana młodego narzeka, iż ponioMa wiele mozołów, zanim upiekła K., drużyna zaś panny młodej na te utyskiwania stale odpowiada: „coż nam do tego, coś ty nie miała, nam się należy, byś nam go dała“. Wreszcie swachna pana młodego oddaje K. swachnie panny młodej, mówiąc; „mas czegoś chciała, oddaję ci“; „Bóg ci zapłać“, odpowiada swachna panny młodej i kraje kołacz na części, które podaje swachnom i druchnom pana młodego, potem swojej drużynie i wszystkim gościom. W zamian za K. drużyna pana młodego zaczyna się zaraz upominać o samą pannę młodq (Kolberg „Mazowsze“ III 185 — 6). W okolicach Czerska starszy drużba ofiaruje pannie młodej K., pytając: co woli, K. czy pana młodego; panna młoda odpowiada: „Kołac i pana młodego, żeby zarobiuł na niego“ (Kozłowski K. „Pieśni ludu z Mazowsza Czerskiego“ 218 — 219) Natomiast w Radomskiem K. piecze panna młoda (Kolberg „Radomskie“ I, 177, 200, 208 — 9). Za dawnych czasów, jak świadczy sielanka S. Szymonowicza, podczas wesela laską w próg uderzano na znak, iż kołacze dają, a przed K-ami „panie nadobnie śpiewają, i taniec prędki wiodą, klaszczą rękami“; po skończonej uczcie chłopięta rozrywali pomiędzy siebie ciasto, skąd nieraz za czuby się brali. Dzisiaj nazwę tę i użycie zachował jedynie lud; dawniej K. był znany i dworom szlacheckim, przyczem mianem tani nazywano nietylko ciasto weselne, ale wszelkie placki przekładane makiem, serem, kapustą. Z w. XVI i XVII dochowały się nazwy Babiego K-a (w kształcie zawoju tureckiego, napełniony wewnątrz) i Kijowego K-a (bez nadzienia). W tem rozleglejszem znaczeniu używa jeszcze i dzisiaj lud nazwy K-a. Więc K-ami są ciasta przyrządzane i na inne okazye uroczyste, np. na Wielkanoc, na Zielone Świątki; takie kołacze zwykle pieką z twarogiem („Zbiór wiadomości do antr. kraj.“ IX 24, 25). W ogóle u Mazurów malborskich K-e pieką

723). Wreszcie, choć kołaczem nazywają placek okrągły, przecież nadają to miano każdemu wyrobowi piekarskiemu z mąki pszennej. Por. K. Wł. Wójcicki „Korowaj i kołacz“

(w „Zarysach domowych“ I); S. Szymonowie z „Kołacze“ (sielanka, między innemi poeta pisze: „Kołacze grunt wszystkiemu, a można rzec śmiele: bez kołaczy jakoby nie było wesele“); J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“ (wyraz „Kołacz“, obfite wskazówki bibliograficzne). O znaczeniu obrzędowem K-a świadczy mnogość przysłów, w których o nim jest mowa, ob. Ad alb erg. Sam termin pochodzi może od wyrazu koło. Korsch („Arch. fürslav. Phil.“ IX 517 — 518), oświadcza się przeciw temu wywodowi: „prawdopodobnie odwieczny to wyraz wschodni, szeroce rozpowszechniony. Że Kołacz i bułgarski kolak jest słowiański i pochodzi od koła, nie jest to wprawdzie niepodobnem do prawdy, lecz również prawdopodobnem być mogło, że K. tylko przystosował się do koła; to ostatnie przypuszczenie wydaje się tern wiarogodniejszem, że kołacz od koło znaczyłby nie coś kolistego, lecz coś co ma dużo kół“. Z. Gloger w związku z tem podaje, iż widywał u ludu nadnarwiańskiego placki weselne nietylko koliste, ale mnóstwem kółek wyciśniętych wrębem szlanki lub kieliszka ozdobione. Co do pochodzenia wyrazu, ob. J.

rów przy boku gen. Umińskiego, komendanta przedniej straży ósmego korpusu. Na początku jesieni 1814 K. wraz z Prądzyńskim otrzymał od Dąbrowskiego rozkaz udania się do Torunia, gdzie pozornie mieli się zająć zdejmowaniem planu twierdzy, właściwie jednak szło Dąbrowskiemu o to, ażeby wobec niepewności co do przyszłych losów Torunia, obsadzonego przez garnizon rossyjski, „mieć kilku oficerów w twierdzy, jako rodzaj objęcia w posiadanie“. Przy nowej organizacyi wojska polskiego K. niechętnie dał się zaliczyć do korpusu inżynierów, zrażony składem osobistym starszyzny i oficerów tej służby, z których jedni, Niemcy z duszy i z nazwiska, „znali praktycznie swoje rzemiosło, lecz żadnych teoretycznych wiadomości nie posiadali“, drudzy, Polacy, z wyjątkiem podpułkownika Męciszewskiego nie mieli ani nauki, ani praktyki i „wcale chęci nie pokazywali postąpienia dalej w sztuce inżynierskiej“. W listopadzie r. 1815 K-mu poruczono lustracyę budowli wojskowych województwa kaliskiego. Od czerwca r. 1816 do r. 1820 był K. szefem robót przy demarkacyi Rzeczypospolitej Krakowskiej, a po ich ukończeniu został dyrektorem szkoły aplikacyjnej w Warszawie i objął w niej wykłady fortyfi-kacyi stałej, topografii i geodezyi. W ciągu roku 1824 bywał dość częstym gościem w Belwederze, jako blizki krewny księżny Łowickiej. K. nie należał nigdy do towarzystw tajnych istniejących w Warszawie z wyjątkiem jednego „przyjaciół polskich“, które z Prądzyńskim założył, ale które wcale się nie rozwinęło. Na stanowisku dyrektora szkoły aplikacyjnej, w stopniu pułkownika inżynierów, zastało go powstanie listopadowe. K. nie był wtajemniczony w czynności przedwstępne i o rewolucyi dowiedział się dopiero w chwili jej wybuchu. Z powodów strategicznych był jej przeciwny, nie wierzył w powodzenie, jednak pomimo to przystąpił do niej bez wahania, a jak powiada Prądzyński, „bez względu na to, że wybuch rewolucyi doprowadził go do rozpaczy, jednak podczas wojny nie przestawał z rezygnacyą rozwijać całego zasobu swych zdolności w zakresie swej służby“. W początkach powstania pełniąc czynności tymczasowego dowódcy inżynierów (w zastępstwie Sałackiego, zastępującego gen. Malet-skiego), opracował projekt obrony Pragi, Warszawy i Modlina, ale został w niewiadomości co

Karłowicz „Słownik wyrazów obcych“

L. K.

(wyr. „Kołacz“)

po-

Kołaczewskie starostwo niegrodowe , łożone było w woje w. Mińskiem, pow. Mińskim.

sam wraz

Hr.

Od r. 1771 dzierżył je Kłokocki, płacąc zeń kwarty złp. 274 gr. 15, hyberny złp. 90. Na Sejmie Warszawskim 1773--75 Stany Rzplitej, ze względu na długotrwałe spory o granice s-twa K-go, wyznaczyły komisyę, złożoną z 7 urzędników litewskich, z Adamem Chmurą, in-stygatorem W. ks. Litew., na czele, dla ostatecznego ich załatwienia.

Kołaczkowski Klemens, generał wojsk polskich, autor pamiętników (* r. 1793 — f ok.

1870), Z V-ej klasy Aula Leopoldina we Wrocławiu z dobrą znajomością języków klasycznych, matematyki i fizyki, zamierzając poświęcić się stanowi wojskowemu,'w roku 1809 przybył do Warszawy, zdał egzamin do wojskowej szkoły aplikacyjnej i 10 kwietnia o-trzymał patent oficerski. Musiał jednak niezwłocznie rozpocząć czynną służbę wojskową, jako adjutant podpułkownika Mallefa (Malet-skiego), dyrektora inżynierów. Odtąd datuje się jego dwudziestoletni przeszło, nieprzerwany zawód wojskowy w Księstwie Warszawskiem, a następnie w Królestwie. Do szkoły aplikacyjnej już nie powrócił, bo mu na to nie po- ’ do dalszych planów Chłopickiego, nie miał bo-zwoliły zajęcia służbowe, ale „uznając potrze- wiem do niego przystępu. Komitet artyleryi bę dalszego kształcenia się“ teoretycznego i inżynierów odrzucił trzy żądania K-go: 1) u-w przedmiotach wojskowych, wraz z Prądzyń- tworzenie batalionu rezerwowego z dymisyono-skim brał lekcye prywatne matematyki od wanych żołnierzy, saperów i minierów; 2) utwo-Liveta, b. korepetytora paryskiej szkoły poli- , rżenie kampanii roboczej z dezerterów, skaza-technicznej. W stopniu kapitana II klasy od- ; nych do robót fortecznych; 3) dostarczenie 200 był kampanię r. 1812 w piątym, polskim kor- j armat do uzbrojenia Warszawy i Pragi. D. 26 pusie wielkiej armii; kampanię 1813—4 w sto- lutego 1831 K. mianowany komendantem in-pniu kapitana I klasy, jako adjutant inżynie- ; żynierów armii czynnej, po bitwie "pod Ostro-

lub z niemi związanych. Do spisania „Wspo- j tacza również raport Skrzyneckiego o bitwie mnień“ K. przystąpił po roku 1850. Nie po- i pod Ostrołęką w zestawieniu z relacyą Prą-

łęką, d. 11 czerwca posunięty na stopień generała brygady, był członkiem komisyi wyznaczonej d. 25 lipca przez Rząd Narodowy dla rozpoznania czynności Naczelnego Wodza. Po zajściu z Prądzyńskim, Skrzynecki, za poradą Czartoryskiego, mianował d. 28 lipca K-go kwatermistrzem generalnym, gdy Prądzyński objął obowiązki dowódcy inżynierów. Jako kwatermistrz generalny, znajdując się w kwaterze wodza w Czerwonej Niwie i we Wsi Bolimowskiej, uczestniczył w naradzie wojennej w sprawie atakowania wojsk rossyjskich, stojących pod Łowiczem; w odpowiednim memo-ryale wykazywał konieczność niezwłocznego natarcia na feldmarszałka na lewym brzegu Bzury. Plan ten, uznawany w zasadzie przez Prądzyńskiego, nie został jednak przyjęty, a i sam K. przyznawał później, że był za ryzykowny i za trudny ze względu na nadzwyczajną szybkość ruchu przedwstępnego, którego wymagał wskutek małej odległości, dzielącej obie armie. Po złożeniu przez Skrzyneckiego dowództwa, K. zdał kwatermistrzowstwo generalne Prądzyńskiemu (15 sierpnia) i podążył do Warszawy, aby objąć ponownie komendę korpusu inżynierów armii czynnej i, wyprzedzając armię, wyznaczyć nadchodzącym dywizyom stanowisko w obrębie szańców. Na radzie wojennej, zwołanej przez Krukowieckiego w dniu 19 sierpnia, K. doradzał stoczenie walnej bitwy, o ile siły Paszkiewicza nie połączyłyby się z oddziałami Riidigera, w przeciwnym . razie, zgodnie z myślą Prądzyńskiego, radził „obsadzić szańce Warszawy większą częścią wojska, resztą zaś działać zaczepnie na prawym brzegu Wisły i zaopatrywać stolicę w żywność i furaż, gdyby żywności zabrakło, przenieść stolicę, rząd i wojsko w te strony kraju... które są jeszcze... otwarte i tam dać przykład ostatni poświęcenia, wytrwałości i męstwa“.

D. 22 sierpnia zapadł na cholerę i dopiero d. 4 września, choć jeszcze osłabiony, mógł powrócić do obowiązków; w d. 6—7 września był czynny w szańcach na Woli i Czystem i dopiero nazajutrz rano z ust Małachowskiego dowiedział się o zawartej kapitulacyi. Dnia 8 września przybył do Modlina, gdzie (13 września) objął obowiązki dyrektora inżynierów twierdzy. Znalazł się potem w Warszawie, a opuścił ją na zawsze, udając się do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w dniu 22 listopada. „Wspomnienia“ K-ego (Kraków 1901 I-V ks.) zawierają dzieje zawodu wojskowego generała, oraz opowiadanie o wypadkach i ludziach, z którymi bliższą miał styczność. Ograniczają się jednak przeważnie na sprawach wojskowych

ników i opracowań historycznych (Sołtyka, Ségur’a, Chambray’a, Buturlina, Schnitzlera, Brzozowskiego i in.). Stanowisko, jakie zajmował, pozwoliło mu odsłonić wiele rzeczy mało uwzględnionych przez innych pamiętnikarzy, a wykształcenie zawodowe nadało opowiadaniu jasność i właściwe oświetlenie. Większa część księgi I „Pamiętników“ K-ego zawiera opis kampanii 1812 r. i wspomnienia o siostrach ciotecznych, Grudzińskich, między niemi o Joannie, późniejszej żonie W ks. Konstantego. W księdze II (1813 — 1820), po opisie kampanii 1813 roku, zdaje K. sprawę z powierzonej mu lu-stracyi budowli wojskowych województwa kaliskiego, podaje szczegóły o robotach demarka-cyjnych Rzeczypospolitej Krakowskiej i o składzie osobistym komisyi, i charakterystykę wybitniejszych jednostek społeczeństwa Krakowskiego (m. in. Piotra Michałowskiego). W opowiadaniu zawartem w księdze III (1820 — 1830) zaznajamia nas K. z organizacyą, programem naukowym i składem osobistym szkoły aplikacyjnej, podając z roku na rok listę ustępujących i kończących szkołę uczniów. Obszernie i szczegółowo charakteryzuje profesorów, oceniają c zarazem ich kwalifikacye naukowe i pedagog¹-czne i nie szczędząc szczegółów do ich życiorysów. Odzywa się z umiarkowaniem i powściągliwością o Wielkim Księciu Konstantym, podaje jednak niejeden charakterystyczny szczegół o jego życiu prywatnem i o najbliższem jego otoczeniu. Opowiada o aresztowaniu Prą-dzyńskiego, z którym go łączyła dawna znajomość i zażyłość. Księgi IV i V „Wspomnie ń“ obejmują przebieg powstania 1830 — 1 r. skreślony wyłącznie ze strony militarnej. Po wykazaniu siły liczebnej obu stron walczących i znaczenia zajętej przez każdą z nich pozy-cyi, usiłuje dowieść, że proponowany przez niektórych pochód na Litwę w pierwszych dniach rewolucyi nie był możliwy do wykonania i że nawet zdobycie Brześcia byłoby tylko chwilową korzyścią, ze względu na małą ilość wojska, którem ten punkt mógłby być obsadzonym. K. przytacza w całości raport swój co do obrony Warszawy i Pragi, złożony komitetowi artyleryi i inżynieryi (5 stycznia r. 1831). Nieudolność strategiczna i cała działalność kunktatorska Skrzyneckiego spotykają się u K-go z surową krytyką, zgodną w ogólnych zarysach z sądem Prądzyńskiego, na którego projekty i plany przeważnie zgadzał się K. Wypadki w d. 31 marca do 10 kwietnia włącznie z bitwą pod Iganiaini opowiedział ze słów Prądzyńskiego, załączywszy przy ' tern list jego o bitwie (z dn. 12 kwietnia). Przy-

przestał na samych wspomnieniach, lecz ko- j dzyńskiego. Chybioną wyprawę Jankowskiego rzystał ze swego dzienniczka podręcznego, który na Riidigera opowiada na podstawie śledztwa, prowadził był podczas kampanii 1813 r., z wie- którego sam był sprawozdawcą, i główną wi-lu dokumentów współczesnych, oraz z pamięt- nę niepowodzenia przypisuje Skrzyneckiemu.

Księga V obejmuje ostatnie miesiące wojny.

spławiane galarami do Warszawy, Torunia i Gdańska. Wyrabiano t-że słynne kilimki i koce. Z początkiem XIX w. handel i przemysł podupadły. Niewiadomo kiedy uległ zniszczeniu pierwotny kościół murowany; w końcu w. XVIII był już drewniany, a na miejsce jego wzniesiono w r. 1812 nowy z tego samego rnateryału, istniejący do dziś.—Szkoła ludowa, dom dla ubogich; 2 jarmarki do roku. Według spisu ludności z r. 1881 K. liczyły 1 733 mieszk. prawie wyłącznie rzym.-katolików. — Ciekawe podanie o zamku w K-ach zamieścił „Lwowianin“ z r. 1841 (str. 99). Ob. także „Przyjaciel

Po wskazaniu poz/cyi, którą zajęły wojska pod Warszawą w dniu 16 sierpnia i następnych, opowiada o swych robotach fortyfikacyjnych, cofając się we wspomnieniach do pierwszych miesięcy wojny. Opisuje następnie stan arty-leryi, amunicyi, młyny prochowe, wyrób broni ręcznej i jej pierwotny zasób, /daje też sprawę z działalności komitetu obrony, który miał oznaczyć atrybucye gubernatora Warszawy i obmyślić środki obrony miasta. O wyprawie gen.

Hr.

Kołakowski Stanisław (Kułakowski), piszący się także Jacwizyjuszem, rymo-twórca polski z XVI w., wydał następujące prace, które należą dziś do rzadkości bibliograficznych: „Wiek ludzki albo krótkie opisanie wieku człowieczego, jako jest odmienny, pełen rozmaitych affektów i przyrodzonych przymiotów, a co za powinności człowiekowi w każdym stanie jego są z mędrców naznaczone, lata Bożego 1584“ (bez miejsca druku, w 4-ce); jest to opis pór roku, przyrównany do wieku ludzkiego; „O prawdziwej szczęśliwości i błogosławieństwie, jako owego dostąpić iw nim żyć na świecie możemy, z Pisma Świętego i innych autorów nauki barzo pocieszne a miłe ludziom nabożnym“ (Wilno, druk Jak. Mamo-

Ramorino podaje kilku wyróżniających się szczegółów i zachowanie się generała stawia w związku z dziwnem wydostaniem się z niewoli pułko- ludu“ z r. 1839 (str. 108). wnika Legallois. W pierwszych dwóch dniach września Krukowiecki podał K-emu do obrobienia promemoria, przytoczone we „Wspomnieniach“ wraz z odpowiedzią K-ego, który podaje w niej szczegółowy rozkład korpusów w dniu 5 września i uwagi strategiczne o obronie Warszawy, zbywając milczeniem plan Kru-kowieckiego opuszczenia Warszawy i udania się do Turcyi. Najdonioślejsze znaczenie we „Wspomnieniach“ ma opis dwudniowej obrony Warszawy, skreślony z gruntowną znajomością rzeczy i surową krytyką. W sprawie układów i kapitulacyi K. oddaje głos Prądzyńskiemu, przytaczając obszerny jego raport w tej mierze z dn. 9 września, zaopatrzony w uwagi i sprostowania. „Wspomnienia“ kończy opis twierdzy Modlina oraz obliczenie stanu armii czynnej nicza, 1593, w 4-ce); „Wóz niebieski albo Ele-w dniu 15 września i garnizonu twierdzy w d. gia o trzech cnotach teologicznych i czterech 25 września 1831 r. K. opracował też życio- kardynalnych“ (Wilno 1586, w 4-ce): „Cathe-rys Prądzyńskiego, wydany za życia autora merinon księstwa Słuckiego z żałobliwym la-(Poznań 1851) i życiorys Dąbrowskiego, wydany mentem na pośpieszną śmierć książąt Słuckich

.1. B.

w r. 1901.

Jerzego, Jana, Siemona i Alexandra, ostatnich

chiaszowi królowi lat 15 nad zamierzony kres wieku przydał, duchownie rozumiauy itd.“ (Kraków 1612, w 4-ce); „Wieża Dawidowa ze wszelaką armaturą ku przyzbrojeniu bojownikowi chrześciańskiemu... i na teraźniejszą wojnę turecką wydana“(w 4-ce); przełożył też wzorowym wierszem i doskonałą polszczyzną Teognisa pod tyt: „Wybranych zdań Teognisa Mega-reńczyka księga“ (Wilno 1592, u Daniela Łęczyckiego), rzecz nader rzadka. Estreicher tom XIX; Maciejowski „Pisma“ III.

Kołakowski Ignacy, poeta polski (* 1800 we wsi Suchopolu, gub. Grodzieńskiej—f 1860 brzegu Wisłoki. Na początku w. XIV K. na- w Białymstoku). Po ukończeniu gimnazyum leżały do opactwa Tynieckiego: w r. 1339 w Świsłoczy uczęszczał na wydział prawa i ad-wzniósł tam opat Tyniecki, Henryk, murowa- ministracyi do uniwersytetu w Warszawie, gdzie ny kościół. W r. 1474 wódz węgierski, To- był współpracownikiem wydawanego w r. 1818 masz Tarosy, spalił m-ko. Odbudowało się j czasopisma z rycinami i modami pod tyt. „Mie-powoli, lecz po latach kilkudziesięciu nowy po- i sięcznik warszawski“, które wychodziło w pierw-żar zniszczył je doszczętnie, tak, iż jeno ko- ! szej litografii, założonej przezt hr. Aleksandra ściół ocalał. K. miały dość rozwinięty handel j Chodkiewicza, a które żywot swój zakończyło (przeważnie jajami) i przemysł, którego głów- j na 2-ch zaledwie numerach. W r. 1823 osiadł nym przedmiotem były naczynia gliniane, w Grodnie, gdzie sprawował z wyboru różne

Kołaczkowski Julian, inżynier ruchu na dziedziców“ (Wilno, u Mamonicza, 1593, w 4ce); kolei Karola Ludwika we Lwowie (* 1837— „Zegar Achasów, wedle którego słońce dzie-+ 1889). Napisał: „Słownik rytowników poi- | sięć stopni wstecz ustąpiło, gdy Pan Bóg Eze-skich tudzież w Polsce zamieszkałych lub czasowo w niej przebywających, od najdawniejszych do najnowszych czasów, jako przyczynek do historyi sztuk pięknych w Polsce“.

lir.

(Odbicie w lOOegzemp. z „Rocznika dla Archeologów“). „Wiadomość o dawnych fabrykach w Polsce“ (odbitka z „Przewodnika naukow. i liter.“ Lwów 1880). „Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce“ (Warszawa 1888). Pisywał rozprawy mniejsze w „Przewodniku naukowym i literackim“ oraz w „Bibl. Warszawskiej“.

Kołaczyce, m-ko w Galicyi na prawym

Kr.

D r Rz

Cechy właściwe chrząszczom,

posady sądowe i naukowe; końcu został dyrektorem gimnazyum w Białymstoku. K. był członkiem komisyi archeologicznej wileńskiej, komitetu statystycznego gub. Grodzieńskiej, tow. geograficznego londyńskiego, tow. badaczów starożytności w Kopenhadze itd. posiadał doskonale języki: łaciński, francuski, niemiecki i rosyjski; oddawał się z zamiłowaniem nauce języków sanskryckiego, hiszpańskiego, szwedzkiego, włoskiego i czeskiego. Swoje ody i piosnki, porozrzucane po rozmaitych dziennikach, zebrał i wydał pod tyt: „Zabawki wierszem Ignacego Kołakowskiego“ (Wilno, druk Marcinowskiego, 1824, w 16-ce; 3-gie wyd., znacznie pomnożone, t-że 1846, w 2-ch tomikach.) Niektóre jego przekłady z szwedzkiego drukowała „Biblioteka Warszawska“ („Walina“); tłómacze-nia z hiszpańskiego umieszczał w „Tygodniku petersburskim“ i w noworocznikach wileńskich i petersburskich. W ostatnich latach swego życia gromadził materyały do historyi kraju.

Kołatanie serca (bicie serca, łac. palpita-tio cordis) jest objawem polegającym na odczuwaniu ruchów serca własnego. W większości przypadków uczucie to przykre zależy od spotęgowania istotnego czynności serca co do siły i ilości uderzeń w następstwie choroby ustrojowej (wady serca) lub też zaburzeń w czynności układu nerwowego (np. w histeryi i niemocy nerwowej, chorobie Basedowa, błędnicy, pełnokrwistości [ob.]), jako przypadłość stała, lub powracająca napadowo po każdym wysiłku i wzruszeniu, po użyciu mocriej kawy i herbaty, przy kładzeniu się na lewy bok itd. W razie gdy wzmożenia działalności serca nie daje się wykazać przedmiotowo pomimo skarg na kołatanie, należy przypuścić nadczułość chorobliwą na ruchy serca. K. serca napadowe zwykle ustępuje łatwo po zastosowaniu środków uspakających (worek z lodem na okolicę serca, krople waleryanowe itp.).

Kołatek ob. Kołatkowate.

Kołatkowate- Ptinidae (podług Wagi i dawniejszych autorów Anobiidae). Kołatkowate tworzą jedną z podrodzin rodziny czerwoto-ków (Xglophaga) rzędu chrząszczów (Coleoptc-ra) stanowiąc podrząd Celeoptera pentamera, gromady owadów (Insecta), typu stawonogów (Arthropoda) podtyp tchawkodysznych (.Tracheata).

należącym do tej podrodziny, są następujące: przedni brzeg przedtułowia (prothorax) daszko-wato zachodzi na głowę, ciało niewielkie, mniej lub więcej obłe; różki zwykle 11-człon-kowe, łapki stale 5-cio członkowe. Gąsienice K-ych są krótkie a grube, podobne do gąsienic słoników, lecz różnią się od nich obecnością nóg; żyją zwykle pod korą lub w suchem obumarłem drzewie, tocząc je w różnych kierunkach. Wykształcone owady wychodzą przez okrągłe otwory, które same sobie wygryzają

niektóre gatunki. Szkodzą kolekcyom roślin, muzeom i zapasom żywności. Podrodzina K-ych dzieli się na trzy rodzaje: Rodzaj Ptinus: rożki nitkowate siedzą pośrodku głowy, u samca dłuższe niż u samicy; tarcza tułowia zaokrąglona, ku tyłowi zwężająca się nieco; odwłok jajowaty, szerszy u samicy; nogi cienkie i długie: gąsienica długowłosa. Ważniejsze gatunki: Ptinus fur (kr adn i k-złodzi e j a s z ek); wykształcony owad wychodzi jesienią, jaja składa na wiosnę; gąsienica żyje 1—2 lat (dokładnie nie zbadano); owad koloru czerwonawego lub ciemnobrunatnego, pokryty jasnemi włoskami, niszczy futra, niektóre produkty spożywcze, a szczególnie kolekcye owadów; zielniki — w aptekach nawet i trujące materyały. Długość dochodzi 2,5 — 3,5 mm. Ptinus hololeucus—dawniej zaliczany do oddzielnego rodzaju Niptus, z tego powodu, iż rożek na podbródku ma zakrzywiony i górną wargę ząbkowaną, gdy tymczasem Ptinus ma rożek stojący prosto i wargę nieząbkowaną. Zewnętrznie od poprzedniego różni się kolorem złotawo-żółtym, gęstem pokryciem, złożonem z jedwabistych włosków. W Europie żyje od niedawna, przywieziony ze Wschodu. Ptiniis Patro, Ptinus trußpes i inne. Rodzaj Anobium— kołatek, czerw o-tek, świdrzyk, zegarek śmierci (ludowe). Różki umieszczone z boków głowy, trzy ostatnie członki wydłużone i rozszerzone, ciało obłe. Owad wychodzi na wiosnę, gąsienice zimują. Niektóre gatunki wydają miarowy stuk, podobny do dźwięków wydawanych przez kieszonkowy zegarek (stąd nazwa „zegarek śmierci“). Dźwięk ten służy do przywoływania się wzajemnego samców i samic. Gatunki: Anobium domesticum (albo striatum) (wężyk) ciemnobrunatny z cieniutkiemi szare-mi włoskami; w sprzętach domowych; 3—4 mm.

A. pertinax (czerwote k—z egarek śmier-c i) czarny lub ciemnobrunatny; na tylnym brzegu tarczy tułowia z boku żółte plamki; w ścianach; na wiosnę wydaje wspomuiany wyżej dźwięk; 4,5 —5,5 mm. A. paniceum (c h 1 e b i a r z), czerwono-brunatny z gęstem uwło-sieniem—w zielnikach, suchym Chlebie, kolek-cyach; 2 — 3 mm. A. tesselatum (czerwotek ko s t k a r z) ciemno-brunatny z żółtemi plamkami, 5 — 6 mm.; w starych drzewach, drewnianych ścianach domów —wydaje dźwięk. A. molle- -czerwonobrunatny z bardzo cienkiemi szaremi włoskami, miękki; gąsienica często w rdzeniu pędów drzew iglastych; 3 — 4 mm. A. abietis (j o d 1 i k) żółtawo lub czerwono-brunatny, słabo błyszczący. W początkach lata składa jajka w młodych jodłowych szyszkach; gąsienice wygryzają rdzeń szyszki; w larwę przeobrażają się na wiosnę roku następnego; 3 mm. A. emar(final urn— ciemno-brunatny z żółtawo-szaremi włoskami; gąsieuice w korze starych jodeł; 4 — 5 mm. A. nigricum—czarny, pokrywy brunatne, tarcza tułowia bez wyniosłości, gąsienica

S. Min.

nazwą

głębokie na rzece, specyalnie zaś miejsca le-

L. K.

na-

w o-

K. K-c.

Red.

w rdzeniu młodych pędów sosny; 3—4 t>mm.— rzadki owad. Rodź. Ptilinus. Różki samców

grzebykowate, samic — ząbkowane. Wązki, długi. Ptilinus pectinicornis— czarny, pokrywy brunatne, różki i nogi czerwonawe; w suchem drzewie buków, dębu, klonu itd.; 4 — 5 mm.

Kołbiel, Kołybiel, Kolibie 1, osada (dawniej m-ko) w gub. Warszawskiej, pow. Nowo-miiiskim, nad rz. Świdrem; stacya kolei z Miń-ska'pow. do Pilawy. W r. 1882 K. liczyła 800 mieszk. (600 żydów). Po przeprowadzeniu linii kolejowej osada poczęła się podnosić; obecnie około 2 500 mieszk. (³/₄ żydów), trudniących się handlem i rolnictwem, urząd gminny, szkoła" początkowa. M-ko założone zostało w r. 1532, na mocy przywileju Zygmunta I, tudzież staraniem starożytnej rodziny mazowieckiej Kolibielskich, których K. była gniazdem rodzin-nem. Oni-to wystawili tu w r. 1407 drewniany kościół parafialny pod wezw. św. Trójcy, który po 2-ch wiekach istnienia ze starości runął. Około r. 1660 wybudował Bartłomiej Grabienka, stolnik ziemi Czerskiej, na miejscu starego nowy kościół także z drzewa. Dopiero w ostatnim czasie, staraniem ks. Wasilewskiego, stanął w K-i piękny kościół murowany w stylu gotyckim, poświęcony w r. 1899. Hr-Kołbiel—u ludu grząskie jezioro lub bagno (u Konopnickiej: „dyszały tchem ciepłem jeziorka i kołbiele“). Niekiedy lud używa wyrazu kołbań dla oznaczenia jeziorka wody stojącej (zagadka o gęsi nad wodą: stoi pani na kołbani, trzysta jest ubiorów na niej). Pod kołbani słyną także miejsca bardzo gowiska sumów.

Kołczan (tatarskie k u ł d ż a n, k u ł c z a n), właściwie ta część sajdaka, w której strzały przechowywano. Jednak często pisarze dawni biorą kołczan na miejsce sajdaka. N. p. „kołczan z lewego boku wisiał, pełen strzały“ (Otwinowski „Metamorfozy Owidyusza“). Oba wyrazy, zarówno sajdak jak i kołczan, pochodzą od Tatarów. K-y były u nas w u-życiu jeszcze za czasów Jana Sobieskiego i w pierwszych latach panowania Augusta II, a więc kiedy broń ognista była już wydoskonaloną i odgrywała rolę rozstrzygającą w spotkaniu orężnem. Niewątpliwie istnieć musiał i swojskiego pochodzenia wyraz na oznaczenie pochwy, w której przechowywano strzały, ale zaginął, ustępując obeemu terminowi, który przywędrował z doskonalszym wyrobem od jezdników stepowych, podczas bitwy posługujących się przeważnie łukiem. K. jest bowiem nieodzowną częścią rynsztunku bojowego kresie, kiedy łuk jest orężem zasadniczym, cała różnica polega na udoskonaleniu jego formy. U Buszinenów występuje w postaci zaczątkowej; przedstawiciele tego szczepu noszą dokoła głowy przez czoło przepaskę, w którą wtykają strzały.    L K

Koleżanka—Plectrocnemia, rodzaj owadów siatkoskrzydłych (Neuroptera), zaliczony do rodziny chróścików (Phryganeidae); owady te posiadają różki niewiele co dłuższe od skrzydeł, tylne zaś skrzydła u nasady znacznie szersze od przednich. Zaliczamy tu gatunki: PI. se-nex Piet., nad strumieniami, pospolity w Anglii i Europie środkowej; larwy żyją w nieruchomych, przyczepionych do roślin wodnych futerałach; PI. irrorata Br., mniejszy od poprzedniego gatunku, spotyka się go i dalej na północy.

Kołda, herb polski, ob. Oksza.

Kołdra, pokrycie na łóżko, wyraz już na początku w. XVI będący u nas w użyciu. Lekarz Marcin z Urzędowa w XVI w. pisze: „na noc przykryć się pierzynką albo kołdrą“. Wyraz sam przywędrował do nas z języka włoskiego: coltra, cultra, częściej coltre kołdra, tak samo jak kołtrysz w Bielskiego „Satyrach“ ikołtryś u Lindego, grube sukno (zapewne to samo co sukno kołstrzyszowskie, Czacki „O litewskich i polskich prawach“ I, 254 ods.) od coltrice, zgrub, forma coltra. Z włoskiego także pochodzą niem. kolter, gol-ter, a wszystkie biorą początek z łaciń. culcita pierzyna. Zarówno w języku włoskim i niemieckim, jak w słowiańskich, wyraz ten miał różne znaczenia, od pierzyny przechodził do zasłony, dery, sukna itd. U nas Skarga uważa płaszcz a K-ę za synonimy, gdy pisze w „Żywotach świętych“: „Kupił mu płaszcz albo kołdrę; zdała mu się ta na jego skromność kosztowna, nie chciał tak drogich szat używać i posłał oną kołdrę albo płaszcz na targ“. W czasach dawniejszych bywały K-y podkładane wełną z run owczych, później je tkano z niej na warsztatach. W w. XVI używano na wierzch pokryć z drogich materyj tureckich, dlatego „Vol. Leg.“ liczą za wyroby wschodnie: „towary tureckie, kobierce, kilimy, kołdry“ (IV, 82). Paweł Szczerbicz (1552 —1609) do wyprawy panny młodej zalicza: „przykrycia łóżne albo kołdry“, a zwyczaj ten przetrwał do czasów obecnych.

Kołduny, potrawa, według K. Wł. Wójcickiego właściwie tatarska, także na Litwie używana. W rzeczywistości jednak wyraz przywędrował do Litwinów od Słowian, a mianowicie z Białej Rusi (W górnołużyckiem k h a ł-d o n a flaki, w czeskiem kołdun wnętrzności, w chorwackiem kołduni płuca, w ukraiń-skiem k aûdùn brzuchal, w białoruskiem kau-d u nÿ potrawa, u^nas kał du n brzuch). Do Słowian wyraz przedostał się z niem. kaldaun (wnętrzności, brzuch), a do niemieckiego z łaciny średniowiecznej: caldumen wnętrzności, cal-duna jakaś potrawa z baraniny. Por. J. Karłowicz „Słownik wyrazów obcych“. Pod nazwą K-ów słyną pierogi z mięsa baraniego, obfitujące w łój lub ze szpikiem, w ciasto obwinięte i na gorąco podawane. Zarówno przy-

P.ed

U. K c.

Hr.

Kołesznia, Kołesz nic a, długa, nizka szopa na bydło i owce, jak forteca ogrodzona przed napadem wilków i niedźwiedzi wysokie-mi kołami. Ob. „Kalendarz“ Jaworskie go 1867,54; Witwicki „O Hucułach“ 43. Po-

„Sło-

I. K.

rządzenie ich jak i samo spożywanie wymaga pewnej umiejętności. A więc, żeby miały smak właściwy, potrzeba w surowe ciasto obwinąć surową baraninę, z łojem siekaną drobno, i tak umiejętnie gotować, aby każdy pierog w całości się ugotował. Powinny być małe i całe kładzione w usta, żeby soku wewnątrz ciasta będącego nie uronić.

Kołecznik, Parnassius (Doritis), rodzaj motyli dziennych, zaliczony do rodziny Papilioni-dae\ posiada przednie skrzydła na przedzie zaokrąglone z 12 żyłkami i nieznaczną włosi-stą lamówką nadbrzeżną; gąsienice ich, pokryte uwłosionemi brodawkami, opatrzone są w mięsiste, wysuwalne, tuż za głową umieszczone widełki; spotyka się je przeważnie w okolicach górskich. Najpospolitsze gatunki: P. Apollo L. (68—84'“m szerok.); gąsienica żywi się rozchodnikami {Sedum) i rojnikiem ( Sempervivum).

Kołek Bernard, teolog polski, dominikanin, znany w zakonie pod nazwą Paxillus de Brzeżek lub Brzezik, (f 1630 w Krakowie). Pisał sporo przeciw Aryanom. W druku ukazała się tylko jedna jego praca p. t.: „Monomachia pro Defensione Fidei SS. Trinitatis“ etc. (Kraków w drukarni Łazarza, 1616, in folio). Reszta prac jego pozostała w rękopisach. K. żył blisko sto lat. „Euc. Orgel.

chodzenie wyrazu ob. J. Karłowicz wnik wyrazów obcych“.

Kołgujew wyspa na oceanie Lcdowatym, ob. Kałguj e w.

Kółka rolnicze w W i e 1 k i e m Księstwie Poznańskiem. Są to towarzystwa dla włościan, których celem jest kształcenie członków w zawodzie rolniczym, podnoszenie ich poziomu moralnego i zapewnienie im dobrobytu materyalnego. Pierwszą pobudkę do zakładania tych towarzystw dał w r. 1865 gospodarz Stasiak z Księginek. Udał się on do swego proboszcza, ks. Wiśniewskiego, z zapytaniem, czyby nie można było założyć w Dolsku podobnego towarzystwa rolniczego, jakie mają gburzy w Prusiecli Zachodnich. Wyczytał bowiem w gazetach, że założone tam przez Kra-ziewicza kółka dobrze się rozwijają. Ks. Wiśniewski wezwał do pomocy Konstantego Scza-nieckiego z Międzychodu i Juliana Bukowieckiego z Mszczyczyna i złączonemi siłami trzech stanów, duchownego, obywatelskiego i włościańskiego, założone zostało pierwsze kółko rolnicze w Dolsku r. 1865. Kółko to zwróciło na siebie uwagę ogółu, obserwowano je zdała z większem lub mniejszem zaciekawieniem. Jedni byli zdania, by je zostawić własnemu

rozwojowi; inni twierdzili, że niepodobna naśladować Prus, bo tamtejsi gburowie mają wyższe wykształcenie od gospodarzy poznańskich, i radzili od razu kółko rozwiązać; mimo to w przeciągu dwóch, czy trzech lat powstało kółek dziesięć, na całym obszarze Księstwa. Zarząd centralnego towarzystwa gospodarczego pilnie śledził przebieg icli rozwoju i polecił towarzystwom filialnym, aby zachęcały do zakładania nowych K-ek i otaczały je swą o-pieką, a jednemu ze swoich członków, Maksymilianowi Jackowskiemu, oddal je poi specyal-ną kontrolę. Tak powstał patronat K-ek r-ch. Maksymilian Jackowski wziął się energicznie do dzieła, jeździł po całem Księstwie, zachęcając pismem i słowem do zakładania nowych K-ek. Liczba kółek wzrasta z rokiem każdym, choć z początku bardzo powoli, bo trzeba było zwalczać zakorzenione przesądy i uprzedzenia, tak, że w lat 10 po założeniu pierwszego było dopiero 45 tego rodzaju towarzystw. Jednak korzyści, płynące z nich, okazały się tak zba-wiennemi, że liczba towarzystw wzrastała tak szybko iż w ciągu czterech lat następnych powstało 105 nowych ognisk oświaty rolniczej, a w 25-letnią rocznicę patron Jackowski mógł się już poszczycić liczbą 190 kółek; w r. 1901 złożył on z powodu sędziwego wieku swój urząd. Po ustąpieniu wybranym został na patrona Józef Chłapowski z Rzegocina. Liczba kółek wzrasta nieustannie; w chwili obecnej (1904) jest ich 274 z 12 000 członków. Instytucya cała składa się z pojedynczych samodzielnych kółek, które się rządzą według jednolitej ustawy i mają tein sam program, ułożony przez komisyę z łona Centralnego zarządu wybraną a przez, walne zebranie delegatów dn. 21 maja 1816 zatwierdzoną. Związek niema formalnych statutów: spaja go siła moralna i zaufanie do kierowników. Wykazują one tą łączność, uczestnicząc w ogólnych zgromadzeniach powiatowych i wysyłając delegatów na walne zebranie w Poznaniu, każdego roku w miesiącu marcu. Na czele każdego kółka znajdują się: prezes, wice-prezes, skarbnik i sekretarz. W mniejszej swej części prezesi należą do stanu duchownego, jedna czwarta do stanu obywatelskiego, a również jedna czwarta pochodzi z pośród włościan. K-a włościańskie odznaczają się zwłaszcza żywotnością w swej pracy. Na czele kółek każdego powiatu lub dwóch powiatów stoi wice-patron, którego obowiązkiem jest czuwanie nad pracą w tych towarzystwach i u-patrywanie miejscowości, gdzieby nowe kółka zakładać można. W razie nieobecności patrona przewodniczy na zebraniu powiatowem wice-patron. Obecnie jest czynnych 26 wice-pa-tronów. Urzędowym organem organizacyi jest „Poradnik gospodarczy“,którego reduktor Browns-ford spełnia zarazem obowiązki sekretarza Patronatu (Poznań— Ogrodowa ul. J\s 13).

Prócz tego mają K-a, w osobie Sulerzyckiego, prelegenta, ustanowionego i opłacanego przez Izbę rolniczą. Co rok odbywa się kilka lab kilkanaście wystaw, którym patronat udz'ela zapomogi. Do dyspozycyi patronatu znajduje się zapomoga roczna ze sp >łki bazarowej w i-lości 1500 marek i z er ntralnego tovvarzy-stwa^gosp. 750 marek. Pr iez tego zim rły generał Augustynowicz zapi lał w testamencie in-stytucyi kółek 5 000 rubli, a pewien obywatel z Królestwa 1 000 rubli; odsetek od tych sum używa się na udzielani i nagród na wystawach.

jowego bydła z rasowemi stadnikami oldenburskiemu Natomiast chów koni i świń znajduje się na bardzo wysokim poziomie. Przyczynia się do tego z jednej strony rz ^d przez gęsto rozsiane stacye ogierów i żaki pywanie młodych źrebaków do remontu, z drugiej wysokie ceny, płacone w Księstwie za świnie. Chów drobiu, sadownictwo i pszczelnietwo postępują także, choć powolnie. Z wielką trudnością i bardzo powoli dało się przeprowadź ić to,' że tera: prawie wszyscy członkowie K-ek zabezpieczają swe ruchomości od ognia. Od gradu, po nimo ciągłych namów, jest ^dopiero 50$ za brzpieczonych. Rachunkowość, o którą patro n.it tak bardzo dba, dotychczas jeszcze oporem idzie, mimo to 25% zapisuje regularnie sw< dochody i rozchody. Dzięki K-om r-y a wło ścianin wielkopolski doszedł do wysokie ^o sto pnia inteligencyi i dobrobytu, a przytem, prze ; ciągłe obcowanie z zamożnemi stanami, nabrat do nich zaufania.

J r,h.

Kołki, m-ko w gub. Wołyńskiej, po v. Łuckim, nad rz. Styrem; drewniany kości >ł kato licki (wzniesiony 1674 r. przez Samuela Leszczyńskiego), 2 cerkwie, 2 żydowskie domy modlitwy, szkoła, lekarz, apteka, szpital, oddział pocztowo-telegraficzny, sędzia pokoju, urząi. gminny; około 5 000 m. Według podania, istnia • ło na miejscu K-ek ongi miasto Romanów; po strasznym pożarze, po którym zaledwie kołki w płotach gdzieniegdzie pozostały, miejsce to przybrało nazwę K-i. Dawny Romanów, wedle tegoż podania, zapadł się pod ziemię, a K. w pobliżu na iunem miejscu założono. W cz:i-sie wojen kozackich wyrżnięto w K-ach t?\ą moc żydów, że dotąd przetrwała pamięć o gr >-bli zasłanej ich trupami. Jarmarki w K-ach były bardzo ożywione; kupcy przybywali z d: -lekicli okolic; Litwa zaopatrywała się na nich w sól, którą dowożono z wojew. ruskiego

Od^kilku lat na wnio? ek patronatu każde kółko składa rocznie 5 narek na koszta rozmaitych wydawnictw. Około 20 000 egzemplarzy broszur fachowych lolniczych roz Iziela się rocznie między członków. « Sekret.,rz patronatu wydaje co rok kak ndarz rolniczy dla włościan, w którym są zawarte praktyczne jf wskazówki co do uprawy rili i utrzymania inwentarza, oraz rejestra gospodarcze do zapisywani l, przeznaczone dla mniejszych posiadaczy. I a-tronat wydaje w marcu każdego roku sprawozdania z działalności swojej, oraz wice-patro-natów i pojedynczych kółek. Pojedyncze zebrania kółkowe odbywają się raz w miesiąc, w niedzielę. Na każdem zebraniu all o bywa odczytywany reft rat, albo roz rząsa się artykuły z „Poradnika gospodarczego“. Głównie chodzi o to, aby zainteresować członków i rozprawy wywołać. Postęp w tym względzie jest bardzo znać: ny; to też gdy dawniej a-patycznie słucha m refiratu prezesa, robecnie członkowie śmiało zal ierają głos i wygłaszają w udatnej formie swe poglądy i uwagi. Wielu z nich miewa na, posiedzeniach samodzielnie napisane referaty; lepsze z nich patronat drukuje i między członków rozd je. Bardzo cennym środkiem do wywołania współzawodnictwa sp tak zwane lu.itracye gospodarstw,

i posiadały warowny zamek. O dwie mile ra płd. leży wieś Trościeniec, zwana „Końce n Polesia“, według przysłowia ludowego: Troste-nieć—Polisia koneć“. „Sł. geogr.“

Kółko Barlowa, przyrząd służący do wykazania, że prąd elektryczny ruchomy przechodzić może w obrót pod wpływem magnesu (ob. Elektro m agnetyz m). Jestto kółko mosiężne, postaci gwiazdkowatej, osadzone na osi poziomej między biegunami magnesu, a dol-nemi zębami zanurzające się w rtęci. Jeżeli jeden z drutów idących od stosu galwanicznego połączymy z osią kółka, a drugi zanurzymy w rtęci, kółko przechodzi w ciągły obrót. Jeżeli w rtęci zanurzony jest drut prowadzący do dodatniego bieguna stosu, a na kółka spo-glądany od strony północnego bieguna magnesu, kółko wiruje od strony prawej ku lewej, gdy zmieniamy kierunek prądu, lub magnes przekładamy, obrót dokonywa się w stronę przeciwną.—Można też magnes trwały zastą-

Hr.

które podczas lata po każdem zebraniu się od- ; i Wołoszczyzny. K. należały do Radziwiłłów bywają. Zlustrowane gospodarstwo na nastę-pnem posiedzeniu podlega krytyce. Rezultat 39-letniej pracy kółek okazał się bardzo dodatnim. Upraw t, ziemi jest we wszystkich kółkach dobra i itaranna, mierzwienie, obchodzenie się z obornikiem raeyonalne, używanie sztucznych nawozów ogólnie zastosowane. W u-biegłym roku sprowadziły K-a 300 000 etnr. rozmaitych sztucznych nawozów. Istnieje w obrębie kółek 30 spółek drenarskich, około 170 000 morgów jest wydrenowanych. Narzędzia rolnicze wszęd ;ie ulepszone, w uży ciu rzędowe siewniki, pługi dwu- i trzy-skibowe, młockarnie, wialnie, sieczkarnie i t. d. Pięciuset członków ma swoje własne separatory do odtłuszczania mleka, i w 110 K-ach odstawiają członkowie mleko do mleczarni spółkowych. Chów bydła dotychc : is nie stoi jeszcze na takim stopniu jak nale'ïy, chociaż i pod tym względem postęp jest wielki. Najlepsze rezultaty osiągnęli członkowie K-ek przez krzyżowanie kra-

Wiełk» En,: 1'owii. llu*tC. Zeix. 292a T. XXXVII

J. K.

li

î'sTi

(urn

Uli ii

Fig. 124 Kołłontaj (herb';

pić elektromagnesem, pobudzanym przez tenże sam prąd, który przebiega przez kółko; w tym razie zmiana kierunku prądu nie sprowadza odwrócenia obrotu, zarazem bowiem zmieniają się i bieguny magnesu. — Przyrząd ten, pomimo różnic w urządzeniu zewnętrznem, polega na tejże samej zasadzie, co pierścień P a ciii o 11 i e g o (ob. Magnet o-e 1 e k t r y c z n e i d y-n a m o-e lektryczne] machin y).

Kółko kościane; tak weterynarze nasi zwykli nazywać z niemiecka martwą kostkę na pęcinie konia (niem. llingbein, Leist, Schale, fr. Tumeur au paturon), jest to zgrubienie chorobliwe końca dolnego kości pęcińy, któremu nieraz towarzyszy również i zgrubienie końca górnego kości koronowej, tj. w miejscu, gdzie kości te obie, stykając się z sobą, tworzą staw (por. Pęciua). Choroba ta zdarza się najczęściej na jednej tylko nodze, ale może się niekiedy równocześnie rozwinąć i na drugiej lub trzeciej; zasłabnięcia wszystkich czterech nóg naraz, lub kolejno po sobie, należą do rzadkości, wyjątkowo tylko spostrzeganych. Cierpienie, będące wynikiem sprawy zapalnej, wytwarza się albo w stawie samym, albo w otoczeniu jego bezpośredniem; w razie pierwszym jest oczywiście cięższe i niebezpieczniejsze.—Na początku choroby najzwyklej zgrubienie kostne nie uwydatnia się jeszcze, objawem zaś jedynym bywa upadanie na nogę chorą, czyli kulanie; badając jednak uważniej nogę konia, odkrywamy bolesność na dotknięcie w pęcinie, oraz podniesienie ciepłoty dokoła stawu chorego. Objawy te trwają tak długo jak stan zapalny; gdy ten minie i one też znikają, ale natomiast obok chromania, które nie ustępuje bynajmniej, zgrubienie kości uwydatnia się coraz bardziej, otaczając często, jak kółko, cały koniec dolny kości pęciny, stąd też Niemcy chorobie nadali nazwę llingbein, którą u nas na K. k. przełożono, pomimo że istniała nazwa dawniejsza „martwa kostka“, o tyle stosowniejsza, że zgrubienie kostne nie zawsze przybiera postać obrączki, lecz owszem często również objawia się jako guz kostny, na przodzie nad kopytem, albo po bokach; może też być naraz kilka guzików mniejszych. — Jako przyczyny choroby wymienić można wszelkie obrażenia kości lub stawu, mogące wywołać zapalenie, więc uderzenia, stłuczenia, nadwichnienia (di stor sio) i t. p., które jednak częściej następstw takich nie wywołują. U koni szlachetnych, z rasy dobrej pochodzących, choroba ta jest wogóle rzadka; najczęściej dotyka konie pospolite, zbiedzone, pracujące ciężko, karmione źle; podlegać jej też mają szczególnie konie wyhodowane w okolicach nadmorskich, nisko położonych. Niektórzy przypuszczają, że karmienie koni młodych ziarnem, lub dawanie im siana pochodzącego z łąk bagnistych uspasabia je do choroby tej. —Rokowanie jest zawsze niepomyślne; nawet w tych

razach, gdy leczenie wczesne i umiejętne było zastosowane, najczęściej sprawa chorobna kończy się zl sztywnieniem w stawie, przez co koń traci na wartości oraz zdolności do pracy. Czasami jednak, ale tylko jeżeli staw sam nie był zajęty, można osiągnąć wyleczenie, do tego potrzeba jednak postępowania umiejętnego, więc wezwanie wczesne weterynarza jest zawsze konieczne, gdyż próby leczenia domowego zwykły kończyć się popsuciem konia.

Kółko maciczne, noszące też nazwy krąż-k a, u n o ś*n i k a, wianka macicznego, albo podpory lub podpórki macicznej (łac. Pessarium, pessulus\ fr. pessaire, niem. Muterkranz), jest to przyrząd mechaniczny, stosowany prze/ ginekologów, w celu utrzymania macicy w położeniu prawidłowem, jeśli z niego zbacza. Najzwyklej K. m. posiada postać krążka, pierścienia grubego, okrągłego zupełnie, albo mniej lub więcej wydłużonego, wyrobionego z materyału trwałego, jak np. kauczuk. K. m. umieszcza się w pochwie macicznej (ob. Narządy płciowe niewieście) i powinno zawsze być przystosowane należycie, aby nie mogło wywołać następstw szkodliwych przez ucisk wywierany na ścianę pochwy i sąsiadujące z nią narządy, zwłaszcza na cewkę moczową i pęcherz. O wskazaniach do stosowania go ob. Macica (jej choroby). Nazwa K. m. jest wtedy tylko stosowna, jeżeli przyrząd rzeczony postacią swą rzeczywiście podobny jest do krążka z otworem w środku, często jednak tak nie bywa, a wtedy nazwa podpórki jest odpowiedniejsza. Opisy szczegółowe bardzo różnorodnych przyrządów tych znaleźć można w podręcznikach ginekelogicznych.

Kołłątaj, Kołłontaj, Kołątaj, herb polski.

Na tarczy w polu czerwo-nem srebrna kotwica uchem na dół odwrócona, wyglądem podobna do litery T.— Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Kotwica (ob.) używana przez litewską rodzinę Kołłontajów, Kołłątajów v. Kołłąntajów, wyprowadzaną przez heraldyków naszych od styryjskiej rodziny Sztumbergów, a raczej Stubenbergów, na co dowodów historycznych nie mamy. Podług źródeł archiwalnych Kołłontajowie są rodziną bojarską brańską, z której Siemion, dworzanin, Fedko, Bohdan, i Waśko, synowiec Iwana Kołłontaj a, otrzymali w latach 1498 — 1508 od W. ks. litewskich Aleksandra i Zygmunta różne nadania z obowiązkiem dostarczania pewnej liczby ludzi i koni na potrzeby wojenne. Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Metr. litewska 5 i 8. h-

Kołłątaj Hugo (* 1 kwietnia r. 1750 [odpis metryki w Niecisławicacli w woj. Sandomierskiem]—f 28 lutego 1812 w Warszawie).

malarstwo, ale raczej jako kolekcyonista. Był K. chłopcem, skłonnym do odosabniania się, zamyślania, lektury po za godzinami zajęć; nie wiemy też o żadnej jego przyjaźni z czasów szkolnych w Szkotach pińczowskich. Już w 1.6-m r. ż. zapisał się na wydział filozoficzny akademii krakowskiej i w r. 1768 uzyskał tutaj stopień doktora filozofii. — W i e d e ń, R z y m. Rady rodziców, chęć osobista zyskania szerszego pola działania, do czego go parła ambicya, zauważona w nim wcześnie, którą, jak sam mówił, wyssał z krwią, skłoniły go do obrania zawodu duchownego, tej jedynej za czasów Rzeczypospolitej drogi dla wybijających się talentów. O silniejszem powołaniu, tak samo zresztą jak u większości prałatów owo-czesnych, mowy być nie mogło, z kościołem wiązało potem K-a silne poczucie interesów swego stanu, wyrozumowana wiara doświadczonego człowieka XVIII w., ale jego gorąca porywcza natura z trudem poddawała się wymaganiom przyjętego stanu. W r. 1770 wyjechał za granicę; po krótkim pobycie w Wiedniu przez lat 5 przeszło kształcił się w Rzymie, uzyskując stopnie doktora teologii i prawa kanonicznego. —K anonia krakowska. W r. 1774 po śmierci Józefa Andrzeja Załuskiego zawakowała kanonia krakowska w miesiącu kollacyi papieskiej, i K. posiadający wówczas dość rozległe stosunki w Kuryi, uzyskał na uią prezentę. Takie nominacye wywoływały zawsze niechęci w kapitule: to też i H. K. spotkał się z mocnym oporem, który pokonał uowemi rozkazami papieskiemi. Ten fakt stał się przyczyną późniejszej a trwałej ku

Rodzice, rodzina. K. był trzecim z rzędu synem Jana i Maryanny Kołłątajów. Najstarszy z synów, Jan, został dzięki poparciu K-a starostą serbinowskim; średni, Rafał K., starosta trześniowski, był towarzyszem Kościuszki w podróży do Włoch w r. 1793, członkiem sądu wojennego w r. 1794. Rodzina—jak pisze Śniadecki—Kołłątajów pochodziła z „exulan-tów smoleńskich“; za Jana Kazimierza osiedliła się na Litwie. Rodzice Hugona posiadali na Wołyniu wieś dziedziczną Dederkały, ale stale przebywali w Niecisławicach, trzymanych prawem zastawu. O ojcu nie wiemy nic, sam K. nie wspomina o nim wcale: zdaje się, że odumarł on synów dość wcześnie, natomiast matka wywarła wpływ pierwszorzędny na rozwój duchowy syna, swego ulubieńca. Była to kobieta prosta, ale zacna, rozsądna i energiczna, która podtrzymywała syna w najkry-tyczniejszych dla niego wypadkach lat 1781,

Wrócił K. do kraju w r. 1775 i odprawiwszy prymicye w rodzinnych Dederkałach, objął kanonię krakowską. Chcąc sobie zapewnić należytą podstawę do służby publicznej, starał się o wytworzenie sobie pewnej niezależności materyalnej przez zyskanie większej ilości bene-ficyów i oprócz kanonii krakowskiej zdołał pozyskać probostwo w Mielcu, a następnie i probostwo Krzyżanowickie, z którego „cum cosaco-rum copia“ wyparł Norbertanów Witowskich, narażając się na długotrwały proces w nun-cyaturze i w Rzymie. — Komisy a Edukacyjna. Stosunek z ks. Michałem Po-ni at o w s k im. Pierwszym protektorem K-a stał się ks. Michał Poniatowski, do którego o poparcie zgłosił się młody kanonik, ofiarując swoje usługi w pracach Komisyi Edukacyjnej. Nawiązuje się odtąd stosunek, trwający aż do r. 1788, który wywarł wpływ pierwszorzędny na dalsze losy K-a. Starał się on odtąd pozyskać poparcie okazywaniem oddania się bezwzględnego, pochlebstwem, poniżaniem się, co nie przeszkadzało mu w każdym niemal liście stawiać swych żądań w tonie mocno oryginalnym w ustach protegowanego. Ks. Michał odpłacał mu głęboką nieufnością, oba-

1792 i 1794, dając mu zawsze rady świadczące o rzetelnem jej poczuciu obywatelskiem i prawości. Była też ona jedynem głębokiem przywiązaniem w jego życiu, i K. zawsze twierdził, że jej zawdzięcza wszystko, a po jej śmierci (1796), o której się dowiedział w więzieniu ołomunieckiem, otoczył jej pamięć głębokiem przywiązaniem. Poczucie łączności rodzinnej było przez całe życie cechą charakterystyczną K-a: braci swoich popierał w okresie powodzeń, doznał też i od nich pomocy w początkach swego zawodu, a następnie w okresie uwięzienia w Ołomuńcu i tuła- niemu niechęci Sołtyka i kapituły krakowskiej, czki na Wołyniu w r. 1802 — 6, gdy bracia dostarczali mu środków do życia. —Mł o d o ś ć. K. był dzieckiem zdrowem, ale ociężałem. Od młodości odznaczał się skłonnością do prowadzenia trybu życia siedzącego, był niezdolnym do żadnych ćwiczeń fizycznych. Gdy go zaczęto uczyć (nauczycielem domowym w Nieci-sławicach był Wojciech Słupski, matematyk), okazywał wybitne zdolności do nauk refleksyjnych, nauki wymagające większej pamięci mu-żyły go niepomiernie. To też, o ile posiadał K. dość niezwykły zapas wiadomości z zakresu nauk matematycznych i przyrodniczych, o tyle z języków, po za łaciną, znał tylko trochę lepiej włoski, a po niemiecku i francusku wypisać się nie mógł nigdy. Skłonność do nauk ścisłych wyrobiła w nim tę jasność myśli i ścisłość w wyrażaniu się, która tak uderzająco wyróżnia go z pośród naszych pisarzy XVIII w., również jak i mistrzowskie władanie językiem naszym, który w dziełach jego tak zachwycał matematyka Śniadeckiego. Wśród popędów K-a od wczesnej młodości nie znajdujemy żadnego pociągu do rzeczy oddziaływających na fantazyę: poezya, powieści nie wywierały na niego wrażenia, cenił później

swe

oce-

za-

ne zad mie

za-

sta ui rzeczy i utrwalił dzieło refor ny, zjednają 'K-i uznanie K-i Ed-ej która posta owiła dopoiowo powierzać dzieło reformy Akademii.—-Reforma Akademii. W r. 1/77 ustanowiła K. Ed. depu-tacyę do referj ty wydzk łu teologicznego Akademii pod pie ydencją ks. K. Szembeka; jej członkiem wła nk z mianowała K-a, który istotnie kiero v< ł wszjstkiem i z oględnością prawie bez trud* oś.*i zreformował wydział teologiczny; na rok 1777/ i przygotował reformę filozoficznego, pi; n se ninaryum nauczycielskiego i w ogóle zarzucał K-yę E-ą planami i moryałami, nagląc o pośpiech w pracy. Nosił

„Choćby

wiał się jogo ambicyi, nie chciał go zbyt sjyb-ko posuw, ć w karyerze kościelnej, niejednokrotnie Kawał mu odczuć w sposób ostry niezadowolenie i wymagał poi ory i posłi szeń-stwa, a wreszcie w trudnej sytuacyi r. 1781 r puśv ił go mpełnie. Na razie .wszakże, i iają. zdol ości K-a] umieś ńl go w towarzystwie do ks!ąg elementarny.di, gdzie K. swą ] racoi itością niezmordowarą, jaka go przez tałe ż cie wyróżniała i któia jest kii czem do rozstrzygnięcia kwestyi, dl? czego z; wsze Janowy wał n d swymi współprac )wnikami, prędk>> zwrócił na. siebie uwagę i został obdarł ony zaufaniem zupełnem Komisy i. Sprawa A mdemii krakow skiej, o kt vrej reformę i podnieść nie zwracali się jej pr< fesorowie do Komisy i w r. 1774, nasunęła K-i plan powiązania jej refiimy z kwcstyą zamierzonej reorganiza-cyi zarząduŁszkol lictwa. Z przeprowadzeniem tego planu łączył K. i lyśl stworzenia dla siei ie \ ola dział ilności w Krakowie, jako wizytatora i organizatora z rami mia Komisyi. Dla pla n wkrótce pozyskał członków Komisyi, cbec braku ludzi upewnił s’ę, że jemu na pew io ] owierzą urząd wizytatora.—W izy t a-cya gin nazy urn Nowodworskiego. Spravva wiiytacyi Akademii nasuwała o tyle trudi ośc , że wizytat irei i, nieodwołanym dotąd i stełym kanclenen Akademii był biskup krakowski Kajetan Sołtyk, kt iry wysłanie wi-zytati ra z ramienia Kio nisyi uważałby niezawodnie za szykanę osol istą ze strony ks. Michała 1 oniatewskiego. Zdaje się, że sam K. położył kres wahanion Komisyi, ofiarując się podjąć wizytacyi, któr j pla i, ostrożny i liczący się z trudnemi okolicz mściami, nakreślił. W r. 177. poleciła mu K. ednk. na razie skrom-zrejormow. nia gimnazyum Nowodworskiego. Zjechał wnet Ky-a do Krakowa, o-tworzył tutaj dość wystawry dom, skupił w nim koło siebie^ wszystkich młodych profesorów, wytworzył t.^zw. „( h he seminaryum“ przyszłych nauczycieli, dostarczył im książek i wskazówek, obn yślił z nimi eały plan działania i już w d. 26 czerwca r. 1777 uroczyście prowadził rowy sja sób mżenia w gimnazyum, nie oglądaj ic się ra opór i niechęci uprzedzonych. Jeden rok sz :olny j rzekonał niechętnych o wartości nowej o

mu

me-

on się już wówczas z myślą objęcia rektorstwa Akademii (podobnie jak i w roku 1780). Jego działalność wywoływała już wówczas niezadowolenie w Krakowie; rozpuszczano pogłoski, że narzuci się sam na rektora, że obejmie w swe ręce zarząd dóbr Akademii, a nawet, że ma powierzoną sobie misyę zabrania sreber z kościołów krakowskich „Otóż to jest,—pisał o tern K. do ks. Mich. Pon-go,—pracować w Polsce, którą tyle nieszczęść nadto uczyniły podejrzliwą“. W czasie wakacyi r. 1778 K-ya E., korzystając z faktu coraz większego odsuwania się Śołtyka od życia publicznego, mianowała K-a wizytatorem Akademii. Ze swegoi zadania wywiązał się K. w ciągu lat dwu, zaprowadzając uroczyście reformę w d. 1 października r. 1780. Jego działalność reformistyczna objęła następujące dziedziny: 1) sprawę funduszów Szkoły głównej, 2) jej organizacyę administracyjną i naukową, 3) wygotowanie planu or-ganizacyi całego szkolnictwa w Rzpltej. Pierwszą część pracy przeprowadził K. bez zarzutu. Co się tyczy zarządu Szkoły Głównej, to reforma jego, ograniczając mocno władzę rektora i oddając ją w ręce rady, złożonej ze wszystkich profesorów, wytworzyła zarodek ciągłych walk i dyskusyj w tern Ciele naukowem, Do błędu tego przyznawał się K. potem z całą otwartością. „Teorya—mówił — podchlebiała aż nadto rządowi republikańskiemu,^do* którego przyuczeni jesteśmy, ale praktyka wykryła bardzo wielki błąd, któregośmy się dopuścili, który stał się najważniejszą przeszkodą do zaprowadzenia rządu po wszystkich zgromadzeniach“. Co się tyczy organizacyi wydziałów i katedr, doboru nowych profesorów etc., to tutaj dzieło K-a podlegało licznym zarzutom. Śniadecki mówi o zbyt skwapliwem usunięciu niektórych starych profesorów, o zniesieniu stopniowego dosługiwania się godności akademickich itd. Wo-góle reforma K. odznaczała się pewnym"radykalizmem, skłonnym do znoszenia wielu dawnych instytucyi dla tego tylko, że miały za sobą powagę tradycyi; ale to było już raczej winą ducha czasu, niż samego K-a—Były to braki, ale braki drobne, nie zmniejszające faktu, że reforma wprowadziła nowe życie do Szkoły Głównej. Najważniejszem" dziełem wizyty K. było opracowanie przez niego, na podstawce doświadczeń, planu organizacyi całego szkolnictwa, oddającego dwom Szkołom Głównym w Rzpltej dozór szkół niższych, a Komisyi Ed-ej dozór nad Sz-mi Głównemi, planu, wprowadzonego na próbę w Krakowie”w r. 1781 i ogłoszonego następnie w r. 1783 jako „Ustawy komisyi Edukaeyi narodowej“ był K., mówi o tern Śniadecki, nic więcej nie zrobił, przez ten plan i w teoryi piękny, i w użyciu prosty i zbawienny, nabył już prawa do sławyw dziejach nauk polskich i do wdzięczności narodowej“. Przeprowadzeniem dzieła reformy, za który K-a Ed. mianowała go

emerytem Szkoły Głównej, wykaże jest organizatorem odważnym,

w dniu 21 listopada roku 1780 pierwszym zał K.

zręcznym i wytrwałym,, wykazał jednak i pewien brak miary w gorliwości reformatorskiej, brak większego liczenia się z ludźmi i okolicznościami, a przedewszystkiem brak tej nieskazitelności, jaką mieć powinien reformator w tak trudnych warunkach. Nie pobierając żadnej pensyi, wydał K. do r. 1780 na swoje prace kilkadziesiąt tysięcy złotych polskich, a jego zbytnia skłonność popierania swych braci narażała go na nowe wydatki, którym mógł uczynić zadość, tylko starając się o nowe be-neficya, pilnując i swoich interesów przy sprawach Szkoły gł-nej.— Zatargz Soł tykiem. K. najwięcej niechętnych liczył w kapitule krakowskiej, gdzie swą obroną interesów ma-teryalnych ogółu naraził się wpływowym prałatom, ks. Olechowskiemu i Gorzeńskiemu, którzy podniecili przeciw niemu biskupa, niechętnego K-i z powodu protekcyi, dawanej mu przez ks. Michała. Ks. Krzonowski, proboszcz ś. Floryana, podniecony przez niechętnych K-i, wbrew pierwotnej umowie, w czerwcu r. 1781 wypowiedział mu dzierżawę Bieńczyc. K., pewny swego, został przy wsi i, gdy nowy dzierżawca, jurysta Korytowski, zgłosił się do jej objęcia, służba K-a stawiła mu zbrojny opór, przyczem pokaleczono szlachtę. Nieprzyjaciele K-a mieli teraz w ręku pożądany powód do wystąpienia przeciw niemu: z ich-to namowy Krzonowski pozwał go przed sąd biskupi o cały szereg spraw, a Korytowski, wniósł skargę do grodu. Wezwany przed sąd biskupi, K. (którego między innetni oskarżano o noszenie ubrania „pure laicum“) przez swego obrońcę oświadczył, że jako emeryt Gł-cj Sz-ły w sprawie z akademikiem podlega tylko sądowi Kom-i Ed-ej. Wywołało to zatarg między Sołtykiem i Szkołą Gł-ą, która z początka poparła K-a, ściągając na siebie prześladowanie rozdrażnionego biskupa. Natomiast K-sya Ed-a nie chciała tutaj stawać po stronie K-a, a ks. Michał Poniatowski przerwał korespondencye z K-em, zarzucając mu, że skompromitował swem postępowaniem Komisyę. Ks. Szembek stawał po stronie Sołtyka, radził, aby Komisya „rewokowała wizytę krakowską i zabroniła K-i wszelkiej influency i w sprawy Akademii.“ Wskutek podania samego K-a, domagającego się prawa do wizyty, K-sya Ed-na zawiesiła go w urzędowaniu, zawiadamiając Sołtyka, że z jej ramienia zjedzie do Krakowa Ignacy Potocki dla zbadania całej sprawy, a K-i radzono, aby starał się drogą prywatną przebłagać biskupa. K., który z początku oświadczył Szembekowi, że woli stracić wszystko, a podłym nie będzie, widząc się jednak opuszczonym przez K-syę Ed-ą, starał się za pośrednictwem ks. Olechowskiego i Potkańskie-go przebłagać Sołtyka; ale te jego kroki posłużyły tylko do upokorzenia go, a sąd bisku

pi roztrzygał jedną po drugiej jego sprawy. Za noszenie ubioru „pure laicum“ udzielono K-i admonicyi kanonicznej, wysłano następnie komisye rewizyjne "do jego probostw w Krzyżanowicach, Mielcu, gdzie, jaktwierdził^Sołtyk, „wykryto grube szalbierstwa Kołłątaja“, a z powodu dalszych punktów skargi \ks. Krzonow-skiego skazywano go z kolei na miesiąc re-kolekcyj w seminaryum, na pozbawienie kanonii i beneficyów, a nawetjna więzienie w razie, gdyby się pojawił w dyecezyi (listop. 1781). K. odmówił przyjęcia tego wyroku i apelował do prymasa. Zawieszony w urzędowaniu, odsunięty od Krakowa, po przyjeździe dojWar-szawy źle przyjęty przez K-syę E-ną, przeszedł wówczas przez jeden z najkrytyczniejszych okresów swego życia, w którym poparli go tylko młodzi profesorowie uniwersytetu,^mimo że^ca-ła jego sprawa, oprócz pewnych ^szczegółów niekorzystnych^, świadczyła tylko o intrydze, nadużywającej zaufania niepoczytalnego starca. Katastrofa jjSołtyka, który podobno pragnął już cofnąć swój wyrok^w^sprawie K-a w lutym r. 1782, nie wstrzymała jeszcze prześladowania, które ustało dopiero^za wdaniem się prymasa Ostrowskiego. Ten zniósł wyrok biskupi i powrócił K-i kanonię i beneficya.— Druga wizyta Krakowska. Stopniowo naprawiło się i położenie K-a w K-yi E-dej. Od początku r. 1782 Ignacy Potocki zajął się zbadaniem jego wizyty, odebrał‘od K-a wszystkie jej akta, w myśl j instrukcyi ks.'/Michała zażądał od niego, aby odpowiadał na każdy zarzut szczegółowo. Rewizya ta wypadła bezwzględnie ua korzyść oskarżonego; oceniono wówczas całą zasługę K-a. W kwietniu otrzymał K-i pierwszy list łaskawszy ks. Michała, a równocześnie dowiedział się, że Szkoła Główna wysłała doK-syi Ed-ej adres, prosząc o przysłanie go na dokończenie wizyty. Była to zupełna i zasłużona rehalibitacya dotychczasowej K-a pracy. W d. 27 maja 1782 K-syaBEd-a przychyliła się do żądania Szkoły Gł-ej i w końcu czerwca t. r. mógł^się już K. zjawić z powrotem w Krakowie.—Rektorat. Na początku roku szkolnego 1782/3 Szkoła‘Gł-a’,uczciła K-a wyborem na rektora na trzy lata; w ciągu swego rektoratu i ponownej wizyty dokonał K. ostatecznie dzieła reformy: wprowadził ją w r. 1783 w życie, po wypróbowaniu ustawy dla stanu nauczycielskiego,,] zorganizował seminaryum dla nauczycieli szkół średnich, do którego ściągnął Bazylianów, oddając tem pierwszorzędną posługę w sprawie szkolnictwa kresowego, urządził seminaryum stypendystów miejskich chirurgów, powiększył i uporządkował fundusze Szkoły Gł-ej, Były to ostatnie dobre chwile Sz-yJGł-ej za istnienia Rzeczypospolitej przed niefortunnym rektoratem Oraczewskiego; zamącił je tylko K. zatargiem z radą instytucyi, wypływającym z jego interesowności i z chęci bezwzględnego podciągnię

i w dodatku dochodził tutaj do tej wyżyny obywatelskiego pojęcia sytuacyi, na której nie zawsze sam umiał się utrzymać w praktyce życiowej. Trzy dalsze części listów, pisane pod wpływem rozwijających się nadspodziewanie wypadków sejmowych, wychodziły z ram pierwotnego, skromniejszego założenia, dotyczyły już szerokich reform Rzplitej (wolność osobista chłopów, odjęcie głosu na sejmikach ,dro-bnej szlachcie, sejm trwały, wytworzenie izby niższej dla miast). Listy, jak okazuje ich zestawienie z reformami sejmu, w całym szeregu wypadków stanowiły program sejmowy, stwierdzając tein najmocniej instynkt polityczny autora.—-Kołłątaj pośrednikiem między opozycyą i p ar tyą dworską. ^Działalności swej w początkach sejmu nie poddał K. zupełnie pod kierunek stronnictwa patryotycz-nego: przeciwnie, działał ua własną rękę, starając się o porozumienie z prymasem. W listach, przypominających potrosze koresponden-cyę Mirabeau z Ludwikiem XVI, zwracał uwa-wował K. stosunki w woj. Krakowskiem, wpły-    gę prymasa, że dwór zanadto bezwględnie i nie-

cia pod swą wolę tego dość burzliwego zgromadzenia. ’ Zadłużony, pracujący bez pensyi, K. potrzebował wciąż nowych dochodów; zyskał też t probostwo w Pińczowie (stracił był w Mielcu) i dzierżawę dwóch wsi z funduszu edukacyjnego. Nie wystarczało~inu to jednak; lokował fundusze Szkoły Gł-ej na swej niepewnej fortunce, wreszcie podstępnie, wbrew poleceniu rady, wyjednał sobie od generałowej Grabowskiej, swej przyjaciółki, probostwo w Koniuszy. Cały szereg drobnych spraw na posiedzeniach rady Sz-y Gł-ej wywołał zaostrzenie stosunków K-a_ z młodymi,-profesorami, ze Śniadeckim głównie. Starał się K. bezskutecznie o zwiększenie władzy rektora, wreszcie zrezygnowany zaczął prosić ks. Michała o jaki urząd koronny Gub. miejsce komisarza w K-syi Ed-ej, i w kwietniu r. 1786 porzucił Kraków.— R'efenda rstwo litewskie. Zbliżenie

*    u    l. ».    i

się K-a do opozycyi. W Krakowie uważał się K., i uważano go powszechnie, za zwolenn-ka partyi królewskiej. Dla ks. Michała obser-

wał w,) duchu .partyi królewskiej za pośrednie-    politycznie trzyma się Rossyi, nasuwając podej-

twem odpowiedniego rozdawania dzierżaw aka-    rżenia o]rekonfederacyę, dzięki czemu dyskre-

demickich,” a nawet sprzedawania ; wsi Sz-y    dytuje się w oczach sejmu, a opozycyą jest

Gł-ej (Tęgobórz) na sprawy sejmikowe. Na tej    skłonną wezwać pomocy wojsk pruskich. Do-

drodze doszedł K. do pewnych stosunków    nosił K., że zna traktat Anglii z Prusami, ubez-

z wszechwładnym [Stackelbergiem go polecił był przyjaciel ambasadora, Czerny-szew. Mianowany w r. litewskim, K. wszedł,, w bliższe porozumienie z opozycyą, dzięki nawiązanym jeszcze w 1782 stosunkom z Ignacym Potockim. Ciągnęła go do tego nietylko ambieya, dobrze pojęta, wybicia się na szersze pole drogą pracy publicznej, której zadowolić nie . mógł w obozie królewskim, wskutek niechęci prymasa i samego Stanisława Augusta, ale i różnica w zapatrywaniu się na zadania) Rlpltej od czasu wybuchu wojny dwóch dworów cesarskich z Tur-cyą.—L istyAnonima do Marsza łka. Przed otwarciem sejmu czteroletniego, z polecehia Ignacego Potockiego, pragnącego pozyskać dla opozycyi St. Małachowskiego, zaczął pisać K. słynne „Listy Anonima do St. Małachowskiego“, kursujące z początku w rękopisie, a następnie wydane w 4 częściach w r. 1788 — 1790. W pierwszej wzniósł się K. odrazu po nad stanowisko partyi. Odrzucenie przymierza z Rosyą, ale niewchodzenie w żadne inne przymierze, zachowanie neutralności, ale czynnej, zawiązanie konfederacyi w celu powiększenia wojska i skarbu: oto główne postulaty pierwszej części listów, napisanych z ^cechującą K-a trzeźwością, silnych w charakterystyce dotychczasowej sytuacyi Rzplitej, w obrazie naglącej konieczności wyzyskania czasu kampanii tureckiej, obywatelskich w wezwaniu wreszcie wszystkich do pracy. Stawał tutaj K. odrazu na stanowisku pierwszorzędnego pisarza politycznego, jakim miał być do końca życia,

któremu pieczający całość Rzpltej, że sprawa sukcesyi tronu, którą załatwi opozycyą razem z Prusami, 1786 [referendarzem może wypaść na niekorzyść króla i jego rodziny, wyrazie, gdyby się trzymać chcianoRawnej taktyki. Radził tedy prymasowi, aby się pogodził z faktem zniesienia Rady nieustającej, „bo nie sam tylko ks. Sułkowski miałyrozum polityczny“ i niezrywając bynajmniej z Rosyą, przeciwnie, zapewniając ją ciągle o swem oddaniu się, wszedł w bliższe porozumienie się z opo-zy°y4; wynosił! K. wysoko swe znaczenie w stronnictwie[ijżądał ufności dla siebie, jako dla pośrednika. Korespondencya ta, prowadzona za ‘pośrednictwem Tomasza Ostrowskiego, urwała się w początku r 1789 wskutek obojętności prymasa. K. działał tutaj wprawdzie pod wpływem'pobudek osobistych, żądał dla siebie biskupstwa, ale przyświecała mu myśl obywatelska: zbliżenia dworu do stronnictwa patryo-tycznego. Odepchnięty przez dwór, zbliżył si 2 zupełnie do opozycyi, gdzie stosunek ze St. Małachowskim, którego umiał sobie ująć zupełnie, zapewnił mu znaczny kredyt i udział we wszystkich^ sprawach najważniejszych, jakie prowadzono zwykle^w domu marszałka sejmowego. Stał się K. publicystą i agitatorem stronnictwa patryotycznego, zorganizował z grona dobranych publicystów słynną „Kuźnicę“, nawiązał “stosunki z mieszczanami, których de-putacyą w r. 1789 pokierował, zyskując sobie w kołach przeciwników opinię demagoga. Wszystkie jednak próby zyskania stanowiska w rządzie, lub choćby tylko biskupstwa, rozbiły się o stanowczy opór St. Augusta, biskupów

K a m-

i wogóle nieprzyjaciół coraz liczniejszych od czasu działalności Kuźnicy. Dopiero w dobie porozumienia się St. Augusta ze stronnictwem patryotycznem stanowisko K-a uległo zmianie. Brał odtąd czynny udział w pracach przygotowawczych do konstytucyi Trzeciego Maja, i jak sam twierdzi, redagował w części projekt, podsunięty St. Augustowi za pośrednictwem Piatto-lego, a który później król dał Ignacemu Potockiemu i St. Małachowskiemu jako swój własny, poczem znowu, w tym wypadku na-pewno, dano go do przerobienia K-i. Nawet po konstytucyi Trz. Maja opór nuncyusza i biskupów, oraz niechęć króla nie dopuściły K-a do urzędu i dopiero wskutek podania klubu konstytucyjnego — w maju 1791 r. został K. podkanclerzym koronnym. — Podkan eierst w o. Był K. jednym z najruchliwszych ministrów r. 1791    2. Jego niezmordowana e-

nergia znajdowała ujście nietylko w pracach urzędu, w deputacyach sejmowych, ale i w dążeniu do pozyskania sejmików opornych kon-stytucyi, w ciągłych wreszcie pracach publicystycznych. St. Małachowski, obdarzający go zaufaniem bezwzględnem, oraz Ignacy Potocki zostawiali jego pieczy sprawy ważniejsze, a przedewszystkiem dozorowanie króla. Zbliżył się wówczas K. do St. Augusta, razem z Piattolim i Al. Linowskim, brał udział w wypracowaniu projektu reformy żydów, za pomocą której miano spłacić długi króla i tern przywiązać go do nowego stanu rzeczy, doradzał też wówczas prędkie sprowadzenie z zagranicy prymasa i gen. Komarzewskiego. Mimo to król nie znosił narzuconego sobie ministra, zasypującego go ciągle prośbami o ordery i benefieya dla siebie, a o starostwa dla braci, pa ni a r. 1792. K. już w r. 1791 widział jasno smutny wynik nadchodzącego zbliżenia się Prus do Rossyi dla Rzpltej i podobno, jak przeważna część ludzi stronnictwa patryo-tycznego: nie wierzył w siły samego kraju wobec zbliżającej się chwili rozprawy orężnej z Rossyą, i dlatego, podobnie znowu jak i inni członkowie stronnictwa, widział jedyne wyjście tylko w układach z Rossyą. „Cokolwiek bądź— pisał w d. 11 czerwca 1892 r. do St. Potockiego—ja proszę... pobić, a ręczę, że wymyślę negocyacyę szumną i pożyteczną, byle tylko siła zbrojna nasza pozwoliła nam tonować“. Na drogę układów i ustępstw zdecydowano się ostatecznie w d. 18 czerwca 1792 r., gdy król* z upoważnienia przywódców sejmu, uczynił im-peratorowej propozycyę co do w. ks. Konstantego, gdy zażądano od Kachowskiego zawieszenia broni. Wówczas zwrócił się K., jak twierdzi, z wiedzą i za zgodą króla, za pośrednictwem Leona i Benedykta Hulewiczów do Szczęsnego Potockiego, starając się o porozumienie z nim. Na propozycyę jego miał odpowiedzieć Potocki, że już jest zapóźno. Gdy nadeszła odmowna odpowiedź imperatorowej, nikt nie brał na seryo zamiaru prowad do ostateczności. K. żartował z zamiaru króla udania się do obozu („król momentami się martwi, wyjazd jego trochę się opóźnia, ale cóż to będzie za obóz tego króla? książę podkomorzy, Byszewski“...)—Akces do Targowicy. Sytuacya była przesądzoną i na posiedzeniu rady królewskiej w d. 23 lipca 1792 r. chodzić już tylko mogło o ten lub ów "stosunek osobisty polityków sejmu czteroletniego do sprawy kapitulacyi, a nie o kapitulacyę samą. K. pragnący utrzymać się na swem stanowisku, a zarazem, wobec biernego tylko protestu St. Małachowskiego i Ign. Potockiego — nie widzący innego wyjścia po za kapitulacyą, radził wówczas Stanisławowi Augustowi: „Dziś jeszcze, Miłościwy Panie, przystąpić trzeba do konfederacyi Targowickiej, nie jutro; każdy moment jest drogi, to go krew Polaków oblewa“. Nie przyczyniał się K. swem postąpieniem do niczego takiego, do czegoby i bez niego nie doszło; bo też St. Małachowski i Ign. Potocki nie odsunęli się od niego i dopiero później, wobec faktu, że K. przeczył bezwzględnie jakoby w ten sposób głosował na posiedzeniu w d. 23 lipca 1792 r., w polemice jego postąpieniu nadano charakter zdrady. To samo można powiedzieć o zaniechanym następnie przez K-a osobistym akcesie do Targowicy (zostawił on ten akces w ręku swego przyjaciela Strassera, a sam w d. 25 lipca 1792 r. wyjechał w Krakowskie, ztądzaśna Szląsk do wód) i o jego stosunkach owocnych z ambasadą rossyjską. Niewątpliwie prawdziwemi są słowa, przypisywane podówczas K-owi: „Łatwo to panom expatryowac się, bo wszędzie sobie radę dadzą, ale ja chudy pachołek, dogrzebaw-szy się urzędu, nie mogę tak wypuszczać z rąk całego mojego losu“; ale nie ten tylko wzgląd decydował o jego kroku. Emigrowanie na razie—w oczach wielu —nie miało żadnego celu, gdyż emigranci z początku wyraźnie wyrzekali się działalności politycznej; przeciwnie, sądzono, że lepiej jest zostać w kraju i ratować to, co się da uratować. Przyszłość rozbiorowa nie była wówczas bynajmniej tak wyraźną, żeby sytuacya nie umożliwiała illuzyi, że skończy się tylko na upadku konstytucyi. Myśl K-a pozostania w kraju miała za sobą aprobatę St. Małachowskiego, a do tego nieodzownym był akces do Targowicy, który później złożyli Ogiński, Sołtan, Prozor, Sapieha. O stosunkach swoich z ambasadą rossyjską, prowadzonych w nadziei utrzymania planu co do Konstantego, donosił K. również St. Małachowskiemu. Spełznięcie obu pomysłów, odrzucenie przez Targowicę akcesu K-a związało go stale z e-migracyą. — „O ustanowieniu i upadku Konstytucyi Trzeciego Maja“. Na eini“ gracyi z inicyatywy K-a powstała książka „O ustanowieniu i upadku konstytucyi 3 maja“. Już w sierpniu r. 1792 w Altwasser powziął

ta Szanowskiego i w d. 17 kwietnia r. 1794 stanął w Krakowie, wzywał gorąco Ignacego Potockiego i K-a do przybycia do kraju. „Już w d. 24 marca wysłał on kuryera do Drezna, zaklinając nas, — na miłość ojczyzny, abyśmy

był K. myśl napisania, w celu własnej rehabi-litacyi, historyi d. 21—23 lipca 1792 r., z czego później wynikł plan napisania książki zbiorowej, któraby była apologią stronnictwa pa-tryotycznego i stanowiła niejako wstęp do nowej działalności patryotycznej — do powstania. Bojowy charakter tego wydawnictwa tłómaczy fakt, że pierwszy nakład polski, wydany kosztem Ign. Potockiego, zabrał z sobą do Krakowa—Dmochowski; a gdy niepewność komunika-eyi z Warszawą nie pozwoliła przewieźć nakładu do stolicy—na gwałt, wśród zawieruchy bojowej—przedrukowano książkę w Warszawie. K. zgromadził cały materyał źródłowy do tej książki, sprowadził do współpracownictwa Dmochowskiego do Saksonii, ułożył plan całości i rozdzielił pracę pomiędzy współpracowników, pisał sam w I i II tomie, a wreszcie kontrolował bacznie każdy rozdział przed oddaniem go do druku. Mimo swój cel polityczny, wyraźny, książka ta została w literaturze, dzięki talentowi redakcyi, a, co ważniejsza, wywarła wpływ głęboki na historyografię sejmu czteroletniego, widoczny po dziś dzień. — E mi gracy a. K. starał się pod koniec swego życia umniejszyć wagę swego współudziału w przygotowaniach do r. 1794 i w pracach emigra-cyi; to pewną jednak, że on i Ignacy Potocki (wbrew St. Małachowskiemu) kierowali wszyst-kiemi pracami przy goto wawczemi, nawiązaniem stosunków z Francyą i ze spiskiem krajowym. Początkiem ich akcyi było wysłanie Kościuszki do Paryża. Misya ta nie dała żadnego wyniku, a K., w późniejszych swych wystąpieniach starał się zniżyć skalę nadziei owoczesnych na Francyę, które jednak w lutym 1794 r. wywarły wpływ pierwszorzędny na postanowienia emigrantów. Na spisek krajowy, od którego przywódców już w jesieni r. 1793 dochodziły wezwania o zaczęcie powstania, zapatrywał się K. aż nazbyt krytycznie, zarzucał spiskowym lekkomyślność, krytykował zwłaszcza Kaposztasa. Gdy w połowie marca r. 1794 z powodu re-dukcyi wojska i nadwerężenia organizacyi spiskowej warszawskiej—z kraju zażądano stanowczo przyśpieszenia terminu wybuchu, K. miał się opierać zaczynaniu powstania i uległ jakoby dopiero kategorycznemu oświadczeniu Kościuszki. Twierdził również K., że to nie on, lecz Weyssenhoff był redaktorem aktu krakowskiego, gdyż Kościuszko odrzucił jego projekt, jako nawiązujący do konstytucyi 3-go maja, gdy właśnie Kościuszko chciał, „aby kraj uformował się na wzór Rzeczypospolitej amerykańskiej“. Po wyjeździe Kościuszki przyszła wiadomość o wyruszeniu Madalińskiego, ale K. i Ignacy Potocki pozostali jeszcze w Dreźnie, zajęci redagowaniem instrukcyi dla Barssa i dopiero ostrzeżenie kanclerza saskiego Burxdort-fa, że rząd rossyjski zażądał od elektora ich uwięzienia, skłoniło ich do prędszego wyjazdu. K. opuścił Drezno za paszportem na imię opa-

Rok 1794. Kościuszko

pisze o tern K. zjechali, grożąc nawet ogłoszeniem za nieprzyjaciół powstania, jeżeli nie zjedziemy“. Za czasów emigracyi K. zbliżył się do Kościuszki może jeszcze więcej niż Ignacy Potocki—i stąd pochodził przeważny jego wpływ na wszystkie sprawy powstania. — Kościuszko oddał mu z początku rządy w Krakowie, a gdy K. przybył do jego obozu, powierzył mu załatwianie wszystkich spraw cywilnych, a następnie zorganizowanie w Warszawie rady najwyższej. Od czasu przybycia do Warszawy, na stanowisku naczelnika wydziału skarbowego w radzie najwyższej, rozwinął K. niezmierną ruchliwość, doprowadzając do tego, że prawie wszystkie sprawy rządowe opierały się o niego i w pewnych momentach był on prawdziwym naczelnikiem cywilnym powstania. Takie wyniesienie się człowieka, skompromitowanego w wypadkach r. 1792, musiało wywołać silne niechęci, które najsilniejszy swój wyraz znalazły w znanej broszurze Diuowskiego. Sformułowano przeciw K-wi zarzuty, które rzuciły mocny cień na całą jego rolę dziejową i utrzymały się w pamięci współczesnych dłużej od zasług naczelnika wydziału skarbowego, ocenionych tak dodatnio przez historyka organizacyi wewnętrznej powstania r. 1794. Z osobą K-a związała )się pamięć terroru rządowego i dwóch poruszeń , ludowych z d. 9 maja i 28 czerwca 1794 r. K. w swoich obronach rozróżniał starannie oba

zarzuty; jeden podejmował, drugi odrzucał bezwzględnie. „Inna jest rzecz pisał —zarzucać komukolwiek z osób, w rząd rewolucyjny wchodzących, przypadek 9 maja i 28 czerwca, albo konspiracyę na odjęcie życia królowi przez śmierć gwałtowną, bo to. jest prawdziwą po-twarzą; inna zaś wcale chcieć utrzymywać, iż rząd rewolucyjny nie chciał, aby źli byli ukarani, bo to było jednym z ważnych celów powstania“. Z powodu takiego postawienia rzeczy możnaby zauważyć, że K., sam skompromitowany w r. 1792, nie bardzo miał prawo do odgrywania roli rzecznika terroru, ż>, w niektórych wypadkach (Skarszewski, Moszyński) jego surowość, była wynikiem zemsty osobistej. W dodatku samo rozróżnienie K-a nie da się utrzymać; spada bowiem na niego poważna część winy za wypadki terroru ludowego, które sam w swej obronie tak ostro potępia, a które wywołały rozdwojenie wśród ludzi r 1794 i zdyskredytowały suną zasadę kary za przestępstwa polityczne. W wyp id-kach majowych decydującą rolę• jdegrali zwolennicy K-a, którzy zaraz po po .vst ' uiu stolicy zorganizowali tutaj klub głoszą zasady terrorystyczne i domagają^ się wieszań i którzy

a znajdujący też wiarę nawet w obozie jego stronników. K. na pewno nie wywiózł znaczniejszej gotówki z Warszawy, bo: 1) nie było jej w skarbie; 2) w końcu życia nie posiadał żadnego majątku i żył z pożyczek; 3) po drodze z Warszawy do Przemyśla zaciągał pożyczki. Podczas rewizyi w Przemyślu znaleziono przy nim kwotę 2 228 dukatów, które mógł zebrać z własnych środków i pożyczek; wykluczonem jest również przypuszczenie, aby z kolei znowu jego po drodze okradziono. Natomiast mocne podejrzenie rzuca na K-a fakt, że w Przemyślu znaleziono przy nim klejnoty, wartoścnmiminal-nej 8 700 dukatów, które, jak to okazuje ich spis sporządzony przez samego K-a (kilkanaście tabakierek z brylantami, krzyż z solitera-mi itd., słowem, prezenta, dane na sejmie Grodzieńskim: Kossakowskiemu, Moszyńskiemu, etc.), pochodziły na pewno ze^skarbu publicznego. Faktowi kradzieży [przeczą jednak następujące okoliczności: 1) rząd austryacki, znający przecież szczegółowo sprawę zarzutów przeciw K-i, uważał te precyoza za jego własność i 2) w r. 1810 za pośrednictwem saskiego misteryum spraw zagranicznych, jawnie że K. istotnie krytykował pełnie, prowadził K. starania o zwrot tych

skorzystali z przerażenia w d. 8 maja, aby wymusić na Radzie Zastępczej sądy doraźne i e-gzekucye d. 9 maja 1794. Czy K. sam przygotował to poruszenie, jak mu zarzucają, tego nigdy wiedzieć nie będziemy, bo takich rzeczy nie załatwia się na piśmie; to pewna natomiast, że odrazu zsolidaryzował się wyraźnie ze skutkami ruchu. K. napewno wiedział o zamiarach swych zwolenników powtórzenia w końcu czerwca scen nacisku ludowego na Radę Najwyższę w celu wymuszenia egzekucyi; aprobował je; i on też głównie przyczynił się do tego, że władze zachowały się bezczynnie w owym dniu krwawym egzekucyj czerwcowych, które nadspodziewanie nietylko dla niego, ale i dla samych organizatorów poruszenia, przybrały tak gwałtowny przebieg. Sofisty-czna obrona K-a nie zmiejsza wcale jego odpowiedzialności za te wypadki, a opieka, jakiej użyczył później uczestnikom ruchu, uzasadniła w oczach wielu straszne podejrzenie, że był organizatorem tych wypadków w całej ich mocy. — Zarzucano następnie K-i intrygowanie, a nawet przygotowywanie zamachu stanu przeciw Kościuszce. Jest w tern tyle słuszności, mocno działalność Kościuszki, który według niego nie miał danych na przywódcę narodu w tak trudnej sytuacyi, że zmierzał do zmiany komendy, że tworzył osobną, tajną organi-zacyę radykalną,' jednak stosunek między nim i Kościuszką, aż do Maciejowic, nie doznał zmian poważniejszych. W okresie objęcia władzy przez Wawrzeckiego K. był już poróżniony silnie z I. Potockim i Radą, a gdy, wbrew pierwotnym oczekiwaniom, i nowy naczelnik nie poddawał się jego wpływowi, zorganizował K. „Zgromadzenie na utrzymanie rewolucyi i aktu krakowskiego“ i zamierzał zmienić skład Rady. O tym okresie jego życia wiemy najmniej; niewiadomo też w jakim stopniu solidaryzował się z rozpaczliwemi pomysłami owoczesnemi radykałów. W d. 4 listopada 1794, zaraz po szturmie Pragi wyszedł z domu swego, jak zwykle, i dopiero za rogatkami Jerozolimskie-mi wsiadł do oczekującego go powozu, udając się do Kozienic; podobno miał się obawiać, aby ludność stolicy nie wydała go Suworowowi, sam zaś twierdził, iż wyjechał dlatego, że sam jeden tylko był przeciwnym rozwiązaniu Rady i oddaniu całkowitej władzy w ręce Wawrzeckiego. Zdaje się, że K. zamyślał o zgromadzeniu swych stronników w Kozienicach, o jakiejś ak-cyi na własną rękę, zatrzymał się tam bowiem aż do kapitulacyi radoszyckiej i zabrał tam kasę rządową. Są to jednak tylko przypuszczenia; mamy tu do czynienia z najciemniejszym okresem w życiu K-a Zachowanie się jego owoczesne ściągnęło nań najbardziej hańbiący, a zarazem najwięcej rozpowszechniony z zarzutów: zarzut kradzieży grosza publicznego,

ZU-

klejnotów; odzyskał je i sprzedał, jąko swą własność. Nasuwa się tu przypuszczenie, czy K., wyzyskujący każdą sytuacyę, nie nabył tych precyozów od rządu r. 1794, aby je następnie na gotówkę zamienić.—U więzi e nie. Jeszcze podczas powstaniu rząd rosyjski zwracał się do Wiednia z żądaniem uwięzienia emigrantów polskich z Saksonii w razie ich przejazdu przez kraje cesarskie. Stąd wynikł rozkaz cesarski z d. 28 czerwca 1794, nakazujący uwięzienie Zabiełły, Stanisława i Jana Potockich oraz przebywających w Karlsbadzie. Po zdobyciu Warszawy rząd rosyjski zażądał uwięzienia K-a w razie jego ucieczki do Galicyi, motywując swe żądanie faktem kradzieży , jakoby dokonanej przez niego, i niebezpieczeństwem jego osoby. Czyniąc temu zadość, Franciszek II w d. 18 listopada 1794r. wydał gen. Harnoncourt rozkaz uwięzienia K-a na terytoryum galicyjskiem. K. wiedział o tym rozkazie, ale przy pomocy swego brata, Rafała, znającego dobrze Galicyę, nawiązał stosunki z urzędnikami austryackim i, nie zachowując nawet należytej ostrożności, przedzierał się przez Galicyę na Węgry, aby stąd udać się do Wenecyi. Nienawiść dwóch polaków, Trębickiego, dawnego członka „Kuźnicy Kołłątaj o wskiej“, i Telatyckiego, odegrywającego rolę narzędzia w ręku pierwszego, wydała K-a w ręce władz obwodowych przemyskich w d. 6 grudnia 1794 roku. Na wiadomość o jego uwięzieniu kanclerz rosyjski Oster-man (Cobenzl do Tliuguta d. 5 stycznia 1795 roku) zażądał, aby go wydano w ręce Ros-syi, gdyż rząd Imperatorowej chce mieć w swych ręku wszystkich twórców „spisku“ r. mający podstawę w znanej jego interesowności 1794, aby się upewnić, że podobne wypadki

28

Wielka Encykl. Powsz Ilustr. Zeszyt 292a Tom XXXVI

nie powtórzą się w przyszłości, a brak K-a, jako jednego z najwinniejszych, byłby bardzo dotkliwym. Rząd austryacki odmówił temu żądaniu, natomiast dał zapewnienie, że więźnia swego pilnować będzie dobrze i nie wypuści go prędko.—W i ę z i e n i e a u s t r y a c k i e. W d. 19 grudnia 1794 przywieziono K. do Ołomuńca pod silną eskortą huzarów i zaraz, na żądanie rządu rosyjskiego, organa rady wojskowej nadwornej rozpoczęły z nim śledztwo, dotyczące tych samych pytań, które Samojłow zadawał uwięzionym w fortecy petropawłowskiej. Śledztwo to z przerwami prowadzono aż do r. 1798, wypytując K-a głównie o stosunki z Fran-cyą i sprawę przywłaszczenia sobie subwencyi francuskiej, której wcale nie było. W r. 1798 śledztwo zakończono i rząd austryacki uważał odtąd K-a za uwięzionego w celu zagwarantowania spokoju w ziemiach dawnej Rzplitej. Ten fakt, powtarzające się ruchy w Galicyi, ostrzeżenia rosyjskie, specyalna właściwość rządu austryackiego, więżącego tak długo i tak bezcelowo Lafayette’a, spowodowały długotrwałość więzienia K-a, który na pewno nie odzyskałby wcale wolności, gdyby nie starania Ks. Ad. Jerz. Czartoryskiego, których skutkiem było zgodzenie się Aleksandra I na uwolnienie więźnia. Obchodzono się natomiast z K-m lepiej niż w Petersburgu z jego towarzyszami, zwłaszcza w twierdzy Josephstadt, dokąd go wkrótce przewieziono, a gdzie dano mu papier, pióra i gazety. W kwietniu 1798 r. dowiedział się K. o tem, że poseł francuski w Wiedniu, Bernadotte wstawił się za nim do rządu austryackiego, dzięki staraniom emigrantów z odłamu radykalnej deputacyi, z którymi więzień zostawał w stosunkach przez sekretarza swego, Maliszewskiego. Wstawiennictwo to miało jak najgorsze skutki dla K-a. Rząd austryacki kazał go w d. 29 czerwca 1798 przewieźć do Ołomuńca, gdzie go zamknięto w ciemnicy i dopiero w październiku t. r., gd}' zdrowie więźnia pogorszyło się znacznie, gen. Schreder, komendant fortecy, dał lepsze pomieszczenie i warunki i umożliwił więźniowi zajęcie się pracą naukową, której zawdzięcza swe pochodzenie pośmiertne 3-toinowe dzieło K-a o początkach rodu ludzkiego, jako poprzedzających początki ludów słowiańskich. W Ołomuńcu znalazł K. poparcie u biskupa sufragana miejscowego, hr. Kolowratha, który wyjednał jeszcze większe polepszenie losu więźnia i obiecał się zająć sprawą jego uwolnienia. Odtąd K.. nawiązawszy stosunki w mieście, mógł prowadzić obszerną korespondencyę nietylko ze swoją rodziną, ale i ze związkiem „republikanów , polskich“, którzy, gdy K. odrzucił ich projekt dopomożenia mu do ucieczki, zaczęli prowadzić w Paryżu starania o wstawienie się rządu francuskiego za więźniem. Starania te, podobnież jak wychodzące z rodziny K-a, chociaż poparte szczerze przez arcyks. Karola, nie do-

prowadziły do niczego: cesarz Franciszek II, tłómacząc się stanowiskiem Rosyi w tej sprawie, odmówił wypuszczenia więźnia i dopiero gdy rodzina K. trafiła do Puław i gdy dzięki wstawiennictwu ks. Ad. Czartoryskiego, cesarz Aleksander I wydał Razumowskiemu rozkaz podjęcia starań, rząd austryacki kazał uwolnić K. w d. 16 listopada 1802 r. Równocześnie Cobenzl zarządził, aby K. podpisał rewers, że nigdy nie wróci do Galicyi; poczem miano go odstawić do najbliższej granicy (pruskiej). W ten sposób pozbawiał rząd austryacki K-a wszystkich jego beneficyów i posiadłości, które bez wyjątku znajdowały się w Galicyi.—P o b yt na Wołyniu. (1802 — 1806). Rząd rosyjski przyjął K. za poddanego; cesarz Aleksander poparł nawet z początku, choć bezskutecznie, jego starania o uzyskanie indemni-zacyi od rządu austryackiego za utracony majątek; następnie jednak, podczas burzy wojennej, nieustającej od r. 1805, trzymano go pod rodzajem łagodnego dozoru policyjnego. Żył K. na Wołyniu li tylko z pożyczek od braci i przyjaciół, zresztą dość dostatnio, mieszkając u znajomych, to znowu trzymając dzierżawy. Więzienie zrujnowało mu zdrowie: chorował też ciągle, a w r. 1804 zapadł bardzo ciężko i wówczas, w obliczu śmierci, spisał testament, broniąc się we wstępie gorąco przeciw zarzutom z r. 1794. Te okoliczności nie przeszkodziły mu jednak rozwinąć gorączkowej działalności w sprawie obudzonego za Aleksandra I kresowego szkolnictwa polskiego. Odsunięty przez ks. Adama Czartoryskiego i Strojnowskie-go od związku z Wilnem, poświęcił się K. całkowicie niesieniu pomocy Czackiemu w sprawie założenia Liceum Krzemienieckiego. Można stwierdzić z całą dokładnością, że organizacya naukowa i administracyjna Liceum jest dziełem wyłącznie K-a, zasługi zaś Czackiego obejmują raczej sprawę zebrania funduszów. Zadawalał się K. w całej tej pracy skromnem stanowiskiem doradcy, zostającego na uboczu, W chwili otwarcia Liceum pracował, nie w widokach zadowolenia ambicyi, ale dla sprawy samej szkolnictwa kresowego, łagodząc swern doświadczeniem niektóre zbyt radykalne i niepraktyczne pomysły Czackiego. Jest to nie-zaprzeczenie jeden z najwdzięczniejszych okresów w życiu K-a; Czackiemu ciążył jednak ten stosunek, i od r. 1805 wpływ K-a na rozwój Liceum, które tak bardzo ukochał, ustaje zupełnie.—Drugie uwięzienie. W czasie wkroczenia wojsk francuskich do Polski dawni stronnicy K-a, Zajączek przede wszy stkiein, zyskali to, że Napoleon polecił wezwać go do Warszawy, o czem Zajączek bez zwłoki zawiadomił K-a, wysyłając mu zarazem pieniądze na podróż. Wezwanie to zastało K-a chorym i rozbitym; ale mimo to miał on, zdaje się, zamiar wybrać się w podróż, gdy z powodu panującego naówczas na Wołyniu wrzenia

i słabych przygotowań do powstania, zwrócono na niego uwagę i w d. 10 stycznia 1807 do Tetyl-kowic, gdzie przemieszkiwał, przybył sowietnik Chodorowski z Krzemieńca i zawiadomił K-a, że z polecenia cesarza ma się udać bez zwłoki do Moskwy. W Moskwie, dokąd wyjechał K., po dłuższem zatrzymaniu się w Żytomierzu, dopiero w kwietniu r. 1807, traktowano go jak-najlepiej; cesarz wyznaczył mu pensyę w kwocie 250 rubli ass. miesięcznie, która podrepa-rowała jego finanse, władze tytułowały go hrabią i podkanclerzym, pozostawiono mu swobodę ruchów, aż wreszcie w maju r. 1808 otrzymał K. pozwolenie udania się za granicę i paszport.—Księstwo Warszawskie. K. liczył w Moskwie na to, że starania Zajączka i innych jego przyjaciół zapewnią mu wpływowe stanowisko w Księstwie Warszaw-skiem; doznał jednak zupełnego zawodu, mimo że dla jego sprawy pozyskano wszechwładnego marszałka Davout. Napoleon, opierający się w księstwie na żywiołach umiarkowanych, nie chcący tutaj wprowadzać ludzi o wyraźniejszej przeszłości politycznej, na wszystkie starania o K-a odpowiadał odmownie. „Kollon-tay, odpisał Davout’owi. au lieu de venir nous joindre à Varsovie, est resté en Russie et s’est fait mettre en prison. Il ne peut donc plus être question de lui“. To też, gdy K. w końcu czerwca r. 1808 przybył do Warszawy, doznał zupełnego zawodu; Davout wszakże i Serra nawiązali z nim stosunki, jego memoryał o Ros-syi wysłano do Paryża, ale nie zrobiono mu żadnej nadziei. Jeszcze chłodniej przyjęto jego zgłoszenie się w Dreźnie, dokąd wysłał był memoryał dla Fryderyka Augusta—w sprawie przyłączenia Szląska do Księstwa i połączenia go w ten sposób trwale z Saksonią. Ludzie, którzy stali na czele Księstwa, byli stanowczymi przeciwnikami K-a i postanowili go wyłączyć od wszelkiego udziału w pracy publicznej.— „Nil desperandum“. Chcąc wpłynąć na opinię i z niej stworzyć sobie czynnik do wyniesienia się, a zarazem w celu podniesienia upadającego ducha społeczeństwa, wydał K. w dniu 9 marca 1809 w Warszawie (nie w „Lipsku“) broszurę p. t. „Uwagi nad tą częścią ziemi polskiej, którą od traktatu Tylżyckiego zwać poczęto Księstwem Warszawskiem“. Drukiem, korektą i pokryciem kosztów tej broszury zajęli się „republikanie polscy“, którzy jednak nie zdołali skłonić K-a do uczynienia z tej książki apologii osobistej i apologii stronnictwa. Jestto jedna z najpiękniejszych prac politycznych K-a. Jej głównym momentem jest rozwinięcie, dla dodania otuchy, pomysłu, w który K. sam nie bardzo wierzył, że systemat Napoleoński siłą rzeczy prowadzi do odbudowania Polski; ale w wywodach swoich miał K. na widoku oddziaływanie na samego Napoleona (któremu przez Davout’a wysłał był broszurę w rękopiśmiennem tłómaozeniu francuskiem),

a, zwracając się do społeczeństwa, podkreślał silnie fakt, że swym wywodom nadaje tylko charakter możliwości. Natomiast świetna, realistyczna charakterystyka położenia Polski w latach 1795 — 1807, przedstawienie znaczenia księstwa Warszawskiego, wezwanie narodu do podjęcia ciężkiego zadania, niezależnie od tezy głównej, nadają książce znaczenie trwałe. Jest ona jednym z najpoważniejszych pomników literatury politycznej Księstwa Warszawskiego.— R o k 1809. W początkach kampanii r. 1809 opuścił K. Kalisz, gdzie stale przebywał u gen. Zajączka, chroniąc się do Poznania. Zajęcie Krakowa przez wojska polskie ściągnęło go do miasta. Nieprzyjęty przez ks. Józefa Poniatowskiego, odpłacił mu K. o-strym i niesprawiedliwym memoryałem p. t. „Notice sur l’état actuel de Galicie“, napisanym dla Napoleona razem z gen. Zajączkiem, a wytykającym głównie nieprzygotowanie armii Księstwa do wypadków roku 1809. Dzięki Andrzejowi Horodyskiemu, referentowi cywil-no-wojskowemu przy boku ks. Józefa, dostał wówczas K. w swe ręce znowu sprawy Szkoły Głównej, i prowadził je, wydając pod firmą Horodyskiego t. zw. „Urządzenie Szkoły Głównej krakowskiej“, podpisane przez ks. Józefa w d. 2 grudnia r. 1809. Odtąd aż do grudnia r. 1810 Szkoła Główna zostawała pod dozorem K-a, który też zorganizował ją w tej formie , w jakiej istniała za Ks. Warszawskiego, a nawet już za Wolnego Miasta Krakowa. Niechęć Stanisława Potockiego ku K-i odsunęła go od spraw edukacyjnych księstwa. Po zaciętym zatargu rady Szkoły Gł. z Izbą Edukacyjną, radę w dn. 15 grudnia r. 1810 rozwiązano, organizacyę administracyjną K-a zmodyfikowano i Szkołę Główną poddano pod zwierzchnictwo TzbyEd-ej i specyalnego dozoru. — O s t a -tnie usiłowania i śmierć. Nawiązał K. stosunki ze Stan. Zamoyskim i gdy ten udaw ł się do Drezna dla przeprowadzenia tam żądań Galicyan przy ostatecznej organizacyi kraju, wygotował dla niego memoryał p. t. „Postrzeżenia nad ustawy konstytucyjną księstwa Warszawskiego“. Za pośrednictwem Zajączka starał się o zmianę usposobienia Napoleona względem siebie: przez biskupa krakowskiego A. Gawrońskiego usiłował zwrócić na siebie uwagę króla saskiego memoryałami o sytuacyi w Księstwie; w r. 1810 ubiegał się o dostanie się do zarządu edukacyi księstwa za pośrednictwem saskiego ministra spraw zagranicznych barona Senfft von Pilsach; liczył na to, że zostanie powołanym do deputacyi; mającej się w r. 1810 zająć reformą administracyi i skarbowości Księstwa: ale wszędzie doznał zawodu. Oddano mu tylko wieś Michałowice, i kanonię krakowską; Fryderyk August przyjmował go przychylnie w Krakowie i Dreźnie, nadał mu kustodyę sandomierską; lecz do pracy publicznej nie dopuścił go wcale. Wśród »ta-

rań o windykacyę majątku i pracy nad sprawami edukacyi, ożywiony i pracujący, mimo gorycz głęboką zawodu, umarł K. dn. 28 lutego r. 1812 w Warszawie, pełen wiary w zwycięstwo Francyi w zbliżającej się kamłpanii.— Sądy współczesnych o Kołjątaju, „Rewolucyaj£rajowa,^mówi Śniadecki, est jak owa bajeczna Circe, która swoich dowódców przeobraża albo w burzycielów porządku, gdy się nie uda, albo w bohaterów i zbawców, gdy swego dopnie“. K. doznał na sobie skutków tego w wypadkach r. 1794; niepowodzenie

już walki i agitacyi, rozwinąć zasoby swego talentu i stać się większym niż był dotąd. „Człowiek ten— mówi o K-u Niemcewicz — w kraju nie już upadającym, lecz w kraju, gdzie są jeszcze siły i sposoby, a wodza tylko potrzeba, w kraju takim, mówię, Kromwel albo Richelieu drugi“. „K.—pisze St. Wodzicki—gdyby był znalazł punkt oparcia przy mniej zachwianym tronie, niezawodnie byłby u nas odegrał rolę Richelieu“. Że nie było to przesadą, świadczą"' sądy cudzoziemców Biguona i Senffta, którzy poznali K-a już na samym

schyłku życia. Powodzenie pozwoliłoby było K-i w krótkim^czasie 'zyskać zapomnienie o wadach, które miał. Niestety, został K. zagarnięty „w odmęt popełnionego już błędu politycznego“ i mógł „wchodzić tylko dzielnie do gwałtownych lekarstw ratunku, mylić się i zawodzić, kiedy się prawie wszyscy mylili i zawodzili“ .Bibliografia Kołłątajowska. O p r a c o-wania: Śniadecki Jan „Żywotliteracki H. K-a“ (w „Żywotach uczonych Polaków“), wyd. Tu-

I'- *

mi

Fig. 125 Kołłątaj Hugo.

rzuciło na niego cień za silny, wyprowadziło na jaw główne jego wady: interesowość, war-cholstwo stronnicze; zapomniano natomiast o jego niezmordowanej pracowitości, energii, o jego jasnym umyśle, w powodzi narzekań i zarzutów po pogromie. Zapomniano o tem zbyt chętnie, że wady K-a były wadami dość zwy-kłemi u polityków początkujących. Były jednak i sądy spokojniejsze, i wtedy zwracano uwagę na to, czem mógłby się stać K., gdyby Państwo Polskie znajdowało się w warun- rowskiego, wyd. „Bibl. Mrówki“; Henryk Schmitt kach normalniejszych, któreby mu pozwoliły    „Pogląd na żywot i pisma ks. Hugona Kołłą-

na stanowisku pewniejszem, niewymagającein    taja“ (Lwów 1860); Waleryan Kalinka „Sejm

Siemieński

L.

Trz.

czteroletni“ tom. II str. 472 — 510 (Kraków 1895); Smoleński W. „Pisma“ (Kuźnica Kołłą-tajowska, Uwięzienie Kołłątaja); Wegner L. „Kołłątaj na posiedzeniu Rady Królewskiej w dn. 23 lipca“ (Poznań 1869). — Ko resp onde ncya i pamiętnik.

„Korespondencya Kołłątaja“ ; P. Kojsiewicz Listy w przedmiotach naukowych do Czackiego (1803 -1806); ks. Polkowski „Pamiętnik Kołłątaja (1802). —Ręko p i sy. Papiery Kołłątaja z r. 1775 — 1794 znajdują się w Moskwie przy metryce litewskiej; Papiery Kołłątaja z r. 1775 — 1812 w zbiorach F. Kojsiewicza (Akademia Umiejętności, Biblioteka Jagiellońska), A. Ho-rodyskiego (Ak. Umiejętności, Muz. Czartoryskich), ks. Polkowskiego (Arch. hr. Andrzeja Potockiego), Balińskiego (Bibl. Jagiellońska), Potockich (Arch. hr. Andrzeja Potockiego), Małachowskiego (Biblioteka ord. Krasińskich), i inne (oh. niżej Bibiogr. ogólna).

Kołłątaja wstęp krytyczny do historyi. — Kołłątaj, przebywając w Ołomuńcu, powziął myśl napisania wstępu krytycznego do historyi. „Obrałem—pisze on —ten gatunek pracy, jako mogący przynieść żądane roztargnienie, a przez trudne szperania pomódz jakkolwiek do zapomnienia marnie upływających godzin życia.... obrałem ją jak mniej niebezpieczną zabawę, gdyby przypadkiem mogła być dostrzeżoną od podejrzliwego oka nieludzkich dozorców“ (I, 89). Praca ta została wydana z rękopisu dopiero r. 1842 przez Ferdynanda Kojsiewicza w Krakowie pod tytułem: „Rozbiór krytyczny zasad historyi o początkach rodu ludzkiego“, w trzech tomach, a składa się z 6 rozpraw: 1-a „Obraz historyi początkowej“; 2-a „O potopach odkrytych ze śladami dziejów przyrodzenia dowiedzionych przez zgodne podania wszystkich ludów“; 3-a „O stanie ziemi i ludzi po potopie, o przyczynach cli zdziczałości, tudzież o teo-kracyi, którą obrali za pierwszą formę rządu ich zdziczałego życia“; 4-a „Przez jaki sposób zapełnić można dostrzeżoną w rozprawie III przerwę historyi początkowej tudzież jak dojść, któremu ludowi należy przyznać odnowienie i rozniesienie astronomii po dawnym świecie“; 5-a „O przeszkodach w postępie astronomii, o przyczynach wygórowania astrologii i o skutkach, które z takowej zmiany nastąpić musiały“; 6-a „Obraz historyi filozofii na Wschodzie od wczesnych jej początków, a w szczególności o układach kosmogonicznych i dogmatach teologicznych, na których zasadzało się prawodawstwo dawnych ludów“. J.stto tylko wstęp, po którym iść miała „historya przed historyą naszego narodu“, a K. w tern no wem dziele zamierzał mówić „o Scytach i narodach im przyległych, o Sarmatach i narodach około nich mieszkających, nakoniec o Słowianach“, i znowu to bodaj był ułomek jeszcze rozleg-lejszego pomysłu. „Przedsięwziąłem zebrać ważniejsze tylko wiadomości do łatwiejszego

zrozumienia historyi początkowej wszystkich narodów. Zbiór takowy wyobrażam sobie jak przysposobienie do sa me go dzieł a“. Ale dzieło to byłoby „nowością“, która „raziłaby oczy nawykłe do dawnego pojmowania sposobu“. Dlatego „należałoby czytających do niego przysposobić, aby razem nawykli do sposobu i porządku, bez którego trudno trafić do odkrycia prawdy... żeby sami zdawali się odkrywać te wypadki, które wynajdują i oczyszczają razem historyę początkową od wszelkich obcych dodatków“. Słowem, napisane sześć rozpraw krytycznych o historyi początków rodu ludzkiego tworzą jakby prolegomena krytyczne do historyi, a faktycznie są pierwszą w naszej literaturze naukowej próbą tego, co dzisiaj słynie pod nazwą „historyi kultury“, „socyologii“, „antropologii“,— dzieło K-a znajduje się na granicy wszystkich tych dziedzin. W budowie jego i w pomysłach czuć rozmach potężny i silną oryginalność, a zwłaszcza rękę organizatora, który potrzebuje budować coś z materyałów rzeczywistych, konkretnych. Inna rzecz, o ile K. wywiązał się zadawalająco ze swego zadania. Nauki przyrodnicze, a tern bardziej antropologiczne, były wtedy w kolebce, a ta o-koliczifość kładzie piętno swoje na pracę K-a. Działały przytem i inne czynniki: bądź co bądź K. nie panował nad wielu dziedzinami, z których czerpał materyał, za nadto zresztą ciążyła na nim tradycya ksiąg Mojżesza, nie tyle jako źródła religijnego, ile historycznego. To sprawiło, iż K. usiłował wykazać, że wiadomości zawarte u Mojżesza są wiarogodniejsze niż jakiekolwiek inne o początkach rodu ludzkiego. A zatem potop jest dla niego punktem wyjścia; od Noego, jego synów i czeladzi pochodzą ludy wszystkie, między innego lud Bohów v. Bogów, posługujący się mową słowiańską, bodaj najpierwszą na globie. Nawet w XVIII w. poglądy te raziłyby umysły kry-tyczniejsze. Ale w ten wątek zasadniczy K. wetkał mnóstwo uwag, które jedynie podziwem zdejmują. W rozprawie drugiej, gdzie roztrząsa dowody przekształceń na powierzchni globu, znajdują się ustępy, któremi K. wyprzedziło kilka dziesiątków lat geologów w. XIX. Dopiero Lyell ustalił w geologii pojęcie, że wszystkie przekształcenia na globie powstają drogą gromadzenia się powolnych zmian pod wpływem czynników, które i obecnie działają. A oto co mówi K.: „Przetwarzanie się powierzchownej skorupy kuli ziemskiej (które wywołało potop), to dzieło natury zbyt powolne i tak długiego wymagające czasu, nie zawisło bynajmniej od żadnego obcego lub nadzwyczajnego zdarzenia, lecz musi być skutkiem jednostajnego działania tychże przyczyn, które, przez środki zupełnie proste i zawsze jedne, usposabiać i przyśpieszać go zdołają; ...skutki z przyczynami muszą się łą-

L. K.

czyć i wiązać nawzajem: przyczyny od samego początku aż do końca powinny być jedne i równie dzielne, a skutki następują porządnym po sobie szeregiem, albo od tych samych muszą pochodzić przyczyn, albo jedne drugim służyć za przyczynę... nawzajem przyczyny usposabiające i przyśpieszające, rujnując, oczywiście, lądy teraźniejsze, służą za dobry wniosek, że podobnie rujnowane były i dawniejsze... lądy dawniejsze musiały od tych samych przyczyn zaginąć, od który ch i teraźniejsze kiedyś zaginą“. (I, 360 — 361). Przyczyny „usposabiające“ wciąż przekształcały lądy dawne, aż póki gwałtowna innego, ale przyrodzonego pochodzenia przyczyna nie „przyśpieszyła“ tego procesu i nie wywiązała nowego ukształcenia lądów i wód: było to przelanie—mniejsza na razie o przyczyny— wód półkuli południowej na północną: słowem, potok, przypominający późniejszą teoryę Ad-lićmara o kolejnych cyklach zalewania to jednej to drugiej półkuli, w zależności od nachylenia się osi ziemi. Takich myśli, niewątpli wie genialnych na owe czasy, możnaby więcej przytoczyć z pracy K-a. Zwłaszcza zaś uderza jedno: K. był dzieckiem w. XVIII, o-wej epoki, kiedy à priori budowano systemy etyczne i społeczne, prawom historycznym przeciwstawiano prawo przyrody, bardziej wierzono w konstrukcye „rozumu“ niż w doświadczenia fakty, ustrój zaś społeczny z „umowy“ wyprowadzano. W dziele K-a niema ani śladu całej tej metafizyki społecznej; duchem swoim przypomina ono raczej prace doby dzisiejszej, oparte na wywodach z faktów i hołdujące metodzie realnej, historycznej. „Zacznijmy bez oglądania się, kto nas potem poprawiać będzie; czas bowiem jest... aby ci, którzy pracują około nauk moralnych (społecznych), przestali wydobywać swe układy z domysłów; aby historya nastąpiła na miejsce bajek, domniemywali i wszelkich innych kosmogo-nicznych marzeń ; abyśmy się zgoła upewnili przez niezaprzeczone dowody, co można w tej mierze wiedzieć? lub czego napróżno dojść spodziewamy się kiedyś?“ (I, 85). W je-dnem miejscu K. zaznacza, ze „bez poprawy historyi początkowej poprawa umiejętności moralnych jest bardzo trudna, że nie powiem—niepodobna... bez niej umiejętności moralne muszą być owocem fałszywych przypuszczeń, czczych i odosobnionych maksym, a często nawet szkodliwych błędów, jako nie wydobyte z tej ogólnej sumy działań ludzkich, w których jedynie dostrzedz się daje, że we wszystkich, naszych sprawach nie można odłączyć działań rozumu od działań passyi“ (I 63). „Tylu filozofów, metafizyków i prawodawców mniemali, że w niedostatku historyi dość było spuścić się na sam rozum i za jego pomocą wpatrzyć się dobrze w przyrodzenie człowieka, a podług tego można było dojść całej historyi

o pierwszych jego początkach, przez jakie aż do dzisiejszego doszedł stanu... Cóż oni tym sposobem odkryć zdołali, czego wprzód w swej imaginacyi nie przypuścili?. Albowiem prawdy historyczne, nie będąc nigdy skutkiem spekulacyj metafizycznych, lecz albo działań człowieka albo działań przyrody, n i e mogą być żadnym innym sposobem odkryte, tylko przez cierpliwe dochodzenie działań ludzi i działań przyrody, a to w tych samych przypadkach, w jakich je wystawia historya. Bez tej jedynej pomocy filozof lub prawodawca, zajęty samą tylko imaginacyę, nie będzie nigdy w stanie poznać i zrozumieć prawdziwego położenia pierwszych ludzi, które ich do takich a nie innych działań skłonić mogło; nie będzie zdolny wyobrazić sobie ich potrzeb, passyj, nałogów, ani tembardziej przypadkowych okoliezności-jeżelijezechce wydobywać z własnego oświecenia, ze stanu teraz niej, szej społeczności, z praw i zwyczajów, pod któremiżyje, do których nawykł“ (I 63—65). Jak na koniec XVIII w., kiedy konstrukcye apriorystyczne przywodziły umiejętnościom moralnym, zapatrywania powyższe brzmią dziwnie. K. jest zwiastunem metod, które zaledwie w drugiej połowie w. XIX zapanują. K. obdarzony był niezmiernym zmysłem historycznym, na którym właśnie zbywało całej filozofii w. XVIII. Pojmował, iż jedynie rozbiór faktów zdoła dostarczyć oparcia dla umiejętności moralnych (społecznych) i że same te fakty należy rozpatrywać w porządku i powiązaniu rzeczy wistem, tj. w sposób historyczny. Warunki rzeczowe, w których człowiek przebywa, rozstrzygają o jego „passyach“ i jego umiejętnościach teoretycznych, te zaś o jego moralności i jego formach rządu. Temi swemi zapatrywaniami K. staje w rzędzie zwiastunów ewolucyonizmu historycznego, z natury rzeczy posiadającego zabarwienie przyrodnicze. Błądził, bo rozporządzał szczupłym materyałem faktycznym z winy poniekąd swego skromnego wykształcenia, poniekąd zaś za sprawą niskiego stanu ówczesnego nauki. Pod tym względem stał niżej epoki swojej. Ale co do pomysłu swoich prolegomenów krytycznych do historyi rodu ludzkiego, co do ducha metody swojej i poglądów zasadniczych o początku „moralności“, o przebiegu ewolucyi globu wyprzedził o kilka dziesiątków lat rówieśników swoich.

Bibliografia ogólna pism K-a. A) Pisma d rabowane: a) w y s z ł e za życia: (Estreicher XIX, 424 8,11409 — 10): 1) „Kazanie o gorliwości chrześcijańskiej, na dzień 8 Maia pamiątką męczeństwa S. Stanisława, Biskupa Krakowskiego, Imieninami J. K. Mci y dorocznym obchodzeniem postanowienia Orderu kawalerów S. Męczennika uroczysty, w Kościele św. Krzyża przez... powiedziane...“ (Warszawa

1776, dr. Dufour, 30 i 1 str. 8-o); 2) „Do Stanisława Małachowskiego, Ref. Kor., Marszałka Seymowego y konfederacyi jeneralney Anonyma listów kilku“ (Część I „O podźwignieniu sił kraiowycli...“ i Cz. II „O poprawie Rzplitej“ (Warszawa 1788; Cz. III, toż t-że 1789; „Post scriptum do noty listów Anonyma adres, do J. W. Imć Pana Małachowskiego... roku 1789“ b. m. dr. [Warszawa] 1789; Cz. IV ob. niżej;

3) „Prawo polityczne Narodu Polskiego, czyli układ Rządu Rzplitey. Proiekt w Trzeciey Części Listów do Stan. Małachowskiego... obiecany, a prześwietney deputacyi do układu przyszłego Rządu wyznaczoney podany, służący do Dzieła Listów rzeczonych za Cz. IV. Xięga

I...“ (Warsz. 1790, Groll, 60, XXXVII, 196 str., 8 knlb. 8-o; ksiąg dalszych nie było); 4) „Co się też to dzieie z nieszczęśliwą Ojczyzną naszą....“ (bezimiennie; Warszawa 1790, Groll, 56 str. 8-o; toż t. r. „Chełmno“); 5) „Uwagi nad pismem, które wyszło w Warszawie z druk. Dufourowskiey p. t. Seweryna Rzewuskiego, hetm. poi. koronnego, O sukcessyi Tronu w Polszczę“ (Warszawa 1790, Groll, 1 k., 125 str. 8-go min.; toż w przekładzie franc. „Observations...“ Warsz. 1791); 6) „Ostatnia przestroga dla Polski“ (bezimiennie; Warsz. 1790, Groll, 54 str. 8-o; przekład niem. „Letzte Warnung für Polen... mit d. Bildnisse Koéciuszko’s. „Mit Schriften d. Klosters Oliva“ 1794, 8-o);

- 7) „Ułożenie Sądów miejskich y Assesoryi, uchwalone prawem Seymu teraźniejszego, tudzież Ordynacya dla sądów miejskich Apella-cyjnych Wydziałów i Assesorskich koron., z mocy prawa przez Sąd Assesoryi Koronney ułożona. Cz. Pierwsza“ (dalszych niema; Warszawa 1791, Pijarzy, 2 k., 163 str. 8-o);    8)

Pisma pomniejsze: projekty, urządzenia, ustawy, mowy za delegacyi, wizytatorstwa i rek-torstwa wjAkademii (Szk. Głównej) Krakowskiej i dozoru nad szkołami akademickiemi w całej Rzplitej—w liczbie 9-u (Kraków 1777--83);

9)    Pisma pomniejsze: odpowiedzi od tronu, podania, projekty, mowy, listy na Wielkim Sejmie i podczas tego sejmu — w liczbie 10-u (Warszawa 1790—2; niektóre bezimiennie. Tu: „Od miast kor. i litewskich do N. P. i N. Rzecz. Skonfed. Stan.“ z podpisem Dekerta i delegatów z miast, 1790, 16 str. fol.; „Do prześwietney deputacyi dla ułożenia projektu konstytu-cyi rządu polskiego od seymu wyznaczonej“ bezim., 60 str. 8-o — przedr. w Małeckiego „Wybór mów staropolskich...“ Kraków 1860);

10)    „O ustanowieniu i upadku konstytucyi Pol-skiey 3-go Maia“ (wspólnie z Fr. Xaw. Dmochowskim i Ignacym Potockim. T. I: X str.,

1 k. 244 str.; T. II: 308 str. 8°; (Metz [Kraków] 1793, dr. May). Toż: (T. I: k. l.VI str. k. 1, 246 str.; T. II: k. 2, 308 str.; Lwów [Warszawa,‘*dr. ^Pijarzy] 1793, 8°). O współautorstwie K-a Estr. XV 254. Toż wyd. 2-e (3-e) (Fr. Sal. Dmochowski): T. I: VIII, 232 str. 1 k.; T. II

293 str., 1 k. Warszawa 1830 [1831] 8-o min.) Wyd. 3-e (księg. Luksemburska [Wł. Mickiewicz]), 6 t. Paryż 1868 16°; „Bibl. Ludowa“ zesz. 21 — 6). Przekład niemiecki, przez Lindego: „Vom Entstehen u. Untergange d. Konstitution vom 3-ten May“ b. m. dr. [Lipsk] 1793, 2 t.8°; 11) Uwagi nad teraźniejszenTpoło-żeniem tej części ziemi Polskiej, którą od pokoju tylżyckiego zaczęto zwać Księztwem War-szawskiem“ („Lipsk“ [Warszawa|1808, [1809] 222 str. 8°; wyd. 2-e Lipsk 1810, 148 i 110 str. 8° min.); 12) „Porządek fizyczno-moralny czyli nauka o należytościach i powinnościach człowieka, wydobytych z praw wiecznych, nieodmiennych i koniecznych przyrodzenia“ (T. I Kraków 1820,XIX, 220 str., 18 nlb. 8°,dalszych tomów nie było), ß) w y dane po ś mi e r c i: 13) „Pamiętnik o stanie duchowieństwa katolickiego polskiego i innych wyznań w połowie XVIII w.“ (wyd. J. K. Żupański; Poznań 1840, 8°); 14) „Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750 — 1763)“ (wyd. Edw. Raczyński; Poznań 1841,    12°; *Obraz

Polaków i Polski“ T. XI); 15) „Rozbiór krytyczny zasad historyi o początkach rodu ludzkiego“ (wyd. Ferd. Kojsiewicz; Kraków 1842, 3 t., mapa, 8°); 16) „Korrespondencya listowna z Tadeuszem Czackim, przedsięwzięta w celu urządzenia instytutów naukowych i pomnożenia oświecenia publicznego w gub. Woł., Pod. i Kijowskiej (wyd. F. Kojsiewicz; Kraków 1844, 4 t. 8-o);

17)    „Listy pisâne z emigracyi w r. 1792, 1793

1    1794“ (wyd. L. Siemieński; Poznań 1872,

2    t., 8-o; „Pamiętniki z XVIII w.“ t. XII);

18)    Listy nie objęte powyższemi wydawnictwami, testament, drobne rzuty myśli znajdują się w pismach o K-u i w czasopismach XIX w., głównie w dziele Schmitta (ob. wyżej). Testament ogłoszony osobno m. i. n. w „Korrespoden-cie Płockim“ ok. r. 1880.—y) Niewłaściwie przypisywane są K-i: 1) Fragment biblii targowickiej, przedruk wydany pod jego (X. H. K.) imieniem w Warszawie r. 1831; 2) przekład: Clery Jan Chrzciciel „Śmierć Ludwika XVI...“ (z francuskiego przez X. K. H.; Gniezno 1871, wyd. 3-e); 3) przekład Zajączka Józefa „Pamiętników albo historyi rewolucyi czyli powstania r. 1794“ (z franc. „Hist, de Pologne en 1794. par un témoin oculaire“; Poznań 1861, Żupański; „Pamiętniki z ośmna-stego wieku“ T. II); 4) Estreicher („Bibi.“ XV 252) pozwala domniemywać się rzeczywistego autora broszury umieszczonej pod nazwiskiem Dmochowskiego Fr. X., w Kołłątaju; wszakże poprzestaje na zastrzeżeniu, że D. może nie być jej autorem. B) Pisma o Ko tl ąt aj u. Prócz powyższych cenne wskazówki daje Estreicher 1 c. str. 428, tak co do piszących o K-u, jak i co do Mss. osoby i działalności jego dotyczących. Prócz wyżej już podanych zasługują jeszcze na przytoczenie: 1) Badeni Ignacy „Nekrolog dla H-a K-a, czytany na

Rzecz z archiwalnych źródeł zebrana...“ (Kraków 1864,    47 str. 8-o); 3) Nagrodzona

przez Ak. Umiejętności praca autora powyższego życiorysu, Wacława Tokarza, o K-u od upadku Rzplitej do zgonu; znajdująca się (1904 paźdz.) w druku.—Oszczercze pismo Al. L i-nowskiego przeciw K-i wyszło poraź pierwszy w r. 1795 u Grobla w Krakowie: „List do przyjaciela (był nim Majewski) odkrywający czynność K-a“; pod zmienionym nieco tytułem z ogólnym nagłówkiem „Przedruk rzadszych ma-teryałów do históryi polskiej od roku 1750“ (Wrocław 1846, Korn), już jakoby w wyd. 3-m: Estr. wszakże drugiego nie zua, zapisuje tylko tegoż Linowskiego „K. w rewolucyi Kościu-szkowej“ (Leszno, 1846 Günther 8-o). s-Kołmasz, Kołmasz, herb polski. Na tarczy mają być dwie podkowy, jedna nad drugą, barkami do góry, mieczem czy też krzyżem z góry przebite. Tak ten herb opisują zapiski sądowe średniowieczne, z których najstarsza sięga roku 1413, oraz Długosz w swej „Liber bene-ficiorum“, przypisując go dziedzicom wsi Czudzinowi-

Red.

pos. publ. Tow. N-go w d. 15 lipca roku 1807, jako dniu obchodzonej rocznicy założenia Akad. Krakowskiej“ (Kraków, 47 str. 8-o; odb. z Rocz. T. N. krak.“ T. IV); 2) Mecherzyński Karol „O reformie Ak. Krak. w r. 1780 przez K-a.

ll

Fig. 126. Kołmasz (herb)

ce w woj. Krakowskiem. Znajduje się on nadto na pieczęci Grzegorza, proboszcza szkalmie-skiego, z roku 1234-go, tudzież na pieczęciach z XIV w. niewiadomych szlachciców w archiwum Cystersów w Mogile i w archiwum pro-wincyonalnem we Wrocławiu. Autorom naszym heraldycznym zgoła nie jest znany. Po-, dług zapisek sądowych średniowiecznych, dotychczas ujawnionych, używały go rody Czu-dzinowskich, Kołomaszów, Strzeleckich i Wasz-lińskich, nadto w zbiorach ś. p. Jakóba Giejsz-tora pieczęć z tym herbem znajduje się na autografie z r. 1591 ziemianina litewskiego-Jana Daniłowicza-Pokorszeńskiego. Źródła: Ulanowski „Inscriptiones clenodiales“; Piekosiń-ski „Heraldyka polska Wieków Średnich“. IJ-Kołnierz (Colners w dokumencie z r. 1394, k oller z u Helcia „Star. prawa zabytki“ II, 805), wyraz zaczerpnięty przez . nas albo wprost z łaciny średniowiecznej (coli ar km), albo za pośrednictwem Niemiec (k o 11 e r). Dzieje K-a. są dość urozmaicone: to z samodzielnego stroju na szyję zamieniał się w część składową innych szat, to znowu z naturalnego zakończenia ich przekształcał się w taki strój samodzielny na szyję, ten zaś wydawał z siebie peleryny itd. Oba te pasma przekształceń istnieją nieraz współrzędnie i wikłają się ze sobą, z wyjątkiem okresów wcześniejszych

kultury, kiedy K. wyłonił się niewątpliwie ze stroju na szyję, posiadającego byt zgoła niezależny. O tych przekształceniach świadczą znaczenia, jakie ma wyraz ko lar w języku czeskim: „halstuch“, „kołnierz“, „sukmana“ — a więc od stroju na szyję aż do sukmany! Koller, względnie g o 11 e r, niemiecki przechodził inne koleje: jak wskazuje źródłosłów, ku końcowi w. XVI jest strojem zapinanym z przodu na guziki a pokrywającym szyję, piersi i górną część karku, z biegiem zaś czasu przechodzi u kobiet w rodzaj peleryny. Ten sam los spotyka zwyczajny kołnierz u koszuli, t. zw. Hals krage ii: wązki, dający się układać w kryzy, zrobiony z delikatniejszego płótna, około r. 1550 wyodrębnia się w Niemczech od koszuli, rośnie w szerokość, jako strój odrębuy, i wreszcie wydaje z siebie kryzy (ob.J, które wyrastają aż na sławne M Uhle nsteinkrag en (kołnierze w rodzaju kamieni młyńskich). Ku schyłkowi w. XVI wśród kół mieszczańskich w Niemczech ukazują się u koszul kołnierze wykładane, gładkie, niekiedy ozdobione koronkami, które panowały w ciągu paru wieków i w formie zmienionej są jeszcze obecnie używane. W ogóle kołnierz jest tą częścią ubioru, która liczniejszym niż inne podlegała zmianom, a to pod wpływem mód. Bywały epoki, kiedy cały dowcip mody wysilał się na to, ażeby kołnierze urozmaicać: za czasów wojny trzydziestoletniej Tilly nosi kryzę, Wallenstein—bardzo szeroki, gładki, wykładany K., Bernard ks. sasko-wejmarski i Gu-¹ staw Adolf—wykładany, ale ozdobiony koronkami, Pappenheim — wycinany itd. Dopiero rewolucya francuska, a raczej przełom, który z ukazaniem się industryalizmu nowoczesnego objął wszystkie sfery życia i uprościł zwyczaje, a w tej liczbie ubiory, odjął K-owi dawną jego rozmaitość i przepych. U nas K. pierwotnie znaczył przyszywkę u sukni pod szyją, który z tyłu na plecy spadał. Takie K-rze mieli przodkowie nasi u dołu futrem podbitych. Za Zygmunta III Szymon Starowolski narzeka na ich strojność i kosztowność. Pisarze współcześni powstają na ich niepomierność, nie widzą czy délia przy kołnierzu, czy kołnierz przy delii ma zostać.

Koło. Linią kołową nazywamy linię krzywą, którą opisuje na płaszczyźnie jeden koniec odcinka prostoliniowego długości niezmiennej, gdy drugi jego koniec pozostaje w punkcie stałym płaszczyzny. Linia kołowa zamknięta nazywa się okręgiem koła; część płaszczyzny, ograniczona przez nią, nazywa się k o-łem; przez skrócenie nazywamy często kV ł e m także linię krzywą, t. j. okrąg koła. Punkt stały płaszczyzny, od którego wszystkie punkty okręgu są w równej odległości, nazywa się środkiem koła, każdy odcinek prostoliniowy łączący środek z punktem okręgu nazywa się promieniem koła. Wszystkie promie-

nie koła są równej długości. Własnościami tonmić tubylcom budowę domu europejskiego“, koła i okręgu koła zajmuje się geometrya ele- (W o od: „History of the Man“). K. jest prze-mentarna. Długość okręgu koła, o promieniu r, wynosi 2tc r, pole całkowite koła wynosi :z r z jest to liczba wyrażająca stosunek stały długości okręgu do jego średnicy i równa się 3, 1 415 926 . . . (przybliżenie

dewszystkiem najstosowniejszą formą dla gromady obradującej dopóty, póki obrady odbywają się pod otwartem niebem. U Australczyków, u indyan Ameryki, mężczyźni nieodzownie tworzą w takim wypadku koło, a raczej parę kół: w pośrodku siedzi starszyzna, otacza ją ogół wojowników dojrzałych, wreszczie pierścień zewnętrzny tworzą młodzieńcy, którzy są już dopuszczeni do obrad, ale nie mają prawa zabierać głosu. Ślady takiej organizacyi przetrwały u nas w wyrażeuiach: „koło rycerskie“ (ob. niżej) „koło duchowne“ (ob.) „koło cho-rągiewne“ (co do tego, ob. szczegóły u Kitowi c z a). Tak samo obóz w okresie pierwotnym posiadał kształty koła. W pracach J. Owen Dorsey’a o ustroju Indyan Ameryki północnej można znaleźć rysunki takiego rozmieszczenia plemieńców: obóz tworzy doskonałe K., w którem znajduje się w jednem miejscu wejście; jeśli od wejścia wytknąć prostą linię przez środek K-a, to po jednej stronie tej linii siedzą rody jednej fratryi, po drugiej—drugiej ;jplemiona czerwonoskóre rozpadają się zawsze na dwie fratrye, a podział ten jest prawdopodobnie wytworem rozkładania się plemienia kołem (zresztą i ludy australskie w większości wypadków rozpadają się na dwie fratrye). Przy przejściu plemienia do osiadłego trybu życia obóz przekształcał się w stałą osadę, która również często hołdowała zasadzie K-a. U Czuanów są osady, liczące po kilkanaście tysięcy mieszkańców, a składające się z kilku kół współśrodkowych. Prawdopodobnie z czasów pierwotnych pochodzą tak zw. w s i okrągłe Słowian połabskich. Może w związku z tym pozostają nazwy niektórych naszych wsi i miasteczek (Koło, Kołowa i in.). K. zniknęło jako organizacya gromady z jednej strony za sprawą wzrostu złożoności życia społecznego i ukazania się rozwiniętego podłoża rzeczowego, z drugiej zaś pod działaniem różnicowania się ludu na warstwy. Co do o-statniego punktu, warto przypomnieć podpisywanie się majtków angielskich pod protestami w ten sposób, iż podpisy tworzą koło — wszyscy są równi pod względem odpowiedzialności, a żaden nie odgrywa roli inicyatora.

Koło W Polsce. Termin K. początkowo służy do oznaczenia zgromadzenia wojennego rycerstwa polskiego, i właśnie dlatego K. było miejscem powstawania niejednokrotnie ustaw i uchwał, obowiązujących powszechnie. Jedna z pierwszych wzmianek o K-e wiąże się z przywilejem czerwińskim z r. 1422, który został udzielony „in colo campest r i stationum excrci-tuum“ (Jus Po łonie um, 223). Charakter przywileju i okoliczności towarzyszące jego powstaniu pozwalają przypuszczać, że colo

22

z=

W geometry i analitycznej okrąg koła jest linią stopnia drugiego (szczególny przypadek linii stożkowej), tj. wyraża się w spółrzędnych Descartes’a równaniem stopnia drugiego. Równanie to w układzie spółrzędnych prostokątnych przechodzących przez środek koła jest postacią:

#²-|-)l²—r²

s. o.

Koło (i ntropol.) wokresie pierwotnym.

Jak posuwanie się łańcuchem („gęsiego“) jest w okresie pierwotnym zasadą podczas wypraw (wojennych itd.), tak samo koło obowiązuje w zabawach, obradach i odpoczynku, jako najodpowiedniejsza chwilowa organizacya gromady. Wypływa to z właściwości geometrycznych tej figury: pozwala ona bowiem osię-gnąć największe rezultaty przy najmniejszym wysiłku (np. podczas obrad głos mówcy dochodzi wtedy najłacniej do każdego z uczestników).

W życiu potocznem K. tworzy się żywiołowo, ilekroć ktoś opowiada cokolwiek gromadzie lub obwieszcza, albo kiedy tłum przypatruje się jakiemuś zdarzeniu itd. A nawet, choć postęp podłoża rzeczowego uniemożliwił stosowanie tej żywiołowej formy organizacyjnej, mowa jednak świadczy o tern, że z niej wypłynęły kształty dzisiejsze gromady. Starczy przytoczyć terminy „kółko“, „krużok“, „cercie“, u-żywane na oznaczenie różnych organizacyj społecznych, a w dalszym ciągu terminy „o-krąg“, „Kreis“, „okolica“ służące do oznaczania jednostek organizacyi terytoryalnej (ob.

„społeczeństw o terytoryal ne “).

I, K.

Kształty owe K-a panują niekiedy wszechwładnie nad umysłami danego szczepu, np. u plemion kafryjskich i czuańskich. „Widza uderza zwłaszcza ta okoliczność, że wszystkie chaty są o-krągłe. Rzecz godna uwagi, że Kafr zdaje się jakby nie umiał wytknąć linii prostej: budując chatę lub ogrodzenie, zawsze bierze K. za wzór. Wstręt do placów czworobocznych lub do ogrodzenia w linii prostej dochodzi niekiedy do śmieszności. U Europejczyków dzieje się odwrotnie. Kolonista, jeśli chce ogrodzić lub otoczyć ostrokołem posiadłość ziemską, nieodzownie trzyma się wzorów prostych. Uważałby siebie za skrępowanego, gdyby zmuszono go budować ogrodzenie w kształcie K-a; tymczasem Kafr byłby w niemałym kłopocie, gdyby wypadło mu wznieść budynek czworokątny. Jeden z moich przyjaciół, który podróżował wśród Kafrów i zwiedzał osady, gdzie mieszkańcy nigdy nie oglądali budynków euro- ' campestre oznaczało wojenne zebranie rycer-pejskich, opowiadał, iż ledwie zdołał uprzy- stwa, dążącego do wprowadzenia nowych norm.

Wielka Encykl. Powsz, llustr. Zeszyt 292b Tom XXXVI

Rod

I,. K.

Miasto opasane

Je-

Z biegiem czasu K. przetwarza się w pojęciu ówczesnem: jest wszelkiego rodzaju zebraniem szlachty; nawet na sejmikach obecna szlachta tworzy takie gremium (Jau Świętochowski, referendarz kor., starosta krośnieński, jest marszałkiem koła rycerskiego na sejmiku elekcyi deputackiej w Wiszni w początku XVII w.; Łoziński „Prawem i lewem“ 388). Stopniowo odbywa się dalsze przekształcanie pojęcia K-a; termin ten prawie wyłącznie stosują do zgromadzenia podczas elekcyj królewskich, przy-czem nie należy zapominać, iż zachowały się pierwotne zasady wojenne. Sejm elekcyjny był właściwie przeniesieniem w jedno miejsce wszystkich sejmików, które razem tworzyły również pospolite ruszenie. Oprócz przedstawicieli sejmików na zjazd mogła się zjawiać i wszystka szlachta viritini. Zebranie odbywało się w miejscu, otoczonem fosą i wałem, a mającem w trzech miejscach wrota dla Wielkopolski, Małopolski i Litwy (ob. K o ło, wieś). Miejsce to zwało się k o ł e m (rota equestris), za niem zbierali się posłowie od sejmików, którzy również w swej całości zwali się K-em. Dla senatorów wznoszono szopę, a reszta szlachty stawała na około obozem wojennym, podzielona na województwa. Posłowie prowadzili prawidłowe obrady, stąd K. elekcyjne zupełnie słusznie należałoby nazwać sejmem (comitium), jak twierdzi L e ng-nich („Jus publicum regni Poloniae“ 1752, I, 102). W razie zgody senatorów i posłów na kandydata, wszyscy schodzili się i ogłaszali rezultat, a wówczas pozostała szlachta zwartym zastępem otaczała „Koło“. W razie niezadowolenia posłowie usuwali się z K-a, np. Marcin Zamoyski podczas obioru Michała Wisznio-wieckiego.—Dzięki takiemu stosunkowi pomiędzy K-em właśeiwem, a sejmem, poczęto i do sejmu stosować ten termin, jak również przeniesiono go i na senatorów. Uwydatnia się to nietylko w uchwałach, zapadłych na sejmach elekcyjnych (np. w 1587 „Vol. leg“. II, 1080, 1083, 1084), ale również i w zwykłych warunkach życia politycznego (np. uniwersał poborowy w r. 1618 podpisuje marszałek Kola rycerskiego, Wiesiołowski, „Vol. leg.“ III, 348). Zaś w wieku XVIII zwyczaj ten już zupełnie ustalił się; powołując się na uchwałę konsty-tucyi lat poprzednich inwentarz do „Vol. leg.“pod wyr. E1 e k c y a głosi: „a ktoby komu lub w ciąg-gnieniu lub na miejscu sub acta electionis civi-lem vel criminalem ińjuriam uczynił, na to ma być compońtium judicium, to jest 3 deputatów z senatu, a z koła rycerskiego: 4 z Wielkopolski, 4 z Małopolski i 4 z Wielk. ks. Litewskiego“. Na K. więc zapatrywano się poniekąd, jakgdyby na całość prawną, określoną, posiadającą należne sobie stanowisko. — Ob. Karjejew „Zarys historyczny sejmu polskiego“. Istnieje bezimiennego autora opis Koła elekcyjnego na Woli z końca wieku

M. Kali.

Koło duchowne w Polsce. Jeśli w sprawie, toczącej się pomiędzy osobą duchowną a świecką zasiadał komplet z sześciu deputatów świeckich i sześciu duchownych, to deputacyę duchowieństwa zwano „K-em duchow-nem“; nazywano taki ogół deputatów duchownych w trybunale.

Koło, taniec obrzędowy weselny. Druchny na wieńczy nach robią koło przed starostą, i ten dostojnik idzie w taniec z niemi. K. posiada początkowo takt poloneza, potem przechodzi w obertasa. (Kolberg „Lubelskie“ 1, 193).

1    w Przemyskiem istnieje „taniec wolny, zwany koło“ (Kolberg „Przemyskie“ 112).

Koło, wieś pod Warszawą (na dawnem polu elekcyjnem), gmina Czyste, parafia Wola, leży wzdłuż traktu, idącego z Warszawy do Babic i Sochaczewa. Zaczyna się K. tuż przy wale miejskim od rogu ul. Młynarskiej i cmentarza ewangelickiego, graniczy z przedmieściem Wola i polami wojskowemi pod Powązkami. Obecnie cały obszar zajmują osady i ogrody; około

2    000 mieszk.; przez środek wsi przechodzi kolej obwodowa. K. należało do dóbrCzyste. „Sł.Geog.“.

Koło, miasto powiatowe w gub. Kaliskiej, nad rz. Wartą, połączone drogami bitemi z Kaliszem, Kutnem, Koninem i Słupcą; około 11 000 m-szk. (70°/₀ żydów); fabryki fajansu i porcelany, narzędzi rolniczych, palonych kości, wyrobów wełnianych i bawełnianych, tasiemek; młyn wodny, browar; handel głównie wełną, zbożem i drzewem; murowany parafialny kościół katolicki, dom modlitwy dla ewangelików, 2 murowane bożnice, dom schronienia dla starców i kalek; miejska szkoła 2-klasowa, pen-sya żeńska 4-klasowa, 6-klasowa szkoła handlowa prywatna z prawami rządowemi; urząd powiatowy, magistrat, sąd pokoju, zjazd sędziów pokoju, wydział hypoteczny; stacya po-cztowo-telegraficzna; straż ogniowa; czytelnia publiczna; ogród spacerowy. W r. 1362 Kazimierz W. dał Janowi Henrykowi, wójtowi z Warty, przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskiem, Jan Henryk zaś został dożywotnim wójtem za opłatą jednorazową 60 grzywien groszy praskich, zostało murem, a poza jego obrębem, śród mokradeł nad Wartą, wzniesiono, na usypanein wzgórzu, zamek obronny, z którego dziś jeno zwaliska murów zewnętrznych pozostały. Staraniem tegoż wójta Jana Henryka stanął w r. 1390 na rynku ratusz, istniejący dotąd (mieści się w nim magistrat), przez częste jednak przebudowania zmieniony; jedna tylko wieża, stojąca z boku, nosi cechy starożytności, dnocześnie z ratuszem rozpoczęto budowę kościoła (ze składek), któr^, ukończony w r. 1405, poświęcony został pod wezw. św. Krzyża (ostatnio w r. 1873 restaurowany). Budowa ta przypomina krzyżackie świątynie ostrołukowe, nieo-tynkowana. W r. 1456 Jan Hincza z Rogowa, starosta Kolski, kasztelan Sandomierski, wzniósł

tu kościół i klasztor bernardynów, odbudowany z gruntu w r. 1773. Miasto zaludniało się szybko i wzrastało w zamożność, dzięki częstym i licznym zgromadzeniom szlachty, w których nierzadko uczestniczyli i królowie. Odbywały się tutaj stale sejmiki generalne województw wielkopolskich; i popisy pospolitego ruszenia. Na początku XVI w. K. posiadała już liczne cechy rzemieślnicze.-—Kolski powiat w gub. Kaliskiej utworzony został w r.

wskutek niszczenia lasów. Nadzwyczaj żyzna gleba, oraz obfitość łąk nadrzecznych sprzyjają rozwojowi rolnictwa. Przemysł słabo rozwinięty wskutek braku dróg komunikacyjnych, oraz większych miast. Rzeka Warta, z powodu nieuregulowanego koryta, a przezHo utrudnionej żeglugi, niewiele przysparza korzyści. W stosunku do obszaru i zaludnienia powiatu dróg bitych jest za mało. Pow. Kolski liczy około 100 000 mieszk. — „Słów. Geogr.“

Koło (procedura karna), rodzaj kary nader rozpowszechnionej zarówno w procesie inkwizycyj-nym (ob. Tortury), jak i przy wykonaniu kary śmierci. Mitologia grecka przechowała wspomnienie o Ixyonie, przytwierdzonym do koła ruchomego za .pomocąfwężów. Zazwyczaj karano niewolników kładąc ich na koło (tpo^óy) w celu wykonania kary chłosty. U Rzymian posługiwano się kołem w celu gniecenia ciała skazanego aż do śmierci. W tym celu używano szerokich i ciężkich kół, przypominających raczej beczki. Wciągano je na pagórki albo wysokie góry, przytwierdzano nagie ciało skazanego i staczano po ■ pochyłości na dół. W innych wypadkach używano kół węższych, nabitych gwoździami, kolcami itd.; przywiązywano do nich skazańca w ten sposób, aby kolce głęboko zanurzały się w ciele, poczem toczono koło po ziemi, aż skazany oddawał ostatnie tchnienie; ażeby powiększyć cierpienia dręczonego, sypano po drodze, po której toczyło się koło, gwoździe, kolce itp. Wreszcie umocowywano koło na linach i toczono je po nich nad ziemią, usianą nożami i ostremi gwoździami, tak blisko, że ciało skazanego musiało być rozszarpane na kawały. Podczas tej męczarni bito jeszcze skazanego rózgami albo batogami.

Hr.

1867 z 7-miu gmin dawnego pow. Konińskiego, 5-ciu gmin Łęczyckiego i 2-cli gmin Włocławskiego; graniczy od płn. z pow. Nieszaw-skim i Włocławskim, od wsch. z Włocławskim,

Kutnowskim i Łęczyckim, od płd. z Tureckim, od zach. z Konińskim i w małej części ze Słupeckim; zajmuje 23.43 mil płn. część powiatu przedstawia wyżynę, wznoszącą się średnio na 350 —430 stóp nad p. m., czworokąt między Kołem, Kłodawą, Babiakiem i Izbicą ma średnio na 400—430 stóp imd p. m. W zagłębieniach tej wyżyny istnieją liczne wielkich rozmiarów jeziora i mokre wązkie doliny, będące dnem wyschłych jezior dawniejszych.

licy Koła. Część wschodnia płd. połowy powiatu przedstawia równinę ze średniem wzniesieniem 400 st. nadp. m., pozbawioną jezior i dolin błotnych. Główna rzeka pow. K-go, Warta, two-■ rzy obszerną dolinę, pokrytą żyznemi łąkami. Wstąpiwszy w granice powiatu pod Kozubo-wem, Warta płynie prosto w kierunku płn.-zach. i pod Kołem zawraca ku zachodowi, utworzywszy obszerną błotną nizinę w okolicy Koła, około 12 wiorst długą i do 7 w. szeroką. Powstała ona wskutek zbiegu dolin kilku większych rzek, wpadających w tein miejscu do Warty, jak: Ner (pod Rzuchowem i Dobrowem, dwiema odnogami), Rgilówka (w pobliżu Skobielic), Wiercica (pod Ocliłem), oraz kilka pomniejszych. Jeziora skupione są przeważnie między Sompolnem, Izbicą, Babiakiem i Brdowem. Prócz wymienionych ważniejsze jeziora: Mąkol-skie (między Sompolnem a Babiakiem), Długie, Modzerowskie (równoległe z Brdowskiem, na wsch. od Brdowa), Komorowskie (na płd.-wsch. od Izbicy). Obfitość wód zmniejsza się ciągle

Jeziora obecne to zaledwie szczątki wielkich zbiorników wody, które pokrywały ongi tę okolicę i tworzyły rozległą sieć dróg wodnych, dzięki którym strony te już wcześnie bardzo się zaludniły. Wrycięcie lasów i kultura rolna obniżyły poziom wód. Jezioro Brdowskie zostawiło ślad swych granic w rozległych mokradłach, ciągnących się kilka wiorst ku północy. Jezioro Lubstowskie tworzyło jedno z ogniw, łączących bezpośrednio Gopło z Wartą. Część zachodnia płd. połowy powiatu, między Dąbrowicami, Kościelcem, Władysławowem (pow. Koniński) a Brudzewem, jest lesistą, wzgórkowatą wyniosłością, sięgającą 500 z górą ! Był to tedy jeden z najokrutniejszych środków stóp n. p. m., £gdy tymczasem okolica przylegająca pozbawiania życia. Stosowano go często do do doliny Warty ma tylko 280—300 stóp w oko- chrześcian. W Niemczech, Francyi, Belgii,

Austryi, Rosyi i Polsce stosowano koło w różnych wypadkach. Znane było już za czasów Ludwika Pobożnego (814). Rot hem w pracy o „Procesie karnym“ (Peinlicher Process) o-głoszonej r. 1748, mówi o karze koła: „Cech stelmachów przygotowuje dwa koła bez żelaznych obręczy, tak tylko, aby szprychy trzymały się w piaście. Po tym dopiero cech kowali dorabia części żelazne. Jedno koło musi być większe. Przytwierdza się je do słupa u góry i wplata skazanego. Kładzie się grzesznika na ziemię na twarz; pod szyję podkłada się mu kawał drzewa szeroki od spodu a zaostrzony od góry (nazwany „Stock“) i tłucze kołem po plecach; potem odwraca go się twarzą do góry i bije kołem po piersiach, po ramionach i po nogach, aby je skuteczniej pogruchotać, podkłada się pod ręce i nogi drewna szerokie od spodu a zaostrzone od góry i bije kołem w te właśnie miejsca rąk i nóg, które bezpośrednio przylegają do podkładek drewnianych. Wreszcie tak pogruchotane ciało

wplata się w większe koło.—W niektórych | We Francyi jeszcze w XVIII st. zaliczano miejscowościach przywiązuje się skazanego do j śmierć przez K. do pięciu rodzajów kary śmierci słupa grubym postronkiem i gdy kat zaczyna j {peines capitales). Spotykała kara ta rabusiów na tłuc go kołem po piersiach, jego pomocnik ciągnie za postronek i dusi skazanego na śmierć.“ Zdarzało się atoli, że skazani po dokonaniu bicia kołem żyli jeszcze czas jakiś wplecieni do niego. Miało się zdarzyć w Berg-kessel r. 1581, że pogruchotany kołem żył do dziesiątego dnia; przedłużano jego męki z dnia na dzień, karmiąc go obficie i mocnemi pojąc

drogach publicznych, zabójców podstępnych, oraz w niektórych wypadkach przestępców tytułu obrazy majestatu. Przy wykonywaniu kładziono skazanego twarzą „do nieba“ na krzyżu św. Andrzeja, ręce i nogi spoczywały na ostro wy-heblowanycłi podporach, tak, aby kał, uderzając w nie młotem, mógł skuteczniej ciało gru-chotać. Im dłużej męczył się skazany, tein

tano ciało w K. w ten sposób, że nogi spotykały się z głową. J. de Maistre opowiadał: „torturowany żyje jeszcze dni kilka: głowa jego opadała ku ziemi, a z szeroko rozwartych ust płynie coraz słabiej i słabiej wołanie śmierci“ („Soirées deSt. Petersbourg“). Często duszono skazanych podczas operacyi. Chwila zaduszenia była ściśle określoną w wyroku trybunału. Nakazywano, aby następowała po pierwszem uderzeniu, po drugiem, po kilku, po ostatniem, albo wreszcie wtedy, gdy skazany męczył się, ale nie umarł jeszcze wpleciony w K. Pewien pisarz francuski twierdził, że sędziowie z jednej kary śmierci czynią w ten sposób kilka i postępują jak malarz, który, posiadając jeden tylko kolor, stara się z niego wydobyć wszelkie odcienie. Chwila ta nigdy z góry nie była wiadoma skazanemu; określano ją w tajnym dopisku do wyroku (retentum). Słynne, genialnem piórem Voltaire’a rozsławione męki Jana Calas’a odbyły się w Tuluzie d. 10 marca 1762 i w całej grozie odsłoniły okrucieństwo procedury. Wyrok opiewał, że „w koszuli, z odkrytą głową będzie wyprowadzony na plac św. Jerzego, poddany mękom przez K., następnie wpleciony w K. żyć będzie tak długo, póki to miłem będzie Bogu“. Protokuł tortury, przedrukowany przez Coque rei’a, świadczy, że Calas pomimo męki niewzruszenie stał przy przekonaniu o niewinności swojej. Przy każdem uderzeniu K-em wydawał tylko jeden krzyk rozpaczy. Gdy kat zaczął wplatać w K. strzaskane członki, jeden z dwu Dominikanów, którzy z Calasem razem wstąpili byli na szafot, o. Bourges, starał się wydobyć z niego przyznanie. Calas odpowiedział, że zasmuca go, iż i on wierzy w jego winę. Dwie godziny trwały męki skazanego, gdy kat przystąpił do operacyi zaduszenia wskazanej przez wyrok par-

trunkami. W tym sensie rozumiemy I) ö p 1 e- | większą sławę zdobywał kat. Następnie wpla-r u s a (1697), gdy uważa skazanemu za wielką łaskę, gdy „kładą go na ziemi twarzą do ziemi, wyostrzone drewno wtykają mu między zęby i, bijąc kołem po karku rozrywają natychmiastowo usta, łamią szyję, klatkę piersiową, żebra; kończy życie po krótkiej chwili; w innym wypadku cierpienia jego są większe, żyje dłużej, aż wreszcie serce ma strzaskane i pogruchotany żyć przestaje.“ Nakazywano niekiedy (Haberlin „Analecta medii aevi“ 1764) katom, aby „skazańców, którzy pomimo połamanych rąk i nóg, rozdartych pleców i połamanych żeber, pomimo wplecenia w koło, żyć nie przestawali, po dokonanych procedurach kołowych wieszano na szubienicy“. Stosowano karę śmierci przez wplecenie w K. względem włóczęgów, rozbójników, złodziei, którzy dopuszczali się kradzieży koni i wołów z jarzma („Saskie prawo ziemskie“ art. 13). „Constitutio criminalis Carolina“

(1532) orzeka w art. 130: „item wer jemandt durch gifft oder venen am leip oder lebenn beschedigt, ist es ein mannsbild, der soll einem furgesetzten morder gleich, mit dem Rade zum tod gestrafft werden...“ a w art. 137: „nach gewohnheit etlicher gegennt werden die fur-setzlichen Morder und die unersetzlichen tod-schleger einander gleich mit dem Radt gericlit..“

Kobiety wyłączone są z pod kary przez koło; zamiast niej przeznacza im prawodawca utopienie albo inny rodzaj śmierci, a w Szwecyi — nawet przy najcięższem przestępstwie, ojco-bójstwie, grozi kamienowaniem. Znamionuje to już postęp, albowiem dawniejsze, poprzedzające „Karolinę“ ustawy karne, nie czyniły różnicy pomiędzy mężczyzną a kobietą.

Dawid de Beaudrique, prosił go, aby przyznał się do winy, Calas nic nie odpowiedział, jeno odwrócił głowę — kat pociągnął za sznur i Calas żyć przestał.—U nas używano dwu przyrządów: jeden był srogi, drugi łagodny. Wspominają o niem prawa miejskie, co wskazuje na pochodzenie tortury. Szc z erb i cz mówi: „Gdyby prawo skazało kogo w K. wpleść...“ Używano też K-a, jako kary infamii: „któryby towarzysz się ważył pożyczyć komu konia, sie-

„Theresiana“ (kodeks karny Maryi Teresy 1768 r.) przewiduje karę przez K. dla ojco-, dziecio- i żonobójców (a. 86), a także za zabójstwo dokonane na drodze publicznej albo w u- lamentu tuluskiego. Wtedy drugi Dominikanin kryciu, albo dla trucicieli, dla Żydów, porywających dzieci chrześciańskie, albo dla sprzedających chrześcian Żydom, Turkom i poganom (a. 98). W celu odstraszenia ludności umieszczano głowę albo ramię uśmierconego na K-e i wystawiano na pokaz publiczny. Był to przy-tem rodzaj hańby po śmierci. Sadzano na K. krzywoprzysiężców, związywano im podniesione do góry palce, jak gdyby do przysięgi, i obracano w koło na pośmiewisko gawiedzi.

s. r.

!.. K.

IW

smm

Koło południkowe ob. Południk i L u-neta południków a.

Kołobrzeg, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem pas czerwony z brzegami srebr-nemi, ukośnie w prawo położony; na nim trzy róże srebrne. Z prawej strony pasa u góry łabędź biały, z lewej u dołu wieża morska na skale. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie: czerwone, białe i błękitne. Nadany Juliuszowi Kolbergowi, profesorowi uniwersytetu warszawskiego, w dn. 18 sierpnia r. 1826 przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego.—Ź r ó -

i>.

clzeniem na K-e ma być karan“ (Volum, leg. II, 1698). Zresztą ob. „Tortury“, tam też ilustracya „koła“.—Bi bli o graf i a: Qua nt er

R. „Die Leibes-und Lebensstrafen bei allen Völkern und zu allen Zeiten“ (Drezno 1902); Kohler und Scheel „Die Carolina und ihre Vorgängerinnen“ (1901, tomy 1 i II); Esmein „Histoire de la procédure criminelle en France“ (1882); E. Hertz „Voltaire und die französische Strafrechtspflege im achtzehnten Jahrhundert“ (1887); Pastoret „Des lois pénales“ (1790); Ser van „Apologie de la Bastille“; Coquerel „Jean Calas et sa famille, Etude historique d’après les documents originaux“ (wyd. 2-e).

Koło w symbolice religijnej. K. w symbolice religijnej pozostaje przedewszystkiem w związku z kultem słońca. Jest to rzecz zgoła naturalna, wypływająca z pojęć o budowie tego ciała. Okrągły kształt słońca nasunął u-inysłowi pierwotnemu pomysły odpowiednie. Słońce jest tarczą boga, u Australczyków uchodzi za jajo, niekiedy bywa przyrównywane do K-a (albo wozu). Między innemi Rusini uważają je za K., toczące się po niebie, Armeńczycy zaś nadają mu kształty K-a od młyna wodnego i mniemają, iż toczy się po niebie, a jak woda rozpryskuje się na wszystkie strony w K-e wodnem, tak samo promienie światła wydobywają się z pod K-a słonecznego. Za sprawą tych poglądów świątynie słońca mają kształty okrągłe. U Natczów w Luizyanie słońcu poświęcano okrągłą chatę, w pośrodku której palił się zawsze ogień; estufy osiadłych Indyan z pueblów (ob. Pueblo) miały także kształt okrągły. Szczątkiem tego kultu jest posługiwanie się K-em od zwyczajnego wozu podczas ognia na sobótce: w porzeczu Mozelli, np. na sobótkę świętojańską otaczano słomą koło od wozu i zapalano na pochyłości wzgórza. Ob. H. G ai doz „Études de mythologie gauloise. 1. Le dieu soleil et le symbolisme de la roue“ (Paryż 1886).

Koło złamane, Konarzyn. Herb polski. Na !

f§âÈ

Fig 127 Koło złamane (herb)

tarczy w polu złotem w prawej połowie tarczy pół czerwonego koła od wozu barkiem

w prawo Nad hełmem bez korony dłoń ludzka prawa. Labry czerwone, podbite złotem. Pieczętowały się nim zachodnio-pruskie rodziny Braunków i Konarskich „z Konarzyna“. — Źródła: Siebmacher VI, 9; Ostrowski VII, str. 143.

Koło Bariowa ob. K o m p ensator Ba r-lowa i Barlow Piotr.

Koło godzinne w astronomii, ob. Godzinne koło.

Fig 128. Kołobrzeg (bdDO.

dła: Dziennik Praw r. 1826; Dyplom oryginalny.

Kołobrzeg (niem. Kolberg, CoJberg, w r. 1140—C h o 1 b e r g), miasto na Pomorzu w okr. regen. Koźlińskim, nad rz. Prosnicą (Persantą), przy linii dr. ż. Belgard —K., z przystanią „Münde“. 6 kościołów, z których zasługują na uwagę: Panny Maryi (z XIV w ) i św. Mikołaja (wzniesiony 1871 — 76); bożnica, ratusz gotycki, gimnazyum, instytut panien, teatr, szpital morski, rzeźnia; około 20 000 mieszk., trudniących się budową okrętów, żeglugą, rybołówstwem i handlem; odlewnie żelaza, fabryki tytoniu i in. Miasto połączone telefonem z Berlinem i Szczecinem. K. jest miastem starożytnem; w w. Xbyiatnrezydencya biskupa, co jednak trwało krótko, choć kapituła generalna zniesiona została dopiero w r. 1810. W bulli Innocentego II, wydanej dla nowoutworzonego biskupstwa pomorskiego, w liczbie grodów wymieniono: „Cholberg cum tugurio salis ettheloneo, foro, thaberna“ („Mon. pol. Hist.“, II, 19); już wtedy więc korzystano ze źródeł słonych. K. był niegdyś stolicą kraju Kaszubów, a odr. 1277, kiedy książę pomorski odstąpił go opactwu Kamińskie-mu, następnie naj celni ej szem miastem księstwa Kamińskiego, wraz z którem przeszedł w r. 1648 pod władzę elektorów brandenburskich. W r. 1284 K. przystąpił do związku hanzeatyckiego. Już w r. 1102 K. oblegał Bolesław Krzywousty, lecz bezskutecznie. W r. 1631, po długiem oblężeniu, miasto zdobyli Szwedzi. K. wiele ucierpiał w czasie wojny

siedmioletniej: oblegany był, choć bez powodze- i tego krzyża. Nad hełmem w koronie szlache-nia, w r. 1758 (przez gen. Palmbacha) i w r. | ckiej pięć piór strusich.

Odmiana herbu Koło d y ń I (ob,), używana przez niektórych Puciatów.— Źródła: Kojałowicz; Niesiecki;

Kołodziej, stary taniec u ludu na Kujawach i w Poznańskiem „już to w takcie % i ³/s już jednym krokiem podwójnym (czyli na jedno pas, niby galopada %) po prędkim ober-tasie albo walcu, i to jakoby w rodzaju wy-rwasa dla popisu, najczęściej w jedną parę“ (Kolberg „Kujawy“ II, 207). Melodya K-a ob. Kolberg „Poznańskie“ V, str. 94 .M> 172; „Łęczyckie,“ str. 216 J\° 439, str. 228 J\»480.

Kołodziejstwo rękodzielne zajmuje się wy-

K.’

i..

1760 (przez Rossyan i Szwedów); w r. 1761, po 4-miesięcznem oblężeniu, K. zdobyty został przez Rumjancewa. Wreszcie K. bronił się Ostrowski, dzielnie w r. 1807; od pocisków uległo zburzeniu wtedy około 200 domów, w tej liczbie ratusz; z załogi wynoszącej 6 000 ludzi, ubyło 400 zabitych i 1 100 rannych. Oblężenie zostało przerwane na wiadomość o zawarciu pokoju w Tylży. — Do roku 1873 Kołobrzeg był twierdzą.— K. nie zachował ani śladu słowiańskiego swego pochodzenia. Książęta pomorscy na Szczecinie, do których należał, choć pisali się w wydawanych przez się dokumentach książętami Słowian, podobnie robem kół do wozów. Wyrób ten zasadza się jak Piastowie śląscy, ulegli zniemczeniu. Do-    na przyrządzaniu części składowych koła, t. j.

kumenty, dotyczące K-a, wskazują jeszcze    piasty, szprych i obwodu i następnie na złożeniu

przez

wyższych; dłużej żywioł słowiański napotkać można było śród wieśniactwa okolicznego, lecz i tu wymarł on zupełnie.— Szczep kaszubski poczyna się lopiero o 12 mil od K-a, w okolicy Słupi. „Słów. Geogr.“

Kołobrzeg posiada kąpiele morskie, kąpiele solankowe mocne (3.7 —4.3% soli kuchennej) i kąpiele borowinowe. Przeciętna temperatura maja=10.4 C°, czerwca 15°, lip-ca 18.2°, sierpa. 16.6°, wrześn. 14.3°, paź-dżier. 8.07° C.; średnia względna wilgotność powietrza w miesiącach od maja do października: 70.45—75. 4%; liczba dni dżdżystych od maja do września przeciętnie (z lat 18)=71.5.

Temperatura wody morskiej przeciętnie w lip-sierpniu i wrześniu -j- 16.3° C, nigdy nie bywa wyższą nad -j- 22° C. Wskazania lecznicze ogólne dla kąpieli morskich i słonych. Spe-cyalnie K. wskazany jest przy chorobach kobiet i dzieci. Pora kąpielowa od 1 czerwca do końca września. Taksa lecznicza 4 —10 mar.

Frekwencya 10-12 000 osób. Ulubionem miejscem wycieczek jest Maik Uhle -wspaniały las bukowy, dębowy i sosnowy nad morzem. Dr •' M Kołoczne, podarunek na piwo górnikom, a właściwie w znaczeniu pierwotnem na kołacz.

Kcłodyń I, stary herb polski. Na tarczy w polu czerwonem znak czarny, podobny kształtem do litery A

r Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Używała go rodzina wołyńska Kołodyń-^ skich v. Kłodyeńskicli. Zró-\ dła: Kojałowicz; Niesiecki,

. f Darowski; „Notaty heral-V dyczne.

\ Kołodyń II, herb polski.

I 1 Na tarczy w polu srebrnem krzyż czarny, w podstawie ^ rozdarty, z belką poprze-Fjg 129. Kidodyń czn4, opartą na słupku między obiema połowami rozdar- J mutry na wewnętrznej stronie obwodu koła, a

wiek XIV obecność Słowian w sferach odpowiednich części tych sztuk, aby stanowiły

cu,

Red.

jednolitą całość, tj. koło. Piastę po obtoczeniu na tokarni przewierca się w całej długości i obsadza w niej buks służący do przyjęcia osi. Następnie na zewnętrznym obwodzie tej piasty wyrabia się prostokątne otwory c (ob. Koła u wozu, fig. 121 na str. 20.0) w które obsadza się szprychy. Nadto piastę wzmacnia się jeszcze pierścieniami żelaznemi oo, na gorąco nasadzauemi. Szprychy CC o-trzymują przekrój eliptyczny i zaopatrzone są z obu końców w czopy, jeden, prostokątny, c od strony piasty, a drugi, okrągły, od strony obodu koła A. Obód („obwód“) koła albo może być z jednej sztuki wygięty, albo też składa się z kilku sztuk, tj. dzwon, które wyrabia się za pomocą piły i siekiery w kształcie łuków czyli wycinków koła, zakreślonych odpowiednim do żądanej średnicy promieniem. Od strony wewnętrznej tych dzwon wywierca się otwory o-krągłe dla obsadzenia szprych. Obwód robi się z jednej sztuki w sposób następujący: młody dębczak lub jesionek („obodziak“) stosownie obrobiony najpierw rozparza się w gorącej parze, następnie wygina się na około pnia okrągłego żądanej średnicy. Po wygięciu oba końce obodziaka mocno się związuje, aby przy wysychaniu zachowały kształt kołowy. Składanie koła uskutecznia się w sposób następujący: W otwory wydłutowane na zewnętrznej części z daszkiem, piasty wstawia się czopy szprych cc fig. 121.

Drugi kouiec szprychy wyrabiany jest okrągło, odpowiednio do otworów, wywierconych w obwodzie lub dzwonie koła; na ten koniec nasadza się obwód lub dzwono, a spaja się je z nim na wpust i wpustkę. Poczem nakłada się obręcz odpowiednio zagrzaną, następnie zanurza w wodzie, wskutek czego żelazo stygnie szybko i ściska obwód koła z wielką mocą. Prócz tego jeszcze obręcz umocowuje się na obwodzie koła za pomocą nitów, tj. gwoździ o płaskich główkach, wchodzących w czworoboczne otwory w obręczy. Gwoździe te zaopatrzone są na końcach w gwinty, na które nakłada się

(herb).

po przyciągnięciu utrzymują one żelazną obręcz Wasyl Ociemniały, w roku następnym Szemia-w położeniu niewzruszonem. Przy dzisiejszym rozwoju przemysłu fabrycznego kołodziejstwo rękodzielne schodzi na drugi plan. Istnieją o-becnie zakłady, których specyalnością jest wyrób kół do wozów i powozów wszelkiego rodzaju. W fabrykach takich znajdują się tokarnie fasonowe do toczenia piast, wywiercające równocześnie i otwór na buksę. — Na dłutownicy osobnej wyrabia się w piaście otwory na szprychy.—Szprychy sporządza się masami na tokarniach podług modelu żelaznego.

ka, za Groźnego zsyłano do K-ny znakomitych nowogrodzian, w r. 1611 więziono tu Marynę Mniszchównę, a w wieku XIX mieszkało w K. wielu Polaków.—Kołomeński powiat leży w połudn.-wschodnim kącie gub. Moskiewskiej i zajmuje 1 861.4 w. kwadr, falistej powierzchni. Grunt składa się z gliny i piasku. Powiat leży w dorzeczu Moskwy i Oki; jezior i błot mało. Roli w powiecie 101802 dz., łąk —21 476, lasów (przeważnie w południowej części powiatu) —52 531, innych ziem do uprawy zdatnych — 5 034 dz., nieużytków—-8 252 dz. W r. 1900 obsiano 41477 dz., z których zebrano przeszło 2105 000 pud. Bydła w powiecie 26 440 sztuk (9 521 koni i 16 919 roga-cizny); gospodarstw bez żadnego konia liczono po wsiach 10 502. Ludności w r. 1897 wraz z miastami było w powiecie 112 649 osób płci obojga, w tern 50 918 mężczyzn. Ludność wiejska, po za rolą, która nie daje dostatecznych środków na opędzenie podatków, trudni się wyplataniem koszów i mebli ogrodowych, wyrobem sarpinek, merli na ręcznych warsztatach tkackich itd. Ogrodnictwo bardzo jest rozwinięte. Prócz tego około 30 000 ludzi corocznie szuka zarobku daleko po za powiatem. Fabryk i zakładów przemysłowych w r. 1900 liczono 38 z 19 906 robotnikami i produkcyą wynoszącą 18 328 483 rub. Nadto w powiecie 3 szpitale, 1 zakład dobroczynny, 60 szkół ziemskich z 55 bibliotekami, 35 szkół parafialnych, 3 szkoły fabryczne, 2 klasztory, 16 włości, 338 wsi. Powiat przerzyna kolej Moskiewsko-Ka-

E. Chw

M. H.

Na końcach szprych nacinanie czopów odbywa się na specyalnych machinach.—Do wyginania obwodów służą osobne machiny do gięcia. —Je-dnein słowem, całej roboty dokonywa się z pomocą machin, specyalnie do tego celu zbudowanych.

Kołogrjiw, m. powiatowe gub. Kostromskiej, pod 58°47' szer. płn. i 61°31 dł. wsch. od F., o 263 w. na płn.-wsch. od Kostromy, na lewym, wyniosłym brzegu rz. Unży, w miejscu gdzie wpada do niej rz. Kiczynka. K. ma progimna-zyum żeńskie, niższą szkołę rolniczą, szkołę techniczną, powiatową, miejską i parafialną,

. szpital ziemski, aptekę, bibliotekę, pocztę, telegraf, i liczy (w r. 1897)    2 566 m-ców wy

li. Chw.

znania prawosławnego, trudniących się głównie spławem dzęwa.

Kołomyja (w dokum. z r. 1367 Colonia, z r. 1579 Kolonii a), miasto powiatowe w Ga-licyi (na Pokuciu), nad Prutem, przy linii dr. żel. Lwów-Czerniowce. Starostwo, pow. dy-rekcya skarbu, sąd powiatowy, urząd ceclio-wniczy miar i wag, rada powiatowa, pow. ko-misya szacunkowa dla podatku gruntowego, poczta i telegraf; wyższe gimnazyum realne, szkoła garncarska (założona 1876 r.); kościoły rzymsko- i grecko-katolicki, oraz ewangelicki, bożnica, szpital (załóż. 1835 r.), ratusz; pomniki: Kazimierza Jagiellończyka, Franciszka Karpińskiego (odsłonięty 1880 r., dłuta Gadomskiego), Adama Mickiewicza (w niedawno założonym parku). Handel (zboże, spirytus) i przemysł (słabo rozwinięty) przeważnie w rękach żydów; około 35 000 mieszk. Czas założenia miasta nie jest dokładnie znany. Zamek tutejszy wraz z Pokuciem całem nadał Wład. Jagiełło tytułem zastawu Aleksandrowi, wojew. bliższej Wołoszczyzny (1411); dopiero po latach 25 dzielnica została^zwrócona Rzplitej. D. 15 września 1485 r. złożył na polach pod K-ją hołd Kazim. Jagiellończykowi Stefan (Szczepan), zwany Wielkim, hospodar wołoski. Lecz już w r. 1513 miasto spalone zostało przez Piotra, wojew. wołoskiego. W r. 1532 K-ją owładnę-

Kołomna, min sto powiatowe w gub. Moskiewskiej, na prawym brzegu rz. Moskwy, pod 55°6' sz. płn. i 56°25' dł. wsch. od F., o 101 wiorstę na płd.-wsch. od stolicy, stacya kolei Mo-skiewsko-Rjazańskiej. Jest to miasto handlo-wo-przemysłowe, ma gimnazyum męskie i żeń- zańska. skie, bank miejski, 17 cerkwi, 2 klasztory, szpital ziemski i liczyło w roku 1897 20970 m-ców płci obojga. Fabryk i zakładów przemysłowych (przeważa wyrób towarów z jedwabiu) było podówczas 48 z 6 700 robotn. i produkcyą do 9 mil. rub. O 3 wiorsty od miasta leży olbrzymia odlewniakołomeńska, wraz z zakładami mechanicznemi, założona w r.

1862 przez inżyniera Struvego, obecnie jedna z największych w Cesarstwie, budująca lokomotywy, parostatki, lokomobile i wielkie maszyny, zatrudniająca około 5 000 robotników, nie licząc pracujących przy 16 machinach parowych, z produkcyą przeszło 7 mil. rb. rocznie. —K-ę po raz pierwszy spotyka się w kronikach pod r. 1177. Ulegała częstym najazdom i stanowiła łup: w r. 1237—Batego; w r. 1380—Toch-tamysza; w r. 1383—Olega ks. Rjazańskiego; r. 1440—Machmeta, cara kazańskiego; w roku 1525 —Machmet-Gireja, chana krymskiego; w r.

1608 zdobył K-nę Lisowski, w r. 1609 — Samozwaniec z Tuszyna, w r. 1611 — królewicz polski Władysław Waza. Według kronik K. bardzo ucierpiała w r. 1367 od morowej zarazy; w r.

1438 od pożaru i w r. 1568 od opryczników Groźnego. Wielokrotnie służyła K. jako miejsce wygnania: w r. 1433 mieszkał tu na wygnaniu

1589 Turcy, którzy

w r.

« 1K

li Mołdawianie, w pień prawie wyrżnęli mieszkańców. Z dawnego zamku zaledwie wały pozostały. Od miasta otrzymał nazwę ulubiony taniec na Rusi Czerwonej, a także pieśni, zw. Kołomyjkami (ob.), szczególniej na Pokuciu rozpowszechnione. — Kołomyj ski powiat graniczy od płn. z pow. Tłumackim i Horodeńskim, od wsch. ze Sniatyńskim, od płd. z Kossowskim, od zach. z Nadwórniańskim; zajmuje 1 176.44 kim. □; około 150 000 mieszk. Jest to jeden z najbardziej na płd.-wschód wysuniętych powiatów Galicyi. Pow. K. przecina droga żel. lwow-sko-czerniowiecka. Prut, przepływający przez powiat, jest spławnym tylko dla tratew. Naprzeciw K-yi wpadają do Prutu: Duszka, przyjmująca przed samem uściem potok Sopówkę, tuż obok pierwszej Pistyńka i niezliczona moć potoków. Przemysł reprezentują: cegielnie, garncarstwo, mydlarstwo, młyny, browary, gorzelnie, przędzalnictwo, tkactwo, garbarstwo, tartaki drzewne, wypalanie węgli drzewnych i in. W Huczy i Słobodzie Rungurskiej wydobywają wosk ziemny i naftę.— „Słowu. Geogr.

Kołomyjka, taniec ludowy, rozpowszechniony na Pokuciu i u górali rusińskich. Nazwę swoją wziął od miasta Kołomyi. K. ma w ruchach i krokach swoich odmiany wedle różnych miejscowości, które jednak nie wpływają na zatarcie jej cech i istoty głównej; wszędzie powtarzają się: już przytupywanie na miejscu, już obroty i posuwanie się w kółko, już dreptanie i branie się pod bogi rękami itd., i tylko liczba, stopień, rzutność i porządek tych ruchów bywają rozmaite. Jeden z najdokładniejszych opisów K-i podał O. Kolberg („Pokucie“ III 2-4), według tego jak ją tańczono w Czortowcu. Taniec składał się tam z trzech części: w łaś c i-wej K-i, Peredoku i Hory. Zebrawszy się w jedno, obrane na wolnem powietrzu, miej-sce^na.taniec, obchodzą sami parobcy w kółko plac do zabawy przeznaczony, krążąc zawsze prawie na^ około muzyki, umieszczonej na ławie w środku koła tańczących, i śpiewają po-jedyńcze krótkie śpiewki (co ma nazwę: z a-wodyti tanèc). Jest to wstęp. Dziewczęta stoją na boku, zwykle o ścianę domu lub o płot oparte, lub siedzą rzędem na trawie i czekają, dopóki parobcy każdej z osobna nie nie zawołają do tańca po imieniu. Na wezwanie parobka przybywa jedna po drugiej dziewka i, biorąc podaną sobie przez tancerza rękę, chodzi z nim w parze w kółko, tak, że kobiety^ tworzą zewnętrzną koła ścianę, gdyż kierunek tańca idzie najczęściej ku prawej stronie. Gdy już każdy z tancerzy pojął wezwaną przez siebie tancerkę i obszedł z nią parę razy w kółko, kobiety stają naprzeciw mężczyzn. Wtedy zaczynają tańczyć żwawiej, trzymając się w pas, tj. tancerz obiema rękami obejmuje kibić tancerki, gdy ona obie ręce opiera o jego ramiona. Jest to w łaści-

w a K-a, tworząca pierwszą część większego tańca. W K-e obracają się pary nie zbyt szybko w miejscu, albo też mało posuwając się naprzód. Parobek i dziewczyna trzymający się wzajem przytupują do siebie w miejscu, uderzając trzykrotnie stopą o ziemię. Tańczą, póki skrzypek nie urwie swej gry. Drugą część, zwaną zwykle Peredok, tworzą kroki tancerzy niezbyt szybkie, niekiedy nawet wolniejsze, ale wciąż później się ożywiające. Po wycofaniu się kobiet na stronę, sta-wają do peredoku mężczyźni po dwóch na przeciw siebie (niekiedy po trzech, wówczas dwóch stawa naprzeciwko jednego) i już-to trzymając ręce pod boki, przysiadają lub drepcą ku sobie jak w kozaku, już podskakując przestę-pują z nogi na nogę, już w pas się chwytają i obracają, już wreszcie, wziąwszy się za ręce, chodzą w koło, jakoby w odpoczynku. Czasami idą po 4—5 w jednym rzędzie, trzymając się za ramiona; za szyję lub w pas i często zwijają się w kupkę i rozwijają. Potańczywszy czas jakiś, przywołują znowu, jeden po drugim, swoje dziewczęta i z niemi prawie te same co między sobą wyprawiają skoki. Mężczyźni robią do nich, już to pomykając się naprzód już cofając w tył, śmiałe obroty i przysiady, gdy one wydreptują takie same figury skromniej. Zakończają rzecz góralskiem drib-c zeń ko. Trzecia część, z hory (z góry), jest najszybszą. Tu, lubo także mężczyźni zaczynają tańce sami, idąc krokiem podwójnym, jednak częściej biorą już odrazu swe dziewki w pas (prawą ręką, a rzadziej lewą) i obracają się podobnie jak w pierwszej chwili, lecz już nie w jednem pozostając miejscu, ale posuwając się jak w walcu lub w obertasie ku stronie prawej, a nader rzadko ku lewej. Pary biegną jak błyskawica, ten i ów z parobcza-ków podnosi, a niekiedy podrzuca do góry jak piłkę swoją tanecznicę, która, ten zamiar odgadując, sama podskakuje i nogi w powietrzu podgarnia, by wyżej się uniesioną wydawać. Po każdej z części daje się słyszeć krótkie dwu i kilkowierszowe przyśpiewki tancerzy, kołomyjkami także zwane. W J asienowie polnym Kolberg obserwował inną odmianę. Część pierwszą, zwaną niekiedy huculską albo baj damacką, rozpoczynali sami mężczyźni, jeden za drugim (często z przy tupnięciem) obchodząc w koło muzykantów, siedzących w pośrodku koła na ławce. Dopiero w części drugiej (zwanej także peredok) mężczyźni kiwają po jednemu na dziewki stojące rzędem u płota. Kobieta podchodzi spokojnym krokiem i bierze lewą dłoń mężczyzny prawą ręką, wszystkie pary mkną coraz żwawiej, podskakując naprzód (na dwa tempa robią krok lewą, krok prawą nogą), w końcu ten i ów obracają się ze swoją w kółko. Po tańcu odchodzą niekiedy kobiety znów do płota, oczekując dalszych pląsów, niekiedy pozostają na miejscu aż do roz-

dyj.

Hr

1856).

poczęcia trzeciej części zwanej dribneńko albo z hory. Część tę tańczą dosyć szybko. Parobcy lewą swoją ręką opasują szyję lub kibić tancerek, te zaś prawą swoją obejmują się w pas, a lewą zwieszają lub chwytają za ich serdaki. Czasem ma mężczyzna dwie kobiety, lub dwie pary splatają się w jedno, a wszystko sunie naprzód lub walcuje. Taniec idzie coraz to prędzej, wreszcie biegną galopem niemal. U Hucułów natomiast, według opisu Wł. Zawadzkiego, młode dziewczęta i kobiety stają w koło, ująwszy się za,.ręce, i rozpoczynają taniec, z początku zwolna, lekko, potem ruch tańca staje się żywszym; a kiedy w dalszym wirze tancerki rozsypią się pojedyńczo, pląsając w malowniczem zamieszaniu, przypadają z wesołym okrzykiem parobcy i ująwszy każdy swą tancerkę, dalej już wspólnie pro^ wadzą taniec. Istnieją odmiany K-i, słynące pod własnemi nazwami: Horodeńkji (zapewne od miasta tegoż nazwiska) —tancerz prawą ręką bierze podniesioną rękę stojącej naprzeciw niego dziewczyny, a lewą obejmuje ją w pas; Horodyjanka v. Hordyjanka, rodzaj K-i zbójeckiej czy pasterskiej, gdzie tancerz lewą ręką kładzie prawą rękę anecznicy na swoje ramię, a prawą w pas ją chwyta; Barabulanka, w której tancerz zmienia ruchy rąk, kładąc sobie kolejno, to prawą to lewą rękę tanecznicy. Wogóle nie wszędzie i nie zawsze tańczą wszystkie trzy części K-i, w mniejszych, zebraniach poprzestają na dwóch lub tylko jednej. Rytm jej postępuje w takcie ²/₄, przeważa to-nacya miękka, twarda pojawia się nader rzadko, zwykle idzie melodya w tonaeyi D-moll, czasami G-moll, rzadziej w tonacyach A-moll i D-moll. Nadto we wszystkich trzech częściach K-i rytm (²/₄) i tonacye są prawie niezmienne, a melodya nader lekkim tylko ulega zmianom. Tempo zatem jedynie, coraz to szybciej idąc, wyróżnia dobitnie jedną część od drugiej. Towarzysząca niekiedy skrzypcom basetla daje słyszeć ton basu, siekając ósemkami tonikę, naprzemian to w oktawach, to społem z dominantą (kwintą) lub obok niej, to znów biorąc dominantę lub mediantę w oktawach. W taki sposób dudni ona przez wszystkie takty każdej części, robiąc tylko przystanki (ćwierciowe lub półnutowe) na ostatnim takcie, jakim bywa zwykle takt czwarty, ósmy lub szósty. Tańcowi towarzyszą najczęściej krótkie przyśpiewki tancerzy. Nuta tych śpiewek, lubo otrzymuje niekiedy urozmaicenie, jest nadzwyczaj ubogą, prostą i nie przekracza najczęściej interwalu quarty, a nawet słysząc często brane naprzemian dwa jedynie interwalu tego tony, zdaje się, jakoby słuchaczowi o rytm tylko, a nie o melodyę chodziło. K. prawdopodobnie w pewnych odmianach swoich zbliża się i zaciera w li o-r z e rumuńskiej i czardaszu węgierskim, wogóle stosunek jej do tych tanów, dotychczas nie zbadany, mógłby dostarczyć ciekawych wskazówek.

' Witlka Kec. rowtx. llttłtr. Zen. üyib T. XXXVII

Ongi lubiono tańczyć w Niemczech K-ę, czyli tak zw. Kolamaika. Lud w Cieszyńskiem jeszcze i dzisiaj śpiewa K-i (por. pracę Cienciały w „Zbiorze do antr. kraj“, IX, str. 243). —Źródła: Wł. Zawadzki „Huculi„ („Kłosy“ XV, 360); Kolberg „Pokucie“ (III, 2—6, 8 — 9,

10-67 —obfity zbiór śpiewek imelodyj, przyczem odtworzył na rysunku początkową figurę tańca), oraz „Przemyskie“ str. 196. Zbiory śpiewek, ob. Zbiory Wacława z Oleska, Ż. Paulego, Ho-łowackiego, Salamana — bez muzyki, jedynie Wacław z Oleska dołączył kilkanaście inelo-

L. K.

Kołomyjskie starostwo niegrodowe leżało w wojew. Ruskiem, w ziemi Halickiej. W r. 1770 do s-twa należały: miasto Kołomyja (nad Prutem) oraz wsie: Kornicz, Korolowska, Kro-piwniszcze i Matijowce i dzierżył je w tym czasie Ignacy Chołoniewski, płacąc zeń kwarty złp. 5 005 gr. 18, liyberny złp. 138 gr. 4. Po zajęciu s-twa w r. 1772 przez Austryę w części zamienione zostało na inne dobra, w części zaś sprzedane w różnych czasach Antoniemu lir. Bilskiemu i Antoniemu Male-wiczowi.

Kołosowski J a n Francis ze k, publicysta v* 1806 —f 21 grudnia 1872). Przebywał dłuższy czas w Paryżu, gdzie redagował czasopismo „Dziennik Narodowy“, założony w r. 1841 przez Wład. PJatera. Estreicher sam sobie przeczy, gdy wyznacza okres działalności redakcyjnej J. F. K go: w jednem miejscu (pod „Dziennik narodowy“) podaje daty r. 1841, oraz 1846 —1847; w innych (pod „J. F. Kołosowski“ i „F. P. Wrotnowski“) —1843. K. napisał: „Położenie obecne . mieszkańców Polski, icli powinności“ (Paryż w księgarni katolickiej, 1845, str. 48), „Położenie obecne. Głos z Emigracyi“ (Kraków 1848), „Moje stosunki z Towiańskim i Towiańszc/ykami “ (Paryż

Ked.

Kołotoki, polska nazwa Amonitów (ob.)

Kołowacizna (łac. Hydroeephalus hydatideus; franc, avertin, tournoiement des Ifebis; niem. Drehkrankheit, Drehsucht, Kopf dr ehe-, ang. morosmess, cramness, madness), choroba owiec, rzadziej napotykana również u zwierząt domowych innych.—Powodem K-y jest wodunka (hy-datis) tasiemca kręćki (łac. Taenia coenurus Sieb.), zamieszkującego jelita psów, lisów i wilków (por. Tasiemce). Członki dojrzałe tasiemca tego, tj. zawierające jajka zapłodnione, odrywają się i wydalane bywają razem z kałem zwierząt tych; jajka te, byleby nie wyschły zupełnie, do miesiąca zachowują zdoluość rozwijania się dalszego; jeżeli dostaną się do żołądka owiec lub cieląt, rozwijają się w nim dalej. Zarodek wylężony, bardzo drobny, przedziera się przez ściany żołądka do tkanek narządów innych, w których zazwyczaj zamiera; ale jeżeli uda mu się dotrzeć do opon mózgu lub mlecza pacierzowego, to wtedy rozwija się dalej i staje się bąblem, nazywanym wodunką. Tak daleko atoli dostać się może tylko u zwierząt młodych, więc u jagniąt lub owiec w drugim roku życia, gdyż u starszych tkanki ciała, krzepciej rozwinięte, wędrówkom zarodków stawiają już opór nieprzezwyciężony. Z tego też powodu K. spotykana zwykle bywa przeważnie u owiec rocznych, t. zw. jarlaków, lub mało co starszych, a także u cieląt kilko-miesięcznych, chociaż bez porównania rzadziej. W chwili rozłażenia się zarodków kręćki z żołądka, co następuje w 10—20 dni po zakażeniu, gdy się dostaną do opon mózgowych, spostrzegać się dają objawy podrażnienia mózgowego lub rdzeniowego; zwierzę gorączkuje, jest osłabione, odurzone, czasem dostaje też drgawek. Jagnięta słabowite już w tym okresie choroby nieraz padają; u silniejszych stan ten po dniach kilku przemija, tj. wtedy, gdy zarodki usadowiły się już na dobre w oponach mózgu lub mlecza. Zdarza się niekiedy, że pasorzyty obumierają wtedy, a w razie takim zwierzę wraca do zdrowia prawidłowego rzeczywiście; najczęściej wszakże powrót do zdrowia bywa tylko pozorny i krótkotrwały. Zarodki rozwijające się w oponach przeradzają się w wodunki, tj. w pęcherze napełnione płynem, które już po dniach 10 posiadają wielkość ziarnka grochu, po trzech zaś tygodniach dochodzą nieraz do objętości orzecha laskowe-wego, a wtedy pęcherz taki zawierać już może do 500 główek tasiemca. Z chwilą tą wo-dunka ta, zwana kręćką (łac. Goenurus cere-bralis R.; niern. Quese) dosięgnęła już dojrzałości; pomimo to rośnie dalej jeszcze i nieraz dochodzi do wielkości jaja gołębiego lub nawet kurzego. Kręćka taka może być jedna tylko, a wtedy rozrasta się też najswobodniej, ale może ich też być naraz kilka lub kilkanaście, wyjątkowo liczba ich i setkę przekroczyć może. Rozrastając się, pasorzyt wywiera na mózg lub mlecz pacierzowy ucisk, od którego tkanka mózgowa ulega zanikowi w miarę rozrastania się kręćki coraz większemu. Ucisk ten zcieńcza nawet nieraz kości czaszki zwierzęcia do tego stopnia, że stają się one nie grubsze-mi od pergaminu, a wtedy wodunkę palcem wymacać można. Następstwem zaniku części różnych mózgu bywają zboczenia rozmaite, z których znów najwięcej w oko wpadają ruchy znamienne zwierzęcia, od których też choroba nazwę swą otrzymała. Od chwili rozejścia się z żołądka wykłutych tam z jaj tasiemca zarodków aż do rozwinięcia się w mózgu kręćki zupełnie już wykształconej, mija zwykle 3 do 6 miesięcy; przyczem zwierzęta, pomijając objawy początkowe choroby, o których powyżej była już mowa, bywają zwykle zupełnie zdrowe pozornie; u niektórych wszakże już wtedy, w przerwach pewnych, występują objawy przytępienia, oszołomienia i znużenia. Gdy choroba już całkiem rozwinie się wyraźnie, objawami jej najwybitniejszemi są: brak łaknienia, spożywanie paszy nieporządne, oczy w słup obrócone, oszołomienie i chwiejność chodu, czasami przyłączają się i drgawki: równocześnie występują też zawsze zaburzenia ruchowe, bardzo znamienne, ale nie u wszystkich zwierząt jednakie, co zależy od miejsca usadowienia się w mózgu lub w rdzeniu kręgowym pasorzyta. Najpospoliciej owca chora biega wciąż w kółko (K. właściwa), albo też, co również zdarza się bardzo często, kręci się w miejscu dokoła jednej z nóg swych przednich; owczarze u nas owce takie nazywają Krętaczkami. Inne owce biegają znów nieprzytomnie prosto przed siebie lub cofają się w tył, mając przytem szyję wyciągniętą i łeb wysoko w górę podniesiony; te owczarze nazywają żegl arkami. Jeszcze inne, potykając się często, biegają kłusem również prosto przed siebie, z głową nisko spuszczoną; te u owczarzy noszą miano kłusaczek. Oprócz tych ruchów typowych zdarzają się jeszcze inne, mniej znamienne, jak np. zataczanie się w tę lub ową stronę, potykanie się i przewracanie co chwila; näkoniec, gdy kręćka rozwinęła się w mleczu pacierzowym, powstaje porażenie nóg tylnych, które zwierzę chore włóczy za sobą, nie mogąc na nich ustać, ponieważ są mniej lub więcej bezwładne. Śmierć zwierzęcia następuje po ukazaniu się objawów wymienionych zwykle w miesiąc lub dwa miesiące; przedtem zwierzę chudnie i słabnie stopniowo coraz więcej, aż nakoniec, wycieńczone do najwyższego stopnia, ginie. O leczeniu K-y właściwie mowy być nie może wcale, ponieważ pasorzyta usunąć nie można lekiem żadnym. Probowano wprawdzie leczenia chirurgicznego za pomocą trepanacyi (ob.), t. j. przewiercenia czaszki i wydobycia wodunki, ale wykonanie operacyi tej, a zwłaszcza znalezienie pasorzyta, jest wcale nie tak łatwe, nadto sama przez się operacya jest dość niebezpieczna i często nieskuteczna, nawet gdyby szczęśliwie jedną wodunkę wydobyto, gdyż, jak wiemy, może być ich więcej, a nie każda z nich jest dla weterynarza operującego dostępna. Chociaż tedy leczenie wobec K-y jest bezsilne, to jednak zapobiegać chorobie tej możemy skutecznie, znając z pewnością najdokładnjszą przyczynę jej jedyną; mniemanie bowiem, że jest dziedziczna, albo że powodem jej, oprócz kręćki, stać się może przyczyna jakabądź inna, jest najzupełniej błędne. Aby ochronić owczarnię od K-y, albo przynajmniej zmniejszyć, o ile można, jej częstość, należy ograniczyć możność zakażania się owiec. W celu tym głowy owiec padłych na K-ę trzeba niszczyć koniecznie, zakopując je głęboko w ziemi, posypawszy je przedtem obficie wapnem niegaszonem, albo, lepiej jeszcze, palić. Gdyby siedliskiem pasorzyta był mlecz pacierzowy, to całe zwierzę zakopać należy. Owczarze często mają zwyczaj dawania psom

Dr. J. P.

(4 — 9 mm.).

Red.

j£.

Ta

UiSpj

i;

HJ

rx

ta

B,

swym na pożarcie głów owiec zabijanych lub padłych; zwyczaj ten, bardzo naganny, siłami wszelkiemi tępić się powinno, gdyż jest to sposób najpewuiejszy szerzenia K-y. Jeżeli w stadzie jakiem zdarzyły się przypadki choroby tej, to psy owczarskie trzeba koniecznie poddać zbadaniu przez weterynarza, oraz leczeniu przeciwko tasiemcowi, jeżeli istnienie jego w jelitach psich stwierdzono, gdyż tylko za ich pośrednictwem owce nabawiają się choroby. Możność zakażenia przez kał lisi lub wilczy, jest tak mała, że z nią liczyć się nie potrzeba, a zresztą i nie można, choćby się i chciało. U cieląt K. przebiega zupełnie tak samo jak u owiec, ale między niemi nie jest tak częsta; najrzadziej zapadają na nią źrebięta i kozy. Chorobie tej podlegają również sarny i antylopy, co zostało stwierdzone, a prawdopodobnie też inne zwierzęta roślinożerne. Por. podręczniki weterynaryi n. p. H e u b n e r „Weterynarya gospodarska“ (Warszawa 1900, wyd. 4-e; przekład z niem. M. Laurysiewiczai A. Strzeleckiego) i Rohlwes „Nauka leczenia zwierząt domowych“ (Warszawa 1901, wyd. 2-e; przekł. z niem. A. Strzeleckiego).

Kcłowatek, Ceropales Latr., rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera), zaliczony do rodziny Pompilidae; owady te spotyka się przeważnie na kwiatach roślin baldaszko-wych; najpospolitszy gatunek C. maculata Fabr.

K K-c

Kołowe. Krasicki w „Panu Podstolim“ pisze: „Niemasz powszechniejszego na traktach naszych publicznych widowiska, jak zawieszone na karczmie koło. Znaczy się przez to: prawo, lub od zwierzchności pozwolone lub przywłaszczone, wstępnym bojem taksować i zdzierać przyjeżdżających, pod pretekstem naprawy dróg, grobel i mostów. Nie jeden kupiec, zapłaciwszy mostowe, załamał się na moście, nie jeden furman uwiązł na drodze, od siebie płatnej“... „Naprawiwszy drogi, usypawszy groblę i postawiwszy most, mostowego, groblowego nie biorę i koła na karczmie nie wywiesiłem“. -

Kołowrót ustroju najprostszego przedstawia fig. 130. Jest to wał poziomy 00, którego końce

\0

______

Fig. 130.& Kołowrótfzwyczajny.

zaopatrzone są w czopy^ ispoczywają w łożyskach. Ciężar Q lub jaki inny opór przyczepia się do sznura nawijającego się na wał, siła zaś P działa w kierunkn przeciwnym na obwód koła. Promienie koła h stanowią tu ramiona siły, przeciwległe im promienie wału a—ramiona oporu. Warunek równowagi: siła P powinna być w takim stosunku do oporu Q, w jakim promień wału a do promienia koła b, na który działa siła; jest to ramię siły

tj. P:Q — a :b czyli Q=P—

CL

znaczy to, że opór można pokonać za pomocą siły tyle razy mniejszej, ile razy promień wału jest mniejszy od promienia koła. Nie zmieniając zasady działania kołowrotu można budowę jego urozmaicać w wieloraki sposób. Zmiany te polegają głównie na rozmaitych sposobach przyłożenia siły, która może działać albo na kołki przytwierdzone w pewnych odstępach na obwodzie koła, albo też na koniec kilku drągów osadzonych na wale i zastępujących koło, lub wreszcie zapomocą korb osadzonych na końcach wału. Fig. 131 przedstawia kołowrot chiński czyli różnico-w y. Tu wał składa się z dwóch części o róż-

SJ

|S

SäStffë

^HWIHtl

Al

'Q

Fig. 131. Kołowrót chiński.

nycli średnicach. Sznur lub łańcuch SS, nawinięty na część cieńszą wału C, opasuje krążek ruchomy A, do którego przywiesza się ciężar Q, a następnie przy obrocie kołowrotu sznur nawija się na część grubszą wału od wij aj ąc się jednocześnie z części cieńszej . W kołowrocie różnicowym siła może być znacznie mniejsza od oporu. Teoretyczny warunek równowagi jest: siła przyłożona do koła lub korby znajduje się w tym stosunku do o-poru lub ciężaru zawieszonego na krążku, w jakim jest połowa różnicy pomiędzy średnicami dwóch części wału do promienia koła lub długości korby. Oznaczając przez li promień wału grubszego B, a przez r promień cieńszego wału G, to po jednym obrocie wału nawini ęty sznur skróci się o długość 2tc (R—r), a cię żar zawieszony z krążkiem podniesie się w górę i o połowę tej wielkpści, tj. o rc (B—r). Siłę potrzebną Po, działającą na korby BI) o dłu-

P-r

M. H.

•jr. j

dału p, koła rozpędowego r i pasa, wrzeciono wprawia się w obrót, nitka przędziwa, uchodząca z kądzieli, przesuwa się przez otwór główki l i skręca się wskutek tego obrotu, a za pośrednictwem haków na widełkach umieszczonych przedostaje się na szpulkę g, nasuniętą na wrzeciono, i na szpulce tej się nawija.

Kołowy;

w Tatrach

na-

lir.

Pyr

Pyr.

E. Clnv.

gości l, nieuwzględniając tarcia czopów i liny, otrzymamy z równania

Po: Q= 7C (R—r) : 2 7zl stąd Po=Q ^

Kołu różnicowego używa się do powolnego wznoszenia znacznych ciężarów.

Kołowrotek, przyrząd używany do przędzenia nici ze lnu, konopi, bawełny lub jedwabiu —wynaleziony w r. 1530 przez JUr-gens’a w Norymberdze. Była to pierwsza machina do przędzenia ręcznego, z której następnie rozwinęły się inne, doskonalsze kon-strukcye. Głównemi częściami kołowrotka są: podstawa, koło i wrzeciono. Wrzeciono g w obu końcach jest oparte i zaopatrzone przez l w tak zwaną główkę, wzdłuż^ przewierconą i dźwigającą widełki f. Za pośrednictwem pe-

Sit

fA'

Fig 132. Kołowrotek.

M. H.

szczyt, 2) staw i 3) potok ch. 1)0 1 500 m. na płn. od Baranich Rogów (Grünseespitze, 2 535 m.) wznosi się szczyt, który od strony płn. zwie się K - y m, a od płd. —C z erwonostawiań-skim (Rotseespitze, węgier. Vörös-to-csücs, 2424.7 m.), południowy słynie także pod zwą Czer wonostawiańskiego szczytu nad K-ym, a u górali K-ego Wierchu. 2) Między głównym grzbietem K-wy— Jagnięcy oraz ramionami górskiemi K - w y— Portki i Jagnięcy — Hala Jagnięca rozciąga się dzika głęboka kotlina, w której leży staw K-wy, zwany także K-we Ple-so (Pflocksee). Staw jest płytki, dno jego pokryte delikatnym białym piaskiem; woda czysta. Obszar 2,73 ha, wzniesienie 1 572 m. 3) Ze stawu tego po stronie płn.-zach. wypływa Potok K-jWy, który^wpada do Jaworzynki; długość biegu 3.750 m. Rad górnym i średnim biegiem potoku rozpościera się dolina K-wa, która nad dolnym biegiem potoku łączy się z doliną Tylnich Koperszad/:j uchodząc do doliny Jaworzynki. — „Słów. Geogr.“.

Kołowy obrót,“Kołowy ruch ob. Obrotowy ruch i Odśrodkowa siła.

Kołpaczkiewicz Michał, był nauczycielem języka niemieckiego w liceum Krzemienieckiem (f 1829). Przekładał „Messyadę“ Klopstocka, z której ogłosił jedną całą pieśń, oraz wyjątki z innych, i drobne poezye w „Dzienniku wileńskim“ (1816, t. 4) i w „Pamiętniku warszawskim“. Wydał także „Wypisy niemieckie“ (Krzemieniec 1823).

Kołpak, nazwa wysokiej czapki, obłożonej futrem, wzięta z tureckiego (K a ł p apf). Mógł być szerszy lub węższy u góry niż u dołu. Za czasów Szymona Starowolskiego bogatsi mieszczanie nie nosili już K-ów lisich, lecz sobolowe, co on uważał za zbytek. Niewiasty i dzieci używały w zimie K-czków. W senacie

1    w kole rycerskiem obradowano w K-cli, które podnoszono na chwilę przy wejściu króla. K-i szyto z drogich aksamitów i okładano ko-sztownemi futrami. K. Wł. Wójcicki przytacza przysłowie polskie: „zdrowa głowa K-a nabędzie“. W r. 1790 zmieniono w piechocie polskiej kapelusze na K-i, okrągłe, filcowe, cali 12 wysokie, z sukiennym wierzchem ponsowym, białotaśmowanym, z kutasem białym i ponsowym, na bok lewy do pół K-a wiszącym. Z przodu blacha mosiężna lub pobielana, na której orzeł ze skrzydłami rozpostartemu zasłona oczu od słońca skórzana i rzemień ze sprzążką do ściągania. ^Tak przepisuje regulamin owocze-sny. W r. 1794 forma ta uległa pewnym odmianom.

' < Kołpino, osada przemysłowa w gub. Petersburskiej, pow. Carskosielskim, stacya kolei Mikołajewskiej, nad rz. Iżorą, pod 60° 45' szer. płn. i 48° 16' dł. wsch. od F., o 25 wiorst na płd.-wsch. od Petersburga, liczy około 15 000 stałych m-ców, ma szkołę, aptekę, 2 hotele, 12 sklepów, cerkiew); zbudowaną według planu Rastrellego itd. Osada powstała jako ognisko przemysłowe państwowe. Piotr Wielki założył tu wielki młyn, a następnie tartak wodny; w r. 1782 rozpoczęto budowę wielkich zakładów mechanicznych, przeznaczonych specyalnie dla marynarki rossyjskiej. I obecnie tutaj głównie sporządzają stalowe pancerze dla okrętów wojennych, łańcuchy żelazne, kotwice i inne stało we, żelazne i miedziane części, niezbędne do uzbrojenia floty wojennej. Urzędownie zakłady mechaniczne morskie w K-nie mają nazwę Iżorskich; zatrudniają w czasie pokojowym około 3 500 robotników.

Kołtów (po rusińsku Kołtiw)zRudą Koł-towską, wieś w Galicyi, w pow. Złoczowskim, o 16 kim. na płn.-wschód od Złoczowa; około

2    000 mieszk. (Polaków i Rusinów). K. posiada piękny kościół grecko-katolicki, murowany,

zbudowany w stylu Odrodzenia, kosztem poświęcanej, a przestąpienie tego miejsca ma lir. Józefa i Peiicyi Baworowskich, czony ostatecznie przez ich syna, Wacława. Świątynia ta zaliczona być może do najpierwszych kościołów grecko - katolickich w Galicyi. Hr. Baworowscy pracowali nader gorliwie nad umoralnieniem ludu i jego dobrobytem. Wymurowali szkołę ludową, założyli czytelnię niedzielną, biblioteczkę, wypożyczalnię książek itp.; przemysł reprezentują: gorzelnia prowadzona w sposób fabryczny, browar, młyny, cegielnia itd. Pszczelnictwo postępowe, uprawa chmielu. Od czasów Jana z Sienna, któremu Wład. Warneńczyk nadał Olesko z całym powiatem w r. 1441, należał K. do Sie-mieńskich, właścicieli Złoczowa i Oleska, następnie do Górków, Żółkiewskich, Daniłłowiczów,

ukoń- wystarczać do zarażenia się K-em. W poglądach tych znać ślady wierzeń przedchrze-ściańskich, o których ma świadczyć i sama nazwa cierpienia, pochodząca podobno od imienia bóstw opiekuńczych, c ki ego „O kołtunie“ (Warszawa 1877).

Kołtun i Kcłtek. Syreniusz pisze: „Wie-szczyae albo ruski kołtun“, a gdzieindziej „Krzczyce teraźniejszych czasów kołtunami, drudzy ko ł tkam i zowią“. Możnaby stąd wyciągnąć wniosek, że za czasów Syreniusza kołtun był wyrazem nowym, wziętym z Rusi. J. Karłowicz („Słów. wyr. obc.“, wyraz „kołtun“) mniema jednak, iż oba wyrazy są polskie i że istniał u nas niegdyś rodzaj latawca (ob.), kołtkiem zwanego, a nazwa ta była w związku z wyrazem i pojęciem „kołtun“. W swoim twierdzeniu opiera się J. K. na następujących przesłankach: 1) nasz lud przypisuje W i e-szezycom (oh.), między innemi rzeczami, wikłanie włosów u ludzi i koni; 2) Łużycanie kołtun nazywają Wiłem, Wił (ob.) zaś jest u nas istotą mityczną, zbliżoną do Wieszczyć; 3) Morawianie kołtun zowią skfitek, a wyraz ten oznacza właśnie ducha wikłającego włosy, po naszemu Skrzat (ob.); 4) w Niemczech kołtun słynie pod nazwą Weichselzopf lub Wichtelzopf, tj. zwinięty przez ducha zwanego Wichtel; 5) u górnych Łużycan istnieje duch kół tk (domowy). Fakty te wskazują, iż i u nas istniał latawiec („kołtek lub k a ł-t e k według ludu jakaś istota latająca w postaci ognistego smoka“ w „Słów. jęz. pols.“. Orgelbrand a), któremu przypisywano zawijanie kołtunów. Wprawdzie Machał „Nń-kres słov. bäjeslovi“ (str. 103) wyprowadza kołtka gornołużyckiego od wyr. „kobold“, ale prawdopobnie K. i „kołtun“, jak chce tego A. Brtickner, pozostają w związku z wyr. „kołatać“. Zresztą lud nasz zapomniał o kołtku, chociaż nie porzucił przesądnych pojęć o początku kołtuna i mniema, iż można go zadać. „Potrzeba wyszukać żyda, któryby przez siedm lat miał kołtuna w brodzie; potem konia, mającego przez lat siedm kołtuna w grzywie, i psa noszącego przez siedm lat w ogonie tę chorobę. Tak z żyda, jak z psa i konia wyrwać z tego miejsca gdzie kołtun gości, po kilka włosów, następnie należy się udać do takiego budynku, w którym znajduje się 27 straganów i pod środkowym straganem te kołtunowate włosy moczyć przez 24 godziny w wodzie, którą później wlewa się do flaszeczek. Z flasze-czek po kilka kropel puszcza się takiej wody do wódki lub jadła tej osobie, której pragnie się wspomnioną chorobę zadać“ („Zbiór wiad. do antr. kraj.“, XI, 47, a także pokrewny przesąd u Federowskiego „Lud okolic Żarek“ itd., II 230—231). Sposoby leczenia kołtuna przez lud ob.: Kolberg III, 167 — 170, VII 159, I 268 — 269; Federowski t. II

Por. H. Dobrzy-

I)-r Rz.

Sobieskich, Radziwiłłów, od których nabyła K. rodzina hr. Starzeńskich, później zaś K. prawem spadku przeszedł do hr. Baworowskich. —

lir.

„Słów. Geogr.“.

Kołtun (Plica polonica) polega na splątaniu włosów głowy (rzadziej brody lub wzgórka łonowego) w masę zbitą kłakowatą. Pierwszą przyczyną K-a jest wysypka mokrząca skóry uwłosionej, zwykle pryszczyca (eczema), powstająca samorzutnie na gruncie zaburzeń swoistych przemiany materyi (t. zw. dyateza moczowa) lub częściej przez nieustanne drażnienie i drapanie skóry w związku z obecnością wszy, wskutek zaniedbania porządku, zwłaszcza w długotrwałych i wyniszczających chorobach, jak dur, gruźlica, przymiot itd. Czesanie włosów sklejonych wydzieliną lepką pryszczycy staje się niemożliwem z powodu bolesności; K. splata się więc i zanieczyszcza coraz bardziej, a nieunikniona już teraz obecność pasorzytów potęguje pryszczycę, stwarzając w ten sposób błędne koło, z którego jedynem wyjściem jest obcięcie włosów kołtuniastych i leczenie systematyczne pryszczycy. —K. spotyka się najczęściej w krajach słowiańskich, chociaż znany jest i gdzieindziej, wszędzie tam, gdzie niechlujstwo panuje śród ludu, lub gdzie przesąd i zabobon skłaniają ludzi do zapuszczania sobie K-a.

Medycyna dawniejsza uważała K. za odrębną postać cliorobną; związek K-a ze skazą moczanową (ćliaihesis urica) i chorobami wyniszcza-jącemi ogólnemi tłómaczono według zasad patologii humoralnej, widząc w K-ie niejako ze-środkowanie wycofanej z ogólnego biegu materyi szkodliwej (materia peccans). W myśl tej teoryi nie przeszkadzano tworzeniu się K-a, a nawet ułatwiano jego rozwój przez oblewanie włosów cieczami lepkiemi, np. odwarem barwinku (Vinco). Pomiędzy ludem naszym poglądy błędne na K. zachowały się do dnia dzisiejszego. Medycyna ludowa uważa za rzecz bardzo szkodliwą obcinanie K-a przed upływem roku i sześciu tygodni; K. obcięty przechowują, aby go znów włożyć na głowę przy powrocie cierpienia ogólnego, lub też zakopują w ziemi

L. K.

we

nem

staw

wyłączne pra-r. 1695. —

rum

„za

268; „Zbiór wiad. do . ntr. kraj“. III 46, VIII 297; XI 47, 57, 213, a nadto C. Zibrt „Skritek w lidovém podani staroćeskćm“, str. 22 — 31, oraz „O kołtunie w etnograficzeskom otnoszenji“ („Wystawka antropolog.“, Moskwa II).

Kołtyniany (K a 1 t y n i e n aj w miejscowym narzeczu żmudzkiem), starożytne miasteczko żmudzkie, położone bardzo malowniczo w pobliżu rzeki Okmiany, na pochyłości wzgórza nad doliną tej rzeczki, w odległości 48 wiorst od Rossień, w po w. Rosieńskim: 430 mieszk. w r. 1900, w tej liczbie 140 staroza-konnych. Kościół parafialny miał wznieść w K-ch Witold w r. 1416 pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela; w r. 1817 biskup żmudzki, ks. J. A.Giedroyć, wzniósł nową świątynię swoim kosztem (K. należały wtedy do dóbr stołowych biskupstwa); w r. 1880 spłonął ten kościół, a nowy, drewniany, zbudowano w stylu gotyckim. Parafia liczy około 7000 głów, Z filią w War-siadach. Synagoga zbudowana w r. 1869. Szkoła ludowa Od r. 1865, około 70 uczniów; ambulatoryum felczerskie od r. 1882, urząd pocztowy od r. 1861; kasa oszczędności od r. 1897. Nazwę K-n spotyka się w kronikach krzyżackich już w w. XIV; pochodzi ona prawdopodobnie ztąd, iż tracono tutaj winowajców; obecnie w odległości 2 wiorst na południe od K-n istnieje 10 —15 sążni wysoka Kalt y noska Inas („góra winowajcy“). W kronice Wi-ganda jest często mowa o K-ch pod nazwą Kaltanenen, a także o terra Kaitenarum, co wskazuje, iż K. były stolicą dzielnicy. Okolice K-n były widownią częstych najazdów Krzyżaków: w r. 1370 Rydygier Einer, marszałek zakonu, pustoszył te okolice; w r. 1375 (?) znowu najazd dotknął tę okolicę, ale zakończył się niefortunnie dla Krzyżaków itd. W r. 1390 deputowani z włości (tj. terra) K-skiej podpisują przymierze pomiędzy Żmudzinami a Krzyżakami. W r. 1812 na płaszczyźnie, przez którą płynie Okmiana, odbyła się potyczka wojsk rossyjskich z częścią korpusu Macdonalda. K. leżą w okolicy, obficie uposażonej w pomniki starodawne, które ją otaczają od północy, zachodu i południa. W odległości zaledwie 10 wiorst w linii prostej, znajduje się sławna Medwiagoła (ob.), a za nią „Szwedzka góra“ w Bilonach; oraz niemniej sławny bród Sietuwa (ob. Kulgryndy). Od zachodu i płd.-zach. pilkalnia w Wederach i Gegużkal-nis (ob. piłk a lni e). Wreszcie tuż pod samemi K-aini Skuburlu-kalnas, oraz Pilis-kalnas, a nieco dalej w odległości 10 wiorst inna „Szwedzka góra“ w Giedyminis;.kach. Skuburlukalnas leży na drugiej stronie rzeki, w odległości 2V2 wiorst. Jest to pilkalnia, mająca około 15 sążni wysokości z jednej strony w r. 1812 służyła za punkt strategiczny i dlatego zowią ją górą Macdonalda. Krąży o niej mnóstwo podań, które zresztą powtarzają to samo, co lud

żmudzki wogóle opowiada o pilkalniach. Piles-kalnas, druga sypanka, w odległości 1 wiorsty od K-n, dzisiaj jest prawie zorana zupełnie. O 10 wiorst od K-an znajduje się uroczysko Rotusz: rósł tam dąb olbrzymi, pod którym dokonywano ongi, według podania, ofiar pogańskich. Chrześcianie wznieśli tu krzyż, i Zmu-dzini zbierali się w piątki, a potem w niedziele na obchody. Zabijali owcę, a pomodliwszy się w kaplicy, przyrządzali ją i ucztowali. Opis: „Pamiatnaja kniżka Kowiensk. gub.“ (1901).    UK;

Kołudzki Augustyn; pochodził z rodziny kujawskiej, herbu Pomian, dawno w tej ziemi o-siadłej.Był początkowo sędzią grodzkim, następnie ziemskim inowrocławskim (i 1720). „Wychowany w słońcu i kurzu wojennym, odznaczył się wszelkich losu kolejach, które Rzplitą spotykały, w domu i po za ojczyzną, w pokoju i wojnie wyróżnił się jako dzielny rycerz, oraz odznaczył spe-cyalnem umiłowaniem praw“—tak określa go przywilej Jana III, który był szczególnym opieku-K-go, zachęcił go do opracowania zbioru u-i nadał wydawcy wo autorskie w d. 7 marca Odznaczył się K. jako historyk i prawnik. Jego „Thron oyczysty abo Pałac wieczności w krótkim ze'braniu Monarchów, Xiążąt y Królów Polskich z rożnych approbowanych Autorów od Pierwszego Lecha aż do teraźnieyszych czasów zupełną w sobie życia y dzieł nieśmiertelnych zamykający Historyą, potomnym na wzór wystawiony czasom. Roku króla królów 1707 w Poznaniu w Drukarni Academickiey superio-permissu“ i4-o kart. 14, str. 315) przedstawia zwykłe w owych czasach kompendium historyczne. Autor nie przerasta pod względem umysłowym szarego gminu szlacheckiego, którego przesądy wprowadza do opowiadanych dziejów. Pospolitość myśli, nienawiść do wszystkiego, co nieszlacheckie i niekatolickie, cechuje to dzieło, obok nadzwyczajnego przywiązania do Jana III i panegiryzmu dla współczesnych magnatów. Błędom towarzyszą umyślnie zmyślane fakty, o ile wydają się autorowi potrzebnemi; do takich należy po raz pierwszy do literatury wprowadzony pomysł Rokoszu Gliniańskiego, do czasów Ludwika przystosowany. Wyd. 2-e w Supraślu w r. 1727 staraniem wielkiego ministra Regni“, wreszcie 3-e w temże r. w Poznaniu kosztem Józefa Woluskiego najlepiej świadczą o tern, jak dalece książka ta odpowiadała gustom spół-czesnej publiczności. W pierwszem wydaniu mieszczą się miedzioryty wszystkich prawie monarchów, od Lecha poczynając, na jednym Antoniego Swacha O. M. C. S. Fleusera (podpis). Kołudzki wydał oprócz tego „Promptuarium legum et constitutionum regni Poloniae ac Magni Ducatus Lithuaniae ad facilio-rem indagationem publicamque utilitatem spe-ciosum in ordinem reductum, concinnatum

per A. K. cum privilégie» speciali sacrae Regiae Majestatis, Posnauiae impressum typis academi-cis Anno domini 1695. Prostat apud Joan-nem Tobiam Keller Bibliog. Varsav. etPosnan.“

1727 nabył dobra K-skie, wraz z Likśnieńskie-mi, Jozafat na Wyszlingu Zyberk, ówczesny krajczy, a późniejszy wojewoda inflancki. Syn tegoż, Jan Tadeusz, starosta onfksztański, był także wojewodą'inflanckim i spadkobiercą Wszystkich dóbr rodzicielskich, gdyż obaj jego bracia nie mieli dzieci. Ostatnio dziedzicem dóbr K-skich był Stanisław hr. Plater-Zyberk, wnuk wojewody Jana Tadeusza, który założył w K-piu parafię katolicką i wzniósł na miejscu dawnego drewnianego kościółka wspaniały kościół w stylu czysto romańskim. Żyzne pola K-skie zraszają: rz. Dubna (prawy dopływ Dźwiny), oraz struga Kołupie (wypływająca z jeziora K-skiego i uchodząca do Dubny).

Kołwa — nazwa dwóch rzek w płn.-wschodniej części Rossyi: 1) K. rzeka w gub. Permskiej, pow. Czerdyńskim, bierze początek z płd.-wschodniej pochyłości góry Kołwinskij-Kamień, w zachodnim Uralu, płynie początkowo na płd.-zachód i przyjąwszy ze znaczniejszych dopływów z lewej strony wody Bere-zowki, z prawej wiorst poniżej miasta Czerdynia z lewej strony do Wiszery, dopływu Kamy. Przebiega około 350 wiorst śród stromych, skalistych brzegów; szerokość K-wy waha się między 15 i 35 sążniami; spławną jest na przestrzeni 220 wiorst od uścia, a do żeglugi jest zdatną strzeni 110 wiorst aż do Wiszerki. Jestto ważna arterya komunikacyjna i handlowa między Kamą i Peczorą. Wielką też rolę musiała grać za czasów państwa Bułgarskiego nad Wołgą w jego stosunkach z oddalonym krajem północnym, jak o tern świadczą czudzkie iiorodysz-cza nad rzeką i monety wschodnie znajdowane w rzece. 2) K. rzeka w gub, Archangiel-skiej, pow. Mezeńskim, wypływa z grupy jezior Syr-jar i, ubiegłszy wciąż po tundrze w kierunku z północy na południe około 300 wiorst, wpada z prawej strony do Usy, prawego dopływu Peczory. Górny bieg K-wy jest prawie zupełnie niezamieszkiwany, w dolnym zaś trafiają się siedziby Samojedów. Szerokość rzeki wynosi od 100 do 120 sążni.

Kołyma, rzeka syberyjska na Jakutach, w okręgu Kołymskim, bierze początek pod 61° 30' szer. płn. na północnej pochyłości grzbietu Stanowego, płynie przeważnie w kierunku płn.-wschodnim i, ubiegłszy 1 850 wiorst, wpada do zatoki Kołymskiej oceanu Lodowatego szeroką deltą, 75 wiorst u podstawy mającą. W górnym swym biegu aż do W i e r c h n i e-Kołymska, na przestrzeni około 750 w. K. płynie wartko śród wysokich gór i lasów modrzewiowych, strasznie przetrzebionych przez częste pożary (zwłaszcza przez olbrzymi pożar w r. 1770). W biegu średnim aż do Srednie-Kołymska, rzeka na przestrzeni 500 wiorst przerzyna błotnistą nizinę, również porosłą modrzewiem. W biegu dolnym K. płynie śród

(kart. 2, str. 540, indeksu kart 6 iii folio. Drugie wydanie pod nieco zmienionym tytułem wyszło w r. 1697; 2-a część jego „Statut W. X.

Hr.

wody Wiszerki, wpada o 5

M. Han.

Litewskiego“ osobno w Poznaniu 1698). Jest-to zbiór praw w Koronie i na Litwie obowiązujących, wziętych poczęści z Herburta, poczęści z ostatniego wydania Statutu Litewskiego i po Herburcie wydanych konstytucyj. Materyał rozłożony na dwie części: porządek polityczny i sądowy. Rzplta rządzi się w dwojaki sposób: polityczny i sądowy: w pierwszym uchwalają ustawy na sejmach krakowskich albo warszawskich, i grodzieńskich, w drugim wykonywają prawa i na ich mocy wyrokami kończą wszelkie spory“. Każda część rozpada się na poszczególne działy, wyczerpujące w sumie cały ustrój ówczesny. K. osobną książkę poświęca Polsce, osobną Litwie. Do zbioru dodany indeks, ułatwiający odszukiwanie odpowiednich miejsc.

na prze-

Kołup (po łotewsku Kołups), wieś i dobra rozległe w dawnych Inflantach polskich, w pow. Dynaburskim, własność rodziny Platerów-Zyberków. Dobra te za czasów krzyżackich należały do komturstwa Dynaburskiego i dzieliły się na dwie części: Bałtmujża (po łotewsku „Biały dwór“) i Łazdany alias K.

Przywilej herinistrza Hazenkampa (von Briig-geney), wydany w Wendzie 1540 r., wyodrębnia Bałtmujżę od komturstwa i nadaje ją jure feudi Arendowi de Dahlen. Przywilej ten potwierdza w r. 1591 król Zygmunt I na imię Arnolda Dahlena (syna Arenda). Łazdany zaś (alias K.) oddaje w r. 1553 mistrz inflancki,

H. Chw.

Henryk Galen, na prawie lennem rycerzowi de Grafenbruck. Atoli już w r. 1568 przywilej Zyg. Augusta nadaje też same dobra Łazdany Mikołajowi Talwoszowi, ówczesnemu kasztelanowi mińskiemu. * Kiedy zaś Arnold Dablen za popełnienie criminisper duellionis został zmuszony do opuszczenia dziedzictwa, dostaje się Bałtmujża, wraz z innemi jego dobrami, Adamowi Talwoszowi, staroście Dynaburskiemu a późniejszemu kasztel. Żmudzkiemu. W tymże czasie i dobra Łazdany, czyli właściwy K., przechodzą na własność tegoż Adama Talwosza w spadku po ojcu, Mikołaju (o którym była mowa wyżej). W r. 1620 Adam Talwosz odstępuje całe dobra swoje Alfonsowi Łąckiemu, staroście Dynaburskiemu. Od Łąckich przechodzą w r.

1646 dobra K-skie do Jana Frydryka Wolffa, z przydomkiem Ludingshausen, podkom. derp-skiego (dorpackiego), ówczesnego dziedzica Krasi a w i a (ob.). Po wygaśnieniu w pierwszej ćwierci w. XVIII polsko-inflanckiej gałęzi rodu Wolffów, rozległe jej dobra (Krasław, Liksna, Kirup,

Nidzgal, K. i in.) stają się na krótko własno- j ścią Kossów i Kczewskich (herbu Lewart). W r. } bezgranicznych tundr, pokrytych niskopienną

sosną i modrzewiem, i tworzy liczDe koryta i wyspy, a z nich największa, na której leży N i ż n i e-K o ł y m s k, ma około 119 w. długości i od 10 do 20 w. szerokości. Prawy brzeg K-my, do którego od wschodu docierają odnogi gór Kołymskich, w wielu miejscach aż do samej delty zachowuje swój wyniosły charakter. K. dosięga 25 — 30 stóp głębokości, ma od 250 sążni do 3 wiorst szerokości i jest zdatną do żeglugi na przestrzeni aż do Wierchnie-Kołymska, lub nawet, z pewnemi trudnościami, nieco niżej aż do uścia rz. Korkodonu; dalej przeszkadzają liczne mielizny i katarakty. Rzeka staje w drugiej połowie września, a rusza w pierwszych dniach czerwca, przyczem wskutek swego północnego kierunku nieco wcześniej w górnym biegu, niż w dolnym, co wywołuje zatory, częste wylewy i powodzie, Pod lodem K. pozostaje od 270 do 285 dni w roku. Najstraszniejsze powodzie bywają w dolnym biegu, czemu sprzyjają panujące w tym czasie silne wiatry morskie, pędzące ku uściu rzeki olbrzymie masy lodowe z oceanu. Powodzie bywają tak szybkie i niespodziewane, że ludności miejscowej, Jakutom i Jukagirom, nieraz z trudnością udaje się szukać ratunku na dachach swych siedzib. Większość prawych a jednocześnie najdłuższych dopływów K-iny bierze początek z biegnących równolegle do rzeki niewysokich Kołymskich gór, będących wododziałem między .Kołymą i Orno tonem i utworzonych z granitów i łupków. Do najważniejszych z nich należą: Charticha (40U w.), Ł a w-dan (450 w.), Kor ko don (450 w.), Omo-łon (8* 0 w.) i Anjuj (800 w.). Z lewej strony, z gór Tomu s-h aj a, wpada do K-my jedna ważniejsza rzeka Zyrjanka (350 w.). Z rzek płynących na wschód od Leny K. uchodzi za najbardziej rybną: obfituje w jesiotry i nelmy (pod wiosnę), sterlety, omule, sygi, a we wrześniu w wielkiej ilości w śledzie. K. odkrytą została przez Rossyan jeszcze w r. 1644, kiedy to kozak Michał Staduchin na drodze powrotnej z Indigirki zatrzymał się nad K-mą i założył nad nią zimowisko Niżniekołymskie, dokąd nieraz następnie wysyłano wyprawy naukowe w celu zbadania kraju Kołymskiego, jak np.: Billingsa i Saryczewa (1785 —1794, Wrangla (1820—1825).

Kołymsk— nazwa kilku skupień ludzkich na Jakutach, we wschodniej Syberyi, w dorzeczy Kołymy położonych i, zależnie od części biegu rzeki, nad którą się wznoszą, posiadają-cych'odpowieduie przydomki rossyjskie: wierchnij, niżnij i sreduij: 1) W i e r c h n i e-K o ł y m s k, dawniejszy zameczek, dziś wieś w okręgu Ko-łymskiin, nad rz. Jasaczną, o 2 wiorsty od punktu, gdzie Jasaczna wpada do Kołymy, i o 250 w. na płd. od Srednie-Kołymska, ma zaledwie kilka domków z 40 mieszkańcami, cerkiewkę, szkołę i skład rybny. Komunikacya z Jakuckiem odbywa się przez Omiakoń i jest bardzo trudną wskutek nadzwyczaj słabego za

ludnienia okolicy i wielkich śniegów. 2) Ni ż-n i e-K,, wieś nad Kołymą, na wyspie pośrodku rzeki, o 120 w. od uścia jej do oceanu Lodowatego, pod 68°32' szer. ptn. i 178 *15' dług. wsch. Fer., liczy około 250 m-eów, przeważnie Jakutów i zjakuciałych Rossyan, potomków kozaków, trudniących się rybołówstwem, myśliw-stwem i zbieraniem jagód. Ma cerkiewkę, założoną w r. 1799. Raz na rok przyjeżdżają tutaj kupcy z Jakucka, poczta zaś przychodzi 3 razy do roku. Okolica bezleśna, niskopien-ny modrzew i skarlała brzoza porastają tu głównie. N.-K. złożony został w r. 1644 przez i.ozaka Michała Studuchina i na razie było zimowiskiem, potem obwarowano go i dopiero w w. XIX zamieniono znów na wieś. W r. 1786 odwiedzili wieś uczeni podróżnicy Billings i Sa-ryczew, w r. 1821 —Wrangel i Cochrane. Tutaj wreszcie umarł w połowie XVIII w. baron Mengden, zesłany na Syberyę za sprzyjanie w swoim czasie Annie Leopoldównie, cesarzowej rossyjskiej. 3) Średnie- K., ognisko administracyjne okręgu Kołymskiego, na lewym brzegu K-my, przy ujściu do niej Ankadiny, pod 67°10' szer. płn., śrót błot i nizin porosłych krzakami, modrzewiem i olchą; ma 147 domów, 22 jurty, 12 sklepów, cerkiewkę, szkołę, szpital z lekarzem i 2 felczerami, magazyny rządowe zboża i ryb i t. d. Na wiosnę stale rzeka corocznie zalewa większą część miasta. Ludności liczy miasto do 600 osób, Rossyan i tubylców, trudniących się głównie rybołówstwem, a także myśliwstwem, zbieraniem grzybów i jagód i wyławianiem drzewa na rzece podczas wylewów; rzemieślników niewielu; wszyscy są przybyszami, przeważnie cieśle. Średnia temperatura roczna S.-K-ska wynosi — 10,2°; zimy—28°, lata-j-9⁰, wiosny —11,68°, jesieni—10°. Komunikacya latem odbywa się wodą (od maja do października), zimą—na nartach, zaprzężonych w renifery lub psy. Handel niewielki, przeważnie drobny i zamienny. Miasto założone zostało przez Rossyan w połowie XVII w. i nazywało się początkowo „Psim Ostrogiem“ i dopiero nieco później otrzymało obecną nazwę. W r. 1767 umarł tu na wygnaniu wice-kanclerz Gołowkiu zesłany przez cesarzową Elżbietę, a w r. 1892 dokonał żywota swego uczony polski, J. Czerski, jeden z powstańców r. 1863, którego badaniom wiele zawdzięcza Syberya wogóle, a okrąg Kołymski w szczególności. Kołymski okrąg należy do najbardziej bezludnych i najdalej na wschód położonych okręgów w prowincyi Ja-kucKiej. Graniczy na północy z oceanem Lodowatym, na południu, płd.-wschodzie i wschodzie z pasmem gór Stanowych, na zachodzie z górami Tomus-haja. Zajmuje około 670,300 w. fp powierzchni przeważnie górzystej, jedynie na zachodzie i północy przechodzącej w błotnistą nizinę. W bogactwa mineralne okrąg nie obfituje. Główną arteryę komunikacyjną wodną tworzy rze.^a Kołymą. Jezior wiele,

E. 01nv.

E. Oliw.

zwłaszcza na zachodzie, przeważnie małe, ale zato bardzo rybne. Klimat surowy. Lato po większej części wilgotne i dżdżyste. Wgrudniu panuje noc podbiegunowa ze strasznemi, tygodniowe-mi nieraz, zamieciami śnieżnemi. Ludności w r. 1900 liczono w okręgu 6 682 osoby. Za tubylców uważać należy: Lamutów, Tunguzów, Czuwańców, Czukczów i Jukagirów; przybyszami są Jakuci i Rossyanie, śród których mnóstwo sekciarzy, szczególniej skopców. Próby aklimatyzacyi roślin zbożowych i ogrodowizny czynione ^są przez skopców; w r. 1899 zasadzono 1 pud kartofli i zebrano 46 pudów. Ludność żyje głównie z rybołówstwa; zły połów jest klęską głodową dla ludności i psów. Na wiosnę łowią jesiotry i nelmy, a we wrześniu śledzie; w r. 1900 złowiono do 100 000 p. ryby i przyrządzono 220 p. kawioru; zapasowych magazynów rybnych na wypadek głodu jest w okręgu 5. Prócz tego ludność trudni się myśliwstwem, a raczej tępieniem lisów, soboli, wiewiórek, łosi, kamiennych kozłów, gronostajów, zajęcy, gęsi, kaczek, łabędzi i t. d. Hodowlę bydła uprawiają Jakuci i Rossyanie, hodowlę reniferów po większej części tubylcy. W r. 1900 liczono w okręgu 2 710 koni, 2 603 sztuki bydła rogatego, 280 reniferów i 2 247 psów. Febra, syfilis, ospa i trąd (od r. 1765) grasują w okręgu, mając odpowiedni temu grunt w warunkach klimatycznych i niechlujstwie ludzkiem. Handel przeważnie zamienny, z obrotem 60 000 rub. rocznie; wywozi się kość mamutową, futra i kły koni morskich, a przywozi zboże, herbatę, tytoń i niektóre towary bakaliowe i galanteryjne. Doroczny i jedyny jarmark w okręgu odbywa się w marcu w Anjujskiej warowni. W całym okręgu jest

1    szpital na 8 łóżek, 2 stacye meteorologiczne,

2    szkoły i 55 skupień ludzkich, licząc w tern

m. Srednie-Kołymsk, Anjujską warownię, 1 u-łus, 10 noclegów, 8 wsi i 34 uroczyska.

Kołymska zatoka jest częścią Oceanu Lodowatego, wrzynającą się w ląd Syberyi między przylądkami: Niedźwiedzim na wschodzie i Krestowskim na zachodzie. 130 wiorst największej szerokości, 70 w. największej długości. Obfituje w swej części południowej w liczne wysepki i przyjmuje wody, pomiędzy innemi, Wielkiej Czukoskiej rzeki.

Kołyska albo Kolebka (gr. to X'lxvov [właściwie — opałka], 7]    [—niecka], to

sùxivYjTov xXivlôiGV [=łóżeczko łatwo ruchome]; łac. cunae; hiszp, cuna\ włos. arna lub culla, franc, berceau; niem. Wiege; ang. cradle; czesk. kolibka, kolebka, koliba, kroac. zibel, sibka; słowac. koliska, koliba, ros. kol ubiel, kacsalka, ljolka, zgbka, serbołuż. bombawa i humpale; pers. ([iieimhreh). Jest to sprzęt domowy, znany powszechnie, przeznaczony dla niemowlęcia, aby w nim legiwało, o ile nie bywa noszone na ręku przez matkę lub inamkę, a dający się w ten lub ów sposób wprawiać w ruch kołyszą-

Wtelka Enc. Powsz. Ilustr. Zcsz. 292b, Tom XXXVII

cy się jednostajnie z boku na bok, co ma służyć bądź do uśpienia, bądź do uspokojenia dziecka płaczącego.—K. należy do sprzętów nadzwyczaj rozpowszechnionych i przez wiele osób za nieodzowny uznawanych, pomimo że już od bardzo dawna zdania uprawnione leka-rzów odzywały się przeciwko niej; ale najczęściej był to głos wołających na puszczy, gdyż ogół usłyszeć go nie chciał, woląc pozostać przy nawyknieniach dawnych, prastarych, trudno dających się wyplenić. Jedynie w Anglii, przynajmniej wśród społeczeństwa oświeceń-szego, K. wyszła nieomal zupełnie z użycia, we wszystkich zaś innych krajach Pluropy—nie mówiąc już o innych częściach ziemi—liczy dotąd przeważnie tylko zwolenników, nadużywających często K-i ze szkodą dziecka.—Już Gale nos (ob.), żyjący w wieku II po nar. Chr., potępia kołysanie dzieci nadmierne, dozwalając wszakże na umiarkowane, ale nie uznając go za konieczne. Na zdanie to wielkiego lekarza greckiego i dziś jeszcze śmiało pisać się można. K. jest rzeczywiście sprzętem zbytecznym i nieraz szkodliwym; dla niemowlęcia odpowiedniejsze daleko jest łóżeczko nieruchome, należycie usłane, w którem, nie krępowane powijakami, leżeć i poruszać się może swobodnie, co mu wychodzi na zdrowie, a to właśnie doświadczenia, zebrane wielokrotnie w Anglii, stwierdzają naj do wo dniej, zachęcając wszystkich ludzi rozsądnych do naśladownictwa. Jednakże, niestety, pewno długo jeszcze przyjdzie czekać, zanim ogół da się przekonać o szkodliwości i zbyteczności K-i. — Kołysanie, zwłaszcza nadmierne, nigdy nie oddziaływa korzystnie na u-strój niemowlęcy, ponieważ odurza dziecko, działając ujemnie na prawidłowe krążenie krwi, a przytem, aż nadto często, tak samo zupełnie jak okręt bujający się na morzu, sprowadza zawrót głowy i wymioty, co, jeżeli powtarza się częściej, koniecznie wpłynąć musi ujemnie na trawienie prawidłowe niemowlęcia, a więc i na stan ogólny zdrowia jego. Chociaż może za daleko posuwają się niektórzy przeciwnicy kołysania, utrzymując, że nawet czasem można wywołać przez nie ogłupienie stałe, lub przynajmniej przytępienie władzy umysłowej dziecka, i to na zawsze, to jednakże zgodzić się trzeba na to, że sen wywołany przez kołysanie długie nie jest nigdy tak pokrzepiający, jak bez niego występujący dobrowolnie, podobny jest bowiem do snu sztucznie sprowadzonego przez użycie leków nasennych, które, jak wiadomo, szkodzą zawsze, jeżeli je stosować długo i stale; człowiek nawykły do morfiny lub chloralu, bez zażycia środków tych zasnąć nie może, tak samo niemowlę przyzwyczajone do kołysania traci zdolność zasypiania bez niego, przez co nieraz bywa nieznośne dla otoczenia swego. Więc zważywszy to wszystko, należałoby K-ę, jeżeli nie usunąć zupełnie, to przynajmniej, o ile tylko można

îBiïr-

Wfä

■■

ograuiczyć używanie jej jako środka usypiającego i uspakajającego. —Obrońcy K-k twierdzą wprawdzie, że nie one same przez się są szkodliwe, lecz że budowa ich wadliwa jest powodem objawów niepożądanych, o których mówiliśmy wyżej, przytem atoli godzą się na to, że kołysanie częste i przeciągłe nie jest niemowlęciu bezwarunkowo zdrowe, oraz że leżenie długie na wznak w K-ce nie służy im wcale, do tego stopnia nawet, iż ma zwiększać śmiertelność wśród nich. Ale nie chcąc, pomimo to, odstąpić od K-i, dążą do ulepszenia jej, a w celu tym zwracają uwagę szczególną na t. zw. bieguny, na których właśnie odbywa się kolebanie, co ma zasadę niezaprzeczoną.

['

mt

HgM

pj

;.r » . . mlhJAkM

ap

Fig. 133. Kołyska w letnim namiocie u EskimówJ Bieguny te powinny być zawsze odcinkami koła, łukami doskonałemi, zakreślonemi promieniem wielkim, więc płaskiemi, o wygięciu niewielkiem, ponieważ wtedy ruch kołyszący odbywa się równo, wolniej, a nie bywa nigdy tak silny, jak wtedy, gdy biegun kształtem zbliża się więcej do półkola. Jeszcze gorsze są bieguny będące odcinkami elipsy lub paraboli (ob. te wyr.), gdyż wtedy ruch kolebiący staje się nierównym.—Bieguny łączą zwykle poprzecznie pary nóg K-i stron przeciwnych, więc też ruch kołyszący odbywa się z boku na bok, prostopadle do osi podłużnej K-i. W r. 1863 na wystawie londyńskiej Nor m an n wystąpił z K-ą ulepszoną przez siebie, której bieguny, dość płaskie, łączą nogi łóżeczka nie przeciwne, lecz do jednego boku należące, a przez to kołysanie odbywa się w kierunku podłużnym osi łóżeczka, nie w poprzecznym, jak zwykle, co miało jakoby usunąć wpływ szkodliwy kołysania bocznego; ale wprzód należałoby dowieść, że kołysanie podłużne jest rzeczywiście użyteczniejsze, a przynajmniej od poprzecznego mniej szkodliwe; czego jednakże dotąd nie uczyniono. Wynalazek Normami a nie jest zresztą bynajmniej nowością: K-ę z biegunami wzdłuż umieszczonemi oglądać bowiem już można na jednym z obrazów Giulia Romana (* r. 1492 — f r. 1546), a to dowodzi, że tego rodzaju K-i znane już były we Włoszech w połowie pierwszej wieku XVI; nadto

zna je też odddawna lud szwedzki (ob. niżej). K-i Nor man na nie rozpowszechniły się wcale.—Według F. Stamma, który w roku 1873 zbadał i porównał sumiennie K-i liczne, znajdujące się na wystawie wszechświatowej wiedeńskiej, najlepsze mają być wiszące, a przynajmniej nie tak szkodliwe jak stojące na biegunach. Są to łóżeczka podobne do o-pałki, posiadające w przedłużeniu osi swej podłużnej czopy wystające, umieszczone w sposób odpowiedni w podporach mocno stojących; ruch ich kołyszący jest bardzo równy i łagodny.—Od lat kilkudziesięciu coraz częściej zamiast K-ek wchodzą w użycie wózki, robotą koszykarską sporządzone, posiadające rzeczywiście zalety różne, służące niemowlęciu w domu za łóżeczko, a zarazem użyć ich można do wożenia dzieci na dworze; z czasem może wózki takie wyrugują po mału K-i, czego życzyć należy.—Por. L. Fürst „Das Kind, seine Pflege im gesunden und kranken Zustande“ (Lipsk 1876); H. Ploss „Das kleine Kind vom Tragbett bis zum ersten Schritt“ (Berlin 1881; wyd 2-e Lipsk 1884), J. Fons sa grives „Leçons d’hygiène infantile“ (Paryż 1882) i J. R ou vier „Précis d’hygiène de la première enfance“ (tamże 1893).—Dotąd ze stanowiska hygieniczno-lekarskiego mówiliśmy tylko o K-ce ludów cywilizowanych, europejskich, mając głównie na oku kolebkę na biegunach, jako najpospoliciej używaną, chociaż i wisząca również w Europie ma zwolenników nie mało, o czem jeszcze pomówić przyjdzie; przedtem jednakże będzie rzeczą ciekawą poznać K-i niektórych ludów pozaeuropejskich i starożytnych, stawiając sobie zarazem pytanie: skąd K. wziąć się mogła, albo raczej, w jaki sposób powstała?--Naprzód zaznaczyć trzeba, iż bardzo wiele ludów sprzętu tego nie zna wcale, a przynajmniej nie używa go. Nie mówiąc już o wielu t. zw. dzikich, nie znają także K-i np. także Japończycy, Islandczycy, Korjakowie, Cyganie, pomimo przebywania swego tak już długiego w Europie i styczności ciągłej z ludami, K-ek używającemi. U wielu znów ludów innych miejsce K-i zastępują płachty, siatki, kosze, deski, w których niemowlęta bywają noszone zwykle przez matki, najczęściej na plecach, a czasami przyrząd taki wraz z dzieckiem bywa zawieszany bądź na drzewie w polu, bądź na kołku w chacie lub namiocie.—Nazwa K-i właściwie nie należy się wcale tego rodzaju przyborom, dawana im wszakże bywa nieraz, co można uzasadnić chyba tem, że niepodobna wątpić o tem, iż te przyrządy do noszenia dzieci dały właśnie pochop do wynalezienia K-i wiszącej, będącej ich rozwojem i udoskonaleniem. K-i zaś na biegunach pierwowzorem być musiała albo opałka, albo kawał pnia obłego, prze-łupanego podłużnie i wyżłobionego.—U ludów niektórych znana jest tylko odmiana pierwsza K-i, u innych druga, ale są i takie, które używają obu.—Ponieważ ludy pierwotne, na szczeblu najniższym rozwoju cywilizacyjnego stojące, nieomal wyłącznie znają tylko K-i wiszące, więc też ten ich kształt może należy uważać za najdawniejszy; ale jest to przypuszczenie, co najwyżej tylko prawdopodobne, gdyż i postać druga zasadnicza może być równio dawna jak tamta, chociaż powstać musiała pod wpływem warunków odmiennych.—Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że K-a wisząca powstać mogła tylko wśród ludów, mających zwyczaj noszenia niemowląt ze sobą, kolebka zaś na biegunach u tych, które zwyczaju tego nie-miały.—Niemowląt zwykle nie noszą np. mieszkańcy wysp Sandwich, murzyni gwinejscy, Kałmucy (chyba w drodze), krajowcy w Turkiestanie chińskim, wielu mieszkańców Turcyi azyatyckiej, Arabowie, Islandczycy itd. U wszystkich ludów wymienionych, i wielu innych jeszcze, niemowlę układane bywa na posłaniu nadzwyczaj prostem na ziemi; inni wykopują dla niego dołek podłużny w namiocie lub chacie i wysławszy go mchem, próchnem drzew-nem i t. p., umieszczają w nim dziecię; jeszcze inni urządzają mu | osłanie w skrzynce z drzewa lub kory, albo w koszyku płytkim. Trudno przypuścić, że pośród ludów takich mogła była zaświtać myśl wiodąca do wynalezienia K-i wiszącej, mającej podobieństwo do huśtawki; gdy tymczasem u ludów przywykłych do noszenia wciąż ze sobą dzieci maleńkich, jak np. większość murzynów afrykańskich, wiele szczepów Indyau amerykańskich, Kski-mowie itd., myśl taka powstać mogła bardzo łatwo; pierwsza matka, która, zmęczona noszeniem dziecka, zawiesiła je w chuście lub worku na gałęzi drzewa lub kołku w szałasie, stała się przez to wynalazczynią K-i wiszącej.—Nieomal wszystkie ludy koczujące, zajmujące się polowaniem w lasach i stepach, zwykły miewać zawsze dzieci swe przy sobie, nie mając gdzie icli pozostawić. — Niemowlę umieszczone w worku, siatce, owinięte kawałem skóry zwierzęcej lub tkaniny, u innych w rodzaju koszyka wydłużonego, uplecionego z witek, w pudełku z kory albo z deseczek, albo wprost przywiązane do deseczki, noszone bywa wciąż przez matkę, zazwyczaj na grzbiecie, przywiązane do niej taśmami lub rzemieniami. Każdy z przyrządów tych, jeżeli go zawiesić gdziekolwiek, staje się K-ą wiszącą, widywaną między innemi bardzo często u In-dyan, zarówno półuocno- jak i południowo-amerykańskich, również prawie u wszystkich ludów afrykańskich. U Szangallów np. niemowlę, o ile go matka nie nosi, zawsze jest zawieszone; na ziemi nie kładą go nigdy, z obawy wężów, niedźwiadków oraz robactwa wszelakiego, w krajach gorących tak gęsto po ziemi pełzającego. U Malajów rodzaj hamaku drobnego służy za K-ę wiszącą. Dajakowie na wyspie Borneo u-mieszczają niemowlęta swe w rodzaju worka,

z łyka uplecionego, zwanego tajan, zawieszanego gdziekolwiek i bujanego, by uśpić je. U wszystkich ludów pochodzenia fińskiego, zamieszkujących Europę, K-i wiszące są używane powszechnie, pomimo że u Czuchonów, mieszkających w Inflantach i Estonii, znane są także K-i na biegunach, zapewne przez Niemców tam wprowadzone, K. prawdziwie narodowa jest wszakże zawsze wisząca. Łotysze, sąsiadujący z Czuchnami, posługują się też powszechnie K-ami wisząceini; są to najczęściej skrzynki czworokątne, podłużne, wiszące na czterech powrózkach od rogów ich wychodzących, a przywiązanych do końca drąga, którego koniec drugi tkwi w podłodze chaty. K-i wiszące, podobne, częste są również na Litwie, oraz w wielu bardzo stronach Rosyi europejskiej, w kraju

i?.

Fig. 134. Pleciona kołyska u plemienia indyjskiego Klainathów.

Zakaukaskim, Azyi Mniejszej, Persyi, gdzie wszędzie K. wisząca składa się'z rodzaju ramy drewnianej, wśród której rozpięty jest luźno kawał tkaniny grubej, służący niemowlęciu za posłanie. Przyrządy te zawieszane bywają na powrózkach lub rzemieniach u pułapu chaty; w ruch bujający wprowadza się je za pomocą powrózka długiego, przywiązanego do nich z boku, który matka, gdy przędzie, lub jest zajęta robotą inną, podczas której siedzieć może, przywiązuje sobie do palca wielkiego nogi, aby mogła poruszać K-ą nie odrywając rąk od zajęcia. K-i podobne spotykamy też u Gruzinów, Kurtynów i Ormian, którzy wszakże obok K-i wiszącej (czoch) używają także K-ek na biegunach. U Tatarów dziecko w dzień zwykle u-mieszczone bywa w hamaku wiszącym, w nocy wszakże sypia na posłaniu razem z matką. W Persyi, obok K-i na biegunach {ąuewahreh), częstsze są wiszące, będące rodzajem hamaku. Na wyspach oceanu Spokojnego wszędzie nieomal używane są K-i wiszące, tj. najczęściej pudełka drewniane, płytkie, albo takież koszy-

ki, wykonywane i przyozdabiane różnie u plemion rozmaitych, ale w szczegóły te nie sposób zapuszczać się tu. Podobne spotyka się również w Syarnie.—U Indyan amerykańskich, obok K-ek plecionych robotą koszykową, bardzo różnorodnych, na uwagę szczególną zasługują składające się z jednej tylko deseczki; do jej końca górnego przymocowana jest druga, mniejsza, tworząca rodzaj daszka nad główką niemowlęcia, które, owinięte w kawał skóry lub tkaniny, przywiązywane bywa rzemieniami do deski takiej; u daszka wspomnianego zawieszane bywają często na niciach przedmioty drobne, różne, mające zabawiać dziecko, bujając się dokoła główki jego. Odmianą K-i tej jest rodzaj korytka płytkiego, z jednego kawała drzewa wyżłobionego i tak samo urządzonego. W K-ce takiej matka nosi dziecię swe na plecach, zawsze twarzą zwrócone w tył, gdy zaś jest robotą zajęta, czy w polu, czy w domu, zawiesza je prostopadle na gałęzi lub na kołku, albo stawia je pod ścianą chaty, nie kla-

--

4P

»A-

‘s

Fig. 135. Kołyska u Ostyaków.

dąc go nigdy. U Indyan innych znów K. zbita bywa z kilku deseczek, nakształt pudełka. Plemiona niektóre, tak na północy, jak na południu Ameryki, mające zwyczaj spłaszczania sztucznego czaszki od czoła ku tyłowi, z Kołyską deskowatą zwykły łączyć przyrząd do wywoływania spłaszczenia takiego (por. Zniekształcenie ciała umyślne). K-i nieraz bardzo ozdobne, splecione z wiórów długich a cienkich i z rzemieni, powszechne są u Patagończyków; podczas drogi matka przytwierdza je za sobą na siodle.—K-i z kory drzewnej lub skóry zwierzęcej, ale służące raczej do noszenia niemowląt niż do bujania ich w zawieszeniu, spotykamy u różnych ludów syberyjskich, np. u Samojedów, Tunguzów i t. p., oraz Kałmuków, Baszkirów, Mongołów, Sungarów i t. d.; zawieszane one bywają rzadko w namiotach, najczęściej nosi je matka na plecach, albo w drodze przytracza do siodła. K. baszkirska podobna jest do łódki; Kaczyń-cy, zamieszkujący Syberyę południową, nadają

jej kształt przypominający i trumienkę.—K. 0-styaków, zwana w języku ich ontob, wyrabiana bywa z kory brzozowej i posiada rodzaj poręczy, o którą opiera się dziecko grzbietem i główką; zupełnie podobne sporządzają też Sa-mojedzi.—Lapończycy, wiodący nieomal żywot taki sam jak wiele plemion syberyjskich, mają K-i dwojakie, pierwsza z nich jest rodzajem korytka, wyżłobionego w klocu drzewa prze-łupanym wzdłuż, nad głową dziecka umieszczony jest daszek półokrągły ze skóry reniferowej, w niej dziecko zawieszane bywa u pułapu chaty. Obok tej K-i drewnianej używana też bywa druga, ze skóry renifera, w której dziecko przez matkę bywa noszone ńa plecach. Pierwsza z K-ek tych w języku krajowców zwie się hont, druga jichum. Lud norweski, sąsiadujący z Lapończykami, posiada też K-i podobne.—Matka nosi tam na plecach dziecię swe, umieszczone w rodzaju worka skórzanego, który także służy zarazem za K-ę wiszącą. W Szwe-cyi również u ludu panuje K-a wisząca; szczególnie ciekawe są używane w prowincyi Da-larne; są to koszyki czworoboczne, które matka przypina sobie do boku, gdy z domu wychodzi, w domu zaś zawiesza się je na haku, na którym łatwo bujać je można. Obok tych K-ek wiszących, używanych najwięcej, istnieją inne jeszcze, stojące na biegunach, umieszczonych, nie poprzecznie, lecz wzdłuż, podobnie jak u wspomnianej już wyżej K-i Nor manna, są one właściwością Dalekarlii. — W Azyi Mniejszej i u różnych ludów Kaukazu zwykłe są też K-i wiszące, ale sztuczniejsze, gdyż nie zawieszane po prostu na gałęzi lub u pułapu mieszkania, lecz mające podstawę stałą, w której wiszą na słupkach za pomocą czopów, znajdujących się w przedłużeniu osi podłużnej kosza lub pudła, zawierającego posłanie dziecka.—Zanim przejdziemy do K-i na biegunach, nadmienić trzeba jeszcze, że wiszące, oprócz w Szwecyi i Norwegii, także i gdzieindziej wielokrotnie są w użyciu, bądź wyłącznie, bądź obok kolebek na biegunach; i tak: spotykamy je w Grecyi nowożytnej, w Niemczech, zwłaszcza południowych, szczególnie w Bawaryi Dolnej i w Lesie Frankońskim (Frankenwald); także Sasi, oddawna w Siedmiogrodzie zamieszkali, innych nie używają; nie inożna zaś przypuścić, żeby zwyczaj ten przyjęli od Węgrów i Rumunów sąsiednich: przynieśli go z sobą z ojczyzny, gdy przed wiekami z niej wyszli, zdaje się bowiem, że w Germanii dawnej znano także tylko K-i wiszące, zanim się tam w Wiekach Średnich kolebki na biegunach rozpowszechniać zaczęły. — Na Lużycacli lud serbski tamtejszy, o ile się nie zniemczył, posługuje się wciąż jeszcze K-ami wiszącemi, no-szącemi nazwę bombowa, w okolicy zaś Muża-kowa (Muskau) humpale. K-i te składają się z płachty, nazywanej tam też trokowa, zawieszonej na podstawie z drążków, są więc ro-

dzajem hamaków, które matka wychodząc na robotę w pole, może łatwo zabrać ze sobą i ustawić je gdziekolwiek.—Na Śląsku, w Górach Olbrzymich, powszechnie jeszcze zawieszają dzieci u pułapu domu w chuście albo płachcie rozpiętej. Zwyczaj podobny napotykamy u Słowian południowych; u nas również wśród ludu wiejskiego zawieszanie i kołysanie dzieci w płachtach jest zjawiskiem szeroko rozpowszechnionem, z kolebką zaś na biegunach w domu włościańskim naszym nie często spotkać się można. — Wspomnieć tu jeszcze wypada o K-ce staroperuwiańskiej, ponieważ różni się ona od wszystkich innych; podług odkrywców w kraju Inków miał to być rodzaj ławeczki o czterech nogach, z których jedna była krótszą od pozostałych trzech, a wskutek tego można było nadawać jej ruch do pewnego stopnia kołyszący się.—Rodzaj drugi K-ek, stojących na biegunach, jest powszechnie znany, więc opisywać go szczegółowo nie trzeba.

określeniem rzeczy, wcale nie dość jasnern. Nic więc stanowczo pewnego o K-acli starogreckich powiedzieć nie możemy. Rzymianie posiadali K-i, nazywające się n nicii mianem własnem ciinae, a nawet mieli boginię ich opiekuńczą, noszącą imię Cu ni na, ale znikąd nie można zaczerpnąć wiadomości zupełnie pewnych, jak owe cunar wyglądały, czy wisiały, czy też stały na biegunach? Ponieważ nazwa łacińska używana bywała zawsze tylko w liczbie mnogiej, i to bez wyjątku, więc wywnioskowano stąd, że musiała to być K. stojąca na 2 biegunach, za czem przemawia wprawdzie prawdopodobieństwo, ale dowodu brak. Pomimo to jest rzeczą nieomal pewną, iż Rzymianie znali K-i na biegunach i że od nich tylko mogły przyjąć je ludy Europy. K-i takie, jak wątpić nie możua, z Włoch rozeszły się za Alpami już w stuleciach wczesnych Średniowiecza, a w wieku XII były już sprzętem bardzo znanym, jak świadczy o tym rękopis heidelberski księgi „Sachsenspiegel'¹, pochodzący z r. 1220, w którym narysowana jest K-a na biegunach, podobna już do używanych dziś jeszcze. Z wieków XIV, XV i XVI, nie mówiąc wcale o późniejszych, posiadamy mnóstwo miniatur, obrazów i rycin, na których oglądać można K-i na biegunach najrozmaitsze. — Za czasów naszych K-ek nadużywają najwięcej w Niemczech—najmniej w Anglii, gdzie już nieomal wyszły z użycia.—Por. H. Ploss „Das Kind in Brauch und Sitte der Völker“ (Lipsk 1884, wyd. 2-e T. II, str. 40 — 116); Otis T. Mason „Cradles of the American Aborigines“ (z dzieła tego wzięte są ryciny nasze, wyżej pomieszczone). Opis i podobizny K-ek starogreckich znaleźć można w dziele G u h 1 a i K o-nera „Helladai Roma“ (Warszawa 1896—przekład S. M i e c z y ń s k i e g o 1.1 str. 339

Kołyszka, herb polski z nadania. — Na tarczy w polu srebrnem podkowa żelazna barkiem na dół; między jej ocelami na złotym krzyżu kawalerskim bez prawego ramienia kruk czarny, w lewo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy sześciopromienne gwiazdy złote. Nadany ' wraz ze szlachectwem Janowi

Dr. J. P.

i Maciejowi, braciom Ko-łyszkom-Szanowskim, przez Stanisława Augusta, króla

Fig. 136 Kołyszka (herb).

K-i te rozpowszechnione są bardzo w Europie całej oraz w części znacznej Azyi, skąd może nawet pochodzą pierwotnie. W Turcyi europejskiej, gdzie także zdarzają się i wiszące; najpospolitsza bywa K. niska na dwu biegunach poprzecznych, sporządzona z drzewa, lub spleciona robotą koszykową; u góry, równolegle z osią podłużną posłania, przez długość całą K-i przebiega drążek dość gruby, na którym zawieszane bywają chusty zasłaniające dziecko śpiące. O .drążek ten opiera się też matka, gdy klęcząc obok K-i niemowlęciu leżącemu pierś swą podaje.—K-i zupełnie podobne używane są też w Bulgaryi, tudzież u różnych ludów Azyi Mniejszej, jako i dalej jeszcze na wschód aż do Dzungaryi, leżącej na granicy zachodniej Chin. Spotykamy je też w Turkiestanie wschodnim i w Persyi, gdzie, jak już wiemy, przeważa jednak K. wisząca. — Wszystkie ludy tu wymienione umieją K-i te urzą- i dzać bardzo odpowiednio i wygodnie, dbając | przytem szczególnie o to, aby niemowlę zawsze leżało sucho i czysto, a w celu tym wynalazły przyrządy różne, obmyślone bardzo dowcipnie, których nam tu jednak brak miejsca opisać nie pozwala. —Skąd się w Europie rozpowszechniła K. na biegunach, dociec na pewno nie sposób, to tylko może uchodzić za pewne, że pierwotnie jeno wisząca wszędzie używana była wyłącznie. Może być, że, jak tyle rzeczy innych, K. na biegunach przedostała się do naszej części świata z Azyi, a to za pośrednictwem Rzymian.—Czy Grecy starożytni znali już K-ę na biegunach, jest rzeczą bardzo wąt- Polskiego, w dn. 15 marca r. 1776. Źródła: pliwą, ponieważ ani pomniki ani dzieła, które ks. kancl. 42, f. 176 (Arch. GłówneWarsz.). D-doszły do nas, nic o niej nie wspominają. Koływań, miasto położone w gub. Tom-Język grecki nawet nie posiada wcale skiej, nad rz. Czausą, śród obszernej doli-wyrazu odrębnego, któryby oznaczył K-ę, ny Obi, o 8 wiorst od rzeki, pod 55°21/ szer. gdyż liknon (Xixvov) oznacza właściwie „o- płn. i 100°27' dł. wsch. od F., założone w r. pałkę“, ahafe (axdcpTj) zaś. „nieckę“, nako- 1713 pod nazwą Czauskiego Ostrogu, w r. 1822 nieć enkineton Tclinidion (sÔxivyjtov xXiviScov) zostało miastem, w r. 1823 przeniesiono tu nie jest właściwie wcale nazwą, lecz tylko władze okręgu tomskiego, a w r. 1856 zniesio-

wiekach często ją Partowie najeżdżali, stąd też Prokopiusz zowie ją wyludnioną i pustą. Pod panowaniem Seleucydów należała do królestwa Syryjskiego; w czasach późniejszych zdobyli ją Rzymianie, a cesarze Kaligula i Klaudyusz zwrócili ją Antyochowi III, królowi syryjskiemu, liczącemu się również do odnogi dynastyi Seleucydów; odebrał mu ją jednakże znowu cesarz Wespazyan, wskutek podejrzenia, że Partów przeciwko Rzymianom popiera. Tworząc zrazu część rzymskiej prowincyi Syryi, K. połączoną została przez ces. Konstantyna Wielkiego, a może już przez Dyoklecyana, z krainą Cyrrhestica pod wspólną nazwą Eup h raten si s, albo z greckiego Euphrat esi a, lub też Augusteuphra-tesia. Stołecznem krainy tej miastem była Samos a ta, nadto leżały tam następujące ważniejsze osady: Germa ni ci a, Antiochia ad T aur um, zwana także ad Euphratem, Dolic he, Per r lie, a od czasów Pompejusza Ze ugina, którą jednakże Ptolemeusz do krainy Cyrrhestica zalicza.

no urząd miejski i wykreślono K. z rzędu    bardzo żyzna była ta ziemia; opływała szcze-

miast. Ludności w r. 1897 było 11 703 osób    golnie w oliwę i piękne owoce; w późniejszych

płci obojga; ulice suche, co się rzadko zdarza na Syberyi, i proste, 3 cerkwie, synagoga, poczta, telegraf, biblioteka publiczna, szpital, lecznica i kilka szkół: 2-klasowa miejska, parafialna i elementarna. Zakładów przemysłowych 39 ze 100 robotnikami i 60 000 rub. pro-dukcyi rocznej. Ludność trudni się rolnictwem i hodowlą bydła.

Koływańskie jezioro w Syberyi Zachodniej, w gub. Tomskiej, okręgu Bijskim, o 30 wiorst na płn. - płn.-zach. od m. Zmieinogorska, w pobliżu wsi Sauszki, leży na wysokości 1 180 stóp nad poz. morza, ma 3¹/,, w. długości, 2 w. szerokości i dosięga 13 sążni głębokości po środku. Jest to urocze jezioro, niemal okrągłe, otoczone zewsząd granitowemi urwistemi górami Koływańskiemi. Wznoszące się nad jeziorem skały, zwłaszcza od strony wschodniej i południowej, dosięgają 700 stóp nad powierzchnią jeziora i porosłe są pi cli tą (ob.) i krzakami wiciokrzewu, głogu i akacyi syberyjskiej.

Z ryb jezioro obfituje w okunie i barweny; z roślin w orzechy wodne (trapa natans), chętnie spożywane przez okolicznych mieszkańców.

Woda w jeziorze jest czysta i przezroczysta.

Od strony płd.-wsch. jezioro przyjmuje rz.

Werclmie-Koływankę, a wody swe za pośrednictwem Niżnej Koływanki wlewa do Obi.

W pobliżu jeziora leży Koły wańska fabry-k a, cesarska rytownia i szlifiernia, założona na miejscu istniejącej tu niegdyś od r. 1727 aż do r. 1799 odlewni wyrobów z miedzi, w którą obfitują okolice jeziora. Obecnie fabry-

15. Chw.

S. Uli.

Komana, po grecku Kó;rava, po łacinie Co-mana. 1) z przydomkiem P o n t i c a, zamożne i słynne miasto, centralny punkt ruchu handlowego z sąsiednią bogatą Armenią, w krainie Pontus Galatinus, później Pontus Polemouiacus zwanej, położone, przez cesarza Justyniana do prowincyi Armenia prima przyłączone, przydomkiem Hierocaesarea odznaczone, sławę swą zawdzięczało szczególnie starodawnej, przesławnej świątyni Artemidy Tauryjskiej, noszącej także miano Anaitis, Engo, Bellona; świą-ka, zatrudniając 126 robotników, wyrabia wa- tynia sama, którą Orestes (ob.) miał założyć, zy i różne drobiazgi galanteryjne z serpen- wznosiła się na stromej skale, a jej podnóże tynu, agatu i t. d., głównie na podarunki ce- ' rzeka Iris obmywała. Najwyższy jej kapłan

sarskie.

K‘ Clnv.

szokleta polski XVII w., panegiryzujący zawzięcie między r. 1634 a 1660, podpisujący się stale studentem i bakałarzem krakowskiej Alma mater, poświęcał wiersze łacińskie spółuczniom, najciekawsze zaś hetmanowi. Koniecpolskiemu z świeżo założonej szkoły brodzkiej, kolonii a-kademickiej, jako jej „grammatiees professer“ (1641 r.); jest i jego wiersz polski „Życzliwe Gracyanki przy wesoło fortunnym hymenie WP. Grzeg. Otwinowskiemu itd.“ 1660 r. — Por. Estreichera Bibliografię XIX, str. 433

A. lir.

pierwsze zaraz miejsce po królu zajmował i roz-Komadarski Marcin Kazimier z, wier- porządzał niemal samodzielnie całym majątkiem

i 434.

Komagene, według najlepszych manuskryptów Kommagene, po grecku Ko|J.p.aYYjv^, po łacinie Commagene, najdalej ku północnemu wschodowi leżąca prowincya państwa Syryjskiego, graniczyła na wschód z rzekami Eufratem i Marsyasem, ku północy i zachodowi z górami Amanos, ku południu zaś, gdzie leżała kraina Cyrrhestica zwana,, nie miała granic naturalnych, stąd też z czasem się one bardzo zmieniały.

i poddanymi świątyni, która za czasów Strabo-na, samych hierodulów, świątników niewolniczych, przeszło 6 000 liczyła (Kiedy Pompe-jusz w r. 64 przed Chr. Mitradatesa, króla Pontyjskiego pobił, powiększył znacznie dzierżawy bogini poświęcone). Ruiny tego miasta, noszące do dzisiaj miano Gomanak, znajdują się w odległości półtorej mili od miasta Tokat, opodal traktu od Erzerum, na prawym brzegu rzeki Tosanlu albo Chyderlik. Por. Strabon, 12, 558; Plinius, Nat. Hist. 6, 3, 4. — 2) K. Cap-p a d o c i a e, także K. Cliryse (Xpoafj=Złota) zwana, miasto w Kappadocyi, w prefekturze Kataonii, w głębokiej i wązkiej dolinie gór Antitauros, nad rz. Saros leżące; cesarz Dyo-klecyan przyłączył je do prowincyi Armenia secunda, a Justynian do prowincyi Armenia tertia. I tutaj słynęła świątynia Artemidy Tauryjskiej, pod różnemi przydomkami czczonej, również, według mitycznej trądycyi, przez Orestesa założona, której kapłan najstarszy, Niewielkich rozmiarów, z królewskiego rodu zwykle pochodzący, po

S. Piz.

L. K.

między 55° 24' i 54° 32' szer. płn.

Red.

dobnych zażywał praw i zaszczytów, jak w K-ie Pontyjskiej. Obie też świątynie, niezmienione w formie zewnętrznej, służyły za czasów Pro-kopiusza chrześcianom jako przybytki Boże. Por. Strabon, 12, 535; Plinius, Nat. Hist. 6, 3, 3. — 3) Miasto w Pamfylii, zwane także K o inni ak os, leżało na południe od miasta Krem-ny. — 4) Miasto w Pisydyi, zwało się istotnie Konana, po łacinie Conana, późniejszemi czasy J u s t i n i a n o p o 1 i s, a leżało w sąsiedztwie miasta Baris, dzisiaj Isbartek zwanego.

Komanczowie, czyli Nu ma, jak sami siebie zowią (tj. „ludzit*), -îwani przez sąsiadów „wężami“ („wrogami“), jedno z plemion rodziny lingwistycznej szoszońskiej (ob. Szo szo nowi e), jedyne które przebywa na równinie całkowicie. W r. 1893 liczyli 1512 głów. W początkach w. XVIII zamieszkiwali północną część Kanzasu, a w/rugowani włóczyli się na całej przestrzeni Texasu i Kolorado, pozostając we wrogich stosunkach z Hiszpanami, których ciągle najeżdżali. Uczestniczyli w rokoszu 1874—

1 175. Wojny i choroby bardzo ich przerzedziły (w r. 1872 liczono ich jeszcze przeszło 3 000 ,« łów). Utrzymywali się z polowania na bizony, i są przewybornymi jeźdźcami, język ich był iżywai y przez sąsiadów w stosunkach handlowych. Nie mają ustroju rodowego i rozpadają się na tak zw. bandy. Osiedleni na ziemiach rezerwacyi, wzięli się do rolnictwa i hodowli. K. należeli do plemion stepowych, które najbardziej dały się we znaki osadnikom białym w kącie południowo-zachodnim obecnych Stanów Zjednoczonych. — Bibliografia: M a r cy „Exploration of the Red River“ (Waszyngton 1854);

J. Moone y „Ghost Danse“ (w „Reports of Bur. of Ethn.“ 1892 — 1893 str. 1043 — 1047); Ten-Kate „Reizen en Onderzoekingen in N. America“ (Lejda 1885).

Komandor, ob. Komandory a.

Komandorskie wyspy, grupa złożona z dwóch większych wysp, Berynga i Mjednej, i dwóch mniejszych: Arij Kamień i Toporkow. Archipelag ten leży na morzu Berynga, o 300 w. na płn.-wschód od m. Petropawłowska na Kamczatce,

i 168° 12' i 165°45' dł. wsch. od Gr. i pod względem administracyjnym wchodzi w skład prowincyi Nadmorskiej. Na wyspach panuje wieczna jesień, ale zimy są stosunkowo ciepłe (10°—-20° C zimna)’, lato chłodnawe, najwyżej 20° C. Niebo niemal stale zachmurzone, w roku zaledwie 3°/₀ dni bywa jasnych. Roślinność uboga, drzew wcale niema, brzoza, jarzębina i suchodrzew mają kształty karłowate. Za to trawy dosięgają 2 łokci wysokości. Z pośród ssaków zamieszkują wyspy: białe lisy, morskie bobry (enchydris marina), psy morskie i koty morskie (otarta ursina). Mnóstwo ptaków przylatuje tu na wiosnę, a w maju uwija się u wybrzeża i wchodzi do rzek niezliczona moc ryb łososiowatych. Niegdyś wyspyj K. obfitowały

w morskie krowy (rhyłina stelleri), które o-statecznie wytępione zostały w r. 1768. Ludność nie przekracza 1000 głów i składa się z Aleutów, Kamczadalów, mieszańców, europejczyków i amerykanów i trudni się myśliwstwem, rybołówstwem i ogrodnictwem (rzepa, rzodkiew i kartofle). Mieszkańcy żadnych podatków nie płacą jako poddani rossyjscy i wyjątkowo posiadają zupełny samorząd i wolność wyznania. Prawo polowania na lisy i bobry od r. 1891 należy na wyspach do towarzystwa rossyj-skiego. Wyspy odkryte zostały w r. 1728 przez Berynga, znanego u Rossyan pod nazwą Komandora, stąd ich nazwa. Wielki ten marynarz podczas drugiej swej wyprawy rozbił się u wysp K-cli i 20 grud. 1741 tu umarł. Bawił na nich i badał je uczony polski B. Dybowski, przysłany na Syberyę przed laty 40. Napisał nawet o nich pracę p. t. „Wyspy K.“ (Lwów 1885).    E-Ch"-

Komandorya, posiadłości zakonów rycerskich, zarządzane przez dostojnika, noszącego tytuł komandora. Dostojnicy tacy istnieli w zakonach św. Jana Jerozolimskiego, rycerzy niemieckich (ob. Komtur i Krzyżacy) u Templaryuszów, u rycerzy św. Łazarza, św. Trójcy, św. Antoniego, a także w kongregacyi regularnych kanoników Premonstranteusów. K-e w zakonie rycerzy św. Jana powstały w w. XII: wielki mistrz, przebywający naó wczas w Jeruzalem, miał reprezentantów w Europie, przeorów, ci zaś w różnych krajach, gdzie zakon posiadał majątki, rządzili za pomocą t. zw. praeceptores hospitalis, których w języku francuskim nazywano K-orami: w ich ręce składano jałmużny i zapomogi. Z biegiem czasu, gdy wzrosły posiadłości ziemskie, K-wie zamienili się poniekąd w panów lennych zakonu. Część dochodów K. oddawał na rzecz zakonu, resztę zatrzymywał dla siebie lub o-bracał na administracyę K-ryi, oraz utrzymanie braci zakonnej, która przy nim się znajdowała itd. W r. 1311 konsylium w Vienne oddało K-ye Templaryuszów zakonowi Św. Jana. Zakon ten jedną z K-yi w każdym przeorstwie przeznaczał dla wielkiego mistrza (c hambre m a g i s t r a 1 e ), drugą dla przeora (c h ambre pri e ural e). Inne K-ye otrzymywali rycerze zakonu będący w wieku sędziwym lub niezdolni— mniejsza o powody—do spełniania obowiązków rycerskich. Jednak od obdarzonych wymagano, ażeby każdy przebył lat pięć w klasztorze zakonnym na Malcie lub Rodosie, a nadto u-czestniczył w trzech „karawanach“ (tj. wyprawach morskich). Rewolucya francuska, a w dalszym ciągu zajęcie Malty przez Napoleona, położyły kres istnieniu K-yj i K-orów w zakonie Joannitów. Ustrój K-yi w innych zakonach rycerskich opierał się na tych samycli zasadach, co u rycerzy Maltańskich. Ob. K o m-t u r; K. w Polsce odsył. przy art. J o a n n i c i

Komandytowa spółka. Kodeks handlowy (oh.) n nas obowiązujący uznaje trzy rodzaje spółek handlowych (ob.): Spółkę firmową, S. komandytową i S. bezimienną. Spółka komandytowa (art. 23) powstaje między jednym lub kilkoma spólnikami odpowiedzialnymi i solidarnymi a jednym lub kilkoma spólnikami prostymi, wynajmującymi fundusz, którzy się zowią komandytowymi lub spólnikami komandytu. Spółka taka liczy tedy dwojakiego rodzaju spól-ników: jedni zobowiązani są solidarnie całym swym majątkiem, drudzy odpowiadają tylko do wysokości wniesionych przez siebie do spółki kapitałów. Pierwsi nazywają się spólnikami i m i e n n e m i (associés en nom, commandités, complémentaires) lub zarządcami (gérants) aczkolwiek nie zawsze pełnią te obowiązki. Drudzy nazywają się wspólnikami komandyty (commanditaires) lub spólnikami wynajmującymi fundusz (bailleurs de fonds). Początek tej spółki leży w umowie zlecenia (contract de commande), mocą której A powierza B. towar albo pieniądze dla użycia ich w handlu i następnie podziału ich zysków. Początki spółki K-ej sięgają XII i XIII w. Pierwotnie nosiła ona charakter spółki w naturze; w ten sposób wielki handel miast włoskich (północ nych) i fran-cuzkich (południowych, szczególnie Montpellier, Marsylia, Tuluza ) nawiązywał stosunki z „cr-łym światem“; zdaje się, że cały niemal przewóz towarów opierał się na podstawach spółek Kom-wych. Spółkę K-wą pieniężną spotyka się w Wenecyi w połowie XII w. Częstą była w Marsylii w XIV w. Miała swoje dobre czasy, kiedy Savary (ob.) pisał: „wszelkiego stanu osoby, nawet sdachta i urzędnicy mogą w niej uczestniczyć, aby pobierać znaczne dochody od kapitałów, a ci, co nie mają dostatecznych funduszów dla rozpoczęcia przedsiębiorstwa, znajdują w niej sposób samodzielnego istnienia i ujawnienia swojego przemysłu“. Ostatecznie spółka K-wa rozwinęła się i sformułowana została we Francyi, jako spółka, w której część spólników odpowiada całym majątkiem, osobiście (complémentaires), pozostali zaś tylko do wysokości swoich wkładów. Dawniej, gdy pożyczki na procenty były wzbronione, spółka taka była bardzo korzystna, pozwalała bowiem korzystnie używać kapitałów; była również korzystna dla tych, którzy ze względu na stanowisko handlu prowadzić nie mogli. I dziś spółka K. posiada wielkie przeznaczenie: jest ona zjednoczeniem kapitału spólników komandytowych z pracą i nieograniczonym kredytem Lspólników imiennych; wskutek tego znajdują w niej pole działania • ci, którzy ofiarować mogą^tylko kapitał, jak i ci, którzy, posiadając wiadomości, talenty i kredyt—szukają kapitału. Spółka komandytowa przedstawia dla kapitalisty więcej ponęt niż zwykła pożyczka, albowiem liczy on na dywidendy znacznie przewyższające zwykłą stopę procentową; jeżeli

zaś narażony jest na straty, odpowiada tylko do wysokości swojego wkładu. Spólnik imienny nie jest obowiązany w wypadku straty do zwrotu kapitałów wniesionych przez spólników K-wych, którzy spoinie z nim w granicach kapitałów swoich ponoszą ryzyko przedsiębiorstwa. Wreszcie spółka K. ofiaruje możność umieszczania kapitałów w zyskownych przedsiębiorstwach osobom, którym prowadzenie przedsiębiorstw handlowych jest wzbronione, jak to: urzędnikom, adwokatom, wojskowym itp.—Dla założenia spółki K-wej trzeba wyraźnej umowy. Osoby trzecie powinny zgóry wiedzieć, czy rachować mogą na rękojmie wszystkich, czy też niektórych tylko wspólników. Spółkę K-ą prowadzi się pod firmą spółkową, która stanowić musi koniecznie nazwisko jednego lub kilku spólników odpowiedzialnych i solidarnych, (art. 23 ust. 1). Xazwisko spólnika komandytowego nie może wchodzić do firmy spółkowej (art. 26). Nie jest koniecznem, aby wszyscy spól-nicy imienni w firmie byli wyliczeni; dodaje się tylko „i spółka“ dla opuszczenia tych wszystkich, który imiennie wyliczeni nie są. Jeżeli jest jeden tylko spólnik imienny, firmę stanowić będzie jego nazwisko z dodaniem słów „i spółka“ (et comp.). Gdy jest kilku wspólników solidarnych i firmowych, czy to wszyscy zarządzają razem, czy też jeden lub kilku zarządza za wszystkich, spółka jest zarazem spółką firmową (ob.) w stosunku do nich, a spółką komandytową w stosunku do spólników prostych, wynajmujących fundusz (art. 24). Spólnik komandytowy nie może wykazywać żadnego czynu zarządu, ani być użytym w interesach spółki, nawet na mocy upoważnienia (art. 27). W razie przestąpienia zakazu tego, spólnik K-wy odpowiada solidarnie ze spólnikami firmowymi za wszystkie długi i zobowiązania spółki (art. 28). Spółka K-wa i dziś uchodzi (Thalle r) za kombinacyę produkcyi najbardziej zrównoważoną i moralną: ofiaruje in-teligencyi przemysłowej drogę wyzwolenia się z zależności pracy najemnej. Zdobyć może ona niezależność przy pomocy kapitału, który pozostaje w zależności od niej i który ponosi część ryzyka w przedsiębiorstwie. Wogóle jednak należy zauważyć, że spółki komandytowe wychodzą powoli z użycia. We Francyi w r. J895-ym na 9 800 spółek zawartych spółek Kom.-wych było tylko 831. W Niemczech są jeszcze rzadsze.Rozwój i łatwość kredytu z jednej, rozwój handlu komisowego (ob.) z drugiej strony sprawił, że traci s. k-wa powoli dawne swe znaczenie i powagę. Zawsze istnieje obawa, że albo pokrzywdzony będzie kapitalista, albo wyzyskany zarządca. Używa się jej] najczęściej przy przechodzeniu przedsiębiorstwa w obce ręce w tych wypadkach, kiedy sprzedawca pozostaje nadal w charakterze komandytysty współwłaścicielem przedsiębiorstwa i ponosi ryzyko do wysokości pozostawionego w nim kapitału.—Spółka Kom.

wa na akcyach jest zwykłą spółką K-wą, z tą : podobieństwo zewnętrzne. W systematyce je różnicą, że wkłady komandytaryuszów stają się j dnak zoologicznej miano to przysługuje tylko akcyami. Mogą tedy alienowaó swoje udziały, ; rodzajowi komar (Culex). Ponieważ zaś gwa-z czego nie korzystają w zwykłej spółce K-ej.

ra codzienna używa zawsze tylko wyrazu K., więc na miejscu będzie rozpatrzeć wszystkie trzy znane rodzaje komarowatych, które w krajach podzwrotnikowych noszą nazwę moski-tów. 1) Rodzaj Culex—K. (fig.137) —odznacza

Komandytysta zachowuje wszelkie prawa i obowiązki. Sp. K. są pożądane, gdy «»chodzi o rozwinięcie istniejących już przedsiębiorstw, przy-czem dotychczasowy właściciel, jako spólnik imienny (Komplementär) pozostaje na czele przedsiębiorstwa i otrzymuje część ceny w ak-cyacli nowej spółki akcyjnej. W Niemczech zaszkodziła rozwojowi spółek . K-wych na ak-cye nowa forma spółek z ograniczoną poręką (mit beschränkter Haftung). Bliższe szczegóły ob.

-f]

Literatura. W ostatnich

Akcyjność i akc. towarzystwa oraz Spółki.

czasach bardzo obfita w zakresie historyi spółek Komandytowych zebrana u Goljd-schmidta „Universalgeschichte des Handelsrechts“ (Handbuch d. Handelsrechts, wyd. 3-e, tom I, część 1); Schm oller „Die Handelsgesellschaften des Mittelalters (Jahrbuch XVII),

Fig. 137. Samica komara z rodzaju Culex. 1

"m

się następującemi cechami: cewkę (smoczek) ma dłuższą niż głowa i tułów pospołu; głaszczki proste, u samca dłuższe od cewki, u samicy bardzo krótkie. C. pipiens—tułów żółtawo-bru-natny z dwoma podłużnemi ciemnemi prążkami; odwłok jasno-szary z brunatnemi pierścieniami, skrzydła przezroczyste; samica w stanie spoczynku trzyma odwłok równolegle do płaszczyzny, na „której siedzi, a cewka (smoczek) tworzy z odwłokiem kąt rozwarty (fig. 138); składa

Endemann „Handbuch des Handelsrechts (1881, t. I); Silberschmi dt „Die Kommen- j da in ihrer frühesten Entwickelung bis zum XIII Jahrhuudert (1894); Kohler „Die Com-menda bei islamitischen Juristen (1885); Saleilles „Histoire de la comandite“ (Annales de droit commercial 1895 i 1897). Do dogmatyki: Renaud „Das Recht der Kommanditgesellschaft (1881), oraz w podręcznikach prawa handlowego francuskiego L y on-C aën’a UR e n a u 11 (ob.), Thaller’a, niemieckiego—

Co s a c k a, Gareisa. Bardziej wyczerpujące wskazówki będą podane pod art. Spół-

ki handlowe.

s. r.

wnr

Fig. 138. Pozy komarów z rodź. Culex (rysunek od strony prawej) i Ampkelts (od strony lewej) podczas spoczynku.

około 300 jaj na powierzchni wody, sklejonych ze sobą i tworzących rodzaj łódeczki (fig. 139a); C. annulatus ma białe prążki na odwłoku i nogach, skrzydła zaś z brunatnemi punkcikami. C. annulipes — skrzydła przezroczyste, odwłok brunatno-żółty, na nogach białe prążki. — 2) Rodzaj Anopheles — w i d 1 i s z —ma taką cewkę jak Culex, tylko nieco dłuższą i skierowaną ku przodowi; głaszczki (palpi) są prawie jednakowej długości z cewką (ob. fig.140), u Culex'a zaś cewka przewyższa głaszczki kilkakrotnie; na skrzydłach są widoczne ciemne plamki. W stanie spoczynku samica unosi odwłok tylnym końcem ku górze (na 40°—90°), (fig. 138),

Eomanieckivpotok (Kom a neck i), potok górski w Galicyi; wytryska w zach. części wsi Czystohorb, w pow. Sanockim, z pod granicznego grzbietu Karpat, dwiema strugami leśnetni, na wsch. stoku wzgórza Kiczery (705 m.), łą-cząceini się w jeden potok ..(poniżej lasu Ki-czerskiego. Płynie na wschód przez wieś Czystohorb i okrążał, płn.&stok wzgórza Hirki (573    m.), poczem, przyjąwszy z obu stron

dwie strugi bez nazwy, zwraca się na płd.-wschód i płynie wąską dolinką, nad którą od płn.-wsch. wznosi się wzgórze Popów Wierch (648    m.), a od płd.-zaeh. Majkowski

lir.

Wierch (617 m.), wreszcie wchodzi w obręb gminy Komańczy, od której bierze swą nazwę, a przerżnąwszy wieś w kierunku wschód, i linię dr. żel. Dupkowskiej, wpada z lewej strony do O sławie y. W obrębie Komańczy, od płd., na prawym brzegu potoku, wznosi się góra Mogiła (609 m.). K. P. przyjmuje z prawej strony znaczny potok Dołżyczkę. Długość biegu potoku K-go — 8¹/ł. kim. „Słów. geogr“.

■di

Komar (rodzaje: Culex, Corethrati, Anopheles). Pod nazwą K-ów pospolicie słyną wszystkie gatunki owadów z rodziny k o m aro-watych (ob.; (Culicidae), ze względu-na ich

WjŁlka Kne. Towsz. llustr. Zesz. 29ib, Tom XXXVII

przyczem cewka tworzy jakgdyby przedłużenie odwłoka na linii prostej. Samica składa na powierzchnię niewysychających wód, zdała od mieszkań ludzkich, jaja, nie połączone ze sobą (ob. fig. 141). Larwy przebywają też pod powierzchnią wody, wystawiając na powierzchnię rurki oddechowe; trzymając się w położeniu kami na skrzydełkach, tułów na wierzchu popielaty, odwłok brunatnawy, [nogi brunatne. — 3) Rodzaj Corethra ma cewkę krótszą od rożków i głaszczek, głaszczki zgięte, tułów silnie wypukły ku górze. O. plumicornis—szarobrunatny, na ti^owiu 'ciemnoszary, z biaiemi prążkami po bokach; pierzaste różki samca i no-

O-

\\

Fig. 139. Jaja (a). larwy (b) komarów z rodź. Culex (c) larwa powiększona.

poziomym, równolegle do powierzchni wody (ob. | gi są koloru blado-żółtego; skrzydła żyłkowane fig. 142 u góry), gdy larwy rod. Culex pod kątem do powierzchni (fig. 142 u dołu). Poczwarka żyje pod powierzchnią wody w położeniu bardziej zgiętem niż u Culex'a (fig. 143 od strony prawej, od lewej poczwarka rodzaju Culex).

Nowsze badania dowiodły, iż widlisze są roz-

bez plamek; nie kłuje. C. pallidą, koloru białawego, tułów z białemi prążkami po bokach, nogi czarno nakrapiane. Wszystkie wymienio-gatunki K-ów są istną plagą wilgotnych o-kolic, jak: tundry północnej Europy, Pińszczy-zna, nisko położone, błotniste lasy itp. Sami-składa jednorazowo około [300 jaj w beczki ₇ przechowywaną wodą deszczową, kałuże, ro-

ne

ca

li

Fig. 141. Jaja komara z rodzaju Anopheles.

Fig. 140. Samiec i samica z rodzaju Anopheles

nosicielami zarazków malaryi, trapiącej mieszkańców okolic bagnistych, a szczególnie w gorącym klimacie. Znane gatunki: A. bifurca-tus—skrzydła bez plamek, tułów popielaty, odwłok szary z brunatnemi pierścieniami, nogi

brunatne, uda żółtawe. A. maculipennis —    .

z trzema, niekiedy czterema brunatnemi plam- | larwy zbiornikach wody. Po upływie trzeci >-

wy {Culex) lub w łachy rzek, jeziora, stawy {Anopheles). Po kilku dniach wychodzą z nich larwy, cztery razy w ciągu życia liniejące; po każdym linieniu larwa powiększa się znacznie. Żywi się wtedy szczątkami roślin i zwierząt, rozkładających się w zamieszkiwanych przez

godni od złożenia jajka larwa zamienia się ₍ gdy charakteru epidemii. Daleko większą szko-w ruchliwą poczwarkę, pozostawającą w tern stadyum 1 — l¹/« tygodnia. Kiedy nadchodzi o-kres dojrzałości, poczwarka wypływa na powierzchnię wody, chitynowe jej pokrycie rozrywa się i z otworu wydobywa się dojrzały K.

dę wyrządzają K-y, a właściwie rodzaj widlisz (Anopheles) przez to, iż krzewią malaryę, epidemicznie srożącą się w bagnistych krajach, szczególnie podzwrotnikowych. Z tego powodu warto wspomnieć o środkach walki przeciw tym szkodnikom. Na pierwszem miejscu należy wymienić środki, dążące do wytępienia larw i poczwarek K-ów w zbiornikach wody, a więc —zapobiegające zbytniemu ich rozmnażaniu się. Amerykanie, dla uzdrowotnienia wsi i miast prowadzą z nimi walkę na szeroką skalę i—należy ‘im -oddać sprawiedliwość —skuteczną. Zalecają w tym celu między innemi: polewanie stojących wód (kałuż, sadzawek, wody w becz-

Podczas lata K. może wydać kilka pokoleń, lecz w Europie środkowej, podług badań Ta-schenberga, wydaje tylko dwa pokolenia. Częste wiatry znacznie zmniejszają liczbę K-ów, gdyż przewracają na wodę wychodzące z po-czwarki młode osobniki, które toną w w₀dzie.

f-G:

753"

/ii

■i

.'/W

•li

sza

na

.Fig- 142. Larwy ^rodzaju Cu(ex (u dołu)ii Anopheles (u góry) w spoczynku, zawieszone na powierzchni wo-dytrurkami ’oddechowemi

Dojrzały K. (samica), usiadłszy na ciele ludz-kiem lub zwierzęcem, przebija naskórek szczecinkami i wysysa za pomocą cewki (smoczka) krew. Samce odżywiają się sokami rozmaitych roślin. Ponieważ otwory gruczołków ślinowych, prawdopodobnie trujących, mieszczą się na końcu cewki, więc podczas ukłucia w rankę może się dostać część ich zawartości, a wtedy powstaje swędzenie. Swędzenie wzrasta w napięciu, gdy K. będzie spłoszony, lub, co gorsza, zabity podczas ssania; wtedy trującej cieczy wlewa się w rankę taka ilość, iż po kilku dniach czuć jeszcze swędzenie i znać miejscowe opuchnięcie. Potarcie świeżo ukłutego miejsca słabym rozczynem wodnym amoniaku znacznie zmniejsza ból i swędzenie. Działanie amoniaku daje objaśnić się zobojętnianiem kwaśnej śliny K-a za pomocą zasady. Nadto K-y są roznosicielami różnych zaraźliwych chorób. Zapuszjzając aż do krwi swe szczecinki, wprowadzają do niej zarazki, zabrane ze krwi chorego osobnika. Lecz to zdarza się rzadko i choroby ztąd pochodzące nie przybierają ni

Fig 143. Poczwarki r. Cuiex (od strony lewej) i Anopheles (od str. prawej) w spoczynku, zawieszone u powierzchni wody.

kacli) niewielką ilością nafty, która zabija zbliżające się ku powierzchni larwy i poczwarki K-a (nafta zatruwa kanafy oddechowe tchawko-dysznych), lub obsadzanie błotnistych miejscowości drzewami eukaliptycznemi, których zapach odpędza K-y. W wielu krajach używają przeciw K-om - rośliny, sprowadzonej do Europy jeszcze w 1823 r. pod nazwą ziela febrycznego i oznaczanej pierwotnie mianem naukowem Ocydńm febrifuguni, a następnie, O. vir kle zaliczonej do rodzaju Basil icum (z wielkości i kształtu przypomina nasze bodziszki, Geranium); liście jej, szczególnie roztarte, wydają mocny zapach balsamiczny; zawiera ona wiele olejku eterycznego w drobnych, na liściach rozrzuconych gruczołkach. Z powodu właśnie owego olejku etery cznego roślina ta bardzo jest na K-y skuteczna, sama jej obecność w pokoju odstra-K-y. Z dobrym skutkiem można stosować inne rośliny, wydzielające wonne olejki eteryczne, jak: mięta, anyżek, kmin, macierzanka, ruta itp. Stosują często nacieranie skóry sub-stancyami, odstraszającemi K-y (olejek gwoździkowy, eukaliptusowy, krople lewandowe, kamfora, wyciąg-spirytusowy, wazelina z kwasem karbolowym i t. p.).    s' M-

Komar Tadeusz, poeta liryczny (* 1836 Podolu—f 1871 w Szwajcaryi). Pierwszy zeszyt jego poezyj wyszedł w drukarni „Ojczyzny“ w Bendlikonie: „Dumy i pieśni Ludo-

mira“ (1865, wydał Tad. Zabużyński —przydo- j Był tu kościół i klasztor Franciszkanów, wy-mek rodowy autora).    Rod- ! murowany w r. 1746 przez Czetwertyńskich

Komar Michał, bibliograf i leksykograf \ (za rządów gen.-gub. Bezaka przerobiony na

rusiński (* w Dmitriwce w gubernii Ekatery-nosławskiej). Wykształcenie średnie otrzymał w gimnazyum filologicznem w Ekaterynosła-wiu, następnie studyował prawo w uniwersytecie Charkowskim. Po ukończeniu studyówT w r. 1867

wstąpił na służbę państwową; wkrótce jednak porzucił ją i jako adwokat zamieszkał na stałe w Kijowie. W r. 1883 został rejentem w Humaniu, a później w Odesie. K. pospołu z bratem swoim zajmował się krzewieniem oświaty ludowej w szeregu książeczek naukowo-popularnych; sam opracowywał dział przyrodniczy i napisał: „Rozmowy pro nebo ta zemlu“ (Kijów 1875) i „Rozmowy pro zemni syły“ (t-że 1875). Nadto oddawał się z zapałem studyom filologicznym i zbierał materyały do słownictwa języka rusińskiego. Gdy rozpoczęto prace nad wydawnictwem „Słowar rossyj-sko-ukrainskij“, K. z pomocnikami zbierał ma-teryał z ust ludu i część pewną wydrukował pod pseudonimem Umanec w dodatku do „Zorji“ lwowskiej (1896). Z innych prac jego w Almanachu „Rada“ (1883) bibliograficzny „Pokażczyk nowoji ukrainskoj literatury za 1. 1798 —1883“; „Bibliograficzeskij ukazatiel ma-terjałow dla izuczenja żizni Szewczenka“; w „Kijew. Starinie“ (1886); „Deszczo z istorji ukraińskoho piśmenstwa“ (w „Dile“). Recenzye książek pomieszczał K. w „Zorji“ w roku 1887 —1892, i w czasopiśmie rossyjskiem „Po morju i po suszi“. Nadto: „Żiwotopis ba-snika Step. Rudeńskego“ („Zorja“ 1887); stu-dyutn biograficzno-historyczne o „Ant. Hołowa-tym“ („Prawda“ 1891); dla wydawnictwa „I-storicznaja biblioteka“ Barwińskiego przetłóma-czył monografię Kostomarowa o Bogdanie Chmielnickim; wreszcie: „Nowa zbirka narod-nych małoruskich prikazok, prisliwiw, pomo-rok, zahadok i zamówień“ (Odesa 1890). Rr-Komar, pseudonym Wł. K. Zielińskiego i Zygm. Pietkiewicza.

Hr.

cerkiew). Ziemia, na której powstało m-czko, należała do starożytnego rodu Szuszkiewiczów, o-siadłego w Bracławszczyźnie. Według Niesieckie-go K. został założony przez Komara-Zabu-żyńskiego; brak bliższej daty założenia.Długi czas władali nim Czetwertyńscy, jeden z nich, Kajetan, wyjednał w r. 1773 przywilej”na jarmark co miesiąc. Ostatnio K. był w posiadaniu Kantakuzenów.— „Słown. Geogr.“

Komarniański staw (zwany j powszechnie K1 i t e c k i m stawem) w Galicyi, w pow. Ru-deckim, utworzony przez rz. Wereszycę, 3 kim. długi, ¹/₂ kim. szeroki, #tworzy wielobok niefo-remny; głębokość rozmaita: Ya sążnia, sążeń, V/₂, a najwyżej 2 (w stronie płn.-wschód.); płd. część stawu leży w obrębie Kom arna (ob.), środkowa, największa—w obrębie Klicka, płn.-wschod. zaś—Jakimczyc. Staw był niegdyś większy i głębszy; wskutek osadzania się na-mułu dno jego podnosi się, a znaczne części, zwłaszcza od Komarna, wysychają stopniowo. Hr. Antoni Lanckoroński próbował osuszyć go i w tym celu kazał przekopać w jednem miejscu kanał (1809), lecz nic to nie pomogło, gdyż staw jest tak nisko położony, iż tylko w czasie ulewy woda kanałem odpływa. Rzeczoznawcy twierdzą, iż staw K. leży poniżej łożyska Dniestru.

lir

Z ryb: szczupaki, liny, karpie (i ich odmiana,

t. zw. tutaj „maryny“), okunie, piskorze, kieł-biki, mnóstwo raków. Według Kuropatnickiego, stawy K-ie dawały ongi około 100 000 zł. dochodu. Były dawniej na stawie pod Komarnem wyspy; jedną z nich, największą, w połowie porastał piękny gaj, a w połowie bujna trawa. ■ „Słów. geogr.“

Komarnica, owad, ob. Komar.

Komarnicki Zygmunt, pisarz polski historyczny (* 5 lutego 1809 na Wołyniu, w pow. Krzemienieckim—f 21 lutego 1883 w Warszawie). Uczył się w szkole między boskiej, w r. 1826 wstąpił na wydział literacki uniw. Komar, herb polski. Na tarczy w polu Wileńskiego; po ukończeniu go przeniósł się

czerwonem krzyż kawalerski złoty, lilią na dół wywróconą zakończony. Nad herbem w koronie trzy pióra strusie białe. Herbu tego, który Kojałowicz zowie: „liliami odmiennemi“, u-żywają litewskie rody Koma-rów-Zabożyńskich, Komarewi-czów, Komarowskich i Koma-rowiczów. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Kuropatnicki; Kosiński III, str. 161.

|!|i|i Komargród, m-czko w pow. 11/ Jampolskim, nad rz. Rusawą (w dawnem woje w. Bracia w-Fig 144 Komar skiem, w pow. tBracławskim) ;

około 2 000 mieszkańców. —

jy

liii

'■i

(herb;.

do Królestwa kongresowego. Po powstaniu li-stopadowem był nauczycielem domowym u szlachty, głównie w Lipnoskiem, Łęczyckiem, na Kujawach, zawitał w Sandomierskie, w Łęczy-ckiem wreszcie, po ożenieniu się w roku 1842, osiadł. Pobyt w Płockiem zaraz po r. 1831 zbliżył go do Gustawa Zieliński ego (ob.); stosunek przyjacielski znajdował żywioł podsycający w poetycznym nastroju K-go, który z uniwersytetu już wyszedł z wierszami i przez cały czas nauczycielstwa pisał je i przekładał. W latach wygnania autora „Kirgiza“ i „Stepów“ (1834—42) prowadził z nim korespon-dencyę, z której listy Zielińskiego dochowały się w rodzinie K-go. Wcześnie wziął się K. do kronik dotyczących dziejów 'Polski pierwotnej, głównie dla przełożenia ich na polszczyznę,

Warszawska“. Przygotowując prze-

ta myśl przedzierzgnięcia materyału historycznego w opowiadanie poczytne dla ogółu do późnego wieku go rozpalała, a całe nieustale-nie tekstów, cała ich wadliwość nie odstraszały. Przełożył tedy Dietmara, „Gallusa“, Janka z Czarnkowa, nawet Widukinda. Dostawszy się do archiwum katedry Włocławskiej (1854), opracował obszerne dzieło o jej dziejach, które wszakże wskutek opinii naukowej, zdaje się Bartoszewicza Juliana, z druku nie wyszło; początkowy tylko rozdział,„O biskupach Kruszwickich“, wydrukowała „Bibi. Warsz.“ z r. 1857. W tym samym czasie z norymberskiego wydania 1481 roku listów Eneasza Sylwiusza wyjął K. rzeczy polskie z zamiarem wydania ich; sprostował tekst jakoby nieznanego całkiem listu Sylwiusza, w wielce ułomnej postaci ogłoszony przez Wiszniewskiego w t. III „Hist. lit. polskiej“ (486 — 512); opracował rzecz o samym Piccolo-minim, ale pracę tę, z powodu „stylu“, odrzuciła „Bibl.

kład „Gallusa“, wczytując się w niego, już po r. 1860 stosunek Stanisława ze Szczepanowa do Bolesława Śmiałego ukształtował w umyślnej rozprawie, w której pozwolił sobie, na podstawie Lelewela, a głównie Bielowsk'ego, w walce biskupa z królem wskazać, prócz innych czynników, także i antytezę obrządku słowiańskiego, pojmowanego błędnie jako czysto wschodni, z łacińskim. Inną pracą wysnutą z „Gallusa“' byli „Komesowie u G-a“. Z pracy nad kroniką Dietmara powstała rzecz o samym kronikarzu. Od r. 1854 K. mieszkając w Skępem, u Zielińskiego, rozstał się z nim w r. 1865 wskutek zupełnego zerwania stosunków, i po wieloletniej wędrówce nauczycielskiej ok. r. 1870 osiadł w Warszawie. Gdy Pawiński wydawał po polsku Zeissberga „Die polnische Geschichtsschreibung d. Mittelalters“, K-u dostał się rozdział o Długoszu, na którego przedtem już sam tłóinacz zdołał spojrzeć krytycznie. Ostatnie lata życia spędził K. w Archiwum Głownem w Warszawie, zbierając świadectwa historyczne dla Józefa i Michała Bon i e c k i c li. W spuści-źnie rękopiśmiennej pozostawił wspominamy przekład Janka z Czarnkowa, wraz z wypracowania-mi o Dietmarze, Komesach i Eneaszu Sylwiuszu, jako też spolszczoną kronikę Widukinda, wresz cie wiązkę utworów i przekładów poetycznych. W druku poza „Bibl. Warsz.“ wyszły: „Kronika Dietmara“ (Żytomierz 1861, Hussarowski); „Św. Stan. i Bolesław Śmiały, antyteza dziejowa“ (jako „Z. K.“; Drezno 1870, Kraszewski); „Kronika Galla“ (Warszawa 1873, nakład własny).— Wiadomości o życiu ze wspomnienia pośmiertnego pióra Adama Pługa („Kłosy“ 1883 T. XXXVI 166- 7).

Komarnicowate (Kozin łko wate Tipu-lidae). Rodzina K-tych należy do typu stawonogów (Artłtropoda), podtypu tcliaw-kodysznych (Tracheatu), gromady owadów (Insecta), rzędu dwuskrz ydłycli (Diptera),

podrzędu długorogich (Nematocera). Cewka jest zwykle bardzo długa, pozbawiona kłujących szczecinek; głaszczki rówireż długie, 6 —19-członkowe, niteczko wate, często uwło-sione, a u samców grzebykowate. Tułów zwykle przewężony głęboką poprzeczną brózdką. Długi, walcowaty odwłok często miewa w połowie długości beczułkowate zgrubienie; w skład odwłoka wchodzi 7 —8 odcinków. Nogi długie, kruche, z długiemi biodrami. Długie a wązkie skrzydła w stanie spoczynku są nawpół rozłożone. Larwy długie, walcowate, z małą głową i odwłokiem zakończonym gwiazdkowato rozłożonemi małemi wyrostkami. Larwy przebywają w ziemi lub w rozkładających się szczątkach roślinnych (np. pod korą gnijących drzew), niektóre gatunki żywią się korzonkami roślin, przynosząc tern dotkliwe niekiedy straty w zasiewach, szkółkach leśnych i ogrodowych. Mało ruchliwe, wydłużone poczwarki mają dwie rurki oddechowe na przedtułowiu (prothorax) i małe wyrostki na pierścieniach odwłoka.—Do K-tych należą największe okazy z podrzędu Nematocera. Znamy następujące rodzaje i gatunki: 1) Rodzaj Tipula — l(o-m arnica—ma głaszczki niteczkowate, 13-to-

Fig. 14A Tipvla pratensis.

członkowe, odwłok prawie walcowaty; u samca na końcu zgrubiały, tępo zakończony, u samicy grubszy, z zaostrzonym końcem. Larwy żyją w ziemi, w gnijącem drzewie i t. p.; rozmnażają się raz do roku, larwy zimują. Znane są gatunki: T. oleracea koziułka, albo Pod kom arek zbutwień; koloru szarego, na tułowiu brunatno prążkowana; samiec ma odwłok koloru szarego, samica popielatoszarego; nogi czerwonawo-żółte, skrzydła jastio-brunatne, na brzegu tylnym białawe, dosięga 26 m. m. dł.; larwa objada korzonki roślin i szkodzi przez to ogrodom i ogrodowiznom. T. flauolineata, koloru szarawego, z żółtą podłużną pręgą na grzbietowej stronie odwłoka, długość 25 m. m. Larwa niszczy szkółki leśne. Z innych gatunków wymienić można: T. gigant ea, T. febr dis—C liorzel, ferrngina-ta—R dzawnik, putris— Z g n i ł e k, tremula— Trzę]s i k,£i£t.Ad.—około 90 gatunków w Europie. 2) Rodzaj Pachgrhma (zwany ko marni cą; różni się od poprzedniego krótszą grubszą cewką. Gatunki: P. crocata, koloru

czarnego, z odcieniem aksamitnym, z plamką na głowie czarną, na tułowiu czerwonawożół-temi i kilku żółtawemi na odwłoku; na bru-natnawycli skrzydłach czarne plamki; kończyny ciemno-brunatne; do 16 m. m. długości.

skich, stojących obok szop, przeznaczonych dla owiec), które znajdowały się na wzgórzach i polankach między lasami. Pierwszym właścicielem tej miejscowości miał być Ko-marnicki. Lecz w Wysocka Wyżnem jest list fundacyjny, w którym niejaki Dumka Wyso-czański, za Zygmunta I, nadaje jednemu ze swych synów wieś K. Później rozpadły się K. na kilka części. W końcu XVIII w. właścicielem jednej części był niejaki Ustrzycki, skąd do dziś szlachta nazywa chłopów, w tej części osiadłych, „Ustryczczakami“. Ostatnio część K-nik należała do Strzeleckiego, druga do Polańskiego. Od czasów Bony, która w tutejszych lasach nieraz polowała, miała szlachta Komarnicka przywilej, na mocy którego nie oddawała swych synów do wojska i wolna była od pańszczyzny i wszystkich danin, z wyjątkiem podatków.—„Słów. Geogr.“

Komarno, miasto w Galicyi, w pow. Radeckim, nad rz. Wereszycą i stawem Koma r-niańskim (ob.),    15 kim, na płd.-wsch. od

Rudek, w okolicy bagnistej; kościół rzym.-katol., 2 kościoły grecko-katol., 2 bożnice, szpital, szkoła, sąd powiatowy, poczta i telegraf, apteka; około 6 000 mieszk., trudniących się przeważnie szewetwem, tkactwem, garncarstwem, tudzież kuśnierstwem, bednarstwem, kowalstwem, sadownictwem oraz rolnictwem. Za Kazim. Ja-

Larwa szkodzi szkółkom leśnym. P. pratensis: różki i głaszczki czarne; głowa żółta z czar-nemi bocznemi plamami; tułów na grzbiecie czarny, błyszczący z żółtemi punkcikami i liniami; odwłok szary z żółtemi plamami bocznemi; nogi i skrzydła jak u poprzedniego gatunku; dł. 14 —18 m. m. P. maculosa: Tułów z trzema czarnemi pręgami na grzbiecie, na stronie dolnej ciemny, plamisty; odwłok na grzbietowej stronie z ciemnemi plamami; dł.

12 —15 m. m. 3) Rodzaj Ctenophora—Grze-b i en i ca, albo Krze wo róg. Z kształtów przypomina komarnice (Tipulae). Różki 13-członkowane, członki rożków u samców okrą-gławe; odwłok samców kolbowaty, samiec rów-nowązki z zaostrzonym ostatnim odcinkiem, skrzydła o brzegu wewnętrznym fałdowanym; w stanie spokojnym na pół rozwarte; istnieje około 14 gatunków. Z nich Ct. pectiniformis—

a tkacze mieli osobny cech. W pierwszej ćwierci w. XIX było jeszcze 219 tkaczów i 147 szewców; płótna i drelichy wysyłano do Wiednia. Obecnie tkactwo bardzo podupadło, a i inne rzemiosła pozostają na niskim poziomie; ludność wogóle uboga. Do dziejów K-a mało istnieje dokumentów w samem mieście. Według jednego z nich K. w. r. 1473 zostało obdarzone prawem miejskiem niemieckiem, a to na mocy przywileju, nadanego przez Kazim. -Jagiellończyka Stanisławowi de Chodecz, wojew. ruskiemu. Około r. 1590 K. należał do sław-

Grzebieniea, ma głaszczki i różki koloru żółtego, tułów czarny błyszczący, z żółtą obwódką w części przedniej, odwłok rdzawo-żół-ty lśniący, z ciemnemi plamami na grzbiecie i jasuożółtemi liniami z boków. Skrzydła bru-duo-szare z brunatnemi „nerwami“; różki u sam- giellończyka istniała w K-ie fabryka sukna ców z ostatniemi 10-ma członkami grzebyko-watemi, u samic długi i cienki jajokład, dł. ciała 17—20 m. m. Z innych gatunków znane są Ct. jlaveolata, bimaculata i t. d. 4) 0-statni rodzaj rodziny komarnicowatych tworzą (podług niektórych systematyków) Pt y diopter a-, od poprzedniego odróżniają go w ogólnych zarysach 16-to-członkowe różki i mniejsze wymiary ciała; istnieje 5-iu gatunków. ( Pty-dioptera contaminata i inne). Larwy żyją w mulistych strumykach i w rowach odcho-

dowych.

s. M.

nego Jana Ostroroga, późniejszego wojew. poznańskiego, który znaczny utrzymywał tu zwierzyniec, jak widać z jego dzieła pod tytułem „Zwierzyniec Komorzeński“ (Star. Pol., t. II, str. 573). Za Ostrorogów kwitnęło pszczelnictwo. Od Ostrorogów przeszło K. do książąt Wiśnio-wieckich, a następnie do Ogińskich, a od tych do hr. Lanckorońskich. K. było miejscem o-bronnem. WT r. 1648 wytrzymało oblężenie kozaków Chmielnickiego i, choć ze stratą, odparło ich. Jan Sobieski, het. w. kor., ścigając Tatarów od Lublina, dopada ich na początku października 1672 r. pod K-em i zwycięża. W K-nie urodził się Karol Szajnocha (1818).

Komarniki, wieś w Galicyi, w pow. Tur-czańskim, 30 kim. na płd. od Turki, 18 kim. od granicy węgierskiej. K. rozpada się na różne przysiółki i części, z pomiędzy których siedem najważniejszych: Z wo rzec (Zworec),

Bukowinka (Bukowynka), Dziwo ze (Diw-cze, a właściwie Diłcze, od góry Dił [Dział], za którą leży sąsiednia wieś Zadzielsko, Za-dilskie), Zakiczera (t. j. za górę Kiczerą),

]Ir.

Komarom (Komarno, Komorn), ob.

Kcmarow: 1) Aleksander K., generał

Roweń (nad pot. Trośeiańcem), Łazok (Ła-zek, Łaskie), Błudna. Dlatego też lud nazywa oddawna K. „Sim Komarnykiw“, „Seme-ra Komarnyki“ (t. j. siedm K-ników). Wieś leży między górami i wzgórzami, oddzielającemi jej części nawzajem. Rz. Stryj rozpołowia wieś na „Słown. Geogr.“ dwie nierówne części; K. liczą około 3 000 mieszkańców, szlachty i chłopów. Przed laty kil- Komom o. kudziesięciu było we wsi 12 browarów i gorzelni. Nazwa K. wedle podania pochodzić ma rossyjski, urodzony w r. 1830, po ukończeniu od licznych „Komarników“ (czyli chat owczar- akademii sztabu generalnego wstąpił do służby

Względem Polaków,

li. Cli.

Hi-

Culicidae. K-e są rodziną z typu stawonogów (Arthropoda), podtypu tehawkodysznych (Trachęąta), gromady owadów (Herapoda s. Insecta), rzędu dwuskrzydłych (Diptera), podrzędu długo-r o g i c h (Nematocera\. Głowa komara zaopatrzona jest w fasetkowate (złożone) oczy i pozbawiona zupełnie oc/ów prostych, właściwych

wojskowej na Kaukazie. W r. 1883 mianowany naczelnikiem obwodu Zakaspijskiego, siłą oręża przyłączył do państwa rossyjskiego oazy Merwską, Tedżańską, Serachską, dołatańską i Pendyńską, ogółem 196 327 w. kw. przestrzeni, utrwaliwszy ten zabór zwycięztwem 30 marca r. 1885 odniesionem pod Kuszką nad tubylcami. Po usunięciu się z armii, zajął się pracami etnograficznemi i wydał: „Narodonase-lenje Dagestanskoj obłasti“ (Zapiski Kauk. Geogr. O-stwa, ks. VIII); „Adaty (prawo zwyczajowe) Dagestanckich gorcew“ („Sbornik swjedjenij o kawkaskieh gorcach“); „Istorja kjurinskich i kazikumuchskich lianów“ (tamże). Zajmował się nadto archeologią i zebrał kol-lekcye zabytków starożytności kaukaskiej i monet, które podarował Ermitażowi (ob.).—2) W i s s a r j o n, publicysta rossyjski, brat poprzedniego (* w r. 1838), żarliwy spółpraco-wnik gen.-guberu. wileńskich: ’Murawjewa i Kaufmana, wydawał dziennik reakcyjny „Russkij Mir“ (przed 30 laty); podczas wojny serbsko-tureckiej w r. 1876 był naczelnikiem sztabu Czerniajewa i dosłużył się stopnia generała serbskiego. Od 1877 do 1883 dzierżawił i redagował „Peterburskija Wiedomosti“. Wreszcie w r. 1883 założył własną tanią brukową gazetę „Świet“, obliczoną na nizki poziom tłumu i dzięki schlebianiu jego instynktom cieszącą się dużym popytem. Pod względem politycznym redaktor prowadzi „Świet“ w kierunku skrajnie | reakcyjnym, nieznającym tolerancyi i drwiącym jawnie ze wszystkich postępów cy-wilizacyi zachodniej.

Niemców bałtyckich, Finlandczyków, Żydów,

K. zachowuje stanowisko bezwględnie wrogie.

Komarow Michał ob. Komar M.

Komarów, osada (przed r. 1868 m-ko) w gub. Lubelskiej, pow. Tomaszowskim, nad rz. Jarocką; kościół, bożnica, szkoła, urząd i sąd gminny; st. pocztowa w Tomaszowie, odległym o 21 wiorst. Ludność K-a trudni się rolnictwem i rzemiosłami, szczególnie bednarstwem. Jarmarki tutejsze (6 do roku) licznie uczęszczane. K. liczy blisko 5 000 m. (75°/₀ żydów). Przeszłość oraz data założenia K-a nie są znane, ponieważ akta miejskie spłonęły podczas jednej z częstych pogorzeli. Podobno m-ko miało być założone około r 1550 przez ks. San-guszkową (?). W połowie w. XVIII K. należał do Jana Miera, kasztelana inflanckiego, który wzniósł kościół, a raczej kaplicę drewnianą około r. 1750. „Słów. geogr.“

Komarowate i reszcie dwuskrzydłych. Części ustne zbudowane są podług typu organów ssących, jednak budowa i układ części przedstawia swoiste odchylenia. Są one przystosowane do nakłówa-nia i ssania, tworzą przeto rurkę ssącą (haust dluni), nieczłonkowaną, w której mieszczą się kłujące szczecinki. Haustellum jest utworzone z wargi dolnej (labium), która przy kłuciu wydłuża się znacznie i przybiera kształt rynienki, wypukłą stroną zwróconej na dół (względnie ku tyłowi); głaszczki wargowe (pal-pi labiales), nabrzmiewając, tworzą rodzaj zgrubiałej, gąbczastej wargi na końcu haustellum (są to t. zw. labellae), pokrytej na powierzchni mnóstwem maleńkich,^chitynowych pręcików. Z przodu rowek cewki przykryty wydłużoną i zaostrzoną wargą górną (labrum). Szczecinek w haustellum bywa zwykle 6; dwie z nich są utworzone z epipharynx i hypopha-rynx, cztery zaś inne odpowiadają szczękom górnej i dolnej. Na wierzchołku hypopharyn-ksu uchodzą przewody gruczołów ślinowych, sam on zaś wraz_z wargą górną, wypukłą na wewnątrz. tworzy kanał, po którym wznoszą się ku górze wsysane soki (krew, soki kwiatów.) U podstawy haustellum znajdują się trzyczłou-kowe głaszczki (fig. 146). Różki (antennae),

■i

Ur

■H

Ml

Mx

LI

'o-

Fig. 146. Części ustne komara gatunku Culex nemo-rosus (samicy). Lbr- warga górna (labrum), Lb—warga dolna (labium), rurka ssąca (haustellum), Lt—głaszczki trzyczłonkowe, Md - szczęka górna, Mx— szczęka dolna, //—hypopharynx (szczecinka nakłuwająca.

samców są długie, piętnastoczłonkowe, pierzaste, u samic pokryte krótkiemi włoskami. Również i kłujące szczecinki rozwijają się tylko u samic, żywiących się krwią (ludzką i zwierzęcą); samce, których pożywienie stanowią soki roślinne, szczecinek tych są pozbawione i przez to nieszkodliwe (odróżnić ich od samic łatwo po pierzastych rożkach, widocznych dla oka nawet nieuzbrojonego). Tułów (thorax) komara, składający się z trzech zrośniętych odcinków i nieposiadający z wierzchu brózdki

S. M

Konnryt, minerał, wodny krzemian niklawy, składu chwiejnego, należący z niektórych własności do grupy serpentynu. Tworzy on drobne ziarnka i krystaliczne łuszczki, o połysku perłowym, barwy zielonawej. Twardość od 2 do 3, ciężar właściwy od 2.4 do 2.6. Oprócz części zasadniczych: wody, krzemionki i tlenku niklawego, zawiera nieco arsenianów i fosforanów miedziawych, kobaltawych, glinowych i żelazowych, a także odpowiednie krzemiany. Znany w Siedmiogrodzie.

Komarzewski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem na lilii srebrnej odwróconej, z kulką srebrną—krzyż kawalerski złoty. Nad koroną szlachecką trzy pióra strusie. Nadany wraz ze szlachectwem dzie-dzicznem Janowi Komarzew-skiemu, generał-majorowi wojsk koronnych, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 4 sierpnia 1781 roku. dło: Ks. kanclerskie 45 i 46, str. 30 (Arch. Główne Warszawskie).

Komarzewski J a n Chrzci-

poprzeczuej, jest zaopatrzony w trzy pary długich, typowych i dla reszty dwuskrzydłych nóg, i w jednę parę skrzydeł, mianowicie przednią, umieszczoną na śródtułowiu (mesothorax); tylnej zatułowiowej pary skrzydeł brak; morfologicznie odpowiadają im t. zw. haltères, utwory poduszeczkowate, których funkcya fizyologiczna nie jest dotychczas zbadana. Skrzydła są wąskie i długie, z żyłkami, kończącemi się na tylnym brzegu skrzydła włoskami. Długi i wąski, walcowaty odwłok składa się z 8 odcinków. K-te przechodzą całkowitą przemianę postembryonalną. Z jaj, złożonych na wodę lub na pływające na powierzchni wody przedmioty, wychodzą larwy, żyjące w wodzie, tuż przy jej powierzchni. Trzymają się w położeniu głową na dół (Culex) lub prawie równolegle do powierzchni wody, lecz trzymają koniec odwłoka wyżej niż głowę (Anopheles); ponad powierzchnię wody wystawiają rurkę oddechową (d y c h a w k ę— trachea), którą jest zakończony odwłok. Głowa larwy posiada dwie wielkie szczęki, nieustannie poruszające się i w ten sposób przyciągające do otworu ust wraz z wodą drobne cząsteczki pokarmu. Swobodnie poruszająca się poczwarka komara żyje również w wodzie, różni się od gąsienicy tein, że jest zgięta w kształcie sierpa; dychawki, mające postać rożków, są umieszczone na głowie. Rodzina Culicidae dzieli się na następujące rodzaje i gatunki: Culex komar C. annu-latus i C. pipiens\ Corethra, C. plumicorn is i C. pallidci] Anopheles, widlisz, A. bifurcatus i A. maculipennis.

KomarowièC — BUtacus, rodzaj owadów z rodziny Panorpidae- wojsiłkowatych, pod-rzędu Plannipenia, rzędu siatkoskrzydłych (Neuroptera). Cienkie i długie nogi, jak również wązki, na końcu zgrubiały i uniesiony nieco ku górze odwłok nadają K-i podobieństwo do k om ar n i c y (ob. Tip ul ab skąd nazwa rodzaju. Części ustne K-cy, jak wogóle Plannipenia— ssące, znacznie wydłużone, co nadaje głowie kształt smoczka. Głaszczki szczękowe (palpi)— nitkowate. Na płacie czołowym głowy umieszczone trzy oczka—ocelli\ oprócz tych oczywiście istnieje paru oczu (ocali). Golenie kończyn zaopatrzone w kolce, łapki zakończo- ! ne pojedyńczemi pazurkami. Skrzydła równo-wązkie koloru szarego z żółtym odcieniem; w spokoju złożone dachówkowato. Długość ciała od części czołowej do końca skrzydeł 26 mm., same skrzydła (przednie) —18—20 mm., kolor ciała rdzawo-żółty, za wyjątkiem drugiego i trzeciego odcinków tułowiowych, końców goleni i łapek—koloru brunatnego. K-wce latają o zmroku i mają lot wolny i chwiejny. Odpoczywając, zazwyczaj zawieszają się na gałązkach drzew i krzewów przedniemi kończynami, pozostawiając wolnemi tylne, któremi łowią przelatujące owady. W Europie istnieje jeden tylko gatunek tego rodzaju—BUtacus

kilka gatunków australijskich.

z. w.

Zró-

Eig. .47. Kuma-rz wski (herb), ciel (Jan Ignacy) generał, u-lubieniec i zaufany dworzanin króla Stanisława Augusta (* 1744--1810). Początkowo służył w wojsku pruskiem i dopiero w r. 1774 przybył do Warszawy i z rekomendacyi Er. Bra-nickiego w marcu został mianowany podpułkownikiem wojsk koronnych, poczem już w październiku otrzymał stopień pułkownika. Zyskując sobie szybko względy króla, został niebawem (1776) geuerał-majorem „ampliowanym przy boku JKM-ci“, a po dwu latach sejm (1778) wyznaczył mu pensyę dożywotnią w ilości 18 000 złp. rocznie, już jako generał-lejtnan-towi. W r. 1779 król upoważnił go do bywania na sesyach departamentu wojskowego i postawił na czele królewskiej kancelaryi wojskowej. Stanowisko to, zdolności i wykształcenie ogólne, a zarazem dokładna znajomość bieżących spraw wojskowych, zapewniły K-mu dość znaczny i stosunkowo dodatni wpływ na decyzye departamentu, a szczególniej na te sprawy wojskowe, które zależały wyłącznie od króla, a więc na nominacye do szarz wojskowych i na organizacyę sześciu pułków (4 gwardyi i 2 ułańskie), poddanych bezpośrednio pod króla. Stanisław August używał K-ego do rozmaitych misyj politycznych, posyłał go do Berlina i do Petersburga; w r. 1781 poruczył mu przeprowadzenie przez Polskę w. ks. Pawła, podróżującego pod imieniem lir. du Nord. K. urządzał też najczęściej podróże królewskie, jak do Grodna, Nieświeża, Kaniowa i w powrocie stamtąd do Krakowa, służył też za pośrednika w stosun-

kacli króla ze Stackelbergiem. Względy i zaufanie królewskie, oraz wpływ, jakiego używał K., wywoływały często niechęć ku niemu ze strony wielu wybitniejszych jednostek, jak Franciszka Rzewuskiego, marszałka nadw. kor., i Branickiego i były powodem do licznych intryg, z których najdotkliwszą była głośna sprawa Dogru mowej (ob.). K. wyszedł z tej intrygi zwycięzko, oczyszczony z podejrzeń wyrokiem sądu marszałkowskiego, atoli niechęć ku niemu ze strony Czartoryskich, Lubomirskich, Potockich i Branickich nie ustała, pod- tości około sycana coraz bardziej przez jego stosunki ze Stackelbergiem. W r. 1784 był K. posłem na sejm grodzieński, głosu jednak nie zabierał, choć na sejmie rozprawiano o sprawach wojskowych. Jako poseł na sejmie 1786 (z ziemi warszawskiej) musiał się nasłuchać zarzutów Sapiehy i Branickiego z powodu wydanego w tym roku regulaminu wojskowego, zmierzającego do przekształcenia jazdy szlacheckiej na regularną kawaleryę przez zwiększenie liczby szeregowców. K. prawdopodobnie był autorem regulaminu, jednakże na sejmie nie stanął w jego obronie. Niepopularność jego wzrosła w początkach sejmu czteroletniego, a po upadku departamentu wojskowego (3 list. 1788) nie chciano dopuścić K-go do ustanowionej na miejsce departamentu komisyi, upatrując przeszkodę w jego stanowisku, jako generała dy-wizyi i adjutanta królewskiego. Wobec tego K.

u Estreichera (II, 411; V, 372), który w T. XIX 435 podaje jakiś panegiryk K-go, Por. Dogru-m owa. — L itérât ur a: Bartosze w iczJ ulian „Znakomici mężowie Polscy z XVIIIw.“ (Petersburg 1856 t. II); Kalinka W. „Sejm Czteroletni“ t. I. 138— 147, 233-239. (wyd. z r. 1881); Korzon: „Wewnętrzne dzieje Polski: (Warszawa 1897; t. IV. 295—304.); Kraushar Al. „Drobiazgi historyczne“ T. I (Krakówl891). Komasacya ob. Parcela c y a.

Komasze, miedziana moneta arabska, war-kopiejki.

Komaszaia, stypa pogrzebowa na uczczenie pamięci zmarłego, którą Huculi sprawiają w rocznicę i półrocznicę zgonu. Zapraszają na nią księdza i sadowią za stołem na ławie w tern miejscu, gdzie umarły głową leżał. Przed ucztą ksiądz odmawia parastas za duszę zmarłego, za co majętniejsi hojnie go wynagradzają. Ubożsi, jeżeli nie mają czem płacić, udają się całą rodziną do pomieszkania księdza i tam, ucałowawszy ręce, wyrażają swą wdzięczność. Ob. W ł. Zawadzki „Huculi“ („Kłosy“ XXVII, 185); także „Kalendarz“ Jaworskiego 1867, str. 54. Wyraz K. został zapewne zaczerpnięty z języka tureckiego: kom szu, konsz u sąsiad, skąd pochodzą serbskie kom-śija, konśija sąsiad, bułgarski komśija, albański kom psi, ukraiński koma szu i a uczta. Por. J. Karłowicz „Sł. wyrazów obc.“r'lK

Kcmbinacya W krystalografii ob. Kombi-

8/

W. W. w.

'4

n a c y a.

Kombinacja (mat.) —polega na takiem usta-

Anglii, gdzie, usunąwszy się od życia politycznego , oddał się nauce astronomii i metalurgii. W r. 1793 był w Paryżu. Po trzecim rozbiorze towarzyszył królowi do Petersburga. Po śmierci Stanisława Augusta obdarzony przez ces. Pawła rangą radcy tajnego, pensyą dożywotnią i sporym datkiem pieniężnym, nie przyjął służby w wojsku rossyjskiem, lecz powrócił do kraju, skąd następnie wraz z bogatemi swemi zbiorami, mi-neralogicznemi i numizmatycznemi, przeniósł się do Paryża, gdzie w r. 1807 wydrukował książkę pod tytułem „Coup d’oeil rapide sur les causes réelles delà décadence de la Pologne“ (Paris 1807 str. 267), będącej jakby odpowiedzią wywołaną prawdopodobnie ogłoszeniem dzieła Rulhière’a, a mającą „w opinii publicznej“ sprostować krzywdzące zdania wielu pisarzy, ogłaszających króla za „zdrajcę“ a naród za

(18 grudnia 1788) podał się do dymisyi, odstępując swą szarżę gen. Gorzeńskiemu i w pół roku potem wyjechał z kraju; udał się do , wieniu pewnej liczby z pomiędzy danych przedmiotów czyli elementów, w którem nie zwracamy uwagi na porządek, w jakim te elementy po sobie następują. Jeżeli liczba elementów danych jest n, a z nich tworzymy K-e zawierające po k elementów (k < u), bez powtarzali któregokolwiek z elementów, wtedy liczba K-yj wyraża się wzorem:

K _n (ń— 1) (n— 2)... (n—&-J-1)

nxk

Jeżeli elemen

i oznacza się w skróceniu |”j.

ty mogą się powtarzać, wtedy mamy K-e z powtórzeniem, a ich liczba wyraża się wzorem:

IC n {n-j-1) (n-\-2).. . (n-\-k—1)

nx k

1.2.3 ...Jc

Znak ’ nad literą K oznacza to, że elementy mogą się powtórzyć. Liczby tu podane wy-

S. 1).

„barbarzyński i dziki⁻¹, książkę wadliwą pod stępują jako spółczynniki w rozwinięciu potęgi względem historycznym, ale ujawniającą w K-im dwumianu i dlatego nazywają się także spót-i talent pisarski i wykształcenie ogólne. Prócz czynnikami d w urn i ano w emi. tego ogłosił K. drukiem w języku niemieckim Kombinacyjne tony, tony powstające skut-pracę z zakresu swych speeyalnych studyów: kiem współczesnego brzmienia dwóch tonów „Beschreibung eines zum Behuf des Bergbaues różllej wysokości. Gdy dwa tony muzyczne, erfundenen unterirdischen V inkelmessers, nebst które wysokością swą dostatecznie się między Einleitung zu dessen Gebrauche“ (Paryż 1803 j. \ sobą różnią, brzmią silnie i w niezmiennej wy-Prace z zakresu techniki i kartografii zob. I sokości są utrzymywane, słyszeć się daje inny

Wielka En : J'owai. Iluitr. Zeai. 29i3a T. XSÏVIÏ

o-

jeszcze ton, którego wysokość zależy od przestanku czyli interwalu obu tonów pierwotnych. Tony te, nazwane kombinacyjne mi, odkryte zostały w r. 1740 przez organistę Sorge, a następnie nieco lepiej poznane przez skrzypka Tartiniego, ztąd też tonami Tartiniego nazywane były. Liczba drgań tonu kombinacyjnego równa się różnicy między liczbami drgań tonów pierwotnych, zkąd Helmholtz nadał im nazwę tonów dyferencyjnych czyli różnicowych. Tak np., gdy brzmi pewien ton wraz ze swoją kwintą, słyszeć się daje zarazem i oktawa niższa tego tonu, stosunek bowiem tonu do jego kwinty czyni 2: 3, a różnica tych liczb, 3 — 2=4, daje oktawę niższą tonu 2, t. j. tony c₂ i g₂ dają ton kombinacyjny cv Podobnież przy współczesnem brzmieniu tonu (c₂) i jego kwarty (/₂) powstaje duodecyma niższa tego tonu [F)\ ton (c₂) i jego tercya (e₂) wydają ton o dwie oktawy niższy od tonu zasadniczego (C).—Tomasz Young starał się K-e t-y wyjaśnić na podstawie dudnień czyli bębnie ń. Dudnienia te powstają mianowicie, gdy spotykają się dwa tony, które niewiele tylko różnią się swą wysokością czyli liczbą drgań w ciągu sekundy, tak np. gdy drgają dwa w sąsiedztwie umieszczone kamertony, z których jeden wykonywa 440, a drugi 436 drgań na sekundę, i gdy w pewnej chwili ruchy ich tak są zgodne, że razem sprowadzają zagęszczenie fali powietrznej, tony te wzmacniają się nawzajem i ucho słyszy ton silniejszy; zgodność ta wraca znów po u-pływie ¹/₄ sekundy, w tym czasie bowiem ka-merton pierwszy wykonał 110, drugi lo9 pełnych drgań; po upływie natomiast l/₈ sek. ka-merton pierwszy wykonał 55, drugi 54x/₂ drgań, wysyłane przeto przez nie fale są w fazach wręcz przeciwnych i znoszą się nawzajem. Wzmożenie następuje tylko po upływie x/₄, ¹j₂, ³/₄ i 1 sekundy, ucho zatem w ciągu sekundy słyszy 4 razy ton silniejszy, czyli 4 dudnienia, których liczba zatem równa się różnicy obu tonów, 440—436. Im większa jest ta różnica, tern bardziej wzrasta liczba dudnień, a gdy na sekundę przypada ich więcej nad 30, ucho już ich oddzielnie odróżniać nie może. Ponieważ więc ton kombinacyjny dwóch danych tonów wyraża się różnicą między liczbami ich drgań, podobnie jak liczba wywoływanych przez nie dudnień, sądził Young, że tou kombinacyjny jest wrażeniem, wywoływanem przez ogół dudnień, gdy te następują zbyt szybko jedne po drugich, by oddzielnie wyróżniane być mogły. Helmholtz wszakże wykazał, że tłómaczenie takie utrzymać się nie może, dudnienia bowiem powstają przez wzajemne wzmaganie się tonów, gdyby więc K-e t-y na dudnieniach polegały, musiałyby być słyszane i przy najsłabszych tonach pierwotnych, a wbrew temu właśnie wydają je tylko tony bardzo silne, gdy jedna i taż sama masa powietrza przez oba tony razem

silnym ulega wstrząśnieniom, jak np. gdy oba tony wydawane są przez fujarki organowe, na jednym miechu osadzone. W przypadkach takich K-e t-y istnieją objektywnie i dają się słyszeć wyraźnie; gdy natomiast źródła obu tonów są oddzielone między sobą i łączności mechanicznej nie posiadają, gdy są to śpiewy dwóch o-sób, lub dźwięki dwojga skrzypiec, K-e t-y są nader słabe i mogą być słyszane jedynie przez uszy wprawne. Nadto wykrył Helmholtz inny jeszcze rodzaj K-ych tonów, których istnienie przewidział drogą teoretyczną, a następnie wykazał je doświadczalnie; tonom tym nadał nazwę tonów sumacyjnyc h, liczba ich drgań bowiem jest sumliczb drgań obu tonów źródłowych; tak np. ton i jego kwinta wydają jako ton sumacyjny tercyę drugiej oktawy, (2—}-3=5). Sumacyjne te tony powstają wszakże tylko przy dźwiękach posiadających silne nadtony i słyszeć się dają daleko trudniej, aniżeli tony różnicowe; można je jednak wyróżniać za pomocą rezonatorów. Dudnienia zatem, według Helmholtza, nie mogą być źródłem K-ych tonów; gdy występują w liczbie tak znacznej, że ucho oddzielnie ich wyróżniać już nie może, nie sprawiają wrażenia nowego tonu, ale są raczej źródłem dysonansu obu tonów współbrzmiących, sprawiają w uchu wrażenie niemiłe, podobnie jak migocące się światło jest dla oka przykre. Powstawanie więc K-ych tonów tłómaczy Helmholtz w inny sposób. Natężeni-! tonu zależy od obszeruości drgań, a siła, jaka cząsteczkę drgającą sprowadza do położenia równowagi, jest proporcyonalna do jej odległości od tego punktu; gdy powstają touy złożone, wynikający stąd ruch drgający jest sumą ruchów cząstkowych. Pojmowanie wszakże takie służy tylko w założeniu, że obszerno-ści drgań są bardzo drobne, przy łączeniu się zaś tonów silnych występują obszeruości znaczne. Gdy więc Helmholtz przeprowadził rachunki w przypuszczeniu, że siła działająca na cząstkę drgającą nietylko jest proporcyonalna do jej odległości od położenia równowagi, ale zależy nadto i od kwadratu tej odległości, trzymał na ruch wypadkowy wzory, które tłó-maczą powstawanie tonów kombinacyjnych, zarówno różnicowych jak i samacyjnych. Rachunki te wykazały nadto, że istnieją K-e t-y nadtonów, towarzyszących tonom głównym, o-raz K-e t-y rzędów dalszych, powstające z tonów pierwotnych wraz z ich tonami koinbina-cyjnemi.—Nie wszyscy jednak fizycy przyjęli teoryę Helmholtza; w szczególności Appunn zbudował przyrząd złożony z dwócli fujarek, w których osadzone są tłoki; przy przesuwaniu tłoków zwiększa się liczba dudnień, a wreszcie powstaje ton trzeci, w którym liczba drgań jest różnicą między liczbami drgań tonów obu fujarek, zatem jest on ich tonem różnicowym; tony zaś sumacyjne tłómaczy Appunn jako tony różnicowe, powstające z nadtonów, towarzyszących

S. K.

S. O.

Hr.

tonom pierwotnym, czyli jako tony różnicowe rzędów wyższych; tak np. ton i jego kwinta wydają jako ton sumacyjny tercyę drugiej o-ktawy: 2—(—3=5, ale taż sama liczba 5 jest też różnicą liczb: 8 — 3, 14—9, 15 — 10, a tony o-znaczone liczbami 8, 9, 14, 15 mieszczą się między nadtonami harmonijnemi tonów 2 i 3. Badania te przeprowadził dalej König i za pomocą przyrządu złożonego z potężnych kamer-tonów wykazał, że dudnienia powstają nietylko, gdy dwa tony niewiele się wysokością swą różnią, ale także i przy tonach znacznie między sobą odstępujących, jak np. gdy różnią się prawie o oktawę, duodecymę lub o dwie oktawy, takie zaś dudnienia stawać się mogą w wielu razach źródłem nowych tonów, które przez ich kombinacye powstają.—Por. Jerzy Andrzej Sorge „Vorgemach der musikalischen Komposition“ (1745); Helmholtz „Die Lehre von den Tonempfindungen“ (wyd. 4-e 1877, dział II); König „Ueber den Zusammenklang zweier Töne“ („Annale“ Wiedemanna, t. 157, 1876, str. 177—237); R. Huyer „Ueber Com-binationstöne“ (w programie gimnazyum realnego w Reichenbergu, 1882, 83 i 84).

Kombinatoryka jest to dział matematyki, którego przedmiotem są własności kombinacyj i w ogóle wszelkich rozmieszczeń elementów. Ob. Kombinacya.

Komburg (Comburg), zamek królewski w Wirtembergii, pow. Jagst, wznoszący się na wzgórzu (60 m.) w dolinie rz. Kocher, otoczony inurem i posiadający liczne baszty. K. powstał w r. 1078 jako klasztor Benedyktynów; od r. 1488 był siedzibą fundacyi świeckiej; w r.

1802 przeszedł K. wraz z miastem Hall do Wir-tembeigii; od r. 1816 jest siedzibą wirtember-skiego korpusu inwalidów. Godnym uwagi jest dawny kościół o 4-ch wieżach, przebudowany 1707 —15 w stylu rococco.

Komedya, grecka xiofujrôla (z xw|j.oę=:wieś, a w innem znacz, także biesiada, hulanka i mSt)

= pieśń, śpiew) łac. comoedia, u Varrona co-modia), najogólniej jest nazwą tego poddziału sztuki dramatycznej (ob. Dramat), w którym twórczość, nastrojona na ton sięgający od zgryźliwej satyry do żądzy ubawienia się ludźmi, osnuwa się na tematach śmieszności, humoru i wesołej radości z życia. Istotą komedyi jest przeciwstawność| z jednej strony przywar i słabości natury ludzkiej, z drugiej naiwności, z jaką człowiek sam nie’dostrzega ich w sobie, ośmieszając się przez to w oczach widza lub czytelnika. Siła tych antytez obyczajowych, które zamierzone wrażenie wywołać muszą, nazywa się Komiz mem(ob.), i zarôwno'wsztuce autorskiej jak w aktorskiej daje komedyi duszę; komizm ten, łatwo zadawalający w konkretnych wypadkach widza lub czytelnika, rzadko kiedy odchodzi z palmą zwycięstwa z przed sądu krytyki literackiej i w tynowej czystości swojej nie często się też pojawia. Ze wszystkich trzech konwencyonalnie przyjętych rodzajów sztuki dramatycznej K. jest. dla twórców rodzajem najtrudniejszym: wahając się ustawicznie pomiędzy dramatem, zdolnym wywoływać zamiast śmieszności oburzenie, poezyą, wzbudzającą tkliwość, nawet rozrzewnienie, a żartem, dającym tylko uciechę, K. dziś już utraciła swą indywidualizacyę historyczną jako rodzaj sztuki i w najlepszych i najgłośniejszych utworach nowoczesnych byt swój zawdzięcza nie tyle komizmowi, ile złączonym usiłowaniom poważnej, w dramat wpadającej satyry, roztkliwiającej poetyczności i żądzy wesołego bawienia się ludźmi, życiem i jego formami. Z obecnego stanu komedyo-pisarstwa w święcie możnaby wyprowadzić wniosek, że K. właściwa, na istotnym komizmie oparta, już się przeżyła: może skutkiem tego, że człowiek dziś już przywarami ludzkiemi, które zarazem są i niemocą społeczną, bawić się nie możj, a w wyplenienie ich przez satyrę sceniczną nie wierzy;]inoże też i z tej przyczyny, że elementarna siła miłości, w nieskończonych, odmianach swoich się przewijająca, głębiej i żywiej do siebie przywiązała tak twórców jak czytelników i widzów i jak w życiu tak w sztuce stała się najpotężniej i najpowszechniej panującą. Z tego punktu widzenia możnaby powiedzieć, że wiek XIX rozłożył K-ę dawną, już nie grecką i rzymską, ale molierowską, na dramat i farsę. Pisarze francuzcy, którzy w drugiej połowie ubiegłego wieku wydawali hasła dla całej Europy i żywili głównejej sceny, czując zapadający się grunt komizmu, sztuki swoje, obiegające świat, w szczerości przekonania nazywali najogólniej „sztukami“: krytyka zaś nie zawsze wprowadzała je pod sklepienie sztuki jako pewnego idealnego całokształtu pojęć i poczuć estetycznych. K. jest tym rodzajem urzeczywistnionej przez plastykę słowa twórczości poetycznej, który, najpierw, najniezbędniej potrzebuje dla siebie teatru, a następnie, pozwala rzeczywistemu krytykowi, zespalającemu w sobie filozofię całego życia ludzkiego z wyrobioną typowo władzą sądów estetycznych, jaknajdalej odbiedz od widza zadowolonego z widowiska, które podszywa się tylko pod K-ę. Najpowszechniejszy w komedyopisarstwie efekt nieporozumienia i niespodzianki, polegający na zamianie i podstawianiu ludzi i rzeczy jednych za drugie, t. zw. qui pro quo i quodpro quo, jakkolwiek wywoływać może śmiech szczery i nieraz miewa na posługi swoje wielkie talenty, jak np. Shakespeare’a w „Comedy ol errors“, leży wszakże poza obrębem właściwego komizmu i, choć sztukę przez napięcie zajmującą uczynić może, nie uczyni jej przecież K-ą, tak samo jak nie zdoła jej wydać z siebie sama tylko zjadliwa satyra, sama poetyczność, najczęściej liryczna, lub chęć ubawienia siebie i widzów własnemi ich sobowtórami. Musi się talent komiczny wyrobić z wrodzonej zdolności twórczej, z by-

strości wzroku, mądrości życia, szczerej czci j Jako utwór literacki składała się K. z dyalo-ideału, lgnienia do ludzi i nakoniec— własnej gu dramatycznego i chóru z par a bazą (ob.), skromności wobec ogromu zadań etycznych jednostki świadomie żyjącej. Komedyopisarz powinien wszystko poznać, aby ostatecznie, w chwili prowadzenia na szafot wszystko też przebaczyć: gdyby nie przebaczył, dałby dramat lub tragedyę. Ważne same z siebie, sytua-cye, pomyłki, nieporozumienia i niespodzianki nie będą nigdy złotem runem, po któreby umyślne czynił wyprawy. Przed oczyma pałać mu będzie ognisty kanon owego komizmu, który ma być rdzeniem sztuki, a nie wykształtu-je się w niej, jeśli nie będzie tkwił w samych charakterach, co wynika już zresztą z istoty samego pojęcia. Charakterystyka jest też w ko-medyi najważniejszą: dobrze zrobiony charakter będzie za sze dość wielkim bogaczem do spłacenia długów naciąganej sytuacyi, rubasz-ności obyczajowej, naiwnej baśni czyli fabuły, a nawet największego ze wszystkich grzechów w sztuce — rozwlekłości. Ponieważ tworzenie charakterów jest właściwie tworzeniem samego życia w ludziach, którym indy wid ualizacya e-stetyczna, a w wyższym jeszcze stopniu scena, nadaje wypukłość rzeczywistości, każde więc zboczenie od linii życia na całym obszarze dramatu—jaskrawo rzuca się w oczy, a ta ujemnie działająca wrażliwość najsilniej występować musi w komedyi, która surowiec do swej pro-dukcyi bierze z obyczajów powszechnych. Codo strony teoretycznej ob. jeszcze Ironia, Satyra, a nadto Krotochwila, Tragedy a, W o d e-w i 1, Ż a r t sceniczny, gdzie przeprowadzono rozgraniczenie między temi poddziałami sztuki dramatycznej, twórczej, literackiej, a dramatem w szczególności i K-ą.

Pod panowaniem Spartan żywioł polityczny coraz bardziej w niej zanikał, a Me na lider (ob.), oczyszczając i uszlachetniając K-ę attycką, jednocześnie przenosił ją z polityki w ogólne stosunki obyczajowe. Obok komedyi attyckiej, ujętej w trzy okresy: starej, środkowej i nowej, a rozpościerającej się po kraju macierzystym, Sycylia rozwinęła swoję własną, zaś wielka Grecya dała początek komedyi poważnej, zwłaszcza w Tarencie za Rhintona (ob.) rozkwitłej. Btyła to komedya przeznaczenia tkwiącego w charakterze, hilaro-tragedya (iXapó?==weso-ły); obok niej rozwinął się ludowy żart sceniczny, który można uważać za miejscowy endemiczny zarodek późniejszej o dwadzieścia wieków włoskiej commedia deWarte. Po upadku niepodległości zniża się coraz bardziej poziom tej myśli obywatelskiej, która pobudzała twórczość literacką Arystofanesa. Komedia staje się coraz bardziej zabawą na tle miłości płciowej, aż wreszcie zanika. —Rzym, przejmując z Grecyi myśli i tormy literackie, przejął i K-ę; PI autu s i Terency usz czerpią obficie z Menandra. Ale i tu sztuka ludowa, choć śladów jej nie mamy, wyprzedzić musiała literaturę, i podobne miała narodziny jak w Grecyi. Młodzi przeciągali po wsiach, wracając z wesołych biesiad (biesiaduję=commissor xwp.vCw, przy-czem b xwyoç, w odmiennem od powyższego znaczeniu = tłum, rzesza wesołej młodzieży albo i sama biesiada, come{i)ssatio). Pod wpływem komedyi literackiej greckiej daleko szybciej dokonało się w Rzymie ukształtowanie tych form pierwotnych, jakie wydać z siebie mogła satura, satyra, nieodłączna od wspólnych wycieczek i zabaw; najwybitniejszą z tych form była a tell an a fabuła (ob.). Formy późniejsze zupełnie prawie jsą przysłoniły. Już za Cycerona literacki wymagalnik komedyi występuje w słowach: K. jest naśladowaniem życia, zwierciadłem nawyknień, obrazem prawdy. Podobnie jak w Grecyi również i w Rzymie, wjmiarę zanikania wolności traciła K. cierpkość szyderstwa, którą Horacyusz wytyka w „Ars poetica“, gdy mówi o jej zjadliwości i rozpasaniu. Za Augusta już było więcej sztuki i elegancyi, niż satyrycznego rozpędu. Obok K-i literackiej lud miał wciąż swoje, sprośne już, atellany (ob.), ale miał też i pisane dla siebie K-e tabernariae, ostro od-rzynającesię od wyższych [praetextataë). Wszystkie wogóle swoje komedye Rzymianie uważali za togatae; greckim nadawali miano palliatae (od własnej swej nazwy płaszcza greckiego pallium). Pierwotna komedya rzymska składała się, na wzór greckiej, z diverbium (dyalog, rozmowa), canticum (śpiew) i chóru; u Plauta już ta budowa zanika. K. staje się popularną w ostatnim wieku Rzeczyp-litej. Wykształca się wtedy terminologia: aktor nazywa się comoedus, grający K-ę mówi o sobie comoedizo, autor ma

Historycznie w świecie kultury a-ryo - europejskiej Komedya poczęła się w Grecyi, ale, zanim się tam stała sztuką literacką, była wpierw zabawą ludową. Początek dały jej obchody winobrania, w których uczestniczył z urzędu i Dionysos, umyślnie przez wesołe dzieci Hellady do radości z wina, kobiety i śpiewu powołany. Ponieważ obchód odbywał się wśród winnic na wsi, przeto od nazwy wsi r| xcopj], w znacz. łac. vients-, otrzymał już bardzo dawno nazwę o xwp.oç.

Żywioł satyryczny i komiczny wcześnie, już w II okresie literatury greckiej,] wyosobnił się przed myśl twórczą z całości objawów pijaństwa, żartów i rozpusty. W Megarze dokonały się narodziny K-yi już jako sztuki ludowej, która ztamtąd przywędrowała do Aten i Sycylii, aby się w sztukę literacką, satyryczną zamienić. Początkowo czepiała się głównie życia politycznego; w końcu V w. zabłysła w Ary-stofanesie (ob.). Walczyła ironią i jaw-nem szyderstwem, posługiwała się grubym dowcipem, nieprzyzwoitym obrazem i cynicz-nem słowem. Z czasem weszła w skład urządzanych przez państwo uroczystości Dionysosa.

nazwę comoedioijraplius; komedyanta odróżniają krytycy od histryona: pierwszy występuje tylko w K-i, drugi wszędzie; ustala się wzięty z greckiego wyraz comicus rzeczownikowo na określenie zarówno aktora jak autora, przymiotnikowo—na oddanie właściwości komizmu. — Po przejściu kultury na nowe narody późno dopiero rozwinął się ten rodzaj widowiska, w którymby mógł tkwić zaród K-i. Sztuka, w średniowieczu wyłącznie religijna, w przedstawianych mysteryach, świętych scenach, stajenkach Chrystusowych, wchłaniając w siebie zwolna powietrze ze świata żywego, uległa i wpływowi jego satyry i humoru; żywiołom komicznym wszakże było w niej ciasno, a gdy się wyzwoliły, powstał, już po Wojnach Krzyżowych, żart komiczny ludowy, improwizowany na jarmarkach włoskich, aż wreszcie w XV w. 'wytworzyła się już K. na formach klasycznych osnuta. Pasmo raz podane przez Włochów snuje się do dziś dnia, Ob. poszczególne literatury głównych narodów europejskich; Lessing Molière, Shakespeare. O K-i polskiej poniżej.    s

Komedya w Polsce. Komedya polska, jak wogóle dramat, nie rozwinęła się, jak inne rodzaje utworów poetyckich, na gruncie wzorów klasycznych. W XVI wieku istnieją nieliczne tylko ślady oddziaływania komedyi klasycznej. Do takich należy np. przekład komedyi PI aut a „Trinummus“, dokonany przez sekretarza królewskiego przy Stefanie Batorym, Piotra Cieklińskiego (* 1558—f 1604), pt. „Potrójny“ (1597). Jak to często bywało w owych czasach, tłóinacz dopuścił się wielu przeróbek: akcyę przeniósł z Aten do Lwowa, osobom nadał imiona polskie, Dobrochowskie-go, Szczęsnego, Pan gracza, Skarbka itp. Z innych komedyj Plauta drukowano w Polsce „Am-fitryona“, „Kupca“ i Casinę“; wydawano i Terencyusza. Z komedyj ' humanistycznych ukazał się w Krakowie „Homulus“ Diesthe-miusa (1541), Morosophus“ Wilhelma Gna-phaeusa z Hagi, „O Lizydzie“ Adama Paxil-lusa (1597). Początków K-yi w P-e należy szukać gdzieindziej. Nie popierana przez panujących, którzy«, w najlepszym razie woleli opery włoskie od polskich dramatów (dworska trupa operowa przy Władysławie IV), nielubiona przez szlachtę, która, po wsiach mieszkając, nie zdążyła zasmakować w podobnych widowiskach, komedya zeszła na rynek, między lud, nabierając coraz więcej cech literatury jarma-cznej, kiermaszowej, sowizdrzalskiej. Z tego też względu są te utwory niezmiernie ciekawe, jako płody samorodnej, nieuczonej twórczości i niewybrednego humoru. Początek komedyi polskiej tkwi w t. zw. inter medyach, czyli interlu dy ach. Były to sceny śmieszne, wesołe, urozmaicające treść powmżnych miste-ryów i dyalogów religijnych. Sam tekst Pisma Świętego dawał nieraz pochop do wybryków humoru i ironii prostaczej. Ile razy bowiem u-kazywał się na scenie, np. Judasz lub Żydzi, rabinowie, żołnierze rzymscy, dyabli, tylokrotnie występował jednocześnie żywioł komiczny: o-śmieszani, wydrwiwani, okpiwani, schodzili oni ze sceny jak niepyszni. W najlepszym n. p. zjdochowanych dyalogów, w „Historyi o chwaleb-nem Zmartwychwstaniu Puńskiem“, ks. M i k o ł a-j a z W i 1 k o w i e c k a, pełna humoru jest rozmowa Chrystusa z Lucyperem i dyabłami w piekle, skąd Jezus wyprowadza patryarchów Starego Zakonu. Komiczny też charakter miały wszystkie te sceny w dyalogach, gdzie występowały postacie ludowe. O takich intermedyach dotrwały bardzo już wczesne wiadomości. Tak więc w utworze Jana Lochera „ Judicium Paridis“, przerobionym na polski pt. „Sąd Parysa, królowica trojańskiego“ (Kraków 1542), w jednem z intormedyów występują trzy baby: baba piszczkawa (żona grajka), Czuczyna i Gordanka, śpiewając i tańcząc z pasterzami. W dyalogach o Narodzeniu Pańskiem ukazują się pasterze o śmiesznych imionach: Chleburad Stoiwąs, Sieczypiwo, Ryczywół, Paliwoda, Cy-coń, Maścibrzuch, Nierobot, Drzemała, prowadząc rozmowy śmieszne i śpiewając piosenki zbliżone bardzo do dzisiejszych śpiewek ludowych. Takie komiczne połączenie tematu biblijnego ze scenami ze współczesnego życia ludu było wówczas ulubioną formą sceniczną; tak np. w jednym z dyalogów wielkotygodniowych biblijny Szymon Cyrenejczyk przedstawiony jest jako chłop, wiozący kaczora i rybki na targ ze wsi Czernichowa do miasta Sławkowa. W t. zw. sztukach moralnych, czyli moralitetach mniej jest żywiołu komicznego, jak o tern świadczy najznakomitszy z tego rodzaju utworów dramatycznych, „Komedya Justyna i Konstancyi“ (1557) Marcina Bielskiego. Rzadko też zdarzają się epizody komiczne w dyalogach polemicznych, które wszakże nie były pisane dla sceny, lecz w celach propagandy religijnej. Wyjątek pod tym względem stanowią Wita Korczewskiego „Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane“ (1553), odznaczające się większym ruchem scenicznym; występują tu typowe postacie: studenta, co niedawno powrócił z Lipska i szydzi z obrządków i dogmatów kościoła katolickiego, klechy, gorliwie wybierającego dziesięcinę, baby czarownicy, wyklętej przez plebana—ostrze satyry zwraca się tu przeciw protestantom. Podobny charakter ma dyalog p. t. „Komedya o mięsopuście“ z drugiej połowy XVI w., której treścią jest dysputa religijna Plebana z Hanusem e-wangelikiem i studentem z Wittenbergi, słuchaczem Melanchtona, Kalwina i Korwina; humor tu rubaszny i nieprzystojny. Niemało żywiołu komicznego posiadają niektóre dyalogi o świętych, np. najbardziej znany z nich „Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego“ Mikołaja Reja z Nagłowic (1545); występują tu

wyborne postacie Magoua, liausknechta Putyfa- f żonglerów, szpilmanów, mimików, frantów;

rowego, i panny służebnej Achizy. Inne dya-logi Reja: „Krótka rozprawa“, „Kupiec“, „War-was z Dikasem“, „Kot z Lwem“, zalet sceni-czności nie posiadają. Liczne intermedya, w które obfitują druki i rękopisy naszych utworów dramatycznych XVI, a zwłaszcza XVII stulecia, dadzą się sprowadzić do kilku typów i kilku zasadniczych sytuacyi. Jedną z takich stałych postaci jest np. lekarz wędrowny, szalbierz, wyzyskujący niemiłosiernie swoich pacyentów. Często też występują tu zręczni i układni służący np. we fragmencie „Pochlebiarski i Czciwiarski“, którzy pochlebstwem i uniżono-ścią torują sobie karyerę. Innych znów służących, złośliwych i dokuczliwych, wyprawiających swoim panom różne nieprzystojne figle, można studyować wintermedyum pt. „Fiś, Cnotka i Wyszumiany“ (Kraków 1655). Często też powtarza się w intermedyach XVII w. scena pomiędzy włóczęgą leśnym, Skoczylasem, a Żydem w lesie: Skoczylas sprzedaje Żydowi kij, a kiedy ten nie chce kupić, zabiera mu mieszek z pieniędzami, mówiąc: „I kij mój i mich mój“; czasem zamiast Skoczylasa występuje tu Rusin. Ulubionym też typem komicznym jest błazen, frant, przemawiający swoim osobliwym żargonem, np. w intermedyach: „Trzej stryszy i balwierz“, „Bigos upity odszedł od siebie“ i „Prior est quercus“. Nieraz występują w iu-termedyach pyszne figury dworzan darmozjadów, śmiesznie przezywanych: Kuflowski, Ku-rołapski, Szumiłebski, Moczygębski, Nicwartski, Przyjemdurski i inni. Odrębną gałąź komedyi stanowią t. z w. sztuki bachiczne, tj. zapustne, grywane w ostatnie dnie zapust po dworach szlacheckich. Do takich należy np. „Mięsopust albo tragicomoedia na dnie mięso-pustne“ (1622). Ukazują się tam wyborne postacie opilców, jak Kostyra, Łapikufel, występuje też Bachus z całą świtą satyrów i syle-nów, a wszyscy piją aż do upadłego, śpiewają, wrzeszczą, ryczą z uciechy. Bachus występuje też w innej sztuce ówczesnej p. t. „Dyalog mięsopustny o Bachusie“ z końca XVII w., a także pijacy: Moczygębski i Kuflowski i górale, grający i śpiewający w swojej gwarze piosneczki. Inne sztuki bachiczne, jak: „Gry-zidzban, Sarkała, Łapikufel, Ksiądz , A-nioł, Dyabli lub Intermedium Bachus, Słudzy dwa, Śmierć, Synówr dwu, Żona, Dyabli dwa“, lub wreszcie „Dialogus pro Baclianalibus “ podobny mają charakter: wesoły, zabawny i hulaszczy. Nakoniec sztuka p. t. „Bacchus orbis dominus ipsis Bacchanalio-rum festis comice deductus“ (r. 1644) w sposób żartobliwy opowiada całe życie bożka wina i wesołości od dzieciństwa aż do śmierci

karykaturalne wykrzywianie twarzy, ruchy nieprzystojne, zwłaszcza w rolach pijaków i inne grube efekty sceniczne ich grze towarzyszyły. Prawdopodobnie ciż frantowie wykonywali role komiczne w misteryach; niektórzy z nich sami układali sztuki, jak np. słynny w swoim czasie Kaszota i Jan Dzwonowski, tytułujący się generałem pilźmeńskim (XVI wiek). Wyższy rodzaj wędrownych aktorów byli to t. zw. rybał-c i (włoskie: r i b a 1 d o—trefniś, łotr, włóczęga). Rekrutowali się oni z żaków ubogich, wykolejonych klechów, kantorów, bakałarzy i innej służby kościelnej, słowem, ludzi cokolwiek już wykształconych , obeznanych nieco z łaciną, obrządkiem kościelnym i literaturą religijną, dzięki czemu mogli układać i wykonywać widowiska sceniczne. Są pewne dane, pozwalające przypuszczać, że rybałci łączyli się w kompanie, wędrujące po miastach i wsiach. Od nich cały dział utworów dramatycznych XVII w. otrzymał miano komedyi rybałtowskiej. Niezmiernie ciekawy ten odłam naszej literatury ludowej rozwinął się z intermedyów komicznych w dyalogach. Ponieważ zaś typy i sy-tuacye do tych utworów brano z życia otaczającego, jest więc komedya rybałtowska, jak i in-termedya, najbardziej może rodzimym odłamem naszego piśmiennictwa XVII stulecia. A przy-tem należy zauważyć, że występowały tu przeważnie osoby z niższych warstw społeczeństwa, które w literaturze książkowej ukazywały się tylko epizodycznie. Typowa pod tym względem jest np. taka „Tragedya żebracza“ (1552); jest to cała kopalnia niezmiernie żywych i charakterystycznych typów żebractwa ówczesnego: Szczudło, Parzyciiort, Dygudej, Toboła, Gołba, Wyrywant, Pędziwiatr, jednooki Zyżka; kobiety: Magora, Sambora, Mitiana. Akcya odbywa się w karczmie w Potoku Złotym, pod Częstochową; przedstawiono tu wesele dziadowskie i basarunek, który sprawiły dziady pewnemu kupcowi, co ośmielił się krytykować ich życie i groził oddaniem któregoś z nich w ręce kata. Nadaremnie kupiec skarży się na zuchwalstwo dziadów; otrzymuje w zysku tylko radę pisarza, żeby nie zaczepiał dziadów, bo to zaszczytu nie przynosi, a lepiej się wystrzegać włóczęgów. Żywot obieżyświatów był snąć ulubionym przedmiotem komedyi rybałtowskiej, bo temat ten powtarza się i w innych sztukach, jak np. „Pegrynacya dziadowska“ (1614), pełna ciekawych nad wyraz rysów obyczajowych, tyczących^się życia dziadów, ich przezwisk cudacznych, ichszalbierstw i zabobonów, pieśni dziadowskich, ich praktyk, „języka biblijnego“ i i. p. Dopełnia tego obrazu dyalog p. t: „Peregrynacya Maćkowa z Chodawki Kurpeto-bohaterskiej przy kuflu, wśród zwady. Wyko- wego syna“, pisany gwarą mazurską; daje on nywaniem podobnych sztuk trudnili się wędro- interesujące szczegóły, dotyczące np. odległych wni artyści niższego rzędu, rodzaj błaznów i ku- pielgrzymek naszego żebractwa ówczesnego glarzy, którzy nosili miano igrców, wesołków, (Moskwa, Wołoszczyzna, Włochy, Rzym itd.). Ty-

pową postacią komedyi rybałtowskiej jest kle- ryce, p. t. „Z chłopa król“ (1633), odegra-cha Albertus, nieodrodny syn Plautowego „Żołnierza-samochwała“: junak, ale tylko w języku, bohater we własnem opowiadaniu, tchórz ostatni w rzeczywistości. W komedyi „Wyprawa plebańska“ (1590), spowodowanej uchwałą sejmową tego roku, nakazującą pobór ogólny na wojnę turecką, pleban wysyła Albertusa na wojnę w nędznem uzbrojeniu i na lichej szkapie.

ny zaraz po koronacyi Władysława IV przez „ludzi dworskich“. Temat tu ten sam, co w Szekspirowskiem „Poskromieniuzłośnicy“: podczas mięsopustu wojskowi zabawili się kosztem pijanego sołtysa, którego śpiącego ubrali w bogate szaty i wmówili w niego, że jest królem, a gdy nowy król, strudzony kłopotami rządu, zasnął, ubrali go po dawnemu i wyrzucili na drogę. W prologu występują tu pospolite w intermedyach postacie dworzan Myśliwca i Piwowskiego, rozmawiających o mającej się odegrać sztuce. Najwyżej z pomiędzy komedyj rybałtowskich stoi utwór Jana Jurkowskiego, bakałarza pilźnieńskiego, p. t. „Tra-gedya o polskim Scylurusie (Kraków 1604). Sama treść, przygody Scylurusa i trzech jego synów: wojaka Herkulesa, rozkosznika Parysa i mędrca Dyogenesa, niewiele zawiera w sobie pierwiastków rodzimych. Ale mamy tu wyborne intermedya: w jednem Matys, pijak, i Ktoś, złodziej, wracając ze stypy po śmierci Scylurusa, przechwalają się swemi czynami; w innej trzej dyabli: Kostruban, Duliban, i Mędrela rzucają kostki o duszę Parysa, kłócąc się w gwarze flisackiej; w innem jeszcze szlachcic Orczykowski targuje się ze studentem o zapłatę za naukę syna. K. rybałtowska w swoim rozwoju od typów i scen komicznych w misteryach doszła dość wysoko, wchłonęła w siebie wiele pierwiastków ludowych, gdyż autorami byli tu nie ludzie uczeni, humaniści z drugiej i trzeciej ręki, lecz prości, wędrowni rybałtowie, którzy sami dla siebie tworzyli repertuar tak poważnych dyalogów jak i rubasznych intermedyów. Dla tego też K., obok satyry, jest najbardziej rodzimą gałęzią literatury naszej owoczesnej, tembardziej, iż wprowadzane są tu wypukłe typy miejscowe z pośród ludu: żacy, rybałci, klesi, księża, żołnierze, chłopi, cygani, kozacy, włóczęgowie, żebracy, błaźni, ciury obozowe, szalbierze, pijacy, piecze-niarze i t. p. — oto cała galerya typów, pod względem obyczajowym nieocenionych. Z tych pierwocin mogła się była rozwinąć czysto swojska K., gdyby nie została zgłuszona przez K-yę francuską w XVII, a zwłaszcza w XVIII stuleciu, pozostając w formie szczątkowej w przedstawieniach szopkowych; a i te dzisiaj zanikają z dniem każdym. Oczywiście, K. rybałtowskie niejcelują formą literacką, ale znamionuje je dosadność i rubaszność języka i samej treści, co właśnie podobało się niewybrednej publiczności tych K-yj. Uprawiali teatr po swoich konwiktach i Jezuici, urządzając

Dalszy ciąg tego dyalogu tworzy „Albertus z wojny“ (1596), gdzie nasz bohater powraca z wyprawy i opowiada o swoich czynach, jak podczas bitwy w rowie leżał, a po drodze rabował, co się dało. Albertus występuje w kilku jeszcze komedyach, jak np. w „Komedyi rybałtowskiej“ (1615), gdzie bohater przybiega z odsieczą magistrowi, tarmoszonemu przez konfederatów; jak wreszcie w utworze p. t.

„Komedya Albertus Rotmistrz“, pełnym scen wysoce komicznych, jak to np.: kiedy Albertus wysyła podjazd do klasztoru Świętokrzyskiego, maluje beczkę i kufel na chorągwi i o-powiada przygody swego życia. Ta ostatnia sztuka znajduje się w zbiorze p. t. „Bachana-lia czyli dyalogi z intermedyami w jedno opus zebrane r. 1640“. Obok niej mamy tam jeszcze dwie komedye: „Guślarze“, o pławieniu czarownic i zabobonach owoczesnych, i „Pielgrzym i Pątnica“, o szalbierce, kupczącej fałszywemi świętościaini. Temat, poruszony w „Wyprawie plebańskiej“, podobał się powszechnie, był on też niejednokrotnie podejmowany w przeróbkach, jak np. „Zwrócenie Matyasza z Podola“, gdzie zamiast plebana i Albertusa występują minister protestancki i syn jego Matyasz, jak „Wyprawa ministra na wojnę“ (1601), „Wyprawa żydowska“ (1608); „Walna wyprawa ministrów do Wołoch“ i inne. Wiele też K-yj przedstawia nędzny żywot klechów, kantorów, rybałtów; tu należą sztuki: „Synod klechów podgórskich“ (1607)', „Druga rozmowa Gregoriasa z Bartosem“ (1629), „Rybałt stary“ (1632), lub najobszerniejsza z pomiędzy nich i najlepsza „Szkolna mizerya“ (1633).

Ciekawych też szczegółów do obrazu życia i obyczajów rybałtowskich dorzuca komedya Jana Łopeskiego p. t. „Rozmowa Jonasa z Szymonem“. Z innych komedyj wymienimy tu jeszcze „Komedyę o Wawrzku do szkoły i ze szkoły“

(1612), o chłopie Wyrwie, co syna do bakałarza w mieście oddawał; popularny był także „Dziewosłąb dworski, mięsopustny, ucieszny“, przedstawiający życie rozrzutnego młodzieńca Pamfilusa, ze śmiercią, aniołami i dwoma dya-błami, Smółką i Węglikiem, napisał ten dyalog niejaki Maciek Pochlebca, autor wymienionego j przedstawienia treści religijno-moralnej w świę-powyżej „Zwrócenia Matyasza z Podola“. Dya- • ta patronów zakonu, na cześć swoich dobro-log p. t. „Sołtys z klechą“ (1646) ma za przed- dziejów, dla zaskarbienia ich przychylności, itp. miot spór pomiędzy sołtysem a klechą, roz- Aktorami byli wyehowańcy konwiktu, którzy sądzony przez pana. Do najpopularniejszych wykonywali) role tak męzkie, jak i kobiece, w XVII w. K-yi należał utwór, przypisywany a treść brano z Pisma św., z żywotów świę-szlachcicowi z pod Sieradza, Piotrowi Ba- tych. Wystawiano sztuki z wielkim przepy-

ne i

chem dekoracyj, rekwizytów, machin teatralnych. Dlatego przedstawienia jezuickie mają pewne znaczenie w rozwoju naszej techniki teatralnej, która w widowiskach rybałtowskich była bardzo uboga. Wartości jednak literackiej sztuki le nie posiadają, roją się w nich anachronizmy, dziewolągi historycżne, geograficz-

t. p. Wpływ literatur romańskich na rozwój dramatu widoczny był już w w. XVII, przerabiano z francuskiego i włoskiego sztuki fantastyczne, jak np. „Wybawienie Ruggiera z wyspy Alcyny“ (1628), przerobiona przez Serafina J a g o d y ń s k i e g o, lub mitologiczne, np. „Daphnis w drzewo bobkowe przemienieła się“ (1638) pióra Samuela T w a r d o w s ki e g o, albo wreszcie sielankowe, (t. zw. pastorały), jak „Amyntas“ Torquata Tassa, przełożony przez Andrzeja Morsztyna lub Guariniego „ Pasterz wierny“ w przeróbce Jerzego Lubomirskiego, czy wreszcie „Erinida“ Stanisława Lubomirskiego. Ten ostatni pisał też i K-e obyczajowe, na tle stosunków w Hiszpanii, prawdopodobnie także nie oryginalne. Pierwsze te próby nie znalazły jednak naśladowców i pozostały bez wyraźnego wpływu. Od połowy wieku XVIII dopiero, a zwłaszcza od chwili otwarcia pierwszego u nas stałego teatru w Warszawie, zaczyna się na dobre wpływ komedyi francuskiej, zwłaszcza w osobie Moliera. Otwarty został „Teatr narodowy“ „Natrętami“ Moliera w przeróbce niedołężnego a tylokrotnie wyśmianego przez współczesnych Józefa Biela w skie g o (1739 —1809), dn. 19 listopada 1765 r. Potrzeba repertuaru stworzyła i komedyopisarzy; jednym z napożyteczniejszych z pomiędzy nich był ks. Franciszek Bohomolec (1720 — 1784), jezuita, profesor retoryki w kolegium warszaw-skiem. Już i dawniej pisa! on K-e dla teatrów szkolnych, przerabiając i okrawając Moliera, usuwając role kobiece, zastępując je męzkiemi, co paczyło i wykrzywiało akcyę sztuki; to też utwory te nie posiadają żadnej wartości literackiej, chociaż czasem udatnie kreślą ujemne typy modnisiów, fircyków, frantów („Paryżanin polski“, Figlacki, polityk teraźniejszej mody“, „Urażający się niestosownie o przymówki“ i inne). Później pisał i dla teatru K-e już z udziałem kobiet, z pewneini ten-dencyami postępowemi: wyszydzał zabobony („Czary“), przesądy kastowe („Małżeństwo z kalendarza“), stare zalotnice („Staruszka młoda“) itp. Z mniej szem powodzeniem pisali K-e i przerabiali Moliera Wacław Rzewuski („Natręt“ i „Dziwak“) i Adam Kazimierz Czartoryski, generał ziem Podolskich („Panna na wydaniu“, „Kawa“, „Pysznoskąpski“). Nie posunęły też naprzód naszej twórczości dramatycznej K-e Ignacego Krasickiego (1735 — 1801), któremu brakło werwy scenicznej, zręczności w prowadzeniu intrygi, plastyki typów, nakreślonych najczęściej najogólniejsze-

mi rysami („Łgarz“, „Statysta“, „Frant“, „Pieniacz“, „Krosienka“ i inne). Wszyscy niemal pisarze XVIII w próbowali sił swoich na polu komedyopisarstwa: Stanisław Trembecki (1723—1812) zlokalizował K-ę Woltera p. t. „Syn marnotrawny“; Franciszek Karpiński (1741 — 1825) napisał K-ę oryginalną p. t. „Czynsz“, gdzie występuje w obronie ludu i jego praw; wreszcie Franciszek Dyonizy Kniazili n (1750—1807) wprowadza po raz pierwszy ten lud na scenę, z jego gwarą, śpiewkami i tańcami, wprawdzie tylko w obrazkach scenicznych, grywanych w teatrze dworskim w Puławach („Marynki“, „Trzy gody“, „Zosiny“, „Cyganie“). Z pomiędzy wszystkich wszakże pisarzy doby Stanisława Augusta dwaj położyli największe zasługi około rozwoju naszej sceny: Wojciech Bogusławski (1760 —1829) i Franciszek Zabłocki (1754 — 1821). Pierwszy z nich dał trwałe podstawy teatrowi naszemu, który przez kilkanaście pierwszych lat z trudnością łatał braki swego repertuaru; pomimo ubóstwa środków technicznych, braku odpowiedniego budynku; prowadząc teatr pośród rozlicznych przeszkód i niepowodzeń, potrafił on rozbudzić zamiłowanie do sztuki scenicznej, tak w Warszawie jak i w Wilnie, gd»ie przebywał od 1785 do 1790 r. Składając w r. 1814 dyrekcyę w ręce swego zięcia, Ludwika Osińskiego (1775 —1838), widział byt ukochanej instytucyi zabezpieczonym. Napisał Bogusławski wiele utworów dzamatycznych, jak „Henryk VI-ty na łowach“ (1780), „Dowód wdzięczności narodu“ (1791), „Spazmy modne“ (1797), jak wreszcie popularna komedyjka „Krakowiaki i Górale“ (1794), gdzie uderzał w czułe naówczas struny uczuć demokratycznych, przedstawiając lud, jego obyczaje i zabobony o wiele lepiej, niż Kniaźnin w swoich operetkach. Za jego przykładem i inni aktorowie zasilali repertuar K-ami orygiual-nemi: pisał więc Jan Drozdowski (1759 — 1810) „Literata z biedy“ (1706) i „Bigos hultajski“ (1803), Aloizy Żółkowski (1777 — 1822) — „Szarlatana“, Ludwik Adam Din usze w ski (1777 —1847) liczne komedye, z pomiędzy których wyróżniają się: „Odwet czyli Barbara Zapolska“, „Szkoda wąsów“, „Król Łokietek czyli Wiśliczanki“ i inne. Franciszek Zabłocki był opatrznościowym mężem sceny warszawskiej. Dramaturg z urodzenia, bystry postrzegacz śmiesznostek i narowów swego społeczeństwa, obdarzony umysłem światłym i lotnym, żywością temperamentu pisarskiego, dowcipem zręcznym a nie złośliwym, dał u nas pierwszy wzór po literacku opracowanej K-yi obyczajowej. Nie są jego utwory bez braków: intryga nie jest dość zręcznie poprowadzona, posiłkuje się 011 zbyt często takieini środkami wątpliwej wartości estetycznej, jak przebieranie się, qui pro quo, zb;yt wielki udział służących i subretek w rozwoju akcyi itp., ale typy K-yi jego, jak „Fir-cyk w zalotach“ (doskonały trzpiot i w’ietrz-nik Fircyk, sensat, karciarz i zazdrośnik Aryst i zalotna wdówka Podstolina), jak „Sarmaty zm“ (typy szlacheckie Guronos i Żegota), „Zabobonnik“, „Żółta szlafmyca“; typy te pełne są życia i plastyki, a ich stany duchowe odmalowane z wielką umiejętnością. Julian Ursyn Niemcewicz (1758 — 1841), wielce zasłużony na wszystkich polach działalności pisarz i obywatel, tworzył i dla teatru szereg tragedyj, dramatów historycznych, a także i K-yi, jak „Giermkowie króla Jana“ (1808), „Samolub“ (1811), „Pan Nowina czyli dom pocztowy“ (1816), „Jan Kochanowski w Czarnym Lesie“ (1817). Najsłynniejszym wszakże jego utworem dramatycznym jest K. „Powrót posła“ (1790). Dzieło to jest nietylko programem politycznym partyi postępowej, nie tylko satyrą zastarzałych wad i nałogów szlacheckich, uosobionych w osobie Starosty, ale i praw-dziwem dziełem sztuki, jeśli nie w całokształcie budowy, zresztą dość słabej i konwencyonalnej, to w nakreśleniu kilku typów ujemnych, zwłaszcza Szarmanckiego i Starościny, sfrancuzia-łych przedstawicieli manii cudzoziemczyzny. W ciągu pierwszych dwóch dziesiątków lat XIX w. komedya nasza nie rozwijała się; teatr warszawski pod dyrekcyą Osińskiego troszczył się hardziej o klasyczną tragedyę niż o utwory komiczne. Ale już w r. 1821 występuje przed publicznością warszawską nowy talent komedyo-pisarski, największy, jaki mieliśmy dotychczas; zostaje wystawiony „Pan Geldhab“ Aleksandra Fredry (1793 —1876). Fredro nie wprowadził nowych prądów do naszej literatury dramatycznej; podobnież jak i jego poprzednicy, był uczniem Moliera, a przytem samoukiem w sztuce komedyopisarskiej, ale samoukiem' genialnym. Nie był wprawdzie Fredro mistrzem w zręcznem zawiązywaniu i rozplątywaniu węzła intrygi, akcya jego komedyi albo początkiem swoim tkwi w nieprawdopobieństwie („Dożywocie“), albo ucina się niespodziewanie („Pan Geldhab, „Odludki i poeta“), albo też wyczerpuje się już w połowie sztuki („Pan Jowialski“); a nawet względnie najlepiej zbudowane komedye, jak „Zemsta za mur graniczny“, „Mąż i żona“, „Śluby panieńskie“, „Damy i huzary“, nie są również wolne od pewnych usterek pod tym względem. Cała siła Fredry polega nie na koronkowem dzierzganiu w robocie scenicznej, lecz przedewszystkiem na szczerym, żywiołowym prawdziwie humorze w otworzeniu charakterów i sytuacyi, na owej sile ko-micznej, w której Fredro nie zna na naszej scenie rywala, na olbrzymiej werwie scenicznej, wobec której utwory Zabłockiego wydają się nudne mi dyalogami, wreszcie na przedziwnej plastyce typów, wzorowanych na Molierze, ale zaczerpniętych ze współczesnych stosunków społecznych i obyczajowych i wybornie je odtwarzających: od zamaszystego wojaka do li-

Wiclka Ene. Powsz. Ilustr. Zesz. 293a, Tom XXXVII

chwiarza-sknery, od wesołego i pustego trzpiota do nieznośnego starego zrzędy, od sentymentalnego mazgaja do birbanta i utracyusza, od starej terkotki do rozmarzonego dziewczęcia — cała to galerya typów niezrównanych, które do dziś dnia budzą żywe zainteresowanie, podczas gdy wszyscy inni współcześni Fredrze kome-dyo pisarze, nie wyłączając i Korzeniowskiego, przeżyli się najzupełniej. W r. 1835, po ukazaniu się krzywdzącej krytyki Goszczyńskiego, Fredro usunął się ze sceny, nie przestał jednak pisać: w papierach jego pośmiertnych pozostało kilkanaście utworów dramatycznych, o znacznie mniejszych zaletach literackich, chociaż są wśród nich rzeczy pierwszorzędnej wartości, jak: „Wielki człowiek, do małych interesów“, „Pan Benet“,„Dwie blizny“, „Świeczka zgasła“, „Godzien litości“; po części przypominają one dawne utwory Fredry, poniekąd zaś są przejściem od komedyi typów do nowoczesnej komedyi charakterów. W tej właśnie dziedzinie twórczości dramatycznej położył niepożyte zasługi Józef Korzeniowski (1797 —1863). Nie posiadał wprawdzie Korzeniowski tego nerwu scenicznego, którym tak celował Fredro, i dlatego komedye jego, nie tylko poważniejsze, jak „Żydzi“, „Wąsy i peruka“, „Panna mężatka“, ale i mniejsze rozmiarami i lżejsze treścią, jak np. „Fabrykant“, „Qui pro quo“, „Majster i czeladnik“, „Okrężne“, „Doktór medycyny,“ nie zachowały do dziś tej świeżości i siły pociągającej co „Zemsta“ lub „Śluby panieńskie“. Ale pomimo to utwory Korzeniowskiego stanowią znaczny krok w rozwoju naszej komedyi; Korzeniowski nie posiłkuje się bowiem ogóluemi rysami w kreśleniu swoich postaci, nie tworzy typów (np. zrzędy, skąpca, tchórza, hulaki), ale, zbliżając się bardziej do życia rzeczywistego, kreśli postacie bardziej zindywidualizowane, o różnorodnych cechach, dodatnich i ujemnych, składających się na odrębną całość psychologiczną. I dalszy też rozwój komedyi poszedł z kierunku wskazanym przez Korzeniowskiego. Wśród współczesnych, jak Fryderyk Skarbek (1792 — 1866), Karol Drzewiecki (1805 — 1879), Stanisław Bogusławski (1806 —1870), nie znalazł się ani jeden talent. Jan Nepomucen Kamiński, (1777 — 1855) więcej zasłużył się około podniesienia teatru lwowskiego, niż na polu komedyo-pisarstwa; komedye Ludwika Kondratowicza (1823 — 1862), jak „Chatka w lesie“, „Hrabia na Wątorach“, „Wiejscy politycy“, nie przedstawiają wartości scenicznej. Lepiej zapisali się w rocznikach naszej sceny dwaj inni:    Władysław Ludwik Anczyc

(1823 — 1883), który rozwijał pomyślnie „ko-rnedyę ludową“ , w swoich sztukach, do dziś dnia chętnie grywanych, zwłaszcza na scenach popularnych, jak: „Chłopi arystokraci“, „Łobzowianie“, „Błażek opętany“, „Flisacy“ „Emigracya chłopska“, i Antoni Małecki.

jako autor „Grochowego wieńca“, rozpoczynającego u nas długi szereg komedyj z życia i obyczajów szlachty XVII w., które później otrzymały miano sztuk kontuszowych. W tym ostatnim rodzaju zaznaczyli się w tym okresie, t. j. przed r. 1864, Józef Ignacy Kraszewski („Miód kasztelański“ i inne), Józef Szujski („Adam Śmigielski“ i inne), później nieco „Adam Bełcikowski („KrólDon Juan“, „Przekupka warszawska“, „DwajRadziwiłłowie“). W przedostatnim okresie komedya idzie śladami Korzeniowskiego: zbliża się coraz bardziej ku życiu codziennemu, zajmuje się odtwarzaniem, nieraz z wiernością fotograficzną, stosunków powszednich, drobnych dążeń, poziomych ideałów, mikroskopijnych zawodów i trosk życiowych. Polotu fantazyi, swobodnego rozmachu pióra niema w nich wcale, a i poezyi także bardzo niewiele. Jednocześnie z rozwojem życia miejskiego, handlu i przemysłu akcya z wiejskich dworków przenosi się do salonów i saloników mieszczańskich, biur fabrycznych, kantorów bankierskich. Bogate, rozpanoszone mieszczaństwo płoszy ze sceny „poczciwą“ szlachtę, zrzadka już teraz, tylko jakby dla kontrastu, ukazywaną; a żywioł ten, różnople-mienny, nawpół różnojęzyczny zalewa teatr płytką falą swoich interesów, coraz błahszych, coraz znikomszych, aż wreszcie pozostaje na scenie próżnia, bezwzględna nicość treści i intrygi. Prawda, że błahośó treści pokrywa się wytwornością roboty scenicznej, zręcznej i subtelnej, w czem nasi komedyopisarze wzięli sobie za mistrzów autorów francuskich, jak Au-giera, Sardou, Feuilleta. W taki sposób powstała t. z w. Komedya społeczna, rodzaj najpopularniejszy w ostatnich czasach, bo tak żywo przypominający publiczności przedmiot ich starań i zgryzot codziennych. Już Jan Chęciński (1826 —1874), autor komedyi „Szlachectwo duszy“, „Porządni ludzie“, „Poświęcenie“, „Krytycy“, Apollo Nałęcz Korzeniowski (1821—1869), jako twórca komedyi „Dla miłego grosza“, i Wacław Szymanowski (1821 —1886) w swoich „Dziejach serca“, mogą być uważani za zwiastunów nowego kierunku. Właściwym jednak twórcą komedyi społecznej był Józef Na rzymski (1839 —1872), W pierwszych swoich utworach: „Wielki człowiek powiatowy“, „Niekoiniczna komedya“, „Pan prezydent m. Krakowa w kłopotach“, dał on obraz małych spraw i zabiegów chwili bieżącej; późniejsze zaś jego utwory, jak „Epidemia“ i „Pozytywni“ są to już typowe komedye społeczne w swojej formie poprawnej i starannej, a przedewszystkiem w treści; mamy tu obraz współczesnego poko-* lenia i jego namiętności i dążeń do rychłego zbogacenia się wszelkiemi środkami, z wyzbyciem się wszelkich szlachetniejszych porywów i lepszych drgnień serca. Od tej pory komedya społeczna zapanowała wszechwładnie na trzech naszych scenach (w Warszawie, Krakowie i Lwowie), ciesząc się wielkiem powodzeniem, obniżając nieraz do minimum swój poziom artystyczny i ideowy. Typowym przedstawicielem komedyopisarzy tego pokolenia jest K a z i m i e r z Z a 1 e w s k i (* 1848 r.). Od trzydziestu kilku lat, aż do niedawnego czasu, był on najpłodniejszym pisarzem scenicznym i cieszył się dużą popularnością. Chociaż sięgał po tematy już to do Wenecyi, już to znów do Hellady starożytnej, najbardziej wszakże u siebie czuł się zawsze w salonie burżuazyjnym, wśród dorobkiewiczów Niemców i Żydów („Z postępem“, „Górą nasi“, „Triebe“, „Nasi zięciowie“, „Małżeństwo Apfel“). Zalewski chętnie stawia kwe-styę społeczną, ale jej nie rozwiązuje do końca, jakby unikając śmielszego wyrazu: sprawa asymilacyi Żydów w „Naszych zięciach“ i „Małżeństwie Apfel“, poważne zagadnienia etyczne w „Prawach serca“, „Łotrzycy“, „Jak myślicie“, „Synu“; stosunek szlachty do bar-żuazyi we „Friebem“, po wszystkiem tem Zalewski prześlizguje się, nie dotykając jądra rzeczy. A że Zalewski jest przytem doskonałym majstrem w robocie scenicznej, która nieraz stanowi całą zaletę jego komedyi (np. „Oj mężczyźni! mężczyźni!“), utwory jego trafiają więc do gustu przeciętnej publiczności, lubiącej bawić się w teatrze kosztem niewielkiego wysiłku myślowego.—E d w a r d Lubowski (* r. 1838) podobne ma pole obserwacyi i skalę artyzmu. Komedya jego obraca się w sferze mieszczańskiej, jak sztuki Zalewskiego („Gonitwy“, „Przesądy“, „Królewicz“), skrzętnie podpatruje typy pieczeniarzy, wydrwigroszów i o-pryszków salonowych („Nietoperze“, „Pogodzeni z losem“, „Sąd honorowy“, „Jacuś“); jeżeli stawia jakąś tezę psychologiczną lub moralną, to nieudolnie („Bawidełko“): rzadko zajmuje się sprawami polityki i wyższych zagadnień życia społecznego („Osaczeni“).—Z y gm u nt S arii eck i (* r. 1837) również podejmuje kwestye społeczne: różnicy stanów i ich wzajemnego stosunku, wyzysku pracowników przez pracodawców i t. p., w dyalogu zręcznym, chociaż czasem wlokącym się dość leniwo („Zemsta pani hrabiny“, „Febris aurea“, „Dworacy niedoli“, „Urocze oczy“, „Słonecznik“). Jego próby sztuk fantastycznych („Szklana góra“, „Cud dziewica“) nie miały powodzenia; zato przeróbka sceniczna z powieści Orzeszkowej „Bene nati“ p. t. „Harde dusze“, przedstawiająca realistycznie środowisko szlachty zagonowej, posiada niemałą wartość literacką i obyczajową.— Szczytu swego dosięgła komedya obyczajowa w utworach Józefa B1 i z iń s ki ego (*1827 — 1893). W komedyach jego dziwnie kojarzy się dobroduszność szlachecka z pesymizmem, wywołanym widokiem zepsucia i zgnilizny moralnej, realizm w odtwarzaniu życia współczesnego bez osłonek z pogodnym poglądem na świat i zachodzące w nim stosunki, melancho-lia dni teraźniejszych z werwą komiczną i humorem iście -szlacheckim. Postacie jego komedii, zwłaszcza ujemne, celują niezwykłą plastyką, znamionują bystry zmysł obserwacyjny i umiejętność kompozycyi psychologicznej. Słusznie też jego „Pan Damazy“, pomimo pewnej ociężałości akcyi, uchodzi za najlepszą naszą komedyę nowoczesną; a inne jego utwory, jak „Przezorna inama“, „Kawaler marcowy“, „Ojczulek“, „Chleb ludzi bodzie“, „Rozbitki“, „Szach i mat“, „Dzika różyczka“, „Chwast“, przez długi czas stanowiły i do dziś dnia poniekąd stanowią ozdobę naszego repertuaru komedyo-wego.—Za tymi twórcami komedyi społecznej poszli inni, nie dorzucając wszakże nowych cegiełek do budowy gmachu komedyi polskiej.

Adam Asnyk (* 1838—f 1898), utalentowany poeta liryczny, próbował sił i na niwie poezyi dramatycznej, ale nerwu scenicznego tak w tragedyacli i dramatach, jak i w komedyach („Gałązka heliotropu“, „Walka stronnictw“, „Komedya konkursowa“, „Przyjaciele Hioba“) nie wykazał. Więcej powodzenia teatralnego mieli autorowie mniejsi duchem, ale bardziej przystosowani do kulis: Władysław Kozi ebrodzki (* 1839 —f 1893), zręczny w komedyjkach salonowych o jednym akcie, w poważniejszej dramaturgii nie zdobył uznania („Nauczycielka“); A d a m Bełcikowski (ur. r. 1839) jest między innemi autorem komedyi „Protegujący i protegowani“, Zofia Mellerowa w kilkunastu komedyach, z pomiędzy których wyróżniają się: „Fałszywe blaski“ i „Straduję!“, zwróciła na siebie uwagę publiczności; Aleksander Mańkowski w „Minowskim“ i „Dziwaku“ dał kilka wypukłych postaci ze świata prowincyonalnego; Stanisław Graybner (* 1875) napisał kilka udat-nych rzeczy jak, „Fredzio“, „Irena“; inni mniej jeszcze wykazali dążności artystycznych.

Jednem ze znamion rozwoju naszego teatru w przedostatnim okresie jest rozpanoszenie się farsy, która pod przywłaszczonein mianem komedyi wdziera się do literatury. Pusty, bezmyślny śmiech, po którym w duszy pozostaje pustka, grube efekty teatralne, przeradzające się wreszcie w łamańce cyrkowe, karykaturalność postaci zamiast żywych ludzi, najnieprawdopodobniejsze sytuacye sceniczne, gwoli sen-sacyi wymyślone: oto cechy znamienne tego rodzaju utworów, które przez długi jednak czas trafiały, i poniekąd dziś jeszcze trafiają, do gustu mniej wybrednej publiczności. Najpłodniejszymi pisarzami na tem polu byli Michał Bałucki (* 1837 —    1901) i Zygmunt

Przybylski. Dbaj oni zaczęli od wyższego rzędu komedyi. Bałucki w „Radcach pana radcy“, „Polowaniu na męża“, ,,Pracowitych próżniakach“, „Sąsiadach“ wyśmiewał stosunki i stosuneczki galicyjskie; późniejsze wszakże jego utwory, jak „Grube ryby“, „Dom otwarty“, „Klub kawalerów“, „Flirt“, „Bajki“, „Nie-

wolnice z Pipidówki“, zdołają zadowolić zaledwie najpierwotniejsze potrzeby duchowe mało kulturalnej publiczności; Przybylski z początku tworzył wdzięczne sentymentalne jednoaktówki („Gałązka jaśminu“, „Bzy kwitną“), o-raz poczciwe komedye obyczajowe z życia ziemiańskiego, naiwne w pomyśle i wykonaniu, z wiecznie powtarzającym się typem złotego młodzieńca jarmarkowicza („Wicek i Wacek“, „Państwo Wackowie“, „Dwór we Władkowi-cacli“, „Dzierżawca z Oiesiowa“), w ostatnich latach pisze ucieszne i sensacyjne „hece“ dla ogródków, jak „Baby“ „Szukajcie dziecka“ i inne. W tym samym kierunku pracowali z mniejszem lub większem powodzeniem: Jan Aleksander hr. Fredro (1829 *f* 1891), autor dłuższych i krótszych krotochwil, jak „Drzemka pana Prospera“, „Piosnka wujasz-ka“, „Consilium facultatis“, „Oj młody, młody“ i inne; Julian Jordan Wieniawski 0    1834    r.), Michał-Wołowski

(* 1851 — 1900) w „Naszych aniołach“, Kazimierz Gliński (* 1850 r.), utalentowany skądinąd poeta, w krotochwilach „Hop! hop!“, „Szaławiła“, Adolf Abrahamowi cz, Ryszard Ruszkowski, Stanisław Dobrzański i inni. Twórczość dramatyczna Maryana Gawalewicza (* r. 1852), ujawnia znów inną cechę rozwoju komedyi przedostatniego pokolenia: doprowadzenie do wysokiej doskonałości roboty scenicznej i subtelnego dyalogu wobec najzupełniejszej błaho-ści treści („Guzik“, „Hannibal ante portas“, „Z rozpaczy“, „Kraszewski w Warszawie“ i inne). Komedya kontuszowa, albo, ogólniej biorąc, historyczna, idzie utartemi szlaki Małeckich, Szujskich i Bełcikowskich, zawsze mile widziana na scenie przez publiczność; nowej fazy e-wolucyi w tym kierunku nie widać. Więcej tam chodzi przeważnie o kostyum, język staropolski, czasem humor rubaszny, niż o wierność tła liistoryczno-obyczajowego i psychologiczne pogłębienie postaci. Zaznaczyli się w tej dziedzinie twórczości dramatycznej: Wincenty Ra packi (* 1840), jako autor komedyi „Bogusławski i jego scena“, „Odbijanego“, „Chłopcy cześnika“, Michał Wołowski w „Towarzyszu pancernym“, A u r e 1 i Ur b ań s ki (* 1844, f 1891) w „Kseni“, „Watażce“ i innych, A. Orłowski w „Proteście strukczaszego“, Bronisław Grabowski, Stanisław Rzewuski, Kazimierz G liński, ostatnio Stanisław K o-złowski (1860) w „Dyanie“, „Reducie“, „Pod okrętem“; wszyscy oni nie zdołali zapewnić swoim utworom stałego powodzenia, chociaż cieszyli się chwilową popularnością. O wiele udatniej przedstawia się rozwój dramatu ludowego. Zrazu utrzymuje się schemat Anczy-ca ze śpiewkami, sukmaną krakowską, karczmą i karczmarzem Wf utworach J. K. Grego-rowicza, Leopolda Swiderskiego, Antoniego Wieniarskiego, Adama Slaszczyka, Galasiewi-

cza. Ale wkrótce dramat ludowy pogłębia się, coraz lepiej odczuwa i ujawnia duszę chłopską i drzemiące w niej zagadki; środowisko ludu by wa odtwarzane coraz dokładniej i serdecz- czyń s ki („Otchłań“, „Kajetan Orug'“, „Błę-niej. Jednocześnie tło tych utworów posępnie- dne ognie“), Stefan Krzywo szewski („Pię-je, operetka przeradza się w pełny grozy dramat, kna ogrodniczka“, „Małe dusze“), Stanisław Tor jwali tu drogę powieściopisarze, jak: Adolf Dy- Brzozowski („Mocarz“), Tadeusz Rittner g a s i ń s k i („Szwagrowie“), Klemens Junosza („Maszyna“), Zofia Wójcicka („Dyletanci“, („Chłopski mecenas“), Ignacy Sewer-Macie- „Psyche“), A. Neu wert-Ńo waczyński jowski („Dla świętej ziemi“, „Marcin Lu- („Siedm dramatów“) i inni. Nie mówim, tu o ba“), Gabryela Zapolska („Kaśka-Karyatyda“ utworach dramatycznych Stanisława Wyspiań-„Małaszka“ „Antek Nędza“). W tym samym skiego i Stanisława Przybyszewskiego któ-kierunku pisał Paweł Koś miński „Walkę“, rym brak najzupełniej żywiołów komicznych. „Złego ducha“, „Ziarna i plewy“. Obraz życia Wszyscy ci młodzi, o różnej skali talentu, o ludu uzupełnia się scenami z bytu codzienne- różnorodnych źródłach twórczości, o różnym go drobnego mieszczaństwa, robotników, rze- charakterze swoich utworów, nie stanowią ja-mieślników, proletaryatu miejskiego w utworach kiejś zwartej falangi, nie tworzą szkoły; ale Jana Szut kie w i cza („Popychadło“, „Kula u posiadają pewne piętna wspólne: namiętną nogi“), Tadeusza Jarosz yńskieg o(„W szynko- żądzę znalezienia nowych dróg dla di^matu pol-wni", „Malarze" „Rabuś“, „Ścigana“); środowisko skiego, który w utworach epigonów realizmu żydowskie znajduje malarzy w osobach: Z ap o 1- wyzbywał się coraz bardziej pierwiastków este-ski ej („Małka Szwarcenkopf", „JojneFirułkes"). tycznych, a prócz niej to, co moglibyśmy nazwać Wilhelma Feldmana („Cudotwórca“, „Sądy smutkiem dni teraźniejszych, co w dramatach Boże“). Najnowsze próby dramatu ludowego Wyspiańskiego znalazło swój wyraz wysoce nie są wcale komedyami, przeciwnie, jak „Mar- poetyczny. Na ostatnie słowo naszego drama-cin Luba“ Sewera, pełne są tragizmu igro- tu dzisiejszego musimy jeszcze poczekać. —Li-źnych powikłań psychologiczno-obyczajowych, teraturę ‘ przedmiotu ob. Dramat polski; Jana Kasprowicza „Świat się kończy“, z najnowszych publikacyj o charakterze synte-Andrzeja Niemojows kiego „Familia“ i „Ro- tycznym wyróżniają się następujące prace: kita“, Wł. Orkan a-Smiec z y liski eg o „Ska- Piotr C h mi e 1 o w s k i „Nasza literatura drapany świat“, Lucyana R y d 1 a„Zaczarowane ko- matyczna“ (Petersburg 1898, 2 t.); tenże „Dra-ło“, Wacława S a w i c z e w s kiego „Z powro- mat polski doby najnowszej“ (Lwów 1902), tern“, „Na bezdrożach“, Bolesława Gorczyń- st, Windakiewicz „Teatr ludowy w da-s ki eg o „Noc lipcowa“, nieraz, aż przerażające WIiej Polsce“ (Kraków 1902); A. Ne u w er t-swą tragicznością, chociaż bynajmniej nie melodra- Nowaczyński „Dramat polski XIX w.“, matyczne—oto kres tej drogi, którą ubiegł dramat studyum impresyonistyczne („Ateneum“ 1900, ludowy od „Krakowiaków i górali“ Bogusław- tom III); St. Windakiewicz „Teatr Włady-skiego. Ow charakterystyczny zanik weso- sława IV“ (Kraków 1893); L. Lepszy „Lud łego, pogodnego humoru, którym celowała nie- wesołków w dawnej Polsce“ (Lwów 1899); gdyś nasza komedya, stał się wogóle piętnem W. Czermak „Z dziejów teatru w Polsce doby obecnej i współczesnej literatury drama- XVI i XVII w.“ („Gazeta Lwowska“ 1893); K. tycznej. Toteż komedyi mamy coraz mniej, Estreicher „Teatr krakowski“ (Kraków, śmiejemy się coraz rzadziej w teatrze. Zbyt 1898); St. Windakiewicz „Pierwsze kom-nerwowe, zbyt przesiąkłe miazmatami zła, panie artystów w Polsce“ (Rozprawy Ak. Urn. a przeto zbyt smutne jest pokolenie dzisiejsze, wydz. filol. Tom XVIII).    H ü'

i inne), W. Feldman („Cień"), Gabryela Zapolska („Żabusia“, „Mężczyzna", „Życie na żart", „Nieporozumienie"), Tadeusz Kon-

Komcdya francuska {la Comédie Française, le Théâtre Français, wprost Français, albo La maison de Molière), najważniejszy i najstarszy teatr dramatyczny we Francyi. Posiada bogate tradycye, cieszy się sławą wszechświatową. Początki hi-storyi Komedyi Francuskiej sięgają r. 1673, kiedy po śmierci Moliere’a VHôtel des comédiens du roi, entretenus par Sa M. przy ulicy Guénégaud połączył się z trupą du Marais; przybrał zaś tytuł Komedyi Francuskiej i u-konstytnował się jako teatr królewski dop ero w r. 1680, gdy dekret Ludwika XIV (21 października) nakazał trupie, która grała w hotelu Burgundzkim złączyć się z trupą teatru przy ul. Guénégaud. W roku następnym wyszło rozporządzenie, mocą którego personel miał skła-

by zadowolić się lekką, wesołą ironią. I jeżeli w dzisiejszych dramatach są sceny komiczne, to więcej brzmi w nich goryczy i sarkazmu niż pogody i wesela. Typowa komedya nasza z Blizińskim zeszła w grób; dzisiejsze dźwięczą grobowo, syczą dysonansami życiowemi. Taki ma charakter świetnie zapowiadająca się twórczość J. A. Kisielewskiego („Karykatury“» „W sieci“, „Ostatnie spotkanie“, „Sonata“), wybornego malarza ponurych zagadnień życia, o żywem poczuciu sceny, niezmiernej wyrazistości postaci epizodycznych, ludowych, oraz innych dramaturgów najmłodszego pokolenia, jak: Maciej Szukiewicz („Śnieg“'

„Ułuda", „Kwiat pleśni"), Lucyan Rydel,

(,.Z dobrego serca"), Bohdan Jaks a-R o n i k i e r („Czy warto", „Wzgardzeni". „Nieszczęśliwi"

dać się z 27 aktorów i aktorek. Jestto pierwszy regulamin teatru. W r. 1682 teatr otrzymał sub-wencyę roczną' 12 000 liwrów, nazywaną wówczas „pensyą królewską“. Prócz tego aktorzy pobierali honorarya z codziennych dochodów kasowych. W r. 1687 trupa porzuciła gmach Guénégaud i zaiustalowała się przy ulicy Fossés-Saint - Germain - des- Prés; odtąd już stale nazywała się „Koinedyą francuską“. — Teatr cieszył się powodzeniem aż do roku 1689, to jest do czasu, gdy spotkał silną konkurencyę w Komedyi włoskiej (ob. Komedya włoska w Paryżu), która podbiła odrazu publiczność paryską. Nie wskórały skargi artystów do króla, nie pomogły prośby, aby zabronił cudzoziemcom występów w Paryżu. Komedya włoska uzyskała urzędową aprobacyę.—W r. 1699 nałożono na Komedyę Francuską podatek na rzecz przytułków; po śmierci zaś Ludwika XIV ceny miejsc podwyższono o ¹/₉ na rzecz szpitala Hôtel-Dieu. W owym też czasie zaprowadzono w Komedyi zwyczaj dodawania do większej sztuki—jednoaktówki, t. zw. „le lever du rideau“, zwyczaj ten przetrwał do naszych i zasów we wszystkich teatrach francuskich. Przez większą część panowania Ludwika XV, nąjczynniejszą władzę nad K-yą F-ą rozpościera marszałek Richelieu. Zależały od niego pozwolenia na debiuty i przyjmowanie trupy, z wyjątkiem bardzo rzadkich wypadków, gdy król lub jaka pani Pompadour wtrącali się do sprawy. Taki stan rzeczy odbierał aktorom niezależność, ale częste stosunki z najwyższemi władzami miały dla nich wygodne strony, broniły ich bowiem od ciężkich skutków konkurencyi. W r. 1770 teatr porzuca jeszcze raz swą siedzibę i, za pozwoleniem króla, zajmuje salę pałacu Tuileryj-skie.-o, gdzie pozostaje przez lat dwanaście. Grywano tu sztuki przeważnie mierne, gdyż autorowie ówcześni zbyt ochoczo się bawili, aby mogli pisywać utwory znośne. — W roku 1782 Komedya przeniosła się do nowej sali, wybudowanej na miejscu dawnego hotelu Kondeuszów, sali, którą po przeróbce zamieniono na dzisiejszy Odeon paryski. Odbyło się tam (w r. 1784) pierwsze przedstawienie „Wesela Figara“, które było niejako prologiem Wielkiej Rewolucyi.— W r. 1787 wystąpił w Komedyi poraź pierwszy wielki później aktor Talma.—Podczas Rewolucyi Komedya przybiera tytuł „le Théâtre de la Nation, comédiens ordinaires du r» i“ (Teatr narodowy, zwyczajni artyści króla). Kompromisowa ta nazwa naraziła aktorów na ciężkie chwile. W r. 1792 nakazano im używać wyrazu „citoyen“ (obywatel) zamiast „monsieur“ lub „le seigneur“, i to nawet w sztukach wierszowanych. Artyści przyjęli rozkaz opornie. Wrogie stosunki z władzami rewolucyjnemi zaczęły się od wystawienia sztuki reakcyjnej „1’Ami des lois“. W nocy z 3-go na 4-y września całą trupę Komedyi zaaresztowano, teatr zaś zamknięto. Mężczyźni osadzeni zo

stali w więzieniu Madelonnettes, kobiety zaś —w więzieniu Sainte-Pélagie. Wyrok, sporządzony przez Collot d’Herbois, a zapowiadający, iż „główni aktorzy Komedyi będą gilotynowani, reszta zaś ulegnie karze deportacyi“ —nie został wykonany. Jeden z urzędników komitetu „Bezpieczeństwa publicznego“ (Salut public), nazwiskiem Labussière, przejął akt oskarżenia, zniszczył go i pozwolił tym sposobem aktorom zyskać na czasie. Jakoż, powoli aktorzy odzyskali wolność. Zaangażowali się do teatru przy ulicy Richelieu, który przyjął nazwę „Teatru Wolności i Równości“, a potem „Teatru Rzeczypospolitej“. Czasy nie były pomyślne. We dwa lata potem artyści Komedyi przeszli do teatru Feydeau, gdzie grywali co drugi dzień. Nawet upadek Robespierre’a nie przywrócił Komedyi normalnego życia. Zorganizowała się w sali przy ulicy Louvois, ale Dyrektoryat rozkazał tę salę zamkaąć. Wydalona trupa przeszła do Odeo-nu, który wkrótce opuściła i powróciła znowu do teatru Feydeau. W r. 1798 Komedya poraź trzeci zainstalowała się w Odeonie. Dzięki pomocy rządowej i nadzwyczajnemu powodzeniu „Menschenhass’u. Reue“ Kotzebue’go, teatrowi wiedzie się dość pomyślnie. Ale pożar zniszczył salę w r. 1799 i Komedya rozproszyła się na nowo, chociaż istnieć nie przestała. W r. 1802 dekret konsulów podnosi jej znaczenie, wyznacza bowiem aktorom 100,000 franków subsydyum rocznego. Od tej chwili zaczyna się całkowita, ostateczna reorganizacya Komedyi Francuskiej. Pierwszy konsul ulokował ją w sali przy ulicy Richelieu (w bocznej części Palais-Royal), w której pozostaje do dnia dzisiejszego. Podobnie jak za Ludwika XIV K. F-ka towarzyszyła Napoleonowi w głównych jego rezy-dencyach zamiejskich (Saint-Cloud, Fontainebleau, Trianon, Compiègne, Malmaison), a nawet jeździła za nim po Europie. W r. 1812 Napoleon wydał dekret w Moskwie („le décret de Moscou“), z którego wynikła dzisiejsza organizacya K-dyi Fr.-ej. — }W r. 1814 Komedya wita uroczyście Ludwika XVIII. Po upływie „Stu Dni“ r. 1815 wraca do dawnej nazwy „Comédiens ordinaires du roi.“ W kilka lat potem otworzyła podwoje szkole romantycznej. Wystawienie w r. 1829 „Hernaniego“ stało się zaczątkiem gorącej walki literackiej. Rewolucya r. 1830 okazała wielką nowej szkole pomoc. Po „Hernanim“ wystawiono drugą sztukę W. Hugo „Le roi s’amuse“, zawieszoną z rozkazu Thiersa. Takiemu samemu losowi uległ „Antony“. Podczas rewolucyi 1848 r. K. przybrała znowu dawną nazwę „Théâtre de la République“. Subwencyę, przyznawaną teatrowi, podniesiono wówczas z 200 000 do 300 000 franków rocznie, a w r. 1856 zredukowano ją do 240 000 fr.; ta norma zasiłku rządowego trwa do dnia dzisiejszego. Dnia 8 marca 1900 r. pożar zniszczył część gmachu K-i F-ej; archiwa teatralne, oraz liczne, bardzo cenne dzieła sztuki, rozmieszczone po koryta-

rzach i „foyers“ teatru, ocalono. Pośród wybitniejszych artystów K-i F-ej zasługują na uwagę. z dawniejszych: Lekain, Talma, panna Clairon, Adryanna Lecouvreur, panna Mars, La-rive, panna Levard, Duchesnois, Georges, Val-monzay, Paradol; z późniejszych: Michelet, Pirmin, Monrose (ojciec), Perrier, Menjaud, Desmousseaux, David, Janny, Régnier, Rachel (sławna tragiczka), panna Dupont, Thénard, F. Lemaître, Broban, panna Judith, Agar; z artystów ostatniej doby: Sarah-Bernhardt, Coque-lin’owie (starszy i młodszy), Mounet-Sully, pani Bartet, pani Second-Weber. Na zasadzie „dekretu moskiewskiego“ z r. 1812, potwierdzonego przez różne dekrety późniejsze (z r. 1859,

Dumasa (syna), V. Sardou, Richepina, Lavedana, Lemaître’a, F. de Curela, E. Rostanda, P. Her-vieu’go, Brieux’a, M. Donnay, J. Aîcarda i kilku innych. Paryżanie skarżą się nieustannie na ten brak nowości repertuarowych (Komedya wystawia rocznie przecięciowo po trzy, cztery nowe sztuki), a pomimo to Komedya Francuska należy do najbardziej popłatnych teatrów na świecie. Od 1 stycznia do 12 października 1901 wystawiono w niej 2584 akty, z których 989 wierszem i 1595 prozą (tragedyj 14, komedyj 4-o aktowych 23, komedyj 3-aktowych 16, komedyj jedno lub dwuaktowych 31). Dochody w tym samym czasie wynosiły: 1 647 210 franków. Powodzenie swe zawdzięcza Komedya ustalonej oddawna trądycyi, oraz rozgłosowi u cudzoziemców, odwiedzających Paryż. Jak dawniej tak i dziś trzyma się Komedya zdała od prądów nowoczesnych; sztiw obcych (po za

też ta chluba Francuzów, ten świetny teatr nie wiele uczynił dla rozwoju sztuki dramatycznej; wszelkie próby reformy odbywały się zawsze po za nim.— Bibliografia: „La revue d’art dramatique“, różne numery a zwłaszcza N-r z listopada 1901, zawierający szereg artykułów pod ogólnym tytułem „La Comédie Française et les comédiens“; toż pismo z lutego 1902 „Budget du Théâtre et de la musique pour 1902“ przez J. G. Prodhomme; C. M. Couyba „L’art et la démocratie“ (Paryż, wyd. E. FlammarioiPa, 1901); A4 b e r-S oub i e s „La Comédie-Française depuis l’époque romantique (1825—1894“ (Paryż, wyd. Fischbachera, 1895); dalszy ciąg tej historyi Komedyi Fr., od. roku 1895 do 1900 opracował J o a n iPi d è s.

Komedya włoska w Paryżu. — Nazwa ta obejmuje różne trupy dramatyczne i operowe włoskie, które się osiedlały w Paryżu przez dwieście z górą lat. Od XVI wieku popisywali się we Francyi Włosi, Gelosi, t. j. „zazdrośni“ o powodzenie. W r. 1576 sprowadza ich z Wenecyi Henryk Ili i każe im grać najpierw w zamku Blois, a potem w pałacacli Burgundzkim i Petit - Bourbon. Druga trupa Gelosi cli przybyła do Paryża w r. 1584, trzecia w r. 1588, ale bawiły krótko. Następnie za Henryka IV przybyła z Pawii trupa, która dawała przedstawienia w przeciągu dwóch lat. Zasłynęła w niej utalentowana, niezwykle inteligentna aktorka, Izabella Andreini. Syn jej, Lelio, autor „Théâtre céleste“, zjechał do Paryża z trupą, która nie miała powodzenia, jak i dwie następne. Po skupieniu się w r. 1680 wszystkich aktorów francuskich w teatrze Guéuégaud (ob. Komedya Francuska), Włosi objęli w wyłączne posiadanie salę pałacu Burgundzkiego. W ciągu lat siedemnastu wystawili tu ogromną moc fars, w których głównenn postaciami były: Arlekin, Pantalon,. Scapin, Beltrame, Kapitan, Scaramouche, Mez-zetin, Poliszynel, Pierrot, Doktor i in. W i\

1870, 1877 i 1887), K. F-ka tworzy zamkniętą grupę autonomiczną, złożoną z tak zwanych „sociétaires“, to jest stowarzyszonych. Każdy ze stowarzyszonych otrzymuje jeden lub więcej udziałów w ogólnych dochodach, zależnie od słabą przeróbką Hamleta) nie grywa wcale. Ta zasług i talentu. Stowarzyszeni większością głosów decydują o debiutach, angażują aktorów, zawierają z nimi kontrakty i wyznaczają im pensye. Samo występowanie na scenie K-yi nie daje jeszcze tytułu „sociétaire’a“. Godność tę określa wybór ogólnego zebrania „sto-warzyszonych“¹, który następuje zwykle po pewnej liczbie lat nieprzerwanych występów. —

J. Lor

Wskutek „Dekretu moskiewskiego“ i dekretów późniejszych, o przyjmowaniu sztuk do grania w K-yi rozstrzygał specyalny komitet aktorów, tak zwany „Comité de lecture“, wyłoniony z pośród stowarzyszonych, a składający się najpierw z dziewięciu, a od czasu ostatniego dekretu (r. 1887) z sześciu członków. Komitet ten miał na uwadze przeważnie interes aktorów, z niezmierną też ostrożnością przyjmował zawsze do grania nowe sztuki. Wskutek interwencyi kilku autorów, oraz raportu ministra oświaty, G. Leygues‘a, prezydent Rzeczypospolitej, E. Loubet, wydał w r. 1901 dekret, znoszący instytucyę „Comité de lecture“, a przyznający dyrektorowi Komedy i prawo przyjmowania nowych sztuk. Postanowienie to wywołało gorący protest „stowarzyszonych“ i pobudziło ich do walki z dzisiejszym dyrektorem Koine-dyi, Juliuszem Claretie. Dekretu jeszcze nie zniesiono, ale zaprowadzono modus vivendi, z ustęp-stwamfdla obu stron. — Od Rewolucyi Francuskiej Komedya miała następujących dyrektorów: Ma-hérault, Bernard, Papillon de la Ferté, Chéron, bar. Taylor, Buloz, Lockroy, E. Séveste, A. Hous-saye, Empis, E. Thierry, E. Perrin, J. Claretie.—Komedya frrncuska jest jedynym teatrem dramatycznym w Paryżu, grywającym przez ca ły rok. —Repertuar komedyi nie może się pochwalić bogactwem. Główną jego podstawę tworzą klasycy (Molière, Corneille, Racine), grywani z niezwykłym pietyzmem, świetną rutyną i wzorową stylowością. Po zatem Komedya grywa sztuki: W. Hugo, Vigny’ego, Musse-ta, Augiera, Feuilleta, z nowszych: Paillerona,

mark Saint-Laurent, gdzie grywali przez trzy lata. Po powrocie do pałacu Burgundzkiego poczęli przeplatać komedye parodyami, baletami i pantomimami. W r. 1752 Monet utrwalił-w Paryżu nowy rodzaj sztuki teatralnej, a mianowicie komedyę z aryami, czyli operę komiczną. Trupa francuska połączyła się z artystami włoskimi najpierw częściowo, a ostate-Wśród aktorów cznie w r. 1762. Od tej chwili konceptom Arlekina towarzyszy muzyka Duni’ego, Philidor’a i Monsigny’ego. Opera komiczna zyskała wkrótce wyższość nad konceptami i płaskiemi dowcipami włoskiemi; w r. 1779 usunięto je zupełnie. Artystów włoskich uwolniono, z wyjątkiem Bertinazziego i Cameraniego. Przez pewien czas aktorzy francuscy zachowali jeszcze tytuł: „Comédiens italiens“ oraz prerogatywy dawnej trupy. Przenieśli się na bulwar, który od tej pory otrzymał nazwę Włoskiego („des Italiens“); od czasu zaś^Rewolucyi „Teatr włoski“ stał się „Narodową Operą Komiczną“. Komedya włoska w Paryżu zamarła razem z ostatnim sławnym jej arlekinem, nieporównanym Carlinem (1783). W ciągu 77 lat pobytu w pałacu Burgundzkim artyści włoscy tworzyli towarz. udziałowe, doskonale zorganizowane. K. F-ka naśladowała tę organizacyę w niektórych szczegółach.—B ibliograf i a:    Ma g ni n „Ori

1697, za wystawienie farsy p. t. „Fałszywa skromność“, w której były wyraźne aluzye do pani Maintenon, teatr włoski zamknięto, manuskrypt sztuki odebrano i zniszczono. Artyści włoscy zaczęli grywać sztuki francuskie. Re-gnard dawał im pierwsze swe utwory. Komedya Francuska protestowała przeciwko takiemu wkraczaniu w jej dziedzinę, zanosiła skargi do króla, ale bezskutecznie, włoskich zyskali w owym czasie rozgłos: sławny Dominique, Tiberio Fiorolli, twórca typu Scaramouche’a, Spezzafer, Aurelia Bianchi, autorka popularnej komedyi „Inganno fortuna-to“, A. Constantin, znany pod nazwiskiem Mez-zetina, Trivelin, dwaj Gherardi, ojciec i syn (ten ostatni zebrał w sześciu tomach najlepsze sztuki z dawnego teatru włoskiego), Jareton, twórca postaci Pierrota, i inni. Artyści włoscy byli nietylko wykonawcami, ale sami tworzyli na scenie („Commedia dell’arte“). Za kulisami przybijano na ścianie kartę z treścią sztuki i wskazówkami postępowania; aktor odczytywał to, potem stawał przed publicznością, i sam już improwizował sam dyalogi. Proceder ten wprowadał wiele rozmaitości do akcyi, ale wymagał od aktorów bujnej wyobraźni, dowcipu, wykształcenia i wielkiej rutyny scenicznej. Z takich sztuk, na kanwie autorskiej osnutych, słynęły: pięcioaktowa „Rosaura, cesarzowa Konstantynopolitańska“, głośna komedya „I morti-vivi“, wie“,

niezręczny malarz“, „Uczta Piotra“, „Doktor latający“, z którego skorzystał Molière, „Perłowy naszyjnik“ i t. d. Bohaterem teatru włoskiego był zawsze Arlekin; pokazywano w tysiącu odmian. Bywały nawet sztuki, jego tylko losom poświęcone: „Arlekin, cesarz księżyca“ (1684), „Arlekin, szczęśliwy człowiek“ (1690), „Arlekin-Ezop“ (1691), „Arlekin Pro-teusz“ (1683) i t. d. Po raz ostatni zjeżdżają artyści włoscy do Paryża w r. 1716; tym razem zdobywają świetne długotrwałe powodzenie, które wpłynęło ogromnie na rozwój literatury dramatycznej we Francy i. Po krótkim pobycie w teatrze Palais-Royal, osiadają ostatecznie w pałacu Burgundzkim i przybierają nazwę „zwyczajnych włoskich artystów króla, u-trzymywanych przez jego Królewską Mość“. Trupą kierował najpierw Ludwik Riccoboni, nazywany Delio. Występował u niego syn sławnego Dominika, autor i aktor, w krótkim czasie około sześćdziesięciu sztuk włoskich i francuskich, z których najważniejsze nosiły tytuły: „Le Bois de Boulogne“, „Agnès de Chaillot“, „Arlequin Phaeton“. Grywano niekiedy sztuki poważniejsze, naprzykład „Merop“ margr. Maffei. Wystawiano również utwory pisarzów francuskich: Autreau, Fuze-

gines du théâtre en Europe“ (1838); E. Rigal „Le théâtre français avant la période classique“ „Córka posłuszna“, „Czterej Arlekino- (1901, wyd. Hachette); E. Camp ar don „Les „Miłość nie znosi rywalów“, „Arlekin, spectacles de la foire de 1595 a 1791“ (1877);

go

J. Lor.

tenże: „Les comédiens du roi de la troupe italienne pendant les deux derniers siècles“ (1880); N. M. Bernardin „La Comédie Italienne en France et les théâtres de la foire et du boulevard“ (1570 — 1791; dzieło najświeższe, wyszło nakładem czasopisma „La revue bleue“ w r. 1902).

Komen, miasto w Belgii ob. Co mines. Komenda 1) termin wojskowy, oznaczający władzę nad częścią wojska, daną oficerowi. «Król ofiarował mu najwyższą komendę> (Słownik Lindego II, 414). 2) Pod nazwą K-y słynie także najzwięźlej sza forma rozkazu, używana przez wodza lub oficera względem podwładnych: «Dały się słyszeć słowa komendy>. Wola naczelnika streszcza się w jednym lub w kilku wyrazach, znanych podwładnym z re-gulamiuów wojskowych. K. taka wytwarza jednolitość i harmonię w wykonaniu ruchów Wystawili przez wojska. We wszystkich armiach regularnych utarło się słuszne przekonanie, że wykonanie jest takie, jaką jest K., tj. że K. wygłoszona słabym lub sennym głosem, pociąga za sobą ospale wykonanie. Dla tego K. powinna być wygłoszoną tak donośnie, aby każdy jej wyraz mógł usłyszeć najdalej znajdujący się wykonawca. Z szczególną energią liera, Delisle’a, Bo'ssy, Dalainval’a, Panard’a,    i naciskiem wymawia się końcówkę czyli osta-

Marivaux. Gdy powodzenie finansowe nie do-    tnią sylabę K-y. K. na mustrach i manewrach

pisywało, artyści włoscy przenieśli się na jar- jest jednym ze środków wykonawczych dla zą-

wano

sne

po-

coraz

bardziej

w użycie podczas służby wywiadowczej i w oddziałach, które oczekują przeciwnika w zasadzce. 3) Wreszcie termin K. oznacza każdy oddział wojska, który się nie da podciągnąć pod zwę: kompanii, batalionu itd. «komenda=pod-jazd, część wojska wykomenderowana» (oddzielona od jednostek bojowych, które przewidziała administracya wojskowa). K-y dzielą się na stałe i czasowe. Stałe posiadają osobny zarząd i własne gospodarstwo, pełnią służbę pomocniczą przy wojskach. Przy pułkach i brygadach artyleryjskich są K-y: szkoły podoficerów, wywiadowców, felczerów, służby taboro-wej itd.; przy szpitalach—posługaczy szpitalnych. Wszystkie nadto instytucye wojskowe posiadają swoje stałe komendy niższych stopni. K-y czasowe są takie, które sformowano na ograniczony termin. Do takich zalicza się K-y rekrutów, śpieszące do miejsca przeznaczenia ; żołuierzy rezerwy lub urlopowanych, powracających do domu; żołnierzy chorych lub ranionych, jadących do szpitali wojskowych;

wreszcie żołnierzy nieprzyjacielskich, zabranych do niewoli. Przed szturmem twierdzy, obie strony, zarówno atakująca jak i broniąca się formują K-y: 1) ochotników, przeznaczanych na niebezpieczniejsze miejsca i 2) saperów — obrońcy: do naprawiania miejsc uszkodzonych; atakujący dla łatwiejszego sforsowania wilczych dołów, sieci drucianych, usunięcia kolczastych rogatek, przecięcia drutów, łączących miejsca podminowane z bateryami galwanicz-nemi.

szczepienia w wojskach karności i przyucza gromady do posłuszeństwa jednej woli. Za pomocą K-y można wskazać formę szyku, sposób użycia broni, kierunek i szybkość wykonania, lecz niepodobna w niej sformułować celu działań i sposobów wykonania. Te ostatnie są wygłaszane zwykle w formie rozkazu dziennego lub polecenia słownego, wydanego przez naczelnika do następujących po nim w hierarchij służbowej podwładnych. Douośność głosu ludzkiego ma swoje granice. K. dowódcy korpusu, podchwytywana przez młodych naczelników, może być usłyszaną przez podwładne mu wojska, stojące na miejscu, w zwartych kolumnach; lecz znajdujące się w ruchu z trudnością u-słyszą K-ę swych dowódców pułków. Kierownictwo wojskami jest utrudnione jeszcze bardziej od chwili przejścia ich w szyk bojowy, kiedy kompanie rozwijają się w długie (do 200 i 250 metrów) łańcuchy tyralierów, a wśród ognia nie słychać częstokroć głosu dowódcy kampanii. W tych warunkach próbo-czas jakiś zastępować komendę sygnałami na trąbkach. Praktykowano to dotąd, póki przeciwnik nie zaczął używać fortelu, podając sygnały dlań dogodne. Przekonano się również, że posyłanie z rozkazem nie osiąga celu, gdyż wysłaniec może być w drodze zabity lub wzięty do niewoli, może też nieodnaleść w odpowiednim terminie oddziału, do którego polecono mu odwieść rozkaz. Dlatego w ostatnich czasach dokonywane są próby pozostawienia inicyatywy w najszerszem słowa tego znaczeniu nietylko oficerom, lecz podoficerom, a nawet szeregowcom, wysyłanym na wywiady. Wojny spółcze-i dni następnych będą probierzem nietylko siły fizycznej i zasobów materyalnych państw walczących, lecz i sprawdzaniem kul turalności i inteligencyi ludów. K. niema, dawana na migi wchodzi

na-

J- Knd.

Komenda w Polsce. Wyrazy K-y aż do końca panowania Augusta III były w piechocie i dragonii, liczących się do autoramentu cudzoziemskie; o, w języku niemieckim. Następnie zaś w wojskach polskich, z wyjątkiem pułków szwoleżerów polskich gwardyi Napoleona I, brzmiały po polsku. Za czasów Królestwa Kongresowego dowódcy oddzielnych korpusów obowiązani byli znać również rosyjskie zwroty K-y (ustawy były wspólne), a to dla uniknię-nia nieporozumień w razie wspólnego działania z wojskami rosyjskiemi. Skutkiem tego w r. 1815 wyszło dziełko: „Zbiór Komendnych wyrazów w języku rosyjskim i polskim, stosownie do rozkazu J. Cesarzew. M. W. ks. Konstantego ułożony*¹ (8-o, str. 277). B. Gemb. w Glogera ,,Enc. Staropolskiej‘\

Komendant. K. twierdzy, główny, odpowiedzialny naczelnik strategicznego punktu o-bronnego. W czasie pokoju K. obowiązany jest przedsiębrać wszelkie środki ku temu, aby powierzona mu warownia była w każdym czasie gotową dać należyty odpór nieprzyjacielowi. Podlegają mu bezpośrednio, tak w czasie wojny jak i w pokoju, wszystkie instytucye forteczne, zarówno bojowe jak i gospodarcze, oraz wojska stałej załogi, nad pułkami zaś po-lowemi, przeznaczonemi czasowo tylko do zaciągania wart, ma władzę jako naczelnik garnizonu, t. j., że w ich życie wewnętrzne oraz porządek ćwiczeń codziennych mieszać się nie ma prawa. Z chwilą wypowiedzenia wojny i jednocześnie z uruchomieniem armii wszystkie twierdze znajdujące się w obrębie przypuszczalnego terenu wojny, jako też w bliskości jego, ogłaszane są za będące w stanie wzmocnionej obrony. Odtąd K. obowiązany jest uskuteczniać wszelkie roboty ziemne, które przewidziane są w projektach tajemnych, jakoteż wydalić z powierzonej mu twierdzy rodziny załogi i możliwie wielką liczbę stałych mieszkańców, zarówno z samej warowni, jak i z okolic znajdujących się w promieniu obrony. Władze cywilne i pozostali mieszkańcy obowiązani są bez szemrania spełniać żądania K-a, które odtąd mają dla nich moc prawa, a władze policyjne pozostają w zupełnem jego rozporządzeniu. Z chwilą przejścia twierdzy w stan oblężenia, K. wstępuje w prawa dowódcy korpusu, działającego samodzielnie w stosunku do wojsk stanowiących załogę

sam

J. Knd.

Mut.

fortecy, i w prawa główno-dowodzącego wojskami w stosunku do mieszkańców. Szefowie sztabów: fortecznego, artyleryi fortecznej, in-żenierów, intendentury i najstarszy naczelnik wojsk, przebywających w twierdzy, tworzą radę stałą, której prezesem jest K. "Radę zwołuje komendant. Zdania swe członkowie rady zapisują w sekretnym dzienniku. Tylko na komendancie twierdzy ciąży odpowiedzialność za skuteczność obrony: pozostawiono więc mu zupełną swobodę działań, a nawet uchylenia się od otrzymanych uprzednio instrukcyj. Świadom tego, iż poddanie się twierdzy o jeden nawet dzień wcześniej lub później może zaważyć na losach nietylko armii, ale i państwa, K. powinien pozostać głuchym na wszelkie nawet z pozoru wiarogodne pogłoski o klęskach lub niepowodzeniach armii działającej na zewnątrz; ze stałością musi odrzucać wszelkie propozycye przeciwnika i używać wszystkich sposobów do wlania otuchy w obrońców. K. pilnuje, aby do twierdzy nie przemycano dzienników zagranicznych, broszur, proklamacyj nieprzyjacielskich i wogóle wiadomości, mogących zachwiać ducha załogi i mieszkańców.— Winien również przedsiębrać najsurowsze środki, ażeby udaremnić stosunki twierdzy z przeciwnikiem. Zabrania on mieszkańcom chwiejnych i wątpliwych a osłabiających ducha rozmów między sobą; może ich używać do robót, brać od nich niezbędne narzędzia i materyały, środki przewozowe i produkty spożywcze, za opłatą podług ustanowionej taksy lub na kwity; może obrócić na użytek twierdzy należące do mieszkańców materyały i zapasy, jeżeli uzna, że są niezbędne do przedłużenia obrony; może nie wypuścić z twierdzy rzemieślników, przeznaczając im racye narówni z obrońcami; ma prawo zniszczyć wszystko, co może utrudnić pochód własnych wojsk, ułatwić go nieprzyjacielowi lub przyczynić się do pożaru w twierdzy. Kiedy, zdaniem komendanta, nadejdzie chwila ostatnich wysiłków, obowiązany jest on zwołać radę wojenną: składa się ona z członków rady stałej oraz z innych osób, które K. uważa za potrzebne wezwać dla wszechstronnego omówienia środków przedłużenia obrony. Zdania każdego z członków rady zapisywane są do osobnego protokółu. — Z pośród otrzymanych tym sposobem projektów K. wybiera najmężniejszy, najbardziej odpowiadający okolicznościom, najlepiej zapewniający przedłużenie obro-ny. On jeden umawia się 'o warunki kapitu-lacyi twierdzy i na układy nie uczęszcza osobiście, ale prowadzi rokowania przez oficera wypróbowanego męstwa, śmiałości i miłości kraju, starając się przytem wytargować możliwie najdogodniejsze warunki dla załogi i mieszkańców. W razie poddania się K. nie ma prawa rozłączać się z załogą, lecz powinien uledz temu samemu, co i obrońcy, losowi. K., który kapitulował, bywa zawsze od-

Wlelka Encykl. Powsz Ilustr. Zeszyt 293a Tom XXXVI

dawany pod sąd. Przedwstępne śledztwo, które prowadzi komisya z osób kompetentnych, robi wyciąg z dziennika posiedzeń rady stałej, oraz z protokółu rady wojennej. Sąd rozważa sposoby przedsięwzięte dla obrony i rozstrzyga o karygodności czynu K-a, jakoteż o stopniu odpowiedzialności. Jeżeli sąd uzna, że K. nie pominął ani jednego z zależnych odeń sposobów przedłużenia obrony, to wyrok bywa ogłoszony w rozkazie dziennym do wojsk i załóg twierdz w państwie.—Każde miasto, w którem znajduje się wojsko, powinno mieć komendanta miejscowego. Pełni on służbę wojskowo-po-licyjną i podlega naczelnikowi tegoż miasta. K. miasta ma kontrolę nad: 1) karnością wojsk garnizonu, 2) sprawnością służby wart w mieście, 3) utrzymaniem aresztowanych wojskowych na od wachach i innych miejscach odsiadywania kary, znajdujących się pod zarządem władz administracyjnych.—K-ów mają jeszcze niektóre z ważniejszych stacyj węzłowych lub krańcowych. Czynności tych K-ów polegają na wysyłaniu ze stacyj wojsk i ciężarów wojskowych, czuwaniu nad porządkiem między odjeżdżającemi i przybywającemi na sta-cyę wojskami.

Komenowy kwas, inaczej oksypyronkar-bonowy C₅ H₂ (OH) (COOH) 0₂, będący pochodną 7 — pyronu (ob. pyr on), związku pierścieniowego następującej budowy:

/CH=CH\

otrzymuje się z kwasu mekonowego (ob.), czyli oksypyrondwukarbonowego, znajdującego się w połączeniu z morfiną w opium (ob. 0-pium); zamiana ta zachodzi przy nagrzewaniu, również przy gotowaniu z wodą, łatwiej z kwasami.

Komensalizm (współbiesiadnict wo). K-m nazwał Van-Beneden taki objaw współżycia, gdy jeden z osobników współżyjących (zwierzęcych) korzysta z resztek pożywienia innego osobnika (lepiej przystosowanego do warunków otoczenia), z którym właśnie współżyje. Osobniki współżyjące w danym wypadku nazywają się komensalami, współbiesiadnikami. Wprawdzie nie wszyscy biologowie uznali konieczność specyalnych naz ,v dla rozmaitych stopni współżycia i mianują wszelką możliwą zależność jednych organizmów od innych współżyciem wogóle. Troska o chleb powszedni (poszczególny objaw powszechnej walki o byt) prowadzi w większości wypadków do antagonizmu między osobnikami tego samego lub rozmaitych gatunków; czasami jednak, jak gdyby dla ułatwienia sobie życia, organizmy, gorzej może w środki do walki uposażone, weszły z podobnemi sobie stworzeniami lub z organizmami doskonalszemi w stosunki, ułatwiające walkę o życie —w stosunki przymierza, drogą konieczności wywołane, a oddając sobie mniejsze lub większe usługi wzajemne, zawią-

zały chwilowe lub stałe współżycie (symbiozę). Stosunek wzajemny dwu współżyjących osobników kształtuje się nader rozmaicie: mogą one żyć oddzielnie, trzymając się jednak blizko siebie lub pozostając we wspólnym gnieździe; to jeden z organizmów zamieszkuje na drugim, korzystając zeń jako z narzędzia ruchu (sam bowiem tej zdolności nie posiada) — jest to symbioza zewnętrzna; wreszcie jeden z współbiesiadników żyje wewnątrz drugiego—symbioza wewnętrzna; organizmy współżyjące pozostają ze sobą w takich stosunkach w ciągu całego życia lub tylko w pewnych okresach jego. Również i stopień użyteczności wzajemnej bywa nader rozmaity: to jeden z organizmów otrzymuje od drugiego tylko mieszkanie i bywa tolerowany z konieczności, to słabszy korzysta z resztek pożywienia silniejszego (właściwy komensalizm zwierzęcy), w większości jednak wypadków organizmy współżyjące oddają sobie różne usługi wzajemne—tego rodzaju współżycie V. Beneden nazywa mutualizmem. Istnieją ogniwa pośrednie aż do ujarzmienia jednego osobnika przez drugi—tutaj zaczyna się paso-rzytnictwo. (V. Beneden za wzorem de Bary’go oznacza wszystkie te stopnie stosunków wzajemnych nazwą symbiozy, aw tej liczbie i pasorzy-tnictwo). 1. K. w^ś ród zwierząt. Już Starożytni zanotowali nieco ciekawych faktów z tej dziedziuy. Herodot przytacza ptaka Trocliylus (dzisiaj Clia-radrius aegyptiacus), który żyje w przyjaznych stosunkach z krokodylem, wchodzi do otwartej paszczy gada i wybiera z pomiędzy zębów resztki pożywienia. Plutarcli opisuje, jak jeden ze skorupiaków, Strzeżek (Pinnothcrc.s), żyje z małżem Szołdrą ('Pinna), przesiadując, niby odźwierny przed jego muszlą; muszla zazwyczaj jest otwarta, póki nie przepłynie koło niej rybka lub inne zwierzę; gdy zdobycz zbliży się dostatecznie, rak szczypie mięczaka i sam szybko umyka pod muszlę, która momentalnie zamyka zdobycz, i wspólnie z małżem pożera upolowaną zdobycz. Przewybornego przykładu współbiesiadnictwa, gdy dwa osobniki żyją oddzielnie, ale trzymają się blizko siebie, dostarczają zwierzęta zamieszkujące w mrowiskach i gniazdach termi-tów—t. zw. mirmekofile i termitofile. Dość wymienić gatunek chrząszcza Claviger testaceus v. fareolatus (Rozroże k ob.), który całe życie spędza wśród mrówek żółtych gat. Formica rufa (mrówka rudnica). Rozrożek jest pozbawiony narządów wzroku, a więc byłby skazanym na zagładę, gdyby nie zadziwiająca pieczołowitość, jaką otaczają go mrówki. Stosunki wzajemne ehrząszczyków i mrówek są bardzo oryginalne. Pierwszych spostrzeżeń dokonał przyrodnik-amator Müller (w sztucznych mrowiskach). Okazało się, iż chrząszcze nie odżywiają się same, nawet gdy mają przed sobą pożywienie, lecz pobierają je z ust mrówek. Ilekroć najedzona mrówka spotykała głodnego chrząszczyka, ten, czując pokarm, nachylał głowę i wyciągał naprzód swe różki; mrówka zatrzymywała się i po chwili obmacywania się wzajemnego i gładzenia różkami chrząszcz rozchylał swój otwór ustny, mrówka czyniła to samo, dając karmionemu pokarm ze swego wywróconego otworu (przełyku); karmienie trwało zazwyczaj 8 —12 sek.; następnie mrówka, jakgdyhy tytułem zapłaty, oblizywała żółte pęczki włosków, umieszczone na tylnym zewnętrznym brzegu pokryw (górnych skrzydeł) chrząszcza, przednią część tułowia i brózdkę na niej (włoski pokryw Bo-żka wydzielają na swej powierzchni miodowy sok, bardzo lubiony przez mrówki tego gatunku; mrówki Formica rufa nie włażą nigdy na drzewa w poszukiwaniu cieczy, często przez korę wypływających, nie mogłyby więc, bez chrząszczy, zaspokoić swych łaknień). Mrówki, częstokroć bezinteresownie czyszczą chrząszcze swemi różkami i odnóżami, karmią je na żądanie, dbają o nie nawet bardziej, niż o własne po-czwarki; niekiedy bawią się z chrząszczaińi, zarzucając je sobie na grzbiety i szybko przenosząc z miejsca na miejsce, a chrząszcze odpłacają się wzajemnością. Müller opisuje, iż w ciągu pół godziny obserwował, jak chrząszcz czyścił spokojnie siedzącą mrówkę, radząc sobie różkami i pyszczkiem lub włażąc mrówce na grzbiet. Mrówki opiekują się również potomstwem chrząszczy, dbają o ich jaja, larwy.— U wielu gatunków mrówek zdarza się współżycie z mszycami (Aphidae). Mrówki spożywają wydzielany przez gruczoły odwłokowe mszyc słodki sok; ażeby pobudzić mszyce do wydzielania go, drażnią ich odwłok swemi różka-kami; odwiedzają takie rośliny, gdzie gnieżdżą się mszyce, pilnują i ochraniają je, niekiedy zanoszą do swych mrowisk; pewne gatunki mrówek hodują jaja mszyc i wychowują w ten sposób inwentarz domowy, nawet otaczają pasące się mszyce zagrodami i strzegą je od napaści mrówek obcych, oczyszczają pastwiska, zjadają kał mszyc i t. p. — W mrowiskach i-stnieją nadto bardzo liczne gatunki owadów, skorupiaków, wijów, pajęczaków i robaków . Jedne są tolerowaue jako mieszkańcy stali; inne tylko czasowo tam przebywają i, czepiając się ciała gospodarzy, są przez nich przenoszone z miejsca na miejsce (t. zw. zjawisko f o rezy i); inne jeszcze (np. gatunki z rodzaju Lepisma) odgrywają rolę złodziei i, gdy jedna mrówka karmi drugą, ostrożnie zakradają się z boku i podchwytują krople pokarmu, przechodzące z ust jednej mrówki do drugiej, a najadłszy się, umykają i ukrywają ! się w zakątkach mrowiska (zjawisko zwane m y r mekolep c y ą). Ci różnego szczebla współbiesiadnicy mrówek noszą w organizmie swoim odpowiednie piętna: pewne gatunki czepiają się swych dobroczyńców, ku czemu użyy/ają odpowiednio zmienionych kończyn; u innych nastąpił zanik kończyn

okołoustnych, inne znów posiadają zgrubiały odwłok wskutek obfitego odżywiania przez swych opiekunów; niektóre nabywają pewnego podobieństwa kształtów do kształtów gospodarza—są to różne ogniwa przejścia do p a s o-rzytnictwa (ob.). Do objawów współżycia należy także przebywanie pospołu osobników dwu gatunków mrówek, chociaż tutaj ukazują się nowe rysy. Formica rufa urządza wyprawy wojenne na słabszą F. fusca, zabiera jej poczwarki, które wyhodowywane pracują dla mrowisk zwycięzców, i t. d. Warto wspomnieć o stosunku gatunków Dolichoderus i Cromatogaster (w lasach Kolumbii), poznanych niedawno przez prof. ForeFa. Oba gatunki żyją we wspólnem mrowisku, ale każdy w innych pokojach i korytarzach; wspólnie budują gniazdo, przedsiębiorą wspólne wyprawy (zjaw. podobne nazwano xen^bi ozą, albo p a r a b i o z ą\ Drugą odmianę współżycia tworzą wypadki, gdy jeden z organizmów zamieszkuje stale na drugim, jako na swem narzędziu ruchu; w ten sposób niektóre ja-mochłonne współżyją z pęwnemi skorupiakami. W morzu Śródziemuem zamieszkuje w pa- części z gąbkami, niekiedy z mszywiołami ko-

czenia odwłoka podrzucono Pustelnikowi inną muszlę; z' początku rak długo męczył się nad wydostaniem gałgana, lecz widząc, że nie podoła temu, wsadził odwłok do nowej muszli i przeniósł na nią swego współlokatora“ (Keller). Stuart Vertley twierdzi, że pustelnik zmienia kilkakrotnie muszlę, jeśli ta nie podoba się ukwiałowi. U innego podrzędu skorupiaków— Krabów (Brachyara) zdarza się symbioza z jamochłonami z klasy gąbek. Nasiębiora v. Szczy-pnica, Dromia vulgaris, na grzbiecie swym nosi gąbkę (koloru pomarańczowego) gat. Sube-rites domuncula; ale ta nie przyrasta do skorupy, i krab musi podtrzymywać ją tylnemi kończynami, tak, iż umykając w pościgu, częstokroć gubi towarzyszkę. Dromia dobiera sobie i inne gatunki gąbek, np. gat. Larcotragus spinulosus, niekiedy zaś żachwy kolonialne (Ascididae). Korzyści współżycia krabów z gąbkami polegają może na tern, że K. pod osłoną nieszkodliwej gąbki łatwo się zdoła podkraść ku swej ofierze, gąbka zaś dzięki jemu zmienia wciąż miejsce i łatwiej zdobywa pożywienie. Inne gatunki krabów współżyją po

sie przybrzeżnym skorupiak Eupagurus (z rodziny, Faguridae Chodaczników v. Pustelników), odwłok jego, nader miękki, narażałby go często na szwank, gdyby nie to, że Pustelnik u-krywa tę część ciała w pustych, spiralnie zakręconych muszlach, a w braku próżnych wyjada mięczaka i używa muszli jego, w miarę wzrostu zamieniając ją na odpowiedniejszą. Muszla tworzy przeszkodę do szybkiego ruchu i utrudnia połów pokarmu; dlatego Pustelnik wszedł w stosunek współżycia z gatunkiem korali z pośród ukwiałów, Sagarłia parasitiaCa (Powoźnica). Sagartia przymocowywa się swą tarczą podstawową do muszli raka i spędza z nim całe życie; ukwiał świetnie chwyta i zabija przepływające obok zwierzęta za pomocą swych czułków i nici, opatrzonych komórkami parzącemi; usługi wzajemne polegają na tern, że Pustelnik przenosi ukwiała z miejsca na miejsce, ukwiał zaś troszczy się o pożywienie. Niekiedy jeden pustelnik dźwiga na sobie 3 — 5 ukwiałów. Przy zamianie ciasnej muszli na wygodniejszą. Pustelnik w ciągu godzin całycli pracuje swemi kleszczami nad odjęciem ukwiała od starej' mńszlr i przeniesieniem W pasie morza głębszym zamieszkuje inny gatunek Pustelnika--Eupagurus Prideauxii, który wsadza swój odwłok do muszli gat. Natica (Pływaka); na muszli, tuż obok otworu szcza się zawsze tylko jeden ukwiał, w takiej pozycyi, że czułki jego znajdują się niedaleko otworu ustnego Pustelnika; u podstawy swej tar-

lonialuemi, polipami, ascydyami. Gąbki wchodzą w symbiozę i z innemi grupami zwierząt: tak np. ŁodyżnicaAxinellac'mnamomea (koloru jasnożółtego) żyje z koralem Polythoa axinel-lae\ Euspongia officinalis, której skielet dostarcza „gąbek“ do mycia, spółżyje z poli-powatem organizmem Sponyicula fistularis (podług F. E. Szultze’go); ale najciekawsza jest gąbka głębokowodua Euplectella aspergiUum, Koronkowiec, która współżyje ze skorupiakiem Aega spongophila-, współżycie to jest cokolwiek przykre dla skorupiaka', gdyż musi on całe prawie życie spędzać w jamie pokarmowej i komorach migawkowych, nie mogąc wydostać się z powodu swej wielkości przez otworki i delikatny krzemionkowy szkielet gąbki; raczek dostaje się do ciała gąbki w wieku młodocianym. Aega oczyszcza jamy w ciele gąbki z mułu i innych przedmiotów, które dostają się wraz z wodą, i wzamian ma mieszkanie i wikt. Gąbka zaś morza Czerwonego Hircinia eehinata we wnętrzu swojem daje przytułek takiej liczbie organizmów, iż jest istnem wiwaryum, w którym spotkać można robaki, na nową. rozgwiazdy, mięczaki i skorupiaki. W podobnych objawach wspóllokatorstwa niektóre z współbiesiadników mogą stać się czasowemi pasorzytami. Gąbki na swem ciele przecho-umie- wują nawet jaja lokatorów (np. robaków z rodzaju Syllis), które rozwijają sięnaniem, a rozwinięte potomstwo współżyje z gąbką. Według Haeckla dotychczas poznane gąbki głęboko-czyukwiał posiada płaszcz czerwono centkowany, wodne o rogowym skielecie (około 14 gatun-z którego boków zwieszają się nici parzydełko- ków) współżyją ze stułbiopławami (Hydr o me-we. „Pustelnika wyciągnięto z muszli, w której dusae); polipy stułbiopławów są odpowiednio zamieszkiwał, i otwór muszli zapchano gałga- do tego współżycia przystosowane, tworzą bonem: na muszli pozostał ukwiał; dla zabezpie- wiem delikatną chitynową siatkę, oplatającą

ciało gąbki i łączącą pomiędzy sobą wszystkie polipy. Z pośród korali rodzaje Stylophora i Seriatopora współżyją z rybami z rodzaju Chaetodon (Szczotkoząb). Ryby te, gdy nie są niepokojone, pływają dokoła swych opiekunów, ale spłoszone, ukrywają się wśród gałązek skieletu korali. Meduzy znacznej wielkości odżywiają się rybami pewnych gatunków; inne gatunki ryb zaś pozostawiają w spokoju i nawet otaczają względami: rybka Schedophi-lus medusophagus pływa spokojnie dookoła żarłocznych meduz; gatunek meduzy Cassiopea borbonica daje schronisko między swemi olbrzymiemu ramionami rybom Caranx trachurus • (ostrolin) i t. d. Wśród szkarłupni (Echinoder-mata) rozgwiazda Astropecten aurantiacus pozostaje w symbiozie z robakiem Polynoë, zamieszkującym między jej nóżkami ambulakral-nemi; inna—Archaster typicus współżyje z mięczakiem Eulima (z gromady Brzuchonogów). Jeden z ciekawszych wypadków symbiozy przedstawiają strzykwy (Holoturiae), współżyjące z rybami rod. Eieraster, np. Strzykwa Holo-thuria tubulosa (Ogórek morski) współżyje z Fie-raster acus, który zamieszkuje w t. zw. „płucach wodnych“, uchodzących do części odbytowej kanału pokarmowego (steku); w akwaryach można widzieć, jak ze steku Holothurii wypływa czasami Fier aster i krąży dookoła strzykwy; spłoszony, ukrywa się w ciele swego gospodarza; niekiedy F. przegryza ściankę jamy ciała strzykwy i w niej się osiedla. (Płuca wodne strzykw pełnią częściowo funkcyę organów wy-dzielniczych i przez ścianki ich wychodzą często fagocyty, zawierające w komórkach swych niepotrzebne dla organizmu substancyę; Schultz więc przypuszcza, że Fieraster zjada je i tern odwdzięcza się strzykwie, korzystając z płuc wodnych jako ze schroniska). — U mięczaków, w szczególności zaś u małży, objawy współżycia są bardzo częste (skorupiak: Pinno-theres współżyje z małżem Pinna; Meleagri-na margaritifera—Perłopław perłorodny współżyje ze skorupiakiem' Conchydotes mele-agrinae itd.). Objawy spółżycia u stawonogich (Arthropoda ) ob. opis spółżycia u mrówek. Warto jednak wymienić ciekawy objaw współżycia homarów (z rodziny Astacidae) z organizmem, zbadanym przez V. Benedena i zaliczonym do pijawek: Histriobdella Homara, pijawka zamieszkuje u samLy H-a między jajami, które ta umieszcza na brzusznej stronie odwłoka, niszczy jaja psujące się i zabezpiecza od psucia się zdrowe. W typie odsłonie (Tani-cała) żachwy (Ascididae) współżyją często a przeważnie ze skorupiakami (ob. także to co mówiono o gąbkach). U kręgowców istnieją objawy spółżycia, acz nie tak liczne (ob. ryby zamieszkujące w ciele strzykw i współżyjące z meduzami). Pewne ryby z rodziny somów, jak Stegophilus insidiatus, zamieszkają w jamie ustnej gatunków (tejże rodziny) większych, np.

Platy słoma; rybka morska Echineis remom (Trzymonawek) swą płetwą grzbietową zmienioną w przysadkę przymocowuje się do zwierząt większych i. dzięki nim czasowo przenosi się z miejsca na miejsce. Niedawno w tejże grupie zwierząt poznano ciekawy przykład symbiozy (wewnętrznej): wymoczki żyjące w żołądku wielu przeżuwających (Ungulata Artro-<iactyla Euminantia). Eberlein przypuszcza, że wymoczki te pomagają przeżuwającym w procesach przemiany pokarmów, spożywając błony komórkowe i przerabiając ich substancyę chemiczną na łatwo przyswajany związek, podobny do glikogenu. 2) w państwie roślinnem grzyby i wodorosty wchodzą z sobą w ścisłe połączenie morfologiczne, tworząc jednolite masy roślinne—t. zw. plecliy, które zaliczono w systematyce roślin do odrębnej i nader oryginalnej gromady, zwanej porostami (Eichenes) (ob.). Ciało porostów złożone jest z wodorostu, oplecionego nićmi grzyba. Wodorost, posiadając chlorofil, wytwarza materye organiczne, grzyb dostarcza wody; oddychając, grzyb obficie wydziela .C0₂, który zużytkowuje wodorost; tlen, wydzielany przez wodorost, bywa pochłaniany przez grzyb; wszakże ta wzajemność nie jest jednowartościowa; wodorost zdołałby się obejść bez grzyba i odseparowany może się rozwijać, gdy dla grzyba współżycie to jest nieodzownym, i wodorost jest poniekąd w niewoli u grzyba (stos. zwany heloty-zmem). Podobne stosunki zachodzą u jemioły (Viscum album), która dostarcza gospodarzowi pokarmów organicznych). Współżycie wodorostów z grzybami pozwala porostom istnieć nawet w najgorszych warunkach (na nagich skałach, w zimnym klimacie północy itd.). Dzięki takiej zdolności przystosowawczej porosty mają olbrzyłnie znaczenie w gospodarstwie przyrody: osiedlając się na skałach, szybko zamieniają je w urodzajną glebę i umożliwiają osiedlanie się roślin wyżej uorganizowanych. Wyższych stopni współżycia u roślin (wł. m u-tualizm) dokładnie nie stwierdzono. Wszakże większość botaników upatruje je w tak zwanej my korhizie: oplataniu koniuszczków korzeni roślin wyższych nićmi pewnych grzybów, tworzącemi tam coś nakształt czapeczek na-zewnątrz ■ korzeni (związek ektotroficzny) lub wzrastających do ich kory (zw. endotroficzny); przypuszczalnie grzyb, zastępując miejsce włośników i pobierając z gruntu związki azotowe, pomaga roślinie w procesach odżywiania (u roślin kotkowych, świerków, ziół torfiastych itd.). Zbliżonym do opisanego jest stosunek roślin strąkowych (Motylkowatych) do pewnych bakte-ryi (Nitrosomonas, Nitrobacter), które zamieszkują w t. zw. brodawkach korzeniowych i wytwarzają związki azotowe; ginąc, bakterye te w postaci t. zw. bakteroidów idą na pokarm dla rośliny; bakterye od gospodarzy otrzymują przypuszczalnie związki organiczne bezazotowe.

Podobne brodaweczki zamieszkałe przez grzyb Frankia istnieją u olszy (Alnus) i grupy Elae-aynaceae— Oliwuikowate i kilku in. Wreszcie odmianę współżycia tworzy bierne tolerowanie jednej rośliny przez drugą (wodorost z klasy silnie [.Rhodophiceae], Anabama, zamieszkujący na paproci wodnej Azolla w zagłębieniach dolnej strony liści). Nakoniec istnieje właściwy k o m e n s a 1 i z m — stosunek dwu roślin, dzielących się wzajemnie zapasami pożywienia, jak w powietrzu, tak i w gruncie, innemi słowy, stosunek dwu istot zasiadających przy jednym stole biesiadnym. Tacy K-le mogą należeć do jednego, dwu lub kilku gatunków. Przykładem pierwszego typu będzie np. las sosnowy-. bukowy, wrzosowisko itd.; w tym wypadku warunki życia wszystkich komensali są jednakowe: przy pewnej liczbie osobników danego zbiorowiska jednostki gorzej przystosowane zginą. Wspólne zwarte pożycie osobników jednego gatunku zwiększa szanse zapylenia kwiatów itp. Nie wszystkie gatunki roślin są jednakowo „towarzyskie“; cecha, ta zależy od czynników biologicznych danego gatunku, jak: wytwarzania licznych pączków korzeniowych (np. w gat. Clrsium ai vense—Ostrożeń), wydawania licznych nasion, dmgo zachowujących zdolność kiełkowania (sosna, wrzosy); niekiedy i warunki geologiczne sprzyjają tworzeniu się jednogatunkowych zbiorowisk roślinnych: tak np. lasy Europy północnej mają charakter je-dnolitszy, aniżeli w strefie podzwrotnikowej (gdzie niekiedy trudno spotkać dwa obok siebie rosnące osobniki jednego gatunku), a to dlatego, że formacye geologiczne na północy są młodsze (niewielki okres czasu od epoki lodowej), i liczne gatunki nie zdołały tu jeszcze przedostać się i zaaklimatyzować. Lecz zbiorowiska jednogatunkowe spotyka się bardzo rzadko; przeważnie zaś istnieje komensalizm wielu odmiennych gatunków, co jest daleko korzystniejszem dla zbiorowisk ze względów konkurencyjnych. Walka o byt w takich róż-nogatunkowych zbiorowiskach jest naj zacieklej-sza pomiędzy formami pokrewnemi. W różno-gatunkowych zbiorowiskach częstokroć jedne z gatunków zajmują jak gdyby naczelne stanowisko i przeważają; inne są podrzędnemi od pierwszych i w pewien sposób zależnemi (rosną w ich cieniu, na gnijących liściach). Wszystkie te stosunki tworzą niższą formę współżycia, „polegającą tylko na zgromadzeniu jednostek bez żadnego współdziałania, zmierzającego ku pożytkowi ogólnemu“. 3) K. pomiędzy zwierzętami a roślinami. W ostatnim lat dziesiątku w. XIX zwrócono uwagę na współżycie roślin ze zwierzętami. Istnieje on często wśród ustrojów jednokomórkowych: tak np. wiele promieniowców [Radiolaria) morskich, pewne wymoczki i wiciowce (Flayellata) współżyją z żarnie- ją kwiczoły). To znów owoce posiadają rozmai-szkującemi w ich protoplazmie zielonemi lub żół- te haczykowate wyrosty, lepkie włoski, temi komórkami; wodorostami Zoochlorella i Zoo- czepiają się do ciała zwierząt i są rozrzucane

xanihélla-'trośliny te, uposażone w chlorofil, dostarczają pokarmów organicznych i tlenu organizmowi zwierzęcemu, ten zaś daje mieszkanie, dostarcza wody i zawartego w niej dwutlenku węgla. Wodorosty rozmnażają się wewnątrz swych współtowarzyszy drogą podziału swego ciała, i liczba ich z biegiem czasu wzrasta; dostają się do wnętrza dopiero w późniejszym okresie życia pierwotniaka, a po jego śmierci żyją samodziel-dzielnie (poruszają się, rozmnażają) Znaleziono Zoochl. i Zooxant. u Promieniowców: Orbitulites, Globigerina echinoides, Lepto disons medusoides i inn. Zoochlorellae i Z. — xanthellae znalezio-

no i u organizmów wyższych, np. u wielu ukwia-łów, gdzie wodorosty te zapełniają komórki jamy pokarmowej, i niekiedy liczba ich jest tak wielką, że ścianki jamy przybierają jasnozielony lub żółty odcień (u ukwiałów Anthea cer eus, A. cinerea, Adamski diaphana, Actinia aurantiaca, u gąbek: Hircinia variabilis, Reniera cratea-, u korali: G or gonią verrucosa, Cladocora caespiosa i inne; u Krążkopławców — Cassiopea borba-nica\ u Rurkopławów (Siphonophora)—Por pita Skrzeplica, Velella Krasawica szklarnia; u strzykw — Holothuria tubulosa; u robaków — Eunice giyantea (Rozwątrzyca, convoluta). Ciekawą odmianę współżycia tworzą pewne gatunki o-wadów w stosunku do roślin kwiatowych; w związku z nią pozostaje wygląd roślinności i nawet krajobrazów rozmaitych stref geograficznych, tj. rozmieszczenie geograficzne pewnych roślin zależy od rozmieszczenia zwierząt (w danym wypadku owadów): tak np. rozmieszczenie tojadów (Aconitum) jest uwarunkowane obecnością trzmieli (Rombus), gdyż tylko te owady mogą zapylać kwiaty tojadów. Dlatego także wanila, sprowadzona na wyspę Maurycego, nie wydaje samodzielnie owoców i w tym celu musi być zapylana sztucznie przez plantatorów. Roślinność lasów podbiegunowych i stref zimnych umiarkowanych, przystosowana przeważnie do zapylania przez wiatry, nie posiada tak barwnych i jaskrawych kwiatów, jak o-kolice podzwrotnikowe, w których żyje mnóstwo gatunków owadów. Wyspy Galapagos mają roślinność nader ubogą w barwne kwiaty; natomiast obfitują w mnóstwo gatunków paproci i roślin wyższych wiatropylnych o niepozornych kwiatach, bo brak owadów nie pozwolił powstać roślinności innego typu. W odmienny sposób przystosowały się do współżycia rośliny inne, wydając owoce, zjadane przez pewne zwierzęta; rzucają się one w oczy, łatwiej są dostrzegane przez ptaki np. lub inne zwierzęta i ściągają je do siebie. Zwierzęta, spożywając takie owoce, miękkie części trawią, nasiona zaś jako niestrawne wyrzucają z kałem, przyczyniają się do rozpowszechnienia danego gatunku (np. jemioła, której nasiona rozsiewa-

przy-

na dalekie przestrzenie. 1) Hodowlaiupra- rzył w hypotezę astronoma polskiego; choć w a. Wielu przyrodników posuwając się w prze- j w Labiryncie świata mniema, że ziemi i się

glądzie form współżycia aż do człowieka, uważa za objaw współżycia hodowlę zwierząt i uprawę roślin: wszak i tu występuje pozornie wzajemność usług a przynajmniej tak było na zaraniu dziejowem w stosunkach psa do człowieka. Można z całą słusznością bowiem twierdzić, iż w jednakim stopniu człowiek oswajał psa, jako pies—człowieka, (ob. 0-sw oj e n i e zwierząt), typów współżycia wyprowadzić można wniosek, iż jest on tylko jedną z form przystosowania się do warunków zewnętrznych, do otoczenia, w celu zachowania gatunku, Nie tylko walka osobników w obrębie danego gatunku lub pomiędzy wielu odmiennemi prowadzi ostatecznie do utrzymania się przy życiu lepiej przystosowanych, lecz nadto w wielu wypadkach ten sam skutek wywiera stosunek wręcz przeciwny, pewne-go rodzaju przyjaźń, jeżeli wolno użyć takiego zwrotu mowy autropomorficznego.

Komenskÿ Jan Amos (Komeński, Korne-niu s), zasłużony pedagog (* 28 marca r. U92 w Niyvnicach niedaleko Brodu Węgierskiego, f 1670 w Amsterdamie). Ojciec K-o, z anożny młynarz nazwi-kiem Milicz lub Miliczka, sił przydomek Komenskÿ od miejscowości Koninę, skąd wyprowadził się do Brodu Węgierskiego. Rodzina K-ich należała do „Zjednoczenia braci czeskich“, sekty, która odznaczała się Jiberalnemi zasadami i życiem suro-wem. W 12-m roku życia stracił K. rodzicówr, poczem zamieszkał u krewnych w Strażnicy i w tamtejszej szkole brateiskiej kształcił się półtora roku (1604 —5). Krewni nie dbali o malca wcale i K. jeszcze w starości gorzko się skarżył na swe sieroctwo. Według własnych słów dopiero w 16-m roku życia (1608) zaczął się uczyć w braterskiej szkole w Przerowie łaciny. Zrozumiał tam wad> w sposobie nauczania: rozwlekano na 5 —10 lat

P. M.

to, czego można było w ciągu roku nauczyć. Lat swych szkolnych nie wspominał K. z przyjemnością. Obrawszy sobie stan duchowny, udał, się młody kandydat na dalsze, wyższe kształcenie do Herbornu w Nassau, gdzie przebywał dwa lata (1610—12). Największy wpływ wywarł tam na K-go Jan Alstedt, słynny mistyk, który usiłował dać całokształt wiedzy ludzkiej w jakiejś e.myklopedyi i tern pobudził K-go do jego pans o fi i. Właśnie wyszło dzieło Ratichiusa O poprawie metody nauczania (De studiorum rectificanda methodo consilium) (1612) i zyskało pochwałę dwu akademij, w Jenie i Giessen; K. z zapałem je czytał. Ukończywszy studya teologiczne, udał się na uniwersytet do Heidelbergu, poczem podróżował, zwiedził Holandyę i wyruszył za morze do Anglii. Za studenckich czasów w Heidelbergu kupił sobie dzieło Kopernika i woził je z sobą podczas tułactwa, nie bardzo jednak wie-

obraca. Po trzech latach pobytu na obczyźnie wrócił piechotą do ojczyzny (1614). Spędził lata 1614—16 prawdopodobnie w Przerowie, jako nauczyciel tamtejszej szkoły braterskięj; tam napisał pierwsze swe dziełko o regułach łatwiejszej gramatyki p. t.: „Grammaticae fa-cilioris praecepta“ (pierwsze wydanie, Praga 1616). Praca ta zaginęła bez śladu. W 24-m Z rozmaitych roku życia został kaznodzieją braci czeskich w Ołomuńcu, a w 1617 wydał treści religijnej „Listy do nieba" („Listové do nebe, h. e. Pau-perum oppressorum clatnores in coelum“). W następnym roku zamieszkał w Fulneku, jako duchowny tamtejszego zjednoczenia braterskiego, i zajął się gorliwie sprawą polepszenia wychowania ówczesnego. Nietylko jako kierownik szkoły i nauczyciel języka niemieckiego zyskał sobie serca wszystkich, lecz także jako rozumny i praktyczny gospodarz. W tych najpiękniejszych chwilach swego życia podróżował wiele po Morawach i skreślił ich pierwszą mapę. Ale wypadki polityczne przerwały tę działalność. Stoczoną została bitwa pod Białą Górą, a straszne jej następstwa dały się wkrót-no- ce odczuć i w Fulneku. W roku 1621 wojska hiszpańskie wpadły, ztupiły i spaliły miasto. K. stracił w tej b irzy całe mienie i książki, a co najboleśn ejsza —rękopisy o wychowaniu młodzieży i w innych przedmiotach. Niebawem zaś (1622) musiał opuścić swą parafię, bo księżom braterskim odbierano swobody religijne. Jeden tylko Karol z Żerocina zażywał jeszcze wolności w swych rozległych dobrach tak, że księża braterscy w liczbie 24 do nie^o się schronili. I K. był między nimi, przygnębiony pogromem ojczyzny, a oprócz tego stratą żony i dwojga dzieci. W pismach z tego czasu przebija się głęboka rezygnacya, np. w dziełku „o sieroctwie“ („O sirobe“ Leszno 1634), przetłómaczonem najęz polski. Ale mimo nieszczęść nie upadł na duchu, i dał wtedy Czechom w nieśmiertelnym Labiryncie („La-byrint svëta a raj srdce“) i w Głębiach bezpieczeństwa („Hlubinabezpećnosti“) wspaniały pogląd na świat ówczesny. Już tytuł ujawnił zasadniczą myśl czeskiego filozofa' „Labirynt świata i raj serca, czyli dokładne opisanie, jak na tym świecie w powszednich jego sprawach nic innego nie jest, jeno plątanina i nieład, pogoń za czemś i tęsknota, w końcu obrzydzenie wszystkiego i rozpacz. Ale kto zna serce swoje i tylko z Bogiem przestaje, dochodzi do prawdziwego i pełnego ukojenia myśli i do radości“.' Dzieło to mimo wpływu współczesnego z K-m Jana Walentyna Andreae (f 1654, jako nadworny kaznodzieja w Sztut-gardzie), a szczególnie jego allegoryi „Opis państwa chrześciańskiego“ (Rei publicae chri-stianopolitanae descriptio 1619), jest prawdziwą perłą literatury prozaicznej czeskiej. Umi-

łowali je szczególnie wygnańcy, którzy w niedoli, na wzór pielgrzyma „Labiryntu", w mistycyzmie szukali pociechy. K. wygłosił w niem w 31-m roku życia te same myśli i uczucia, które jako 77-le'ni starzec w swem „Unum ne-cessarium“ powtórzył, —myśl o nicości wszystkich rzeczy ziemskich i pragnienie jednego tylko, co jest koniecznem i wiecznie trwa.

W swojej wędrówce przez labirynt życia ziemskiego daje pogląd na świat, życie, umiejętności, rzemiosła itd., ze zgryźliwą satyrą i trafne-mi alegoryami, a kiedy obok innych stanów przedstawia i nauczycielski, rzuca zasadnicze idee do zmian pedagogicznych, którym

B*

su

ilt

i;

NAW

•I

Pig. 148. Jan Amos Komeński.

całe życie poświęcił. Labirynt świat a, napisany w r. 1623, drukowany był dopiero w r. 1631, najprawdopodobniej w Lesznie, pismem niemieckiem (t. zw. Szwabachą). Drugie wydanie rozszerzono w Amsterdamie w r. 1663. W niemieckim języku „Labyrint der Welt, nebst glücklichem Ausgang aus demselben“, skrócone w r. 1781: „Comenius’ philosophisch-satirische Reisen durch alle Stände der menschlichen Handlungen“ (Berlin 1787). „Labirynt“ po polsku wyszedł w Gdańsku w r. 1695. U Karola z Żerocina nie mieszkał K. zbyt długo, bo nakaz cesarski z r. 1624 wypędzał wszystkich księży braterskich z Czech i Morawy. Musiał tedy opuścić swego opiekuna i ukrywał się w górach Olbrzymich niedaleko źródeł Łaby u Jerzego Sadowskiego ze Sloupna. Ze swego schronienia odwiedził opuszczoną gminę i przedsiębrał podróż do Polski (1625), by zapewnić

Braci Czeskiej gościnne przyjęcie w Lesznie u Rafała Leszczyńskiego. Nowe prześladowania (1627) zmusiły Czechów do opuszczenia ojczyzny, razem z innymi wygnańcami przybył K. w lutym 1628 do wielkopolskiego miasta Leszna. W Polsce, gdzie „każdy szlachcic był samowładnym panem w swych dobrach i wolno mu wierzyć, jak mu się podoba“, znajdowała jeszcze wówczas reformacya patronów w panach możnych. Szczególnie zajął się Braćmi Czeskimi Rafał Leszczyński. Jakkolwiek K. nazywa swój pobyt w Polsce wygnaniem, trzeba jednak przyznać, że dopiero to wygnanie otworzyło przed nim szersze widnokręgi i zrobiło go wielkim, bo widząc Braci Czeskich tułających się, ruiny szkół i kościołów, powziął wielką i szlachetną myśl przygotowania książek i poprawienia metody nauczania, by w razie powrotu do ojczyzny można było jak najszybciej powetować straty, wydając zaś je już nie dla rodaków swoich po czesku, ale dla całego świata uczonego po łacinie, wyrósł na wielkość europejską. K. nie jest pierwszym reformatorem wykształcenia, ale on pierwszy połączył naukę języka z nauką rzeczy i poparł to książkami. Liczne wzmianki o Polsce i Polakach świadczą o tern, że także i przybraną ojczyzną się zajął. Przedewszystkiem nauczył się po polsku i po polsku nietylko rozumiał, ale także pisał i prawdopodobnie mówił. Kiedy K. przybył do Leszna, zastał już dawno istniejące gimnazyum i rychło wstąpił do grona nauczycielskiego, bo już na początku roku 1629 mieszka w gimnazyum. Dziwnem musi się wydać, że K., który miał już pewną sławę pedagogiczną, dopiero około r. 1640 został rektorem. Prawdopodobnie polscy członkowie stowarzyszenia braterskiego nie mieli do niego zaufania i pozostawili go na podrzędniejszem stanowisku. Mimo to wszystko, czas w Lesznie stanowi okres głównego działania K-o. Wśród klęsk politycznych i religijnych podwójnie wielką musiała być troska o młodzież czeską, która tylko przez konsekwentną naukę i karność mogła swą odrębność zachować. Język łaciński był wtedy jedynym celem wykształcenia: odczuwano tedy potrzebę łatwiejszego i wiolo-stL(.mniejszego wyuczenia się go, i wielu było gofO /ych wspierać przedsięwzięcia, któreby u-siłowały zły stan usunąć. K. zabrał się sam do pracy. W Lesznie wydał po niemiecku „Informatorium der Mutterschule“ 1633; orygf-nał czeski znalazł w archiwum miejskiem i wydał Gindeli 1856; polskie tłómaczenie wyszło w Toruniu. Już tu widać zarysy pedagogiki i gdy dawniejsza dydaktyka zajmowała się dopiero szkołą łacińską, K. wykazuje, że szkoła w języku macierzystym jest podstawą wychowania, podnosi również ważność wychowania fizycznego, przykładu rodziców i pierwszego postępowania z dziećmi. W szóstym roku życia udają się dzieci do szkoły sześcioletniej ludowej; powin-

Komeński

no ją przejść każde dziecko bez względu na płeć, urodzenie i zdolności. K. wypracował podobno podręczniki dla wszystkich klas, bo widział, że niedostateczne postępy uczniów pochodzą z braku odpowiednich książek. Cała działalność K. ograniczyła się na razie na wydawaniu podręczników, zwłaszcza że obowiązki duchowne i po śmierci teścia, Cyryla, dozór nad kościołami Braci cze-czeskich zabierały mu wiele czasu. Ewangelicka trzeźwość zjednoczenia nauczyła go kochać język ojczysty, i to jest ważny pierwiastek jego pedagogiki. Do przeprowadzenia swych zamiarów potrzebował obcej pomocy: chodziło naturalnie o poparcie materyalne. Rafał Leszczyński, wojewoda bełzki, wziął tę rolę mecenasa na siebie. Po przeczytaniu Wielkiej Dydaktyki miał powiedzieć: „widzę maszynę gotową do ruchu, pozwól, że ją pierwszy w ruch wprawię“. NakłademL-go zaczęto drukować w Lesznie 1628 Dydaktykę, ukończoną dopiero w 1657 w Amsterdamie. Pierwszem większem dziełem K-go, gdzie już wystąpił z własnym systemem, była ta „Didactica magna“ pierwotnie napisana po czesku (1628—31). Oryginał znalazł w archiwum w Lesznie w r. 1841 prof. Pur-kyne, Czech, i Muzeum czeskie w Pradze wydrukowało ją w 1849 r., kiedy już działalność pedagogiczna K. dawno przeszła była dla historyi; polskie tłómaczenie „Dydaktyki“, Henryka Wer-nica, wyszło w 1883 r. w Warszawie. W r. 1631 wyszło pierwsze wydanie „Januy“, a pod koniec tego samego roku drugie w trzech językach, łacińskim, niemieckim i polskim, przeciągnęło się zaś do 1633 roku. To wydanie poświęcone jest młodemu Leszczyńskiemu Bogusławowi, hrabi na Lesznie, woje-wodzicowi bełzkiemu, i Władysławowi Mon.vid de Dorostay, synowi marszałka litewskiego. Ze wszystkich książek K-go najbardziej rozpowszechnioną była „Janua linguarum reserata“ (Drzwi języków otworzone), do której bezpośrednią pobudką była „Janua linguarum“, wydana dla kollegium Jezuitów w Salamance, a wypracowana na 30 lat przed K-im przez Irlandczyka Butensa. Janua podaje nową metodę uczenia się języków, opartą nie na wykuwaniu wyrazów i zdań, jak była dotąd, ale na łączeniu wyrazów i przedmiotów, t. j. na nauce języka i rzeczy razem. W stu niewielkich łacińskich ustępach zawiera się tysiąc krótkich sentencyj o najrozmaitszych przedmiotach (o stworzeniu świata, żywiołach, sklepieniu niebieskiem, kamieniach, roślinach, zwierzętach, o ciele i duszy ludzkiej, ludzkich zajęciach i rzemiosłach, życiu dor ,owem i społecznem, szkole, nauce, kościele, zabawie, śmierci i pogrzebie, opatrzności Boskiej, aniołach i td.). Uczeń więc, przerobiwszy Januę, poznał najpotrzebniejsze rzeczy, a przy tern nauczył się około 8 000 wyrazów łacińskich. Wziętość dziełka tego była tak wielka, że bezpośrednio po wyjściu przetłóma-

czono je na 11 głównych języków europejskich: grecki, czeski, polski, niemiecki, szwedzki, holenderski, angielski, francuski, hiszpański, włoski i węgierski, z azyatyckich na arabski, turecki, perski i mongolski. Zaprowadzono je po szkołach, a autora obsypywano wyrazami uznania i listami dziękczynnemi ze wszystkich stron Europy. Tekst polski Januy dorobił Andrzej Węgierski, rektor gimnazyum w Lesznie, autor historyi reformacyi w Polsce, i polska Janua wyszła z łacińską i niemiecką w Gdańsku w 1633 r. Wprowadzono ją prze-dewszystkiem do szkół dyssydenckich, ale używali jej także Pijarzy (Pijar Tołłoczko wydał ją w Wilnie 1768 r.). Ponieważ Janua dla początkujących okazała się za trudną, autor w dwa lata potem 1633 r. dodał Przedsionek („Ve-stibulum“), na tych samych podstawach opracowany. Leszczyński, któremu K. poświęca w 1633 „Castrum securitatis“, przyrzekł wydać wszystkie jego prace dydaktyczne, napisane w Lesznie „in usum patriae Sarmatiae“, dalej „in usum nostrae Lessnensis scholae et siquae aliae volent“. Najpierw miała wyjść „Wielka Dydaktyka“, dalej słownik łacińsko-polsko-nie-miecki i „Encykl. wiedzy realnej, czyli Pansophii“. K. począł już tłomaczyć Dydaktykę z oryginału czeskiego na łacinę, Leszczyński postarał się o uwolnienie go od obowiązków kościelnych i dał mu pomoc materyalną, ale kiedy wyjeżdżał na wschód Rzplitej, nie miał czasu troszczyć się jego dziełem. Dlatego pod koniec 1633 r. K. prosi w liście do przyjaciela swego londyńskiego, Hartliba, by sprawę jego wziął w opiekę i wyrobił dla niego pensyę roczną stu funtów sterl. za nakład „Januy“. Rafał Leszczyński umiera 1636 r.; patronat nad dydaktyką przechodzi na jego syna, Bogusława, który, chociaż później porzucił reformacyę i przeszedł na katolicyzm, zachował wszakże życzliwość dla Braci Czeskii h. K. poświęca mu dziełko „Faber fortunae“, a wkrótce po ustnej rozmowie projekt swych prac, zachowany w zbiorze jego korespondencyi XXVI p. t. „Ad Maecenatem“ (1640). Już tu rozbiera naukę rzeczy, którą nazywa Pans o fi a: książka ta obejmie cały obszar rzeczy i wiedzy ludzkiej, uwzględni wszystkie korzyści doczesne i przyszłe, poda tak, żeby wszystko z tych samych zasad wypływało, wszystko do tych samych celów zmierzało, między jednem a drugiem utrzymywany był ciągły związek tak, że cel tylko w celu da się odnaleźć; poza nią nic nie zostanie⁻ do uczenia i wszystko tylko w swojem miejscu będzie umieszczone, marzył również o centralizującej, systematycznej encyklopedyi wiedzy ludzkiej w której możebność wierzono za jego czasów. Karte-zyusz w liście do ojca Mersenne (1639) chwali gorąco K-go, że dąży do utworzenia jednolitej filozofii, a później Leibniz zachwyca się również myślą pansofii. Do osiągnięcia celu potrzeba

książek językowych i rzeczowych. Do nauki języka, szczególnie łacińskiego, domaga się K. ośmiu książek: 1) Vestibulum latinitatis, 2) Jahna- latinitatis, 3) Palatiuin latinitatis, 4) Słownika, podającego etymologiczne znaczenie wyrazów w języku ojczystym, 5) Słownika odwrotnego ojczysto-łacińskiego z wszystkiemi zwrotami 6) Słownika łacińskiego z delikatniejszemi odcieniami, 7) Gramatyki małej, 8) Gramatyki większej. Nauka realna potrzebuje trzech książek: 1) Pansofii, obejmującej skarb wiedzy ludzkiej, by wszystko sprowadzić do ogólnych zasad i z nich dedukcyę systemu wytworzyć,

monia, i ta harmonia, która zajmowała później Schellinga i Hegla, wywołała w nim dążenie do koncentracyi wiedzy. Dzieło, o którem marzył, miało być wyższe nad narodowość, religię, czas i przestrzeń. K. myślał również o urzeczywistnieniu pansofii, ale oba jego dzieła pansofi-czne nie dochowały się. „Janua rerum sive metaphysica pansophica“ miało wyjść w Londynie 1642 r., a drugie dzieło „Silva pansophica“ spłonęło w pożarze Leszna. Prodromus znalazł tak powszechne i wielkie uznanie w Anglii, że'Hartlib, w porozumieniu z parlamentem, zaprosił K-go do Londynu, który przybył tam we wrześciu 1641 r., pełen nowych pomysłów urządzenia kollegiów i urzeczywistnienia pan-soficznych idei, i tu dopiero dowiedział się, że wezwanie wyszło z łona parlamentu. To jednak nie mogło mu wiele pomódz, ponieważ parlament z powodu wyjazdu króla do Szkocyi na kilka miesięcy odroczono. Czasu wolnego użył K. na poznanie wybitnych mężów, do których, prócz Hartliba, Dury należał. Także z Miltonem wszedł w znajomość, jeśli nie osobistą, to przynajmniej duchową, a Miltona małe dziełko „Of éducation“ z dedykacyą Hartlibowi (1644) powstało niezawodnie pod wpływem K-go. Par-lament zebrany okazał gotowość popierania jego usiłowali i K. mógł się spodziewać, że dadzą mu kilka kollegiów na próbę, by mógł plan wielkiego Bacona urzeczywistnić i założyć uniwersalne Kollegium umiejętności, gdy wieść o rozruchach w Irlandyi, szczególnie wiadomość o wymordowaniu tam „dwustu“ tysięcy Anglików, nagły wyjazd króla i wyraźne zapowiedzi zbliżającej się wojny domowej zniszczyły jego nadzieje (O swych wrażeniach w Anglii mówi K. w broszurce bez tytułu: „do przyjaciół w Lesznie w Polsce“). Zresztą pocieszył się K. prędko, ponieważ już przed odjazdem do Anglii znalazł upragnionego mecenasa, Ludwika van Geer, bogatego knpca niderlandzkiego, który przebywał w Norkóping w Szwecyi. W nim spotkał wielbiciela i szczodrego pomocnika na długie lata. W lecie 1642 r. pojechał do niego, choć otrzym ł bł zaproszenie do Francyi. W Szwecyi poznał kanclerza Axela Oxenstiernę, który już przedtem zajmował się żywo Ratichiusem, by zaradzić opłakanemu stanowi szkół, a teraz, widząc silne podstawy, j na'których K. budował, z*vrócił się do niego, choć pansoficzne plany uważał za mniej znaczące. Oxenstierna sprawił z Janem Skyte, kanclerzem uniwersytetu w Upsali, że K. zabrał^się przedewszystkiem do prac dydaktycznych. K. za najlepsze miejsce do pracy uważał'Polskę, byleby przy wspaniałomyślności mecenasa był wolnym od przykrego urzędowania. W tym celu zamieszkał w paździer-

2) Panhistoryi, t, j. historyi w ogólniejszem znaczeniu tego wyrazu i 3) Pandogmatyi, t. j. przeglądu myśli złożonych w dziełach pisarzy rozmaitych wieków i narodów. Do historyi potrzeba sześciu podręczników, a więc historyi biblijnej, naturalnej, historyi sztuk i wynalazków, moralności, obrządków. Nauka rzeczy objęłaby ogółem osiem książek. Naturalnie,

K. książek wyżej wymienionych sam napisać nie mógł, potrzebował więc wielu współpracowników, a do wydawnictwa— środków.

Zwraca się tedy do magnatów i możnych z prośbą o poparcie i zaręcza, że w jednym lub dwu miesiącach opracuje część pansofii, a mianowicie metafizykę, zawierającą idee i zasady ogólne, wedle których pójdą prace szczegółowe. Bogusław Leszczyński zajął się żywo Dydaktyką K-a ,ale ponieważ przeprowadzenie planu wymagało wielkiego nakładu, chciał wciągnąć do spółki innych panów wielkopolskich (Zbigniewa Gorayskiego). Na początku 1641 r. zmienił nieco plan wydawnictwa, i chciał rozpocząć od języka ojczystego. Układy toczyły się przez rok 1641, a w jesieni tegoż roku jest Komeński w Londynie i w październiku dzieli się ze swoimi znajomymi w Lesznie wrażeniami. Zdaje się, że do tak szybkiego porzucenia Polski przyczyniła się nadzieja zebrania składek w Anglii dla wygnańców czeskich. Już bowiem w r. 1638 otrzymał ze Szwecyi zaszczytne wezwanie do zreformowania szkolnictwa tamtejszego, ale posłał tylm łacińskie tłómaczenie Dydaktyki, nie przyjmując zaproszenia. W Anglii szczególnie zajął się nim Samuel Hartlib, przejęty także myślą podniesienia ludz mści przez rozumne i rzeczowe przedstawienie nauk i przez polepszenie metody nauczania. Na jego prośby posłał mu K. podstawy swego pausoficznego systemu „Pansophiae prodromus“, które przyjaciele londyńscy wbrew chęci i życzeniu autora do druku oddali, p. t.

utrzymywano w Lesznie w tajemnicy, może

36

„Conatuum Comenianorum praeludia. Porta sa-pientiae reserata^ (Oxford 1636). K. stara się w „Prodromus“ dać normę panharmoniczną, ale przytacza tylko aforyzmy, n. p. „Wiedza nasza rozciąga się na trzy rzeczy: Boga, naturę i sztu- | nikli 1642 r. w Elblągu, sprowadziwszy swą ro-kę, i tych trzech rzeczy człowiek powinien po- dzinę z Leszna, i rozpoczął pracę z czterema to-siadać dokładną znajomość.“ Sądzi, że podsta- warzyszami. Przejście K-o na służbę szwedzką wą wszystkich rzeczy w ich istnieniu jest har-

Wielka Enc rowu. Iluitr. Zeiz. -Z93a T. XXXVII

cel polityczny łączył się z jego wyjazdem. W tern zaś, że K. wybrał na miejsce pracy Elbląg, była zapewne ręka kanclerza Oxen-stierny. Stosunki Bogusława Leszczyńskiego z K. były, jak się zdaje, zupełnie zerwane. Mimo że liczni uczniowie, których sława K-go do elbląskiego gimnazyum była ściągnęła, pochłaniali mu wiele czasu, mimo że zajmował się gorąco sprawami religijnemi swej gminy (w 1645 r. brał udział w Consilium charit. w Toruniu), tak dalece wykończył swe prace, że już w r. -1646 mógł je przedłożyć Geerowi. Skoro komisya, złożona z trzech najuczeńszych Szwedów, je przyjęła, powrócił K. w grudniu do Elbląga, by przepędzić następny rok na przeglądaniu swych prac, i w r. 1648 wydrukował w Lesznie „Novissima linguarum methodus“. Tu naszkicował swe poglądy na reformę metody naukowej w głównych zarysach; co później w tym zakresie o-głosił, było głównie tylko rozwinięciem wypowiedzianych wtedy zasad. Wreszcie nadszedł czas na Pansofię; ale, choć K. nie zwlekał, zabrakło koniecznego materyału naukowego; nadto współcześni okazali za małe poparcie, a częścią i coraz większa troska o gminę nie dawała czasu swobodnego, dlatego K. tworzył w tym za-sie tylko przyczynki treści ogólniejszej. Także w życiu jego zaszła zmiana, po sześcioletnim pobycie w Elblągu wrócił do Leszna i zajął się wydawnictwem gotowych rękopisów. Właśnie wtedy umarł pierwszy biskup Braci czeskich, a K. został obrany na jego miejsce najstarszym biskupem (Praeses in Sinodo) i piastował ten urząd do śmierci. Pokój westfalski zniweczył nadzieje K-go, że przecież zapanuje w Czechach wolność religijna. Na polecenie K-ego brała cała ówczesna Europa protestancka na nauczycieli wykształconych Braci czeskich, którzy ^straciwszy nadzieję powrotu, poświęcali się pedagogice. Również w kołach dyssydentów polskich był K. osobistością znaną ze swej uczo-ności i prac dydaktycznych: posyłano do niego synów, ofiarowywano mu pomoc i brano za jego pośrednictwem nauczycieli. Gorliwego stronnika zyskał w Piotrze Kochlewskim, sędzi brzesko-litewskim, dworzaninie i sekretarzu Krzysztofa Radziwiłła, który za pośrednictwem Kochlewskiego ofiarował K-mu, z okazyi synodu w Orli, czwartą część swoich dochodów, wszakże K. nie przyjął ofiary, nie chcąc się sprzeniewierzać zobowiązaniom, które wziął był na siebie. Podczas drugiego pobytu w Lesznie nawiązał stosunki z Krzysztofem Opalińskim, który, rozpatrzywszy się w książkach K-ego, uznał ich wartość dydaktyczną i porozumiał się z K-im, chcąc jego zasady wprowadzić do swej szkoły. Gimnazyum Opalińskiego w Sierakowie jest pierwszą i, oprócz szarosz-patackiej, jedyną szkołą, założoną na zasadach dydaktyki K-ego, jak to wykazuje jej program, wyłożony w mowie przy otwarciu szkoły (Leszno 1650). Czy szkoła sierakowska trzymała się rzeczywiście tego programu, niewiadomo, bo z najazdem szwedzkim przestała istnieć. Niebawem po pokoju westfalskim po śmierci Jerzego I Rakoczego zostaje K. zaproszony przez wdowę po Jerzym, Zuzannę, i jej syna Zygmunta, do Szarosz-Pataku w celu zreorganizowania szkół i objęcia jednej z katedr w kollegium miejscowem. Wezwaniu temu uczynił zadość i już d. 24 listopada 1650 r. otwiera swoje wykłady mową publiczną de cultura ingenioruw. W mowie tej wzywa do uprawiania nauki własneini siłami przez zakładanie szkół we własnych krajach. „Posłuchajcie mnie, ine pobratymcze szczepy, Węgry, Morawcy, Czesi, Polacy i Słowianie, czyż nie dopuszczamy się głupoty i śmieszności podobnie jak ci, którzy chodzą po chleb i po wodę do innych, nie chcąc u siebie uprawiać ziemi i kopać studni? Po cóż udajemy się do obcych szkół, szukamy książek i talentów u obcych i u obcych pragniemy tylko zaspokoić głód i pragnienie? Czyż na Boga, brak nam roli umysłowej? Czemuż jej u siebie pilnie nie uprawiamy, czemuż jej nie nawadniamy, nie orzemy, nie wzruszamy? czemuż jej nie bronujemy, grabimy, polewamy? Czemuż w ojczyźnie nie gotujemy sobie obfitych żniw? Czemuż, jak żebracy, chodzimy na pokłosie do innych?“ Mimo podeszłego wieku rozwinął energiczną działalność: organizował szkoły, zakładał biblioteki, gabinety techniczne i przyrodnicze; a także pod jego kierunkiem ufundowano drukarnię do wydawania podręczników szkolnych i dzieł naukowych. Myślał, że urzeczywistni tu swe pansoficzne plany i na żądanie księcia wypracował plan reformy szkoły szarosz-patackiej p. t. „Illustris scholae Pa-takinae idea“. Szkoła pansoficzna byłaby sie-dmioklasowem gimnazyum, rozdzielonem na niższe i wyższe. W klasach wyższych przeważałaby nauka rzeczy, każda klasa miała mieć właściwie jedną książkę, zawierającą wszystko co dla niej było potrzebne, a młodzież uczyć się miała wszystkiego, co uszlachetnia naturę ludzką i podnosi naród, państwo, kościół i szkoły. Szkoła nietylko ma zajmować umysł nauką, ale podnosić serce i umoralniać. Początek już był zrobiony, do dwu klas, vestibuläris i ianualis, przybyła nowa atrialis; pozostałe cztery (phi-losophica, logica, politica i théologien) dałyby się łatwo urzeczywistnić. Ale w r. 1652 umiera Zygmunt Rakoczy, a następca jego, Jerzy II, mniej zwraca uwagi na plany K-ego, a do tego dołącza się opór lub nieudolność nauczycieli. By oddziałać na szerszą publiczność pisz^ K. dwa popularne dzieła: „Scholae ludus seu encyclopaedia viva, haec est Januae linguarum praxis scenica“ (Peszt 1655) i drugie, powszechnie znane: „Orbis sensualium pictus h. e. omnium fundamentalium in mundo rerum et in vi-ta actionum pictura et nomenclatura“, wydane nieco później w Norymberdze (1658. „Schola ludus“ ma za cel przedstawić zasady wszystkich

nduk w formie dyalogowej dramatu. „Świat i rzeczy i „Sylva Pansophiae“. W osobnem dzieł-w obrazach“ był ostateczną konsekwencyą zasady | ku „Excidium Lesnense atino 1656 factum, fi-

K-o, który połączywszy ściśle dwie nauki, tj .naukę rzeczy i języka w „Janua linguarum“ musiał wreszcie dojść do nauki poglądowej za pomocą obrazów. „Orbis pictus“ jest illustrowaną Januą i wzorem późniejszych wydań illustrowanych. Ma on uczącemu naocznie przedstawić wszystkie przedmioty, zaczynając^od najzwyklejszych z otoczenia. K. wypowiada'tu zasadę, że dzieciom podawać należy najpierw przedmioty same i udowodnić tern, że początek naszego poznania spoczywa^w zmysłach. Ocularis demonstratio przypomina nieco późniejszą Anschauungsunterricht. — Niesłusznie przeto robią K-mu zarzut, że był scholastykiem i żywą naturę pragnął zastąpić „światem malowanym“: K. wyraźnie mówi, że ryciny niezbędne są wtedy, kiedy przedmiotów samych widzieć nie możemy. Zasadnicza myśl „Orbis pictus“ leżała już w jego dydaktyce, gdzie mówił, że system nauczania, z naturą zgodny, polega na tem, by wyrazy łączyć z rzeczami; i tak: do illustracyi wrony dodaje Cornix cornicatur, die Krähe krächzet a obok głosu ńd stawia literę A, a; do ryciny jagnięcia, agnus balat, das Schaf hlöcket, be bé, B b itd. następują ryciny z o-pisem części po łacinie i niemiecku. Części drzeworytu łączą liczby ze zdaniami. Naturalnie, wykonanie rycin pozostawiało wiele do życzenia. Pierwsze tłómaczenie polskie wyszło w 1667 r. we Wrocławiu; tłomaczem był Matthias Gutthäter-Dobratzky i jego tekst służył wydaniom późniejszym: pijarskiemu z r. 1768 i warszawskiemu z r. 1770. Na razie jednak K. napotykał na Węgrzech coraz więcej przeszkód. Arystokracya odmówiła stanowczo funduszów na zaprowadzenie klas wyższych, K. zrażony wyjechał do Polski i po raz trzeci przybył do Leszna (1654 — 56). Właśnie wtedy spadły były na Braci Czzeskich wielkie klęski: morowa zaraza zdziesiątkowała całą gminę, a reszty dokonała wojna szwedzka. K., który Polskę nazywał drugą ojczyzną (altera patria), nie wytrwał w tej wdzięczności dla narodu, który mu dał przytułek. Już od podróży do Anglii i Szwecyi innemi oczyma patrzył na sprawę polską : życzył sobie najazdu szwedzkiego i popierał go, o ile mógł. Kiedy w r. 1656 Wielkopolanie pod dowództwem Opalińskiego, wojewody!podlaskiego, wezwali Leszno, zajęte przez Szwedów, do poddania się, garstka Szwedów i Bracia Czescy z namowy K-ego postanowili się bronić do upadłego. Miasto zdobyto, zrabowano i?spalono, a rozbrat » między K-im a Polską, między Braćmi Czesiami a polskimi był dokonany. K. stracił całe mienie, a prze-dewszystkiein rękopisy, pomiędzy i niemi ma-teryały do słownika czesko-łacińskiego, zaczętego przed 44 laty („Linguae bohemicae thésaurus“ 1612 — 58), niepowetowana strata dla literatury czeskiej, dalej—czeską encyklopedyę

de historica narratum“ (Amsterdam 1656), opowiada K. dokładnie to nieszczęście. To dzieło i „Panegyricus Carolo Gustavo“ (Lejda 1657), mogłyby wywołać w nas oburzenie, gdyby nie pamięć, że K. błądził, bo wierzył w cywilizacyjną szlachetność Karola Gustawa, a miał wiecej powodów do wiary w Szwecyę, aniżeli wielu Polaków, którzy przeszli na stronę szwedzką. Ze Szląska, dokąd najpierw 64-letni starzec się schronił, przenosił się z miejsca na miejsce i przez Brandenburg, Szczecin, Hamburg gdzie dwa miesiące leżał chory, dostał się wreszcie do Amsterdamu. Tam znalazł o-statecznie przytułek i spoczynek na ostatnie dni życia. Wskutek uchwały senatu miasta postanowiono wydać na nowo wszystkie jego prace pedagogiczne i w r. 1657 pod redakcyą samego autora, nakładem Wawrzyńca van Geer, syna dawnego opiekuna, wyszły w jednym wielkim tomie in folio „J. A. Comenii Opera didactica omnia ab anno 1627 ad 1657 con-tinuata“, poświęcone obywatelom Amsterdamu. Dzieło to składa się z czterech części: 1) prace napisane w Lesznie 1627—42; 2) w Elblągu 1642 — 50, 3) na Węgrzech 1650—54, 4) w Amsterdamie 1657. Wydanie to postawiło w całym blasku wiekopomne zasługi K-ego i powiększyło jego sławę. Ale wtedy właśnie zamąciło mu spokój życia wydanie dzieła „Lux in tenebris“ (Amst. 1657). Są to przepowiednie trzech proroków: Krzysztofa Kottera ze Szląska, Krystyny Poniatowskiej z Czech, a szczególnie Mikołaja Drabika z Mo-rawii, przetłómaczone na łacinę przez K-ego. Poniatowska, córka byłego księdza katolickiego, Polaka, cierpiała na jakąś nerwową chorobę i miewała wizye, a Drabik, towarzysz K-ego, na krótko przed wojną szwedzką przepowiedział w Siedmiogrodzie wielką wojnę europejską, która pochłonąć miała Austryę, a zacząć się w Polsce. Radziwiłł miał zostać królem polskim. Dzieło to, chociaż anonimowo głoszone, wywołało wiele napadów i napełniło goryczą ostatnie dni życia starca. Nadzieja spełnienia przepowiedni spełzła na niczem, jak i usiłowania pogodzenia wszystkich wyznań chrześciańskich; ale przecież w tem wszystkiem okazuje się stałość i wielka wiara męża, który nawet w największem uciśnieniu o zwycięstwie, w najzawziętszej walce o pokoju myśli. W poczuciu swego kosmopolitycznego stanowiska dydaktycznego mówi na wstępie do zbiorowego wydania: „cosmopolitae sumus, eiusdem mundi cives, addo: et ecclesiae“. Stanowisko więc K-ego stało się w końcu bardziej pojednawczem, mniej jednostronnem. Im bardziej zatapiał się w rozmyślaniu, tem więcej marzył w końcu życia swego o zjednoczeniu ludzi na podstawie chrześciaństwa. Gdyby wszyscy ludzie,—mówi—chcieli baczyć na to, że Stwórca świata

prowadzi ich jednemi i temi samemi drogami, choć na pozór nieraz się różnią, woleliby zostawić wolne działanie Opatrzności boskiej, niż przez opór siać niezgodę. W tern znaczeniu mówi też o katolickiej, tj. ogólnej prawdzie. Jeszcze w czasie pobytu swego w Lesznie myślał K. ,o zjednoczeniu wszystkich wyznań religijnych,! teraz wydał już dawniej rozpoczęte dzieło „De rerum humanarum emendatione con-sultatio catholica“, z którego pierwsza część wyszła p. t. „Panegersia“ (wszechzbudzenie 1662). K. myślał także, jak Kant, o wiecznym pokoju, który powinien zapanować nad światem, i marzył o sądzie rozjemczym. Myśli jego przejął Herder i wolnomularze. K. zajmował się także historyą: „Historia ecclesiae Slavo-nicae“ (Amst. 1660, wydana później przez Bud-deusa p. t. „Historia fratrum Bohemorum“ Halae 1702). Ostatnim wreszcie, łabędzim * śpiewem K-ego była „Unum necessarium“ (Amst. 1668). K. sam uważał je za testament; zestawia tu rachunek swego życia, przegląda dążenia i walki, wyniki i zawody i żegna się w rozrzewniający sposób ze światem i życiem, z rodziną, towarzyszami i narodem. — K. umarł według nagrobka dn. 15 listopada 1670 roku i pochowany został 22 listopada w Na-arden w dawnym kościele wallońskim, dziś zamienionym na koszary. Szczególniejszą wartość zyskują pomysł K-ego przez to, że nie występują nigdy w oderwaniu, lecz jako część dobrze obmyślanego systematu. Wprawdzie nie może się pozbyć K. wpływu epoki i mimo zachęty do badania żywej natury daje książkę, a mimo nacisku na pielęgnowanie języka ojczystego zajmuje się przede wszy stkiem frazeologią łacińską, tak, że stał się jednym z przedstawicieli łaciny kuchennej; jednakże trzy główne jego żądania: język ojczysty, nauki realne i metoda kształcenia zostały niezapomniane, bo służyły choćby do ogólniejszego i żywszego zajęcia się pedagogiką tak, że od tego czasu nie przyszło już do zastoju. W filozofii K. ma także znaczenie; o można nim powiedzieć, iż kończy okres właściwej filozofii „Odrodzenia“; Campanella i Baco, a z drugiej strony także J. Alstedt i Andreae oddziaływają na niego tak, jak on znowu widocznie wpływał na Kartezyusza. W dziełach pedagogicznych panuje trzeźwość i duch praktyczny. Największe uznanie znalazł K. w Niemczech; w Polsce, dla jego Dydaktyki były warunki jeszcze niekorzystniejsze niż w innych krajach i dopiero Pijarzy uwzględnili jego metodę. K. pozostawił około 100 dzieł treści pedagogicznej, filozoficznej i pedagogicznej, a Hanusz oblicza na 147 liczbę wszystkich dzieł rozmaitych treści i 12 rękopisów, prócz tych, które spłonęły w Fulneku i Lesznie. Zbiorowego wydania niema. Oprócz Labiryntu, który doczekał się wielu wydań czeskich, wyszła w r. 1894 w o-ryginale „Didactica Magna“ (wydanie Huttgre-

na, Lipsk). Przedruki Dydaktyki po niemiecku są: Liona J. A. C. „Grosse Unterrichtslehre“ (Langensalza 1891); Beegera u. Zoubka (5-e wydg Beegera u. Huttgrena Lipsk 1895); Lindnera w zbiorze „Paedagogische Klassiker“ (Wiedeń, Lipsk 1892); Beegera u. Leutbechera „Ausgewählte Schriften⁴' (Lipsk 1875). Do biografii K-go wyd. przez Patera „J A. Komenskćho Korrespondence" (Praga 1892 wyd. 2-e uzupełniona przez „Spisy J. K.“,(Pragal897, wydanie czesk. Akademii).—Literatura o K-im nader liczna, rozpoczynają w nowszych czasach P a 1 a c k ÿ artykułem o K-im w „Casopis oèskeho Museum“ (wrzesień i październik 1829). W temże czasopiśmie znajduje się mnóstwo artykułów o K-im; Z o u b e k „żJvot K-ho“ (Praga 1871); „Çomenius Studien“ (Znaim 1892, VI tom); Gin de li „Über C. Leben u. Wirksamkeit“); Pappe nhei m„C. der Begründer der neueren Pädag.“ (Berlin 1871); Hoffmeister „C. u. Pestalozzi als Begründer der Volksschule“ (Lipsk 1877); Criegern„C. als Theolog“ (Lipsk 1881). Najważniejszem dziełem jest J. Kvacsala „J. A. C. Sein Leben u. seine Schriften“ (Berlin, Lipsk, Wiedeń 1892); tegoż „Über C. Philosophie, insbesondere Physik, Inauguraldissertation“ (Lipsk 1889); o pansoficznych poglądach K. daje wiele ciekawych szczegółów d-r Gustaw Bei ss w äug er „A. C. als Pansoph“ (Stuttgart 1904). O działalności K-ego w Polsce znakomita praca Dany sza J. A. K. „Roczniki Tow. Przyj. Nauk“ XXV (Poznań 1898); tegoż artykuł w Encyklopedyi wychowawczej (t. VI, Warszawa 1902, zesz. IV); Antoni Bądz-kiewicz„J. A. K. i znaczenie jego systematu wychowania“ (Lwów 1874); Ra u me r „Geschichte der Pädagogik“ wyd. 2-e, II t. str. 49 — 99); d-r A. Schmid „Geschichte der Erziehung“ (III tom 2 część). Od roku 1891 istnieje w Lipsku Towarzystwo K-ego, założone przez historyka L. Kellera ob. Towarzystwa i m. K-ego. Wyd. dzieł K-go po polsku ob. Estreicher X1X.A- Kl-Komentatorowie. „Glossatorowie, oczyściwszy prawo rzymskie z naleciałości, przez zwyczaje, prawodawstwa barbarzyńskie i reguły prawa kanonicznego narzucone, odtworzyli, odbudowali prawodawstwo Justyniana. Z chwilą gdy ta praca została dokonana, gdy została skrystalizowana w t. zw. wielkiej glossie, nastąpiła chwila zastoju. Nie zbiera się, nie oczyszcza więcej glos prawa rzymskiego, jeno „glosuje się glosse“. „Volo pro me —woła jeden z pisarzy—potius glossatorem quam textum, nam si allego textum, dicunt advocati adver-sariae partis et etiam judex: credis tu quod glossa non ita viderit textum sicut te et non ita bene inteliexerit sicut te“. Glossa oskrzydla tedy tekst właściwy prawa rzymskiego, który odchodzi na plan dalszy, staje w cieniu. Miało to olbrzymie znaczenie w dziejach prawa. Glossa nie trzyma się niewolniczo tekstu, a „glosując glossę“ można daleko odbiedz od litery prawa rzymskiego. Potrzeby życia za

zwyrodniałe prawo rzymskie,

komentat o-

czynają domagać się takiego odstępstwa od tekstu: w ten sposób tylko mogła sobie utorować drogę potrzeba praktyczna życia. Barfoliści (ob. niżej) byli jednocześnie teoretykami i praktykami. Zajęci byli destylowaniem z tekstów u-staw rzymskich prawa—przystosowanego do po • trzeb chwili. Nie wiele dbali o czystość tekstu, często nie mieli nawet świadomości, że go pa-czą. W wielu kwestyach mają opinię wyrobioną niezależnie od wskazań prawa rzymskiego: corpus iuris powinno tylko dostarczyć argumentów. Im zawdzięcza historya późnego prawa rzymskiego

w takim znajdujące się stosunku do prawa klasycznego, jak żywe języki romańskie do łaciny złotego wieku. Przy pomocy kamieni o pochodzeniu rzymskiem wznieśli bartoliści gmach wolny od wpływów rzymskich. Ich praca była konstrukcyjną, nie zaś interpretacyą glosato-rów. Do wywodów swoich, dedukcyjnych, stosowali też metodę dedukcyjną teologii i filozofii współczesnej — dyalektykę scholastyczną. Praktykowi nie wiele zależało na teoryi; obchodzi go więcej communis opinio• stąd też bogactwo argumentów i cytat, zdobiących każdy utwór bartolisty. Zwięzły język skondensowanej treści glosy nie nadawał się do tych wypracowali i powoli glosse i summy przeobraziły się w traktaty, w komentarze; stąd też zaczęto w przeciwstawieniu do glossatorów nazywać przedstawicieli szkoły rami. Cechą ich zasadniczą jest wielomówność i wielosłowność, z powodu której powiedział Ku-jacyusz (Cujas): „Verbosi in re facili, in difficili muti, in angusta diffusi“ [Iiesp. Pap. V, ad leg. 17 de injusto]. Nadużywają: „podziałów, różnic, opozycyj, reguł, ekscepcyj, ograniczeń, am-pliacyj, dodatków, oświadczeń i powtarzali“. Wogóle mechanizm ich metody ujął w znany dwuwiersz Gribaldus Mofa (1544: „De methodo ac ratione studendi“): Praemitto, scindo, summo, casumąue figuro. Perlego, do causas, connût o, objicio. Językiem piszą strasznym, zupełnie nie literackim, „łaciną kuchenną“—pomimo że są rówieśnikami i współczesnymi Dantego, Petrarki, Boccacia. —Francya, która liczyła niewielu glossatorów,-może się pochwalić znaczniejszą ilością komentatorów. Zwiastunami nowego kierunku byli: Jakób de Revigny (Ja-cobus a Ravanis) zmarły 1296, profesor w Orleanie, biskup w Verdun, lotaryńczyk rodem, słynny dyalektyk, o którym Cinus mówił: non erat in mundo adversarius nec durior nec subtilior. Opowiadają, miauowicie, że syn najstarszy Ak-kursyusza (ob.A c c u r s iu s), Franciszek, po drodze do Anglii zatrzymał się w Tuluzie i wygłosił tam lekcyę na temat ustępu z Corpus iuris. „Jacobus a Ravanis miał wdać się z nim w spór —i Franciszek nie mógł przed logiką niemiłosierną lotaryńczyka obronić interpreta-cyi słynnego ojca swego“. Uczniem jego był Piotr z Belleperche (Petrus a Bella Partica),

zmarły 1308. We Włoszech zwiastował nową erę Cinus z Pistoi (Cinus a Pistoia), przyjaciel Dantego, mistrz Petrarki, poeta i prawnik (1270 —1333). Uczniem jego był Bartolus (z Sassoferrato z ks. Urbinu) 1314 — 1357.

W Perugii słuchał wykładów Cinusa, w Bolonii Raineriusa , Oldradusa i Jakóba z Belvisio. Był asesorem w Todi i w Pizie, gdzie zaczął uczyć (1339), w r. 1343 przeniósł się do Peruzy. Gromadził koło siebie olbrzymie koło uczniów, a gdy umarł, licząc 44 lata życia, wdzięczna Peruzya wzniosła mu w kościele Św. Franciszka grobowiec z wymownym napisem: Ossd Bartold. W ciągu całego XIV i XV wieku Bartolus był bożyszczem legistów. W Hiszpanii poglądy jego miały znaczenie prawa, w Portugalii przetłómaczono jego komentarz i nadano mu znaczenie odpowiadające autorytetowi tekstu prawa rzymskiego i glossy. W Padwie u-tworzono specyalną katedrę gwoli tłómaczeniu glossy i—Bartola. Dopiero w XVI w., za sprawą humanistów i Kujacyusza, nastąpił zwrot w opinii. B. napisał: 1) komentarze (Lecturae, Re-petitiones) do Dygestów, Kodeksu Justyniana i do Authenticum: 2) C o n si 1 i a (porady) i Quae-stiones (kontrowersye); 3) Tractatus w przedmiotach prawa publicznego (de tyran-nia, de regimine civitatis, de guelphis et gi-bellinis), prawa karnego (de carceribus, de quaestionibus), procedury (Ordo judicii, de festibus). Dodać należy słynny „proces Najświętszej Maryi Panny przeciwko dyabłu w przedmiocie zbawienia rodu ludzkiego“. [Opera, Bazylea 1588]. Najsłynniejszym jego uczniem był Baldus (de Ubaldis) 1327 — 1406.    33 la

ta wykładał w Peruzyi, dziesięć lat w Pawii. Powaga jego była tak wielka, że w epoce wyboru papieża Urbana VI (1378) jego „konsulta-cya“ przerwała schyzmę, która dzieliła kościół. [Opera, Wenecya 1495 i wiele późniejszych wydańj. W liczbie słynnych Kom-ów wymienić jeszcze należy: Filipa Decyusza (Decius a Milano) 1454 — 1535 i Jazona de Mayno 1435—1519. W XVI w. szkoła bartolistów była już w upadku, ale wyznawców liczyć nie przestawała aż do XVIII wieku. Trochę wybitniejsi byli Menochius (f 1607), zwany „Bartolem i Baldem swego wieku“, Mantica (f 1614) oraz kardynał de L u c a (f 1683). Metodą dyalektyezną dowodzono wprost przeciwnych sobie reguł. W jednym wypadku głoszono jedną, w drugim, analogicznym, wprost sprzeczną opinię. Jurisprudencya sądowa upada zupełnie i budzi powszechną wzgardę (Mura-tori, Montaigne). — Literatura nasza jest pod względem prac Komentatorów w przedmiocie prawa rzymskiego bardzo uboga. Najwybitniejszym utworem jest: „Raymundi Parthenopei Summa ju-ris De jure personarum ac rerum et actionum et caetera sub anuo Domini 1459“ [edycya‘ pierwsza]. Rajmund, który pisał się Par theno-pe u s, znakomity prawnik XIV w., rodem z Nea-

Erfahrung das Gleichgewicht zwischen Erschöpfung und Ersatz des Bodens sichern?“ (1861); „Die Bodenkrafterschöpfung“ (1862, 1864il868); „Der heutige Standpunct der Bodenerschöpfuns-frage“ (1868); „Die Bedeutung der Pflanzenernährungslehre“ (1875; przekł. czeski J. Srbal876); Landwirtschaftliche Fortschrittsbewegung inBöh-men“ (1872); „Lage und Hilfskräfte der Landwirtschaft in der oesterr- ung. Monarchie“ (1876); „Abriss der Nationalökonomie“ (1867, 2-e wyd. 1868, przekł. czeski K. Prochâzki 2-e wyd.); „Die landwirthsch. Betriebs- Organisation“ (1870, 2-e wyd. 1876, przekł. czeski pr. Mil. J. Hanelń ze słownikiem czesko-niem. Fr. Szpatnego); „Skizzen über die Verwaltungsorganisation an Grossgrundbesitzcomplexen in Böhmen“ (1873).

polu, był jednym z trzech prawoznawców, sprowadzonych przez Kazimierza W. r. 1337 —1343 z Awinionu do przewodniczenia w założyć się mającej szkole prawa we wsi Bawół pod Krakowem. Jan Łask i (oh.) z rozkazu króla Ale. ksandra przyłączył „Summę“ do „Statutu“. Z pośród innych wymienić należy: G a r s i a s’ a (Hiszpan), w r. 1518 czytał w kollegium kano-nistów o pokrewieństwie i powinowactwie według duchownych i cywilnych ustaw (wydane u Floryana Unglera w r. 1522 p. t.: Lecturae super arborem consanguineit&tis); Filip Gun-delius, rodem bawarczyk, wykładał w Krakowie i ogłosił „Juris utriusque lectiones“ (1533 u Wietora); Stanisław Lwowczyk (Processus iuris utriusque, 1524 i nn.), Jan z Turobina (Enchyridion Juris Caesarei et Pontificii, 15 37 i nn.), Jakôbz T uchowa i inni. — Por. Po 1 s k a, P r a w a Nauka. Literatura. Prócz podanej pod wyrazem „Glossatorowie“: Savi-gny „Geschichte des römischen Rechts IV“. Tardif „Histoire des sources du droit français. Origines romaines“ (1890); Nan i „Di un libro de Gribaldi Mofa“ (1883); Chi apel li „Ci-no de Pistoia“ (1881); Barnabei, „Bartolo di Sassoferrato“ (1881); Chi apeli i, „Lapolemica contro i legisti d. sec. XIV, XV, XVI“; Brugi „L’opera di Baldo“ (1900); T am a ssi a „Baldo“ (1900);— Ossoliński „Wiadomości history-czno-krytyczne“ II („Prawo rzymskie w Polsce“); Maciejowski „Piśmiennictwo polskie“ II.s- p-Komers Antoni Emanuel, znany agronom (* w Humpolcu 1814 —f w Igławie 1893). Skończywszy gimnazyum w mieście rodzinnem, zajął się agronomią i w charakterze tym pełnił służbę w dobrach lir. Franciszka Thuna, który własnym kosztem wysłał go do akademii w Hohenheim w Wirtembergii. Będąc w r. 1840 zarządzającym dobrami peruckiemi, K. rozwinął niezwykłą działalność organizatorską, która ujawniła się w kwitnącym stanie włości. Mianowany w r. 1844 radcą gospodarczym i głównym dyrektorem wszystkich majątków lir. Thuna, z rezydencyą w Podmoklach pod Dieczynem, stawiał nowe budynki, poprawiał drogi, zakładał ogrody, szkoły ludowe, a między niemi i jedną rolniczą. Z przeniesieniem głównego zarządu dóbr do Pragi K. osiadł w stolicy (1849). Tam, oprócz wielu organiza-cyj dominiów czeskich, przeprowadził także polepszenie gospodarstwa we włościach ks. Romana Sanguszki na Wołyniu. Pierwotne prace jego w dziedzinie agronomii ogłoszone- były w sześciu zeszytach wydawn. „Verhandlungen des böhmischen

W roku 1861 wydał po

J. F. G.

niemiecku rocznik „Jahrbuch f. österr. Landwirte“ i kalendarz gospodarski; w latach 1865 — 1868 redagował rocznik czeski „Pokrok v rolnictvi“. Uczestniczył we wszystkich stowarzyszeniach społecznych, przyczynił się do założenia szkoły rolniczej w Liebwerdzie, której był dyrektorem.—„Naucny Slovn.“

Komety (z grec, i łac. coma — warkocz, stellae crinitae, gwiazdy ogoniaste), ciała niebieskie, wyróżniające się pewnemi cechami wspólnemi, a zwłaszcza charakterystyczną postacią, słabą gęstością, oraz drogą wydłużoną, jaką przebiegają. Komety drobne, widzialne jedynie w teleskopach, przedstawiają się jako obłoczki, w których, niezawsze zresztą, daje się wyróżnić jądro, świecące jak gwiazda 11-ej lub 12-ej wielkości, otoczone mgławicą czyli tak zwanera warkoczem (coma); niekiedy teleskopowa taka K. posiada kilka jąder. Podobnież niepozorną postać posiadają wszystkie K., gdy w znacznem jeszcze od nas oddaleniu dają się dostrzedz za pośrednictwem teleskopu. Niekiedy tylko, i to wtedy, gdy K. wkracza już do dziedziny słonecznej i znajduje się w obszarze planet, roztacza okazałą smugę świetlną. Typową postać wielkiej komety daje K. D o natiego z roku 1858 (fig. 1^9), jedna z najwspanialszych, jakie się w czasach nowszych ukazały. Rozwijała się ona stopniowo, z niepozornych bardzo początków. Jako drobną mgławicę dostrzegł ją Donati we Florencyi 2 czerwca 1858 i postać tę zachowywała dosyć długo; w połowie dopiero sierpnia rozwijać się zaczął jej ogon, a w końcu miesiąca, gdy gwiazda oku nieuzbrojonemu widoczną się stawała, miał zaledwie 72° długości, czyli nie przechodził średnicy księżyca. Od tej wszakże Schafzüchter -Vereines f. d. chwili powiększał się szybko, a w pierwszej

J. 1840 — 1841“; z późniejszych pism jego go- połowie października, wkrótce po przejściu ko-dne są utvagi: „Ueber die Einführung der mety przez jej punkt przysłoneczny, rozwinął Ackerbauschulen in Böhmen“ (1851) przełożo- blask swój najwyższy. Najokazalej przedstawiany na język czeski przez K. Lambla; „Nävrli ła się kometa d. 5 października, gdy głowa jej o zarizeni hospodarského oddëleni pri niżsi przypadała w pobliżu Arktura, gwiazdy 1-ej realne śkole o trech tridach“ (1861); „Wie wielkości z konstelacyi Wolarza. Ogon opisy-kann die landw. Praxis nach Wissenschaft und wał wtedy na niebie długość 50°, a przybie-

cznem

rając postać waclilarzowatą, obejmował na skrajnym swym końcu szerokość' 10", towarzyszyły mu nadto dwie jeszcze smugi, słabsze i wąskie, prostolinijne prawie. W dalszej swej drodze posunęła się K. ku południu i w koń-

W bezpośredniem zresztą zetknięciu z jądrem warkocz ten słabo się od niego wyróżnia i dopiero w miarę, jak się coraz dalej rozprzestrzenia, na blasku swym traci. Ogon jest wido-przedłużeuiem warkocza i stanowi jak-

-■<

<>■

Fig. 149 Kometa Donatiego, widziana!okiem nieuzbrojonem d. 5 października 1S58 r.

cu października ukryła się przed okiem miesz- by prąd światła matowego, który słabnie w mia-kańców północy, na półkuli południowej mo- rę jak się od komety oddala, i niknie wreszcie żna ją było wszakże śledzić aż do marca roku dla oka. Szczególną jest jego właściwością, że 1859. Podobnie jak ta pamiętnaK. Donatiego, tak j zawsze jest od słońca odwrócony, czyli, inne-

.... :__________ xt- I

Fig. 150. Głowa komety Donatiego.

który przytem jest często skrzywiony i wypu.

zwaną warkoczem.

też każda inna, gołem okiem widziana, składa się ■ mi słowy, przypada na przedłużeniu promienia z głowy i ogona. Głowa wydaje się jak- ¹ wodzącego, tj. linii łączącej słońce z każdo-by gwiazdą zamgloną, silniej lub słabiej bły- chwilowem położeniem komety; wraz biegiem czczącą, w której wyróżnić można jądro i o- jej przeto zmienia się wciąż kierunek ogona, taczającą ją powłokę,

kłością zwrócony w stronę, w którą się korne- ' ta posuwa. Bywa zresztą rozmaitej bardzo długości, tern w ogólności jaśniejszy i rozleglej-szy, im jaśniejsza jest głowa komety. Niekiedy ogony ciągnęły się na długości przechodzącej połowę sklepienia niebieskiego, obejmując 100° i więcej, jak kometa z r. 1848. Wielkość ta jest w-zakże pozorną tylko, zależną od odległości, w jakiej przypada; rzeczywiste jego wymiary możemy ocenić, gdy znamy odległość, w jakiej kometa się mieści; ogon K-y Donatie-go miał długości 70 milionów kilometrów, wyrównywał zatem połowie odległości ziemi od słońca. — Gdy ogon K-y rozwijać się zaczyna, ukazuje się po stronie przeciwnej względem słońca, przyczem jednak występują i odgałęzienia boczne; warkocz komety Donatiego miał postać wachlarza, złożonego z łuków kołowych, które się od jądra kolejno usuwały i na zewnątrz oddalały (fig. 150). Ogon właściwy jest od wachlarza tego odwrócony; widzimy nadto, że część jego środkowa ciemniejsza jest aniżeli brzegi, co często u jasnych komet ma miejsce. —Objawy te, w głowach komet zachodzące, okazują różnice tak dobitno, że zapewne nigdy nie było dwóch komet zupełnie do siebie podobnych; tak np. K., która jaśniała.przez krótki czas w lipcu r.

wstające w atmosferze ziemskiej; Arystoteles tłómaczył je jako suche i zapalone wyziewy ziemi, Heraklides jako wysokie i rozjaśnione chmury, Seneka wszakże widział w nich nie ogień znikomy, ale wieczne dzieła natury, posiadają bowiem bieg oznaczony i wpływom wiatru nie ulegają. Dokładne obserwacye komet, polegające na oznaczaniu ich położenia na niebie, rozpoczął] dopiero Regio-montanus 1472 r., pierwszą kometę teleskopową odkrył Sarabat r. 1729. Aż do roku 1700 liczba komet widzianych w ciągu stulecia wynosiła około 20 — 85, w wieku XVIII liczba ta wzrosła do 96, a w wieku XIX do 800, przyrost ten wszakże nie wypłynął z istotnego powiększenia się liczby komet, ale jest jedynie skutkiem wzmożonej baczności.—Podobnie jak wszystkie ciała niebieskie K. biorą udział w ruchu dziennym sklepienia niebieskiego, wschodzą i zachodzą, posiadają jednak i ruch własny, przesuwają się bowiem na niebie między gwiazdami, a ruch ten jest niekiedy tak szybki, że widziano K-y opisujące w ciągu doby łąki o 40" przeszło. Przebiegają nadto niebo we wszelkich kierunkach i zakreślają swe drogi śród gwiazdozbiorów najbardziej oddalonych od pasa zwierzyńcowego, który jest siedliskiem planet. Odkąd Kepler poznał, że planety krążą po elipsach, a Newton wykazał, że ruch taki jest następstwem przyciągania słońca, nasuwał się domysł, że i K-y temuż samemu ulegają prawu. Heweliusz i uczeń jego Dörfel przypuścili pierwsi, że K-y biegną po parabolach, a Newton istotnie wykazał, że drogą wielkiej komety r. 1680 była parabola, lub też przynajmniej elipsa bardzo wydłużona. Rozstrzygnięcie kwestyi, czy droga danej komety jest elipsą czy też parabolą, nastręcza zawsze istotne trudności, kometę bowiem widzimy jedynie wtedy, gdy dostatecznie jest do słońca zbliżona, a gdy się od niego usuwa, oddala się zarazem od nas i przed wzrokiem naszym kryje. Śledzić ją przeto możemy w drobnej tylko części jej drogi, astronom więc z obserwacyi oznaczyć może taki tylko luk niewielki, a resztę jej drogi rachunkiem uzupełnić musi, to zaś łatwo pozostawia wątpliwość, czy ten. luk zaobserwowany jest częścią bardzo wydłużonej elipsy, czy też paraboli. Różnica ta wszakże doniosłego jest znaczenia, elipsa bowiem jest linią krzywą zamkniętą, gdy odnogi paraboli wybiegają do nieskończoności; *ko-meta tedy po elipsie krążąca wracać musi do nas w stałych podstępach . czasu, kometa natomiast, która istotnie po paraboli biegnie, już do nas nie zawita, ale obiegłszy łuk swój w pobliżu słońca, oddali jsię w .bezmierną przestrzeń wszechświata. Toż samo zachodzi, gdy droga K-y jest hyberbolą, której odgałęzienia

1861, posiadała ogon tak szeroki, że wydawał się on, jakby z kilku części złożony, a głowa u-tworzona była z powłok świetlnych, rozłożonych inaczej aniżeli w głowie komety Donatiego; ulegała zaś zmianom tak szybkim, że po trzech dniach wydawała się już utworęm zgoła odrębnym. Oddalona była od ziemi zaledwie na 15 milionów kilometrów, a dla tak blizkiego jej sąsiedztwa ogon zajmował na niebie rozległość większą, niż ogon K-y Donatiego, chociaż w i-stocie był od niego znacznie krótszy; przy najsilniejszym swym rozwoju sięgał na 80 milionów km. Wachlarzowato rozpostarty ten ogon przypomina kometę z r. 1744, słynną tem, że w przysłonecznem swem przejściu rozwinęła aż sześć jednakowo długich ogonów, była zaś tak jasna, że widziano ją okiem nieuzbrojonem i za dnia.—Przykłady te świadczą, jak znaczne różnice zachodzą w postaci komet; objawy jednak występujące w ich głowach zdradzają, że z jądra wyrywają się, bądźto ustawicznie, bądź w pewnych odstępach czasu, prądy substancy.i śmiecącej, która przechodzi w ogon komety i coraz dalej z nim się posuwa. Wszystkie te objawy występują tem silniej, im kometa bardziej się do słońca zbliża, niewątpliwie tedy rozwijają się pod wpływem słońca, a najwyższe natężenie osięgają dopiero, gdy K-a przekracza punkt przysłoneczny swej drogi, a zatem już się od słońca oddala. Szczegół ten, na pozór osobliwy, jest następstwem ciągłego sumowania się działań, podobnie jak chwila najwyższego skwaru dziennego przypada nie w sa- są jeszcze bardziej rozbieżne. Ruch paraboii-mo południe, ale we dwie dopiero godziny póź- czny jest tylko! przejściowym między biegiem e-niej.—Starożytni uważali K-y za utwory po- liptycznym a hyperbolicznym, zależy zaś od

prędkości, z jaką się ciało niebieskie posuwa. Słońce wywiera na kometę działanie przyciągające, a droga, którą kometa dokoła słońca o-pisuje, wypływa jedynie z prędkości, jaką posiada w pewnej odległości; jeżeli v oznacza prędkość komety w odległości r, to oś wielka drogi oznaczona jest związkiem:

_ 2

a r

a droga jest elipsą, parabolą lub hyperbolą, stosowanie do tego, czy a jest wielkością dodatnią, zerem, czy też wielkością ujemną. Nader nieznaczna tylko liczba komet okazała drogę wyraźnie hyperboliczną; najczęściej prędkość v jest tak blizka szybkości parabolicznej, że z dostrzeżeń trudno w wielu razach rozstrzygnąć, czy kometa bieży po paraboli, czy też po elipsie nader wydłużonej. Pewna wszakże liczba komet posuwa się niewątpliwie po drogach eliptycznych, są to więc komety p e r y o d y c z 11 e, wracające do słońca w oznaczonych odstępach czasu. W każdym razie zaliczają astronomowie kometę do rzędu stanowczo peryodycznych dopiero wtedy, gdy zapowiedziany jej powrót istotnie nastąpił i obliczenia astronomów potwierdził; w tych też razach wielokrotne obserwacye komety dozwalają usuwać braki pierwszych dostrzeżeń i poprawiać błędy rachunków, a droga jej z pełną dokładnością oznaczyć się daje. Takich stanowczo peryodycznych komet pod koniec wieku XIX znano 17, a spis ich podaje tabela następująca:

kilometrów, można więc stąd oznaczyć, bezpośrednio w jednostkach zwykłych najmniejszą i największą odległość każdej z tÿch komet od słońca. Do tego spisu przybyły jeszcze dwie komety, których powrót obserwowano w pierwszych latach stulecia bieżącego, a mianowicie:

czasem obiegu 6.9 lat 7.1 „

kometa Wolfa z

JMs

ko

lejny

Nazwa

komety

Czas 0-biegu dokoła słoń. lat

Odle

głość

przysło-

neczna

Odle

głość

odsłone-

czna

»iOiO'^MIClHOCDOO^OJO'^CöM

Enckego

Templa II

Brorsena

Templa III

Winneckego

De Vico

Templa I

Finlaya

D’Arresta

Bieli

Wolfa

Brooksa

Faye’a

Tuttle’a

Ponsa

Olbersa

Halleya

3,3

5,2

5,5

5,5

5,8

5,9

6,5

6,6

6,7

6,7

6,8

7,1

7,6

13,8

71,6

. 72,6

76,1

0,341

1,351

0,588

1,089

0,924

1,392

2,073

0,989

1,321

0-,879

1,593

1,959

1,738

1,027

0,775

1,199

0,687

4,095

4,666

5,610

5,177

5,555

5,111

4,897

6,064

5,769

6,223

5,601

5,427

5,970

10,475

33,698

33,623

35,224

Odległości komet od słońca wyrażone są tu w promieniu drogi ziemsTriej, przyjętym za jednostkę. Ponieważ promień ten, czyli odległość średnia ziemi od słońca wynosi 148¹/₂ milona

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Zesz. 293b, Tom XXXVII

„ Giacobiniego „

Liczba komet peryodycznych, których zjawienie się raz tylko jeden obserwowano, wynosi około 70. Są między niemi K-y, których powrotu dopiero po całych setkach i tysiącach lat oczekiwać możemy. Do tych ostatnich należy i K-a Donatiego, której czas obiegu wynosi około 2 000 lat, z niepewnością zaledwie 50 lat; według rachunku zatem tego kometa zjawiła się około r. 100 przed Chr., a wróci znów po r. 3800. Są wszakże K-y, dla których okres obiegu okazał się znaczuie dłuższym jeszcze. Tak K-a Gallego z r. 1840, której drogę obliczył Kowalczyk, kończy swój obieg w ciągu 3789 lat, a inne wrócić mają dopiero po upływie 8 000 lub 10 000 lat; bardzo więc dopiero odległa przyszłość ocenić zdoła dokładność tych obliczeń. Tak wydłużona droga K-y sprowadza oczywiście uderzające różnice w oddaleniu jej od słońca. K-a Donatiego w przejściu przez punkt przysłoneczuy przysuwa się do słońca dwa razy prawie bliżej, aniżeli ziemia, w punkcie zaś odsłonecznym usuwa się od niego na odległość przechodzącą 304 razy oddalenie ziemi od słońca; na zasadzie zatem drugiego prawa Keplera przebiega w sąsiedztwie słońca setki kilometrów na sekundę, w odsło-necznej okolicy swej drogi natomiast posuwa się z prędkością kilku zaledwie metrów na sekundę. Znaczna liczba komet zbliża się do słońca daleko silniej, aniżeli K-a Donatiego; pod tym względem pamiętna jest zwłaszcza K-a z roku 1680, która posłużyła Newtonowi do wykazania, że K-y pozostają w zależności od słońca; w punkcie przysłoneczym swej drogi oddalona była od powierzchni słońca zaledwie na 240 000 km., natomiast zaś w punkcie odsłonecznym u-suwa się od słońca na 400 000 milionów kim.— Kometa r. 1843 tak samo prawie zbliżyła się do słońca; przemknęła w odległości zaledwie 300 000 km. od jego powierzchni, oddalona zatem od niej była o połowę niespełna promienia bryły słonecznej. Przy niepozornej głowie rozwinęła ogon uderzającej wielkości, ciągnął się on bowiem na przestrzeni 250 milionów kim., dwa razy prawie znaczniejszej niż odległość ziemi od słońca. W lutym roku 1880 zjawiła się na półkuli południowej kometa również w bezpo-średniem ze słońcem sąsiedztwie, której droga okazała znaczne podobieństwo do powyższej komety r. 1843, nasunął się więc domysł, że obie te K-y należą do jednej grupy komet, które w punkcie przysłouecznym swej drogi silnie się do słońca zbliżają; do systemu tego należy zapewne i większa jeszcze ich liczba, gdyż K-a

1882 II okazała jednakie prawie z poprzednie-mi elementy swej drogi. — Na drogi komet wpływ znaczny wywiera przyciąganie planet, obok którycli przebiegają, a szczególniej silue działanie wywiera Jowisz. Uderzający przykład osobliwych przeobrażeń, jakim pod wpływem tej planety droga komet ulegrć może, przedstawia kometa Laxelia z r. 1770. Badania wykazały, że w r. 1767 kometa ta zbliżyła się znacznie do Jowisza i skutkiem wpływu jego zaczęła krążyć po elipsie niezbyt wydłużonej, tak, że na okrążenie jej łożyła hl/₂ lat tylko, W r. 1779 jednak tak blisko znów do Jowisza przystąpiła, że droga jej na nowo zupełnego przeobrażenia doznała i stała się tym razem silnie wydłużoną. Ze swej strony nie wywarła żadnego wpływu na drogi księżyców jowiszowych, chociaż przesunęła się między niemi, skąd Laplace wniósł, że masa jej przeszło 5 000 razy mniejsza być musiała, aniżeli masa ziemi. Prawdopodobnie też droga tej komety uległa według Chandlera dalszemu jeszcze przeinaczeniu, a sama K jest identyczna z K-ąl889 V, odkrytą przez Brooksa (ob. Brook sa kometa), chociaż znów Lane Poor starał się wykazać, że identyczność ta nie jest dostatecznie uzasadniona. — W przestrzeni świata są K-y niewątpliwie obficie rozrzucone, „ut pisces in oceano“— według wyrażenia Keplera. Nam jednak ujawnia się niewielka tylko ich liczba; możemy je widzieć tylko w przysłoneeznej części ich drogi, jeżeli wtedy krążą w obrębie drogi ziemskiej, lub w niewielkiej tylko od niej odległości, a przy tern sprzyjają i inne jeszcze warunki. Zapewne też przebiegają wpobliżu nas komety zbyt drobne, które przechodzą nie-dostrzeżone. Świadczy o tem kometa bardzo słaba, 1892 V, którą odkrył Barnard na zdjętej właśnie fotografii pewnej okolicy drogi mlecznej w sąsiedztwie gwiazdy Atair. Jest to kometa tak drobna, że bez tej pomocy nie zastałaby zapewne dostrzeżoną, dała jednak powód do ważnych wniosków. Gdy bowiem poznano eliptyczną postać jej drogi, Schulhof wykazał, że poprzednio tworzyć musiała wspólną bryłę z kometą peryodyczną Wolfa/obiegającą słońce w ciągu 6,8 lat. Dowód ten opiera się na zasadzie wykrytej przez Tisseranda, według której wartość pewnej kombinacyi elementów drogi komety pozostaje niezmienna, jakkolwiek znacznym zmianom uległaby ta droga pod wpływem wielkiej planety. W ten sposób, gdy dla jakiegokolwiek powodu następuje rozdział komety, oddzielne jej części krążą po drogach prawie jednakich i między sobą coraz się bardziej oddalają. Powstają stąd systemy korne tar ne, rozpoznanie jednak komet wchodzących w skład wspólnego takiego systemu nastręcza znaczne trudności i wątpliwości. -Rozważanie dróg komet wiąże się jeszcze z dal-szem pytaniem o ich p o c h o d z e n i u: czy należą od początku do układu słonecznego i są stały

mi jego mieszkańcami, czyli też przybyły z dalekich przestworów wszechświata i jedynie przez przyciąganie planet do układu słonecznego wtrącone zostały? Pytanie to trudno rozstrzygnąć; być może, że pod tym względem nie wszystkie do jednej kategoryi należą. Że przynajmniej komety peryodyczne o krótkim czasie obiegu mogły mieć początek wspólny z planetami, przemawiają za tem dwie okoliczności: że biegną w kierunku prostym, tj. w kierunku takim samym, jak planety, oraz że drogi ich niewiele są względem dróg planet pochylone; nadto, w ostatnich czasach zwrócono uwagę, że i pod względem mimośrodu niema stanowczej różnicy między elipsami opisywanemi przez te komety i przez drobne planety.—B u d o w a fizyczna komet. Szczególniej uderzającą właściwością komet jest nikła ich masa. Przy najznaczniejszem nawet zbliżeniu się do planet nie zakłócają bynajmniej ich biegu, ani biegu ich księżyców. Skoro zaś przytem obejmują obszary olbrzymie, muszą to przeto być utwory niesłychanie słabej gęstości, składają się zapewne z części rozproszonych, rozdzielonych znaczne-mi stosunkowo odstępami. Zapewne i jądra K-et wielkich, pomimo pozornej swej jednolitości, są to tylko obłoki z oddzielnych i rozproszonych części złożone; taka też zresztą tylko budowa tłóinaczyć może zupełną ich przejrzystość, nie osłabiają bowiem zgoła blasku gwiazd, które po za niemi przypadają, nie załamują nawet promieni, które przez mglistą ich masę przechodzą. Po raz pierwszy dopiero słabe ślady pochłaniania światła przez K-ę dostrzegł Wolf na fotografii K-y 1903 IV, poza którą znajdowała się gwiazda; spostrzeżenie to jednak nasunęło pewne wątpliwości, dotąd nierozjaśnione. Domysły powyższe o budowie K-t potwierdza i badanie wysyłanego przez nie światła; rozszczepione bowiem przez pryzmat wydaje słabe widmo ciągłe, które jest niewątpliwie światłem słonecznem, odbitem od cząstek stałych, składających K-ę; na tle wszakże tego widma występuje inne jeszcze widmo, świadczące, że K-y i własnem jaśnieją też światłem. Właśnie to widmo K-t składa się z trzech smug jasnych: żółtej, zielonej i niebieskiej; podobne widmo wydają węglowodory, zwłaszcza, jeżeli świecą pod wpływem przebiegających je iskier elektrycznych. Widmo zatem K-t świadczy o obecności w nich węglowodorów; gazy te zapewne uwięzione są w cząstkach meteorycz-nycli i z nich wywiązują się dopiero, gdy K-a przy zbliżaniu się do słońca coraz się silniej rozgrzewa, rozbudzone zaś przytem prawdo-I podobnie działania elektryczne świecenie jej wzniecają. Niektóre jednak K-y dały widma odstępujące dosyć znacznie od tego typu zasadniczego. Szczególne zwłaszcza objawy przedstawiła K. Wellsa (1881 I); widmo jej z początku było normalne, gdy wszakże dobiegała swego punktu przysłonecznego,

przyczem się bardzo do słońca zbliżyła, przybrała wyraźne zabarwienie żółte, a w widmie wystąpiła linia sodowa. Współcześnie ustąpiły z widma linie węglowodorne, jakby skutkiem silnego zbliżenia się K-y do słońca skład jej chemiczny uległ przeinaczeniu. Tłómaczy się to tern jednak, że skutkiem silniejszego ogrzania K-y nastąpiło wywiązywanie się pary sodowej, która, jako lepszy przewodnik, przejęła wyłącznie sprawę, przeprowadzania elektryczności, gdy poprzednio, dopóki jej nie było, zadanie to spełniały węglowodory. Niektóre widma ko-metarne zdradziły obecność żelaza, węgla i cya-nu. W składzie różnych K-t zachodzi może tedy rozmaitość większa, aniżeli ją dotąd znamy. Badania te świadczą zarazem, że pod wpływem ciepła słonecznego wywiązują się w K-ach substancye gazowe, a ztąd zapewne pochodzą osobliwe objawy w głowach ich dostrzegane. Para wyrywająca się z jądra tworzy owe powłoki, które się z jądra rozchodzą, zanikają w skrajnych warstwach warkocza i dają materyał do rozwoju ogona. Ogon nie jest stateczną częścią K-y; gdy ulegamy złudzeniu, że przy biegu K-y ogon położenie swe zmienia, rozwija się raczej wciąż utwór nowy, zmienia się substancya jego. Dzieje się tu tak, jakby po stronie ku słońcu zwróconej substancya tworząca głowę K-y pozostawała wgwałtownem wrzeniu, przyczemby jeszcze para, wypływając najpierw ku słońcu, zawracała rychło w stronę przeciwną, tworząc ogon od słońca odwrócony. Dla wyjaśnienia tych objawów, począwszy od Keplera i Newtona, obmyślono mnóstwo hypotez, które wszakże w nowszych dopiero czasach oprzeć się mogły na pewniejszej podstawie. Tyndall powstawanie ogona tłómaczył działaniem aktynicznem promieni słonecznych (ob. Akt y niez ne promienie); hypoteza ta jednak nie utrzymała się, a astronomowie zwrócili się do dawniejszych poglądów Olbersa i Bessla, którzy objawy w K-ach zachodzące tłómaczyli jako następstwo pewnych działań odpychających, jakie słońce na substancyę K-y wywiera; ponieważ zaś objawy odpychania dostrzegamy w ciałach naelektryzowanych, analogia ta upoważnia do wniosku, że rozwój ogonów K-t jest następstwem działań elektrycznych, zachodzących między słońcem a K-ą. Zöllner zwłaszcza rozwinął pełną teoryę elektryczną K-t, w której starał się zdać sprawę ze wszystkich szczegółów, jakie K-y przedstawiają. Działanie odpychające słońca poddał Bessel rachunkowi, by oznaczyć wielkość tej siły (albo raczej stosunek jej • do przyciągania słonecznego), jaka jest potrzebna do wywołania postaci ogonów, czyli ich skrzywienia. Teoryę Bessla zastosował Bredichin do znacznej liczby K-t, a według niego wszystkie ogony K-t dają się ująć w trzy typy, stosownie do natężenia siły odpychającej, którą przyjmować możemy jako odpychanie ele- przy takiem wypływie substancyi z bryły ko-

ktryczne. W K-acli typu I odpychająca ta siła przechodzi 11 razy przyciąganie przez słońce wywierane, w K-ach typu II 1,8 raza, w K-ach zaś typu III stanowi tylko 0.2 przyciągania słonecznego. Od natężenia siły odpychającej zależy postać ogona, im bowiem działa ona energiczniej, tern silniej przemaga nad ruchem, jakiemu ulegają cząstki w kierunku biegu K-y, tern bardziej przeto postać ogona, prostolinijną się staje. K-;y więc typu I, do których należą znane nam już K-y 1843 i 1861, jako też K-a Halleya i słynna K-a 1811 r., upamiętniona przez Mickiewicza „K. wojny i u-rodzaju“. Świeciła ona długo na niebie dla korzystnego względem półkuli północnej położenia przy przejściu przez punkt przysłoneczny, które dokonało się d. 12 września 1811 r.; najwyższy blask swój osiągnęła w początku października; ogon obejmował wtedy długość prawie 90 mil. km., chociaż pozorna jego długość, z powodu dosyć znacznej odległości komety od ziemi, nie przechodziła 25°. Jądro miało pozór jasnego krążka, otoczonego ciemnym pieścieniem, który dalej objęty był jasnym łukiem warkocza, przedłużającym się w dwie wyraźne smugi, ograniczające ogon dosyć prostolinijny. Obliczenia Argelandra wykazały, że droga tej komety jest elipsą, obieganą w ciągu 3 065 lat. Ogony komet typu II, jak K-y Donatiego, są skrzywione, wypukłością w stronę biegu komety zwrócone; ogony typu III są krótkie i występują zwykle jedynie w związku z ogonami dwóch typów poprzednich, często bowiem K-a rozwijać może ogony różnych typów. Rozmaita postać ogonów zależy według Bredichina od ich składu chemicznego; ponieważ zaś gazy lżejsze łatwiej odpychaniu ulegać mogą, prowadzi to do pewnych wniosków o naturze gazów tworzących ogony komet. Stosunek liczb 11:1,3 odpowiada stosunkowi ciężarów właściwych węglowodoru CH₄ i wodoru: wnosi więc Bredichin, że ogony typu I utworzone są głównie z wodoru, typu zaś II z węglowodorów, gdy siła odpychająca typu III odpowiada parze żelaza. Kilkakrotnie też obserwowano krótkie ogony anomalne, zwrócone wprost ku słońcu; dla wytłómaczenia ich tedy przyjmuje Bredichin, że składają się z cząstek stałych, przez [wypływające gazy unoszonych, które [dla znacznej swej gęstości opierają się odpychaniu elektrycznemu. Teo-ryi tej zarzucić można, że odpychanie elektryczne nie zależy bezpośrednio od ważkiej masy ciał, ale od innych okoliczności; dlatego też przyjął Marcuse, że mamy tu do czynienia, nie z elektrycznemi, ale z magnetycznemi siłami: ogony zatem normalne utworzone są z ciał paramagnetycznych, anomalne z diamagnetycznych. W ogólności jednak hypotezie ogonów mate-ryalnych, które stają się widocznemi skutkiem wyładowań elektrycznych, zarzucić można to, że

metarnej masa jej rychło wyczerpać się musi, ztąd więc, i dla innych jeszcze powodów, teo-rya Bredichina nie została powszechnie przyjęta. Według Herza ogony komet pojmować można jako objawy optyczne, towarzyszące wyładowaniom elektrycznym, podobnie jak blask występujący w rurach Geisslera, gazami roz-rzedzonemi wypełnionych; przy takim procesie zachodziłaby wprawdzie również utrata substan-cyi, ale w mierze zgoła nieznacznej. Inne hy-potezy, obmyślone w ostatnich czasach dla wyjaśnienia ogonów komet, dostatecznego uzasadnienia nie przedstawiają. —Jakkolwiek jednak kwestya powstawania ogonów komet zupełnie rozwiązana nie została, sama natura komet zyskała znaczne rozjaśnienie, odkąd Schiaparelli wykazał ścisłą ich łączność z rojami meteory-cznemi (ob. Gwiazdy spadające), a zagłada komety Bieli (ob. Bieli kometa)dałapo-twierdzenie domysłowi, że części przez kometę odrzucone tworzą gwiazdy spadające. Zachodzi tu jednak ta trudność, że ogony komet, które przecież z jej materyi powstają, rozpościerają się w kierunku promienia wodzącego, gdy meteory z rozpadu komety pochodzące biegną dalej w kierunku drogi komety. Astronom a-merykański H. A. Newton, który meteory uważa, nie za szczątki światów zaginionych, ale raczej za materyał do utworzenia światów przyszłych, widzi w gwiazdach spadających te części komety, które nie są wyrzucane do ogonów, ale posuwają się dalej za kometą w jej drodze. Zapewne jednak nie wszystkie gwiazdy spadające z rozpadu komet powstały, rozpraszanie bowiem komet zarówno jest możliwe, tek. jak i skupianie się większych i mniejszych meteorów, w przestrzeni świata rozrzuconych.

(ob. Bieli, Brooks a, Brorsena, Encke-g o, Halleya, Olbersa, Ponsa, Templa kometa i t. d.). Por. N. Hjerz ,,Kometen und Meteore“ (,»Handwörterbuch der Astronomie“, t. II. str. 49 — 228); S. Kramsztyk „Komety i gwiazdy spadające“ (Warsz. 1899).    s K-

Kometoidy, nazwa, proponowana przez Kirk-wooda na oznaczenie meteorów (ob. Komety).

Komfort. Zarówno my jak i inne ludy Europy zapożyczyliśmy ten termin z języka angielskiego. To comfort ma tam znaczenie: pocieszać, rzeźwić, rozweselać; odpowiedni rzeczownik oznaczał pierwotnie: „osłoda“, „pociecha“, a później zaś „wczasy“, „przyjemności wszelkie życia“, wreszcie został zastosowany do wygodnego urządzenia mieszkania i wogóle warunków życia codziennego. Właśnie K. w życiu codziennem wyróżnia cywilizacyę angielską, a w dalszym ciągu anglo-amerykańską. Nawet w wyborze mieszkania Anglik kieruje się innemi względami, niż Francuz np. lub Polak: troszczy się o dół ustępowy, o położenie klozetów, drenowanie domu, wentylacyę mieszkania, tak samo jak zważa na stan, w jakim u-trzymywaną jest ulica, oraz na sąsiedztwo, w którem się znajdzie. Chodzi tam o dostarczenie sobie możliwie wielkiej liczby wygód. Inne ludy cywilizacyi europejskiej wkroczyły na tę drogę o wiele później i nie pozostawało im nic innego jeno skorzystać z terminu angielskiego dla oznaczenia rozszerzającego się poziomu wygód codziennych. Naturalnie obfitość tych wygód jest wciąż zmienną. Pod tym względem ob. Standard of life, Zby-

Red.

Komgha, okrąg w Ziemi Kapskiej, nad o-ceanem Indyjskim, na płd. od rz. Key; 1414 kim. kw.; około 8 000 mieszk. (przeważnie szczep Bantu). Główne miasto tejże nazwy, zaledwie

lir.

Komgom, sztuka grubego płótna, używana jako moneta w Migindanao, różnej warto-

w. w. w.

Komiega, a także Komięga i Komaga, nazwa statku, spotykająca się między innemi u M. Bielskiego. K. była statkiem czworograniasto zbudowanym, brała około 30 łasztów zboża i potrzebowała 8—12 ludzi do obsługi. „Vol. Le-gum“ (III 564) nazywa K-ą okseft lub kufę wina: „od K-i albo pipy win, składnego zł. 8“. Wyraz K. przypomina niemieckie Komme-cken—naczynie. Ale zdaje się i niemiecki termin został od nas zaczerpnięty, my zaś za pośrednictwem plemion ruskich zapożyczyliśmy K-ę od Tatarów, gdzie kem i, gemi=łódka.

k o m e j=czół-płynące po c z „Słownik wyr.

Według tego K-y ukazują się jako twory przechodnie, powstające z meteorów w układzie słonecznym lub w przestrzeni świata i znów 600 mieszk. się w meteory rozpadające. Potwierdza to częsta zmiana blasku komet przy różnych ich powrotach, pochodząca może z częściowego ich ści. rozsypywania się i ponownego znów gromadzenia; przemawia za tern też, że w niektórych rojach meteorycznych, jak zwłaszcza w roju leonidów, dostrzegł Kirkwood kilka ośrodków zagęszczenia. Dla wykazania też tak ścisłej łączności meteorów z kometami chciał Kirkwood pierwsze nazwać korne toi darni, termin ten jednak nie zdołał się przyjąć. — Dawno już wprawdzie K. utraciły charakter rózgi na niebie i nie są zwiastunami nieszczęść, odkąd jednak poznano, że drogi ich krzyżować się mogą z drogą ziemi, przerażała nieraz myśl,

Red.

Komierowska Kazimiera, z Łuszczew-

że K-a potrącić może w biegu swym o planetę W jęz. rosyjs. komjaga, naszą i spowodować jej zagładę. W każdym razie no, komka=drzewo z n: prawdopodobieństwo spotkania głowyK-y z ziemią wodzie. Ob. J. Karło jest niewypowiedzianie drobne, a przez ogony ko- obcych.“ met przechodziła już niewątpliwie ziemia niejednokrotnie.—Inne objawy komet podane są skich (pseudonim Jolanta), starsza siostra pod szczegółowemi opisami komet oddzielnych Deotymy (ob.), poetka (* 1828 — f 1863).

Hf.

H. G.

Red.

1/

Wydała zbiór swoich utworów pod tyt. „Poe-zye Jolanty“ (Poznań 1862).

Komierowski Jan I* 1850—f 1897), współczesny poeta polski, piszący pod pseudonimem Wacława Po'miana. Jan Wacław K. był synem Antoniego i Kazimiery z Łuszczewskich, urodził się w Warszawie i tu pobierał nauki szkolne. Talent literacki odziedziczył po matce, która pisywała pod pseudonimem Jolanty (ob. Komierowska Kazimiera), a była rodzoną siostrą Deotymy. Około r. 1868 wyjechał na studya uniwersyteckie do Berlina, stąd zaczął nadsyłać pierwsze swoje utwory do pism warszawskich. Już w r. 1870 „Kuryer Warszawski“ drukował kilka jego rzeczy, a mianowicie: „List z Berlina“, „Ballada“, „Pieśni Mirzy Szaffy“; w następnym roku tenże dziennik zamieścił: „Z wieńca wiosennych pieśni“, w r. 1872 —„Z wiosennych pieśni“, „Z jesiennych pieśni“, „W noc cichą...“. Po powrocie do Warszawy K. oddał się nużącej pracy zarobkowej w biurach towarzystw ubezpieczeń, w wolnych chwilach wszakże uprawiał po dawnemu niwę poetycką. Zamyślał nawet o większym utworze epickim z życia i obyczajów Grecyi starożytnej, napisał kilka pieśni poematu „Herkules i Omfala“, ale nie zdążył u-kończyć tej pracy. Pierwszą pieśń tego utworu zamieściła „Niwa“ w r. 1891, drugą i trzecią „Biblioteka Warszawska“ w maju r. 1895 i lipcu r. 1896. Oprócz tego pisał i drobne utwory poetyckie, z których znaczną część drukował „Kuryer Warszawski“, jak np. „Nie!“, „Safo zdradzona“ (1877), „Ranny ptaszek“, „W albumie“, „Heine“, „Do artysty“ (1879), „Niby bajka“, „Łzy“ (1890), „Jubileusz“, „Z pieśni pana Riese“. W r. 1897 K. wydał zbiorek kilkunastu wdzięcznych i subtelnych sonetów p. t. „Sonata wiosenna“. W kilka miesięcy potem zmarł w zakładzie dla nerwowo chorych prof. Krafft-Ebbinga pod Wiedniem, d. 5 grudnia r. 1897. Na jego pamiątkę wielbiciele i rodzina wmurowali tablicę pamiątkową w kościele po-paulińskim w Warszawie.

Komigżnik, ob. Canari um.

Komin (ling w.). Zarówno nasz komin jak i komnata pochodzą od tego samego źródłosłowu, który występuje w greckim xotfuvoç (piec) i łacińskim cuminus. Stąd pochodzą w łacinie średnio-wiecznej caminata, komnata, t. j. izba mająca piec, włoskie cam-minata sala i cammino piec. Ludy słowiańskie zapożyczyły ten wyraz różnemi drogami, zarówno dla oznaczenia izby (komnata lub w gwarach: kownata; ćumnata), jak i pieca samego, a wreszcie K-a. Do nas termin ten dostał się przez Czechy — J. Karłowicz „Słownik wyr. obc.“ („Komin“). Co do późnego rozpowszechnienia się tak zwanych K-ów nad dachem wśród ludu naszego ob. Kurne chaty.

Komin w folklorze, ob. Ognisko.

Komin ciągowy, rura pionowa odpowiedniej wysokości i szerokości, w którą ą dołu wchodzą kanały dymowe, służy: 1) do odprowadzenia w górne warstwy atmosfery dymu wytworzonego woguisku lub wyziewów nieprzyjemnych i szkodliwych, 2) zapewnienia ciągu, tj. nieustającego dopływu świeżego powietrza do ogniska, w miarę tego jak powietrze zużyte przez spalenie uchodzi kominem. Ciąg K-a powstaje skutkiem mniejszej gęstości gazów napełniających K., niż gęstość powietrza będącego na zewnątrz; różnica ta gęstości zależy w części od składu chemicznego gazów, głównie zaś od ich temperatury. Kolumnę gazową wewnętrzną (tj. gazy w K-ie), silniej ogrzaną i rozszerzoną, wypycha nieustannie powietrze idące z zewnątrz, z dołu do góry. Prędkość v powietrza, przepływającego przez K. na sekundę, można obliczyć podług wzoru:

273 -Ą-ł

(g przyśpieszenie siły ciężkości=9,81, II wysokość komina w metr., T temperatura gazów, t temperat. powietrza zewnętrznego, f spółczyn-nik oporności, w zwykłych warunkach f=Q, 4 do 0.8). Wzór ten wskazuje, iż prędkość ciągu powietrza wzrasta z powiększeniem wysokości komina, lecz nie w prostym stosunku, tylko w stosunku pierwiastku kwadr, z tej wysokości, a więc dla otrzymania prędkości dwa razj większej, należałoby wybudować K. cztery razy wyższy. Na prędkość ciągu wpływają opory wyrażane spół-czynnikiem f, powstające przy przejściu powietrza przez ruszt i przez warstwę paliwa, jako-też skutkiem tarcia o ściany komina, załamań lub zakrzywień itp.; największy wpływ wywiera opór uwydatniający się przy przejściu powietrza przez ruszt, a zależący od grubości warstwy paliwa, a również siła i kierunek wiatru, których to oporów jednak rachunkiem ściśle określić niepodobna. Miarą ciągu K-a jest waga powietrza, które w jednej sekundzie przepływa przez otwór komina. Wagę Q można obliczyć, mnożąc powierzchnię otworu F przez prędkość v i przez ciężar jednostki objętości powietrza d przy temperaturze, którą ono w tym punkcie posiada, tj. Q = Fvd. Ciąg K-a wzrasta z temperaturą jego wewnętrzną, lecz tylko do pewnej granicy, obliczonej teoretycznie na 273°C, przy wyższej temperaturze ciąg komina się zmniejsza. Dym, wchodzący do komina, nie powinien posiadać temperatury wyższej nad 300° C., jeśli temperatura ogniska jest 1200° C, to powietrze uchodzące kominem unosi z sobą % część ciepła, wywiązanego w ognisku, czyli, że ciąg komina pochłania 25% kosztów paliwa;Bstrata~tu jednak jest konieczną i nieuniknioną. Wymiary przekroju K-a przy danej wysokości można obliczyć, wychodząc z zasady, iż ciąg powinien zabierać taką samą ilość powietrza, jakiej w jednej sekundzie dostarczyć

151 przedstawia komin murowany: A fundament, G przyziom (cokuł), B wejście kanałów dymowych (czyli wylot czupucha), L otwór wchodowy, przymykany, H trzon komina, C głowica z nasadą żelazną. Dawniej budowano K-y, wznosząc dokoła nich kosztowne rusztowanie z drzewa, dziś buduje się je w ten sposób, że po ułożeniu ścian do pewnej wysokości osadza się co 0,3 metra od siebie najdalej pręty żelazne płaskie, tworzące rodzaj drabiny, po której mularz wstępuje i coraz dalej prowadzi robotę, a w miarę jej postępu, pomocnik zostający na dole, dostarcza mu potrzebnych mate-ryałów zapomocą małego krążka, który mularz razem z sobą zabiera coraz wyżej. Po ukończeniu K-a pręty pozostają wewnątrz i są wielce pożyteczne przy czyszczeniu lub naprawie K-a. Ponieważ K-om z powodu wysokości zagraża bardziej niż innym budynkom niebezpieczeństwo piorunu, przeto każdy z nich powinien być zaopatrzony w piorunochron. Przy użytkowaniu z K-ów nowo wystawionych, należy ogrzewać je stopniowo, aby nie popękały skutkiem nagłego a niejednostajnego ogrzewania ścian; nadto K. nowy lub taki, w którym od dawnego czasu nie palono, napełniony jest kolumną powietrza tej samej temperatury jak powietrze zewnętrzne i z tego powodu przy roznieceniu ognia nie daje ciągu; uby ten ciąg przywrócić, należy w samym K-e u dołu rozniecić ogień, który ogrzewa wnętrze jego i sprawia przepływ powietrza.

należy do ogniska, aby dokładnie spalić oznaczoną ilość paliwa. Że jednak na wielkość ciągu wpływają okoliczności, które trudno objąć rachunkiem, przeto wymiary K-ów kształtują się podług zasa 1, wyprowadzonych z doświadczenia. Wysokość K-a dla kotłów parowych powinna być przynajmniej 18 metr.; w ogóle zaś przy K-acli okrągłych o średnicy I) w naj-węższem miejscu wysokość ta }[ — 25 I). Bertenbacher przekrój Komina F w metr. kwadr, oblicza podług wzoru:

F=

42 Vif ~ 84V//

(K ilość węgla w kgr. spalonego na godzinę, Z ilość w kgr. drzewa, H wysokość w metr.) Przekrój komina może być czworo-, sześcio-, oś-mio- lub wieloboczny, najwłaściwszy jest okrągły. Ażeby gaży przy ujściu z komina osiągały największą prędkość, wewnętrzny przekrój bywa u dołu większy a u góry mniejszy o ¹/eo wysokości. —Zwykle K-ów nie budują wyższych nad 40 mtr., w wyjątkowych razach dla odprowadzenia gazów trujących nadają im znacznie większe wysokości: w Manchester istnieje K. 125 mtr. wysoki, o średnicy 7,5 ; mtr. przy podstawie, a u góry 2,70 metra, są jednak i wyższe K-y. K-y bywają budowane z cegieł albo z blachy żelaznej, spoczywają na przyziomie (cokule), do którego wchodzą kanały dymowe i w którym znajduje się otwór przymykany; przez otwór ten można się dostać do wnętrza K-a dla oczyszczenia go lub uskutecznie-

Si

Kominy żelazne, rury z blachy żelaznej o-sadzone na płycie z żelaza lanego, spoczywającej na przyziomie, do którego są silnie przytwierdzone za pomocą śrub. Kominy te zwężają się o 1 cmtr. na każdy metr wysokości, grubość ścian u góry 3¹/₂ mm., u dołu 5 mm. K-y takie są utrzymywane w położeniu pionowem za pomocą ściągów, których jeden koniec przyczepiany jest u wierzchołku K-a, drugi zaś przybija się do ścian budynku lub do pali, mocno wbitych w ziemię. K-y żelazne mają tę niedogodność, że przepływające przez nie gazy szybko stygną, wskutek czego ciąg w nich jest gorszy niż w murowanych. Pomimo to jednak znajdują częste zastosowanie, gdyż dają się bardzo prędko zbudować; niekiedy zaś i grunt, słaby na to, aby udźwignął K. murowany, zmusza do postawienia K. żelaznego.

Hic

Fig. 151. Komin.

Kominy budynków mieszkalnych, kanały wewnątrz ścian, dopiero pod strychem łączące się po kilka w jednem obmurowaniu i wychodzące w małej wysokości ponad dach, tj. przynajmniej na 500 milim. Przecięcie poprzeczne tych kanałów jest o tyle wielkie, aby K. można było z łatwością czyścić. Na jeden pokój przypada zwykle 80 — 85 cm. kwadr, przecięcia K-a. Kanały dymowe budynków mieszkalnych powinny być, o ile można, pionowe, bez nia reparacyi. Przyziom spoczywa na posadzie (fuir załamań. Jakkolwiek korzystnem jest, aby damencie), sięgającym aż do stałego gruntu. Fig-    każde z ognisk posiadało oddzielny kanał dy-

mowy, jeżeli jednak warunku tego dopełnić nie można,rnależy przynajmniej pilnować tego, aby kanał wspólny dla kilku ognisk posiadał przecięcie dostatecznie wielkie, iżby każdemu z ognisk zapewnić ciąg, w przypuszczeniu, iż wszystkie jednocześnie są w biegu. Pojedyń-cze kanały, łączące się w jeden wspólny, powinny schodzić się pod kątem ostrym. Jeden kanał od drugiego oddzielany bywa ścianką grubą na V₄ cegły. K-y za krótkie i za szerokie dają w ogóle ciąg słaby. Jeżeli kanały pieców z różnych pięter schodzą się do jednego K-a, to do górnych pięter dym może bardzo łatwo się przedostawać, gdy komin jest za niski i nie posiada zabezpieczenia przeciw wiatrom, tj. nasad K-owyeli. Najprostszą taką nasadę tworzy płyta żelazna, umieszczona nad K-em i spoczywająca na podpórkach, przymocowanych do jego wierzchołka. Nasady K-owe zapobiegają dymieniu K-a powinny być urządzone w ten sposób, aby prąd powietrza miał taki kierunek, dzięki któremu zawsze powietrze ulegałoby rozrzedzeniu ponad ujściem K-a, i gazy bez p rzeszkody ulatywały K-em. Nasadom więc należy dać taki ustrój, aby wiatry, uderzające o ujście K-a, nigdy nie mogły wejść do tegoż ujścia, lecz były zawsze odchylane na bok i zabierały za sobą gazy i dym. Ustroje tych nasad są najrozmaitsze: bywają stale osadzone na kominie lub ruchomo (ob. przewietrzanie, w e n t y 1 a c y a). Aby niedopuścić do dymienia, najwłaściwsze inby było, aby każdy piec otrzymywał osobny komin, albo aby piece tego samego piętra miały wspólny K., w praktyce jednak rzadko kiedy daje się to urzeczywistnić.

{ hycli warstwach atmosfery, nie szkodząc zdrowiu mieszkańców okolicznych.    M- H,

Kominek do ogrzewania Kominek tak# składa się z przestrzeni, otoczonej inurem lubi płytami żelaznemi, a umieszczonej całkowicie w ścianie lub częściowo z niej wystającej. W przestrzeni tej ulega spaleniu paliwo, gazy spalinowe uchodzą wprost do komina. Ze wszystkich sposobów ogrzewania mieszkań K. są bez-wątpienia najprzyjemniejszym, a nadto służą do przewietrzania mieszkań, gdyż dla umożliwienia procesu spalania zabierają z ogrzewanych sal wielką .ilość powietrza, a wzamian dopływa powietrze świeże szparami drzwi i okien, lub umyślnie urządzonymi utworami. Ale dają małą ilość ciepła w stosunku do zużytego paliwa; K-i bowiem ogrzewają mieszkania tylko ciepłem promieniującem, którego zużytkowują nie całą ilość, lecz przy najlepszem urządzeniu tylko V₄. Że zaś ciepło promieniujące drzewa wynosi około 25£, węgla zaś lub koksu 54° 0 całej ilości ciepła wywiązanego przy dokła-dnem spaleniu, przeto ostatecznie, przy użyciu K-a korzystamy zaledwie z ⁶/ioo części całkowitego ciepła, paląc drzewem, zaś ląc węglem lub koksem. Użycie K-ów do o-grzewania mieszkań jest możliwe w krajach, w których zima jest łagodna (we Francyi, Belgii), lub gdzie paliwo jest tanie (np. węgiel kamienny w Anglii). W krajach północnych K-i są zbytkiem. Inną wadą K-ów jest silny przeciąg powietrza zimnego w mieszkaniach ogrzewanych, gdyż zabierają nietylko powietrze potrzebne do spalenia węgla lub drzewa, lecz nadto wielka jego ilość uchodzi wskutek ciągu kanału dymowego. Ulepszenia w urządzeniu K-ów polegają na tem, że ciepło, przez gazy wprowadzone do komina, zużytkowano do ogrzewania powietrza, wstępującego do pokojów.

W tym celu wprowadza się to powietrze rurami, które na zewnątrz otoczone są gazami gniowemi, albo przeciwnie gazy ogniowe przeprowadza się przez rury, otoczone na około owem powietrzem. K-i wreszcie nie dają zapasu ciepła, jak np. piece. Ażeby to osiągnąć, łączy się kominek z piecem za nim leżącym, którego kanały powietrze gorące z K-a uchodzi do komina ciągowego. Są to p i e c e kominkowe. K-y już były w nader odległych sach znane. W XVI wieku urządzano je, obok pieców kaflowych, często bardzo ozdobne, szczególniej zaś we Francyi i Anglii tworzyły ozdobę pokoju, a rysunków do nich dostarczali naj-pierwsi mistrze. Rysunek i opis takiego ozdobnego K-a z zamku na Wawelu ob. Glogera „Enc. Staropolska“ („Kominek“).

•Kominy Telkowe i Dudowe, grupa dzikich skał w Tatrach. K. T. wznoszą się między dolinami: Chochołowską (od wsch.) a Kościeli-

one

/100 Pa"

0-

przez

cza-

M. II.

Nie można zalecać podwyższania K-ów rurami żelaznemi, gdyż oziębia to gazy, wskutek czego ciąg się osłabia. Aby gazy kominowe nie o-chładzały się zbytnio, nie należy K-a wyprowadzać zbyt wysoko ponad szczyt dachu; w tym celu bardzo odpowiedniem jest łączyć razem, o ile można, najwięcej rur kominowych w jedną skrzynię rurową, tj. w jeden komin. Kominów ciągowych używa się także jako środka przewietrzania budynków, w których przebywa wiele osób (np. w szpitalach, więzieniach, salach koncertowych itp.). K. przewietrzający służy do odprowadzania na zewnątrz powietrza zużytego, w miarę tego jak powietrze świeże ogrzane wchodzi do mieszkań lub wtłaczane jest środkami mechanicznemu Ponieważ ciąg w K-ie istnieje tylko wtedy, gdy temperatura wewnątrz K-a jest wyższą od temperatury na zewnątrz, i ciąg ten będzie tym silniejszy, im różnica ta będzie większą, przeto, dla ogrzania wnętrza K-ów przewietrzających, umieszczają w dolnej ich części ognisko, na którem bez przerwy pali się umiarkowany ogień. K-y przewietrzające powinny być

znacznie wyższe od otaczających budynków, j (°d zach.), tworząc płd. narożnik doliny aby powietrze zepsute rozpraszało się w gór- i ïjej°wejî najwyższ ich szczyt sięga 1 826 metrów nad p. m. K D. leżą pomiędzy dolina-

mi: Lejową (od zach.) a Kościeliską (od wsch.);    ofiarować, lecz, mając plenipotencyę mocdawcy

najwyższy ich szczyt ma 1 408 metrów nad p.    do zawierania umówi sprzedaży, może, bez an

•m. „Słown. Geogr.“

II r.

gażowania swych kapitałów, obroty obcemi to-Komis (błędnie także Komisy a) — dosło- j warami uskuteczniać. Oddaje oczywiście tern wnie zlecenie, dane handlującemu. W ścisłem i usługę i kupcowi, od którego posiada zlecenie,

znaczeniu K. jest handlem, prowadzonym we własnem imieniu (pod własną firmą) na cudzy rachunek (ob. Komisowy handel).

Komisant, podług ścisłych pojęć naszego kodeksu handlowego jest to kupiec, który działa w swojem własnem imieniu, lecz na rachunek mocdawcy, czyli kupiec, wykonywający komisowy handel (ob.), inaczej komisyoner. Jest to więc kupiec zajmujący się sprzedażą towarów, powierzonych mu przez kupca hurtowego, lub fabrykanta, załatwiający tę czynność na rachunek właściciela towarów, a pobierający za czynność tę prowizyę (komisowe). Kodeks handlowy odróżnia jeszcze K-a przewozu; jest nim ten, kto za opłatą komisowego umawia się z przewoźnikiem w swojem imieniu, lecz na rachunek mocdawcy, celem przewiezienia towarów, będących własnością ostatniego. Pospolicie nazywają takiego K-a ekspedytorem, lub spedytorem. W znaczeniu nie ściśle prawnem, lecz w mowie potocznej, K. jest to kupiec, wykonywający zlecenie co do dostarczenia nabywcom towarów, bez względu na to, czy kupuje na własny rachunek, czy na ryzyko właściciela towarów. K. używa się jeszcze jako nazwa równoznaczna z subjektem handlowym. (Ob. Komisowy handel).

St. A. li-

St. A K.

i konsumentowi; cały zaś ustrój K-go h. ułatwia wymianę handlową, albowiem uwalnia od urządzania na różnych rynkach wielkich składów towarów (komisyoner może sprowadzić je w każdej chwili na żądanie), oszczędza wysiłku tworzenia różnych ogniw pośredniczących między producentem, lub hurtownikiem z jednej strony a kupcami cząstkowymi z drugiej, tudzież ustanawia pewne pod względem praw-wnym pełnomocnictwo handlowe, ułatwiające nabywcy każdoczesne porozumienie się z firmą, która może znajdować się w znacznej odległości od miejsca nabycia. Ustrój K-go h-lu, który stał się w czasach nowych niezbędnym środkiem pomocniczym w wymianie, w dawnych czasach nie był znany. W Średniowieczu istniały zaledwie zarodki tego handlu; taką rolę spełniała po części Commanda (rodzaj spółki udziałowej, komandytowej). Kiedy się rozwinął K. h. w ścisłem znaczeniu, tego dokładnie nawet określić nie można. Przypuszczać należy, że pojawił się w XVI w. wraz z większym rozwojem poczty listowej, która ułatwiła udzielanie zleceń przez mocdawcę komisantowi. Rozszerzenie się stosunków handlowych wymagało tego, aby hurtownik posiadał na różnych rynkach swego przedstawiciela i koresponden-Komisarze w dawnej Rzeczypospolitej Pol- ta, mającego pełnomocnictwo do działania. Ta-skiej byli to delegaci sejmu, umocowani do kie zadanie mógł jednak skutecznie wykony-wykonania pewnej czynności państwowej, jak wać tylko kupiec, który działał we własnem

np. do układów i podpisania traktatu z innem mocarstwem, do wytknięcia nowej granicy, do załatwienia skarg i żądań kozackich, albo do zarządzania jedną gałęzią administracyi państwowej w ciągu pewnego czasu—zwykle dwu lat. Mieli oni swoich officyalistów czyli kan-celaryę z większą lub mniejszą liczbą służby wykonawczej, stosownie do potrzeby, lecz owymi officyalistami, subalternami, ich uposażeniem i losem nie zajmowało się prawodawstwo sejmowe.

T. K.

imieniu, tj. dobrze znany był na rynku, jako samodzielnie handlujący. W tym duchu też ustaliło się to pojęcie w kodeksie francuskim, z którego przeszło do obowiązującego u nas kodeksu handlowego i cywilnego. Podług K-u h-go Królestwa Polskiego komisantem (a więc kupcem, wykonywaj ącym K. h.) jest ten, kto działa w swojem własnem imieniu, albo pod imieniem spółki na rachunek mocdawcy. K. h. może być jednak dwojaki: gdy komisant działa w swojem imieniu, zobowiązu-Komisowe, wynagrodzenie (prowizya), które ] jąc siebie, lecz nie swego mocdawcę względem

pobiera kupiec, prowadzący handel komisowy, od swego mocdawcy. Wynagrodzenie takie oblicza się zwykle w stosunku procentowym do

St A. K.

obrotu.

osób trzecich, tudzież gdy działa w imieniu mocdawcy, nie zobowiązując siebie, tylko jego. Pierwsza jednak forma komisu nie jest K. h. w ścisłem znaczeniu. Komis właściwy polega Komisowy handel. Handel w ogólności mo- na pełnomocnictwie, do działania upoważniają-

żna, z pewnego punktu widzenia, podzielić na dwa znaczne odłamy: na handel na własny rachunek i komisowy. Pierwszy obejmuje szerszą sferę obrotów i jest zjawiskiem częstszem, ale i drugi ma ważne zadanie ekonomiczne, spełnia szczególne funkcye i coraz się w stosunkach kupieckich rozszerza. Dogodność tej formy handlu polega na tern, że kupiec, prowadzący K. h., nie ma potrzeby na własne ryzyko zaopatywać się w towary, aby je nabywcom

cem; może być udzielony aktem urzędowym, prywatnie, ustnie, a nawet w pewnych wypadkach milcząco. Komisant jest obowiązany wykonać ściśle dane sobie zlecenia, stosować się do rozkazów mocdawcy, działać aż do ukończenia powierzonych sobie czynności, pod karą wynagrodzenia szkód i straconych korzyści i złożyć rachunek ze swych ezynności. Komisant, czyniący zaliczenia na towary, wy-j słane celem ich sprzedania na rachunek moc-

. A. K .

J. Knd.

dawcy ma przywilej na te zaliczenia, procenty i koszty, które wyłożył na towary, mu powierzone, jeżeli zostają pod jego rozporządzeniem, lub w składzie publicznym, albo jeżeli udowodni, że towary będące w drodze wysłane zostały na jego imię. Jeżeli towary sprzedano

i    wydano na rachunek mocdawcy, komisant odbiera swą należność z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami mocdawcy (art. 91—94 Kod. handl., art. 1984— 2010 kod. cywilu.)st

Komisowy sposób dostarczania zapasów żywności dla wojska polega na zakupach, czynionych przez delegowanego w tym celu urzędnika inten-dentury. Władza wyznacza z góry maximum ceny, której urzędnik przekroczyć nie ma prawa. Jeżeli dokona on zakupów po cenie niższej, to z pozostałej sumy otrzymuje 10% wynagrodzenia, jeżeli zaś przekroczy maximum, oddawany bywa pod sąd. Władze wojskowe, mając zawsze na względzie, iż pokusa jest łatwą, tego sposobu zaopatrywania wojska w żywność skrzętnie unikają. Posługują się one zakupem K-ym bardzo rzadko w czasie pokoju, w czasie zaś wojny częściej wobec niemożliwości stosowania innych sposobów.

Komisya, łac. commięsio, wyraz przyjęty w językach europejskich na oznaczenie zbiorowości doraźnie lub stale działającej, ze zlecenia władzy politycznej lub instytucyi społecznej, jako-też z wyboru i w imieniu wszelkiej większej zbiorowości, zorganizowanej lub tylko zgrupowanej. W tein znaczeniu nie znała go łacina klassyczna i żadne ze znaczeń tak samego rzeczownika commission jak i macierzystego dlań słowa commiito nie odpowiada temu, w którem obecnie Europa wyrazu tego używa prawie wyłącznie (Anglicy wolą wyprowadzać z tego samego źródła committee=komitet). Gdy dziś rdzeń pojęciowy tkwi w „zleceniu, przekazaniu, wysłaniu“, Rzymianin odczuwał go w „związaniu, połączeniu, spełnieniu“, a w ostatniem z tych znaczeń zawsze z odcieniem ujemności. „Spełnić“, oddawane przez committere. było to, jak i dziś u Francuzów i Anglików w częścio-wem zastosowaniu, polskie „popełnić, dopuścić się (złego czynu)“. Stąd w prawie rzymskiem wyrobiła •się przeciwnia: commissio i omissio • (zaniedbanie działania dobrego), zarówno karygodnych i odpowiedzialnością cywilną obciążających. To rdzenne pojęcie u Rzymian tak głęboko rzeźbiło się im w umysłach, że committere samo przez się, użyte absolutnie, wystarczało Cyceronowi na oddanie czynności gwałcenia prawa. Wszystko to u-tonęło bez śladu w symbolu językowym Ko-misyi, przejętym z języków na rzymskim o-partych przez Niemców i przez Polaków. Wyraz Komisarz, również ogólnie-europej-ski, jest zupełnie obcym łacinie klasycznej,

ii    commissorius w języku prawnym ma całkiem odrębne, swoiste znaczenie, które wyjaśnione będzie w art. Lex commissoria (ob.). Myśmy

Wielka En u t’owii Iluitr. Ze«x. 293b T. XXXVII

już bardzo wcześnie, bo w XV w. mieli i K - ę i komisarza. W „Vol. leguin“ zajmują one wiele miejsca. Nazwę K-yi nadawaliśmy tak instytucyom stałym w znaczeniu mini-steryów i władz wyższych administracyjnych jak i wy/maczanym w konkretnych tylko wypadkach do konkretnych tylko celów, bez ciągłości od instytucyj stałych nieodłącznej. Z władzy królewskiej początkowo wychodziły instytuty prawa publicznego, podpadające pod drugie z powyższych znaczeń, a składane z „komisarzy“, których zebranie się dawało „komi-syę“. Władza sejmowa wytworzyła na początku w. XVII dla skarbu i wojska instytucyę komisarzy tylko na jeden raz wyznaczonych; ale potrzeba niejednorazowa, ustawicznie działająca zmuszała też ustawicznie sejm do odnawiania jej mandatów (Trybunały skarbowe, koronny [radomski] i litewski). Dopiero za panowania Stanisława Augusta zjawiają się K-ye w znaczeniu stałych instytucyj państwowych i przechodzą jeszcze do w. XIX. Tej kategoryi K-yi dajemy pierwszeństwo w układzie wszystkich artykułów K. w Polsce. Odosobnione stanowisko zajmuje K. która od stycznia do października 1807 r. rządziła krajem wyrwanym z pod panowania pruskiego, później szem Księstwem Warszawskiem, nazwana przez Napoleona „ Commission de gouvernement“ (Rządząca).— Prawo publiczne polskie nie znało Komisyj sejmowych w znaczeniu dzisiejszem; osoby wybierane z sejmu do stale się powtarzających a wyodrębniających od siebie czynności nazywało deputatami, całostki zaś z nich składane —deputacyami np. do podpisywania Kon-stytucyj. To, co na tern miejscu ma nazwę Komisyj Sejmowych (w Polsce), oznacza wszystkie delegacye władzy sejmowej na osoby tak z łona sejmu, z obu Izb wybierane, jak i na stojące poza sejmem. W tych aktach woli sejmu polskiego najlepiej wybija się przed oczy daleko poza granice władzy prawodawczej, jak i w parlamencie angielskim, sięgający promień prawa polityczno-społecznego, wcielonego w sejm. Z ogółu K-j sejmowych wydzielono wszystkie komisye (wraz z remissa-mi) uchwalone przez niecnej pamięci Dele-gacyę w interesie prywatnym, a narzucone wraz z innemi uchwałami sejmowi 1773—5 r. Artykuły Komisya, Komisye w P o 1-s]c e (po art. Komisye w ogóle) idą poniżej w następującym porządku:

1.    K. Radomska do r. 1764

2.    K e skarbowe: kor. od r. 1764

3.    „    „ lit. „

4.    K. Skarbowa Rzpltej Obojga Narodów r. 1791

5.    K- e wojskowe: kor. z r. 1764

6.    „    „ lit. „

7.    K. wojskowa Rzpltej Ob. Nar. z r. 1788

8.    K. Edukacyjna z r. 1773

9.    K. sądowo-edukacyjna z r. 1773—5

10.    K-e ministeryalne stałe konst. 3-go maja

11.    K-e szpitalne: koronna i litewska z r. 1773—5

12.    K-e sejmowe wogóle,

13. K-e królewskie graniczne

członkowie, komisarze, byli obierani na sejmikach. Dla dokładności wspomnimy nawiasowo jeszcze o Komisyi Kwaterniczej w m. Warszawie; wyznaczała ona kwatery i opał dla wojsk cudzoziemskich, wprowadzonych do stolicy podczas pierwszego rozbioru; ostatniem zaś dziełem jej było wybudowanie 4 gmachów koszarowych przed r. 1786 dla zwolnienia mieszkańców od kwaterunku. Komisye Boni Ordinis, czyli Dobrego Porządku, zrodziły się już w r. 1768 (Vol. Leg. 754), ale dopiero po de-cyzyi Départ. Policyi, z d. 25 września 1777 r. król chętnie wydawał przywileje na każdą K-ę; napotykał wszakże trudności w wyborze osób ze szlachty i duchowieństwa oraz w wynalezieniu funduszu na pokrycie niezbędnych kosztów, jak np. na kancelaryę i geometrów. O wynagrodzeniu dla komisarzy za pracę nie pomyślano, a gdy zjechali do miasta i żądali żywności dla swoich ludzi i koni, to znów mieszczanie występowali ze skargami. Skutkiem trudności takich król nie zdołał wyznaczyć K-yj do wszystkich miast, a nawet z pomiędzy wyznaczonych kilka sprawowały się bardzo opieszale, jak Piotrkowska, która od r. 1781 do 1784 nic nie robiła i raportu nie

14    K-e graniczne sejmowe z r. 1791

15    K-e Boni Ordinis z r. 1768—1777

16.    K-e porządkowe cywilno-wojskowe z r. 1789

r. 1794

17.    K-e

18.    K-e podatkowe wojew., ziem. i powiat, z r 1789

19.    K-e emfiteutyczne z r. 1773—5

20.    K. do likwidacyi długów Rzpltej z r. 1773—5

21.    K-e i remissy sejmu r.. 1773—5

22.    Komisya Rządząca r. 1807

23.    K-e Rządowe w Król. Pulskiem do r. 1831

24.

— *    *    od r. 1832

25.    K-e wojewódzkie w Król. Polskiem.

26.    K. Radziwiłłowska w XIX w.

27.    Komisya kolonizacyjna pruska w W. K. Toznań-

skiem i Prusiech Zachodnich z r. 1886.

Komisye W Polsce były to posiedzenia komisarzy w komplecie przez prawo przepisanym.

Jako instytucye stałe pojawiają się od czasu reformy Czartoryskich, przeprowadzonej na sejmie konwokaeyjnym r. 1764. Owocem tej reformy były tak zwane cztery jurysdykcye w podwójnych kompletach i oddzielnych rezydencyach: dla Korony w Warszawie, dla W. Księstwa Litewskiego w Grodnie. Z tych: 1) sądy apelacyjne dla mieszczan, wyrokujące oddawna pod prezydencyą kanclerzy, utrzymały dawniejszą nazwę sądów Zadwornych albo Assesoryi; 2)

nieć, Łomża i Mińsk Litewski same doprasza-ły się wyznaczenia K-yi. Lubelska zyskała szumną pochwałę od Departamentu, a najświe-tniej zadanie swoje wykonały: Poznańska, której akta, w skórę oprawne, utworzyły olbrzymi manuskrypt grubości z l‘/₂ łokcia i dostarczyły wybornych danych Łukaszewiczowi do opisu m. Poznania (w druku ukazała się „Treść ustaw dla Miasta JKMci Poznań przez Koinmi-syą JKMci Dobrego Porządku Województwa Poznańskiego w r. 1789 uchwalonych. W Warszawie, Dufour, MDCCLXXXi), tudzież Wscliow-ska, której dzieło wydrukowane p. t. „Stan miasta JKMci Wschowy... na Kommisyi Dobrego Porządku... Nakładem S. T. Pressera młodszego.., w Lesznie 1783, zawiera ścisłe i obfite dane pod względem statystycznym, ekonomicznym i prawnym. Wszystkich K-yj Dobrego Porządku, w Koronie i W. Księstwie Litew-* skiem, o ile wiadomość nas doszła, było 19.

Komisya Radomska (dor. 1764),inaczej Trybunał skarbowy koronny Radomski (ob. Tryb. Skarbowe). Kierunek spraw skarbowych w XVI w. spoczywał w rękach podskarbiego, który jednak musiał składać rachunki przed osobnemi delegacyami. Delegacye te były złożone z członków senatu i koła poselskiego. Ale wzmożona działalność skarbowa nie mogła poprzestać na dorywczej pracy sprawozdawczej. Wobec mnożących się zaległości od poborców praca delegacyi stawała się uciążliwą i wymagała dłuższej i trwalszej organizacyi. Powstała więc w r. 1613 dla Korony komisya,

Komisye Marszałków Wielkich, koronnego i litewskiego, pospolicie zwane były Jurysdyk- złożyła, albo Województwa Wołyńskiego, która cyą Marszałkowską, bo mniejszą część zatru- nie rozpoczęła swego dzieła jeszcze w r. 1785. dnieńK-i stanowiło utrzymanie porządku policyj- Niektóre wszakże miasta, mianowicie: Kamie-nego w rezydencyi królewskiej, a większą sądzenie przestępstw i wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu osób. Nazwa Komisyi Rzpltej ustaliła się w terminologii prawnej i w mowie potocznej dla władz zarządzających: 3) skarbem i 4) wojskiem; były to ministerya Finansów i Wojny wedle terminologii dzisiejszej.

Nie dużo czasu miały te instytucye na rozwinięcie prawidłowej działalności swojej; upłynęło lat parę zaledwo, gdy się wywiązały zaburzenia, które doprowadziły do katastrofy pierwszego rozbioru. Smutnej pamięci sejm delegacyjny wśród pasma haniebnych uchwał wydał jedną pożyteczną i znakomitą d. 14 października 1773: ustanowienie Komisyi E-dukacyi Narodowej dla Korony i Litwy, czyli ministeryumOświecenia, pierwsze w Europie.

T. k.

Potem utworzył tenże sejm zaproponowaną przez Stackelberga Radę przy Boku J. K. M-ci Nieustającą; gdy marszałkowie objęli prezy-dencyę w jej Departamencie Policyi, który zajął się porządkowaniem miast królewskich, czynność tę powierzano Komisyom Boni Ordinis czyli Dobrego Porządku, mianowanym już nie od sejmu, lecz od króla, ponieważ Rada Nieustająca składała się z reprezen-tacyi wszystkich trzech stanów i stanowiła niby sejm zmniejszony pod względem liczby o-sób, a stale urzędujący w ciągu dwuletniej pauzy pomiędzy dwoma sejmami ordynaryjne-mi. Nareszcie sejm czteroletni w listopadzie i grudniu 1789 ustanowił Komisye porządkowe Cywilno-Wojskowe, których

która zasiadała w Radomiu i czynności swe kończyła w terminie 3-tygodniowym czasu (osobna dla Litwy). Urzędowa jej nazwa brzmiała trybunał skarbowy. Nie była K. instytucyą trwałą, ale funk cy ono wała między jednym a drugim sejmem i powinna była być po każdej skończonej kadencyi na nowo mianowaną. — W insty-tucyi tej, administracyjno - sądowej, oprócz komisarzy, wyznaczonych przez króla z koła senatorskiego (w liczbie 6), brały udział w-dztwa i ziemie w osobie swoich przedstawicieli. W sądzeniu spraw skarbowych K. zachowywała się • ustnych, z rzadka zapisywanych w laudach miej-według porządku trybunału koronnego, a dekrety , scowych; polecenia te obracają się w szczupłem jej posiadały taką wagę jak trybunalskie („Vol. leg.“ III 246). W r. 1620 dla zapewnienia większej sprawiedliwości uchwalono, żeby żaden poborca ani arendarz podatków nie był deputowanym na trybunał (ib. 378). Praktyka wykazała niedogodności płynące z obierania komisa-rzów na sejmie. W r. 1659 deputat w-twa brzeskiego umarł. Król wydał uniwersał, aby wybrano na sejmiku innego; tymczasem trybunał nie chciał przyjąć komisarza, obranego na sejmiku, nie zaś na sejmie („Dzieje ziemi kujawskiej“ II, 31). Sejmik zaprotestował przeciwko te i u i zażądał, aby w przyszłości wybory do komisyi odbywały się na sejmikach relacyjnych. — Najwidoczniej takiem było ogólne dążenie wśród szlachty, skoro ta zmiana została wprowadzona wkrótce. — Przyczyniła się do tego także konieczność utrzymania ciągłości trybunału skarbowego, który w razie zerwania sejmu również nie przychodził do skutku. W r. 1667 przeniesiono obiór komisarzy do sejmików relationum. Odtąd sejmiki bezpośrednio od siebie posyłały deputatów do K-yi R-ej, których obierano osobno, niezależnie od wyboru posłów sejmowych, i udzielano im spe-cyalnych pełnomocnictw i instrukcyj („Vol.leg.“

wodawczej: dodano jednego deputata od wojsk cudzoziemskich, oraz postanowiono „gdyby w którym w-dztwie, dla zerwania sejmiku gospodarskiego, komisarza nie było, popis i inkwi-zycyę pierwszy senator lub urzędnik, w w-dztwie naonczas przytomny, odprawić będzie powinien i na trybunał skarbowy odesłać“ („Vol. leg.“ VI 663). Stosunek ziem do K-yi początkowo wyrażał się w instrukcyaeh ogólnych, dawanych posłom na sejm. Po r. 1667 wybranym komisarzom udzielano tylko poleceń

kole interesów partykularnych. „Najczęściej zobowiązywano ich do bronienia ziemi przeciwko uciążliwemu rozkładowi hyberny, przeciwko nadużyciom żołnierzy konsystującycli w w-dztwie, przeciwko wybieraniu niesłusznemu kwarty zkró-lewszczyzn, będących w czasowem posiadaniu osób prywatnych“. Komisarze zobowiązani byli do zdawania sprawy po powrocie na sejmikach najbliższych. Uposażenie komisarzy radomskich (albo lwowskich, gd>ż i we Lwowie czasami zasiadali komisarze) nie było ściśle określone: przez długi czas brali oni ze skarbu solarium w kwocie 200 złp. („Vol. leg.“III 674). Konst. 1667 zwaliła na w-dztwa obowiązek utrzymywania komisarzy; nie naruszano tej zasady i podczas nowej reformy (1717). Wynagrodzenie komisarzy odtąd stosowano do stanu skarbu wojewódzkiego; kiedy w skarbie były pustki, dawano mniejsze „konsolacye“, a czasem poprzestawano tylko na obietnicach, które się nigdy nie miały ziścić. Oprócz komisarzy sejmiki wysyłały osobnych plenipotentów, którzy wyręczali komisarzy w żmudnych czynnościach proceduralnych; zlecano im dochodzenie w trybunale wszelkich krzywd, szkód pieniężnych, rabunków, popełnionych przez wojsko. Posiedzenia K-yi w XVII stuleciu odbywały się w Radomiu, zaczynały się w poniedziałek po św. Stanisławie i trwały przez sześć niedziel. W skład komisyi wchodzili biskupi, senatorowie świeccy, deputaci sejmików i delegaci od wojska. Posiedzenia obradowały w obecności podskurbiego w kor. lub kogoś „officii ipsiiis“. Przed zaczęciem posiedzenia deputaci składali przysięgę przed ziemstwem Sandomierskiem lub, w razie nieobsa-dzenia jego, przed grodem radomskim. Przewodniczył trybunałowi biskup, lub K. wybierała z pośród siebie marszałka, „alternatę pro-wincyi zachowując, ażeby raz był z Małej, drugi raz z Wielkiej Polski“. Władzy K-yi podlegały: wszelkie retenta,, tak inszych wszystkich podatków, jak i kwarcianych“; „rotmistrzów rekoguicye, j utwierdzone atestacyą hetmanów kor. o zaciągu policzonego i porachowanego żołnierza i czasu służby“, „extorsye, aggrawacye, depaktacyo et quocunique modo et titulo wymyślone ukrzywdzenia^ludziom woj-

IV 918). Skład więc K-yi całkowicie się zmienił, szczególniej skutkiem uchwały, na mocy której, krom wskazanych osób, należeli do K-yi także dwaj deputaci od wojska tak polskiego jak i cudzoziemskiego autoramentu (ib. 832). Przez dłuższy czas w tej postaci przetrwał ten organ władzy wykonawczej ad-ministracyjno-sądowej, która ograniczała i kontrolowała władzę podskarbiego. Gospodarstwo państwowe zadawalało się tą formą, i dopiero rok 1717 przyniósł poważniejszą reformę. Zmiana systematu podatkowego, zaprowadzenie stałego wojska regularnego oraz stałych sum podatkowych, wnoszonych przez w-dztwa, ograniczenie władzy hetmańskiej musiały pociągnąć rozszerzenie czynności trybunałów skarb., więc i radomskiego. Konstytucya rozszerzyła zakres władzy koini-sarzów, zebrała wszystkie dotyczące ich prawa, określiła liczbę deputatów od wojska: dwóch od autor. polskiego i jednego od cudzoziemskiego, oznaczyła wreszcie termin trwania kadencyi na sześć tygodni („Vol. leg.“ VI, 287). W r. 1736 j skowym, jako i innym obywatelom“, „także zajęto się znów sprawą K-yi na drodze usta- desertores castrorum i ci, którzy, pieniądze po-

brawszy, ludzi i chorągwi regimentów do obo- j liczby 9-u, obieranych co dwa lata od sejmu, zu na czas nie stawili“, Komisya zajmowała mianowicie: 3-ch senatorów i 6-ciu z izby po-się rozkładaniem podatków na w-dztwa stoso- selskiej. W nieobecności podskarbiego wielkie-wnie do różnych deklaracyj, miała przestrze- go mógł prezydować podskarbi nadworny, gać koekwacyi, t. j. usiłowała wprowadzać a w nieobecności tego ostatniego komisarz-se-uzupełnienie podatkowe bądź niedoborów, nator. Sejm konwokacyjny, obradujący pod bądź wogóle niedopełnionych zobowiązań i laską Adama Czartoryskiego, przyjął ułożony powinności. Podlegały jej sprawy „żołnie- przez deputacyę, a zawczasu przygotowany, rzy przeciw żołnierzom aibo oficerom, ca- projekt w d. 4 czerwca 1764 r. i tę datę uznać łych chorągwi lub regimentów przeciw swo- winniśmy za dzień narodzin obu K-yj, lubo im generałom i szefom o krzywdy w żołdzie, zwyczaj prawny naznaczał późniejszą o trzy w awansie, w degradacyi, odprawie niesłu- dni datę 7 czerwca, kiedy konstytucya „oblato-sznej lub odmówionej nad kapitulacyą dymisyi,.. waną“ czyli wpisaną została do akt grodz Także miejsce tu miały skargi obywatelów na kich. żołnierzy, wiolencye, jakowe w przechodach i na stacyach albo krzywdy czyniących od komenderujących chorągwiami i regimentami po rekwi-rowanej satysfakcyi nieuspokojone“. Wreszcie sądzono i karano „kryminalne sprawy pod bokiem komisyi popełnione, tumulty i bitwy, wszczynające niespokojność i bezpieczeństwo publiczne obrażające. Komisya do swych czynności posiadała instygatorów i woźnych. Palestra grodu radomskiego służyła jej „do odpowiadania spraw, pisarz zaś trzymał pióro“. Po ukończeniu posiedzenia wszystkie likwidacye i regestra były odwożone do Warszawy, które tam pod ręką pisarza skarbowego i regenta kwarcianego zostawały, dekrety zaś przechowywano w grodzie radomskim. Pisarz wydawał odpisy dekretów stronom potrzebującym pod pieczęcią grodzką z podpisem dwu na to deputowanych, bez wynagrodzenia. K. R., szczególnie wskutek uczestnictwa wojskowych, przedstawiała w w. XVIII obraz nierządu. Kitowicz powiada: „Na Komisyi R. napatrzeć się było można dostatek kielichów nadtłuczonych, obrusów i serwet winem plamionych... uczt i pijaństwa więcej tu nierównie bywało, niżeli w trybunałach“. Ta dezor-ganizacya najważniejszej gałęzi administracyi wymagała reformy. Po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta czynności dawnego trybunału przejęła

A. K-y a R z pił ej Skarbu Koronnego „solennie“ ufundowała jurysdykcyę swoją d. 1 sierpnia 1764 r. a więc jeszcze przed elekcyą, podczas bezkrólewia, w zamku warszawskim pod prezydencyą podskarbiego w. kor. Teodora Wessla, który wykonał przysięgę urzędową wraz z „deputowanymi“ od sejmu komisarzami: Andr/ejem Zamoyskim, w-dą inowrocł., Rochem Jabłonowskim, kaszt, wiślickim, Rochem Kossowskim, podskarbim nadwornym i 5-u obecnymi posłami ziemskimi, poczem sesye codzienne od dnia następnego rozpocząć postanowiła. Nic miała jeszcze własnej siedziby: 'musiała wynająć sobie lokal w refektarzu i kilku celach klasztoru Kapucynów, potem w pałacu Potockiego, podczasego lit., na Miodowej wprost konwiktu XX. Pijarów, aż nareszcie kupiła d. 5 grudnia 1765 od Adama Krasińskiego, biskupa kamienieckiego, za 600 000 złp. piękny pałac z oficynami i ogrodem, zwany odtąd „pałacem Rzpltej Krasińskich“ i wystarczający na pomieszczenie wszystkich czterech jurysdykcyj, czyli całego rządu, przez Czartoryskich utworzonego. Dziś mieści się w tym samym gmachu Izba Sądowa (Sudiebnaja Pałata). K. R. S. K. zajęła pierwsze piętro i oficyny, a z czasem wznosiła lub nabywała inne gmachy w miarę potrzeby; na 2-m piętrze osiadła Kom. Wojskowa, na dole podobno Asesorya wespół z Jurysdyk-cyą marszałkowską. Trudniejszein od tych kwa-terniczych kłopotów zadaniem było zorganizowanie i wyćwiczenie służby skarbowej, roz-przężonej i zdemoralizowanej przez długoletnią anarchię. W tydzień po swem ufundowaniu K. R. S. K. wydała swój pierwszy uniwersał do superintendentów, pisarzów, kontraregestrantów, rewizorów, wszelkich oficyalistów, oraz „ludziom handel prowadzącym“, ogłaszając zasady sumiennego pełnienia ustaw celnych i zapowiadając sprawiedliwość swoją w usuwaniu nadużyć; dla bliższego porozumienia się powołała nawet wszystkich superintendentów i'kontraregestrantów do Warszawy na dzień 1 września. Innym uniwersałem ostrzegała, napominała, zapozwaniem groziła za nadużycia, a jednak po kilku miesiącach w r. 1765 przekonała się, że 77 pisarzy komorowych (z ogólnej liczby 81) wydawało po dawnemu kwity nieprawidłowe,

po-

w 1764 r. nowootworzona K-ya

S ka r b o w a(ob.) Na Litwie istniała podobna or-ganizacya, K-ya skarbowa Wileńska inaczej Trybunał skarbowy „Vol. leg.“ III 246.

Pka w i ń s k i „Rządy sejmikowe w epoce królów elekcyjnych“ (210—215,    521); Kitowicz

M. Han

„Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III“ (1855, II, 25 — 31)

Komisye Skarbowe Rzeczypospolitej (nie mające władzy nad Skarbem Jego Królewskiej Mości czyli Nadwornym) podług myśli reformatorskiej braci Czartoryskich miały ograniczyć władzę osobistą podskarbich wielkich, koronnego i litewskiego, ponieważ dotychczasowa gospodarka finansowa, szczególnie za panowania Augusta III Sasa, raziła nieładem i nadużyciami. Mieli tedy podskarbiowie prezydować, ale decyzye zapadać miały większością głosów obecnego na posiedzeniu kompletu, t. j. 7-u lub (od r. 1775) 5-u komisarzy z ogólnej

bez wypisania sum wyrazami, albo bez wymienienia osoby i rzeczy oclonej. Wymierzyła wówczas na winnych karę pieniężną: utraty czwartej, trzeciej części, albo i połowy pensyi kwartalnej. To poskutkowało widocznie, odtąd bowiem nie napotykamy już w aktach podobnej kary ryczałtowej; zdarza się wszakże dość często karcenie pojedynczych officyalistów pozbawieniem płacy, wydaleniem, albo skazaniem na zwrot strat skarbowi zrządzonych. Dla zabezpieczenia całości przychodów K. przyjęła zasadę udzielania nominacyi na posady tylko takim kandydatom, którzy składali kaucyę pieniężną na własnej fortunie, albo poręczenie osób majątkowo odpowiedzialnych; do poręczycieli też regulowała egzekucyę zasądzonej sumy. Wyroki zapadały na sesyach sądowych, które odbywały się z całym aparatem sądowniczym i w szerokim zakresie wszelkich spraw, dotyczących uszkodzenia skarbu. — Miała Ko misy a swego instygatora czyli oskarżyciela (St. Krajewskiego), swoich patronów

1    mecenasów, swoich woźnych, nawet kata, który podawał rachunek należności za „męczenie“ żydów, winnych fałszowania monety (prawo zniosło torturę dopiero w 1776 r. Vol. Leg. VIII fol. 882 tit. Konwikcye w sprawach kryminalnych). Drogą procesu wyświetliła K. należności po dawnych podskarbich, Skarbowi przypadające: po Czapskim i Ossolińskim 332 508 złp., oraz po Odrowążu Sedlnickim

2    868 250 złp. oprócz wątpliwych 1 279 733 złp., odesłanych do decyzyi sejmu. Dwu ostatnich olbrzymich sum nie byli w stanie zapłacić spadkobiercy; ofiarowali tylko 300 000 złp. i tak silne znaleźli poparcie ze strony wpływowych dostojników, a nawet samego króla, że sejm większością przyjął ich ofertę. Fryderyk Moszyński spłacił za swego ojca całkowity rachunek, nie czekając wyroku. Widzimy więc już z takich przykładów, że czynność sądownicza K-yi rozstrzygała sprawy wielkiej wagi i wywierała wpływ umoralniający na wszystkich, ktokolwiek dotykał się grosza skarbowego. Prawo też nakazało wypłacać pensye komisarzom (oznaczone na 12 000 złp. dla każdego) podług obecności na sesyach sądowych; nieobecnym potrącano proporcyonalne kwoty, które szły na powiększenie płacy kwartalnej pilniejszym komisarzom. Nie poprzestając na karach i groźbach, K. pouczała podwładnych swoich, wydając dla nich instrukcye, ordynacye, drukując w 3 000 egzemplarzy Instruktarz celny (1765), wysyłając członków swoich na objazd prowin-cyj celnych, wymagając regularnego składania „ultym“ czyli sprawozdań rachunkowych z końcem każdego kwartału, zaprowadzając kontrolę, porządek w korespondencyi i zależność niższych oficyalistów od zwierzchników. Ograni-zacyę służby skarbowej przedstawimy w następnym zarysie, notując główne zmiany, jakie zachodziły w ciągu lat 30-tu. Zaczynamy od najniższych organów I. zarządu miejscowego we wszystkich częściach Korony. Najważniejszą i najliczniejszą gałęzią jego był 1) Zarząd c ł o w y na komorach, przykomorkach lub obserwatoryach i szlakach. Na każdej komorze znajdował się pisarz, a na większych miał on do pomocy jednego lub dwu rewizorów; na przykomorku siedział tylko rewizor, albo substytut pisarza, albo expedytor; na szlakach stali tylko strażnicy. 2) Pobór podatków stałych: podymnego, łanowego, hyberny; półpodymnego i kwarty odbywał się przez exakcyew 33-ch miastach wskazanych w uniwersale K-yi (z 1790 r.), jak to: Poznań, Września, Kalisz, Wieruszów w Wielkopolsce; Brześć Kujawski, Sieradz. Piotrków, Bobrowniki, Łowicz, Płock, Mława, Łomża, Ciechanów, Warszawa, Radom, Sandomierz, Opoczno, Łuków, Drohiczyn, Bielsk, Lublin, zaliczone do prowincyi Skarbowej Mazowieckiej; Kraków i Chęciny w szczątkowej prowincyi Krakowskiej; Kamieniec Pod., Łuck, Włodzimierz, Krzemieniec, Chełm w prowincyi Ruskiej; Latyczów, Żytomierz, Owrucz, Winnica, Bracław na Ukrainie. W żadnem z tych miast jednakże nie istniało biuro stałe do tego poboru; t xaktor zjeżdżał w oznaczonych terminach, przyjmował pieniądze za kwitami w ciągu miesiąca, poczem odwoził zebrane pieniądze do Warszawy lub do kasy prowincyonalnej. 3) Od r. 1777 przybył zarząd ta baczmy przy. magazynach, które sprzedawały tytoń i tabakę, dostarczane przez entrepryzę tabaczną z własnych fabryk; przy każdym magazynie znajdował się pisarz magazynowy ze swoim substytutem, a przy każdej fabryce —inspektor tabaczny, od roku zaś 1776 okazała się potrzeba ustanowienia 5-u rewizorów generalnych tabacznycli i kilkudziesięciu strażników tabacznycli; nadto od r. 1784 urządzono w niektórych miejscowościach na granicy pruskiej i austryackiej magazyny Exportations do sprzedaży wyrobów ta-bacznych polskich obcokrajowcom w paczkach białych bez herbów z literami M. E.—Z czasem utworzono oddzielną Dyrekcyą Tabaczną z 4-ma fabrykami (w Warszawie, Korcu, Poznaniu, Kielcach) i powiększono liczbę oficyalistów do 140 osób, z płacą ogólną 187 343 złp. 4) O fi-cyaliści czopowego znajdowali się tylko w kilku większych miastach, gdzie gorzelnie, browary i szynki podlegały administracyi skarbowej ; w samej tylko Warszawie administra-cya ta liczyła w swoim składzie rewizorów piwnych (4-ch), gorzałczanych (3-ch warszawskich i 2-ch prazkich), rewizora okopowego i generalnego, kasyera i kontraregestranta z płacą po 2 000, 2 600, 4 500, 3 200 i 3 600 złp. oprócz 24 strażników; w innych zaś miastach (Poznaniu, Krakowie i Piotrkowie) strażnicy pobierali czopowe przy bramach, wydając kwity drukowane, tudzież pilnowali wyrobu piwa i gorzałki, przemiaru beczek i kadzi, zapisywania w regestra. Pieniądze i raporty odbierał co tydzień pisarz komory celnej; nadto rewizor komorny obchodził browary i składy za dodat-kowem wynagrodzeniem. Po za wymienionemi miastami wszystkie inne były wydawane z li-cytacyi dzierżawcom, lub administratorom prywatnym, którzy mieli swoich własnych poborców czopowego i otrzymywali po 1 groszu od złotego dla siebie i po szelągu na wynagrodzenie poborcy, resztę zaś przychodu, wykazanego rachunkami, obowiązani byli oddawać do Skarbu Koronnego. Kontrolę wykonywali exaktorowie lub inni oficyaliści. 5) Gdy sejm czteieletni uchwalił podatek od skór i b) dła rzniętego w 1789 r, K. ustam wiła 4.02 oficjalistów skórowych: pisarzy, rewizorów, kontrarege-strantów do poboru opłat, według taki y i zabierania skór bydlęcych. Praktyka W} kazała jednakże wiele niedogodności: więc sejm zamienił tę „akcyzę“ skórową na podatek konsumpcyjny od izezi, pobierany w szlachtuzach miejski ;b. Wtedy K. zredukowała liczbę oficyali-stów do 64; w Warszawie utrzymywała spe-cyalnych strażników dozorczyeh i taksowych przy okop? ch, i isarzów i rewizi rów generalnych; gdzieindziej pozwalała celnikom podejmować się do tego poboru. II. Zarząd Prow/n-cyonalny. Przed pierwszym rozbiorem Korona dzieliła się na siedrn Prowincyj Skarbowych, które nie miały nic wspólnego z podziałem politycznym Rzpltej; utrzymała je w 1764 r.

• K. R. S. K. pod następuemi lazw uni: 1) Krakowska z Podgó 'ską, zwana czasem Małopolską, 2) Wieluńs ca, 3) Wielkopolska, 4) Mazowiecka, 5) Kujawska, 6) Ruska, 7) Ukraińska. Prusy do żadnej z tych prowincyj nie należały, miał) bowiem swój zarząd oddzielny, od K-yi nienależny. Rozbiór 1773 r. oderwał prawie całą prowincyę Krakowską oraz części Ruskiej i Wielkopolskiej, przy nowej tedy or-ganizacyi w 17 74 zmieniono gianice, a w 1776 i liczbę prowincyj, redukując do 5-ciu, jako to: 1) Krakowska, 2) Wielkopolska, 3) Makowiecka, 4) Ruska i 5) U craińska. Po drugim rozbiorze zaczęła się nowa organizacya w styczniu i lutym 1794, le ;z dokonaniu jej stanęło na przeszkodzie powstanie Kościuszkowskie. Każda prowineya obejmowała po kilkanaście komór z przykomórkami, obserwator} ami i lukami. Wymienimy same komory tylko z drugiego okresu, podług spisu z r. 1779: w 1-ej: Kraków, Kazimierz, Skowronek, Chełi lek, Ben-dzin, Siewierz, Koziegłowy, Poczesna, Wawrzyń-czyce, Opatowiec, Połaniec, Sandomierz, Zawichost, Józefów, Zaklików; w 2-ej: Poznań, Września, Dziwoklucz (na miejscu Rogoźna), Lubarz (na miejscu Wronek), S:eraków, Skwirzyna, Zbąszyn, Kargowa, Wschowa, Leszno, Bojanów, Rawicz, Zduny, Sulmierzyce (na miejscu Ostrowa), Kalisz, Kop ;c, Wieruszew, Praszka (na miejscu Wielunia), Krzepice, Trzemeszno; w 3-ej Warszawa, Serock, Nieszawa, Dybów, Zakrzew, Złotoryja, Rokitnica, Mława, Chorzele, Zaw. da,

Kolno, Szczucin, Augustów, Karczew, Puławy, Lublin, Suraż, Orla, Niemirów, Międzyrzec Podlaski, Łosice, Parczew; w 4-ej Kamieniec Pod., Zbizeż, Satanów, Leduchów, Radziwiłłów, Be-resteczko, Milatyn, Dubienka, Wojsławice, Krasnystaw; w 5-ej Cuduów, Mohylów, Cekinówka, Raszków, Józefgród, Bohopol, Targowica, Tury-ja, Sieki?rka, Trylisy, Kazaiowiw, Czarnobyl. Razem tedy było wówczas komor głównych 79, pisarzy 79, rewizorów 65, pisarz poborowy (w Serocku) 1, substytów 7, ogółem oficyali-stów celrych 152 (zamiast dawniejszych 126 z r. 1767 przed rozbiorem kraju). Nie tylko ci, ale też tabaczni, skórowi, czopowi oficyaliści i exaktorowie¹ podlegali zarządowi prowincyonal-nemu. którego zwierzchnikiem był Superintendent, pobierający rocznie po 12 000 złp. i tantyemę dodatkową z „akcydensu 16-groszo-wego“, która powiększała uposażenie jego do 19 — 26 tysięcy złp. Pod jego okiem Kasa Pro-wincyonalna przyjmowała wszelkie wpływy pieniężne, wypłacała pensye i asygnacye, a resztę, wynikającą z rachunków „ultymy“, wysyłała do Warszawy najętą furmanką pod eskortą strażnika. Czynność poborczą i płatniczą wykonywał kasy er, rachunkową kon-traregestrant prowincyonalny, a kontrolującą rewizor generalny (od r. 1782, poprzednio było 2 rewizorów takich ną całą Koronę, więc nie do każdej prowincyi oddzielnie). III Zarząd Centralny mieścił się w samej Ko-misyi, w rękach Oficyalistów przy jej Boku pracujących czyli, podług dzisiejszych form wysłowienia, w Kancelaryi Ogólnej i w Departamentach Ministeryum Finansów. Komisarze mieli posiedzenia dwojakiego rodzaju: sądowe i ekonomiczne. Te ostatnie, acz niepłatne, większy przecież przynosiły pożytek krajowi od sądowych, bo decydowały o sprawach zarządu finansowego i polityki ekonomicznej. Decydowali większością głosów komisarze, ale obecnym i niezbędnym był do pisania „senteneyonarza“ Pisarz Komisy i czyli dyrektor Kancelaryi Generalnej (Ogólnej). Po ukończeniu posiedzenia na podstawie seu-teneyonarza podwładni jego redagowali Protokół Ekonomiczny, dokładny, a z czasem ze wszystkich posiedzeń, w ciągu roku odbytych, formowali księgę, porządnie w skórę oprawną. Księgi takie przechowały się do dziś dnia w liczbie 39 i zwiększającą się z każdym rokiem objętością świadczą o zwiększaniu się pracy, o mnogości rozważanych spraw. Posadę pisarza przez lat 27 (od 6 listop. r. 1764 do 26 września r. 1791) zajmował Mikorski Józef, człowiek godny i światły, szlachcic posesyonat z ziemi gostyńskiej, zaszczycany od niej urzędami ziemskimi cześnika i podkomorzego, oraz poselstwem na wszystkie sejmy, poczynając od r. 1765 aż do r. 1788, od Komisyi oświadczeniami wdzięczności i podwyższaniem płacy, od sejmu przyznaniem głosu decydującego na równi z korni-

sarzami (1774), od króla orderem św. Stanisława i kasztelanią rawską po ustąpieniu z ko-misyi (1791). Kancelaryę jego składali: regent komisyi, sekretarz komisy i, metrykant, archiwista skarbu koronnego i aplikanci, w liczbie najwyższej 4-ch.

Solcu w Warszawie, na hauptwaclm na Pradze, na moście wiślanym; pracowali „machinami do czyszczenia rzek, wyciągania palów i prądów“, oficerowie zaś „wszyscy indzinierowie“ byli używani do robót hydraulicznych, do robienia map, budowania lub reparowania budynków skarbowych; nadto obowiązani byli udzielać po 2 godziny codziennie lekcyi matematycznych kadetom z młodzi szlacheckiej. Sejm czteroletni, uwzględniając notę podaną w r. 1788 od K-yi, przyznał fundusz 6 000 złp. „na trzech metrów dla 21 kadetów“, a w r. 1790 K. R. S. K. przyjęła nauczyciela geome-tryi, trygonometryi, hydrauliki i hydrostatyki z zapewnieniem dla niego szarży kapitańskiej i pensyą tymczasową 3 000 złp. Już bowiem od r. 1764 utrzymywaną była, lubo z przerwami podczas zaburzeń, Szkoła Indzinierska cywilna, odpowiadającą dzisiejszym szkołom

troler i aplikant, zarządzający pałacami i zamkami Rzpltej (murgrabia zamku Warszawskiego, murgrabia pałacu Rzptlej, dozorca zamku krakowskiego, dozorca magazynu Rzpltej, budowniczy Rzpltej, burgrabia pałacu Brühlowskiego, murgrabia pałacu w Lublinie), dyrektor loteryi ze swym kon-trasegestrantem, pisarzem i 14 aplikantami, wreszcie, dyrektorowie t ab acz ni z aplikantami.—Miała też K. S. K. K. swoją siłę zbrójną, t. zw. milicyę skarbową, której zawiązkiem było 30-tu piechoty „z Pilicy“, ustąpionych przez podskarbiego Wessla „z un-teroficerami, barwą i ze wszystkim moderun-kiem“. W r. 1767 dodano 2 chorągwie stu-konne do strzeżenia komor i kas, a szczególnie granicy w prowincyach Ukraińskiej i Ruskiej (po 40-u); dla Mazowieckiej przeznaczono 20 koni, do Wielkopolski 30, do pr. Krakowskiej 20, do Wieluńskiej 5. Ale w czasie zaburzeń, spowodowanych przez konfederacyę Barską, ta mi-licya konna okazała się nieprzydatną: więc została zniesioną w r. 1769; do ubezpieczenia kas, komór i transportów pieniężnych K. S. K. K. żądała od K-yi Wojskowej żołnierza koronnego; do pilnowania zaś granicy używała swoich strażników pieszych i konnych. Nietkniętym wszakże pozostał t. zw. korpus pontonierów, składający się podług etatu r. 1766 z majora, sztabs-kapitana, porucznika, podporucznika, chorążego, 25-u osób sztabu niższego i 170 gemejnów czyli żołnierzy szeregowych, powiększony do 283 głów w 3-ch kompaniach w r. 1782 i do 349-u głów w r. 1789 i wówczas nazwany Batalionem Piechoty Skarbowej. Żołnierze tego batalionu stali w Nieszawie (21), w Nowym Dworze, na

Zdolnościami i zasługą wyróżnił się Ostaszewski, jak widać z awansów jego służbowych, albowiem, zacząwszy w r. 1766 służbę na posadzie sekretarza, awansował na regenta, a po ustąpieniu Mikorskiego został pisarzem. Dalej K. miała przy boku swoim w wydziale sądowym instygatorów, plenipotentów skarbu koronnego kilku i subalterna dekretowego; w wydziale dochodów stałych i niestałych regentów: kwarcianego, podymnego, czopowego, pogłównego żydowskiego, papieru stemplowego i tabaki; w wydziale kasowym: superintendenta kasy generalnej, kalkulatora przysięgłego i subalternów; w wydzia- I dróg i mostów; do większych robót pomiaro-le kontroli: kontraregestranta generalnego, J wych musiała jednakże K. R. S. K. zawierać buchaltera, kontrolerów i aplikantów. Wszyscy I ugody z pułkownikiem korpusu inżynierów woj-wyliczeni tu oficyaliści pracowali w pałacu skowych.—Korpus pontonierów był umunduro-Rzpltej Krasińskich zwanym, w innych zaś wany na sposób piechoty cudzoziemskiej i u-gmachach oficyaliści mennicy: probierz, kon- zbrojony w karabiny z bagnetami oraz w szable. Strażnicy mieli przepisaną „barwę“; otrzymywali co dwa lata „kontusz i żupan koloru popielatego z wyłogami czerwonemi i czapką wierzchu takoż czerwonego, jako i pas koloru takowego“. Wszystkie inne gałęzie służby skarbowej nie miały munduru, ani żadnych odznak, wyróżniających ją z masy ludności szlacheckiej, nie znały systematycznego codziennego przymusu, nakładanego w krajach sąsiednich przez regulamin biurokratyczny. Wszyscy funkcyonaryusze, od. substytuta komo-rowego aż do pisarza komisyi, nazywają się, nie urzędnikami, lecz oficyalistami, t. j. wykonawcami rozkazów urzędu, ustanowionego przez konstytucyę sejmową. Młody oficyalista, zakończywszy w przepisanym terminie czynność skarbową, wraca do ojca, na wieś; starszy ma zwykle własną posiadłość wiejską; superinten-denci mieszkają w swojej wsi, lub w dzierżawnej królewszczyznie. Na komorze granicznej pisarz i rewizor znajdować się musieli ciągle, żyli jednak po wiejsku. Powinniśmy tedy wyobrażać sobie oficyalistę polskiego, nie tyle w kancelaryi wśród stosu papierów, z piórem za uchem, ile na bryczce lub konno, zwiedzającego gościńce , szlaki, miasteczka, lub zjeżdżającego na kilkudniową czynność urzędową do domu skarbowego, albo do wynajętej w klasztorze jakim izby, w taratatce, bekieszy, kuntuszu. Warszawscy, pracujący w pałacu Rzpltej, ubierają się podług mody we fraki ze szpadą i fryzurą, ale utrzymują łączność z ziemiaństwem swojego zakątka rodzinnego, ubiegając się o tytuły stolników, podczaszych, chorążych i t. p. Stosunki urzędowe K-yi z oficyalistami były w ogóle uprzejme i wyrozumiałością nacecho-chowane. Do superintendentów wychodziły

Pod

rozkazy i polecenia w formie listów z nagłówkiem: „Wielmożny Superintendencie Prowincyi NN., nasz wielce Mci Panie i Bracie!“. Podobnie pisywał Superintendent do pisarza, rewizora komornego etc. W razie choroby ofi-cyalisty K. pozwalała mu wyręczać się substytutem i oczekiwała na wyzdrowienie kilka miesięcy. Udzielała też kilkumiesięcznych urlopów z warunkiem wszakże, aby oficyalista zostawił na swojem miejscu zastępcę. Nawet w razie wykroczenia lub uchybienia terminów

K. przyjmowała słuszne wymówki, lub napominała pokilkakrotnie, groziła, posyłała innego oficyalistę na koszt winowajcy, potem skazywała na karę pieniężną, na utratę pensyi kwartalnej, albo półrocznej, oddalała zaś od funkcyi (czyli dawała dymisyę) tylko w razie ważnych naruszeń interesu skarbowego. Konserwatywny nastrój społeczeństwa i ugruntowana od wieków zasada dożywotności urzędów publicznych rozciągała się też i na oficyalistów, lubo nieubezpieczonycli żadną ustawą prawodawczą. Wypędzenie ze służby, lub rugowanie przymusowe z posady dla „widzi mi się“ zwierzchnika było rzeczą równie niemożliwą, a przynajmniej niegodziwą, jak wydarcie komuś wioski lub domu intratnego. Płace, stale do funkcyi przywiązane, były umiarkowane, ale stanowiły przecież „słodki kawałek chleba“, gdy K. nie wymagała od ogółu oficyalistów swoich poświęcenia jej całego czasu, całorocznej nieustannej pracy i wszystkich swoich zdolności. Szacowano tylko daną czynność, większą lub mniejszą sumę pracy oraz jej trudność lub łatwość. Kto miał własną gospodarkę wiejską, nie potrzebował jej porzucać; kto nie miał osobistych funduszów, mógł się podejmować kilku innych czynności skarbowych w czasie wolnym. Tak, pisarz komorny bywał jednocześnie exaktorem, rewizor generalny prowincyi robił lustracyę głów żydowskich, celnik służył zarządowi tabacznemu, aplikant K-yi jechał jako „dworzanin podawać starostwo temu kto otrzymał na nie przywilej od króla“. Za każdą taką czynność, za podróż w interesie skarbowym oficyalista odbierał osobne wynagrodzenie. Uwzględniała też K. okoliczności miejscowe, np. drogość mieszkania w Warszawie, na pograniczu pru-skiem i t. p. Wysłużonym i przestarzałym dawała dożywotnie utrzymanie, a wdowom i dzieciom zmarłego pensye, chociaż nie ufundowała urzędowej kasy emerytalnej. —Co do uzdolnienia, to, prócz pontonierów, nie wymagano żadnych specyalnycli kwalifikacyj od oficyalistów zarządu miejscowego i prowincyonalnego. Mówiono, że w skarbie wiele nauki nie potrzeba: „aby tylko oficyalista umiał czytać, pisać i rachować; resztę instrukcya go nauczy“. Główną szkołą była praktyka. Tak np. Celiński, pisarz komory wodnej Nieszawa, był posłany przez podskarbiego Kossowskiego do pomocy przy układach o traktat handlowy z Prusami, jako mający dokładną znajomość ekspedycyi oraz gatunku towarów, a tej znajomości nabył przez 20-letnią służbę. Niezdatnego K. mogła oddalić na mocy praw z r. 1764 i 1765, co też niejednokrotnie czyniła. Bywały wypadki, że mianowany już oficyalista składał dobrowolnie funkcyę swoją, przekonawszy się, że nie potrafi jej pełnić, jak np. Zbyszewski, mianowany buchalterem w dyrekcyi tabacznej (1791). W zarządzie centralnym poszukiwano kandydatów wykwalifikowanych, a nawet wypróbowanych podczas aplikacyi. W kontraregestracyi K. dopłacała Wichlińskiemu po 6 dukatów miesięcznie „za uczenie aplikanta Wyszkowskiego algebry i formowania bilansów handlowych“; w mennicy podwyższono płacę kontrolerowi de Friese za to, że syn jego uczył się wardej-nostwa. W r. 1789, mając na widoku rozwój górnictwa i wyzyskiwanie kruszców zajętych na skarb w dobrach biskupstwa krakowskiego, K. postanowiła wyprawić trzech młodzieńców do akademii Szemnickiej na Węgrzech dla liczenia się „mineralogii, metalurgii, docymazyi, mychty, wardejnostwa i podziemnego miernictwa“; wyznaczyła im po 1600 złp. rocznie, na książki po 434 złp., na koszta podróży 1 258 złp. pod warunkiem 6-letniej wysługi skarbowi; podobnie w r. 1792 wysłano innych 3-cli młodzieńców do akademii „w Freymbergu“ (Freiburg w Saksonii)dla uczenia się nauk mineralogicznych, mechaniki etc. Aplikanci kasy generalnej posiadali niepospolitą wprawę w szybkiem liczeniu pieniędzy, a jeden z nich, stary Hartmann, otrzymał od K-yi dożywotnią pensyę. względem rzetelności w rachunkach i oddawa nia grosza publicznego do kas skarbowych zasada kaucyj dawała zupełne bezpieczeństwo, a była przestrzegana ściśle, nie tylko przy pierwszej nominacyi, ale i przy posuwaniu na wyższą posadę, jeśli kaucya pierwotna nie była wystarczającą. Największy deficyt wykryto w r. 1783, gdy Superintendent kasy generalnej Józef Rudnicki po 20-letniem blizko u-rzędoićaniu podał się do uwolnienia „dla osłabionych sił zdrowia swojego“. Wydelegowani do obrachunku trzej komisarze (Popiel, Woyna i Nieborowski), sprawdziwszy asygnacye, wydane do kas prowincyonalnycli, i gotowiznę, orzekli, że brakuje 305 218 złp. Aresztowano go zaraz, położono sekwestr na jego dobra (Stawki pod Warszawą, Górę w wdztwie Po-znańskiem i na jego starostwo Kąkolownickie), a nadto pozwano do sądu poręczycieli Kossowskich, nie wyłączając Kossowskiego, podskarbiego, który w owym czasie najczęściej prezydował w K-yi. W parę miesięcy potem (17 grudnia r. 1783) Biernacki przyjął cały ten dług na siebie skutkiem zawartego z Rudnickim układu i połowę (151218 złp.) wypłacił niebawem, a resztę ratami spłacał do 6 stycznia r. 1788. Rudnicki zaś czuł się

obrażonym; wytoczył proces w sądach i zanosił do sejmów skargi na surowe i gwałtowne postępowanie z nim K-yi, wydrukował w swojej obronie broszurę p. t. „Kalkulacya Generalna percepty i expensy Skarbu Kor.“ etc.

bez „informacyi“, bez „rachunków ex asse“ (szczegółowych i kwitowanych). Nie zadawalając się pensyą 120 000 złp., pobieraną bez pracy, wyrobił sobie u Konfederatów Radomskich w r. 1768 powiększenie jej do 300 000 złp. rocznie, ale napotkał niespodziewany opór w samej K-yi, która odroczyła wypłatę „do szczęśliwszych czasów“, ponieważ nowouchwa-lone podatki nie wpływały do kasy. Zastępowali go na krześle prezydyalnem komisarze-senatorowie: Twardowski, w-wda kaliski, albo zięć tegoż Kacper Rogaliński, s-sta nakielski, gdy został w-wdą inflanckim, albo Moszczeński, w-wda inowrocławski. Wessel potrafił wyciągnąć grubsze sumy podczas sejmu rozbiorowego 1773 — 5 (mianowicie: 211 OOO-j-115 000-j-219175 złp.) przy poparciu ambasadora ros-syjskiego Stackelberga, jako usłużny stronnik bezecnego Adama Ponińskiego, który odkupił od niego urząd podskarbiego w. k., przywilej od Stanisława Augusta otrzymał i przysięgę urzędową dn. 13 kwietnia r. 1775 wykonał razem z nowymi komisarzami, od sejmu obranymi. Ten urząd nadawał mu też prawo przewodniczenia w Departamencie Skarbowym nowoutworzonej przy boku Jego Królewskiej Mości Rady Nieustającej (ob.). Zdawałoby się, że tak zuchwały, cyniczny a zręczny utracyusz poczyni teraz ogromne spustoszenia w skarbie koronnym: aliści z dokumentów okazuje się, że łupieztwa, spełnione poprzednio podczas mar-szałkowania na sejmie rozbiorowym, stały się dla niego odtąd liiemożliwemi. Udało mu się tylko chwycić 500 dukatów z kasy pontonie-rów i frymarczyć przez czas pewien posadami oficyalistów: ale komisarze nie okazują mu ani usłużności, ani uszanowania. Już w r. 1775 odmawiają mu* 14 000 złp. żądanych tytułem zwrotu wypłaconej jakoby pensyi jednemu z Sułkowskich; w r. 1778 odmówili mu dzierża-

Następca jego Jan Chryzostom Poraj Biernacki, dawniej urzędnik austryacki, prowadził kasę w lepszym porządku i pozostawał przy tej funk-cyi aż do ostatniego rozbioru, podpisywał bowiem rachunki kasowe dla Rady Najw. Narodowej jeszcze dn. 6 listopada r. 1794, a więc już po kapitulacyi Warszawy przed Suworowem.

Wynotowawszy wszystkie rezolucye karne i dyscyplinarne z akt K-yi, dochodzimy do wniosku, że ogół oficyalistów w pierwszym okresie, przedrozbiorowym, nie łatwo wdrażał się do porządku, zwłaszcza w czasie zaburzeń 1767—

1772, które paraliżowały prawidłową działalność K-yi; ale w okresie drugim, pod dozorem Rady Nieustającej, doskonalił się szybko, nabywał systematyczności i sumienności w pracy, pod wpływem zaś rozległych reform i natchnień sejmu czteroletniego odznaczył się gorliwością, a nawet poświęceniem, w pełnieniu o-bowiązków służbowych. Podczas wojny 1792 i wśród niebezpieczeństw r. 1794 oficyaliści skarbowi ratowali pieniądze podatkowe, chroniąc się przed wojskami nieprzyjacielskiemi w kryjówkach, wracali do czynności, jak tylko nieprzyjaciel usunął się, świadczyli usługi nie-wymagalne podług natury ich funkcyi. Przechowane do dziś dnia archiwum skarbu koronnego stwierdza pochwałę „wierności, pilności i sprawności oficyalistów“ szczególnie „przy boku K-yi będących“, wygłoszoną w izbie sejmowej przez Morskiego, sprawozdawcę depu-tacyi, która wykonała szczelną rewizyę w r.

1790 (Dyaryusz 1.1 cz. 2 str. 36, 37, 60, 355).

Styl protokółów, raportów i różnych akt jest jasny; forma prosta i krótka; biegłość w prawie krajowem od czasów najdawniejszych im- wy czopowego; od r. 1782 zaaresztowali mu ponująca, dla nas, co go się uczymy już tylko pensyę podskarbińską na żądanie wierzycieli teoretycznie; księgi i rachunki utrzymane po^ jego; w r. 1786 odebrali mu dożywotnią dzier-rząduie, oprawione latami, a „Index sentencyo- żawę mostu na Wiśle z powodu niewypłacenia narza Ekonomicznego“ czyli skorowidz daje zu- raty; w r. 1787, gdy Poniński zrezygnował z pełną możność wyszukania wszelkich rozporzą- podskarbstwa na rzecz swego wierzyciela, gra-dzeń K-yi w każdej gałęzi czynności skarbo- cza, kawalera de Tomatis, K. zapobiegła wy-wej. — Dla dzisiejszych administratorów i biuro- konaniu takiej facyendy, wysyłając notę do kratów będzie ciekawą odpowiedź na pytanie: Króla i Rady Nieustającej, do kanclerza i pod-jak wykonywała swoją czynność kierowniczą, kanclerzego, o niewydawanie przywileju i nie-ministeryaluą, K., złożona z obieralnych na 2 wyciskanie pieczęci; nareszcie w r. 1790, po lata komisarzy, odbywająca posiedzenia swoje wyroku sądu sejmowego, wydała do swych o-pod prezydencyą niestałą Jednego z kolegów, iicyalistów rozkaz, aby, „Adama bywszego księ-najczęściej bez ministra, a nieraz występująca cia Ponińskiego, imali“. Jakoż wspólnie z ofi-jawnie przeciwko ministrom? Bo pierwszy jej / cerami ścigali go oficyaliści aż za Toruniem prezes konstytucyjny podskarbi w. k. Teodor ! i ujęli. Z faktów tych nie można wysnuwać Wessel bardzo rzadko i tylko w pierwszych ' wniosku, żeby wszyscy, tylekroć zmieniający latach kładł swoje podpisy na protokółach; się komisarze byli mężami nieskazitelnego cha-pilniej mu było uwijać się między stronnictwa- rakteru lub hartownej cnoty: do czuwania jędrni w zamieszkach krajowych i wyzyskiwać nakże nad prawidłowem użyciem grosza pu-swoje stosunki do wyciągania pieniędzy ze blicznego wystarczała obawa odpowiedzialności skarbu, którym rządził dawniej bez „papierów“, przed deputacyami rewizyjnęmi sejmów, moral-

Wlelka Kucyki. 1’owsz Ilustr. Zeszyt 293b Tum XXXVI

nej i majątkowej, wrażliwość na zarzuty, u-właczające honorowi (ujawniona w manifeście z r. 1768 przeciwko artykułom gazety Utrechc-kiej i w przemówieniach sejmowych, Rogalińskiego z powodu sprawy Tyzenhauza w r. 1880), wytwarzająca się z czasem rutyna, wreszcie coraz ściślejszy porządek w całej manipulacyi służbowej. Poniński nie długo dosiady wał w K-yi; odciągały go karty i rozległe spekulacye pieniężne, które doprowadziły go do ruiny.

powrocie zaś z objazdu obradowała przez kilka sesyi nad obszernym jego raportem, wyznaczała nagrody lub kary oficyalistom, przyjmowała jego wnioski ogólne co do reform i u-rządzeń pożądanych np. o wprowadzeniu „conduite—listy“ czyli stanu służby dla każdego oficyalisty, o obowiązkach kontraregestrantów i kasyerów, o wyciąganiu bilansów kwartalnych w każdej prowincyi i tp. Z Ukrainy zrobił Czacki wycieczkę do Jas, widział się z hospodarem mołdawskim Ypsilantim i napisał uczenie historyę traktatów polsko-wołoskich od XVI w., oraz „Uwagi względem handlu tureckiego“. Gdy sejm czteroletni wyznaczył Deputacyę Interesów Zagranicznych , która prowadziła układy z kilku ambasadami, Czacki dostarczał jej informacyi historycznych o handlu Polski z Anglią, Rosyą i Prusami. Nie będziemy tu wyliczali wszystkich raportów (pisanych własnoręcznie) i czynności młodego komisarza w ciągu 5-letniego przeszło urzędowania (do lipca 1792 r.); zaznaczymy tylko, że K. chętnie popierała projekty, wychodzące z zakresu skarbowości, jak np. co do rozwoju stosunków handlowych, co do uspławniania rzek, wynajdywania soli, protegowania kompanij solnych etc. Ponieważ miała pod swemi rozkazami najliczniejszy i najlepiej wyćwiczony personel, więc w razie potrzeby nadstarczała niedostateczności innych organów rządowych. Kazała np. oficyalistom swoim urządzać kwa-rantany i zanurzać monety w occie podczas morowego powietrza, donosić o buntach chłopskich lub ruchach wojsk nieprzyjacielskich, u-rządzać magazyny żywnościowe dla wojska itp. Słusznie więc otrzymywała kwity od de-putacyj rewizyjnych i niejednokrotnie pochwały od mówców sejmowych. Gdybyśmy jednak zażądali odpowiedzi na najwyższe wymagania umiejętności finansowej od tego ministeryum, ta wypadłaby ujemnie. Ani Łojko i Czacki, ani Fr. Moszyński i Kossowski nie wytrzymaliby porównania z Colbertem, lordem Montague, Fryderykiem Wielkim, Pittem, lub nawet z ministrami austryackimi i rosyjskimi w układach o traktaty handlowe, w polityce taryfowej, a szczególnie w sprawach kredytu państwowego. K. R. S. K. umiała zaciągać pożyczki w gotowiźnie u swoich obywateli lub u bankierów holenderskich, krótkoterminowe i wysoko oprocentowane; nie potrafiła zaś oświecić sejmu czteroletniego porządnym referatem, ani poprzeć opracowanych po za jej gronem projektów banku narodowego lub dyrekcyi biletów skarbowych, chociaż cała niemal Europa posługiwała sięjuż asygnatami, bai.knotami i rozmaite-mi znakami kredytu publicznego.

B. Komisya skarbowa l/l/. X. Litewskiego „zafundowaną“ została w Grodnie ledwo 1 stycznia 1765 r. i odebrała remanentu

Zastępował go pracowity, pilny i uczciwy, lubo miernych zdolności podskarbi nadworny Roch z Głogowy Kossowski, który po latach wielu za jednomyślnym okrzykiem izby sejmowej, dn. 8 lutego r. 1791, został mianowany podskarbim wielkim koronnym, ostatnim za istnienia K-yi i Rzpltej. Na pierwszem posiedzeniu (14 lutego) powitali go wyrazami „hołdu szacunku i przyiaźni“ komisarze: w-wda Mazowiecki Małachowski i s-ta nowogrodzki Tadeusz Czacki, oraz oficyaliści przyboczni K-yi przez usta pisarza Mikorskiego i regenta kwarciane-go Błeszyńskiego. W istocie, swoją codzienną nieznużoną pracą, stwierdzoną niezliczonemi podpisami na raportach i wszelakiej korespon-dencyi, Kossowski dużo przyczynił się do ustalenia ładu i sumienności w zarządzie skarbowym. Wyższe kwalifikacye naukowe znajdowały się czasem wśród komisarzy stanu rycerskiego. Fryderyk hr. Moszyński (* r. 1737 — f r. 1816), syn podskarbiego w k., bogacz, konserwatysta najbardziej egoistycznego odcienia, był wszakże znawcą finansowości, wybornym rachmistrzem i autorem słynnych tablic statystycznych, wykazujących rozległość i ludność wszystkich województw Rzpltej. Pracował w K-yi rzetelnie przez lat 12, od 1766 do r. 1778.

Feliks Łojko zasłynął ze studyów ekonomi-czno-liistorycznych; zużytkował do nich mate-ryały archiwalne K-yi, ale, zasiadając w niej od r. 1772 do 1778, nie zostawił śladów pracy urzędowej w jej aktach; był uczonym gabinetowym ,

Z rękopisów jego (Muz. Czart.) osiągnął dużo korzyści ruchliwszy i bardziej wpływowy Tadeusz Czacki. Ten znakomity z czasem ba-dacz-historyk i pedagog zasiadł w gronie komisarzy w listopadzie 1786, mając zaledwie skończonych 21 lat życia, ale przyniósł już wykonane własnym nakładem (180 000 złp.)

„dzieło z mapami Słuczy, Horynia, Prypeci,

Dniepru, kanału Muchawieckiego, oraz hydrograficzną mapę Krymu“. Potem złożył w darze jeszcze jedną mapę: rz. Dniestru, na 13 kart podzieloną z wymierzeniem istotnej głębokości. K. oświadczyła młodemu koledze „wdzięczność i szacunek“. Oceniając jego naukę i uzdolnienie, powierzała mu ważne zlecenia: konfereneye z Komisyą Menniczną względem monety (1786) i z Departamentem Skarbowym Rady Nieustającej, względem spławu rzek (1787), następnie rewizyę całej prowincyi 1090 896 złp. po rządnym Flemingu, który nie-Ruskiej i komór w prowincyi Ukraińskiej; po ¹ dawno właśnie złożył był podskarbiostwo wielkie, zamieniając je aa krzesło senatorskie wojewody pomorskiego. Stanisław August przy pierw-szem rozdawnictwie wakansów dał podskar-biostwo wielkie Michałowi hr. Brzostowskiemu, a nadworne Antoniemu Ty ze n-hauzowi; oni więc zasiedli w K-yi wespół z obranymi na sejmie komisarzami (Tad. 0-gińskim, Gerwazym Oskierką, Burzyńskim, 0-lędzkim, Jundziłłem, Szadurskim, Wołkowy-ckim, Wazgirdem i Wysłouchem). W roku następnym 1766 delegacya sejmowa znalazła remanent zmniejszony do połowy (502 486 złp.), ale zaświadczyła* o „porządnem i starannem urzędów sprawowaniu“, o „ przezornem i praco witem dochodów przyczynieniu“, o „czułem i oszczędnem szafowaniu“. Potem działo się coraz gorzej i w kwitach sejmowych pojawiały się coraz liczniejsze zastrzeżenia rachunkowe.

i przepisom spełnione, wyrokom kryminalnym podległe. Wykroczenia wynikły jednakże z winy osób, uie z ustaw, ani z organizacyi zarządu, która była w ogólnym zarysie jednakową z organizacyą koronną. I. Zarząd miejscowy składał się tak samo z komor i exak-%yj. Służbę cłową pełniły: od granicy pruskiej Szczebra z przykomórkiem w Grodnie; Wierz-bołów z przykomórkami w Szykszniewie, Kar-klupianach, Nowem Mieście; Połąga z przykom. Kretyngą, Jakubowem, Gorzdami, Ojsianami, Łujżewem; Jurborg z przykom. Szylińskim; Nowe Miasto; od granicy koronnej Brześć z przyk. we Włodawie i Zabłudowiu, Dąbrowica z przyk. w Pińsku, Lubieszowie, Turowie, Pełkowie, Mozyrzu, Wasilkowie; od granicy rossyjskiej Łojów z przykom. Rzeczycą; Tołoczyn z przyk. Białynickim i Zadruckim; Druja z przykom. w Dziśnie, Połock z przykom. Ułą i Bieszen-kowiczami; od granicy kurlandzkiej Szkudy z przykom. Ryciszki, Morginiki, Kalcze, Łajzów; Żagory z przyk. w Kalwiach, Hlebowie, Komendereczu; Kwetki z przykom. w Ponie-muniu, Hermaniszkach, Suwaniszkach, Pojedu-biu; Bielany z przykom. w Skiernianaeh, Je-ziorosach, Dnbinowie: razem więc komór głównych i przykomórków 38. Było jeszcze kilkanaście Ober-Straży i Straży na lukach. Ex-akcye odbywały się: w Wilnie, Oszmianie, Postawach, Lidzie, Ejszyszkach, Wiłkomierzu, Brasławiu dla województwa Wileńskiego; w Trokach, Mereczu, Grodnie, Kownie, Prenach, Po-niewieżu dla województwa Trockiego; w Rosie-niach, Szawlach, Telszach dla Nięstwa Żmudz-kiego; w Uszaczu dla resztek województwa Połockiego; w Nowogródku, Słucku, Słoniinie, Wołkowysku dla województwa Nowogródzkiego; w Chołopieniczach dla resztek w-dztwa Witebskiego i p-tu Orszańskiego; w Brześciu, Kobry-niu, Pińsku, Stolinie, Mińsku, Mozyrzu, Bobruj-sku dla w-dztwa Brzeskiego—razem exakcyj 29. W r. 1786 przybył departament tabaczny złożony z 24osób,w 1791 r. departament skó-rowy z 476 osób. II. Zarząd prowincyonai-ny dzielił się na trzy prowincye: Grodzieńską, Żmudzką i Białoruską. Składał się z su-perintendentów, kontraregestrantów; prócz nich wszakże było jeszcze 18 intendentów, którzy zapewne wykonywali czynność rewizorów. Wydziały cłowy i exaktorski łącznie liczyły 583 osób, w tern 59 ober-strażników, 347 strażników konnych i 53 pieszych. III. W zarządzie centralnym , w biurze przybocznem K-yi znajdujemy 2 regentów jurysdycznych dekretowych i po jednym regencie: taryfowym, celnym, tabacznym; sekretarza K-yi (był nim Suchodolec, faworyt, a następnie denuncyant Tyzenhauza), kasyera generalnego, kontrolera, plenipotenta spraw skarbowych, atendenta do tychże spraw, archiwistę, instygatora, woźnego sądowego, architekta K-yi. Komisarze nie od-

Brzostowski myślał, nie o pracy jakiejkolwiek, lecz o zdobywaniu pieniędzy dla siebie na marnotrawstwo; więc u Konfederatów Radomskich wyrobił podwyższenie pensyi do 200 000 złp. „z wolnością niebywauia na kadencyach“, tj. próżnowania; wreszcie zrzekł się prezyden-cyi na rzecz Tyzenhauza, otrzymawszy od niego zapewnienie co do akuratności wypłat pensyi, a Tyzenhauz (ob.), porównywany z Piotrem Wielkim pod względem rozległości i śmiałości projektów, administrator dóbr stołowych, werbownik stronników dla króla, założyciel licznych fabryk grodzieńskich, faworyt Stanisława Augusta, dyktujący mu nominacye na wszystkie urzędy w Litwie, wydawca „Gazety Grodzieńskiej“, twórca ogrodu botanicznego,'szkoły lekarskiej, teatru i baletu, pogromca nieposłusznych sobie obywateli przez procesy sądowe lub gwałty, —rządził skarbem W. Xięstwa Litewskiego samowolnie, bez ceremonii, lekceważąc komisarzy i deputacye sejmowe, aż do r. 1780, kiedy uastąpił jego upadek fatalny.

Król odebrał mu zarząd ekonomij, a sejm, wysłuchawszy sprawozdania deputatów swoich, którzy rewidowali akta skarbu litewskiego, wyznaczył Extra-Komisyę do przeprowadzenia-śledztwa sądowego. Ta wykazała na sejmie następnym 1782 r. „wady administracyi, utajone sumy i występki oficyalistów skarbowych“, czyniąc Tyzenhauza odpowiedzialnym za szkody, wyrządzone skarbowi w kwocie 812 520 złp., a ponieważ prawo karało takie przewinienia potrojeniem należności, więc zakwalifikowała do pobrania 2 183 779 złp. z dóbr winowajcy, które też natychmiast zasekwestrowano.

Sprawa biskupa Sołtyka przeszkodziła zamknięciu tych relacyj; ostateczna decyzya zapadła na sejmie 1784; brzmiała bardzo łagodnie, bo nakazała zwrot samej „iścizny“ tj. istotnej straty skarbu (812 520 złp.), pozostawiając Ty-zenhauzowi wolne dochodzenie kwot cząstkowych na oficyalistach i zwalniając wszystkich od kar osobistych czyli pokrywając niepamięcią wszystkie wykroczenia przeciwko ustawom j znaczali się ani zdolnościami administracyjne-

mi, auii,pilnością, ani odwagą cywilną, nawet po upadku Tyzenhauza; deputaci do egzaminu Skarbu W. X. L. z r. 1780, dobrani przeważnie z grona urzędników skarbu koronnego, zalecali wprowadzenie przepisów i schematów K-yi koronnej; ale skutku widocznego nie wi-^ dziiny, prócz procesów, wytoczonych wielu ofi-cyalistom, ich poręczycielom i spadkobiercom z osadzeniem defraudantów w więzieniu, „w łańcuszkach“. Nowy podskarbi wielki W. X. L. Stanisław ks. Poniatowski, synowiec królewski, wychwalany za oczynszowanie włościan w dobrach swoich i za kształcenie młodych muzyków kosztem swoim, nie okazał uzdolnienia finansowego i nie lubił przyjeżdżać do Litwy; wreszcie zrezygnował z urzędu, ale dopiero w 1791 r., na rzecz Ludwika Tyszkiewicza, ożenionego z siostrzenicą królewską. Tymczasem prezydował zwykle następca Tyzenhauza na podskarbstwie nadwornem Antoni Dziekoński, chudopachołek, pracowitszy i usłuż-niejszy od wszystkich wyżej wymienionych, ale napiętnowany przez Igu. Potockiego i Kołłątaja zarzutem „zadawnionej podłości“. On to mówił na posiedzeniu sejmowem 21 października 1780 r. w obronie K-yi: „Trzech kluczów kasa skarbowa litewska nie była tak szczęśliwa, aby potrzebowała. Percepty podatkowe ekspensom, przez prawo wyznaczonym, nie wystarczały ; K., przychody zebrawszy, wraz one rozpłaciła, kasę próżną zostawując; nie zamykała ona dlatego, żeby między kadencyami, na cłach (tj. na komorach) nie widząc bezpiecznego miejsca, superintendenci zebrane pieniądze do kasyera zwozić wcześnie mogli“. Nie lepiej działo się za jego prezydencyi, chociaż trzy klucze musiały być sprawione; kasa miewała zawsze małe remanenty (300 złp. w 1 789 r.) i nie zawsze wypłacała żołd wojsku należny. Podczas sejmu Czteroletniego po razy kilka przeszkodziła zaciągom do wojska przez nie-dostarczanie funduszów. Komisya Wojskowa skarżyła się nawet, że jej zażądania ulegały zwłoce w załatwieniu z powodu nieobecności komisarzy skarbowych litewskich, i domagała się od sejmu zalecenia, aby rezydencya ich w Grodnie tiwała nieustannie. Gdy sejm nakazał zaciągnienie pożyczki zagraniczej, K. S. W. X. L. znalazła kredyt u bankierów warszawskich tylko na 1 milion: więc o brakujące 2 miliony u-dała się do K. 8. Koronnej, która tę przysługę chętnie wyświadczyła, podejmując się układów z bankierami holenderskimi. Wobec tylu dowodów nieudolności administracyjnej posłowie litewscy sejmu Czteroletniego wyrzekli się źa-zawarowanej Unią Lubelską udzielności rządu swojego i zawotowali łącznie z innemi prowin-cyami Rzplitej zjednoczenie swojej K-yi z Koronną d. 29 października 1791 r. Przenieśli się tedy komisarze ze swymi oficyalistami przybocznymi do Warszawy, a podskarbiowie, pozostawieni bez potrzeby w dawnej liczbie, po

T K.

Komisya Skarbowa Rzpltej Obojga Narodów, zafundowana w pałacu Rzplitej, Krasińskich zwanym, 1 lutego 1792, istniała tylko do 18 sierpnia tegoż roku, ale w ciągu tego krótkiego urzędowania zasłużyła na dobre wspomnienie w historyi narodu, chociaż prezydowali wniejażdol6 sierpnia podskarbiowie litewscy, Tyszkiewicz i Dziekoński. Dziełem Czackiego był nowy regulamin czynności dla samej K-yi, jako też „urządzenie namiestniczego rządu w prowincyach skarbowych“ z centralizacyą władzy w rękach superintendentów i siedliskiem stałem kas prowincyonalnych w pewnych miastach, ze ściślejszą kontrolą i obostrzoną karnością. Tenże Czacki, w towarzystwie Horaina, wydelegowany do Krakowa, wykonał ostatnią rewizyę koron i insygniów Rzplitej, przechowywanych na Wawelu (kwiecień). Przeglądanie „planty“ robót około kanału Muchawieckie-go, interes solny i pomniejsze sprawy domowe (w maju) musiały być zaniechane po wypowiedzeniu wojny przez Imper. Katarzynę II. Sejm odroczył się, a raczej zakończył obrady swoje 30 maja; K. S. R. O. N.' wykonywała gorliwie ostatnie jego uchwały: układała się z bankierami holenderskimi o nową pożyczkę-, znalazła fundusz na erygowanie 7-u batalionów strzelców, wypłaciła po 4 000 dukatów na ekwipaż X-ciu Wirtem-berskiemu, mianowanemu do komenderowania wojskiem litewskiem, i X-ciu Józefowi Poniatowskie.!! u, komederującemu na Ukrainie; wypłaciła 776 200 złp. i 150 000 na erekcyę pułków kozackich, tatarskich, oraz na bataliony ochotników; nakazała superintendentom, aby raportowali o obrocie wojsk nieprzyjacielskich, o potyczkach i wszelkich zaburzeniach; dwom: Żó-rawskiemu i Zajączkowi, dała 460 000 na u-rządzenie magazynów wojskowych w Krasnym-stawie, Sandomierzu, Zawichoście; sprowadzała kasy litewskie do Warszawy; utworzyła już d. 1 czerwca „Kasę Obozową pod Bokiem JKM-ci“, delegowała do niej dwu komisarzy z regentem i aplikantem; 6 czerwca kazała kupić karawan lub powóz 6-konny pod kasę i półkryty powóz dla oficyalistów; 8 czerwca wypłaciła 500 000, potem 22 czerwca 100 000 na obóz przy boku JKMci, nareszcie 17 lipca jeszcze 36000 „na dalsze potrzeby magazynu dla tego obozu uformowanego i w aktualnym marszu zostającego“. Nie jej to było winą, że Stanisław August powrócił z Pragi do zamku warszawskiego, bo wyglądał odpowiedzi czyli raczej rozkazu od Imperato-rowej. Tegoż samego dnia K. wpisała do protokółu swojego dyspozycyę regentowi, aby sprzedał kocz, konie i sprzęty Kasy Obozowej. Nazajutrz Czacki zażądał dla siebie paszportu za granicę, przewidując akces króla do konfedera-cyi Targowickiej. K. wytrwała jeszcze przez miesiąc. Ostatni jej protokół zawiera zalecenie dla superintendenta prowincyi ki akowskiej, że

T K.

może wydać konfederacyi kasę nie inaczej, tylko pod groźbą niezwłocznego posłuszeństwa jako „nie mogący się oprzeć“. W istocie, działania wojenne ustały, wojska rosyjskie zakładały obóz pod Warszawą, rządy obejmowała „Najjaśniejsza Konfederacya“. Nastąpiło teraz niweczenie wszystkich urządzeń „spisku warszawskiego“, t. j. sejmu Czteroletniego, a więc i K-yi S. Obojga Narodów. Miały ją zastąpić oddzielne K-e, rezydujące po dawnemu w War sza wie i Grodnie. Akt otwarcia Koronnej jest zapisany pod dniem 23 sierpnia 1792, a wła ciwie był aktem pokornego poddania się podskarbiego w. k., Rocha Kossowskiego, i trzech komisarzy, bo inni „odeszli“ Nie wszyscy też oficyaliści złożyli przysięgę posłuszeństwa. Niepodobna było zebrać do kompletu prawnego 5-u osób. Rozprzęgał się cały zarząd wśród chaosu, wzmagającego się podczas akcyi drugiego rozbioru. Sejm czyli zjazd Grodzieński sklecił nową ustawę rządową dla uszczuplonego państwa, przywrócił Radę Nieustającą i pod jej zwierzchnictwo poddał K-e Skarbowe, do Koronnej zaś wyznaczył 4-ch komisarzy, samych szambelanów (pomiędzy nimi znalazł się Mikołaj Wolski, słynny autor „Obrony Stanisława Augusta“). Ten ostatni komplet zasiadł 16 grudnia r. 1793 pod prezydencyą Kossowskiego, a zakończył nieszczęsne urzędowanie swoje wśród popłochu, wywołanego powstaniem Kościuszkowskiem, d. 12 kwietnia r. 1794. K. Litewska okazała jeszcze mniej oznak życia pod łupiezką gospodarką Kossakowskich, którzy woleli ściągać podatki przez konfederacye wojewódzkie. Ludwik Tyszkiewicz podpisał kilka asygnacyj, ale w r. 1793 przeszedł na urząd marszałka w. lit., podskar-biostwo zaś przyjął Michał Ogiński, ulegając żądaniu Zubowa i ratując dobra swoje od konfiskaty. Co i jak ęzynił na tym urzędzie? hi-storya nie wie i on sam nie wyjaśnił w Pamiętnikach swoich. Najdłużej i najlepiej służyli skarbowi Rzpltej oficyaliści: pisarze komorni, exaktorowie, regenci i kasyer generalny (Biernacki), bo się odznaczyli gorliwością, w r. 1794, pod rządem Rady Najwyższej Narodowej i jej Wydziału Skarbowego.

Komisya wojskowa koronna ob. Komisya Wojsko w a.

Komisya wojskowa litewska ob. Komisya Wojskowa.

Komisya Wojskowa Rzpltej Obojga Narodów ob. Komisya Wojskowa.

Komisya Wojsko7 a, wedle uchwałysejmu kon-wokacyjnego (V. L. VII 50), miała być jedna tylko koronna, ponieważ Litwini pozostawili hetmanów swoich, wielkiego i polnego (Massalskiego i Sapiehę), „przy dawnych prawach i prerogatywach według opisu konstytucyi z r. 1717... przez rekognicyę chwalebnych postępków tychże WW. hetmanów i ścisłej przez nich praw obserwy“ — to znaczy, że się oparli reformie

Czartoryskich. Na sejmie jednakże koronacyjnym . zaniechali oporu, i druga K. W. dla Litwy postanowioną została (t-że 387). Otwarcie obudwu nastąpiło w pierwszym kwartale 1765 r., a istnienie formalne zakończyło się d. 6 listopada 1776 r. skutkiem jedynie intrygi, bez żadnych poważnych przyczyn i skutków. Była to najmniej udatna ze wszystkich instytucyj przez reformę utworzonych, bo w okresie anarchii saskiej, zwłaszcza od czasu zwinięcia wojska w 1717 r., szlachta zatraciła przymioty stanu rycerskiego. Szczątki dawnej jazdy i regimentów piechoty zdatne były zaledwo do parad; szarże oficerskie były kupowane tylko dla tytułu i munduru; wojowniczość objawiała się tylko na sejmikach i w burdach pijackich. K. W. litewska zafundowała się w Grodnie 24 lutego 1765 r. pod prezydencyą Michała Ogińskiego; komisarze (porucznik petyhorców Narbutt, oberszt-lejtenanci regimentu konnego Buławy Polnej Bitowtt i Buławy wielkiej Ho-rain, generał-major Pac i pisarz polny Sosnowski) byli wojskowymi z imienia: jakież mini-steryum złożyć się mogło z takich wojaków? Otwarcia K-yi W -ej koronnej dokonał w klasztorze Bernardynów warszawskich starzec, mianujący się regimentarzem, wojewoda ruski, August Aleksander Czartoryski, zwycięzca hetmana wielkiego koronnego — bez bitwy; na fotelach komisarskich zasiedli trzej senatorowie, nie mający nawet tytułów wojskowych (Józef Podoski, Roch Zbijewski, Antoni Morski), i ze stanu t. zw. rycerskiego: podkomorzy kor. (Kazimierz Poniatowski, brat króla), koniuszy (H. Wielopolski), łowczy (Ronikier), stolnik (Ry-dzyński), 2 starostów i 2 chorążych od pospolitego ruszenia, które się od lat stu nie zbierało. Sejm następny (1766) uczynił przyzwoitszy nieco wybór: z pułkowników, od ar-tyleryi i piechoty, porucznika jazdy pancernej (Stempkowskiego) i pochopnego do szabli późniejszego hetmana, a wówczas łowczego w. kor., Xawerego Branickiego. Obydwie K-e przybrały sobie oficyalistów bardzo szczupłą liczbę: pisarza, regenta, instygatora, generał audytora, generał-adjutanta, 2 woźnych i kilku aplikantów. Oto cała kancelarya i cały sztab główny armii, która miała podług rozkładu „stałej płacy“ z r. 1717 liczyć 24 000 głów, lecz nie doliczała się nigdy kompletu w „gemeinach“ czyli żołnierzach szeregowych. K-e zamierzyły niedostatkom zaradzić: ułożyły więc „polepszenie płacy dla wojska o połowę, mianowicie, w polskim zaciągu usarzowi do 600, pancernemu do 500 i lekkiemu do 400 złp. rocznie na konia; w cudzoziemskim zaś autoramencie konnym do 450, pieszym do 262l/₂ złp. rocznie; gwardyom królewskim, przez wzgląd większej drogości w Warszawie i ustawicznej usługi, przyznany jeszcze nadetatowy dodatek czyli „culaga“. Sejm przyzwolił na te podwyższone płace, „chcąc wojsko mieć w aktualnym komplecie, należytym porządku i w gotowym zawsze do usługi publicznej stanie, oraz dla oddalenia wszelkiej w marszach, obozach i konsystencyach obywatelom uciążliwości“. Ale przez dodanie 3 691 056 złp. koszt utrzymania wojsk podnosił się do

11-u blizko milionów, a skarb Rzpltej nie posiadał dostatecznych funduszów; zamiar tedy K-yj pozostał nieurzeczywistnionym. Nie lepiej też powiodła się próba zreformowania przestarzałej organizacyi czyli raczej dezorganizacyi jazdy podług wzoru pruskiego, fryderycyań-skiego. K. W. koronna wydała w r. 1767 „Regulamen regimentom kawaleryi, według którego powinny być exercytowane tak konno jak pieszo“. Regiment miał składać się z dwu szwadronów, szwadron z trzech kompanij, kompania z glidów i kameradszaftów: ale jakże nieudolnie ułożone były przepisy komendy! „Dawajcie baczność! Dobądźcie pałaszów! Ab-marsze czynić! (4 tempa) Halt! Trzema cugami szwenkujcie się w prawą! Handgryffy konno robić! Złóżcie broń przed się do ataku!“ („Pamiętniki Hist.“ wyd. przez Leopolda Huberta Warsz. 1861 t. II str. 311 i nast.). Zarówno oficer, wykrzykujący przed frontem tak rozwlekłe legendy, jak żołnierze, wyczekujący na ich wygłoszenie, popisać się nie mogli sprawnością obrotów ani wobec współczesnych armij europejskich, ani w porównaniu z dawnymi hufcami Żółkiewskiego i Sobieskiego. Dla piechoty i artyleryi regulamin żaden, o ile wiemy, nie był opracowany; niebawem też objawiło się rozprzężenie w wojsku koronnem skutkiem wybuchu wojny domowej w r. 1768. Xawery Branicki wyruszył do walki z konfederatami Barskimi na czele gwardyi królewskiej, posiłkując zwykle generałów rossyjskich; chorągwie zaś z pod komendy regimentarzy Woronicza i Dzieduszyckiego przeszły na stronę konfederatów. Ale i konfederacya Barska zdobyła się tylko na wojnę partyzancką, armii zaś regularnej utworzyć nie potrafiła: więc w r. 1773 Polska ujrzała się zupełnie bezbronną, a K-e W-e zupełnie bezsilnemi wobec Rossyan, Prusaków i Austryaków, którzy wkroczyli dla wykonania pierwszego rozbioru w sile zbiorowej 100 000 żołnierza. Mogli tedy swobodnie trzej ambasadorowie dyktować rozkazy swych dworów sejmowi, który po kilkudniowych bezsilnych protestacyach uległ uzurpowanej przez Ponińskiego władzy marszałkowskiej i dał pełnomocnictwo wybranym ze swego łona delegatom. Podczas tego sejmu delegacyjnego Xawery Branicki urósł na magnata i dostał wakującą po śmierci Jana Klemensa Branickiego buławę wielką koronną, a Seweryn Rzewuski, syn owego hetmana polnego, który dał się aresztować we własnym pałacu przez podpułkownika rossyjskiego i wywieźć do Kaługi (1767), powrócony z niewoli, dostał buławę polną z przydatkiem starostwa Kowelskiego. Wyniesienie tych ludzi na tak ważne i chlubne |

niegdyś urzędy było jednym z najcięższych grzechów politycznych Stanisława Augusta. Bra-nicki pojechał do Petersburga niby z poleceniem dyplomatycznem, a w istocie, żeby uzyskać od Imperatorowej nieograniczoną; władzę hetmańską. Jakoż przywiózł taką instrukcyę dla ambasadora Stackelberga, że ten podyktował delegacyi nowe prawo, które przyznało K-yi W-ej tylko zarząd kasy i sądownictwo, a „karność, posłuszeństwo, mustrę. ubiór wojska, rozlokowanie dywizyj, jednem słowem —komendę generalną jedynie od hetmanów wielkich dependować oznaczyło.“ Tryumfujący Bra-nicki objął prezydencyę w nowym składzie K-yi W-ej, lepszym od poprzednich, bo prócz tytularnych wojskowych znalazł się rzeczywisty żołnierz, wyćwiczony poprzednio w służbie pruskiej i chlubnie znany później z patryoty-zmu, Józef Wodzicki, generał-adjutant królewski: ale upłynęło zaledwo półtora roku, gdy K-e W-e, tak koronna jako też litewska, istnieć przestały. Dlaczego? Nie wiemy dokładnie. Formalnie: na mocy uchwały następnego sejmu skonfederowanego przy królu, albo raczej przez króla w porozumieniu ze Stackelbergiem, który potrafił u;yskać w Petersburgu zmianę poprzedniej instytucyi. Departament Wojskowy Rady Nieustającej otrzymał władzę nad wojskiem koronnem i litewskiem, a wit,c przejął czynności obu K-yj W-ych, a władza hetmańska znowu ograniczoną została do zakresu konstytucyi z r. 1764. Powodem głównym miał być wydany przez Branickiego rozkaz do wojska koronnego, aby wykonało przysięgę, że jemu samemu tylko posłusznem będzie, co tak dalece wzburzyło i przeraziło szlachtę, że wynikły awantury na sejmikach w Łomży i Słoni-mie, a w Ciechanowie przyszło nawet do krwawego zajścia z oddziałem rossyjskim. Przysięgę tę unieważnił Departament i nową wykonać nakazał podług roty dawniejszej z r. 1764. „Ufundowanie“ Departamentu i pożegnanie K-yi W-ej odbyło się 6 listopada 1776 w obecności 4-ch hetmanów: Branickiego i Rzewuskiego koronnych oraz Michała Ogińskiego i Józefa Sosnowskiego litewskich, jako też 5 konsyliarzów Rady Nieustającej; ostatnie zaś posiedzenie odbyło się 11 listopada 1788 r.: więc na całą działalność przypada ledwie lat 12. Komplet konsyliarzy zmieniał się od sejmu do sejmu 6 razy; na krześle prezydyalnem zasiadał najdłużej, dopóki żył, Sosnowski, hetman polny litewski, ten sâm, który w legendzie o romansie Kościuszki z jego córką, Ludwiką występuje jako dumny możno-władca, a w historyi dokumentalnej jako dorobkiewicz giętki, sługa Czartoryskich, od r. zaś 1769 służalec ambasadorów rossyjskich, Repnina i Stackelberga; w ostatniem dwule-ciu (1786 — 1788) podpisywał się na protokółach prezydujący Stempkowski, kaszt, kijowski. Tymczasem hetman w. lit. M. Ogiński zabawiał się muzyką i teatrem w swoim Słonimie; Branicki,

na

urażony, nie zajmował się wojskiem, ani wojskowością, intrygował przeciwko Stackelber-gowi i swemu dobroczyńcy królowi, zaślubił siostrzenicę Potiomkina Aleksandrę Engelhardt, damę dworu i ulubienicę Imperatorowej, a chociaż władzy i siły politycznej nie zdobył, szczyci! się jednak stanowiskiem domownika na dworze petersburskim, zwał się Rossyaninem (je suis Russe) i uwijał się jako ochotnik w obozie rossyjskim przy oblężeniu Oczakowa. Rzewuski, obżałowany również po utracie przywilejów buławy, usunął się zupełnie od wszelkiej pracy urzędowej, w Departamencie nigdy nie zasiadał, oficerów i żołnierzy ze swojego pułku używał do zajęć gospodarczych w Pod-horcach i Kowelszczyźnie, wysilał pomysłowość i energię agronomiczną na powiększenie intrat, marzył i pisał o przywróceniu swobód republikańskich z pomocą rządu austryackiego, albo pruskiego, i próbował układów z ministrami; pensyę jednakże ze skarbu Rzplitej brał regularnie i wybrał ogółem (do końca r. 1791) piękną sumkę 1298 000 złp. Tak więc Polska widziała 4-ch figurantów w mundurach hetmańskich z buławami na epoletach, grubo o-płacanych (bo żaden nie zrzekł się pensy i): ale hetmana żadnego nie posiadała. Katastrofa pierwszego rozbioru sprawiła przecież taką zmianę w pojęciach szlachty, że zrozumiała potrzebę uformowania armii liczniejszej, niż w r. 1717. Sejm delegacyjny, za przyzwoleniem Stackelberga ustanowił liczbę 30 000, ale wówczas, w 1775 roku, znajdowało się w obu wojskach, koronnem i litewskiem, tylko 11 000 głów i skarby Rzplitej, pomimo uchwalenia nowych podatków, zaledwo wystarczały na żołd dla nich. Ruina ekonomiczna, jaka wynikła z klęsk politycznych, utrudniała wykonanie reformatorskich zamierzeń. Dopiero sejm r. 1778 uznał za możliwe zalecić, aby wszystkie superaty, czyli przewyżki dochodów nad wydatkami, były obracane na pomnożenie liczby żołnierza. Na Litwie zalecanie to nieskutkowało przy nieładzie finansowym, ale K. Skarbowa koronna, dzięki ulepszonej administracyi, miewała superaty i dostarczała wojsku funduszów na zaciąganie 500 do 700 głów w każdem dwuleciu. Tym sposobem lik wojska w r. 1786 przed sejmem czteroletnim podniósł się do 18 535 głów. Z armiami mocarstw ościennych taka siła wystąpić do boju nie mogła, lecz nabywała pewnej wartości jako kadry, przez polepszenie organizacyi, taktycznego wyrobienia i uzbrojenia. Przeglądając ranglisty (ob. Skałkow-s ki ego Adama „Jan Henryk Dąbrowski“ Warszawa i Kraków 1904, str. 298-3: 0), znajdujemy w nich dużo oficerów, którzy do wojska polskiego przeszli z armij zagranicznych, najwięcej z pruskiej. Przybywali też nieustannie wy-chowańcy z korpusu kadetów warszawskiego, który był dobrym, najlepszym może u-czynkiem Stanisława Augusta i szczepił w ser

cach młodzieży miłość ojczyzny, a w^umysłich elementarne pojęcia o wojskowości na tle wy-kształcenia nowoczesnego w naukach. Drugi korpus na mniejszą skalę, na dwudziestu kilku kadetów, został założony w Grodnie przez Ty-zeńhauza około 1778 r., po upadku zaś jego przeniesiony do Wilna, istniał w czasach sejmu czteroletniego. Generał artyleryi koronnej (Feldzeugmeister) Brühl zajmował się gorliwie i umiejętnie uporządkowaniem swojego korpusu. Przedewszystkiem trzeba mu było dostarczyć armat. Podczas anarchii saskiej arsenał ' warszawski doszedł do stanu opuszczenia gorszącego: zawierał 14 dział i 2 moździerze z lat 1722 — 1738, zresztą same graty z XVI w. Nowych nie odlewano wcale; ludwisarnia Rzplitej „nie była w używaniu od czasów Jana III“, leżała w gruzach i porosła zielskiem. Odbudował ją Stanisław August, opatrzył machiną do wiercenia armat, piecami, wszelkiem narzędziem, sprowadził ludwisarza (Neuberta) i mógł już na sejmie 1766 r. pochwalić się „przela-nemi na nowo z zepsutego, w Cekauzie darmo leżącego metalu, 12 armatami“. Opatrywał je cyfrą swoją z napisem, upamiętniającym hojność dla Rzplitej, wydatki bowiem ludwisarnię pokrywał ze swego królewskiego skarbu. Ale w tym skarbie zagnieździł się wkrótce deficyt nieuleczalny z powodu utra.yuszowstwa: więc nakłady zmniejszały się z każdym rokiem, liczba armat, odlanych do r. 1775, dosięgała zaledwo 41; nareszcie w roku 1780 całą ludwisarnię darował Stanisław August Rzpltej, tj. wymówił się od utrzymywania jej kosztem skarbu własnego, oszacowawszy swoją ofiarę na 700 000 złp. Sejm wyznaczył wtedy po 30 000 złp. rocznie ze skarbu koronnego i robota poszła żwawiej pod dozorem Briihla, który zamianował dyrektorem zdolnego i pilnego majora artyleryi koronnej Stan. Wągrow-skiego. Arsenał wileński znajdował się w gorszym jeszcze stanie, gdy opieszałość naczelnika jego, generał-majora Cronemana, udaremniła projekt otworzenia lud wisami w Wilnie. Fortec Polska owoczesna miała kilka, wcale nieodpowiednich wymaganiom sztuki wojskowej: klasztor karmelicki w Berdyczowie, zdobyty bez prawidłowego oblężenia przez Kre-czetnikowa; Nieśwież Radziwiłłowski, który się poddał się w roku 1792 bez wystrzału, zamek krakowski z 26 armatami, Częstochowę ze 190 ludźmi załogi, nareszcie Kamieniec Pod., który uchodził za główną i niezdobytą twierdzę; ale nie był już godnym dawnej swej sławy. Brühl w r. 1775 obejrzał Kamieniec dokładnie, urządziwszy dwustronne manewry z kanonadą, trwającą przez trzy godziny, i przepisał porządek służby garnizonowej, wykonywany ściśle przez komendanta, gen. Witta. Stały więc wszędzie straże, które nie przepuszczały żadnego przechodnia bez należytego wybadywania; żołnierz był należycie wyuczony i karny: na wałach

znajdowały się 234 działa, ale w tem 58 żela- pułkownik artyleryi, Teodor Potocki, nie dostał znych, do użytku całkiem niezdatnych, pomię- tak ważnego urzędu dlatego, że nie mógł za-dzy spiżowemi zaś wiele należałoby wybrako- płacić 60 000 złp. Nawet w r. 1795, po detro wać z powodu rozmaitości, kalibrów. Gdy ko- nizacyi swojej, Stanisław August upraszał Ka-mendaturę po Wittem objął wykształceńszy o- tarzynę, aby przyznała oficerom zwrot sum. ficer, Orłowski, wartość Kamieńca okazała się ■ popłaconych za szarże, co wynosić miało 400 000 z jego raportu bardzo wątpliwą: „Wszystko się I dukatów. W każdym razie jednak deklaracya wali, wszystko popsute, wszystko jest niedokładne“. Baterye: Rondel i św. Urszuli, bramy Polska, Ruska, Królewska, mur Papiezki etc.— wszystko ,vymagało naprawy albo przerobienia z gruntu; arsenał pod gontowym dziurawym dachem nie wart nazwy. Dokoła wznosiły się przewyższające góry, z których we 24 godzin można byłoby zburzyć fortyfikacye, nie opatrzone kazamatami. Nęcił wszakże Kamieniec Rossyan, gdy w r. 1768 Katarzyna radziła o-panować go kupnem albo podstępem (fintoju), byle nie oblężeniem; w r. zaś 1777 prezydu-jący w departamencie wojskowym, zapewne Sosnowski, wysłał sztafetą rozkaz do komendanta, aby Rossyan wpuścił: ale dowiedział się o tem Stanisław August, wnet zwołał wszystkich konsyliarzy i wymógł natychmiastowe podpisanie kontr-ordynansu; kuryer gabinetowy zdołał wyprz ;dzić sztafetę o 24 godziny. Już ten jeden wypadek, zanotowany przez Komarzew-skiego, usprawiedliwia powszechną nieufność, jaką budził w społeczeństwie Departament Wojskowy wraz z całą Radą Nieustającą, która była utworem i narzędziem Stackelberga. Nie zbuduje się jego pracowitością badacz, jeśli przejrzy protokóły posiedzeń, odbywanych dwa razy na tydzień, zawarte w 7-u niewielkich księgach. Tylko pozostałe po K-yi W-ej biuro przyboczne utrzymywało w porządku akta służbowe i korespodencyę bieżącą. Większy atoli wpływ na polepszenie stanu wojska przyznać podobno wypada Kaucelaryi J. K. M-ci Wojskowej, która składała się z 7-u osób a zostawała pod kierunkiem Komarzewskiego (ob.). Z niej wychodziły patenty, gdyż Stan, August otrzymał od sejmu r. 1776 władzę mianowania i patentowania „do wszystkich szarż wojskowych“. Najchwalebniejszy użytek uczynił on z tej władzy, wydając w d. 11 maja r.

ta przyniosła niemało pożytku podczas organizowania armii sejmu Czteroletniego, gdyż umo-żebniła wstąpienie do służby Kościuszce, Orłowskiemu i wielu innym ubogim a zdolnym oficerom. Pod względem wyćwiczenia taktycznego szczupłe wojsko z okresu Rady Nieustającej dużo zyskało przez wydanie nowego regulaminu musztry dla piechoty w r. 1777. Zdaniem pułkownika K. Górskiego („Hist. piechoty polskiej“, Kraków 1893 str. 127 — 130) regulamin ten mógł ją uczynić ruchliwą, giętką i zdoluą do spełnienia wszelkich wymagań ówczesnego boju. Dla kawaleryi regulamin był wydany w r. 1786, pożyteczny pod względem organizacyi, zmniejszał bowiem liczbę towarzyszów, a zwiększał liczbę pocztowych czyli szeregowych, a więc zmierzał do przeistoczenia rozwydrzonej i niekarnej szlacheckiej konnicy na szwadrony regularne, podług wzoru arinij zachodnio-europej-sk'ch. Niepodobna przypuścić, aby reformy takie wyjść mogły z łona Departamentu Wojskowego, albo z pomysłów własnych Stanisława Augusta, który „na muslrach i rewijach wojskowych nie bywał, bo na manewrach się nie znał“, wojska i żołnierzy nie lubił, bo „z oficerem nie wiedział, co mówić, o co go spytać“. Właściwym autorem projektów musiał być Komarze w sk i, niegdyś oficer pruski, od r. zaś 1776 generał-major „ampliowany przy boku J. K. M-ci“; niebawem obdarzony rangą ge-nerał-lejtenanta i pensyą dożywotnią 18 000 złp. od sejmu (1778), upoważniony z ordynansu królewskiego (1779) do bywania na sesyach Departamentu Wojskowego, człowiek zdolny i wykształcony; o talencie jego pisarskim i przywiązaniu do Stanisława Augusta świadczy ogłoszone po francusku dziełko historyczne „Coup d’oeil repide sur les causes réelles de la décadence de la Pologne“ (Paris 1807). Przechował się jego „Protokół Potoczny“, systematycznie ułożony, drobnym, niezwykle pięknym charakterem pisany. Widzimy tu naprzód etaty wojsk obojga narodów, potem kopie ordynansów J. K. M-ci do regimentów gwardyi i do korpusu kadetów, nominacye w porządku alfabetycznym, rozkazy wydane przez Komarzewskiego jako generała-adjutanta du jour itd. Z takim kajetem w kieszeni mógł on dostarczać na zawołanie dokładnych informacyj w sprawach bieżących, co już nadaje zawsze wpływ na decyzye ludzi mniej świadomych, a znajomość służby,

1783    „Deklaracyę“, że od d. 1 stycznia roku

1784    „sprzedaż szarż oficerskich wojskowych od najwyższej do najniższej miejsca mieć nie będzie“. Byłaby to wielce dobroczynna reforma na korzyść zdolności i zasługi, odpychanej dotychczas przez trzos i worek z pieniędzmi; ale wykonanie jej okazało się możliwem tylko przy rozdawnictwie szarż nowych, lub zawako-waniu dawnych przez śmierć, kto zaś chciał otrzymać chociażby chorąztwo po żyjącym oficerze, wchodził z nim w układ pieniężny o wynagrodzenie za stratę wyłożonego kapitału.

Tak, generalstwo artyleryi    odkupił od wyjeż-    nabyta w armii    pruskiej,    nadawała zdaniu je-

dżającego za granicę Briihla    nieobeznany wca-    go powagę w    kwestyacli    ulepszeń i regulami-

le z wojskowością magnat,    Szczęsny Potocki, ' nów. Jego też    zasługą niewątpliwie było do-

w r. 1788, a lepsze kwalifikacye posiadający    bre wyćwiczenie gwardyi,    szczególnie pieszej.

Więcej uczynić nie mógł, ponieważ nie komenderował żadną dywizyą, nie był szefem ani jednego pułku, a przytem Stanisław August niepotrzebnie odrywał go od spraw wojskowych, dając mu polecenia dyplomatyczne do Berlina i Petersburga, każąc przeprowadzać przez całą Polskę wielkiego księcia rossyjskiego Pawła w czasie podróży zagranicznej 1781, urządzać kresy do przesyłania korespodencyi i zamawiać żywność podczas swoich wyjazdów do Grodna, Nieświeża, Kaniowa, a nadto używając go za pośrednika w stosunkach swoich ze Stackelber-giem, czem naraził go na drażliwe docinki od posłów Sejmu Czteroletniego. Na zakończenie charakterystyki tego okresu przypomnieć należy, iż wojska rossyjskie wciąż przebywały w Polsce, rozkwaterowane po wsiach i miastach, od chwili zaś wybuchu wojny rossyjsko-austrya-cko - tureckiej przechodziły swobodnie przez Wołyń, Ukrainę i Podole, zabierając podwody i furaże darmo lub za niedostateczną zapłatą; utrzymywana w Berdyczowie stacya werbunkowa zbierała dużo młodzieży polskiej, ubierała ją w rossyjskie mundury, musztrowała i wyprawiała następnie do obozu rossyjskiego pod Mohylowem. Gdy zaświtała nadzieja odzyskania utraconej niepodległości i sejm Czteroletni 20 października r. 1788 okrzyknął powiększenie wojska do stu tysięcy, Departament Wojskowy został zniesiony (3 listopada) ku niezmiernej radości stronnictwa patryotycznego i mieszkańców Warszawy. Do zarządu przyszłej armii utworzono Komisy ę Wojskową Obojga Narodów, która urzędowanie swoje zaczęła d. 21 grudnia r. 1788 w przytomności trzech hetmanów (oprócz nieugiętego Seweryna Rzewuskiego) i nowobranycli komisarzy 12-u, których nazwiska wymienimy ze względu na ważność powierzonego ich rękom dzieła. A więc byli to: Józef Niesiołowski w-da nowogrodzki i szef regimentu 6-go litewskiego, (uwieczniony przez Mickiewicza w „Panu Tadeuszu“), L. Kar-śnicki kaszt, wieluński, St. Bieliński, Mich. Sta-rzeński starosta brański, wychowaniec szkoły wojskowej w Sztrasburgu, Cel. Czaplic., Teod. Szydłowski, Tad. Dembowski, J. Zabiełło, J. Szwykowski, oboźny kor. Kazim. Krasiński, pułkownicy Fab. Ojrzyński i J. Czapski. Oprócz tych byli obrani jeszcze nieobecni: Marcin Grocholski w-da bracławski, gorliwy regalista, Walewski w-da sieradzki, wnioskodawca konsty-tucyi o stu tysiącach wojska, generał-majoro-wie Stetkiewicz i Mikołaj Radziwiłł, nareszcie pułkownik Jeleński. Widoczna, że sejm Czteroletni nie wyzwolił się z zadawnionej obawy o wolność obywatelską, jeśli obrał połowę komisarzy z pomiędzy urzędników cywilnych i przepisał komplet 7-u osób do wydawania ordynansów wojsku. Pomiędzy komisarzami wojskowymi nie znajdujemy żadnego o wyższem uzdolnieniu zawodowem, ale o to nie można obwiniać sejmu, ponieważ lepszych znawców woj-

Wlelka Kacyki. Kowsz Ilustr. Zeszyt 293b Tom XXiVl

skowości nie posiadał w swojem łonie, z zewnątrz zaś wprowadzać nikogo nie mógł, pragnąc zapewnić sobie wierność i posłuszeństwo polityczne władzy wojskowej. Tak złożone Mini-steryum Wojny nie było zdolnem do sprawności, pośpiechu, energii, pomysłowości w urzeczywistnianiu wskazówek i nakazów prawodawczych; musiało być niezgrabnym wykonawcą uchwał sejmowych, zwłaszcza, że jego biuro przyboczne, czyli „O ff i c y al iści K. W. O. N.“, wraz ze Sztabem Generalnym nie przewyższało (nawet w r. 1791) liczby 45-u osób, ze szczupłem uposażeniem. Nie widzimy też w tym składzie uzdolnienia do prac specyalnych i technicznych, jakich wymagała organizacya i administracya armii regularnej w końcu XVIII wieku. Dwaj pisarze wojskowi, koronny (Kosierski) i litewski (Jasiński), pobierali najwyższe płace: 11600 i 9 000 złp.; regenci wojskowi, koronny (Rogaliński) 7 000 i litewski (Trębicki) 2 500; sekretarz (Jeziorkowski) 4 000, regent likwidacyjny (Ośniałowski) 4 000, kasyer litewski (Osztorp) 4 000; archiwista (Niężopolski) 3 000, kancela-rzyści, kopiści, aplikanci koronni 16 000, litewscy 10 000, a było ich podobno 18-u; wystarczyć oni musieli na expedyowanie całej korespondencyi i utrzymanie w porządku rang-list, roi, ksiąg kasowych etc. Generał-Audytorowie, koronny (Gretz 3 000 złp.) i litewski (Łukaszewicz 2 500), oraz instygator (Dworakowski 2 724 złp.) zajęci byli sądownictwem, generał-adjutanci K. W. (Hiż i Damięcki) pobierali po 4 000. Plac-majoro-wie w Warszawie i Kamieńcu (Ludwich i Au-spitz po 3 000) tworzyli szczupły sztab armii, do którego zaliczyć należy „Pułkownika kart geograficznych“, wykształconego inżyniera Ba-kałowicza (z pensyą 8 000 złp.), i Exercer-majstra litewskiego Chlewińskiego (z pensyą 4 000;. Przydałby się niewątpliwie gen, Koma-rzewski ze swem wykształceniem i nabytem doświadczeniem, lecz nie otrzymał wstępu na sesye K-yi z powodów politycznych, a tak odczuł zarzuty i nieufność większości sejmowej, że wyjechał za granicę; następca jego przy boku J. K. M-ci Gorzeński, podkomorzy poznański, był człowiekiem bez znaczenia; sam też Stanisław August wśród Walki parlamentarnej pomiędzy stronnictwami, rossyjskiem i patryoty-cznem, utracił władzę mianowania oficerów wedle własnej woli; wykonywał ją spoinie ze stanami w izbie sejmowej od stopni generalskich aż do kapitana, subalternów zaś mianowała K. W. O. N. podług „fortragów“, nadsyłanych przez szefów. Takie poplątanie atrybu-- cyj rządowych z prawodawczemi musiało wywierać wpływ szkodliwy na działalność najwyższej władzy wojskowej. Nie należy zapominać o tern przy ocenie osiągnionych przez nią rezultatów. Tak, w sprawie uzbrojenia armii K. W. O. N., wykonywając uchwałę sejmową z d. 26 stycznia r. 1789, zamknęła rachunki ze skarbem d. 2 grudnia r. 1790 sumą

ogólną 1 902.791 złp., która wystarczyła na za- rągwiach szwadronowych .i 5 pułków przedniej kup karabinów dla piechoty (26186), karabinków (15 000, pistoletów 18 927) dla jazdy i szabel 200 93, ale w zakresie zmniejszonego tym- 44 021 głów piechoty i 21 862 jazdy; dla Li-czasowego etatu, na 65 000 głów, nie przygotowano zaś zapasów na dokompletowanie do etatu 100-tysięcznego i na możliwe powołanie większej liczby ludzi do szeregów: dlatego to Kościuszko musiał dawać kosy pospolitym ruszeniom, a nawet i batalionom regimentów piechoty. Na monitum marszałków sejmowych K. W. O. N. d. 4 kwietnia r. 1789 tłómaczyła się zawodem, jakiego doznała w Berlinie, gdy proponowana do zakupu broń na 30 000 wojska okazała się starą i całkiem niezdatną. Fabryki krajowe w Końskich, Przysusze i Kozienicach obiecywały wyrabiać tylko po 500 sztuk rocznie: więc konieczność zmuszała do robienia zakupów za granicą.

Wykonywał je wykomenderowany podpułkownik artyleryi Schüler: w Suhl (w Saksonii),

Liège (w Belgii) oraz w Berlinie na fabryce Splitgerbera i w arsenale, dopóki król Fryderyk Wilhelm II pozwalał, jako sprzymierzeniec Rzpltej. Pozostawiono jednak bez rezolucyi kilka ofert rusznikarskich z Söhlingen i Liège.

Liczba dział wszelakich, podawana przed sejmem czteroletnim na 251 (razem z darowane-mi przez Szcz. Potockiego), zwiększyła się ku końcowi r. 1791 do 408, ale przeważnie z da-

miast

(/-

rów od kilku panów, od rycerstwa Kurlandyi i od oficerów regimentu Wodzickie-go; żelazuych 261 liczyć nie warto, ponieważ były do użytku niezdatne. Prochu znalazła K. W. O. N. po Brühlu zaledwo 6 909 funtów; mizerny ten zapas przez zakupy w Gdańsku i w Berlinie oraz przez dostawy młynów prochowych krajowych zwiększył się do 393 242 f. Dziełem Komisyi Skarbu Kor. było urządzenie w Samsonowie fabryki bomb, kul i kartaczy pod kierunkiem majora art. Wągrowskiego. 2) W sprawie zaciągów żołnierza sejm uchwalał: 9 stycznia r. 1798 zwerbowanie po 120 głów na każdą kompanię piechoty, 9 lutego powiększenie brygad kawaleryi narodowej i pułków przedniej straży, 20 kwietnia drugi i 22 czerwca trzeci zaciąg piechoty po 50 głów na kompanię. K. W. O. N. była po razy kilka oskarżana w izbie sejmowej o niedbalstwo, a najbardziej o niewykonanie trzeciego zaciągu piechoty; usprawiedliwiała się odmową wypłaty asygnacyi przez K-e Skarbowe, te zaś—niepowodzeniem pożyczki zagranicznej (genueńskiej) w r. 1789. Zawinił zresztą i sejm niezmiernie przedłużonemi rozprawami nad etatem wojska, które zakończyły się dopiero 8 października z oznaczeniem dla Korony: 17 regimentów pieszych po 2158 głów i po 3 bataliony w każdym oprócz regimentu gwardyi pieszej, 4-ch batalionów strzelców, korpusu artyleryi i inżynierów 3 326 głów, 8 brygad kawaleryi narodowej po 1819 koni w 12-tu cho-

straży po 1369 koni w 10 chorągwiach, prócz regimentu gwardyi konnej, razem tedy twy: 8 regimentów pieszych z gwardyą, 4 bataliony strzelców, 2 chorągwie węgierskie, ar-tylerya z inżynierami 1661 głów, 2 brygady kaw. naród, po 2 421 koni, 5 pułków przedniej straży po 1098 k. oraz 1 regiment gwardyi konnej, razem 21 991 głów piechoty i 10 650 koni jazdy, a więc na całą armię zjednoczoną 98 524. Teraz dopiero tymczasowe zaciągi można było rozmieszczać w korpusach, etatem określonych. Wkrótce atoli zaczęły napływać doniesienia o niedostateczności nowego podatku ofiary i o niepowodzeniu pożyczek. Zafrasowany sejm widział się zmuszonym wstrzymać wykonanie uowouchwalonego etatu i zalecić K-yi kompletowanie dwu-batalionowyeh regimentów podług etatu tymczasowego, obejmującego tylko 65 074 głów na ogół wojska Rzpltej obojga narodów. Sejm uchwalił seryę nowych podatków i 3 marca r. 1790 ponowił zalecenie skompletowania wszystkich korpusów. K. W. O.

N. nie potrafiła i teraz rozwiązać swego zadania dokładnie, chociaż werbunek został zastąpiony rekrutem z dymów nie tylko królewskich i duchownych, ale też z dziedzicznych (t. j. z dóbr szlacheckich), a w rekrutacyi świadczyły jej gorliwą usługę nowo-utworzone Komisye Porządkowe cywilno-wojskowe (ob.) Asygnacye były wypłacane niezwłocznie przez Komisyę Skarbową Koronną przy poprawie finansów; a jednak z końcem czerwca r. 1791 brakowało jeszcze 2 800 ludzi w piechocie i 562 koni w wojsku koronnem; w litewskiem zaś nie uformowano drugich batalionów w siedmiu regimentach piechoty, ponieważ Koinisya Skarbowa litewska nie dostarczyła potrzebnych na ten cel 3-ch milionów złp.; ogół więc armii wynosił niespełna 57 000. W listopadzie r. 1791 na zalecenie króla w straży K. W. O. N. kazała kompletować 4 regimenty za pieniądze z dymów pogranicznych, a dopiero w marcu r. 1792 zarządziła erygowanie 7-u nowych batalionów w wojsku litewskiem, gdy Koinisya Skarbowa O. N. wynalazła dostateczne sumy remanentowe. Tymczasem zbliżała się nieuchronna wojna; gdy nadeszły niewątpliwe doniesienia o zarządzeniach Imperatorowej, sejm zdobył się na uchwalenie dn. 16 kwietnia prawa

p. tyt. „Gotowość do obrony pospolitej“ i „De-klaracyi doczesnej“ 21 kwietnia „aby stutysięczne wojsko do kompletu w zupełności doprowadzone niezwłocznie było“, ale zażądał przy-tem zmian w etacie, tak mozolnie roztrząsanym w r. 1789. K. W. O. N. żwawo wygotowała nowy projekt (na 25 kwietnia) zalecający wcielenie 30 275 kantonistów do gotowych już korpusów. Zatwierdzenie nowego etatu nastąpiło 27 maja. Nadto sejm nakazał uformowanie dwóch pułków tatarskich, 2 kozackich, 4-ch batalionów

ochotniczych i branie na żołd skarbowy mili-cyj oraz ochotników, którzyby chcieli należeć do „wypraw wojennych“. Wykonanie tych zarządzeń przypadło już na czas wojenny, armie bowiem rosyjskie wkroczyły w granice Polski w dniach 19 i 22 maja; pomimo wszelkich wy-sileń i gorliwości wojsko koronne zwiększyło się tylko do 50 292, a litewskie do 18 517, razem cała armia do 68 809, a może do 70 000 głów, a więc pierwsza uchwała i ostatnia wola sejmu czteroletniego nie zamieniła się w czyn; odpowiedzialność wszakże za czas wojenny nie może ciężyć na K-yi W. O. N., ponieważ komendę nad wojskiem naczelną otrzymał król Stanisław August. 3) Zaopatrzenie wojska w odzież, rekwizyty i żywność nie nastręczało trudności. K. W. O. N. w lipcn r.

np. ks. Michała Lubomirskiego, którego też K. W. O. N. skazała na 24 godziny aresztu, ordy-nansem z dn. 16 łipca r. 1790. Magazyny były urządzone podczas wojny w Dubnie i Po-łonnem. Cichocki opracował urządzenie komi-soryatów, lazaretów, taborów i piekarń polo-wych dla maszerujących korpusów, ale plan jego, zatwierdzony przez króla dopiero 4-go czerwca r. 1792, nie mógł być należycie rozwinięty w ciągu krótkiej kampanii. Służba lekarska, urządzona we wrześniu r. 1790, byłaby i iedostateczną przy większym przelewie krwi, składała się bowiem z doktora wojskowego (Bergonzoni), opłacanego 7 200 złp., z generalnego sztabs-ehirurga (Stahl), pobierającego 4 000, i chirurgów czyli regiments-felcze-rów z pensyą po 3 000 złp. w liczbie 4-ch tylko na całe wojsko koronne. 4). Wyćwiczenie wojska w rękoczynach, obrotach i karności zależy najbardziej od generałów i oficerów. Umiejętnych i wojnę znających brakowało: sejm przeto kazał przyjmować rodaków ze służby cudzoziemskiej i zamianował Józefa ks. Poniatowskiego, oraz przyjaciela jego M. Wielhorskiego, z armii austryackiej, Suf-czyńskiego ze służby bawarskiej, M. Zabiełłę i Mokronowskiego z wojska francuskiego, Tadeusza Kościuszkę brygadyera amerykańskiego generał-majorami, a Ludwika ks. Wiirtember-sldego, Niemca, od kilku lat w Polsce mieszkającego i z księżniczką Czartoryską ożenionego, generał lejtenantem. K. W. O. N. użyła ich wszystkich do komenderowania w dywi-zyach, których ustanowiła 4 dla wojska koronnego i 2 dla litewskiego, albo w brygadach, liczonych po dwie na każdą dywizyę. Z tych 18 komend pozostało 11 dla dawnych generałów, którzy okazali zupełną niezdarność, prócz jednego Bielaka, Tatara, mającego pewne doświadczenie z czasów wojny siedmioletniej. Urządzenie brygad i dywizyj stało się w końcu listopada r. 1789, po zatwierdzeniu etatu wojska; nowi generałowie objęli służbę swoją na początku r. 1790; 19 marca K. W. O. N. wydała ordynans ogólny, aby oficerowie pilnie ćwiczyli swoich żołnierzy w mustrze i nieodstępnie znajdowali się przy swoich korpusach; 5-go kwietnia pod groźbą kasacyi zaleciła gotowość do marszu bez najmniejszej zwłoki. Próbowała sama poprawić regulamin kawaleryi z r. 1786, ale zwątpiwszy o własnych zdolnościach, zleciła tę pracę „Deputacyi do ułożenia regulaminu służbowego“, do której powołała osoby „znajomością służby i praw wojskowych zna-

1789    ułożyła opis umundurowania dla każdego rodzaju broni. Artylerya miała nosić kurtki z sukna zielonego z wyłogami czarnemi i spodnie zielone zimowe, kaszkiety z daszkami od przodu i tyłu; piechota—kurtki granatowe z wyłogami odmiennego w każdym regimencie koloru, spodnie granatowe i kaszkiety lub kapelusze, płaszcze z białego sukna; kawalerya narodowa pozostała przy dawnych kurtkach granatowych z amarantowemi wyłogami, spodniach w outy i konfederatkach dla towarzyszy, a giwerach dla szeregowych. Na lato przepisane były czechczery czyli szarawary płócienne. Oficerowie otrzymali znaki rang i generałowie dwie szlify i haft, pojedyńczy dla generał-majorów, a podwójny dla generał-łejt-nantów; szefowie—jedną szlifę na ramieniu o 4-ch paskach, pułkownik o 3-ch, podpułkownik o 2, majorowie o 1-m pasku; subalternowie odróżniali się gwiazdkami: kapitan 4, porucznik 3, podporucznik 2, chorąży 1. Żołnierzy ubierali szefowie, lecz w gorsze sukno, niż wymagał przepis. To nadużycie stało się powodem ustanowienia Komisory atu dn. 8 marca r.

1790    i powierzenia mu „wszystkich potrzeb wojska“. Komisarz M. Starzeński zarekomendował Jana Augusta Cichockiego, pułkownika fizylierów, na dyrektora i odtąd zaopatrywanie w mundury, jakoteż we wszelkie rekwizytu,'odbywało się su i.iennie, we wzorowym porządku.

Dembowskiego rotmistrza służbowego w Kaw. Nar., M. Wielhorskiego brygadyera, Zajączka pułkown. Buławy W. K. etc. Opracowano tedy przepisy do musztry dla kawaleryi narodowej z objaśnieniem jej manewrów przez szty-

K. W. O. N. już w grudniu t. r. po odbyciu rewizyi Komisoryatu zaświadczyła z pochwałą osiągnienie znacznych oszczędności: 28 503 złp. na ołowiu, 69 846 na prochu, 130 245 złp. na namiotach. Żołnierz polski nie był karmiony z kotła; kupował sam sobie żywność z lenungu, obliczanego dziennie i dostatniego o tyle, że w żyznych województwach południowych mógł komite, jako to: ks. Ludwika Wiirtemberskiego, dzienną kwotą opłacić żywność dni kilku. Zda- ks. Józefa Poniatowskiego, Cichockiego pułkowni-rzyły się wypadki zatrzymywania wypłat mie- ka fizylierów, ks. Eustachego Sanguszkę, Floryana siącami całemi i dezereye żołnierzy z głodu, ale w pierwszych tylko miesiącach r. 1789, dopóki Ko-misye Skarbowe nie uporządkowały mauipula-cyi z nowemi podatkami; potem nieakuratność wynikała chyba z opieszałości komendantów, jak

chy i przepis musztry dla regimentów pieszych w r. 1790, a w r. 1791 opis powinności różnych stopni od szeregowego do szefa w 18-tu zeszytach lub arkuszach. Żeby zaradzić brakowi ludzi, uzdolnionych do gałęzi naukowych służby, sejm nakazał urządzić dwie szkoły: Główną Artyleryczną i Inżynierską (8 października r. 1789). Pierwsza składała się z 10-u osób nauczających i około 50 u-czniów, wybranych z każdej kompanii, jeden z profesorów jej, J. Jakubowski (ob.), otrzymał 2[000 złp. gratyfikacyi za prace, aplikacyę, talent i znaczny postęp młodzieży: wydał 3-tomowe dzieło, pouczające i pracowicie wydane z li-cznemi rysunkami. Druga miała 3-ch profesorów; z nich kap. Sokolnicki zyskał uwielbienie ucznia swego Józefa Sułkowskiego, a pułk. Sierakowski zasłynął jako inżynier i generał niepospolity. Najważniejszą atoli i najpożyteczniejszą nowością dla wojska polskiego były manewry obozowe, urządzone w jesieni r. 1791 pod Gołębiem i Bracławiem dla wojska koronnego, a pod Mińskiem dla litewskiego. Pod Bracławiem, na dawnem obozowisku Jana Sobieskiego, zebrało się 12 000 wojska z dywizyi Bracławskiej i Kijowskiej; exercerunek trwał od 9 września do 12 października; wykonywano ataki dwustronne pod dowództwem ks. J. Poniatowskiego i Kościuszki; 4 plany, odryso-wane przez Floryana Dembowskiego, i sprawozdanie, napisane przez M. Starzeńskiego, świadczą o dobrem wogóle wyćwiczeniu żołnierza w piechocie i artyleryi; gorzej przedstawiła się kawalerya, ale jej konie były „piękne jak nigdzie w Europie“. Ze wszystkich obozów dochodzące nas wiadomości upoważniają do wniosku, że wojsko, jakkolwiek młode, nieostrzela-ne, niezahartowane w trudach wojennych, było przecież zdolne do boju i w ręku dobrego wodza mogło się zwycięztwa dobijać. Wina niepowodzeń w wojnie r. 1792 spada na generałów i na Stanisława Augusta, niedołężnie sprawującego naczelną komendę. K. W. O. N. była podejrzewana i ganiona niesłusznie za cudze winy. Można jej wytknąć 26 sesyi niedoszłych dla braku kompletu—najwięcej w sierpniu i wrześniu r. 1791 z powodu „słabości, oddalenia się zagranicę, przejścia hetmanów na inne urzędowanie“ (Tyszkiewicza na pod-skarbstwo w k.), ale pamiętać należy, iż odbyła 1 033 posiedzeń kompletnych, a w tej liczbie dużo extraordynaryjnych, wieczornych i niedzielnych. Hetmani pożytku żadnego nie-przyczynili swem dorywczem zasiadaniem, ale gorliwą pracą na krześle prezydyalnem odznaczył się Niesiołowski, a w załatwianiu czynności biurowej „tryumwirat“ komisarzy: Tadeusz Dembowski, pułkownik Czapski i Michał Starzeński, który od pierwszego posiedzenia pisał własnoręcznie protokół szybko, jasno i zwięźle. Kancelarya wypisywała lub drukowała i wyprawiała rezolucye, noty, ordynanse, uniwersały tego samego dnia lub nazajutrz, a „nieregularność i niepunktualność w expedyo-waniu“ była dostrzeżoną raz tylko, 12 listopada r. 1791. Setki ksiąg służbowych tworzą duże archiwum i wyglądają porządnie. Jeśli brakowało umiejętności i wyższych uzdolnień umysłowych, temu winien był sejm, raczej stan społeczeństwa owoczesnego. K. W. O. N. nie wykonała kary aresztu na Mich. Lubomirskim, przyjmując jego spóźnioną explikacyę; nie skarciła Szczęsnego Potockiego za opór ordynansowi z d. 10 marca 1789 o nieprzepuszczaniu wojsk rosyjskich przez grauicę i za niewykonanie ordynansu z d. 26 maja t. r. o zaciągach: ależ bezkarność magnatów tkwiła jeszcze we zwyczaju zadawnionym i w stosunkach familijnych, oplatających izbę sejmową, zaburzających jej obrady i decyzye! Pod względem politycznym, chociaż K. W. O. N. liczyła w swoim składzie ludzi niebezpiecznych, wykonała przecież chętnie przysięgę na wierność ustawie 3-go Maja, w niczem wierności nie uchybiła i podczas wojny szczerze pracowała. Zamknęła ją przeto tryumfująca Konfederacya Targowicka d. 20 sierpnia 1792 r. Po wyjeździe Szczęsnego Potockiego, Branickiego i Seweryna Rzewuskiego z kraju, po dokonaniu drugiego rozbioru, gdy sejm czyli zjazd Grodzieński, ogłosił ustawę rządową dla uczczuplonej Rzpltej z przywróceniem instytucyj, zagwarantowanych przez Imperatorową. wojsko koronne miało być zredukowane do liczby 8 865, litewskie do 6 584 głów i oddane pod władzę Hetmanów „wraz z Komisyą Wojskową“ dwojaką, t. j. Koronną i Litewską oddzielnie. Hetmanem W. Kor. został usłużny agent ambasadorów rosyjskich Piotr Alkantara Ożarowski; on też otworzył d. 16 grudnia 1793 r. nową, ostatnią Komisyę W ojskową Koronną; w charakterze komisarzy zasiedli: T. Alexandrowicz w-da podlaski, Kajetan Miączyński pisarz polny, Arnold Bysze-wski generał lejtnant przy boku J. K. M-ci ampliowany, Ign. Łobarzewski oficer rosyjski, Cichocki dawny dyrektor Komisaryatu i Jan Henryk Dąbrowski wice-brygadyer kaw. nar. Główną czynnością tej K-yi było wykonanie redukcyi, udaremnione przez Madplińskiego, który ruszeniem brygady swojej z Ostrołęki i marszem pod Kraków dał hasło innym korpusom do powstania. K. W. K., dowiedziawszy się o pojawieniu się Kościuszki w Krakowie, pośpieszyła wydać ordynanse pod d. 29 marca, aby wszystkie oddziały, konsystujące na prawym brzegu Wisły, oddaliły się aż za Bug; 31 marca odwołała tę dyspozycyę dla usunięcia zawad z drogi wojskom rosyjskim, które iść miały właśnie z z i Buga ku Wiśle; nareszcie 11 kwietnia rozwiązała się, zapisawszy w protokóle rezolucye Rady Nieustającej o szerzeniu się nieposłuszeństwa, w wojsku i rozprzężeniu niemal całkowitem sił krajowych —K o mi sy a Wojskowa Litewska nie jest nam z akt

znaną; jeśli zasiadała, to rozwiązać się for- liński; i synowiec króla, Stanisław Poniatowski, nialnie sposobności nie miała, ponieważ jej Później wstąpili sekretarz lit. Michał Mniszech; samowładny prezes, hetman „z obioru“ Szy- bisk. chełmski, Maciej Garnysz; kaszt, wileń-mon Kossakowski został przez powstańców are- ski, Michał Radziwiłł; w-da ruski, Szczęsny sztowany 23 kwietnia, wyrokiem sądu krymi- Potocki; w-da mazowiecki, Antoni Małachowski; nalnego skazany i powieszony d. 25 kwietnia star. solecki, Ignacy Przebendowski, i Feliks 1794 r. Rząd powstańczy utworzył inne władze Oraczewski. Pośrednikiem w stosunkach nau-wojskowe, nie wskrzeszając Komisyj. T- Ki kowycli z Francyą był Dupont de Nemours, Komisya Edukacyjna. 1. Dzieje. Bulla przybyły do Polski w r. 1774. Przygotował Klemensa XIV „Dominus ac Redemptor noster“ on trzy projekty, z których jeden zajmuje się z dn. 23 lipca r. 1773, znosząca zakon Jezui- organizacyą szkół parafialnych, drugi semina-tów, zastała Polskę zupełnie nieprzygotowaną, ryami nauczycielskiemi, trzeci hierarchią Mężowie stanu Rzplitej stanęli wobec trudnego szkół. Z tych projektów niejeden szczegół zadania: jak dokonać sekularyzacyi szkoły? znalazł się później w Ustawie. K. miała przed Od półtora wieku całe niemal wychowanie by- sobą zadanie wielkie, ale już ułatwione przez ło w rękach Jezuitów, ogół szlachty przywykł reformę szkół Konarskiego (ob. Konarski do powierzania dzieci ich pieczy; ich system Stanisław). W r. 1773 sprawa wychowa-pedagogiczny zdążył już zapuścić w społeczeń- nia była już niemal rozstrzygniętą w połowie, stwo głębokie korzenie. W chwili kasaty za- „Collegium nobilium“ w Warszawie, takież Kokon posiadał 60 przeszło zakładów wychowaw- legia we Lwowie i w Wilnie, oraz liczne szko-czych i 2 340 członków zgromadzenia. BuUa ły pijarskie, rozrzucone w większych miastach kasacyjna, ogłoszona w Warszawie 8 listopada po kraju, były najwymowniejszem świadectwem, r. 1773, spadła, jak piorun z jasnego nieba, iż reforma Konarskiego głęboko w kraju za-Wtedy partya postępowa w osobie podkancle- puściła korzenie. Sami zresztą Jezuici, tak rzego litewskiego, Joachima Chreptowicza, przed- wrogo występujący przeciw Pijarom w począt-łożyła sejmowi projekt ustanowienia instytu- kach, przyszli do przekonania, iż, jeżeli cyi, któraby kierowała sprawami oświaty, ród chcą wpływ dawny utrzymać i współza-„Zniesienie Jezuitów —    mówił Chreptowicz    wodniczyć ze szkołami pijarskiemi,    muszą tryb

na na-

w delegacyi sejmowej — którym większa    'część    nauczania zmienić i, o ile    można,    zastosować

edukacyi narodowej z większą częścią fundu- go do trybu w instytueyach Konarskiego wska-szów, na to zapisanych, powierzona była, o- zanego. Nastąpił w nauczaniu przełom sta-twiera Rzplitej okazyą do uczynienia potrze- nowczy, wobec którego zadanie K-yi było o wie-bnych ku utrzymaniu i powiększeniu światła le łatwiejsze. Teraz należało tylko reformę narodowego ustaw“. Z    dalszego toku    obrad    Konarskiego na kraj cały    rozszerzyć,, nadać

okazało się, iż ta nowa    instytucya ma    mieć    szkole świecki charakter i    zespolić    ją ściśle ze

Wogóle znaczna

Słu-

czysto świecki charakter i być wyjęta z pod Szkołami Głównemi, poddając je obie ró-kontroli duchownej. W dn. 4 października r. wnież radykalnej reformie. Ale brakło przy-1773 istotnie została ustanowiona K-a Eduka- gotowanych i wykształconych pedagogów, któ-cyi Narodowej, która objęła w posiadanie po- rzyby potrafili prowadzić wychowanie w duchu zostały po Jezuitach majątek, celem obrócenia zamierzeń K-yi. Należało więc powołać do pra-go na cele szkolnictwa. Przystąpiła niebawem do cy wychowawczej eks-jezuitów, i tylko rozciągnąć dzieła (1-epos.d. 11 paźd. 1773). K. w pierwot- ścisły nadzór nad ich czynnościami. Tak więc nym i późniejszym swym składzie posiadała szkoła średnia na razie nie uległa gruntownej najświatlejszych wówczas ludzi w kraju. Pre- reorganizacyi; wprowadzono ją tylko tam, gdzie zydentem jej był zrazu biskup wileński, lgną- były kursa teologiczne i filozoficzne. W kacy Massalski, jeden z wolnomyślniejszych żdem kolegium jezuickiem pozostawiono po kil-członków owoczesnego kleru polskiego, pozosta- ku profesorów i prefekta, jący w korespondencyi z encyklopedystami większość szkół Rzplitej miała jeszcze charak-francuskimi; potem przewodniczył obradom K-yi ter duchowny, lub na poły duchowny; na 65 prymas Michał ks. Poniatowski, człowiek, z za- szkół w Polsce w r. 1776 było 19 pijarskich, palem oddający się sprawom oświaty. Człon- 6 bazyliańskich, jedna Komunistów (w Węgro-kami zgromadzenia byli: w-da gnieźnieński, wie), n 37 eks-jezuickich: w Poznaniu, Kali-August Sułkowski; podkanclerzy lit. Joachim szu, Łęczycy, Włocławku, Wschowie, Między-Chreptowicz; pis. lit., Ignacy Potocki; gen. rzeczu i Toruniu; w Płocku, Pułtusku, Warsza-ziem podolskich, Adam Czartoryski, dla szkol- wie i Sandomierzu; w Lublinie i Krasnymsta-nictwa krajowego wielce zasłużony kierownik wie; w Łucku, Żytomierzu, Kamieńcu, Winni-szkoły rycerskiej, autor znanego katechizmu cy, Ostrogu, Krzemieńcu, Owruczu i Barze; w kadeckiego; eks-kanclerz Jędrzej Zamoyski; Wilnie, Kownie, Grodnie, -Krożach, Słonimie, star. kopanicki, Franciszek Poniński; gen. in- Jurewiczach, Żodziszkach, Postawach i Widzach; spektor wojsk kor., Jędrzej Mokronowski, mistrz w Nowogródku, Mińsku, Pińsku, Brześciu Li-jednej z lóż masońskich; referendarz kor., Ja- tewskim, Nieświeżu , Bobrujsku i w cek Małachowski; star. czerski Franciszek Bie- cku. — Na 308 profesorów, utrzymywanych

Znaczną

przez K-ę E-ą, 256 było eks-jezuitów. Ze szkołami zakonnemi miała K. najwięcej kłopotu: nauczyciele ich, tradycyjnie przywiązani do dawnego systemu nauczania, nie mogli pogodzić się z nowym porządkiem rzeczy; a jeżeli ulegali nakazom K-yi i stosowali się do przepisanych przez nią planów nauk, czynili to niejednokrotnie ze złą wolą, rozmyślnie ośmieszając nowowprowadzone przedmioty i sposób ich nauczania, jak np. nauki przyrodnicze. Zoologia np. tak źle niemal wszędzie była wykładana, iż po kilku latach K-a musiała wykreślić ją z programu. W najlepszym razie profesorowie, sami ciemni, nie rozumieli popro-stu, czego od nich wymagano, i dobrze liczyć nie mogli. Raporty wizytatorów, którzy zostali ustanowieni celem rozciągnięcia ścisłej kontroli nad szkołami średniemi, pełne są skarg, utyskiwań i błogich pożądań, którym nie było dano się ziścić. Powoli K-a zaczęła przygotowywać sobie dzielny zastęp pedagogów, odpowiednio przygotowanych i przejętych duchem postępu; założone w r. 1780 Seminaryum dla profesorów narodowych stanu akademickiego zaopatrywało szkoły średnie w profesorów, którzy zwolna rugowali stamtąd eks-jezuitów. Z początku jednak musieli oni staczać ciężkie walki z dawnymi zakonnikami, którzy ich prześladowali z zawziętością; z niechęcią rodziców, których raził icli wygląd, ich suknie świeckie, ich brak pobożności, głoszone przez nich zasady wolnomyślne; dostawała im się niejednotnie pogardliwa nazwa „lokajów“. Niemałą również trudnością był brak środków naukowych, z którym K. musiała się ciągle borykać. Raporta szkół średnich, które z początku składano co pół roku, później zaś co rok, ciągle utyskują na brak map geograficznych, narzędzi fizycznych, okazów, zbiorów itp. Wyjątek pod tym względem stanowią tylko Szkoły Głównie.: krakowska i wileńska, zreformowane z ramienia K-yi, pierwsza przez Kołłątaja, druga przez Poczobuta, i postawione na stopę europejską. Zostały one hojnie uposażone w przyrządy astronomiczne, fizyczne, chemiczne itp., zaopatrzone w wyborne obserwa-torya itd. Obserwatoryum wileńskie pod zarządem Poczobuta dorówmało najlepszym w Europie Zachodniej i dawało możność czynienia najtrudniejszych spostrzeżeń, W Krakowie rozwija się wydział medyczny, wykłady anatomii prowadzi tu Jakób Briotet, preparator szpitala Hôtel-Dieu w Paryżu, ilustrując je demoństra-cyami na trupach, co do niedawna uważano w Polsce za świętokradztwo; wysoko również staje chemia: jeden z profesorów krakowskich wykłada np. teoryę Priestley'a składu chemicznego powietrza, drugi — o chemiczneni ciał powinowactwie. Słowem akademia krakowska w krótkim czasie wykłuwa się ze skorupy średniowiecznej , otrząsa z panującej tu dotychczas scholastyki, staje na nowym zu

pełnie gruncie. Podobnie przeobraziła się i Szkoła Główna litewska w Wilnie, która z kolegium jezuickiego o wyższym nieco zakresie nauk i charakterze wyłącznie niemal duchownym przeistacza się w wielkie ognisko wiedzy, co miało rozgorzeć niebawem, przeszkodą dla K-i był brak podręczników. K., wyświeciwszy ze szkół dawne książki, z Alwarem i Donatem na czele, gorliwie zajęła się przygotowaniem nowych. Tymczasem zaś dawała profesorom ścisłe instrukcye, czego i jak uczyć mają. Na wniosek Ignacego Potockiego zorganizowano w r. 1779 Towarzystwo Ksiąg Elementarnych, którego pieczy powierzono tę ważną sprawę. W skład Towarzystwa wchodzili: Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Grzegorz Piramowicz, Onufry Kopczyński, Szczepan Hołowczyc, Józef Bogucicki; było ono rozwinięciem i wprowadzeniem w czyn myśli, rzuconej przez pij ar a Adolfa Kamieńskiego w jego rozprawie „Edukacya obywatelska“. Ogłaszała K. on-kursy na podręczniki do matematyki, historyi naturalnej, gospodarstwa, fizyki i mechaniki, logiki, wymowy i poezyi, na dykcyonarz potrzebniejszych wiadomości, wyznaczając nagrody: po 150, 100 i 50 czerw, złotych; poleciła w r. 1775 osobom wybranym napisanie nauki chrześciańskiej i moralnej, dziejów powszechnych, gramatyki i hygieny. Usiłowania K-yi zwolna zaczynają wieńczyć się pożądanym skutkiem: ukazują się dziełka szkolne, zastosowane do programu, nakreślonego przez K-yę: „Wypisy z autorów klasycznych“ (1777); Popławskiego „Moralna nauka dla szkół narodowych na klasę I i II (1778); na klasę III“ (1787); Kluka „Botanika dla szkół narodowych“ ( 1785); Kopczyńskiego „Gramatyka polskiego i łacińskiego“ ( 1778); „Dykcyonarz starożytności“ Furgaulta (1779); „Logika czyli pierwsze zasady myślenia“, nap. p. Condillaca na żądauie Ignacego Potockiego, przełożona następnie p. Tomasza Hussarow-skiego i wydana kilkakrotnie przez Jana Znoskę (Wilno 1802,1808, 1809); L h u illiera „Geo-metrya“(1780), „arytmetyka“ (1781), „algebra“ (1782); Skrzetuskiego „Historya powszechna na klasę III; Asyrya, Medya, Persya i Egipt“ (1781) i na klasę IV: Grecya (1786); Hube-go „Wstęp do fizyki“ (1783); „Elementarz dla szkół parafialnych“ (1785); podręcznik hygieny Tissofa p. t. „Rada dla pospólstwa względem zdrowia“ (1785); S t r o j n o w s ki e g o „Nauka prawa przyrodzonego“ (1785); Trzcińskiego „Nauka o trzęsieniu ziemi“ (1787); Be cc ar i i „O elektryczności sztucznej i naturalnej“, tłom. Bonifacy Jundziłł (1786):. Zaborowskiego „Geometrya praktyczna“ (1786); tegoż „Loga-r,.tmy, pierwszy raz wydane“ (1787); Piramowicza „Wymowa i poezya“ (1792). Do wielu przedmiotów brakło podręczników, w różny więc sposób starano się zaradzić tym brakom. Do nauki moralnej np. na klasy wyższe posiłkowano się dziełami: „L’ordre naturel des sociétés politiques“ i Dupo n ta tabelą p. t. „Obraz rządu człowieka“ (1785); gdzieindziej szukano znów wiadomości u Mably'ego, Rousse au’a, Gellerta, Vattela „Droit des gens ou principes de la loi naturelle“ (Amsterdam 1775); do prawa politycznego polskiego u-ży vvauo dzieła Skrzetuskie g o „Prawo polityczne narodu polskiego“ (1782); posiłkowano się również pracą Ż e gli c ki e go „Inwentarz praw, konstytucyi“ (1782), oraz czytano „Volumina legum“, do historyi polskiej brano Wagę, So-lignaca, Kromera, oraz świeżo wychodzącego Naruszewicza; do historyi powszechnej prócz wyżej wymienionego Skrzetuskiego posiłkowano się jeszcze Szybińskim „Słownik mitologiczny czyli historya bogów“, przekład z Cham-pré’go (1784) i „Krótka wiadomość o znakomitych w świecie monarchiach“ (1772) oraz książką ks. Wyrwicza „Origines des états modernes et des nations“ (1769); do geografii wreszcie tenże Wyrwicz napisał doskonały podręcznik „Geografia czasów teraźniejszy cli“ (1768). W wykładzie nauk ścisłych bardziej jeszcze starano się być na poziomie współczesnej wiedzy europejskiej. Do wykładów arytmetyki, geometryi i algebry profesorowie w niektórych szkołach przygotowywali się, czytając dzieła Wolffa, do algebry gdzieindziej — Śniadeckiego, do geometryi—Taequet’a, Solskiego; do fizyki: Hubego, Rogalińskiego, Osińskiego, Lisikiewicza, Biwalda, Mąconą, Dalha-ma, Jana de Turre, Horvatha, Munhenbreck’a, Graverand’a, Nollet’a, Newtona, Keplera, Bé-zout’a, Scheidt’a, Bouguer’a, Erxlebena; do logiki, prócz Condillac’a: Narbutta, Delham’a, Ge-nuensa, Locke’a w streszczeniu Cyankiewicza. Do historyi naturalnej podawano wiadomości z Rzączyńskiego, Ładowskiego, Kluka botauiki i tegoż mineralogii: „O rzeczach kopalnych“. Przy wykładzie wreszcie historyi kunsztów uciekano się do E n c y k 1 o p e d y i Diderot’a i d’Alembert’a. Dwie okoliczności uderzają w tym przeglądzie dzieł i podręczników, używanych w szkołach podległych K-yi. Przedewszystkiem—postępowość w wyborze przedmiotów i autorów. Od kolegiów jezuickich olbrzymi to krok naprzód; K. odrazu odcięła się od scholastycyzmu średniowiecznego, w naukach ścisłych stanęła na gruncie wiedzy nowożytnej, odrzuciwszy dawną metodę edukacyjną, za kamień węgielny obrała indukcyę i empiryę, strzegąc się, jak można najbardziej, jałowej spekulacyi, na której dawniej, według słów Kołłątaja w iustrukcyi dla gimnazyum Nowodworskiego i akademii krakowskiej, „mózg wycieńczano i więcej czasu trawiono, aniżeli na potrzebnej praktyce“. W naukach humanitarnych nie gardzono pomocą fi-zyokratów francuskich i encyklopedystów, porzucono dawny teologiczny punkt wyjścia, starano się np. w wykładzie historyi, jak mówi Kołłątaj we wspomnianej iustrukcyi, „rozeznawać i iść środkiem między zabobonnością i niedowiarstwem“. A potem z powyższego szeregu dzieł i autorów wyłaniają się olbrzymie trudności, z któremi musiała walczyć Komisya. Pomimo nagród i konkursów podręczniki zjawiają się względnie późno, nie wszystkie odpowiadają wymaganiom rozumnej pedagogiki, chociaż są pomiędzy nimi i wyśmienite, jak np. Lhuilliera lub Wyrwicza. Niejednokrotnie też profesorowie i wizytatorowie skarżą się na brak książek elementarnych, co powoduje, iż wychowawcy, niedość przygotowani, pomimo najlepszych chęci nie są w stanie wykładać przedmiotu swego należycie; zwłaszcza daje się odczuć ten brak w nauczaniu historyi naturalnej, w której zakresie profesorowie nieraz dyktowali uczniom „najśmieszniejsze dziwactwa“, jak donoszą wizytatorowie. Większość z powyżej wymienionych dzieł nie była wcale przeznaczona dla szkół i dawała tylko profeso-ror i surowy materyat do wykładów, które należało opracować samodzielnie; a to nie zawsze się udawało wobec różnorodnego składu ciał pedagogicznych. W’ wyborze też dzieł pomocniczych widzimy często dziwne niekonsek-wencye: wykłada się np. fizykę według Newtona lub Keplera, czy też historyę kunsztów według Encyklopedyi i jednocześnie używa się, jako wypisów, dzieł PI i u i usz a. Opracowanie programu nauk było również niemałą troską Komisyi Edukacyjnej. Już w r. 1774 sprowadzono z Francyi Piotra Samuela Dupont de Nemours, który wypracował szereg projektów dla szkół średnich i elementarnych, zasięgano również zdania Jana Borellego, członka akademii berlińskiej. Na podstawie tych materyałów w r. 1781 Piramowicz wygotował „Projekt ustaw dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzplitej“. Zawezwano do Warszawy przełożonych szkół koronnych, którzy na naradzie w d. 5 września przyjęli w zasadzie projekt i zobowiązali się go ściśle przestrzegać. W r. 1782 wizytatorowie generalni (Piramowicz, Hołowczyc, Kolendowicz, Bieńkowski) objeżdżali szkoły w celu uzupełnienia zebranego materyału, poi zem w listopadzie i grudniu t. r. odbyli wspólną naradę z uczestnictwem Kołłątaja, Po-czobuta i Ignacego Potockiego w charaktarze przewodniczącego, dopełnili kilku zmian w projekcie Piramowicza i ostatecznie zredagowali „Ustawy Komisyi Edukacyi Narodowej dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej przepisane“ (wydane r. 1783). Komisya podzieliła kraj cały na 10 wydziałów; wielkopolski, małopolski, mazowiecki, wołyński, ukraiński, litewski, ruski, żmudzki, poleski i szkół pijarskich. W każdym z nich była jedna szkoła wydziałowa, kilka podwydziałowych i parafialne: wielkopolski miał szkołę wydziałową w Poznaniu, małopolski w Lublinie, mazowiecki w Warszawie, wołyński w Krzemieńcu, ukraiński w Winnicy, litewski w Grodnie, ruski w No-

wogródku, poleski w Brześciu, żmudzki w Kro-żach. Szkoła wydziałowa składała , się z sześciu klas, przyczem kurs piątej klasy był dwuletni, a ciało nauczycielskie stanowili: rektor, prefekt, sześciu nauczycieli, kaznodzieja i dwaj metrowie języków; szkoła podwydziałowa miała tylko trzy klasy, z kursem dwuletnim w każdej, o tym samym jednak zakresie nauk, co i wydziałowa, na jej czele stał prorektor, nauczało zaś trzech nauczycieli, kaznodzieja i metrowie. Mniejszość wszakże tylko szkół podlegała bezpośrednio Koinisyi i nosiła miano akademickich; inue pozostawały pod kierunkiem zakonów: z 74 szkół Rzplitej tylko 34 (od r.

wić po łacinie, a w wyższych nakazała to surowo, pod pozorem, iż łacina „do prawny cli interesów i prawnego stanu jest potrzebna“. Nawet akademików świeckich K. Ed. zobowiązała w r. 1789 bywać oodzień na niszach studenckich i odbywać spowiedź miesięczną razem z uczniami. Pomimo to wszystko oznaki niezadowolenia wciąż się szerzyły: liczba u-czniów w szkołach Komisyi nie zwiększała się, ilość zaś abituryentów była zawsze bardzo nieznaczna—ze 100 — 200 uczniów, wstępującycli do szkoły, kończyło ją 5 — 12, najwyżej 20. Rodzice wogóle niechętnie oddawali dzieci do szkół studenckich: kształcono je prywatnie, wysyłano za granicę, na Szląsk, jak mówiono, „po łacinę“; pomimo najsurowszych zakazów K-yi zagęściły się też szkoły pokątne, utrzymywane przez zakonników, księży i nawet osoby świeckie. Ciągle jeszcze nie tracono nadziei, że Jezuici zostaną przywróceni. Dawni członkowie tego zakonu wystąpili nawet w r. 1790 z dołączonem do redagowanej przez zaciekłego wroga postępu Łuskinę „Gaz. Warsz.“ pisemkiem p. ta „Ohara ex-Jezuitów z własnych swych osób dla Rzeczypospolitej uczyniona roku 1790“ (z godłem „Religioni et bonis' arti-bus“!). w którem, w razie przywrócenia ich zakonu, obowiązywali się bezpłatnie nauczać młodzież, coby pozwoliło fundusze edukacyjne obrócić na wojsko. Ogól szlachecki przyjął tę propozycyę skwapliwie; już na sejmikach r. 1788 instrukcye poselskie domagały się oddania wychowania zakonom i obrócenia dóbr po-jezuickich na armię. Na sesyi zaś sejmowej dn. 10 czerwca r. 1791 kasztelan łęczycki, T ideusz Lipski, wystąpił otwarcie z wnioskiem, żądającym przywrócenia Jezuitów. Dwór nawet zaniepokoił się, obawiając się z tego powodu pewnych powikłań dyplomatycznych z kuryą rzymską, dworem hiszpańskim, portugalskim i sardyńskim. Niedługo partya zachowawcza oczekiwać miała uwieńczenia swoich usiłowań.

1787, po zwinięciu toruńskiej, 33) było akademickich, reszta była w rękach Pijarów, Bazylianów, Dominikanów, Komunistów, Kanoników regularnych , Cystersów, Benedyktynów. —

W roku 1789 na 482 nauczycieli w całej Rzplitej było zaledwie 115 świeckich, zaliczając do tych ostatnich i 28 metrów języków.

Szkoły, nie ciesząc się popularnością wśród o-gółu szlachty konserwatywnej, nie odznaczały się wielką frekwencyą. Były szkoły, w których liczba uczniów nie przenosiła nigdy 50. Ogółem, według danych, dotyczących 45 szkół koronnych, w ciągu 9-lecia od roku 1781/2 do 1789/90 przeciętnie kształciło się w nich rocznie 10,195 młodzieży: w 16 akademickich —

6,312; liczba pierw-

3883, w 29 zakonnych

Konfederacya targowicka oświadczyła się stanowczo przeciw K-yi i uniwersałem z d. 27 sierpnia 1792, potępiwszy zabiegi K-yi E-ej, obiecywała przywrócenie Jezuitów. Zapowiedź ta spełniła się tylko w połowie: w rok później K-ya Edukacyi Narodowej istnieć przestała, wychowawszy całe pokolenie w duchu obywatelskim, pod hasłami prawdziwej wiedzy i postępu, przygotowawszy późniejszy rozkwit nauki i literatury, złamawszy skamieniały rutynizm scho-lastyczny. „Pomimo niepopularności w całym przeciągu istuienia K-yi — tak wyraża się historyk K-yi Edukacyjnej, Wład. Smoleński—reforma szkolna zrobiła swoje. Wychowana pod jej hasłami młodzież zaszczytne w największych okolicznościach złożyła dowody charakteru i wiary w wysokie ideały etyczne. Zeszła jednakże K. Edukacyjna z widowni, nie pogodzona ze starem społeczeństwem, dla

swą pracę“.

szych stanowiła Q%, drugich 38%- Wobec tego, że luduość Korony dochodziła wówczas do 57₂ miliona, jeden uczeń przypadał na 550 mieszkańców, dwóch na 1000 bez mała. Tak więc szkoły K-yi nie cieszyły się zbytniem zaufaniem szlachty. Sarkania były tak głośne, że K. musiała robić ustępstwa na rzecz opinii, która ciągle jeszcze żałowała Jezuitów i spodziewała sią ich przywrócenia. Pozwolono na pewne objawy zewnętrznego nabożeństwa, na cześć uroczystą, oddawaną świętym, patronom młodzieży szkolnej: Stanisławowi Kostce i Janowi Kantemu, zezwolono uczniom zapisywać się do bractw pobożnych: „Bonae Mortis“ i „Cordis Jesu“, śpiewać codziennie koronkę i litanię; nie przeszkadzano prześladować niektórych członków stanu akademickiego, którzy zbyt głośno wypowiadali swoje przekonania wolnomyślne, jak profesor łucki Obtniński lub profesor historyi kościelnej w Krakowie,

Bogucicki, który wypowiadał publiczne pochwały Wiklefa,. Husa, Hieronima z Pragi i Żyżki.

Zamykano szkoły świeckie (np. w Toruniu), nie posiadające dostatecznej ilości uczniów, natomiast inne oddawano w ręce zakonów; ograniczano wykłady przyrodoznawstwa, które tak dla samego przedmiotu, jak i dla wadliwego wykładu, wzbudzały powszechne niezadowolenie.

Nie podobało się również szlachcie wyrugowanie łaciny, jako języka wykładowego. Czyniąc więc zadość ogólnemu żądaniu, K. Ed. pozwoliła uczniom nawet w niższych klasach mó- którego przyszłości podjęła

oświadcza się za dwuleciem. — Na wniosek hetmana polnego Rzewuskiego wybrano delegacyę do złączenia wszystkich projektów. Weszli do niej: Niesiołowski, woj. nowogr.; Poniński, marszałek; Młodziejowski, kanc. kor.; Borch, podkanclerzy koron.; Chreptowicz, podk. lit.; Rzewuski, hetm. polny kor.; Symeou Szydłowski, kasztelan żarnowski. Na sesyę dziesiątą, d. 13 paźdz., ta delegacya ad hoc stanęła z opracowanym już projektem K-yi E-ej, ale jeszcze bez instrukcyi dla lustratorów.

Wł. Gurowski i Aug. Sułkowski pompatycznie oświadczają się przeciwko dożywotności komisarzy; za nimi idą Zakrzewski, pos. pozu., i Rafał Górowski, kaszt, przemęcki. W projekcie zwycięża zasada sześciolecia, rozszerzonego nawet, na pierwszy raz, do r.

Słowem Komisya, to pierwsze w Europie mi-nisteryum oświaty, przedsięwzięła rzecz niezmiernie doniosłą: nie tylko sekularyzacyą, ale też i upaństwowienie szkoły tak pod względem formy, jak i ducha. Wszystkie dawniejsze, zakonne zakłady naukowe wychowywały młodzież, jeżeli się tak wyrazić można, dla samych siebie, w zasadach, jakie same głosiły, bez wszelkiej kontroli państwa. Komisya Edukacyjna natomiast za punkt wyjścia obrała sobie wychowanie dobrych obywateli dla kraju, i dlatego się tyle mówi w „Ustawach“ o przyszłych obowiązkach ucznia, o wielkiem i tru-dnem zadaniu wychowawców, o odpowiedzialności ich wobec społeczeństwa; dlatego też na „naukę moralną“ ..wraca się tak wiele uwagi i podciąga się pod nią i historyą i prawo, pojęte w sposób dydaktyczny; dla tego również ustanawia się tak ścisły dozór wizytatorów, rektorów, prefektów, dyrektorów, którego celem ostatecznym ma być jednolitość wychowania. A ta jednolitość wyraża się w owej zasadzie wiekopomnej: tak wychować ucznia, „żeby i jemu było dobrze i z nim było dobrze.“ H- Galle w >>Knu- Wych-“ Do powyższego zarysu dziejów dodajemy następujące objaśnienia: 1) Powszechne prawie uznawanie C li r e p t o w i c z a za inicyatora pierwszego ministeryum oświaty w Europie uie odpowiada prawdzie rzeczywistości. „Protokuł albo opisanie zaszłych czynności delegacyi od Stanów Rzpltej na sejmie ekstraordynaryjnym warszawskim... wyznaczonej... Zagajenie II“ (Warszawa 1775 folio, str. 21 — 53 passim) przekonywa, że słowo „Edukacya narodowa“ pierwszy wymówił na sesyi piątej zagajenia II d. 7 paźdz. wojewoda gnieźnieński, którym wówczas od ustanowienia województwa (1768) był August Sułkowski; przyczem doniósł Delegacyi, że Massalski, b-p wileński, ma już projekt gotowy tak co do funduszów, jak co do szkół. Potem dopiero, po zwróceniu się Ponińskiego przeciwko bulli Klemensa XIV, Chreptowicz miał mowę ze zwykle przyta-czanem zdaniem i w niej radził powierzenie edukacyi narodu królowi; zaraz też złożył odpowiedni projekt do laski. Dyskusya się u-rwała, bo delegaci wytoczyli sprawę Gertrudy Komorowskiej, „Maryi“ Malczewskiego. Dopiero gdy w tej. sprawie porozumieć się nie zdołano, Kurzeniecki, poseł piński, pierwszy obszerniej i gruntowniej już przemówił: żałuje on Jezuitów, ale szkoły świeckie za stosowniejsze uważa; rozszerza jeszcze pomysł Chrep-towicza i nietylko szkoły, ale i fundusze radzi oddać królowi. Na sesyi szóstej nie było wcale mowy ani o Jezuitach, ani o Edukacyi; dopiero na siódmej, d. 9 paźdz., odczytano projekt Chreptowicz a. Odczytano potem i projekt kancl. w. kor. Młodzi ej ows kiego, wraz z instrukcyą dla komisarzy. Wtedy dopiero podniósł się Massalski i w „arcy-przedziwnej“, jak twierdzi protokuł, mowie za-

Wielka En : t’mrix iluitr. Za«z. 294a T. XXXVII

proponował Komisyę nad edukacyąi złożył swój projekt, obejmujący odrazu Koronę i Litwę. Na sesyi ósmej, d. 11 paźdz., wystąpił z własnym projektem sam marszałek konf. kor. P on i ński, proponując zlanie wszystkich projektów w jeden. Stackelberg obecny rozprawom, które toczyły się za jego wyraźnem pozwoleniem, poparł marszałka. Zanim jednak do zlania przyszło, delegaci musieli jeszcze wywnę-trzyć się ze swycli przekonań o edukacyi. Pomimo ostrego postawienia się wobec Stolicy Apostolskiej, pomimo żalów za Jezuitami i litości nad nimi, pomimo wreszcie gorącej obrony religii (Lubomirski poseł d. 12 paźdz.), żaden z projektów i żaden też z mówców nie pragnie przywrócenia duchowieństwa; jeden tylko poseł sieradzki chce pozostawić rozwiązany już zakon na rok jeden jeszcze przy szkołach (d. 13 paźdz.) Poniński nie wywołuje wcale protesta-cyj oświadczeniem, że jeśli duchowni mają być w komisyi duchownej, to tylko do radzenia in spi-ritualibus. Przez usta An. Sułkowskiego wydobywa się na wierzch sumienie pokolenia, które nie umiało być ani czystem, ani silnem. „Młodzież teraźriejszego nieszczęśliwego wieku, mówi poseł łomżyński, bardziej wspaniałości sentymentów i przymiotów duszy niż retoryki i wymowy uczyć potrzeba“. Punkt szkoły świeckiej jest stanowczo zdobyty; nie ulega wątpliwości i powołanie komisyi, a nie króla; nakoniec, zgadzają się wszyscy na projekt zbiorowy. Podjął się go Ostrowski, b-p kujawski, prezes delegacyi (d. 11 paźdz.). Przy projekcie ma być in-strukcya dla komisarzy i lustratorów. Na se-syę dziewiątą, d. 12 paźdz., Ostrowski projektu nie dostarczył. Wtedy Kurzeniecki energicznie dopomina się ponownego odczytania projektu Młodziejowskiego i stopienia go z innemi. Lubomirski, poseł sandomierski, jeszcze chce mieć króla, ale już tylko na „protektora komisyi“; mówi pięknie, że komisarze, prócz pochwały, żadnej innej nie powinni dostawać nagrody. — W ważnej sprawie: czy mają być od sejmu do sejmu, czy też dożywotnio ustanawiani?

Marszałek nadworny litewski

1780. Nako-

nieć, na sesyi jedenastej Zagajenia II, dn. 14 październikar. 1773, nie ma już nawet dyskusyi; projekt delegacyi umyślnej a stałej zyskuje podpisy, które zamieniają go w prawo (Vol. Leg. VIII 266) „Ustanowienie Komisyi nad eduka-cyą młodzi narodowey szlacheckiey dozór maj ą-cey“, wskazujące odrazu i osoby komisarzy (ob. niżej). Do pomocy i rozporządzenia swego o-trzymała K. w tem samem prawie lustratorów, których, po dwu na jedno kollegium jezuickie, powyznaczać mieli marszałkowie obu konfederacyj, i rzeczywiście wyznaczyli. Czynność lustratorska miała być ukończoną w ciągu dwu miesięcy.—Powyższy obraz czynności delegacyi przynosi i niewątpliwą datę ustanowienia K-i E-ej: jest nią „d. 14 października“, a nie 4, 11, 15 t. m., napotykane we wzmiankach o instytucyi. Niejednego wprowadzić mogła w błąd data „11 o c t o b r i s“,'przy pierw-szem posiedzeniu K-i w mowie Lipińskiego, posła podolskiego, na sejmie r. 1776, błędnie, może przez pomyłkę druku, postawiona („Dya-ryusz“ str. 344). W powyższem zarysie dziejowym na str/317 błąd korekty zamiast daty właściwej zostawił ,,4 października“) --2) Dopiero wskutek sprawozdań lustratorów uchwaliła de-legacya sejmowa na początku i około Wielkiej nocy r. 1774 dwa prawie jednobrzmiące prawa „Rozrządzenie dóbr przeszło-jezuickich“ (V. L. 267, 621), jedno dla Korony, drugie dla Litwy; ustanawiała w nich nowe instytucye pomocnicze: K-ę rozdawniczą i K-ę sądową (oh. K. s ą do wo-e d ukacyj n a). K-e rozd-e miały wszelki majątek jezuicki, nieruchomy i ruchomy, wyraźnie in natura niepotrzebny, wyprzedać, niejako rozdając dobra per plus of-ferentiam, a szacunek skapitalizować. K-ę kor. złożono z 29-u, litewską z 17-u członków, całkiem nieodpowiednio do formalnie wytkniętego celu. Zorganizowano odrazu bandę łupieżców. Z olbrzymiego majątku, ocenianego na 40 milionów zł., jedna trzecia w ciągu niespełna dwu lat przepadła. Haniebne te K-e dopuściły się całego szeregu oszustw, złączonych z przekupstwem, kradzieży i pospolitych rozbojów; zwłaszcza litewska, pod nienasyconym Massalskim, zajęła czarną kartę w historyi. Nie prawo było złe, ale ludzie znikczemniali. Przepisy prawa wystarczyłyby na zabezpieczenie własności publicznej, gdyby nad wykonaniem ich czuwało inne, a nie królewskie, oko, i gdyby przytem za-psucie obyczajów, chciwość bezdenna, podsycana żądzą nieograniczonego zbytku, nie rozlała się była po całem już ówczesnem społeczeństwie politycznem. W pamiętnikach mamy niezliczone opowiadania o tem łupieztwie, które zaprawiwszy się na srebrach, klejnotach i wszelakich kosztownościach kościołów, rzuciło się na dobra ziemskie i sumy hypotekowane. Wybi ck i (ob.), jako wizytator na Litwę wr.1777 posłany, stwierdził jawne kradzieże i oszustwa Massalskiego, we współce z Gurowskim.

K-e sądowe okazały się niedołężnemi, a nawet szkodliwemi. W pracach samej delegacyi są jedynie tylko ślady samowoli prywatnej (V. L. VIII 276 „Ubezpieczenie funduszu“) i opieszałości K-i sąd-ej (t-że); dopiero sejm Mokrono-skiego, wskutek sprawozdania i według projektu samej K-i E-ej, wprawie ,,Edukacya narodowa“ (V. L.VIII 860) zniósł (21 paźd.) obie magistratury z 1774, nakazał pisarzom K-j rozd-ycli w ciągu 15 dni dostawić wszystkie akta urzędowe, całą upiśmiennioną działalność tych K-j, do archiwum K-i E-ej i podobny też obowiązek włożył na regentów K-i sądowych. Atrybucye zniesionych instytucyj przeszły na samą K-ę E-ą, która w zakresie sądownictwa własnego otrzymała prawa sądu najwyższej instancyi („Vol. Leg“. VIII, 863), juryzdykcyę zaś swoją miała sprawować „w liczbie osób dwunastu“; zaraz też król dodał jej brakujących czterech komisarzy (ob. niżej). Znamiennem dla epoki jest jednoczesne rozgrzeszenie przestępców, danie pokwitowania wszystkim czterem zniesionym K-m, utrzymanie Massalskiego nietylko w K-yi E-ej, ale i na jej krześle prezydyalnem. Pomnożenie atrybucyj nie zmieniło uczciwego kierunku działalności; spotęgowało tylko ambi-cyę czynu. Nie było wówczas w świecie całym nietylko ministeryum oświaty, ale wogóle magistratury tak rozlegle uprawnionej, w sobie zamkniętej, najdoskonalej, wszechstronnie samoistnej. Od reformy z r. 1776 wszystko, czego nie rozdrapała była niegodziwość, szło już rzeczywiście na potrzeby i cęle wykształcenia. W r. 1781 na żądanie sejmu K. E. wygotowała cztery tabele majątku szkół narodowych (przedr. u Łukaszewicza „Hist. szkół“ II, 203—43) i d. 10 marca t. r. ogłosiła wraz z uniwersałem do całego narodu. Z rozbojów i łupieztw ocalał posag jeszcze wspaniały. Z dawnych dóbr, skapitalizowanych po 472%, miały szkoły w 106-u pozycyach Korony 406 879, w 102-ch Litwy 527 948 złot., razem 934 827 złot. intra-ty rocznej, odpowiadającej kapitałowi 20 milionów złot. Nadto dawne kapitały jezuickie, wraz z nowemi na hypotekach, wynosiłyby 94-ch pozycyach koron. 4 740 092, w 34-ch litew.

2 438 342 — razem 7 178 434 złot., co po b% dawało 358 900 złot. rocznej intraty. Ogółem w kapitale ocalało jeszcze przeszło 27 mil. złotych, w dochodzie rocznym około 1 290 000 złot. Przybyły jeszcze drobne a rosnące wciąż dochody, z drugiej zaś strony tworzyły się i zaległości w dochodach, zwłaszcza w ostatnich latach istnienia (w r. 1793 ok. 3 mil. złot.). Na r. 1793 przypadało do pobrania już 1 536 584 złot. W r. 1783, dla organizacyi szkół najważniejszym, było dochodu 1 311876 złot. Z tego zabrały: obie szkoły główne 300 000, nauczyciele 389 390, seminarya i konwikty ubogiej szlachty 76 200, wizytatorowie 15 000, ofi-cyaliści 90 350, Tow. do ks. elem. (od r. 1775) 10837, Biblioteka Załuskich (od r. 1778) 8957

zakonne woj. po w.

Razem

II

III

VI

15    18

54

zakony nauczające (Pijarzy, Bazylianie, Benedyktyni) 41 060 — razem wydatków zwyczajnych na wykształcenie 931 795 złot. Emerytura dla Jezuitów wynosiła 192 000, a rozmaite „expensa“ duchowne 54 286 złot. Nadzwyczajnych wydatków było 60 000. [ Po [zaspokojeniu wszystkiego został jeszcze remanent. Przy centrali żacy i, zaprowadzającej jedność kasowości, trwalsze nadużycia były niemoże-bne: wykrywano je bezzwłocznie. Kasą centralną wzorowo zawiadywał ojciec wielkiego historyka, Karol Lelewel (ob.). — 3) Przy ustanawianiu K-yi E-ej weszli do niej z senatu: Poniatowski b-p. płocki, Massalski b-p. wileński, Sułkowski, woj. gnieźn., Chreptowicz podkanclerzy lit.—ze stanu rycerskiego: Czartoryski Adam, gen. z. pod., Zamojski Andrzej, „kawaler orła białego“, Potocki Ignacy i Antoni Poniński starosta kopanicki. Pierwszych czterech „nominował“ (d. 14 paźdz. roku 1773) Ostrowski, prezes delegacyi, drugich—Poniński, marsz. konf. kor. W r. 1776 sejm po nadaniu K-yi E-ej władzy jurysdykcyjnej zwiększył pełnię jej o czterech, przez króla samego, ale pro hac sola vice (na ten jeden tylko raz) wybranych; byli nimi: Andrzej Mokronoski, marsz, sejmowy; Jacek Małachowski, ref. kor.; Fr. Bieliński, star. czerski, Stanisław Poniatowski, „gen.-lejtenant wojsk koronnych“ i poseł bielski. Urzędowanie wszystkich 12-u miało trwać tylko do r. 1780. W tym roku po Ponińskim zasiada już Michał Mniszech, zapewne przez króla wprowadzony sekr. W. X. Lit. Sejm w całym składzie ówczesnym K-ę zatwierdza na dalsze sześciolecie („V. L.“ VIII 976). Prezyduje wciąż Massalski; dopiero gdy brat królewski przeszedł na arcyb. gnieźnieńskie (1784), zdaje mu przewodniczenie w K-yi. Zanim przyszły nowe wybory sejmowe, K. zmieniła się w połowie swego osobistego składu; jako nowi weszli: Michał Radziwiłł, kaszt, wileński; Maciej Gar-nysz, b-p. chełmski; Stanisław Potocki, woj, ruski (Szczęsny); Antoni Małachowski, wojew. mazow., Ignacy Przebendowski, starosta ' solecki; Felix Oraczewski; ubyli: Sułkowski, Zamojski, Mokronoski, Małachowski Jacek, Bieliński i Mniszech; z pierwszego składu zostali jeszcze Poniatowski^prymas, Massalski, Chreptowicz, Czartoryski i Potocki Ignacy. Zasiada wtedy w K-yi aż trzech biskupów. Sejm r. 1786 zatwierdza wszystkich dwunastu komisarzy na dalsze sześciolecie. Sejm czteroletni uszanował ten porządek, zamianował tylko w latach 1788 i 1792 deputatów do wyegzaminowania czynności, w niczem zresztą jej udzielności nie tknął. Podczas sejmu, ale bez jego przyczynienia się, weszli nowi członkowie: Cieciszowski Kasper, b-p kij.; Ludwik Gutakowski, podkom. lit.; Antoni Lanckoroński; Julian Niemcewicz. Targowica wtrząsnęła K-ą; wydała dla niej obszerną ustawę, przedrukowaną przez Łukaszewicza (1. c. II 169—188), w duchu piety-

cznym ułożoną. Pod rządami tej ustawy rusza li się już przeważnie nowi ludzie: zjawił się Skarszewski, wszedł Stroynowski Hier., nie zbrakło i wiernego sługi St. Augusta, Mikołaja Wolskiego. Ostatnie swe posiedzenie K. E. grodzieńskiego autoramentu odbyła d. 10 kwietnia r. 1794. W Radzie Najwyższej był wydział edukacyi narodowej, sprawowany przez Jaśkiewicza, ale K-yi E-ej już nie było.—Przez cały prawie czas urzędowania swego, z rezy dencyą w Warszawie, zasiadała K. w gmachu Biblioteki Załuskich, odbywając zwykle dwa posiedzenia na tydzień. Sekretarzem jej, człowiekiem największej pracy, z najbystrzejszym pedagogicznym i dyktatycznym rozsądkiem, był Grzegorz Piramowicz (ob.). On-to opracował „Projekt ustaw z r. 1781“, rozesłany do szkół na r. 1781—2, on, wraz z niezapomnianych zasług Ign. Potockim, najwięcej przyłożył się do kodyfikacyip. t. „Ustawy K-yi Edukacyi Narodowej dla Stanu Akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej przepisane“ (Warszawa 1783, 1 k. nlb. str. 1—62, 1 k. regestr, 32 karty tablic i wzorów, 4 k. spis, folio), a jego zasługi w Towarzystwie Elementarne m, w którem również zajmował stanowisko sekretarza (ob.), jego serdeczne a rozumne oddanie się szkole parafialnej, jednają mu niezgasłą pamięć w potomności (Do udziału Piramowicza w pracach K-yi E-ej ważny jest Wisłockiego „Poczet prac P-a“). Przy K-yi E-ej pracował Franciszek Z a b ł o c k i (ob.).

4) Wymienione „wydziały“ w liczbie 9-u terry-toryalnych i jednego—szkół pijarskich, nie były pierwiastkowemi i stałemi. Lipiński w swern znakomicie ułożonem sprawozdaniu badawczem wymienia 4 w Koronie: mazowiecki, wojew. wielkopolskich, małopolski czyli lubelski, wojew. ruskich, 2 na Litwie: jeden ześrodkowany naokoło Wilna, drugi wgłębi kraju; pierwszy’ z nich jest „wileńskim“, drugi „ruskim“, „białoruskim“ albo „mińskim“. Szkoły były zakonne inie-zakonne tj. po-jezuickie, akademickie (Ak. krak.); wyższe zwały się woj e wódzkiemi, niższe powiatowemi. Wszystkich w poje-dyńczych wydziałach liczono:

niezakonne woj. po w.

8    13

Wogóle zatem w r. 1776 szkół wyższych „wojewódzkich“ — 23; szkół niższych, „powiatowych“— 31; niezakonnych 33, zakon. 21. Każdy wydział miał nad sobą specyalnego opiekuna, pod którego „zaszczytem zostawał“:

I — Poniatowskiego, brata królewskiego, b-pa płockiego; II — Augusta Sułkowskiego, wojew. kaliskiego; III — Ignacego Potockiego, pisarza w. lit.; IV — Adama Kaz. Czartoryskiego, gen. ziem. pod.; V—Ignacego Massalskiego, b-pa wileńskiego; VI — Joachima Chreptowicza, kancl. lit. Osób stanu nauczycielskiego, bez wyjątku ex-jezuitów. w szkołach niezakonnych było: w 1—20, 11—47, III—12, IV—45, V-42, VI—

K-ę E-ą, wraz z nią samą przedstawia w Europie przed początkiem XIX w. najwspanialszy widok usiłowań, prac i pożytków wychowawczych ogólnie narodowych. Wysoki dygnitarz pruski w Prusiech-Południowych, Klewitz, w raporcie urzędowym oddaje K-yi E-ej, jej ustawom i metodzie pochwałę gorącą, wzbijającą się nawet do uniesienia (Łukaszewicz l. c. t. II; „Nowy Pamiętnik Warszawski“ Dmochow-

II. Ustawy. W r. 1793 wyszły „Ustawy K-yi

mowa wyłuszcza wzniosłe cele, które K-a E-na zakreślił i sobie: „W potrzebie opatrzenia nadal dla młodzi Polskiey zgodnych nauczycielów, za nayprzyzwoitszy śrzodek osądziliśmy założenie w Koronie i Wielkim Xięstwie Litewskim Stanu, z powołania i obrania na ten iedyny koniec poświęconego, aby nieustannie dostarczał w Narodzie ludzi, przez oświecenie, przez cnotę, przez gorliwość zdatnych do dawania pu-bliczney edukacyi. Nauczyciele, którzy się w rzeczonym stanie tworzyć i kształcić maią, w tym widoku uważani być powinni, iako iedneyże Rzeczypospolitej Obywatele, przeięci świętością zamierzenia swego i urzędu tak wielkiey wagi: tym iedynie zabawieni, aby iak naydokładniey co do wiary Swiętey, czystych obyczaiów, miłości Oyczyzny, znaiomości praw narodowych, i nayużytecznieyszych w społeczności ludzkiey nauk wychowywali i doskonalili synów Obywatelskich... Wzywając młodzież narodową do przysposobienia się i poświęcenia na publiczną edukacyą, opatruiąc do tego środki i pomocy, zagradzamy wyiściu z kraiu tych dochodów, których znaczna część za granice na sprowadzanie obcych nauczycielów wychodzić zwykła. Jeżeli niepomyślne czasów ni-nieyszyeh okoliczności pospolite z strony Oby-watelów zażalenia sprawuią, iż mało iest sposobów umieszczenia przyzwoicie Szlacheckiey młodzieży, tedy otwierając stan godny nay-zacnieyszego urodzenia, stan, w którym posługa iest publiczna, praca nayużytecznieysza, opatrzenie na cały bieg życia uczciwe i dostatnie, podaiemy kondycyą dla współziomków naszych, równie chwalebną, iak pożyteczną. Chcąc całą młódź szlachecką, bez obraźliwey częstokroć w edukacyi po osobnych konwiktach różnicy, w iednostaynym trybie zatrzymać i określić, zabiegamy przeciwnym równości Obywatelskiey skutkom. Utrzymywanie dzieci w szkołach z funduszu pospolitego, których urodzeniu nieodpowiada maiątek (pod imieniem konwiktorów ubogiey Szlachty) częścią już założone, częścią w nayszczerszey chęci zamierzone, zapewni rodzicom nadzieię odbierania gruntownych pociech z potomstwa swego... Przeyrzawszy pilnie wszystkie uchwały

57—razem 223. Myślano wtedy o przekształ- skiego). ceniu dawnej akademii Lubrańskiego w Poznaniu na normalną Szkołę Główną. Szkołę ! E-ej Narodowej dla stanu akademickiego i na nauczycieli szkół parafialnych urządzano już [ szkoły w krajach Rzplitej przepisane“. Przed-w Wilnie na 25 uczniów, i tamże konwikt dla 60 ubogiej szlachty, a nadto trzymano w całym wydziale (V) 96 „pauperów“, dając im po 100 złot. rocznie. Dom emerytów istniał już w Krakowie, na 35 osób. W Wilnie zastała K.

E. obserwatoryum astronomiczne (Poczobut od r. 1765). W nazwach wydziałów i w samych ich granicach po reformie 1776 r. nastąpiła zmiana, Hołowczyc („Raport wizyty generalnej... z r. 1782“), zna wydziały: lubelski, łucki (Łuck, Krzemieniec, Ołyka, Ostróg, Włodzimierz, Beresteczko), żytomierski (Żytomierz,

Owrucz, Winnica, Lubar, Humań), kamieniecki (Kamieniec Pod., Bar, Szarogród), a nadto wydział szkół Pijarów, zwany wprost pijarskim, która to nomenklatura utrzymała się już na stałe. Pomiędzy r. 1776 a 1782 musiała się zmienić przynależność Lublina terytoryalna, albowiem w r.1776 gród ten daje nazwę całemu wydziałowi małopolskiemu i obejmuje nawet Kraków, w r. zaś 1782 Hołowczyc zaleca przyłączenie go do wydz. małopolskiego. Niewątpliwie podział ostateczny, wskazany tu w zarysie historycznym, ustalił się dopiero jednocześnie z wprowadzeniem organizacyi systematycznej, po wydaniu ostatecznych „Ustaw“. Owych trzymających szkoły pod swym „zaszczytem“ zastępowali, a nieraz i stale wyręczali, w tym samym czasie zasadniczo ustanowieni, po dwu przy każdej Szkole Głównej, wizytatorowie; trzymali się oni zawsze granic wydziałów a dokonywali wizyt swych bardzo szczegółowo. 0-głaszane raporty wizytatorów świadczą o dobrem spełnianiu obowiązków, które „Ustawy“ ujęły były w schematyczną niewzruszoność.

Formę wizyty nadano tak doniosłej reformie Akademii Krakowskiej, jakiej dokonał Kołłątaj (ob.). Wizyta Wybickiego w Wilnie przyczyniła się do podniesienia stanu nauk w Akademii Wileńskiej. Całe to sterrytoryalizowanie oświaty szkolnej, urzeczywistnione przez K-ę E-ą, uprzedziło o trzydzieści przeszło lat podobny ustrój szkolnictwa średniego we Francyi, dokonany przez dekret Napoleona z d. 17 marca r. 1808; weszło też prawie bez zmiany do organizacyi ułożonej przez Czartoryskiego A-dania Jerzego dla Okręgu Naukowego Wileńskiego w r' 1802. Całość wytworzona przez

i przepisy, mówić będziecie współobywatelom naszym, cokolwiek człowieka .pobożnym ku Bogu, oświeconym i cnotliwym w całym życiu, a zatym sprawiedliwym i czułym względem bliźnich, dobrym Oyczy-zny synem, szlachetnym w zdaniach, posłusznym prawu, znaiącym swobody swoie, około własnego dobra opatrznym, czynić może; cokolwiek do wychowania zdrowego, męzkiego, od wymysłów płochych dalekiego służy, to iest, cokol ,viek do uszczęśliwienia osobistego i powszechnego prowadzi, to wszystko w tym zbiorze zalecono, radzono i nakazano iest“.

K. E., zamyślając „opatrzyć szkołom Rzplitej“ osoby do instrukcyi publicznej sposobne, zakłada stan nauczycielski, który Stanem Akademickim nazywać się będzie. Składa się on „z Szkół Głównych, zawierających wszelakie 'nauki, Rządców i Nauczycielów w nichże; ze zgromadzeń Akademickich Wydziałowych i Pod-wydziałowych, a zatym ze wszystkich w tym społeczeństwie rządzących, uczących, posługi duchowne dla uczniów odprawujących, i z tych, którzy w takowych posługach zasłużonemi (tj. emeryci) będą“. Stan ów pozostaje pod zwierzchnością reki ora i rady Szkoły Głównej, w Koronie— Krakowskiej, na Litwie—Wileńskiej. Na tych Szkołach Głównych ciążą wielorakie obowiązki: po pierwsze będzie to „Towarzystwo ludzi różnemi naukami zaleconych, a czyniących iedno zgromadzenie, z których każdy, o-prócz obowiązków do katedry swoiey przywiązanych, znaydzie w szlachetności swoiego serca i gorliwości dla kraiu silną pobudkę do rozszerzania w nim światła i potrzebnych wiadomości, iużto przez wydanie pism w różnych materyach Fizycznych lub Moralnych, iużto przez odkrywanie prawd użytecznych, i wyszukiwanie rozmaitych kraiowych produkcyi, oraz wydoskonalenie sposobów przydatnego onych użycia“; powtóre będą one miały „powierzony sobie rząd całego Stanu Akademickiego, dozór instrukcyi publiczney i dostarczenie Professo-rów do szkół krajowych“. Zgromadzenie całe Szkoły Głównej składa się: l-o „z osób iey u-rzędowych (rektor, dwraj Prezesowie Collegio-rum, i sekretarz); 2-o z Professorów zasłużonych ; 3-o z Professorów aktualnie uczących i w równym z niemi stopniu około nauk pracujących, iacy są: Astronom, Obserwator, y Bibliotekarz; 4-o z Towarzyszów, tj. Doktorów wyborem Szkoły Główney do Towarzystwa którey kol wiek nauki przyjętych; 5-o z Vice-profesorów, tj. tych, którzy mieysce Professorów w potrzebie zastępują, i tych, którzy in-nemi zabawami w pomocy naukom zajęci w stopniu z Vice-professorami są porównani“; wszystkie te grupy oprócz czwartej i piątej wchodzą do Rady. Kolegiów w Szkole Głównej jest dwa: moralne (nauki teologiczne, prawne, historyi, krytyki, literatury itd.) i fizyczne (nauki matem., fizyczne, historya naturalna, medycyna itd.). Na czele każdego kollegium znajduje się prezes, z pośród profesorów na lat 4 obierany, a nadto samo ono układa, za potwierdzeniem Rady, „ustawy około nauk wydziału swego i sposobu dawania onych, około kondycyi dla maiących odbierać doktorskie lub inne stopnie“. Wogóle, nadano Szkołom Głównym rozległy samorząd zarówno w sprawie wykładów, jak powoływania sił profesorskich itd. Rektor jest obierany po czteroletniej ka-dencyi na sesyi ordynaryjnej na początku lipca. Uderza niezmierny demokratyzm zasad, według których wybór ma być uskuteczniany: „nietyl-ko osoby Radę Szkoły Główney składaiące, ale nawet wszystkie stany szczególniey do iu-ryzdykcyi Szkoły Głównej należące do elekcyi wchodzą“, więc uczniowie: 1) zarówno Szkoły Głównej, 2) jakiPodwydziałowej przy niej, według kolegiów i klas wybierają pierwsze po czterech, drugie po dwóch reprezentantów; ci wraz: 3-o z kandydatami do Stanu Akademickiego, 4-o rektorami szkół wydziałowych, o ile przebywają naonczas w Stolicy, prorektorem i profesorami Szkoły podwydziałowej, wreszcie 5-o Profesorami, wice-prezesami i „zasłużonymi“ Szkoły Głównej zbierają się na zgromadzenie, przewodniczy zaś najmłodszy z profesorów tej ostatniej. Zgromadzenie to, składające się z wy-łuszczonych „5 stanów“, drogą zawiłej manipu-lacyi wyborczej powoływa rektora z pośród o-sób, należących do Rady Szk. G-ej. W rękach Szk. G-ej. pozostaje kontrola szkół, będących w jej dzielnicy, a na tę sprawę „Ustawy“ kładą wielki nacisk, „bo wykonanie ustaw Stanowi Akademickiemu i zgromadzeniom szkolnym przepisanych iednostayne i trwałe być nie może bez dozoru i bliższego wglądania“. Obowiązek ten włożono przedewszystkiem na W izytatorów, obieranych co dwa lata przez Radę Szk. G-ej. „Światło i doświadczenie obierających Wizytatora dostatecznie okazywać im będą, iakich przymiotów, iakiey roztropności i sprawiedliwości, iakiey ludzkości i łagodności w obyczajach ten być powinien, któremu poruczyć się ma tak ważny i tak wiele powinuości obejmujący urząd“. Podczas spełniania obowiązków swoich wizytator będzie postępował „z wielką bacznością, z powagą i łagodnością, z winnym każdemu poszanowaniem“, zachowa „należyty sekret, wzgląd na cudzą sławę, wstręt niepotrzebnego donoszenia, niepotrzebney ciekawości“, wejrzy „w o-byczaje przołożonych, nauczycielów, kandydatów, dyrektorów, uczniów“, roztrząśnie stan domu, kasy prowincyonalnej, fabryk, biblioteki, muzeów, zbada postępy uczniów w każdej klasie. Zwłaszcza zwraca uwagę § 17, że: wizytator „oświadczy uczniom i dyrektorom, iż kto-by z nich życzył sobie mówić z Wizytatorem, ma wolność mówienia i przekładania żądań swoich“, oraz§ 18: „Szczególniey weyrzy w edu-

kacyą i utrzymywanie młodzi ubogiey Szlachty kosztem pospolitym od Kommissyi, albo jakimkolwiek funduszowym podejmowanej, aby się o należytym dochodów użyciu, o potrzebach i wygodach teyże młodzi upewnić“. Winien wywiadywać się, czy w owych wydziałach, które wizytuje, nie znajdują się szkoły bez pozwolenia K-yi otwarte, a po drodze „może wizytować kilka szkół parafialnych i wieyskich, weyrzeó w sposób instrukcyi onychże, z łagodnością zalecając w czym osądzi godne poprawy. A z duchownymi mieysca pasterzami, z dziedzicami i ich namiestnikami postępując sobie ze wszelką ludzkością i roztropnością, oświadczać powinien tym, którzy się do założenia i utrzymywania szkół rzeczonych przyłożyli, szacunek i wdzięczność imieniem Kom-misyi i Oyczyzny, innych zaś do podobnego dobrodziejstwa publicznego zachęcać“. Pod kontrolą Szk. g-ej. znajdują się Szkoły W y-djz i a ł o w e i Podwydziałowe. Organizacya nauczycieli w nich stwarza ze stanu Akademickiego rodzaj zakonu świeckiego, a polega na Zgromadzeniach wydziałowych (rektor, prefekt, 6 profesorów i zasłużeni) i podwydziałowych (prorektor, kaznodzieja i profesorowie), spólność zaś każdego takiego zgromadzenia „zależy na jednakowym ubiorze Akademickim, na mieszkaniu w jednym domu i na spoinym stole“, nikomu z osób Zgromadzenia, ani rektorowi nie będzie noszone iedzenie do stancyi ze wspólnego stołu“. Zgromadzenie posiada wspólne kasy. Jest to w całej pełni zakon świecki, spełniający zaszczytne zadanie krzewienia o-światy w narodzie. Zakon ten rządzi się zasa- aby dyrektorowie w karaniu uczniów „żadnej darni rozległego samorządu. Na czele szkoły srógości ani nawet grubiaństwa nie popełniali, wydziałowej, oraz Zgromadzenia przy niej i-stniejącego, znajduje się rektor, obierany z pośród tych, którzy 8 lat odsłużyli w Stanie Akademickim, na obradach wydziałowych, któ^e odbywają się w 4-letnich odstępach czasu, a uczestniczą w nich wszyscy akademicy danego wydziału (okręgu), chociaż tylko prore-ktorowie, tj. kierownicy szkół podwydziałowych, są obowiązani stawić się nieodzownie. Prócz rektora odbywają się tam wybory innych urzędników, a K. E. zatwierdza ich na stanowisku.

i szkoły zakonne w swoim wydziale, wreszcie rozciągać pieczę nad szkołami parafialnemi, oraz nad pens y am i i konwiktami, gdzie mieszkają uczniowie. Między innemi „Ustawy“ wkładają na niego jako i na prorektorów obowiązek oddziaływania na rodziców w kwestyi kształcenia dziewcząt. „Otworzą szczerze rodzicom lub opiekunom chcącym panienki oddawać mistrzom lub mistrzyniom na pensye: iak ciężko iest zdatne do tak ważney sprawy osoby zna-leść... Powiedzą im: że odsyłanie do stołecznego miasta na pensye psuie w większey części obywatelek dolę na dalszy bieg życia, kiedy przyuczone do blasku powierzchownego, do popisywania się z talentami, do rozrywek, przejażdżek, widowisk, do sądzenia o ludziach z pozoru i stroiu, nabrawszy chęci wyrównywania w zbytkach i naśladowania bogatszych, potym losem swego stanu maiące wiek trawić na wsiach, znayduią w skażoney imaginacyi i w zbałamuconym sercu źródła niesmaków, nudów i przykrości niezbytych; wpadaią w nieszczęście albo płochego wyboru małżonków, albo złego w małżeństwie pożycia. Przełożą: iż lepiey, aby dzieci nieumiały, kiedy inaczey być niemoże, ięzyków, i niemały inszych powierzchownych talentów, a gruntownie wychowane w religii, cnocie, obyczaiach, gospodarstwie, robotach stanowi swoiemu przyzwoitych, stały się potym dobremi żonami, matkami, paniami domu“. Obok rektora znajduje się prefekt; kierujący wykształceniem religijnem, tak samo obierany, a pomiędzy jego obowiązkami „Ustawy“ wymieniają ten, iż powinien dbać oto,

przeto zakaże tymże dozorcom domowym wszelkiego ukarania na ciele bez swoiey wiadomości“. Co zaś do ogółu nauczycieli: „Nauczyciel, przeięty ważnością urzędu i świętością powinności swoich, zabierze się do wykonania onych z iak naywiększą gorliwością o pospolite ludzkości i Oyczyzny dobro. Uważać siebie będzie iako obywatela, służącego Oyczyźnie w wychowywaniu synów iey, a współobywa-telów swoich. Rozważy istotę edukacyi człowieka i obywatela, iako ona zależy na tym, aby ucznia sposobnym ze wszystkich miar u-czynić do tego, żeby i iemu było dobrze i z nim było dobrze. Cokolwiek stanowi szczęśliwość szczególną człowieka, zdrowie, cnota i obyczaie, rozsądek pewny, dobry rząd domowy, miłość, przyiaźń i szacunek u drugich, cokolwiek składa szczęśliwość publiczną, równa i uayściśleysza sprawiedliwość, prawodawstwo mądre, obrona kraiowa, cnoty obywatelskie, • niepodległość w zdaniu, szlachetność myśli i postępków, szanowanie iako nayświętsze własności cudzey: to wszystko iest rzeczą edukacyi i celem starań nauczyciela“. Nauczanie innych jest traktowane jako swego rodzaju sakrament. Dlatego nauczyciel jest obowiązany:

Tam także obierani są prorektorowie z pośród tych akademików, którzy odsłużyli lat 6. Zbyteczna nadmieniać, iż sprawy wewnętrzne Zgromadzenia, „domowe“, tembardziej cieszą się samorządem. Rektor, „sam przeięty gorliwością o prawdziwe dobro oyczyzny, wynikające z edukacyi iey synów, wszystkie zgromadzeń sobie powierzonych osoby ożywiać i kierować przykładem i nieosłabionym swoim dozorem będzie, aby młodzi obywatele przez przyzwoite oświecenie, przez ustawiczną, w dobre obyczaie wprawę przysposabiali się do własnego i powszechności narodowey uszczęśliwienia“.

Do obowiązków rektora należy wizytować co miesiąc każdą klasę, Zgromadzenie akademickie „Kie nigdy niemowie w szkole, czego sam iaśnie nie rozumie, na co się nie nagotuie, coby nad poiętność uczniów było. Mówić, odpowiadać grzecznie, przyiemnie do zadosyć uczynienia.

arytmetykę, kaligrafię, początki geografii, naukę moralną, tak samo jeden nauczyciel wykłada te same przedmioty w klasie drugiej, w wyższych klasach dopiero rozpoczyna się specyali-zacya wykładających, a mianowicie są profesorowie wymowy, matematyki, fizyki, nauki moralnej( i prawa). W trzeciej tłumaczą już Kornel. Neposa, listy Cycerona i Pliniusza, rozpoczyna się geometrya, historya naturalna (o ogrodownictwie) i historya powszechna; w czwartej rozpoczynają algebrę, uczą się hi-storyi naturalnej (o rolnictwie) i ciągną przedmioty klasy trzeciej. W roku pierwszym klasy piątej uczniowie czytają Horacyusza, Juvenali-sa i in., w drugim —innych poetów i mówców, słuchają geometryi, algebry, fizyki, mineralogii -i botaniki, nauki o zachowaniu zdrowia, zoologii, a nadto w dalszym ciągu historyi, geogra-

Pomnieć, że z ludźmi rozumnemi sprawa, chociaż z dziećmi sprawa. Mówić z niemi zawsze rozsądnie, i zrozumiale... Nie obrażać uczniów mową dumną, zapalczywą, próżną, grubiańską...

W sprawach i kłótniach między uczniami zachodzących mieć będzie sobie za obowiązek sumienia i honoru nigdy od prawidła sprawiedliwości nieodstępować, zapobiegać plotkom... Kary nie na przykrościach zakładać będzie, ale na umartwieniu umysłu“.

kład mowami z Cycerona, Liwiusza, Salustyu-sza, Tacyta, Kurcyusza, oraz „de arte poetica“ Horacyusza, logikę, historyę sztuk i kunsztów, dzieje narodowe z geografią. Rozumie się, w szkołach podwydziałowych kurs był mniejszy, ale duch ten sam. Wyliczenie przedmiotów świadczy, że szkoła nie była instytucyą oderwaną od życia: istnieją wykłady o ogrodownictwie i rolnictwie, hygienie, prawie. Między innemi jest wykładaną;jnaukamoralna“. „Nauczyciel z wyldadem moralney nauki łączyć ma nieodstępnie wprawę młodzi w dobre obyczaie, t. j. postępowanie sobie we wszystkim podług prawideł ludzkości i sprawiedliwości; pewny będąc, że w tey mierze wszystko od dobrego nałogu i wezwyczaienia, przy dostatecznym o powinnościach obiaśnieniu, zawisło. Na ten koniec czuwać będzie na wszystkie okazye, w którychby młodzi wykonywać mogli sprawiedliwość, dobroczynność, ludzkość ku bliźniemu; w którychby naganiali, coby się przeciwnego takiemu postępkowi trafiło, w którychby iak naywiększy wstręt zabierali, osobliwie kłamstwa, oszustwa, niedotrzymania słowa, rozsiewania niezgod między drugiemi, i tym podobnych występków. Takowe okazye nastręczy im często. Poda sposobność, aby o obowiązkach moralnych z rozumem i czułością, podług miary poięcia i okoliczności, mówili między sobą i z obcemi“. Co zaś do nauki prawa, w niej „z nay większą rostropnością postępować należy, aby, wszystkie iego początki na prawie przyrodzonym i nayściśleyszey sprawiedliwości zasadzaiąc, przygotowywać umysły młodzi do postrzegania w szczególnych ustawach każdego kraiu ich niedostatków, i upatrywania sposobów wydoskonalenia prawodawstwa“. Opuszczamy zasady egzaminów, waka-cyi itd.; natomiast warto zaznaczyć szczere poczucie demokratyczne, któremu hołdują paragrafy, dotyczące stosunków wzajemnych pomiędzy uczniami. „Ziednaią sobie uczniowie

„Ustawy“ wreszcie zwracają uwagę na dyrektorów, tj. domowych dozorców dzieci. Duch ten sam, który podyktował przepisy dotychczasowe, kierował K-ą Ed-ą, gdy kreśliła obowiązki dyrektorów. Między innemi ci dyrektorowie • fii, nauki moralnej. Wreszcie w szóstej wykła-„Napominania i przestrogi nie fukliwym i gru- dano teoryę wymowy i poezyi, ilustrując wy-biańskim sposobem, ale łagodnym a do przekonania mocnym podawać na rozum powinni: nigdy słów zelżywych nie używać, nigdy się zapalczywością nie unosić... Naywięcey wpaiać w dzieci należy uczciwość i miłość honoru, chęć niezasłużenia nigdy na naganę, i wszel-kiey nieprzyzwoitości wstyd z własnego rozumu i przekonania. Będzie się także wystrzegał zawstydzać przy drugich ucznia swego“.

„Rostropny dyrektor będzie dawał poczuwać młodemu w skutkach wynikających z przestępstwa, jak ono iemu samemu szkodliwe iest...

„Kiedy uczeń zasłuży na karę, opowie mu naprzód winę, przełoży iey skutki, zawstydzi, nigdy w zapalczywości karać nie będzie... Do tegoż samego celu edukacyi moralney służy: wprawiać uczniów w dozór rzeczy swoich, szat, sprzętów, książek i tym podobnych, aby widzieli ich szacunek, umieli je szanować... prowadzić ich na mieysca robót rolniczych, ogrodniczych, różnych rękodzieł, do kramów, na targowiska, aby poznawali, wiele pracy i roboty kosztuią ludzi, z przyrodzenia im równych, rzeczy potrzebne i wygodne dla nich; aby znali cenę i szacunek onych, aby się uczyli, iak iedni ludzie drugim potrzebni są, iako wszelkie stany i kondycye szanować należy, i że sama praca warta iest zarobku i pożytków...

Dla zaprawienia dzieci do uczynków miłosiernych, prowadzić ie czasem dyrektor będzie do szpitalów ubogich i chorych, do chorujących spółuczniów, daiąc im okazyą świadczenia pociechy“. Tak wyglądają paragrafy, dotyczące Stanu Akademickiego oraz jego obowiązków.

Przechodząc do uczniów, należy naprzód zapoznać się z rozkładem nauk. W szkołach 6-kla-sowych kurs trwać miał lat 7, wykłady ciągną się od 8-ej do 10-ej rano i od 2-ej do 4-ej popołudniu, o ile nie było rekreacyi, a nadto prócz powyższych godzin istniała jeszcze nauka języków. W klasie pierwszej ten sam nauczyciel wykłada gramatykę łacińską i polską,

wzaiemną między sobą miłość i szacunek, kiedy ani w słowach, ani w poruszeniach żadney ku drugim wzgardy okazywać nie będą, kiedy nie tylko nie będą odmawiali żądaniom drugich, mogąc im zadosyć uczynić, ale owszem, czuwać na okazye wyświadczenia uczynności: kiedy maię.tnieysi uboższym pomoc dawać będą, oszczędzaiąc im wstydu, nie wyciągaiąc od nich żadnych obowiązków, nie chełpiąc się z swoich dobrodzieystw, gdyż okazanie wdzięczności od tamtych zawisło, kiedy chorych wspomagać i nawiedzać będą, kiedy starać się będą o pogodzenie i poiednanie kłócących się, sami nigdy przeciw prawdzie i sprawiedliwości nie wykraczając; kiedy czasem uniósłszy się ieden przeciw drugiemu żywością, wnet postrzegać się i wzaiemnie sobie przebaczać będą... „Ucząc się wyznaczonych sobie lekcyi, czytaiąc książki, nie rozumiawszy tego, około czego się zabawiaią, nigdy daley nie postąpią, ale zaraz przez pytanie nauczycielów i dyrektorów postaraią się zrozumieć. Nic na pamięć mówić nie będą, czegoby dobrze na rozum nie umieli. Przyuczać się wcześnie do uważania i zastanawiania się inaią myślą nad każdą rzeczą, gdyż tym sposobem naygruntowniey i naykróciey doyść mogą do zamierzonego ob-iaśnienia rozumu“. Ściśle zasad równości przestrzegano względem uczniów „funduszowych“, tj. utrzymywanych pospolitym funduszu kosztem. System kar i nagród nie przenie-wierza się ogólnemu duchowi: „Naywyższym iest Komissyi życzeniem, aby wszyscy iey zwierzchności podlegli, rządząc się iak naypięknieysze-mi sumnienia, honoru, słuszności, ubiegania się do chwalebnych nagród pobudkami, wszelką potrzebę i przyczynę sądów, i kar oddalali...

„Niechay uczniowie, nie mogąc się sami poie-dnać, obieraią sobie roziemców i poiednaczów z pomiędzy spółuczniów swoich, na których postanowieniu, większością zdań uczynionym, prze-. stawać koniecznie maią: a gdy tego między sobą n>e uczynią, rzecz się do nauczyciela mo-ralney nauki wytoczy. Ten trzech sędziów z pomiędzy uczniów mianować będzie; a gdyby na icli zdaniu strony uspokoić się nie chciały, sam nauczyciel moralney nauki w rozeznanie rzeczy wnidzie... Ktoby spółucznia albo obcego zelżył, prywatnie go przeprosi, a w przytomności obrażonego od Prefekta lub nauczyciela zgromiony będzie. Za potwarz rzuconą odwoła potwarz przy świadkach i plagi odbierze, podług miary ciężkości potwarzy, i godności spotwarzoney osoby...“ „Ustawy“ nie zdołały rozstać się z chłostą, ale i tutaj za niektóre przestępstwa wymierzają ją w ukryciu, n. p. w razie kradzieży dokonanej przez ucznia: „Przełożeni mieć będą na to baczność iak nay-większą, aby, ile możności, sekret o takowym występku, kiedy skryty iest, i o ukaraniu był . zachowany“. Wogóle „ile wstrętu i przymusu okazuie Komissya w stanowieniu kar na prze-

winiających; ile sobie życzy, aby na samym pogrożeniu kaźń zawsze przestawać mogła, tyle czuie ukontentowania, wystawując zasługom nadgrody, tyle ma nadziei, iż pobudki honoru i innych korzyści bezskuteczne nie będą“. Zresztą „Ustawy“ nie zdołały się rozstać z de-kuryonami i dawną organizacyą uczniów (dukuryonowi dziesięciu uczniów wydawało lekcy e,    np.dto miał on oko na sprawo

wanie się uczniów) tak, iż szkoła dzieli się na dwie współzawodniczące strony, a na czele każdej jest decurio decurionum Zasługują na uwagę baczniejszą przepisy o „Edu-kacyi fizycznej“, któremi „Ustawa“ się kończy. „Związek i ziednoczenie nayściśleysze duszy z ciałem gruntuie istotną potrzebę i okazuie równie ścisły związek edukacyi fizyczny z edukacyą moralną. Nie można być szczęśliwym, niemożna nabierać oświecenia umysłu, dzielności duszy, łatwości w używaniu iey władz, zdatności i zręczności w wykonaniu obowiązków swego stanu, bez zdrowia, bez mocnego i trwałego złożenia ciała“. Dlatego przełożeni nie tylko sami powinni o tern pamiętać, ale i rodzicom wpajać zasady, które w roz. XXV są drobiazgowo wyłuszczone. Oto niektóre z pośród nich: „pierwsze niemowlęcia wychowanie istotnym iest rodzicielskim obowiązkiem; dalsza iego edukacÿa od tey pierwiastkowey koniecznie zawisła; pierwszych błę lów i wynikaią-cych ztąd przywar przez późnieysze ćwiczenia, nauki, strofowania, kary, zgładzić i poprawić zawsze niewymownie trudna, a częściey niepodobna iest“. „Słabość i niedołężność człowieka, nie tylko iemu samemu życie czyni ciężarem, ale też szkodę niezmierną narodowi całemu i obywatelstwu przynosi“; „Naywiększą rodziców baczność zabawiać powinno, aby naylep-szy wybór osób maiących karmić i piastować dzieci czynili, tak co do zdrowia ciała, iako co do przymiotów duszy i obyczaiów. Wesołość lub posępność, złość lub dobroć, odwaga i męstwo, albo gnuśność, lękliwość, na całe życie człowieka zostaiące, nayczęściey początek mają w obchodzeniu się z dziećmi tych, którym pierwiastki dni onych poruczone były“. „Za wzmagaiącym się wiekiem i wzrostem dziecięcia pomnażać w nim należy rzeskość, szykow-ność i siłę, daiąc mu wolność biegania i skakania, wprawuiąc go w okazywanie i nabywanie mocy, przez gry trudnieysze, gonitwy, ież-dżenie na koniu męszczyzn, ugadzanie pociskami, i innym tego rodzaiu ćwiczeniem“. „Gdy przyidzie do początków nauk, z czym się ani śpieszyć ani opóźniać należy, miarkuiąc się o-koliczuościami słabego lub dobrego zdrowia dziecięcia, otwartości lub tępości dowcipu i jtyrn podobnemi,—wtedy nieodstępnie tego rodzice przestrzegać powinni, aby nagle nie obciążać młodocianego umysłu naukami. Smak młodym sprawiać należy w uczeniu się, aby tę zabawę mieli za rozrywkę, aby nauki i uczących ko-

Red.

chali“. Przepisy owe kończą się ustępem takim: „rostropnie kierowani nauczą się rozeznawać bezrozumne iunactwo od prawdziwego męstwa i waleczności: zawczasu przekonani zostaną o tey prawdzie, i do uiszczenia iey przygotują się, iż każdy obywatel, we wszystkich kraiach, ale osobliwie w Rzeczypospolitey, żołnierzem, to iest obrońcą oyczyzny swoiey być powinien, nie oglądaiącym się na płacę, lecz idącym torem sprawiedliwości i honoru. A iako Przełożeni i dozorcę nad edukacyą bronić iak naypilniey maią wszelkich zdrad, podstępów, napastowania, przewodzenia mocnieyszych nad słabszemi, okazywania iunactwa i zuchwalstwa, tak z drugiey strony wielce pomoże, kiedy nie lękliwych, nie delikatnych, odważnieyszych i zwyciężców w grach i ćwiczeniach, iawnie, bez poniżenia nikogo, pochwalać, gałązki i wieńce im ofiarować, na czele innych w podobnych rozrywkach stawiać, drugich do sławienia wierszem wygraney spółucznia zachęcać będą. Tak nierozdzielnym idąc związkiem edukacya moralna z edukacyą fizyczną, będą zdolne dać społeczności cnotliwego człowieka, oyczyźnie dobrego obywatela“. Warto także zaznaczyć, iż jeden rozdział, XXII, poświęcono szkołom parafialnym, których celem byto „o-świecenie ludu około religii, około powinności stanu iego, około robót i przemysłu w tymże stanie“. „Ustawa“ zaleca, ażeby nauczyciel miał wzgląd na czas, w którym dzieci będą potrzebne w gospodarstwie, i dlatego uważa, iż „nayprzyzwoyciey będzie, aby wieyskie dzieci do szkółki od S. Michała do S. Woyciecha codziennie chodziły, w lecie zaś co niedziela stawiały się dla powtarzania nauki“. Nauczanie powinno pamiętać o dostarczeniu wiadomości pożytecznych: „dawana będzie nauka chrze-ściańska, nauka obyczaiów, stosowna do wieku i kondycyi uczniów, czytanie, pisanie, rachunki, początki rozmiaru z wiadomością miar, wag i monet; nauka ogrodnicza i rolnicza, więcey przez okazywanie samychże robót niż przez mówienie i przepisy na pamięć; wiadomości zachowania zdrowia, leczenia bydląt, handlu wewnętrznego w tey okolicy i sąsiedztwie, użycia tych rzeczy, które się częstokroć po wsiach i miasteczkach zaniedbuią a użytecznemi być mogą, iako to n. p. różnych roślin przydatnych do farb, sierci bydląt, kor różnych drzew, starych chust, popiołów etc.“. Co do zachowania się nauczyciela względem dzieci, to „z iak nay-większą roztropnością i łagodnością postępować powinien z ubogiemi uczniami, szanuiąc w nich bliźniego, szanuiąc własny ich stan. Przeto nie ma ich lżywemi słowy fukać, kar cielesnych, chyba rzadko, za znacznieysze występki i z pomiarkowaniem używać, powinien o chorobach ich i innych przykrościach dowiadywać się, a pomocy od pasterzów duchownych, od panów lub dozorców dóbr zaciągać“. Jednak na zakładanie szkół parafialnych brakło fundu-

Wlelka Kucyki. Powsz. Ilustr. Zeszyt 2 94a Tom XXXVI

szów. Staraniem prywatnym zostały ufundowane szkoły: w Wielkim Książu przez Wielopolskich, w Jaruszewie (na Ukrainie) przez Dzieduszyckiego, w Semkowicach przez Święcickiego, w Skaryszewie i in. Wydany w roku 1785 elementarz dla szkół początkowych ułatwiał zadanie nauczycielom.

III. Bibliografia. A) Urzędowe: Volumina Leg. VIII,IX, Inw., Indeks; „Dyaryusz sejmu 1776 r.“ (obfite a niezużytkowane dotychczas wiadomości: mowa Lipińskiego str. 344—50; protokół de-putacyi egzaminującej wszystkie trzy instytucyc z lat 1773 i 4, str. 355—88, tabela dochodów między str. 388—9; mowy str. 412—24); Dya-ryusze sejmów 1778 — 80, 82, 84, 86; Dyaryusz sejmu czteroletniego; „Ustawy nar. dla akademii“ 1781; „Ustawy K-yi E-ej“ (tytuł całk. wyżej, Warsz. 1783, Wilno 1819, Lwów 1872, Warsz. 1902); „Ustawa o edukacyi naród, w krajach Rzplitej“ (bez roku); „K. Rzplitej E-yi N-ej w Koronie“ (b. r.); „Ordynacya K-i E-ej nar-ej“ (b. r.); „Uniwersał K-i E-i N-ej z tabelą [z czterema tab.J dóbr przeszło-jezuickich“ (Warszawa 1781); „Kom. Ed. Nar. Ordynacya dla sądów“ 17 paźdz. 1782; „Uniwersał z d. 11 kwietnia 1784“ (o wysyłaniu uczniów z Korony na naukę lekarską do Akad. Krak-ej; powtór. 1785, 1786); „My rektor i Szk. Główna Koronna“ (proj. reformy, Kraków 1790); „Projekt na sejmie 1791 do niektórych zmian w urządz. K-i E-i“; „Ed. nar., projekt do prawa“ (b. r.); Hołowczyc Szcz. „Raport wiz. gener. 1782“ (wyd. Wisłocki „Arch. lit. i ośw.“

I,    os. Kraków 1877); Oraczewski Fel. „Wizyta Szk. głównej“ (krak., dokon. przez Or-go 1786 r.; „Arch. lit. i ośw.“ III); „Raporty“ szkół wydziałowych i podwydziałowych), skład. Szkole gł. Kor-ej“ (wyd. T. Wierzbowski, pod napisem „Kom. Ed.“ 1778—94).—B) Naukowo-literackie: Baliński M. „Dawna Ak. Wileńska“ (Petersb. 1862); tenże „Pamiętn. o Janie Śniadeckim“ (Wilno 1864-5); Bem. A. G. „Z dziejów oświaty“ („Prawda“ Warsz. 1883); Bieliński Pr. „Sposób Edukacyi w XV listach opisany, które do K-yi E-ej N-ej od bezim. autora były przesyłane (1775 [Warszawa]); Bieliński J. „Stan nauk lekarskich“ (Warszawa 1878); Bieliński Józef „Uniwersytet Wileński“ (Kraków 1899 — 1900, 3 t.); Bohusz ks. Mich „Życiorys Joach. Chreptowieża“ (Roczu. T. Prz. N.); Karbowiak A. „O książkach element, na szk. woje w. z czasów K-yi E-ej N-ej“ („Muzeum“ 1893, os. Lwów t. r.); tenże „Wych. fizyczne K-yi E-ej...“ („Muzeum“ 1901—2); Kraszewski

J.    1. (ob.). „Na pamiątkę“; Leniek J. „Kandydaci stanu akad.“ („Sprawozd. gimn. tarnop.“; os. Tarnopol 1891); Łukaszewicz „Hist. Szkół w Koronie i W. Ks. Litewskiem“ (4 t., 1849 — 51; t. II: cenne przedruki ustaw i sprawozdań); Mandybur T. „O nauce historyi w szk. K-yi E-ej w Polsce“ („Muzeum“ 1894); „Na pamiątkę setnej rocznicy ustanowienia K-yi E-yi

N-ej“ (pismo zbiór. Lwów 1873); Nowakowski

prawo wyznaczyło termin dwuletni. Każda wybierała z pośród siebie pisarza, który odpowiadał za kancelaryę, każdej nakazano zasiadać w dniach i godzinach przepisanych dla trybunałów, każdej nadano moc ostateczną wyrokowania; konstytucya jednak dla Korony jest bardziej stanowczą, powołuje bowiem K-yę S-wo-e-ną do i ozstrzygania „wszystkich, wszelkich et quocunque titulo do dóbr przeszło-je-zuickich regulowanych spraw“, gdy litewska w długiem omówieniu różnorodnych czynności i atrybucyi K-yi nurza stanowczość woli prawodawczej; i ona wszakże jest instytucyą sądzącą „bez dozwolenia do innych juryzdycyi apelacyi“ (-ibidem 629). Działalność obu K-yj miała moc peremptoryjną i preskrypcyjną: kto przed niemi z praw swoich się nie wywiódł, ten nigdy już przed żaden inny sąd sprawy wytoczyć nie mógł; „wiecznemi czasy milczeć powinien będzie“ (ibid. 629). Wyroki obu stawały się prawomocnemi po drugiej zapadłej kondemnacie. Prawo przepisuje dla niej pełnię „piąciu“ sędziów, dla Koronnej nie wskazuje minimum. Konstytucye zostawiały ciemnym punkt powództwa tak K-yi E-ej jak i sanych K-yj sądowych; litewska mówi tylko o plenipotentach naczelnej magistratury szkolnej do zawierania umów, a ani jedna ani druga nie ma w swem łonie „instygatora“. Opisanie litewskiej jest o wiele obszerniejsze niż koronnej. Prawo nakazuje tu pisarzowi trzymać trzy regestry: cywilny, procesów sum mar y cz-nych, ze skróconemi terminami i r okami z a-w i te mi, (ob.) i taktowy, (ob. Takt, terminus tactus w prawie polskiem) i tyleż protokółów: dekretów ostatecznych, potoczny i zapisowy. Dla pozwu i egzekucyi przepisany był termin dwuniedzielny. K-e w obu prowincyach brali po 8 000 złotych, na cały czas (dla koronnej jest to oznaczenie nieścisłe) kwartalnie, za rzeczywiste urzędowanie. Według zwykłej zasady „portionem absentium in f(worem praesentium appUcanäo“, tj. że za nieobecnych brali obecni. Konstytucya z d. 21 paźdz. 1776 r., znosząc K-ye Rozdawnicze, położyła kres i Sąd.-E-ym. . Gdy d. 18 t. m. odczytano opracowany przez samą K-ę projekt koustytucyi, bardzo liczni posłowie i senatorowie odrazu poparli reformę, a gdy nazajutrz Sierakowski, podkomorzy płocki, odczytał punkt siódmy instrukcyi sejmikowej, obszerny i stanowczo przeciwko łupieztwu występujący, sprawa była już wygraną. Konstytucya „Eduka-cya narodowa“ („Vol. Leg.“ VIII, 860) wydana dla „Oboyga narodów“ przeniosła atrybucye o-pisanych tu instytucyj na K-ę Edukacyj-n ą.    s-

F.    K. „O elementarzu K-yi E-ej z r. 1785“

(„Szkoła“ 1871, os. Lwó,v t. r.); Parasiewicz Szcz. „K. E-yi N-ej o tizycz. wych. młodzieży“ („Szkoła“ 1891); Poczobut Marc. „Mowa w czasie załóż, uniw.“ (Wilno 1781): Putano-wicz „Stan studii gen. Crac. dla wiadomości króla i K-syi E-cyi N-wej“ (Kraków 1774);

Smoleński Wł. „Żywioły zachowawcze i K. Ed.“

(„Pisma hist.“ t. II, 95—206; „Ateneum“ 1889);

Sołtykowicz J. „O stanie Ak. krak-ej“ (Kraków 1810); Udziela S. „Ustrój szkół ludowych w Polsce przy końcu XVIII i w pocz. XIX w.“

(„Szkoła“ 1892; os. Lwów t. r.): „Uwagi o nowym instrukcyi publ. układzie“ (Warsz. 1776);

Wisłocki Wł. „Nauka jęz. polskiego w szk. przed Kopczyńskim“ („Spraw. gimn. Fr. Józ. we Lwowie“ 1868); Wisłocki Wł. „Poczet chronologiczny prac druków, i rękopiśmiennych

G.    Piramowicza“ („Rozprawy i sprawozd. wydz. filolog. A. U.“ os. Kraków 1877); Wojciechowski Br. „Fragment z dziej. szk. kaliskich“

(„Arch. do dziej, lit.“ VII, os. Kraków 1895);

Zarański St. „K. Ed. Nar.“ („Rocz, tow. nauk. krak.“ t. XVIII, 1870).—Prace bibliograficzne: Jocher „Obraz“; Estreicher „Bibl. polska“ (t. XIX 459—460, odsyłacze); Wisłocki Wł.

„Bibliografia pedag. polska“ („Encykl. wych.“

Warsz. t. II, r. 1882, str. 102 — 83 i osobno); ,

„Bibi.“ Finkla «Ns 19 464 — 19 517, oraz 5 064,

5 084, 5 139, 19 482, 19 498. Do M-ptów:

Spisy Wisłockiego, Kętrzyńskiego, Korzeniowskiego. Bibl. główna w Warszawie posiada kilka voluminôw akt K-i E-ej; są i w Metryce Głównej.    s

Ob. Akademie (Krak., Wileńska); Kołłątaj H., Lelewel Karol, Massalski Ign., b-p, Oraczewski Fel., Poczobut Marc.,

Piramowicz Grz., Polska (szkoły), Poniatowski Michał Jerzy, Potocki Ign.,

Śniadecki Jan, Towarzystwo do ksiąg 1 elementarnych, Wybicki Józef.

Komisya sądowo-edukacyjna, edukacyjna sądowa, sądownicza, ustanowiona przez sejm delegacyjny w. r. 1774, jednocześnie z K-ą Rozda wniczą (ob. K. Ed. I. D z i e j e, dopełnienie 2) w konstytucyi „Rozrządzenie dobrami jezuickiemi“. Przeznaczeniem jej było wyrokowanie ostateczne we wszelkich sporach o własności i posiadanie dóbr po-jezuickich. Była osobna dla Korony (,,Vol. Leg.“ VIII 274), osobna dla Litwy (ibid. 628). Pierwszej nakazano ukonstytuować się d. 29 marca w Warszawie, drugiej d. 1 lipca 1774 r. w Wilnie.

Kiedy w 1808 wszystkie szkoły większe i mniejsze, znajdujące się w prowincyach polskich, do Rosyi przyłączonych, weszły w skład Okręgu naukowego wileńskiego, którego kuratorem mia-

Do Koronnej wybrano: 1 biskupa, 2 wojewodów, 5 kasztelanów, 21 szlachty, na czele której stoi w spisie Adam Poniński, marsz. konf. j i sejmu; prezydował w niej Okęcki, b-p podów- j czas chełmski. Do K-yi litewskiej weszło 11 ! szlachty pod prezydencyą Wołłowicza, marszałka grodzieńskiego. K. koronna miała zasiadać aż do ukończenia spraw; dla litewskiej nowany został książę Adam Jerzy Czartoryski,

wówczas wszelkie fundusze edukacyjne prze- f funduszu edukacyjnego, przedstawiane były do szły pod zarząd Okręgu naukowego. Niezwłocznie okazała się potrzeba uporządkowania tych funduszów, wyszukiwania ich, rozsądzania sporów już istniejących, lub na przyszłość mogących wyniknąć; przeto kurator w meinoryale, przedstawionym ministrowi oświecenia publicznego, wyjaśnił potrzebę urządzenia K. sądo-wo-edukacyjnych, jednej dla Litwy, drugiej dla prowincyi południowych, któreby powyższe kwestye rozstrzygały w ostatniej instancyi, a zatem bez apelacyi. Memoryał ten, zredagowany przez Czackiego, zastępującego naówczas kuratora, pozyskał sankcyę cesarską 21 grudnia 1807 roku. Na mocy umyślnego ukazu powstały dwie K-e sądowo-edukacyjne: jedna w Wilnie dla gubernij litewskich, biarołuskich i mińskiej, a później i przyłączonego do Rosyi Obwodu Białostockiego; druga w Krzemieńcu dla gubernij: wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej.

potwierdzenia ministrowi oświecenia; wszelkie tranzakcye i ugody przez pośredników zawarte, a przez K-e zatwierdzone, również podlegały aprobacie ministra. Skutkiem tego K-a nie rozstrzygała ostatecznie takich spraw, które nie były pierwej rozpatrzone i aprobowane przez niego. Na zasadzie ukazu cesarskiego wszystkie magistratury i władze winny były przychodzić z pomocą K-yom. Dochody i własności szkolne otrzymywano przy pomocy rządów gubernialnych przez egzekucyą, prawem przepisaną. Jan Śniadecki w Wilnie, a Czacki w Krzemieńcu z niemałym trudem zębrali członków K-yi, a otwarcia ich dopełniono z wielką uroczystością. Komisye niezwłocznie przystąpiły do swych czynności, ogłaszając w gazetach obwieszczenie do wszystkich obywateli i magistrat ur i przez ustanowienie ordynacyi swych sądów. Do tych komisyj powoływani byli najpoważniejsi obywatele, jak np. Tomasz Wawrzecki, Jerzy Białopiotrowicz, Michał Römer, Antoni Lachnicki, Ksawery Niesiołowski, a w późniejszych czasach Jan-Gwalbert Rudo-mina. Na Wołyniu wydatniejszymi członkami byli: Dymitr Czetwertyński, Aleksander Chodkiewicz. Worcele, star. Stecki, Filip Plater i inni. Czacki bardzo energicznie wziął się do roboty i w lat kilka K-a wołyńska szczególnie wywiązała się ze swego zadania, o tyle przynajmniej, że krzyczących niedoborów nie było. Nie tak szła sprawa na Litwie. K-a sądowa paraliżowana tu była w swych czynnościach, albowiem wielu obywateli, którzy nabyli majątki po-jezuickie, dzielili je na części, sprzedawali, często zmieniali samowolnie ich nazwy: słowem, taki wytworzył się zamęt, że potrzeba było nowych rozporządzeń, któreby położyły kres nadużyciom i ułatwiły K-yi prowadzenie spraw. Kurator szczegółowo to wyjaśnił w raporcie ministrowi i zarazem podał projekt, w jaki sposób zaradzić złemu. Z tego raportu przekonywamy się, że cały ten zamęt powstał wskutek tego, że w prawie z roku 1807 opuszczono, za specyalnem staraniem Czackiego, ewikcyę, przewidzianą konstytucyą sejmu z r. 1775 (Bieliński „Uniwersytet wileński“ I, 298, III, 103). Przed ogłoszeniem nowego ukazu Czacki nie jednę stoczył walkę ze Śniadeckim w sprawie formy ubezpieczenia dóbr funduszowych edukacyjnych. Było to starcie się opinii dwóch znakomitych mężów, dążących do jednego celu, lecz różnemi drogami. Cesarz Aleksander, rozpatrzywszy raport księcia Czartoryskiego, zamienił go w prawo, jako uzupełnienie ukazu z 1807 roku, lecz i to dodatkowe prawo, z d. 25 marca 1818 r., nie poprawiło stanu rzeczy fundamentalnie; nadomiar złego Izby Skarbowe bruździć zaczęły, bo przestały dostarczać uniwersytetowi i K-m wiadomości o napływających do Izb dochodach z majątków jezuickich, a także odpowiednich wy-

Każda z tych K-j składała się z czterech członków i prezydenta, zatwierdzonych przez cesarza, na przedstawienie ministra oświecenia; prócz tych członków, prezydent mógł wyznaczyć do K-yi z głosem doradczym trzech miejscowych obywateli; Izby zaś skarbowe wileńska i wołyńska naznaczały od siebie jednego urzędnika, jako członka K. Członkowie pensy i nie pobierali, a służba ich była państwową.

Kancelaryę utrzymywano z funduszów e-dukacyjnych. K-a zdawała sprawę ze swych czynności co cztery miesiące ministrowi oświaty, za pośrednictwem kuratora. Po ukończeniu zleconych im czynności, K-e miały być rozwiązane. Pierwszą czynnością ich było: uporządkowanie funduszów edukacyjnych; ułożenie szczegółowych tabel sum i dóbr, należących do tych zgromadzeń duchownych, które znalazły się pod innem panowaniem, lecz według konwencyi trzech dworów miały korzystać z dóbr położonych w granicach Rosyi; sprawdzenie i wyśledzenie praw służących do posiadania tych funduszów edukacyjnych; wyrachowanie zaległości; ułożenie wspólnie z rektorem uniwersytetu wileńskiego projektu urządzenia dóbr, będących w zawiadywaniu uniwersytetu, i beneficyów duchownych, na rzecz tegoż uniwersytetu oddanych, z wyznaczeniem sum, jakie powinny być oddzielane na utrzymanie duchowieństwa (Bieliński „Uniwersytet wileński“

I, 303—391); przepisanie prawideł względem lasów, należących do beneficyów duchownych, oddanych uniwersytetowi, aby lasy te nie były pustoszone; w końcu urządzenie archiwum funduszów i ułatwienie sposobów do zebrania akt do niego należących. Drugiem zadaniem K-yi było rozstrzyganie już istniejących, jako też wyniknąć mogących później, sporów i procesów w sprawach funduszów. Od ostatecznych orzeczeń K-yi nie było apelacyi. WszystkieMecydujące akta, jakieś ważne spory, a szczególniej gdy odstępowano cośkolwiek z pretensyi lub własności

Według J. Bieliiiskiego w „Enc. Wych.“-

Komisye ministeryalne stałe konstytucyi Trzeciego Maja. Art. VII konst., wyliczając członków straży prawa przy królu, w dzisiejszej mowie ministeryum odpowiedzialnego, zamieszcza prymasa „jako prezesa K-i Edukacyjnej“, a poniżej wspomina o wykonywaniu prawnie wydanych decyzyj królewskich bądź przez komisye, bądź przez jakiekolwiek magistra-tury wykonawcze. Art. III prawa o straży (oblata d. 6 czerwca 1791 r. „V. Leg.“ IX 266 i nast.) w punkcie 4-ym nazywa komisye powyższe „rządoweini pośredniczemi“; pośrednictwo to spełniały one pomiędzy Strażą a K-mi porządkowemi i w ogóle wszelkiemi niższemi magistraturami. Były już wówczas zorganizowane K-e, do których powyższe rozporządzenia stosować się mogły, oprócz Edukacyjnej: Skarbowa Obojga Narodów (ob.) i W o j-skowa Obojga Narodów (ob.), ale koni i s y ę P o 1 i c y i urządziło dopiero prawo ob-latowane d. 24 czerwca 1791 r. (ibidem 277 — 87), uzupełnione późniejszemi pomniejszego znaczenia (ibid. 401, 402). Według prawa zasadniczego K. ustanowiona jest głównie dla miast (Art. III 4-to). Składa się (art. I): z marszałków narodowych (dawniejszych „wielkich“) i z piętnastu komisarzy: 3 z senatu, 6 z izby poselskiej (po 2 z każdej prowincyi) i 6 plenipotentów miast,—wszystkich wybieranych od sejmu

jaśnieli w sprawie tychże funduszów, na co niejednokrotnie skarży się ks. kurator ministrowi. — W kilka miesięcy po ustąpieniu księcia Czartoryskiego z kuratoryum rozpatrywano w Radzie państwa bardzo już za-wikłaną sprawę niedoboru z majątków po-je-zuickich. Niedobór ten do 1 października 1821 roku wynosił 400 000 rubli, a ówczesny minister ks. Golicyn, rzecz rozpatrzywszy, przyszedł do wniosku, że usunięcie ewikcyi, przewidzianej konstytucyą 1775 r., jest główną, a bodaj że jedyną przyczyną tak fatalnego stanu funduszów edukacyjnych; aby więc je uratować, minister zaproponował przywrócenie w pełnej sile owej konstytucyi. Senat przyznał słuszność ministrowi oświaty, ułożył prawidła, aby właściciele majątków jezuickich w ciągu sześciu miesięcy złożyli kaucye. Rada państwa 17 lutego 1825 roku, zgadzając się w zasadzie, że głównym powodem niedoboru jest usunięcie z ukazu 1807 roku ewikcyi, nie przyznała jednak racyi ministrowi oświaty, żeby usunąć niedobór z rachunków, przeciwnie chciała go ściągnąć z całą surowością prawa z tych, którzy nie wypłacili w swoim czasie procentów; a gdy z tych nie będzie można, to ściągnąć go z K-yi sądowej edukacyjnej. Dlatego Rada państwa postanowiła: 1) Wszystkich właścicieli majątków po-jezuickich zobowiązać, a-żeby przedstawili w ciągu 6 miesięcy od dnia otrzymania ukazu ewikcyę, równającą się przynajmniej trzeciej części wartości majątku, stosując się ściśle do konstytucyi 1775 roku; 2) Kto po upływie 6 miesięcy nie przedstawi takiej ewikcyi, traci prawo do majątku, który wystawiony będzie na licytaeyę/ a więcej dający stanie się właścicielem, jeżeli wniesie kaucyę, równającą się trzeciej części wartości majątku. Na zasadzie tejże konstytucyi nowy właściciel nie wnosi pieniędzy, lecz tylko 6 % od sumy zadeklarowanej; 3) Właściciele majątków po-jezuickich, którzy zalegają z opłatami, powinni w ciągu 6 miesięcy od daty otrzymania ukazu złożyć w zarządzie gubernialnym zaległe opłaty w całości, lub zabezpieczyć je na majątkach wolnych od długu, opłatę rozłożyć na lat kilka, od tej sumy płacić 6 % rocznie, aż do zupełnego umorzenia zaległości; 4) Tym właścicielom majątków, którzy zaległości zaraz nie spłacą, ani też jej nie zabezpieczą, majątki o-debrać i na publicznej licytacyi oddać więcej dającemu na warunkach wyżej przywiedzionych; 5) Gdyby nie było chętnych do kupna, wypuścić majątki w dzierżawę za kaucyą; 6) Na zasadzie konstytucyi 1775 i 1793 r., gdyby nie można było odebrać zaległości od byłych właścicieli majątków po-jezuickich, w takim razie niech zapłacą ci, którzy do tych zaległości dopuścili (Bieliński 1. c., I, 301). W dalszym ciągu swej rezolucyi Rada państwa sformułowała kwestye: czy nie będzie korzystniej dla uniwersytetu otrzymywać corocznie obecny do^

chód ze skarbu państwa, a same majątki, miasteczka i wsie oddać ministeryum skarbu, które dochód z nich, jak i z innych majątków skarbowych zebrany, przyłączać będzie do o-gólnycli dochodów państwa? Cesarz odpowiednią rezolucyę Rady państwa zatwierdził. Dnia 19 stycznia 1826 r. minister sprawiedliwości wniósł projekt do senatu, aby, z uwagi, że sześciomiesięczny termin do uiszczenia zaległości i wnoszenia kaucyi może doprowadzić obywateli do zupełnego upadku i nędzy, wstrzymać do pewnego czasu wprowadzenie w życie wyżej podanego rozporządzenia Rady państwa. Senat przyjął ten projekt i stosowne rozporządzenie przesłał rządom gubernialnym. — Tak więc K-ye sądowo-edukacyjne dowiodły swej bezsilności i byt icli zachwiany został. Wtedy minister oświaty, ks. Liwen, wystąpił z projektem, aby obie instytucye te, jako zupełnie niepotrzebne i nieużyteczne, zwinąć, sprawy rozpoczęte przenieść do głównego sądu, a majątki funduszowe oddać pod zarząd ministeryum skarbu, na utrzymanie zaś uniwersytetu i szkół wyznaczyć fundusz ze skarbu państwa. Senat projekt rozpatrzył i do potwierdzenia przedstawił. Ukazem d. 4 lutego 1829 K-ye sąd.-ed-e istnieć przestały. Akta wywieziono do Petersburga w r. 1832, a protokóły, tak zwane ekonomiczne, złożono w 3-ch tomach w Archiwum funduszu edukacyjnego. Pod koniec 1832 roku również wywieziono je do Petersburga i ostatecznie przekazano Archiwum Dóbr państwa.

„ za-

do sejmu na dwuleeie, z grona posesyonatów przynajmniej od roku; posesyonatem również musi być sekretarz K-i, przez nią samą wybrany, a będący nadto jeszcze naczelnikiem kancelaryi. W atrybucyach K-yi P-i (art. II) leży: l-o) to wszystko, co dotyczę bezpieczeństwa i spokoj-ności lub wygody publicznej; 2-o) sprawowanie władzy sądowej i karanie urzędników policyjnych. Przy korzystaniu z tych atrybucyj K-i P-i niewolno jest (III): a) gwałcić praw przyrodzonych, oraz zapewnionych przez Rzplitą; b) zaciągać długów, tykać się jakichkolwiek funduszów niepolicyjnych, nakładać jakichkolwiek podatków i opłat; c) wtrącać się w działalność i wkraczać w dziedziny innych wydziałów rządowych; d) z nielicznemi wyłączeniami wglądać do miast i wsi szlacheckich, a tern bardziej przytrzymywać, więzić lub porywać wła-ściciela-szlachcica; może mu tylko dawać „rady i ostrzeżenia“; e) wydawać rozporządzeń mających charakter prawodawczy. Art. IV, uzupełniony VI-m, wylicza szczegółowo zadania policyi, z naciskiem uwydatniając opiekę nad własnością, mianowicie literacką, i nad wolnością słowa. Między innemi K. powołana jest do rządzania więzieniami“, a punkt 14-y art. VIII wyraźnie oddaje jej „dozór i rząd“ tych instytutów. K. przesyła rozporządzenia swoje dla wsi komisyom wojewódzkim (porządk. cyw.-wojskowym), dla miast—urzędom miejskim. Wszystkie K-e Boni Ordinis ustają. Jurysdykcya marszałkowska istnieć będzie tylko do ukończenia spraw już zaczętych. „Chorągwie marszałkowskie“ przechodzą pod przewodniczącego w K-i P-i. Do niej należy archiwum po Departamencie Policyi w Radzie Nieustającej. Art. V, zajmujący się działalnością policyjną w miastach wspólnie z art. VII, wkłada na K-ę obowiązek opieki nad własnością publiczną i miejską w szczególności: ma ona spisać fundusze a nie pozwalać na długi. Uporządkowanie miast wolnych królewskich, czystość w nich stanowi przednie jej zadanie. Znamienne jest zalecenie jaknaj większy cli ułatwień w przyjmowaniu do cechów i nawet, mimo cechów, „dawanie wolności przedaży, roboty i przemysłu“ (7-mo). W ogóle względem całego kraju ma K. obowiązek starać się o obfitość i taniość rzeczy do życia, o skasowanie wszelkich monopolów (VI 1-mo). Władza sądowa K-i (VIII) nad obywatelami rozciąga się na wypadki: «) trwonienia lub ukrywania funduszów policyjnych; b) nieposłuszeństwa rozporządzeniom policyjnym; c) gwałtu na osobach policyi; d) niejednostajności miar i wag. Nad własnymi urzędnikami , oficyali-stami, dozorcami i sługami również służy K-i jurysdykcya. Wyroki jej są zawsze ostatecznemi, a w wypadkach sądownictwa swoistego lub gwałtu (c), zapadać mają w pierwszej i ostatniej instancji; w innych pierwszą instancyę stanowią sądy wojewódzkie i miejskie. Zdanie się

dobrowolne na sąd policyi jest z mocy samego prawa nieważne. W stosunku do sejmu (XI ma K. składać mu sprawę z czynności i liczbę z funduszów; każdy może oskarżyć jawnie przed deputacyą sej mową osoby występne, ale nie czynności urzędowe. W Wypadkach ciężkioli przewinień grozi sąd sejmowy. Rozporządzenie złe sejm kasuje. Względem straży obowiązki K-i określa Art. XI: a) składać raporty i doniesienia ministrowi policyi lub wprost przesyłać do jego kancelaryi; b) spełniać rozkazy króla z podpisem jednego ministra (nie koniecznie policyi). Gdyby rozkaz przeciwnym był prawu, K. czyni przedstawienie królowi; gdyby król nie uległ, poprosi go o zwołanie sejmu; gdyby i tego odmówił, uda się do marszałka sejmo-owego (w związku z art. VII Konst. Trz. Maja). Tak urządzona K. P-i uzupełniła liczbę czterech K-j istniejących przez czas konst. Trzeciego Maja. Na równi z K-ą skarbową i K-ą wojskową miała nad sobą kogo innego jako bezpośredniego naczelnika (marszałka)iadwornego), kogo innego jako zwierzchnika zasiadającego w Straży, i tak samo pośredniczyła międzyjwładzą najwyższą wykonawczą a organami terrytoryalnemi zarządu. Jedna tylko K. Edukacyjna w osobie swego prezesa posiadała zarazem i ministra Straży i bezpośredniego kierownika. Na takie połączenie nie pozwalała konst. Trz-go Maja (art. VII), czyniąc wyjątek tylko dla prymasa. Powtórzyło ten zakaz prawo o Straży (art. IV, 8-o; „Vol. Leg.“ IX 269). Obowiązków ministra policyi prawo to nie wyszczególnia; mówi o nieb w ogólności (art. III, 4-o). Ponieważ straż składało wraz z prymasem sześciu ministrów, a K-j centralnych ministeryalnych było tylko cztery, dwaj zatem ministrowie, obaj pieczętarze, jeden do pieczęci, drugi do spraw zagranicznych, nie mieli odpo-wiadająch swym atrybucyomK-j; utrzymywali tylko kancelary e. Pierwszemu z nich prawo (ibidem), prócz dozoru nad sądownictwem, zleca „pilny dozór nad kancelaryą w Straży do interesów wewnętrznych“, drugiemu nad „kancelaryą do spraw zagranicznych“. Oprócz tego każdy z nich miał *przy sobie „sekretarza Straży“, odpowiednio nazywanego, jako prowadzącego kancelaryę. Byli to jedyni dwaj sekretarze rady, z Wysokiem stanowiskiem, ale i z wielką odpowiedzialnością.    s-

Komisye szpitalne, koronna i litewska. Ustanowił je sejm r. 1773—5 (,,Vol. Leg.“ VIII 173). W motywach do konstytucyi zauważył, że od dawnych już czasów „litość nad bliźniemi, starością, chorobą y ubóstwem przy-ciśnionemi“ obmyśliwała dla nich przytułki, ale te „ledwo nie wszędzie wycieńczone, za-mięszane, zruynowane i prawie w niwecz obrócone zostały“. Sejm tedy wyznacza „K-e z o-sób zdatnych y przyzwoitego szpitalem rządu gruntowną wiadomość maiących“ i powierza im „dozór, staranie i władzę nad szpitalami“.

K. koronna ma zasiadać w Warszawie, litewska

w Wilnie. Prezyduje w każdej pfinhis in or-    kie apteki „w swojej okolicy“. Za    wizytę'

dine; peł nię stanowi pięciu korriisarzy. K-é    dostaje 8 czerwonych złotych, z nich 4    składa

miały zbadać fundusze szpitalne, prawne ich    na potrzeby apteki szpitalnej, 16) do    niego

tytuły i stan posiadania, zapomocą lustratorów,    również należy dozór nad wszystkimi    „dokto-

i wyniki tej lustracyi, ostatecznie stwierdzone,    rami“ i felczerami w okolicy, 17) jK--a    wyzna-

podać sejmowi do zatwierdzenia. Wszelkie czy „Collegium doktorów“ do zaopatrywariid pösösye i gfUtita nazbyt oddalone od szpitali szpitali w służbę lekarską, ścigania „tułaczow“ powinna K. wypuścić w dzierżawę eniflteuty- i „szarlatanów“, szkodzących zdrowiu ludzkie-Ćżiid dä a gdziëby już istniejąca za nisko mu i kwalifikowania obcych doktorów do kra-opłacdną była, słusznie ją pddnieść; Mieszka- ju przybywających, 18) K-e karać będą „szar-jiia odlegie trzeba sprzedać i z sżacuiikU Wy* łatanów“, a oskarżać leczących bez kwalifika-budować wielkie“ szpitale. Na pomieszczę- eyi, aby mogli być obłożeni „wielkiemi karanie instytucyj szpitalnych służyć będą i zby- mi“. Wszelkie sekretne leczenie, lub sprzeda-wająee od potrzeb K-i E-ej budynki po-jeźdic- wanie leków niewypróbowanych pociąga za so-kie. Zasady do korzystania z funduszów wy- bą konfiskatę medykamentów i surowe karanie krytyełi Sejm przepisał następujące: l-o) szpi- sprzedających je lub rozdających, 19) K. każda tale parafialne, wiejskie i miejskie, ö ile' nie będzie miała przy sobie kasę generalną. — Wy-inają titulum beneficii, znosić, a fundusz ich dawśźy także przepisy, prawodawcy, w opty-przelewać do funduszu generalnego, 2-o) mają- mizmie swoim, zalecili jeszcze K-om, ażeby „ze ce taki tytuł utrzymać, ale przeprowadzić ze wszystkich funduszów szpitalnych okroiła się Stolicą Apostolską i biskupami zamianę funda- suma, wystarczająca na fundacyę i utrzymanie cyi proboszczowskiej na przykościelną, tak, a- szpitala dla „Inwalidów woyskowych w Warsza-by umyślnego proboszcza szpitalnego zastąpił wie lub w innym mieyscu“. Ale nie okroiły kapelan do duszpasterstwa, 3-o) kościoły przy się sumy nawet na szpitale normalne: K-e szpitalach, powiększej częśei drewniane, w złym też szpitali nie wytworzyły. Instytucyę, zwicli-stanie, porozbierać a na ich miejscu pou- niętą już w samem założeniu, zniósł sejm 1780 rządząc cmentarze parafialne, 4-o) przeznaczenie roku („Vol. Leg,“ VIII, 979) i troskę o szpitale kościołów murowanych lub drewnianych w do- i pieczę nad niemi włożył na K-e Boni Ordinis brym stanie zostawić biskupom, 5-o) ubogich ze (ob). Konstytucya, stanowiąca obie K-e wymie-zniesionych szpitali przenieść do wielkiego, zo- nia już i wszystkich komisarzy dla Korony i Lista wiając na miejscu tylko niezbędną obsługę twy. W liczbie pierwszych znajdował się pry-kościelną, 6-o) szpitale dyssydenckie mają być mas i 8 biskupów, 4 wojewodów, 2 kasztela-wyodrębione od katolickich, aby uniknąć kłótni; nów i 21 ze stanu rycerskiego. K-ę litewską jednakże ,,nikt wątpić nie powinien“, że ,,na- składali: biskupi wileński, żmudzki, inflancki, wet katolickie szpitale przyimą dyssydentów“, smoleński, 2 wojewodowie, marszałek nadwor-7-o) żebraków niezdolnych do pracy osadzać w ny (Gurowski Wł.) i 15 szlachty; wymieniony szpitalach generalnych; zdolnych — używać do na końcu Dydyński był archiwistą K-i Eduka-robót publicznych; urzędy starościńskie i miej- cyjnej.    s-

Komisye sejmowe w Polsce, w ścisłem znaczeniu jako delegacye, kollegia pełnomocne, wybierane przez sejm, albo stanowione przez króla, ale tylko w sejmie, zaczynają się pojawiać w środku XVI w., rozrastają się ilościowo i jakościowo w w. XVII i wypełniają wiek następny, wszakże już wskutek rzadkości sejmów ordyna-ryjnych i z powodu nawału spraw, które domagały się innego uspakajania, nie są już tak jak w poprzednim częste (K-e i remissy sejmu 1773—5 z wielką liczebnością swoją wśród ogółu K-yj s-cli XVIII w. całkiem odrębne zajmują stanowisko). Ogarniając całą sferę życia państwowego ?, nadto prawno-społecznego, przekraczają K-e sejmowe obręb władzy prawodawczej, ściśle pojętej, i dają się określić jako doraźne, ustawicznie ponawiane organa dla funkcyj, które przy ustalonym i ześrodko-wanym rządzie miałyby stale działające urzędy, zbiorowości uprawnione do urzędowania, władze centralne ministeryalne z ich delega-cyami, wreszcie władze administracyjne tery-toryalne. Pod względem zakresu można je najogólniej podzielić na p olity cz no-d y p lo-

skie będą ich, dokąd wypadnie, dostawiały, 8-o) szpitale wielkie stoją otworem dla niezamożnych mieszkańców województwa, za poświadczeniem ubóstwa przez plebana, magistrat lub dwu zaprzysiężonych, 9-o) kto nie ma takiego świadectwa, ten umówi się z doktorem o koszt leczenia i uiści go przy wyjściu ze szpitala. Wrazie nieuiszczenia szpital ma skargę do najbliższego sądu. 10) szpitale będą szczepiły ospę, 11) powinny przyjmować brzemienne i defloratae (ślubne i bez-ślubne), oraz sieroty i dzieci porzucone. 12) doktor i dwóch felczerów stałych wykształcać mają felczerów i babki wiejskie, 13) każdy doktor i felczer, niosąc ratunek, ma objeżdżać swój powiat wrazie epidemii na ludzi, bydło lub owce, 14) kasę szpitalną utrzymywać będzie prokurator posesyonat. Miesięczne jego raporty podpisywać ma doktor i kapelan; podpisane, dopiero w końcu roku pójdą do K-i, która ześle swego rachmistrza i dopiero po sprawdzeniu rachunek całoroczny zatwierdzi,

15) przy każdym szpitalu będzie apteka pod dozorem doktora, który ma rewidować wszyst-matyczne, w stosunkach zewnętrznych z o-ścienuemi państwami, i na przeznaczane do załatwiania spraw wewnętrznych; drugie z nich dają się znowu zasadniczo wyodrębnić na wytwarzane w interesie publicznym, państwowo-spółecznym, i na zaspakajające jedynie tylko interes prywatny jednostek, osób prawnych lub zespoleń terytoryalnych. a) K-e polityczno-dyplo matyczne powoływane były do u-mawiania się o traktaty polityczne i handlowe, ponawiania traktatów i zaręczeń dawniejszych, wyciągania granic nowych i przywracania dawnych, wreszcie do uspakajania zakłóconych stosunków pogranicznych i karania burzycieli.

Podpisała je ta sama delegacya, która układała się o rozbiór kraju.—Przez cały w. XVII ciągnęły się niezliczone K-e s-e graniczne ze Śląskiem, ks. Cieszyńskiem, Węgrami, Wołoszą (Multany), z W. Ks. Moskiewskiem, Prusami książęcemi, Pomeranią, Brandenburgią, z Kur-landyąjako państwem lennem Rzeczypospolitej — i przeciągnęły się do Augusta III, choć już coraz rzadsze. Komisarze drugiej strony wcale nie zjeżdżali, nie myślano ich nawet wysyłać, zwłaszcza „cesarz chrześciański“ lekceważył sobie stosunki sąsiedzkie a Węgrzyni dopuszczali się ustawicznych najazdów na Spiż. Wołosi u-porczywie od końca w. XV, przez cały XVI aż pod koniec XVII, nie chcieli regulować granic z Polską. Zakłócone również były bez przerwy stosunki pograniczue od ściauy pruskiej, gdzie sejm głównie zabiegał o spokój i ukaranie bezprawi przez sądy pograuiczne. W. w. XVII było kilka beskutecznych K-j s-ych na pogranicze z W. Ks. Moskiewskiem wysyłanych. Od strony t. zw. Noworossyi panował w XVIII w. ciągły zamęt, którego ślady mamy jeszcze w korespondencyi Katarzyny II. K-e sejmowe tam nie sięgnęły, w r. 1781jdziałał sam król. Z Kur-landyą nieustanne zatargi uśmierzył dopiero sejm r. 1726, a ostatecznie umorzyła ratyfika-cya na sejmie r. 1784.—Od K-j granicznych, dążących do przywrócenia stanu prawnego, odróżnić potrzeba czysto-wykonawcze, wyprowadzające na gruncie granice opisane w traktatach. Z takich K-j w XVII w. najlepiej czynność swą spełniła wyznaczona do rozgraniczenia z Austryą: w konwencyi z du. 9 lutego r. zdołała ona choć w drobnej mierze powściągnąć łupieztwo sięgające nawet po za granice gwałtu rozbiorowego.—b) W życiu w e wnętrzu em K-e s-e odgrywały rolę administra-cyi, ustalającej zakłócony lub zaniedbany porządek, gdy władza wojewodzińska, hetmańska, skarbowa, starościańska—albo nie miały odpowiednich atrybucyj i środków działania, albo też zaniedbywały się w obowiązkach. Na przecięciu się dwu zasad: między narodowości i państwowości stały, szczególniej od buntu Chmielnickiego, sprawy kozackie, niżowe. Pomijając dawniejsze umowy, Hadziacka (1658; i Czudnowska (1660) zawarte były przez komisarzy sejmowych.—W działalności koinisarskiej sejmów na wewnątrz dostrzedz można następujące kierunki: 1) rozgraniczanie: trzech prowin-cyi jednej od drugiej; województw między sobą; jednego powiatu lub ziemi od drugiego; dóbr królewskich, miast, starostw, tenut i eko-nomij od dóbr prywatnych; majątków szlacheckich jednych od drugich — wszystkie te zadania podejmował początkowo sam król, wyznaczając

Podczas wielkiej Wojny Moskiewskiej na pocz.

XVII w. wyznaczono K-ę s-ą do pokoju, bez żadnego jednak porozumienia się ze stroną przeciwną, jedynie tylko dla pogotowia pokojowego. Tożsamo powtórzyło się w latach 1632,

1633. Nowe K-e s-e do układów z sąsiadami wschodnimi zjawiają się w latach 1659 i 1661, i później jeszcze kilkakrotnie ponawiane między Rozejmem Andruszowskim (1667) a traktatem Grzymułtowskicgo (1686), który już uroczyście obesłano wielką liczbą senatorów i posłów.

W stosunkach ze Szwecyą po Rozejmie Sztum-dorfskim było ze sześć komisyj aż do spełzłych konferencyj w Lubece (1652), po których zawitała już wojna (1655). Wznawiono gotowość do pokoju w r. 1658, ale dopiero wielkie poselstwo z sejmu w roku następnym współdziałało ze strony polskiej w powszechnym u-spokojeniu (Oliwa). Traktat Karło wieki (1699) nie miał delegatów sejmowych. Traktat r. 1710 (Działyński z Golicynem), Traktat Warszawski drugiego Sejmu Niemego (1717) należą więcej do wewnętrznych niż do zewnętrznych dziejów państwa, łącząc się z losami Konfederacyi Sandomierskiej (1702) i Tarnogrodzkiej (1715-6).

Sejm 1726 przeznaczał komisarzy do „uprząt-nienia wszelkich pretensyj i przyjaznego sąsiedztwa“ z Austryą, Prusami i Rossyą, ale komisarze nie uśmierzyli nawet sporów pogranicznych; ciągną sie one jeszcze przez całe panowanie Augusta III, zwłaszcza od strony Śląska, gdzie zadawniony, z „Teki Podoskiego“ znany spór Zakrzewskiego dopiero konweneya z r. 1786 uśmierzyła. Gdy Rossya i Prusy o-trzymały uznanie tytułów zamian za dozwolenie wyboru Piasta, sejm koronny powyznaczał komisarzy do usunięcia „wszelkich sporek“, zwłaszcza od strony Prus bardzo poważnych;

K-e te wszakże pozostały bezowocnemi; „przyjaźń“ z Rossyą stanęła dopiero na sejmie traktatowym r. 1768, z Prusami na rozbiorowym 1773.

Traktaty rozbiorowe, tak pierwsze jak drugie, musiał zawierać sam sejm przez swe delegacye komisyjne, jego bowiem wolę państwową za | K-e graniczne królewskie (ob.); później rzeczywistą uważano. W marcu r. 1775 w ak- zastrzeżono, aby w ostatnim wypadku król retach dodatkowych do rozbioru pozawierały skryptów już nie wydawał; 2) zwiedzanie puszcz trzy mocarstwa z Rzplitą traktaty handlowe, i leśniętw, zwłaszcza na Litwie, oznaczanie gra-których sejm dopominał się już w r. 1764. nic, ich porządkowanie; 3) taksowanie mająt-

ków ziemskich przy regulacyi granic dóbr odstępo- | Nie hetmana i jego sztab, ale K-ę s-ą powo-wanych; 4) wyznaczanie, wymierzanie i szacowa- , ływał sejm pacyfikacyjny 1736 r., kiedy nie placów pod rozmaite fundacye ; 5) załatwianie sporów granicznych i fundacyjnych na żądanie klasztorów⁷; 6) urządzanie przepraw i mostów, „przeprawianie“ przejazdów⁷, grobli, tam, odmulanie zatok i portów⁷;

z lepszych głów wykluwać się zaczęła myśl o aukcyi wojska. Forma K-i s-wej była nie-tylko koniecznem uzupełnieniem n edostatecznej, ciągłości pozbawionej administracyi, ale także i naturalnym wypływem wszechwładzy sejmu (uważanego w trzech stanach), który, wyznaczając komisarzy, przez nich sam niejako działał w obrębie swego wszechwładztwa. W stosunkach z zagranicą sprzyjał tej formie brak sta-

Komisye graniczne (królewskie) sięgają swemi początkami czasów bardzo odległych i do ostatniej doby Rzplitej zachowały piętno pierwotnego pochodzenia. W XVI w. występują już zupełnie ukształcone. K-ye rozwinęły się z pierwotnego samorządu gminnego. Do kompetencyi opola początkowo należało uroczyste wytykanie granic, z czasem prawo to przekształciło się na obowiązek, niejednokrotnie uciążliwy, od którego usiłowały się opola uwolnić (1242, „Kod. Wielk.“ I, JM» 236). Przedstawiciele opola, starcy doświadczeni, byli z urodzenia komisarzami we wszelkich sporach granicznych. Oni rozpatrywali kwestyę i wyznaczali następnie miedze. W jaki sposób odbywało się samo rozgraniczanie, świadczy o tern księga Henrykowska (str. 58 — 59) chociaż już tutaj dają się spostrzedz ingerencye późniejszego książęcego ustroju. Sędziowie, zwoławszy krewnych (amicos) stron obu, weszli na wierzchołek góry, który przyjęto za jeden kraniec granicy, drugim miał być przeciwległy szczyt. Do doliny, która się znajdowała między górami, posłano dwóch ludzi. Ci rozpalili ogień, a następnie wytknięto granice podług kierunku dymu, wytknięciem zajęło się 4 mieszkańców wsi wraz z komornikiem książęcym. A więc los rozstrzygał w tych wypadkach, kiedy świadectwo sąsiadów nie wystarczało, lub kiedy go brakło. Z czasem K-e g-e odbywały się bądź za umową obopólną stron, jako sąd polubowny, bądź też były wyznaczane z ramienia książęcego, ale udział starców (seniores) jest wciąż niezbędnym („Kod. Wiel.“ II J\!» 940). Niekiedy występują oni wprost pod nazwą vicinia („Kod. katedry krak. I, JMs 61, 69). W w. XIV stopniowo u-stala się i bardziej rozwija pojęcie K-yj g-ych; w skład ich wchodzą bądź urzędnicy w większej liczbie (ib. JMś 164), bądź jeden dostojnik (ib. Il, JVè 414) w niezbędnym otoczeniu ludności miejscowej. „St arc zy“ oznaczają w owej dobie dorosłych mężczyzn, pochodzących z danej miejscowości (ib. II, JVIs 389). Przedmiot

7) oglądanie zdezolowanych zamków, nawet wsi, ocenianie szkód i napraw; 8) zwiedzanie okolic zniszczonych przez nieprzyjaciela; 9) badanie żup solnych, na każdej konwokacyi zarządzane; 10) odbieranie przysiąg (np. od Mar- łych poselstw⁷, cina Zamoyskiego); 11) wydawanie wyroków samoistnych, ostatecznych (tu należą także K-e i remisy sejmu 1773—5) lub „egzekwowanie dekretów królewskich i sejmowych“; 12) rozpoznawanie położenia Eksulantów Smoleńskich i ^Czernichowskich; 13) przeglądanie tytułów prawnych lokacyj miast i wydawanie odpowiednich do stanu prawnego rozporządzeń; 14) uspakajanie Torunia i Gdańska (1678, 1710),

Lwowa, w wypadkach oporności, samowoli, pobierania nienależnych dochodów; 15) dopilnowywanie spłaty długów obciążających większe majątki szlacheckie (wyjątkowo); 16) rege-strowanie skryptów w skarbcu krakowskim;

17) sprawdzanie i opisywanie klejnotów koronnych; 18) roztrząśnięcie kodyfikacyi praw (Ko żuchowskiego); 19) rewizye ksiąg grodzkich i ziemskich; 20) rewizye fortec, „armaty i mu-nicyi“; 21) ordynacya mennicy itd.; 22) badanie stanu wyznaniowego unitów i przynależności kościołów ui ickich itd.-^Bardzo wiele miejsca zajmują K-e s-e w w oj s k o w o ś ci i związanym z nią poborze podatków. Już sam po-cżątek Trybunału Radomskiego (ob, K.

Radomska) pokazuje znaczeuie takiej formy zaspakajania gwałtownych potrzeb, jaką znajdowano w K-i doraźnie wyznaczonejUW XVII w. dwukrotnie K-e wojskowe, wybierane na sejmie odegrały rolę historyczną: raz po wielkiej Wojnie Moskiewskiej, ale jeszcze przed Traktatem Dy Wilińskim, drugi raz po wojnie z sześciu nieprzyjaciółmi. W obu wypadkach żołnierz się burzył; nie mając zapłaty, sam ją sobie rabunkowo ściągał z majątków szlacheckich; w obu zawiązał konfederacyę buntowniczą, a w drugim nawet groźny związek. W r.

1613 wyznaczono trzy K-e s-e: w Bydgoszczy,

Lwowie i Wilnie. W latach 1659 — 62 było aż sześć różnych K-j koronnych i litewskich; ale to nie przyniosło uspokojenia i dopiero w r.

1667 wrócił stan prawny, chociaż wojsko, zrzekłszy się jednej połowy żołdu, drugiej nie o-trzymało; poczem znowu długiem pasmem snują się K-e. Cały ten wiek wojen był też wie- rozgraniczania nie odgrywa roli najmniejszej, kiem ciągłych K-j s-wycli do niepłaconego K. rozpatruje sprawę, wysłuchuje strony, bada wojska. Każda taka K-a dostawała prawo dowody i określa w jakich miejscach mają być wglądania w przypływ podatków, a składano przeprowadzone granice („Kod. Mał.“ I, JSlń 280). ją dla lepszego skutku i z komisarzy radom- Wprowadzeniem uchwały K-yi w czyn zajmują skich. Były też K-e s-e hetmańskie, przy się specyalni komornicy („Kod. kat. krak.“ II, hetmanach, przy królu nawet, na czas wojny. J\& 414).—Jednocześnie, jako przeżytek dawnych

1433 przepis ten bez zmiany

czasów, istnieją komisye polubowne, w skład których wchodzą tylko obieralni obrońcy interesów obu stron. Ci arbitrowie rozpatrują przedmiot sporu i sprawy graniczne, niejednokrotnie zaś tylko dla nich są zwoływani (np. Helcel II, M 434). We wszystkich prawie sprawach spór toczy się pomiędzy osobami prywa-tnemi.—W XV w. zaszła poważna zmiana, która wywarła głęboki wpływ na sądownictwo komisarskie. Odkąd rozpoczęła się gospodarka dzierżawców królewskich, w Wielkopolsce zaczynają się ciągłe utarczki pomiędzy nimi a drobnemi właścicielami. Tak zw. przywilej czerwiński (1422) był wyrazem dążeń wyprowadzonej -z równowagi warstwy rycersko-rol-niczej, która’ się ostro stawiła podczas wypraw^ wojennej. Król zmuszony był w art. 4 („Jus Polonicum“ 222) potwierdzić, że nie odmówi rozgraniczania, o ile tylko nie będzie szlachta domagała się tego siłą. Od tej pory kwestya K-yi g-ej weszła w nową fazę. W szeregu przywilejów 1425 był powtarzany. W statucie nieszawskim 1454 i piotrkowskim z r. 1496 (ib. 355) już w nowej występuje postaci: królowie wyznaczać mają po dwóch dygnitarzy i dwóch urzędników wraz z komornikiem, którzy mają w obecności starosty lub dzierżawcy królewskiego zwołać odpowiednią liczbę starców i wydawać uchwały zgodne z ich orzeczeniem, lub w braku zgody pomiędzy nimi, podług sumienia; ale niema jeszcze zastrzeżenia, że sądy komisarskie jedynie na tych wypadkach ograniczać się powinny. W r. 1505 doprowadzono przepis ten przez zbyt ścisła interpretacyę do uchwały, że król delegować może komisarzów jedynie tylko do rozsądzania spraw o granice między dobrami królewskiemi a szlacheckiemi, między dobrami zaś szlacheckiemi tylko wtedy, jeżeli obie strony na to się zgodzą, lub gdyby spór wybuchł pomiędzy braćmi albo bliższymi krewnymi. Ciekawy jest wstęp do tego przepisu, który głosi, że go się uchwala, aby utrzymać władzę królewską w całej rozciągłości („Vol. leg.“ I, 304). W r. 1523 uchwalono, że nie konieczną jest obecność starców dla prawomocności uchwały, której nadano charakter bezapelacyjny (ib. 402). Pomimo to odwoływano się od decyzyi K. g-ej do króla (B o brzy ński „Décréta Si-gism. I“ 327, 343 i in.). Konst, r. 1532 poleca wobec powtórnie potwierdzonego przepisu z r. 1505 odsyłać sprawy do sądów ziemskich w razie, gdyby strona zaprotestowała co do * kompetencyi K-i z powodu braku pokrewieństwa (o ile rozgraniczać trzeba dobra prywatne; (Vol. Leg. I, 509.). W roku 1538 dodano kilka ogólnych uchwał i zalecono przestrzegać porządek w sądzeniu (ib. 527). W późniejszych czasach dodano już bardzo niewiele. W roku 1569 ograniczono władzę królewską przez to, iż tylko sejm otrzymał prawo mianowania ko-misyi „o melioracyę dóbr królewskich“ (ib. II,

Wielka En« fow»*. lluitr. Ze». 294a T. ZXXVU

790). Rok 1588 przyniósł niewielkie zmiany; pozwolono wtedy do komisy i powoływać nie-tylko osiadłych w dauej ziemi, oraz postarano się o ustawodawcze uniemożliwienie gwałtu podczas limitacyi, przez ograniczenie liczby o-becnych do 30 (ib. II, 1210). Zresztą przepis ten nie wywarł odpowiedniego skutku, ponieważ go w wielu miejscach nie stosowano (np. na Rusi). W r. 1601 wprowadzono apelacyę do trybunału w sprawach pomiędzy prywatnemi dobrami (II 1505), wreszcie w roku 1661 usiłowano uniemożliwić „inwalidowanie“ koinisyi przez wyznaczenie w takim wypadku winy 5 tys. grzywien (ib. IV 712).—Od tej chwili K-ye nie ulegały zmianom, dając niejednokrotnie pretekst do ciągnięcia zysków niesumiennym podskarbim. Poniński umiał ciągnąć ogromne zyski przez rozposażenie majętności królewskich (po roku 1775). Sejm Czteroletni zwrócił uwagę na wady istniejącego systemu. Joachim Chreptowicz podał projekt powszechnego odgraniczenia wsi, przeniesienia ich na szczegółowe mapy i na ogólną i umorzenia wszelkich procesów granicznych (1788). D. 3 grudnia 1791 podług tego projektu uchwalono prawo o normalnem rozgraniczeniu na Litwie, a w dwa dni potem wydano takąż ustawę i dla Korony. Prawo dla Litwy odznacza się roznmnem obmyśleniem. Wprowadza ono w każdem w-dztwie i powiecie, posiadającym sejmik, komisyę graniczną najmniej z 12 członków, obieranych przez szlachtę na lat dwa z pośród posesyonatów. K-ye tworzą trojaki komplet: pełny, apelacyjny z siedmiu i wydziałowy z trzech komisarzy. Do każdego kompletu wydziałowego dodano po jednym komorniku-geometrze, oraz pozostawiono przy K-yi dwóch nadetatowych dla dokomple-towania. Dla dozoru nad archiwum komisarze mieli wybrać regenta aktowego, który miał sobie dobrać wice-regenta i namiestników aktowych. Cała praca miała być ukończona w ciągu lat pięciu, tj. do 1 maja 1797 r. (w Koronie d. 1 września 1796 r.). Ustawa drobiazgowo opracowała całą procedurę, wprowadzając u-morzenie wszelkich spraw granicznych, jednakże pozwolono w ciągu lat 10 dowodzić, że zapadły wyrok w K-yi, skutkiem nieoddania dokumentu, stał się dla strony uciążliwym; w razie udowodnienia pretensyi miał oszacować szkodę sąd ziemski i przysądzić jej wartość. Prawo dla Korony nie jest tak dokładnie o-pracowane. K. składa się tuz 10 osób; nie mogą do niej wejść urzędnicy sądu ziemskiego i osoby pensyonowane. Nadto mają być obranymi sędziowie graniczni w liczbie odpowiedniej do rozległości w-dztw i powiatów. Obszar dzieli się na tyle wydziałów, ilu jest sędziów, a los wyznacza każdemu sędzi jego wydział. K. nie powinna się wdawać w rozpoznawanie sporów co do dóbr królewskich i miejskich. To jednakże nie znaczyło, żeby nie mogła prowadzić granic od strony miast i królewszczyzn; sam ty-

M. Han.

tuł ustawy „Rozgraniczenie dóbr wszelkiej natury“ domniemanie takie usuwa. Ustawa dla Litwy, w art. I mówiąc o dobrach rozgraniczeniu ulegających, wyraża się: „bez wyłączenia żadnych“. Rozgraniczenie miało być ukończone w 4 lata („Kalen, naród, y obcy 1792“, cz. II, str. 292i346. Ob. Komisye graniczne sejmu, 1791 r.). Ustawa ta przetrwała nawet rządy targowickie; sejm grodzieński 1793 r. wprowadził pewną zmianę, poddając kwestye graniczne władzy trybunału litewskiego. Po upadku Rzplitej pokój tylżycki przywrócił dawny proces graniczny, ale K-ye g-ne już więcej nie działały, zastąpiono je na na mocy ustawy 26 kwietnia 1818 r. zupełnie nową organizacyą sądową.—Por. St. Laguna „O prawie granicznem polskiem“; Hube „Prawo polskie w XIII wieku“; Czacki „O litew-sk'ch i polskich prawach“ II; Balzer „Geneza trybunału koronnego“.

Komisye graniczne sejmu, 1791 r., ustanowione przez Sejm Czteroletni w grudniu t. r., jako instytucye nadzwyczajne, mające w ca-łem państwie w ciągu lat czt irech przeprowadzić powszechne rozgraniczenie obszarów wiejskich, królewskich, duchownych i szlacheckich je-dnych^od drugich, oraz od miejskich. Nie wolno im było wdawać się tylko w „poznanie natury dóbr królewskich“, a nadto na pograniczach państw sąsiednich w razie sporu niczego przedsiębrać nie mogły: zresztą miały moc działania niczem nieograniczoną i ostateczną. Były osobne dla Korony, osobne dla Litwy, po jednej na województwo, ziemię lub powiat; wybierane być miały na sejmikach przez kreski sekretne na dwa lata, poezein poprzedni komisarze mogli być na nowe dwu-lecie wybrani. W Koronie przypadało na jedną K-ę 10-u k-rzy, na Litwie 12-u, a wrazie wielkiej rozległości jednostki terytoryalnej nawet bez ograniczenia mogło być tyle grup komisarzy po trzech, ile ich potrzeba wymagała (w. Witebskie miało tylko trzech). Prawo dla Litwy: „Rozgraniczenie normalne w W. X. Lit.“ („Vol. Leg.“ IX, 346 — 361) nadzwyczaj szczegółowe, starannie opracowane, do wyborów powołuje pamiętne sejmiki gospodarcze d. 14 lutego 1792 r., dla Korony „Rozgraniczenie dóbr wszelkiej natury“ {ibidem 361 — 7) nie określa terminu, chce tylko, aby K-e już d. 1 września 1792 r. ufundowały swą jurysdykcyę; termin ten dla Litwy przepisany był zaraz po wyborach. K-e rozdzielały się same na mniejsze, po pięciu w Koronie, po trzech na Litwie, a te działki rozbierały pomiędzy siebie województwo, ziemię lub powiat i otrzymywały każda swój obszar. Każda K. obierała sobie regenta, trzymającego kancelaryę i archiwum i piszącego dekrety, koniecznie osiadłego. K-e koronne miały nadto po jednym instygatorze, a różniły się od litewskich instytucyą sędzio w granicznych, obieranych na sejmikach jednocześnie z komisarzami, w liczbie zastosowanej do rozległości terytoryum, los zaś sam przeznaczał każdemu z sędziów wydział jego swoisty. Ci sędziowie koronni, jak komornicy na Litwie, robili wszystko aż do apelacyi. Wszystkie sprawy graniczne i posesoryjne, wiszące w sądach z chwilą założenia jurysdykcyi, wpływały do K-j gr-ycli, które nie tykały tylko kompromisów. Wszyscy właściciele i posesorowie, nawet kró-lewszczyzn, musieli im okazać swe tytuły; na Litwie stanowiło to okres wstępny działania i obwarowane było karami. W procedurze k o-r o lin ej sędzia po rozpoznaniu zgodności dokumentów ze stanem na gruncie fakt ten stwierdzał sypaniem lub odnawianiem kopców (starszych od 15-letnich). W razie sporu sporządzano mapy, które w obu wielkich dzielnicach państwa musiały być wszystkie bez wyjątku robione na jedną wspólną skalę; sędzia, obyczajem podkomorzyńskim, prowadził dukt i przysądzał własność sporną według treści dokumentów obu stron, wywodów ze świadków i przy udziale dwunastu „starców“. Jeśli nie było apelacyi, sypano zaraz kopce. Prawo koronne nie dopuszcza zaoczności; tylko sędzia graniczny, w razie niestawienia się strony, musi wyrok swój przedstawić K-i g-ej. Odwołanie się to było także potrzebne w razie doznanego sprzeciwienia się lub gwałtu. Apelacya od sędziego szła do K-i, ale musiała uprzedzić sypanie kopców; termin do niej G-niedzielny przedłużano do 1 maja, jeśli wypadł w zimie. Oprócz komisarzy i sędziów byli arbitrowie, wybierani przez strony i sąsiadów węgielnych i ościennych, wpływający zarówno do czynności sędziego jak i do apelacyjnej, spełnianej przez komisarzy. Znaczenie ich było doniosłe: wraz z nimi sędzia stanowił pełnię pierwszej instancyi w charakterze przewodniczącego. Wyroki apelacyjne wydawał—jedynie tylko na podstawie map i dokumentów, „na stole“ — komplet trzech komisarzy z dwoma arbitrami, lub bez nich, jeśli tak chciały strony, wykonywał na gruncie sędzia. Wstrzymywało je zaskarżenie mapy i postępowania sędziego. W takim wypadku zjeżdżało na grunt dwu komisarzy z arbitrami i po sprawdzeniu zarzutów wnioski swoje przedstawiało komisyi, która, rozważywszy je, ostatecznie już wyrokowała. Miasto wolne królewskie wybierało do apelacyi dwu sędziów miejskich. Ci zjeżdżali się z 8-ma komisarzami wydziału, w którym leżały dobra ziemskie lub duchowne w spór uwikłane, i w składzie 1-go sędzi i 2-u komisarzy, jeśli ich więcej nie było, wyrokowali. Sprawy o gwałt mógł rozstrzygać sędzia graniczny, ale strona miała zawsze prawo zwrócić się do sądu ziemskiego. W razie sporów między prowincyami, województwami, ziemiami, powiatami i wydziałami jako dzielnicami komisarskiemi było specyalne postępowanie tak w Koronie jak na Litwie. Po ukończeniu czynności w Koronie akta szły do archiwów sądów ziemskich; na Litwie składano mapy do akt podkomorzego. W Koronie we

wszelkich głosowaniach równość głosów usuwał los dający drugi głos, na Litwie ostatnią kreskę umarzano jakby niebyłą. Prawo 1 i t e w s k i e wymaga stałego rezydowania trzech komisarzy i regenta w mieście sejmikowem. Obywatele i wszelkie funda ziemskie mają na zakończenie sporów czas do ukonstytuowania się K-i wydziałowej (1 maja 1793). Do d. 1 lutego r. 1793 każdy właściciel i posiadacz winien złożyć K-i wszelkie dokumenta graniczne, pod przysięgą na niezatajenie a karą za opór (6 niedziel wieży). Był to pierwszy okres działalności; drugi wypełniała czynność komorników, którzy rzeczywiście dokonywali rozgraniczenia normalnego i łączyli w sobie atrybu-cye sędziów, geometrów i biegłych. Prawodawca z niezmierną szczegółowością prowadzi komornika za rękę, daje mu bowiem więcej fniż w Koronie zajęcia i większe też atrybucye rozeznawcze, gdy mu powierza nawet kwestye prawne. Komisya litewska nie ma sędziów granicznych, wyrokuje sama, zna wprawdzie arbitrów, ale im mniejsze niż w Ko-. ronię nadaje znaczenie. Kapitalną różnicę stanowi rozstrzyganie spraw w apelacyi, wypełniające trzeci okres działalności K-i gr-ych. „Normalne rozgraniczenie“ wszystkie wyroki pierwszej instancyi zbiera na sam koniec, gdy już komornicy wszystko obmierzą i obwiodą. Wtedy dopiero komisarze rostrząsają odrazu wszystkie apelacye, które się w drugim okresie nagromadziły. Czynność swą mieli zacząć dn. 1 października r. 1796, ukończyć dn. 1 maja r. 1797, po za tę datę czteroletnie istnienie K-i prawnie już nie sięgało. Przy staranniejszem wogóle opracowaniu ustawy litewskiej przepisy o pograniczach Korony z Litwą (art. VIII) są w niej wyczerpujące, gdy ustawa koronna zaledwie je wypunktowała. Prawo dla Korony nie zna wznowienia sprawy; litewskie dopuszcza je do lat dziesięciu, z powodu znalezienia nowych dokumentów. Co do granic z postronnymi oba prawa nakazują czekać na skutek ne-gocyacyi króla. Wypadki nie pozwoliły K-m granicznym nawet się ukonstytuować. W Królestwie Kongresowem odczuwano żywo niedogodność nieustalonych granic, dopominano się norm prawnych na sejmie, ale do wznowienia instytucyi Rzplitej nie przyszło.    s

Komisye Boni Ordinis. Były pierwszym zawiązkiem późniejszych o lat 21 K-ij porządkowych (ob.); z mniej wyraźnym zakresem zadań i uprawnień i z tą zasadniczą różnicą, że nosiły charakter K-i królewskich doraźnie przez króla do urządzania, a nie do rządzenia, wysyłanych i nie zamieniły się nigdy w insty-tucyę stałą. Znał wprawdzie samorząd sejmiki boni ordinis, jakim np. był sandomierski wojewódzki, któremu konstytucya z r. 1764 (Vol. Leg. VII, 69) nakazała po zniesieniu K-i Radomskiej zbierać się, już nie na wybór komisarzy, ale „dla rozrządzenia dochodami województwa“. To samo źródło (VII 382) wspomina o „generale (sejmiku generalnym)“ boni ordinis w woje w. Chełmińskiem; ale K-e B-i ■ O-is wyłącznie królewskie zjawiają się dopiero na sejmie traktowym r. 1768 jako organa, powołane do uporządkowania miast i miasteczek w Koronie i na Litwie. W konstytucyi „Warunek miast y miasteczek naszych królewskich w Koronie y w W. X. Lit.“ (ibidem 753 — 8) król zapowiada wysyłanie umyślnych K-yj „z ludzi z cnoty, umiejętności zaleconych y przysięgą wprzód obowiązanych“. W takiej K-i B-i O-is musiał być koniecznie starosta, dzierżawca lub zalecony przez nich komisarz. K-a miała obowiązek i prawo: l-o) przeglądać przywileje miasta, uznawać je lub, w razie wzajemnej sprzeczności, odrzucać; 2-o) opisać dochody miejskie;

3-o) ułożyć taksę mieszkań w miejscowościach zjazdów; 4-o) napisać „ordynacyę dostatecznego rządu“; o-o) uporządkować miejski wyszynk trunków, zakazać prywatnego, ograniczyć liczbę piwowarów, a przy odpowiednich warunkach postarać się nawet o browar miejski pro utili-tate publica, miasta; 6-o) oznaczyć opłatę od pędzonej wódki i piwa na rzecz miasta; 7-o) nakazać staroście wypłacanie stałego umówionego dawniej quantum miastom niewykony-wającym już prawa propinacyi od dawniejszego czasu, a doprowadzić do skutku konwencye o quantum ze starostą, któryby już po śmierci Augusta III propinacyę miejską sobie przywłaszczył; 8-o) wejrzeć w fundacye szpitali i wraz z biskupami fundusze uporządkować, wzmocnić ich dochodność i „ułożyć na przyszły czas porządek ku wygodzie chorych i ubóstwa“; 9-o) zalecić miastom, aby corocznie rachowały się z dochodów swoich wszelkich przed starostami lub dzierżawcami, administratorami (w dobracli stołowych) i innemi do tego uprawnio-nemi osobami, dla przesłania corocznie „relacyi do kancelaryi naszych narodowych“; lO-o) przed-mieszczan i wsie miejskie do subordynacyi miastom przyprowadzić. Wogóle miały K-e przedsiębrać wszystko, „co tylko do doskonałego rządu ku powstaniu y polepszeniu miast zcią-gać się może“. Starosta mógł przeciwko u-rządzeniu miasta przez K-ę B-i O-is odwołać się do sądu zadwornego. Obowiązek donoszenia corocznego o dochodach i wydatkach był obostrzony karami, któremi komisarze zagrozić mieli prawo. Warszawę, już w r. 1764 zostawioną przy propinacyi, konstytucya uchyla z pod rozrządzeń propinacyjnych. W miastach duchownych „czynienie boni ordinis“ należało do duchowieństwa pod aprobacyą królewską. Zakres tych K-i był rozległy; gdyby zaczęły były zaraz wchodzić w życie, choćby dla samych tylko miast, z pominięciem już miasteczek, przyczyniłyby się niewątpliwie do podniesienia kulturalnego stanu kraju. Ale kon-federacya Radomska, Barska, pierwszy rozbiór, sejm r. 1773—5 uczyniły z prawa właściwie

tylko zamiar prawodawczy. Mandaty królewskie są bardzo rzadkie; a badania archiwalne zdołają dopiero dać istotne wyobrażenie o tychK-ch.

l słów: brasławskiego, Wawrzeckiego, i nowogrodzkiego, Bernowicza, wniesiony d. 6 listopada 1789, przyjęty prawie bez zmiany, zamienił się na konstytucyę, oblatowaną już *19 listopada. W kilka dni później marszałek sejmowy, winszując królowi 25-letniej rocznicy koronacyi (24 listopada), dla uświetnienia tej uroczystości wniósł jednobrzmiący w zasadach z litewskim projekt takichże K-yj dla Korony. Rozprawy, poprawki i oblata przeciągnęły się do d. 15 grudnia, a z początkiem roku 1790, od lutego, uchwalone obie konstytucyę weszły w wykonanie. Treść tekstu litewskiego jest następująca: „każde województwo i powiat na pierwszym sejmiku gromnicznym gospodarskim obywatelów swego województwa, czy powiatu, dobrze osiadłych, pod kondemnatami nie zostających, w niczem podług prawa nie notowanych, osób 15 najmniej wybierze i na lat dwa kredensować będzie... Senatorowie wojewódzcy, cywunowie, marszałkowie powiatowi, starosto-I wie grodowi i chorążowie w tej K-yi bez o-brania zawsze zasiadać mogą, a przy reasumowaniu się każdej K-yi zasiadać powinni, gdy nie są zajęci usługą publiczną“. Komplet najmniejszy składać się ma z trzech: sesye odbywać się powinny codziennie oprócz świąt od godziny 8 rannej do 1-ej z południa. Tę „pracowitą funkcyę komisarską“ prawo nakazało odbywać bezpłatnie, uznając ją tylko „za stopień zasług obywatelskich“, niezbędny do o-trzymania później jakiegokolwiek urzędu, lub nawet orderu. Na kancelaryę i nieuchronne wydatki pozwolono pobierać po 1 szelągu od każdego złotego podatków opłaconych. Obowiązki K-yj P. C. W. rozciągają się na dwie sfery: 1) cy wilno-wojskową i 2) ekonomiczną. Co do 1-ej, K. w porozumieniu z władzą wojskową mają załatwiać wszelkie sprawy, dotyczące

go

na

konsystencyę, zapobiegania dezercyi, rekrutowania, furażo wania i urządzania magazynów, a nadto sądzić „wszystkie sprawy, czyto z nie-karności żołnierskiej, przestępstwa reguł...wypływające a obywatela cywilnego krzywdzące, czy też nawzajem od obywatela cywilnego żołnierzowi szkodę przynoszące“. Sprawy czysto wojskowe lub czysto cywilne, były K-om do sądzenia wzbronione. Co do 2-ej, K. były o-bowiązane a) ściągać od plebanów na dzień 1 stycznia każdego roku metryki ślubów, chrztów i pogrzebów w roku zdarzonych i formować spisy ludności dla przesłania tychże do K-yi Skarbowej; b) odbierać podatki i przechowywać je w kasie pod 3-ma kluczami i nieodstępną strażą wojska; c) troszczyć się o pomnożenie produktów ziemnych, rękodzieł i handlu, więc „ułożyć projekt gospodarstwa do pozycyi gruntów swego województwa najbliżej stosowny“ i rozesłać go po parafiach; zapobiegać głodowi i zarazom; utrzymywać w porządku rzeki, groble, mosty, trakty; d) w razie nad-

Na sejmie r. 1776 król chciał instytucyę ustalić i rozpostrzeć na obszary całych województw, włączył ją też w projekt reformy Rady Nieustającej („Powinność i władza departamentów w Radzie przy Boku Naszym Nieustającej“) i sekretarz sejmowy dn. 18 września odczytał odpowiednie rozporządzenia w dziale Dep. Poli-cyi. Wywarte wrażenie nie zachęciło do narzucania z góry; nazajutrz już marsz, sejmu Mokronoski zapewnił: „Projekt ten się nie podaje, lecz jeżeliby woyewództwa same chciały mieć iakie porządku u siebie ułożenie, ich to woli zostawiono“. Dn. 21 t. m. poseł kaliski Wierzchlejski domaga się nawet K-i B-i Ord-is, ale bynajmniej nie w duchu powyższe-zamierzenia z r. 1768, ani też w myśl świeżego projektu: K-a według niego powinna ulepszyć niewygodne przeprawy, umiarkować zapłatę służących i robotniczych rolników, dać tamę ucieczce poddanych, opatrzeć sposób życia gromadami tułającemu się ubóstwu“, wreszcie „trunków w każdej parafii równą u-łożyć cenę“. Niechaj będą takie K., ale tylko jako „dozwolone“; i niech „sami wojewo-dzianie komisarzy sobie na wyznaczonym zjeź-dzie obierają“. „Ziemie te i grody mają bez obwołania egzekwować przepisy K-i“. Kasztelan kamieniecki Hryniewiecki pozwala na K., ale tylko dla miast królewskich; do szlacheckich niech się nie wtrącają. Temat ten rozsnuwa dalej marsz. w. kor. Lubomirski Stanisław: K-a na całe województwo—to ujma całości Dominum propriétatis stanu szlacheckiego, poręczonej w r. 1768. Wytknięto mu zaraz to powoływanie się na rok i traktat smutnej pamięci. Był tak zawziętym, że nie chciał pozwolić nawet na to, żeby K. obrachowywały się z miastami kró- ! kwaterowania oddziałów, przychodzących lewskiemi: wystarczali do tego starostowie. Projekt upadł; pozostało wszystko nadal, jak było w konstytucyi powyższej z r. 1768: ale od następnego roku król hojniej już z prawa swego korzystał (ob. Komisye w Polsce); aż wreszcie Sejm Czteroletni zaprowadził porządną administracyę w Komisy ach porządkowych c y w i ln o-w o j sko wy eh. Przedtem wszakże jeszcze konst. „Szpitale w Koronie y W. X. Litewskiem“ uchylając K-e szpitalne (ob.), nakazała K-i B-i O-is zająć się szpitalami, poddając je we wszelkich urządzeniach szpitalnych pod dep. policyi w Radzie Nieustającej.    s*

Komisye Porządkowe Cywilno-Wojskowe były organami zarządu miejscowego w województwach, ziemiach i powiatach; istniały nie długo, ale sprawowały się uczciwie ku powszechnemu zadowoleniu i zaliczają się do najznakomitszych utworów Sejmu Czteroletniego. Pierwotny projekt był ułożony, na prośbę „Prowincyi Litewskiej“ tego sejmu, przez po-

p-tu Krzemieniekiego; 13. W Kamieńcu Podolskim — w-dztwa Podolskiego i ziemi Kamienieckiej; 14. W Latyczowie — p-tu Latyczowskiego; 15. W Lublinie—w-dztwa Lubelskiego, ziemi Lubelskiej, p-tu Urzędowskie-go; 16. W Łukowie—ziemi Łukowskiej; 17. W Dubience - w-dztwa Bełskiego; 18. W Drohiczynie—w-dztwa Podlaskiego i ziemi Drohi-ckiej; 19. W Mielniku—ziemi Mielnickiej; 20. W Tykocinie lub Brańsku—ziemi Bielskiej i p-tu Brańskiego; 21. W Bracławiu — w-dztwa Bracławskiego: 22. W Winnicy—p-tu Winnickiego; 23. W Zwinogródce—p-tu Zwinogrodz-kiego; Prowincya Wielkopolska 24. W Poznaniu

w-dztwa, p-tu Poznańskiego (i Międrzyrzeckiego); 25. W Kościanie —p-tu Kościańskiego i ziemi Wschowskiej; 26. W Kaliszu—w-dztwa Kaliskiego, p-tów Konińskiego,

Pyzdrskiego (i Średzkiego); 27. W Gnieźnie— w-dztwa Gnieźnieńskiego i p-tu Kcyńskiego;

28. W Sieradzu—w-dztwa Sieradzkiego i p-tu Szadkowskiego; 29. W Wieluniu — w-dztwa Wieluńskiego i p-tu Ostrzeszowskiego; 30. W Radomsku — Piotrkowskiego i Radomskowskiego; osób ze szlachty. Jakże się sprawowali ci administratorów ie ziemianie—rolnicy, przeważnie młodzi, początkujący w służbie publicznej,

użyć ze strony oficyalistów skarbowych donieść ich K-yi Skarbowej; e) ochraniać towary kupieckie idące na jarmark; f) donosić rządowi o minerałach i fabrykach; g) o zawakowa-nych starostwach, o pożarach, miastach, nowych karczmach etc.; h) starać się najusilniej, aby przy plebaniach znajdowały się szkoły parafialne, a „dla oświecenia ciemnej prostoty poddaństwa, zmówiwszy się z dziedzicami i p )-sesorami, K-a ustanawia porządek, aby każda wieś chowała bakałarza“; uwagi swoje względem edukacyi krajowej reprezentować K-yi E-dukacyjnej; k) szpitale zlustrować i nad funduszami dozór rozciągać; i) miary, wagi i taksy utrzymywać w porządku. Prawo o K-acli dla Korony mało się różni od litewskiego: liczba komisarzy jest oznaczona na 16-u, komplet na

4-ch, szczegółowiej jest opisany porządek rozkwaterowania żołnierzy i tp. Oto jest kompletny spis K-yj P. C. W. wraz z miejscami ich urzędowania: Prowincya Małopolska; 1. W Krakowie w-dztwa Krakowskiego, p-tów Krakowskiego i Proszowskiego; 2. Wj:Szczekocinach—p-tów Xiązkiego i Lelowskie-go; 3. W Szydłowie—w-dztwa i p tu Sandomierskiego oraz p-tu Wiślickiego; 4. W Radomiu—p-tu Radomskiego; 5. W Opocznie (lub Chęcinach) —p tów Opoczyńskiego i Chęcińskiego; 6. W Stężycy-—ziemi Stężyckiej; 7. W Ży tomierzu—w-dztwa i p-tu Kijowskiego oraz p-tu Żytomierskiego; 8. W Owruczu p-tu Owruekie-go; 9. W Chełmie (lub Krasnymstawie) —w-dztwa Ruskiego i ziemi Chełmskiej; 10. W Łucku — w-dztwa Wołyńskiego i p-tu Łuckiego; 11. We Włodzimierzu — p-tu Włodzimierskiego; 12. W Krzemieńcu skiej; 34. W Raciążu—w-dztwa Płockiego; 35. W Czersku—ziemi Czerskiej; 36. W Warszawie—ziemi Warszawskiej; 37. W Wiźnie ziemi Wizkiej; 38. W Wyszogrodzie-ziemi Wyszogrodzkiej; 39. W Zakroczymiu (lub Nowem Mieście) —ziemi Zakroczymskiej; 40. W Ciechanowie—ziemi Ciechanowskiej; 41. W Łomży— ziemi Łomżyńskiej; 42 W Liwie—ziemi Liwskiej; 43. W Makowie—ziemi Różańskiej; 44. W Ostrowiu—ziemi Nurskiej; 45. W Rawie — w-dztwa Rawskiego, p-tów Rawskiego i Bielskiego; 46. W Sochaczewie—ziemi Sochaczew-skiej i p-tu Mszczoaowskiego; 47. W Gąbinie — ziemi Gostyńskiej i p-tu Gąbińskiego; 48. W Radziejowie—w-dztwa Inowrocławskiego, p-tów Radziejowskiego i Kruszwickiego; 49. W Mławie—p-tów Mławskiego, Szreńskiego i Niedz-borskiego. W. X. L i te w s k i e: 1. W Wilnie— w-dztwa Wileńskiego; 2. W Oszmianie — p-tu Oszmiańskiego repartycyi Oszmiańskiej; 3. W Postawach—p-tu Oszmiańskiego repartycyi Postawskiej; 4. W Lidzie —p-tu Lidzkiego (i Ej-szyskiego); 5. W Wiłkomierzu— p-tu M iłko-mierskiego; 6. W Brasławiu—p-tu Brasławskie-go; 7. W Trokach—w-dztwa Trockiego; 8. W Grodnie—p-tu Grodzieńskiego; 9. W Kownie—p-tu Kowieńskiego; 10. W Poniewieżu— pttu Upitskiego; 11. W Rossieniach— Xięstwa Żmudzkiego repartycyi Rossień-kiej; 12. W Sza-wlach—X-twa Żmudzkiego repartycyi Szawel-skiej; 13. W Uszaczu—w-dztwa Potockiego;

14.    W Nowogródku—w-dztwa Nowogródzkiego;

15.    W Słouimie — p-tu Słonimskiego; 16. W Wołkowysku — p-tu Wołkowyskiego; 17. W Czerei—w-dztwa Witebskiego; 18. W Choło-pieniczaeh — p-tu Orszańskiego; 19. W Brześciu Lit. — w-dztwa Brzeskiego Litewskiego (i p-tu Kobryńskiego); 20. W Pińsku—p-tu Pińskiego; 21. W Mińsku—w-dztwa Mińskiego; 22. W Mo-zyrzu - p-tu Mozyrskiego; 23. W Bobrujsku — p-tu Rzeczyckiego. Ogólna zatem liczba K-yj P. C. W. na całą Rzpltą tj. na 28 województw a 129 ziem i powiatów podług spisu niniejszego (ułożonego na podstawie konstytucyi koronnej oraz Dziennika Handlowego 1790 i Kalendarzyka Narodowego i Obcego 1792) wynosi 72. Michał Starzeński, starosta brański, któ-

przyznaje się do autorstwa projektu do tego prawa (chyba dla samej Korony tylko), liczy ich wprawdzie „przeszło sto", lecz nie usprawiedliwia swego twierdzenia wykazem szczegółowym: więc wiary mu dać nie może my. Ponieważ do każdej K-yi koronnej obierano 16-u, na Litwie po 15-u komisarzy, a nadto zaliczani byli wszędzie do składu komisarze „nati“ z duchowieństwa i urzędników cywilnych, więc ta instytucya powoływała do służby publicznej bez żadnej płacy przeszło 1 150

31.    W Łęczycy w-dztwa Łęczyckiego z p-tami;

32.    W Brześciu Kujawskim—w-dztwa Brzeskiego Kujawskiego; 33. W Lipnie—ziemi Dobrzyń- wynagradzani tylko nadzieją otrzymywania

ry

w przyszłości urzędów ziemskich i państwo- i wych, bez żadnych wszakże wyraźnych obietnic i widoków? Rozmaicie pod względem pracowitości i umiejętności, ale na ogół sumiennie i z dobrą wolą. W ciągu urzędowania, trwającego półtrzecia roku, K. Radziejowska zapełniła 2 księgi, Czerska 4, Rawska 11; niektóre miały w swojej kaucelaryi jednego tylko regenta, inne przybierały instygatora i woźnego, zaopatrzonego w dyscyplinę do wykonywania wyroków na plebejuszach, Czerska bowiem szafowała dość hojnie karą cielesną, w ilości 30, 50 a nawet 100 dyscyplin (za pobicie żołnierza przez żyda Majera, ale i żołnierz za dobycie pałasza miał dostać 20 fuklów), Radziejowska zaś nie urządzała takich operacyj wcale, zadawalniając się karami pieniężnemi i „turmą“, czasem na 1 godzinę, a najwyżej „przez przeciąg dni trzech kontynuowaną“. Różnica taka w represyi karnej pochodzi niekoniecznie z większej srogości komisarzy, ale i stąd, że] „więzień wcale w ziemi Czerskiej niema; wieża dolna Czerska (zamkowa) zdawna bez reparacyi... spustoszona, górnej żadnej nie-masz; więzienia miejskie nikczemnych klitek okazują postać; gdzieniegdzie ruiną grożą a wszędzie nieporządku są oznaką....Włóczęga złapany, złodziej, gdzie ma być oddany, gdy dotąd grody więzienia, ani funduszu na żywienie nie miały?“ Spraw kryminalnych K. nie sądziły; wymierzały tylko policyjne kary na włóczęgach i na winnych nieposłuszeństwa rozkazom władzy publicznej lub dworskiej dziedziców; pilnie też trudniły się obmyślaniem i wydawaniem pasportów dla pospólstwa, a wójtów i podstarościch zobowiązywały przysięgą, że włóczęgów żadnych przepuszczać nie będą. Najgorliwsze zabierały się do lustrowania dróg i mostów, do numerowania domów miejskich, do egzaminowania felczerów, do sporządzania narzędzi ogniowych od pożaru itp. K. Czerska przeprowadziła staranne śledztwo w prasie oświaty ludowej, wzywając proboszczów do zeznań: czy utrzymują szkółkę parafialną? Tym, którzy dali przeczącą odpowiedź, a takich było 12—zalecała „uskutecznienie prawa“. Wielu jednak proboszczów miało już poprzednio po kilkanaście i po kilkadziesiąt dzieci uczących się przy plebanii; w Osieku istniała „szkoła pryncypalna“, a nadto po wsiach tej parafii pracowały szkółki zimowe po kilkanaście i więcej niedziel. Jako organ wykonawczy rządu Rzpltej centralnego K. o-kazały szczerą usłużność i gorliwość: dla K-yi Skarbowej wykonywały obliczenia lub sprawdzenia ludności i dymów, dopomagały w poborze niektórych podatków i ofiar, wynajdywały praktyczny sposób zużytkowania zsypki zbożowej w braku odpowiednich potrzebie budynków przez utrzymywanie rachunku (ile być powinno owsa na każdym folwarku) i przez wyda ■ wanie asygnacyj do zwierzchności dworskiej;

dla K-yi wojskowej, robiły rozkład rekruta podług ilości dymów i przeprowadzały cały proceder rekrutowania aż do chwili wydauia rekrutów oficerowi, dogadzając mu w słusznych wymaganiach, dotyczących wieku i wzrostu, a broniąc obywateli od niesłusznych preten-syj. Gdy major (później brygadyer, Perekła-dowski) niewłaściwie zabrał jednego chłopa w rekruty, K-a Łucka nakazała jednym wyrokiem, aby go wydał, drugim skazała na 50 złp., trzecim na 100 złp, kary „za sprzeciwienie się dekretowi“, i skutek zamierzony osiągnęła. Pod względem politycznym K. P. C. W. wszystkie bez wyjątku okazały wierność sejmowi czteroletniemu, twórcy swojemu, i U-stawie Rządowej 3-o maja zwłaszcza podczas wojuy r. 1792: litewskie donosiły o marszu wojsk nieprzyjacielskich, pobierały podatki po odjeździe oficyalistów skarbowych, ratowały gotowiznę, odsyłając ją do Warszawy; wielkopolskie zaś zbierały lub same składały ofiary w pieniądzach i broni, ułatwiały zaciąg ochotników. Dostarczanie furażu, prowiantu, pod-wód ciągnącym na wojnę oddziałom odbywało się z możliwym pośpiechem. Takiej sprawności trudno było spodziewać się po instytucyi kolegialnej, która nie miała uietylko naczelnika, jak pruski landrat, austryacki kapitan cyrkułowy, lub rossyjski gubernator, ale nawet stałego prezesa, której odpowiedzialność była prawie żadną, skoro dzieliła się na głów 15 lub 16, której członkowie nie bali się dymi-syi, bo płacy nie pobierali, a ponosili koszty i straty przez czas urzędowania swego. Pokazało się przecież, że funkcyonowały w sposób zadawalniająoy tak władzę wyższą, jak ludność podwładną: że jeśli zręcznością nie dorównywały wyćwiczonej biurokracyi, to przewyższały ją znajomością warunków miejscowych i ścisłością związku ze społeczeństwem, które darzyło je zupełnem zaufaniem, użyczało im chętnego poparcia, okazywało niezwykłą powolność na wszelkie ich rozrządzenia i zalecenia. K. P. C. W. zamykały swą czynność dopiero pod naciskiem wojsk „ allianckich “, które nakazywały posłuszeństwo rządom Najjaśniejszej Konfederacyi Targowickiej, a więc w ciągu lipca na Litwie i w województwach południowo-wschodnich Korony, w początkach zaś (około 7-go) sierpnia w nadwiślańskich ziemiach i w Wielkopolsce. Nastąpiło niszczenie wszystkich urządzeń sejmu Czteroletniego, zamierzone przez Koufederacyę Targowicką, a potem ustąpienie tej Konfederacyi wśród a-kcyi drugiego rozbioru. Sejm czyli raczej Zjazd Grodzieński nakreślił nowe urządzenia dla uszczuplonego kraju, ale te nie ustaliły się jeszcze, gdy wybuchło powstanie Kościuszkowskie, które wskrzesiło i zorganizowało nanowo K. P. C. W. Krakowska pod prezydencyą Stefana Dembowskiego, kasztelana czchowskiego, złożona z 20-u osób, przez miesiąc blisko od d. .25 marca r. 1794 była najpilniejszą wykonawczynią rozkazów Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej, opracowała przepisy podatku dochodowego i stawienia pod broń mieszkańców województwa po ;ednym z 5-u dymów do piechoty, z 50-u dymów do jazdy, oraz pospolitego ruszenia ludu w pewnych o-kolicznościach. dej uniwersały służyły za wzór innym województwom i ziemiom, przystępującym do powstania. 14-go kwietnia zebrała się K-a P. C. W. Chełmska pod prezydencyą Wa-żyńskiego biskupa ritus graeci, nieszłusznie o-czerniona przez Zajączka gwoli zamaskowania własnej winy i odwrócenia od siebie zarzutów za przegraną bitwę pod Chełmem. W Warszawie po wyparciu Igelstroma ustanowioną została d. 20 kwietnia K-a Porządkowa Xięstwa Mazowieckiego, która zaraz wyznaczyła trzy deputacye: 1) do przyjmowania ofiar, 2) do wydawania pasportów i 3) do opatrzenia więźniów tak wojennych jakoteż krajowych, a do załatwiania czynności swoich powołała 114 osób. W Wil nie 23 kwietnia Najwyższa Rada Tymczasowa zastępcza W. X. Lit. podzieliła się naprzód na kilka deputacyj, a niebawem przystosowała się do organuacyi koronnej i nakazywała fundowanie K-yj P. C. W. Gdy więc powstanie ogarnęło wszystkie nie odcięte kordonem rosyjskim ziemie, uformowało się 14 K-yj: 1) Wileńska,

2) Grodzieńska, 3) Brzeska Litt. 4) Kobryńska, i Pińska, 5) Słonimska, 6) Merecka, 7) Wołko-wyska, 8) Nowogródzka, 9) Preńska, 10) Kowieńska, 11) Rossieńska, 12) TelszewTska 13)

Szawelska, 14) Upitska. W ciągu m ija przybyło też w Koronie kilkanaście, jak Sandomierska z Wiślicką, Opoczyńska z Chęcińską, Radomska, Stężycka z powiatem Garwolińskim,

Czerska, Łomżyńska i Nurska, Ciechanowska, z Różańską, Liwska, Lubelska, Łukowska, Bielska, Drohicka, Mielnicka, a więc razem z wy-mienionemi poprzednio 16 koronnych, a łącznie z litewskiemi 30. Działalność ich skierowaną była głównie do powoływania pospolitego ruszenia włościan, do ułatwiania władzom wojskowym poboru rekrutów i formowania komend ochotniczych; trudniły się też one dostarczaniem furażu i prowiantów z i paletami czyli drogą rekwizyeyi; wyręczały oficyalistów skarbowych w poborze podatków i przyjmowaniu ofiar; wysyłały swoich dozorców na objazd włości i miasteczek dla odbierania skarg od ludu wiejskiego na dwory i ode dworów w wypadku nieposłuszeństwa lub niesforności włościan, sądziły też skargi tego rodzaju. O ile ze znanych nam uniwersałów, dekretów, raportów i protokółów wifioskować można, K. działały gorliwie. Krakowska istniała tylko do d. 16 czerwca, kiedy miasto zajętem zostało przez Prusaków; zdoł iła jednak ukryć na Podgórzu w domu Hallera swoją kasę, zawierającą 45 000 złp. i srebra wagi 1 200 grzywien, które przetopiono w sztuki dla przesłania do obozu Kościuszki. Chełmska miewała codziennie po dwie sesye zwyczajue, a czasem zasiadała do pracy po raz trzeci, np. 31 maja, kiedy pracowała przez całą noc nad ułożeniem i przepisaniem uniwersału w 29 egzemplarzach podług liczby parafij. Lubelska w ciągli maja zalecała plebanom śpieszne rozsyłanie po dworach paletów rekrutowych i żywnościowych, obywatelom zaś spławianie zbóż, siana, drew i wiktuałów do Warszawy, zagrożonej „blizkiem ogłodzeniem“, wyznaczyła deputacyę bezpieczeństwa publicznego do wydawania pasportów najdłużej na termin miesięczny, podzieliła województwo swoje i powiat urzędowski na 24 dozory do czuwania nad krzywdami ludu, imania szpiegów, uwiadamiania o niebezpieczeństwie od nieprzyjaciela itd. Po przegranej bitwie chełmskiej (8-go czerwca) umknęła przed zwycięzkim korpusem Derfeldena; dopiero 15 lipca wróciła do urzędowania swego, ale znów ustąpić musiała przed Austryakami. Gdy jednak ci odsunęli się , wróciła „do powinności swojej“ i wydała uniwersał pod d. 17 września, nakazujący jak najrychlejsze uiszczanie podatków, dostawę kożuchów, sukman, butów, koszul z każdego dymu podług dokładnie oznaczonych wzorów i cen, wydanie sreber kościelnych wraz z ich inwentarzem podług ostatniej wizyty. Klęska maciejowicka (10 października) była zapewne kresem ostatnich posiedzeń tej K-yi, ale na Pradze d. 2 listopada wymienione regiment grenadyerów Lubelskich (973 głów) i część batalionu Lubelskiego (63 ludzi) pochodziły niewątpliwie z nowych zaciągów przez nią dokonanych. Podobne koleje przechodziła K-a ziemi Stężyckiej, w jej bowiem granicach rozegrała się bitwa pod Maciejowicami. Liwska przedłużyła swą czynność, upamiętnioną w 9-ciu porządnie prowadzonych księgach, do d. 11 października. Te dwie ziemie dostarczyły pospolitego ruszenia pieszego i konnego pod Demblin, Stężycę, Maciejowice, Górę dla okrycia i zabezpieczenia brzegów Wisły. Z K-yj litewskich najwydatniejszą działalność rozwinęła Grodzieńska. Ufundowała się ona pierwotnie w Sokółce, 10 maja, po akcesie do powstania, uczynionym dnia poprzedniego w kościele parafialnym „w liczbie mnogiej urzędników, szlachty, mieszczan i pospólstwa“, a skoro ks . Cycyanów wyma-szerował do Nieświeża, przeniosła się do Grodna d. 14 maja i zasiadła na zamku, który był w poprzednim roku widowuą scen sejmu czyli zjazdu grodzieńskiego; w gronie komisarzy znajdował się Joachim Chreptowicz^ przemawiał czule do ludu i zapisał się na • liście ofiar w sumie 9.000 złp. Po wykonaniu spisu ludności stanęli mieszkańcy miasta d. 25 maja uzbrojeni w broń ognistą, albo w piki i kosy bez różnicy stanów tak szlachta, jak mieszczanie i żydzi. Uszykowauych oglądała K-a „z ukontentowaniem“ i przesłała o tern raport Najw. Na-

Augusta“.

Komisye porządkowe z r. 1794 (dozory i nauczyciele). Akt z dnia 24 marca t. r. w punkcie 6-o obejmuje K-ę, która miała być na woj. krakowskie „jedynym narzędziem wykonawczym Naczelnika i Rady Najwyższey“, zobowiązanej jednocześnie do przepisania jej „na- Polecenia władz wyższych czytane będą inple-tychmiast“ organizacyi. Ponieważ jednak sama Rada Najw. dopiero d. 30 maja obwieściła podjęcie przez siebie obowiązków włożonych na nią w obozie pod Sieczkowem d. 21 maja, przeto wymaganiu aktu pierwotnego nie stało się zadość „natychmiast“, lecz dopiero w dniu powyższego obwieszczenia. Nosząca tę datę „Organi-zacya K-yj porządkowych“, rozciąga się już na kraj cały w ówczesnych jego, przez sam ruch wytkniętych granicach. Obejmuje cztery artykuły: Skład K-yj, Ogólne obowiązki, Podział pracy między członków i ich szczególne obowiązki, Sposób postępowania. I-o) K. składa się z 21 członków: 8 ziemian, 8 mieszczan, 5 duchownych, wszystkich wybranych przez obywateli. Gdzie są unici lub dyzunici, tam do K-yi wchodzić powinni. Obywateli złych K. usuwa z pomiędzy siebie, a występnych oddaje pod sąd kryminalny. Na miejsce ubyłego K. sama dobiera sobie jego następcę.—2-o) Obowiązki wskazuje powyższy punkt 6-o aktu marcowego. Dla lepszego ich spełniania K. podzieli swoje tery-toryum na dozory, po 1000 —1200 mieszkań-ców-gospodarzy (dymów), i dozorcy co tydzień raport zdawać sobie nakaże. Taki sam termin do raportów obowiązuje i samą K-ę względem Rady Najw. lub Deput. Centralnej (b. Rady Najwyższej Tymczasowej) na Litwie.—3-o) K. ma

czelnikowi; otrzymawszy zaś od niego instruk-cyę co do klasyfikacyi kantonistów, dostarczyła już przed 7 czerwca około 5 000 rekruta dymowego do regimentów 2-go i 3-go oraz do formujących się nowych oddziałów komendy generałów ziemiańskich Konstantego Jelskiego i Andrzeja Kazanowskiego. W połowie lipca Jelski zebrał 1 200 szlachty woluntaryuszów i poprowadził ich do Łomży w celu sukkurso-wania kolumny Nadnarwiańskiej. K. Kowieńska, Preńska, Merecka obsługiwały generałów, działających na Żmudzi i pod Wilnem, a gdy to miasto utraconem zostało (11 sierpnia) i całe wojsko litewskie ruszyło ku granicy koronnej, wszystkie te K. wysłały zebrane z ofiar skóry, płótna i srebra do taboru wojskowego na stu podwodach. Najdłużej urzędowała K-a Radomska, do 9 listopada t. j. przez kilka dni jeszcze po szturmie Pragi. W znanych nam aktach rękopiśmiennych i w drukach zauważyliśmy jeden wypadek zatargów z pełnomocnikiem Rady Najwyższej Narodowej, mianowicie K-yi Bielskiej z Horainem; Rada za to dała naganę publiczną w „Gazecie Rządowej“ (str. 129, 143, 144, 166). Szczegółowe fakta cyta-cye i nazwiska komisarzy wskaże skorowidz „Wewnętrznych Dziejów Polski za Stanisława

T K

tyle wydziałów, ile R. N. lub Dep. Centralna Każdy wydział ma 3 komisarzy,- jednego stale obecnego. Do K. porządku należą m. in.: drogi, poczty, przewozy, ogłaszanie rozporządzeń; do w. bezpiecze ń s t w a: polieya, dozór nad więzieniami, zawiadamianie Sądu kryminalnego o aresztownych; do wyd. sprawiedliwości: opieka nad więźniami, dozór nad czynnością Sądu kryminalnego i wykonywaniem wyroków (i sądownictwo); do w. skarbu: dobrowolne o-fiary i wszelkie podatki, według „Instruktarza od R. N. przepisać się mającego“; do w. żywności m. in.: „staranie się, aby ziemia odłogiem nie zostawała“, „dozór nad młynami, wiatrakami, piekarniami i browarami“, „handel wewnętrzny i zewnętrzny produktów krajowych“ ; do w. p otrzeb wojsko w y c h, prócz spełniania wszelkich rekwizycyj: doglądanie ćwiczeń wojskowych tak wojska jak mieszkańców, dozór nad fabrykami wyrabiającemi przedmioty potrzebne dla wojska; do w. Ins t r u k c y i Narodowej oświata i szkoły, dozór nad funduszem edukacyjnym, wreszcie „rozszerzenie ducha narodowego przez gazety i inne pisma, przez nauki ludowi dawać się mające tak w kościołach jak na wszelkich schadzkach, przez zabawy i ćwiczenia“. Każdy wydział składa raport R. N-ej, niezależnie od ogólnego raportu całej K-yi. Punkt 13-o opiewa, że K-e P-e czynne będą o tyle, o ile je upoważnią do działania „zalecenia“ Naczelnika lub R-y N-ej. —4-o) Pełnię K-yi stanowi 7-u komisarzy, prezydują-cycli koleją wieku. Posiedzenia są zamknięte.

no i natychmiast rozbierane między wydziały; żądania do nich muszą wyjść od większości, wrazie równości rozstrzyga głos prezydującego. W nagłych wypadkach może K. zarządzić coś samoistnie, nie tylko jako organ wykonawczy, lecz natychmiast winna zawiadomić K-ę N-ą lub Dep-ę C-ą. Każdy wydział będzie miał swój protokół. W ogólnym protokóle K-i zaznaczać należy komisarzy nieobecnych lub „przed czasem z sesyi wychodzących“. Koszta utrzymania swego pokrywać będą K-e P-e w sposób wskazany ustawą dawniejszych K-j porz. Cy wilno-woj sk o wy ch (ob.). Wszystkie inne porządki miała każda K. P. samej sobie przepisać. Całe te urządzenie nie uwzględnia istnienia już powyższych K-j C.-W-ych, nie dotyka też ważnego stosunku do generałó w-ma-jorów ziemiańskich, powiatowych i ziemskich, pomija wreszcie „zalecenia“ Naczelnika K-om P-ym w uniwersale połanieckim (7 maja), które wkładały na nie obowiązek opieki nad ludem i czuwania nad rzeczywistością ulg danych mu w tym wiekopomnym akcie. Całość tych „zaleceń“ wytwarzała osobną, ósmą funkcyę zasadniczą K-j P-ych, ale do zorganizowania jej nie przyszło. Przewidziane, a w części już i uznane, jako samodzielne wytwory obywatelstwa, K-e P-rz-e powiatowe rozwijały się

najraźniej na Litwie według typu wojewódzkich, wśród nich zaś odznaczyły się¹ kowieńska i grodzieńska. Spostrzegłszy owe przeoczenie K-j Porz-ych C.-Wych, R. N. d. 4 czerwca pod prezydencyą Kołłątaja wydała rozporządzenie dodatkowe, ustanawiające nowe K-e P-e tam tylko, gdzie C.-Wojskowych nie było; jednakże te K-e dawniejsze musiały poddać się nowej organizacyi we wszystkich czterech jej artykułach tak co do rodzaju, porządku i podziału czynności jak i co do składu osobistego.

złej woli dymisyę, z ogłoszeniem po całym powiecie. Spory pomiędzy włościaninem a dozorcą rozstrzygają dwaj dozorcy pograniczni, ważniejsze—K. Art. IV mówi o nauczycielu. Najpierwszym tu kandydatem jest pleban, potem wikaryusz, altarzysta, kapelan, może być wreszcie i człowiek świecki, „iakiegokolwiek stanu i kondycyi“, byle tylko trzymał miarę oświaty, moralności, charakteru, znajomości u-staw i obywatelstwa. Punkt drugi artykułu o-kreśla obowiązki; w pośród nich „tłóinaczyć będzie świętość umów i kontraktów, a prawdy z związku towarzyskiego wynikające opierając na nauce religii, wykazywać będzie konieczność obowiązków posłuszeństwa prawu i bliższym zwierzchnikom swoim, szanowania własności cudzej dla zabezpieczenia własnej“. Z tą karnością łączyło się i umoralnianie ludu, które zacny optymizm ujmował w słowa: „Usiłowaniem nauczyciela będzie, aby się krzewiły sprawiedliwość, uszanowanie prawa, posłuszeństwo zwierzchnościom, zamiłowanie trzeźwości, pracowitość, dobra w wzajemnych umowach wiara i inue cnoty, wiążące iaknaymocniej spo-

Prawnie zatem K-e C.-wojskowe' istnieć przestały; skorzystano tylko z ich kadrów, funduszów i archiwów. Bardzo późno, bo dopiero d. 26 lipca, wyszło „Postanowienie dozorów i przepisy dla dozorców i nauczycielów w dozorach“. Zart.II-o wznieść-by można, że do organizowania tych władz najniższych, ale o działalności wielce .doniosłej, powołane były K-e Porz-e powiatowe a nie wojewódzkie. Orga-nizacyę poprzedzić miało rozpoznanie i wy-wiedzenie się, zlecane obywatelom lub samym K-m, tak względem podziału terytoryalnego jak i osób do dozorów. Dozorcą mógł być człowiek „jakiegobądź stanu i kondycyi“, umieją-    łeczność“. Odpowiednio do tego ideału ukła-

cy czytać, pisać i rachować. Obowiązki wska-    da dozorca swe    raporty (8-o). Dozorca i nau-

zuje mu art. II. „Trzymać lud w posłuszeń-    czyciel są na 4    lata, bezpłatni; ustawa obiecu-

stwie prawa i rządu, tudzież zwierzchności    je im prawo do    urzędów z pensyą, pierwsze-

miejscowych (plebanów, dworów), ale przytem mu—z pierwszeństwem; ksiądz dostanie wyższe baczyć, aby te zwierzchności „nie popełniały u- uposażenie. „Postanowienie“ podpisał T. Mo-ciążliwości, zdzierstw albo gwałtów“ (l-o). Do-    stowski. Dozory tak szeroko ząkreśJone wcale

zorca miał dozierać ulg połanieckich, ale z dru-    w życie nie weszły.    s>

Komisye podatkowe wojewódzkie, ziemskie i powiatowe. Po uchwaleniu w 1789 r. w marcu przez sejm czteroletni podatku t. zw. „ofiary“ w wysokości 10% od dochodu z dóbr ziemskich świeckich, a 20% z dóbr duchownych, na tymże sejmie w d. 30 maja 1789 r. („Vol. leg.“ t. IX, LI) postanowiono utworzyć specyalne K. po województwach, ziemiach i powiatach „dla wy egzaminowania ogólnych intrat z dóbr ziemskich, duchownych i świeckich, a z nich wyłączenia części na uchwalone wojsko ofiarowanych“. Ze względu na nagłość potrzeby odrazu na sejmie zamianowano komi-sarzów do każdej poszczególnej K-yi i rozporządzono, ażeby czynności swoje rozpoczęli w d. 1 lipca, ukończyli zaś w d. 30 września tego samego roku. Komplet K yi składał się z pięciu członków, zawsze pod prezydencyą świeckiego komisarza. Przed nim obowiązani byli się stawić w każdej oddzielnej parafii wszyscy właściciele, posesorzy i detentorzy dóbr ziemskich duchowuych i świeckich z przedstawieniem inwentarza i iutraty, lub, w braku tegoż, regestru wysiewów albo zbiorów na dworskich folwarkach, oraz wykazu pańszczyzny i dochodów stałych za trzy, ewentualnie dwa lata ostatnie. Z tych inwentarzy lub regestrów wyciągano przeciętny roczny dochód, stosując się w przyjmowaniu za dochody stałe do zwyczaju miejscowego. Rzetelność podanych wykazów za-

44

giej strony przestrzegać pełnienia powinności przez włościan i „bezwzględną zachować sprawiedliwość“. Do niego należało nietylko wykonywanie rozporządzeń, ale i donoszenie o potrzebach, o nieporządkach, bezprawiach lub wypadkach ważniejszych. W obrębie dozoru miał sprawować policyę: chwytać włóczęgów, zbiegów wojskowych, podejrzanych i szpiegów; utrzymywać spisy ludności, co kwartał uzupełniane; czuwać nad obsianiem pól i dostatecznym zasobem pracy najemnej, ustanawiać ceny; strzedz od szkód lasy Rzplitej, ściągać gotowe pomiary z dóbr prywatnych; utrzymywać drogi przy zobowiązaniu dworów i włościan do dostarczania środków, materyałów i pracy; nauczać lud powinności obywatelskich—z pomocą nauczyciela, zamianowanego przez K-ę P-ą, a będącego urzędnikiem publiczny m, powołanym umyślnie do tej funkcyi.

„Postanowienie dozorców“ nigdzie wprawdzie nie mówi o władzy sądowej dozorcy; funkeye jednak sądu policyjnego i najniższego sądu pojednawczego, a nawet wyrokującego w art.

III wyraźnie na niego wkłada. Żadna jego rezolucya nie powinna być jednostronną; dwustronnie przyjęta ma tymczasową egzekucyę pod zagrożeniem grzywną lub robocizną. Apelacya idzie do wydz. sprawiedliwości w K-i, która skazuje bądź apelującego bądź dozorcę na karę; wrazie niedbalstwa dozorca dostaje naganę, wrazie

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Zcsz. 294a, ïom XXXVII

Pyr.

Pyr.

Pyr.

przysięgali ekonomowie lub komisarze, a następnie obowiązani byli także zaprzysiądz je sami właściciele albo posesorowie dóbr. Do stałych dochodów nie powinny być włączane dochody z fabryk leśnych, kopalni i wogóle dochody z handlu i rzemiosł w dobrach prowadzonych, jako też dziesięciny i meszne (ob.), wydawane duchowieństwu. Podatek ofiary ściągany był także z dóbr po-jezuickich i z miast, posiadających dobra ziemskie lub grunta orne, włóki, półwłóczki na przedmieściach, —ale tylko w Koronie, na Litwie bowiem miasta, po zniesieniu prawa magdeburskiego, obowiązane były do płacenia osobnego podatku. Jeżeliby który właściciel lub posesor nie stawił się na wezwanie K-yi i nie podał dobrowolnie ani sam, ani przez swoich oficyalistów, wykazu swoich dochodów, K-a wysyłała na grunt trzech członków dla dopełnienia lustracyi i ustanowienia wysokości podatku, oporny zaś obywatel musiał przez cztery lata opłacać podatek w podwójnej wysokości. Pobór podatku ofiary nie szedł jednak łatwo, bo 9 listopada przedłużono termin wniesienia pierwszej raty do końca grudnia 1789 r. Pochodziło to częścią z winy K-yj podatkowych, które zaniedbywały nadsyłać w swoim czasie wykazy dochodowe do K-yi skarbowej, a częścią z powodu zażaleń ze strony kontrybuentów na czynności Iv-yi. Zażalenia te były ostatecznie rozstrzygane przez sejm. Okazało się bowiem, że różne K-e podatkowe i różni obywatele mieli bardzo odmienne pojęcia o tern, który dochód należy uważać za stały i wliczany do intraty. Skutkiem tego wynikała znaczna szkoda dla skarbu Rzplitej, więc dla zaradzenia złemu w d. 8 marca 1790 r. ustanowiono deputacyę z członków sejmu „do porównania ofiary i podatków“, t. zw. dep. koekwacyjną („Vol. leg.“ IX, 163, CXXX). Zadaniem tej deputacyi było oznaczenie przeciętnego szacunku dóbr i wysokości dochodów w każdem województwie, ziemi i powiecie, głównie przez sprawdzenie cen sprzedażnych dóbr ziemskich za ostatnie lat pięć, podług kontraktów i tranzakcyj dobrowolnych. Deputacya miała obowiązek ściągnąć te akty ze wszystkich kan-celaryj ziemiańskich całej Rzeczypospolitej.

Komisye emfiteutyczne dla Korony i Litwy ustanowione przez sejm r. 1773 — 5 („Vol. leg.“ VIII, 139) do egzekwowania należności ze starostw, emfiteuz, królewszczyzn i innych wszelakiego rodzaju nadań; funkcyonować miały od sejmu do sejmu i na każdym nowym sejmie mieli być wybierani nowi komisarze. Już w następnym r. 1776 K. te zostały zniesione, a czynności ich powierzono K-om Skarbowym, Koronnej i Litewskiej.

Komisya do likwidacyi długów Rzeczypospolitej wraz z uchyleniem wszelkich dawniejszych „quorumvis actuum“ likwidacyi, niejednokrotnie już przedtem wyznaczanych, ustanowioną została w r. 1775 („Vol. leg.“ VIII fol. 163), Była złożona z sześciu senatorów i ministrów oraz osób stanu rycerskiego po jednej z każdego województwa. Ci komisarze, w komplecie pięciu, zasiadali stale w Warszawie, jako juryzdykcya właściwa, według ułożonej przez samą K-yę ordynacyi, do rozstrzygania na wniosek Instygatora i w ostatniej instancyi wszelkich praw, pretensyi i długów Rzplitej dotyczących. Celem ułatwienia likwidacyi, dług publiczny podzielono na dwie klasy. Do pierwszej zaliczono: a) sumę 7 milionów złp., ofiarowaną przez sejm królowi, lecz nie wypłacaną mu i na ciężar Rzplitej przyjętą (w rzeczywistości dług ten wynosił nie 7, ale 9 milionów, jak to się w tymże sejmie później okazało); na spłatę jej postanowiono zaciągnąć pożyczkę zagranicą, ulegającą umorzeniu przez lat dziesięć w propor-cyonalnych rocznych ratach i zabezpieczoną na dobrach stołowych; b) sumę 1 500 000 złp. „m récompensant zaległych sum wojsku, na umorzenie zobopólnycli pretensyi wojska do Rzplitej, jako też obywatel ów do wojska“; c) pensye cywilne, „tylko departamentowe“, od r. 1768 zaległe. Do drugiej klasy zaliczono wszystkie inne długi Rzplitej, pod jakimbądź tytułem powstałe, zostawiając termin półroczny na okazanie tytułów prawnych. Za pracę likwidacyjną komisarze mieli przyznany sześćdziesiąty grosz od całej sumy spłaconego długu, do podziału pomiędzy sobą. Na fundusz umorzenia długu krajowego postanowiono z dochodów państwa obracać corocznie: l-o ze skarbu Koronnego 500 000 złp.; 2-o ze skarbu litewskiego 250 000 złp.; 3-o z ofiarowanego na tym sejmie subsidium cliaritativum od duchowieństwa: 600 000 złp. w Koronie i 100 000 złp. w Litwie; 4-o całkowite czynsze ze starostw i królewszczyzn w całej Rzplitej pro jare emphiteusis trzymanych, z potrąceniem półtorej kwarty w Koronie a dwóch kwart w Litwie na rzecz obu skarbów. Wszyscy wierzyciele pierwszej klasy otrzymywali corocznie część swojej należności, obliczoną proporcyonalnie jure falcidia „bez żadnych preferencyj, per collo-cationem“. Po ukończeniu likwidacyi K. została zniesiona na sejmie 1780 r., a akta jej oddano K-yi skarbu Kor. Co do zapłaty długów, to z postanowień tegoż sejmu przekonywamy się, że w owym czasie pozostawało do umorzenia jeszcze bardzo wiele długu pierwszej klasy, krajowym zaś wierzycielom, pomieszczonym w klasie drugiej dano tylko nadzieję, że ich wierzytelności zaspokojone będą po dokonaniu spłaty długów klasy pierwszej („Vol. Leg.“ VIII, 977).

Komisye (i remisy) sejmu 1773 — 5 r.

Postanowiła je delegacya tego sejmu w interesie prywatnym posłów miłych obu marszałkom konfederackim Ponińskiemu i Radziwiłłowi, lub protegowanych przez nich, z ujmą sprawiedliwości i wbrew zasadzie nietamowania jej biegu przez środki nadzwyczajne. Jakby

dla ironii za cel tym K-m i R-m wytykano właśnie „przyśpieszenie i przybliżenie sprawiedliwości". K. składali umyślnie przez sejm wyznaczeni komisarze, z władzą wydawania w pełni pięciu lub trzech, często po in-kwizycyi wyprowadzonej tylko przez jednego i pomimo zaoczności,—wyroków z mocą już ostatecznych i niczem niewzruszonych.

mości były dwie reguły generalne (fol. 506 i 581), mało od siebie się różniące, pierwsza dla spraw wszelkich na żądanie stron, druga tylko dla granicznych; obie minimum wyrokujących oznaczają na pięciu, gdy w ko ust. litewskich stale prawie powtarza się liczba trzech. Nie zapomnieli o sobie główni działacze: Ponińskie-go Adama herszta bandy, nie nasycały: tytuł książęcy, sute łaski narodowe, przeorstwo maltańskie, Wola, kapitał na jej kupno, most pod Warszawą; powypisywał jeszcze dla siebie i swych krewnych K-e i r-y (fol. 433, 489, 491, 552 bis 553, 603). Władysław Gurowski występuje fol. 394, 395, 396 — 7 i in. Sułkowski Aug. ubija proces z Paulinami o „Sułkowskie“ w Warszawie (fol. 359). Młodziejowski, dla biskupstwa poznańskiego wyjednał ogólne rozgraniczenie wszelkich dóbr w woj. mazowieckiem (fol. 605). O Brzostowskim już wyżej. Jedyną zasadą krępującą samowolę była wypowiedziana w obu wspomnionych „regułach“, że K-e „nie mogą się ściągać do komissyów między stronami dawniej wyszłych i w księgach grodzkich warszawskich oblatowanych“. Wszystkich takich aktów krzywdzących, lub zdrobnemi wyjątkami na krzywdę tylko obliczonych, wydał sejm około 800 (przeszło 500 dla Kor.,

rozmiarach i takiej treści nadużycia już w r. 1775 podniósł się krzyk we wszystkich trzech prowincyach, powściągając nawet niekiedy same K-e od wyroków krzywdzących. Gdy w sierpniu 1776 r. nastał sejm, który był już reakcyą przeciwko niemocy i zepsuciu, wielu posłów przybyło w usposobieniu wrogiem dla K-j ijremis, il nawet z gotowemi już instruk-cyami. D. la września Wiszowaty, poseł łomżyński, rzekł, że od tej sprawiedliwości sejmowej „cały naród stęknął“: „K. wzruszyły zamieszanie, wielu obywatelów z majątku wyzuły, do nędzy i ubóstwa przyprowadziły“. Król kazał ułożyć projekt zniesienia nadużycia i d. 25 t. m. odesłał go na sesye prowincyonalne. Wielkopolanie porozumieli się z Małopolanami, ale Litwini trzymali się na uboczu. Przytem Stackelberg nie pozwalał; w nocie z d. 26 września oświadczył, że w projekcie widzi tylko „partykularny ressentyment, gdy iego mo-narchini, pozwalaiąc mu przekroczyć gwaran-cye (z marca 1775 r.), powodowała się jedynie względami dobra i pożytku Rzplitey“. Sprawa się zaostrzyła. Młodziejowski jako kanclerz kor., w nocie odwodowej poprosił Stac-kelberga, żeby się nie opierał, gdyż posłowie mają instrukcye, a sancita są uciążliwe. — Ambasador zażądał wykazu K-yj i remis, przeznaczonych na zniesienie. Projekt złagodzono, ale Stackelberg oświadczył w nowej nocie pisanej, że ma wyraźny rozkaz obstawać przy niewzruszoności pewnych dekretów koronnych, a projekt właśnie moc im odbiera: uprasza tedy Mokronowskiego, aby „jaknajsolenuiej zaprotesto-

Remissa odsyłała sprawę, wiszącą już choćby nawet w trybunale, do sądu ziemskiego lub grodu wskazanego przez obdarowywanego taką sprawiedliwością, a sąd lub gród wyrokował również z terminu |taktowego, dopuszczanego w sprawaclmajpilniejszych i najważniejszych, lub kryminalny już mający charakter, jak np. zo-belżenie sądu. Oczywiście, w K-yi, ziemstwie i grodzie wygrywał sprawę ten, kto się o K-ę lub remisę postarał. Tak rozstrzygano spory o granice, wstęp do lasu, o awuls, o posiadanie i własność, o spadek; tak zaspakajano kre-dytorów (Piotra Potockiego fol. 434), kończono wszelkie procesy (Gozdzkiej fol. 391), a nawet sprawy cywilne z kryminalnemi powikłane (Sienkiewicza z Józefowiczami fol. 561), sprawy o należność z obligu lub inskrypcyi, o działy (Czetwer-tyńskich fol. 382). Bywały wypadki, że sejm, nie wyznaczając K-i, ani nie zarządzając remisy, sam rozcinał spór lub rozwiązywał umowę. ok. 300 dla Litwy). Nic dziwnego, że przy takich Tak np. na Litwie Brzostowski, podskarbi w. lit., wyjednał sobie rozwiązanie kontraktu z Bierzyńskim o sprzedaż Dąbrowicy w pow. pińskim („Vol. Leg.“ VIII, 790). Sancyta remisowe wstrzymywały wykonywanie najformal-niej szych wyroków. W łagodnych wypadkach sprawom odsyłanym do sądów (remisy) dawano tylko pierwszeństwo ante omnes causas wj sądzie właściwym. Były też i K-e polubowne z komisarzami przez same strony obranymi (spór Wołodkowicza z Burzyńskim ibid.

715). W przewidywaniu niedojścia lub opóźnienia się K-i powoływano Trybunał do wydania wyroku, dyspensując go od niewłaściwości forum {ibid. 712). Niekiedy K-e przerażały swym ogromem, miewały po 54 (spr. Woro-nieckich fol. 504), po 35 członków (fol. 455), ale i wtedy jeszcze, jak w K-yi Stypałkowskiego z Korsakiem, gwałt prawny mógł się dokonać w pełni trzech wyrokujących (ibid. 748).

Z nielicznemi wyjątkami wszystkie K-e i r-y zebrano w t. VIII V. L.: koronne p. t. „Ustawy tcelem przyśpieszenia sprawiedliwości obywatelom prowincyi koronnych“ fol. 352 — 616; litewskie p. t. „Ustawy sprawiedliwość dla niektórych obywatelów na żądanie ich przyśpieszające“ fol. 696—830. Tego „na żądanie ich“ nie ma nietylko w tytule wszystkie obejmującym, ale w połowie pojedyńczych „u-staw“ dotyczących Korony, w drugiej połowie wszędzie arynga wstępna opiewa: „chcąc mieć sprawę osądzoną“, „Przyśpieszając“, „Dogadzając itd., uwydatnia zatem własną pobudkę sejmu. W Koronie prócz poszczególnych uprzej

wał przeciwko wszystkim aktom władzy pewnych dykasteryów, które prerogatywy swe rozszerzyły z ujmą rządu mądrego, ustanowionego dla uszczęśliwienia, spokojności i zachowania Polski“. Poseł nie miał nic przêciwko projektowi posłów litewskich, którzy poprzestawali na o-desłaniu spraw komisyjnych i remisowych do trybunału jedynie tylko w wypadkach ich nierozstrzygnięcia. Za wyodrębnianie się ostro skarcił Litwinów marsz. nadw. kor. Rzewuski („Dyaryusz“ str. 213); ale ich nie zmiękczył: gdy nadszedł turnus (głosowanie), nie dali żadnego votum. Na pos. d. 2 paźdz. Józef Miel-żyóski, kasztelan poznański, zażądał, delibera-cyi (trzech dni do namysłu); głosowano jednak zaraz, pomimo nacisku posła. Za tę odwagę zapłaciły sejmy następne. W Senacie było 41 za, 8 przeciw, 18 bez zdania, z excepcyami 3; w izbie poselskiej 84 za, 24 przeciw, z excepcyami 4. Posłowie litewscy, wstrzymawszy się już od głosowania nad projektem koronnym, zażądali od koroniarzy przyjęcia swojego przez aklamacyę; koroniarze zawołali o turnus. Król dopiero wmówię swej rozzbroił ich słowy: „Jesteśmy je-dnem ciałem w trzech prowincyach“. Skończyło się na podpisaniu konstytucyi litewskiej bez głosowania. Tymczasem porozumieli się z sobą wszyscy trzej posłowie i złożyli wspólną notę, odczytaną w sejmie dopiero d. 4 paźdz.: było już zapóźno. Gdy b-p łucki, Turski, dodatkowo zaproponował zniesienie wszelkich sancytów, dekretów i ustaw sejmu r. 1773 — 5 na szkodę obywateli wydanych, i propozycya ta znalazła poparcie, znowu wszyscy trzej posłowie sąsiednich potencyi wystąpili z opozy-cyą. Atoli nota ich, z d. 14 paźd., odczytana we dwa dni później, nie sprawiła oczekiwanego wrażenia, chociaż propozycya Turskiego u-padła. Konstytucya koronna „Deklaracya o kom-missyach i remissyach z przeszłego seymu wypadłych“ (ibidem 876) znosi skutki prawne tych wszystkich, w których zaszło działanie jednostronne albo nacisk przez obawę wyroku komisyjnego lub remisowego wywarty. Niewa-żnemi są więc wyroki „na krzywdę trzeciego zmowne“, w nieobecności lub niewiadomości skazanego zapadłe, a jeśli żaden z tych wypadków nie zachodzi, formalnie źle, przez chwiejne większości, przy równości z udziałem głosów, albo intruzów wydane. Każdy taki wyrok można zaskarżyć do trybunału lub asesoryi, z umyślnego regestru. Skarga wstrzymuje wykonanie. Nowy wyrok po dwu kondemnatach staje się ostatecznym, a strona przeciwko niemu czyniąca płaci winę tysiąca grzywien. Odwołania się pokrzywdzonych do sejmu konstytucya nie dopuszcza. K-e graniczne według prawa granicznego odbyte, wyżej wskazanemi wadami nieskażone, wagę mieć będą. Wyroki remissowe sądów ostatniej Instancyi według doraźnej procedury wydane poczytuje konstytucya za nieważne i tym samym sądom ponownie sprawy roz-

strzygnąó nakazuje. Temu-to punktowi tak uporczywie opierał się ambasador. K-e i remisy do zieinstw i grodów jeszcze nieosądzone wolno albo przestawić w sądzie, albo też wytoczyć przed sąd ostatniej instancyi. Charakterystyczny jest punkt o komplanacyach: jasno pokazuje, że sejm z r. 1776 nie ścigał bezprawia władzy wywartej^w samym akcie przez sejm poprzedni, lecz tylko rzeczywiste pokrzywdzenie i jawne pogwałcenie porządku sądowego miał na oku. Dlatego komplanacya z obawy surowego wyroku zawarta, kwity w takiej samej obawie wystawione mogły być zaskarżone w ziemstwie; ale jeśli skarżący nie dowiódł swej krzywdy i sprawę przegrał, szedł na sześć tygodni do wieży, płacił przeciwnikowi i 000, a sądowi 500 grzywien. Termin do wszelkich skarg—rok i 6 niedziel. Nakoniec konstytucya pozwala na s ą d y polubowne, których w sprawach ziemskich w Koronie prawo nie dopuszczało, a które, przeciwnie, przepisywał Statut litewski; zasadniczo nawet orzeka: „Prawo W.

X. Litewskiemu służące odtąd i na Koronę rozciągamy“. Zwięzła konstytucya litewska („Vol. Leg.“ VIII 932) nic szczególnego nie przedstawia.    s

Komisya Rz|dz|ca. Zdobywszy ziemie polskie, k óre wchodziły w skład Prus, Napoleon oddał je pod ;.arząd K-yi R-ej {Commissionde gouvernement), powołanej do życia na mocy dekretu z d. 14 stycznia r. 1807, wydanego w Warszawie w kwaterze cesarskiej. Kraj pod rządem nowej tej władzy będący, składał się z sześciu departamentów: warszawskiego, poznańskiego, kaliskiego, płockiego, bydgoskiego i białostockiego. Nazwy żadnej urzędownie nie otrzymał, a współcześni zwali go, „krajem polskim ćotąd przez WielIJogo Napoleona Cesarza Francuzów, króla Włoskiego, oswobodzonym“. Tak zatytułował mapę oswobodzonej części polski geometra Hippolit Rogowski. Mapę tę, wykonaną ręcznie przez autora, komisya otrzymała za pośrednictwem Dyrektora sprawiedliwości na 97-m posiedzeniu w dniu 21 marca 1807 roku a za ofiarę tę poleciła Rogowskiemu wyrazić podziękowanie. Tekst dekretu styczniowego, wydanego w języku francuskim, ogłosiły dzielniki ówczesne i zamieścił go in extenso Skarbek w swoich dziej ach (Dzieje księstwa Warszawskiego T. II wydanie warszawskie str. 36). Składa aię on z 8-u artykułów, z których pierwszy stanowi, jaka część Polski oddana zostaje pod władzę rządu tymczasowego. Owóż pomiędzy pierwotną re-dakcyą artykułu I go, przez Napoleona ogłoszoną, a późniejszą, do gazet podaną, zachodzi poważna i bardzo znamienna różnica. Komisya nazajutrz po wydaniu dekretu, t. j. w d. 15 stycznia 1807, zebrała się na pierwsze posiedzenie w pałacu Stan. Potockiego i rozpo częła swoje czynności od odczytania i zaprotokółowania dekretu w Dzienniku czyli protokole czynności K-yi R-ej z woli Najjaśniejszego Cesarza Francuzów, króla Wtoskiego, Napoleona Wielkiego wyznaczonej. Wymieniony artykuł w redakcyi żako nunikowanej pierwotnie komisyi głosi! tak: „Jusqu’à ce que le sort de laPologne prussienne ait été fixé par la paix définitive, elle sera gouvernée pur un gouvernement provisoire“. Lecz zaraz nazajutrz nastąpiło sprostowanie po vyż-szego tekstu. W d. 16 stycznia odbiera ko-misya pod adresem swego prezesa od sekre^ tarza stanu Mareta list, który według protokółu poobiedniego, posiedzenia z tejże daty brzmiał jak następuje: „Dla zdarzonej omyłki w ekspe-dycyi dekretu Cesarskiego nowe egzemplarze będą członkom nadesłane. Myłka ta w tern się znajduje, iż w artykule pierwszym położo no słowa „La Pologne prussienne“ na miejscu słów „La Po 1 o g n e conquise sur le roi de Prusse“, który-to wyraz jest tern właściwszy, e Francya, nie uznawszy nigdy podziału Polski, nigdy też dla niej nie było Polski pruskiej“. Zgodnie z tern poleceniem zmieniono pierwotny tekst artykułu pierwszego i w zmienionej formie dekret dostał się do wiadomości ogółu. O ciekawym tym szczególe, będącym w zgodzie z rolą ode graną przez Francyę w końcu XVIII wieku, ani Skarbek, ani nikt inny nie wspomina. — Pozostałe artykuły dekretu orzekają, że komisya składa się z siedmiu członków, że wybiera prezesa ze swego grona, a sekretarza z osób 1 ędących poza komisyą, że, dalej, poza swem kołem wybierze pięć osób, powołanych do zarządu poszczególnemi gałęziami administracyi publicznej. Byli to tak zwani dyrektorowie sprawiedliwości, spraw wewnętrznych, skarbu, wojny i policyi. Dyrektorowie pracować mają łącznie z komisyą, uchwały zaś tej ostatniej zapadać będą większością głosów. Najważniejsze rozporządzenia, dotyczące komisyi, zawarto w ostatnich trzech artykułach dekretu. Pierwszy z nich stanowi, że komisyi nadano władzę niezbędną do stanowienia na przedstawienie Dyrektoryatu praw i rozporządzeń, dotyczących sprawiedliwości administracyi wewnętrznej, skarbowości, armii i policyi kraju. Dalej powiedziano, że nie nastąpi żadna zmiana w dotychczasowym podziale na sześć departamentów, t. j. iż nadal istnieć miały departamenty: warszawski, poznański, kaliski, bydgoski, płocki i białostocki. Na członków komisyi powołano: marszałka lir. Stanisława Małachowskiego, Ludwika Gutakowskiego, dotychczasowego prezesa Izby Najwyższej administracyjnej i wojennej, hr. St. Potockiego, Józefa Wybickiego, lir. Ksawerego Działyńskiego, Piotra Bielińskiego, prezesa Izby administracyjnej w Kaliszu, i Walentego Sobolewskiego. Na prezesa wybrany został Stanisław Małachowski, a na sekretarza Jan Paweł Łuszczewski, sekretarz sejmu czteroletniego, późniejszy minister spraw wewnętrznych za Księstwa Warszawskiego. — Stanowiska dyrektorów czyli właściwie mówiąc ministrów, objęli: Feliks Łubieński w wydziale sprawiedliwości, Stanisław Breza spraw wewnętrznych, Nepomucen Małachowski—skarbu, ks. Józef Poniatowski—wojny i Aleksander Potocki—policyi. Komisarzem polskim, reprezentującym komisyę przy cesarzu, został Aleksander Batowski. — Dekret z d. 14 stycznia 180 7, w krótkości orzekający o ustanowieniu K-i R-ej, właściwie nie określał bliżej jej stanowiska prawnego, a co najważniejsza, jej stosunku do dyrektorów. To też komisya sama u-siłowała określić zakres swoich czynności i w tym celu wydała postanowienie, obejmujące w ogólnych zarysach podstawowe zasady organizacyi zarówno dla niej samej jak i dla innych dla władz jej podległych. Dyskusye nad projektem ogólnej tej organizacyi rozpoczęte zostały w d. 16 stycznia 1807 na 3-em posiedzeniu, a na 19 sesyi w d. 24 stycznia przyjęto go ostatecznie. Postanowienie to składa się z 8 rozdziałów i 53 artykułów. Pierwszy ro-dział obejmuje przepisy co do samej komisyi. Powiedziano tam, że komisya odbywać będzie posiedzenia codziennie w pałacn rządowym, Krasińskich zwanym, że obradować może w składzie przynajmniej trzech osób, że żaden z członków bez wiadomości komisyi wydalać się nie ma prawa, że wszy tkie materye większością głosów decydowane będą, a w razie równości zdań prezydujący drugą swoją kreską wątpliwość rozwiązuje. Członek komisyi niezgadzający się na uchwałę może zażądać zapisania swego głosu do dziennika. Komisya sprawowała czynności prawodawcze oraz administracyjne. Rezolucye, stanowiące prawo, nosiły nazwę wyroków. Decyzye, dotyczące administracyi, zwały się uchwałami, rozrządze-niami lub zaleceniami. Nie wolno b yło nikomu zwracać się z żądaniami bezpośrednio do komisyi. Jedynie do dyrektorów należało składać memoryały. Skargi przeciwko dyrektorom stanowiły w tej mierze wyjątek. Podawano je wprost do komisyi. Co do bezpieczeństwa członków komisyi i dyrektorów powiedziane było, że „ktoby uchybił powadze lub bezpieczeństwu osób K-yi R-ej, występku obrażonej powagi narodowej dopuszcza się. Co się i do dyrektorów rozciąga. W takiem zdarzeniu policya o osobie zawinionego zapewnia się, a Instyga-tor publiczny do sądów kryminalnych zapozy-wa i aż do zakończenia sprawy proces mu formuje“. Wszyscy dyrektorowie składają Dire-ctorium generalne. Zgromadzają się dwa razy na tydzień lub częściej, gdyby tego potrzeba wymagała. Na posiedzeniach Dyrektoryatu rozstrzyga się sprawy ogólne oraz to wszystko, co dotyczy kilku dyrekcyj. Stosunki między dyrektorami a Komisyą załatwiają się piśmiennie. Na tej drodze poszczególni £ dyrektorowie komunikują swoje opinie wraz z uwagami i po-

wodami. Niezależnie od tego komisya żądać musiała z własnego zapoczątkowania opinii od dyrektorów, a bez takich uchwały powziąć“. Z czynności swoich dyrektorowie składtfli tygodniowe raporty Komisyi. Odpowiedzialni byli za wszelkie swoje czynności. Komisya władna była uwolnić ich od o-bowiązków. Wybór urzędników w dyrekcyach zależał od dyrektorów, lecz komisya oznaczała etaty. Bez pozwolenia K-yi R-ej nie mogli dyrektorowie wydalać się z miejsca urzędowania. W razie otrzymania urlopu obowiązani byli na czas nieobecności przedstawić Komisyi zastępcę, za którego przyjmowali na siebie całkowitą odpowiedzialność. Pieczęć, używana przez K-ą R-cą i dyrektorów, obejmowała orła polskiego. Na czele departamentów stały izby administracyi publicznej, na czele powiatów izby powiatowe wykonawcze. Pierwsze składały się z prezesa i dwunastu konsyliarzy, pomiędzy którymi mogły figurować i osoby z miasta. Prezes mógł przybierać asjsoriw z głosem doradczym, lecz liczba i oh nie mogła przenof ić dwunastu. Prezesa izby mianuje K-a R-cą. Każda Izba Administracyjna dzieliła się na cztery wydziały: wewnętrzny, skarbowy, wojenny i policyjuy. Każdy wydział wykonywać miał jak najściślej i najpilniej oddane sobie rozkazy, respectiwe swoich dyrektorów, i te u-kończone na ręce prezesa departamentu do o-desłania dyrektorowi składa; urzędników kancelaryjnych Izba sama władna była mianow ić, lecz etaty zatwierdzała K-ya R-ca na przidsta-wienie dyrektora skarbu. I. A. załatwiała wszystkie sprawy kolegialnie, a raporty co tydzień właściwemu dyrektorowi składać miała. Izby powiatowe wykonawcze składały się z prezesa i czterech radców (Konsyliarzy). Prezes nosił tytuł prezesa powiatu N. N. Zarówno prezesa, jak i radzców wybierały izby departamentowe, lecz K-ya R-ca dopiero zatwierdzała kandydatów. Główny obowiązek izb powiatowych polegał na wykonywania rozkazów prezesa departamentu. Dla utrzymania związku z dawnemi władzami postanowionem było, że *landraci z czasów pruskich mogli być przedstawiani na członków. Raporty izby składały prezesowi departamentu w odstępach miesięcznych. Szczegółowa organizacya izb wydana została w dniu 9 kwietnia r. 1807. Przytoczone u-rządzenie nie dotyczyło miast, które też nadal zachowały swoje przywileje. Wybierały członków magistratu, których wszakże K-ya R-ca na przedstawienie wydziałów policyjnych w izbach administracyjnych W kwestyach policyi ogólnej prezydenci zależeli od izb administracyjnych, które znowu w tej mierze stosować się musiały do rozporządzeń dyrektora policyi. Wyjątek stanowił prezydent miasta stołecznego Warszawy, który zależał bezpośrednio od dyrektora policyi.

Miasta dziedziczne również zachowały swoje prrwa specyalne. Wybierały burmistrza, któ-„zdań nie mogła rego dominium zatwierdzało; o gminach wiejskich organizacya milczy wogóle: dotychczasowy ustrój patrymonialny pozostał tu nietknięty. W głównych zarysach w powyższy sposób przedstawiała się organizacya państwowa kraju, oddanego pod władzę komisyi. Był to ustrój centralistyczny, pi zy którym jedyną faktyczną władczynią była komisya. Ferowała prawa, wydawała przepisy administracyjne, mianowała urzędników, słowem, rządziła krajem samowładnie. Reprezenta-cyi narodowej nie było żadnej. Oczywi-wiście, że ustrój władzy, ustanowionej tymczasowo, w dodatku w czasach ustawicznych wojen i przemarszów armii, nie mógł być inny. Lecz na co szczególniejszą zwrócić należy uwagę, to na'fakt, że w sprawach wewnętrznych Napoleon pozostawił komisyi względną przynajmniej samodzielność. Rzecz prosta, że ograniczał ją obowiązek żywienia armii francuskiej, a działalność komisyi w tym kierunku musiała krępować wszystkie inne dziedziny życia publicznego. To też rezydent francuski w Warszawie Vincent lub marszałek Davoust lub gubernator Warszawy Gouvion ciągłe czynili przedstawienia komisyi w sprawach zaopa-przez prezesa trywania armii w żywność i amunicyę, a jeśli w organizacyi komisyi ani jednem słowem nie było mowy o wykonywaniu zleceń tych wszystkich urzędników, to faktycznie z natury rzeczy życzenia czy przedstawienia wymienionych reprezentantów cesarza Napoleona były dla Komisyi rozkazem. Jeśli tedy prawnie, na podstawie urządzenia swego, komisya była nieograniczoną władczynią kraju, to z drugiej strony okoliczności sprawiały, że stanowiła ona władzę Napoleonowi podległą. Bo też faktycznie Napoleon nie oddał ziem polskich na własność Polakom. Mimo Komisyi R-ej pozostał sam ich panem. Względna samodzielność, pozostawiona Komisyi w sferze wewnętrznego zarządu krajem, sprawiła, że naczelna ta władza zajęła się zorganizowaniem zupełnym powierzonego sobie kraju. Starała się też nadać mu piętno czysto narodowe, zrzucić pęta niemieckie przez rząd pruski nałożone, wprowadzić do administracyi i sądownictwa polski język, polskich urzędników i polskie prawa.

A co więcej, w swojej działalności nie liczyła się zgoła z tymczasowością, o której zresztą artykuł pierwszy dekretu z dn. 14 stycznia r. 1807 wspominał. W pracach jej widać dążenie do wprowadzenia ładu i porządku i trwa-zatwierdzała. łej organizacyi, jak gdyby istnieć miała przez czas długi, niezbędny do urzeczywistnienia wszystkich zapoczątkowanych reform i urządzeń. A jednak w istocie rzeczy komisya żyła bardzo krótko. Otwarta w dn. 14 stycznia r. 1807, zamknęła swoje czynności w dn. 5 października r. 1807. Przez ten czas odbyła

291 posiedzeń. Na czele czynności komisyi    !    czów, jednego kowala i 150 żołnierzy.    Kom-

co razem

postawić należy sprawy wojskowe. One    zaj-    !    panij było 2, a szwadronów sześć

mowały najwięcej czasu, one traktowane    być    j    ze składem osobistym i sztabu w liczbie    10 o-

musiały prawie na każdem posiedzeniu.    Za-    j    sób, czyni głów 2 050. Łącznie zaś we wszyst-

kich trzech legiach było jazdy 6 150. Wreszcie batalion artyleryi i saperów każdej legii pozostawał pod dowództwem szefa batalionu, komenderującego całą artyleryą. dał się z trzech kompanij artyleryi, tej samej organizacyi, co i piechota, dalej z jednej kompanii saperów, tego samego składu co i arty-lerya, oraz z jednej kompanii taborowej. Ta ostatnia obejmowała porucznika, komendanta kompanii, jednego wachmistrza starszego, czterech wachmistrzów, jednego furyera, ośmiu kapralów i 180 jazdy, ogółem 195 głów. Razem w artyleryi oficerów i żołnierzy było 760, a mianowicie w 3-ch kompaniach właściwej artyleryi 423, w kompanii saperów 141, oraz w kompanii taborowej 195, do czego doliczyć należy jednego szefa batalionu. We wszystkich trzech legiach było 2 280 głów artyleryi i saperów. Po dodaniu ogółu piechoty, jazdy i artyleryi okaże się, że wojsko polskie za czasów Komisyi Rządzącej liczyło według etatu 39 018 głów. Pobór rekrutów do wojska tego zapowiedziano w sposób następujący: do pierwszej legii powołano żołnierzy z departamentu warszawskiego dla sześciu batalionów, oraz z de-

Skła-

Druga legia złożona być miała z ośmiu batalionów w departamencie kaliskim i z czterech batalionów przybyłych z Francyi. Te 12 batalionów przerobiono na ośm, a rekrutowania dopełniono całkowicie w departamencie kaliskim. Wreszcie trzecią legię składać miały: ośm batalionów, zaciągniętych w departamencie poznańskim oraz cztery bataliony w departamencie bydgoskim. Te dwanaście batalionów przekształcono na ośm, a rekrutować się miała cała legia trzecia w dwóch tych departamentach: poznańskim i bydgoskim. Pułki jazdy w rzeczywistości już sformowane oraz zaciąg szlachty przerobiono na trzy pułki, albo na 18 szwadronów, z których każdy przyłączono do legii według departamentów, w których się rekrutowały. W każdej legii piechoty była rada gospodarcza. Pierwsza legia posiadała radę taką w Warszawie, druga w Kaliszu, a trzecia w Poznaniu. Radę składały następujące osoby: jeden major legii prezydujący, jeden pułkownik, jeden szef batalionu, dwóch kapitanów, dwóch [poruczników, jeden płatnik legii oraz jeden komisarz wojenny legii. Jazda i artylerya posiadały osobną radę gospodarczą. Należeli do niej: jeden pułkownik lub szef batalionu prezydujący, jeden kapitan, jeden porucznik, jeden płatnik, jeden komisarz wojenny. Całą rachunkowość i gospodarstwo w wojsku zaprowadzono na modłę francuską. Co do u-mundurowania na razie oznaczono tylko ubiór dla piechoty i artyleryi. Mundur pierwszej le.

raz po obradach nad projektem organizacyi komisyi, o którym wyżej była mowa, na szó-stem posiedzeniu w dn. 17 stycznia przyszła pod dyskusyę kwesty a etatu wojska i organi-zacya dyrektoryatu wojny. Etat wojska z „woli Napoleona oddany ks. Poniatowskiemu“ jednomyślnie natychmiast przyjęto. Według postanowienia Komisyi, zatwierdzającego etat, a noszącego datę 18 stycznia, wojsko, które otr/y-mało nazwę polskiego, podzielone zostało na trzy legie. Do sztabu wyższego każdej legii należeli: jeden generał dywizyi, komendant legii, jeden major legii w stopniu generała brygady .albo pułkownika, dwóch generałów brygady, jeden szef sztabu, dwóch oficerów i inżynierów, jeden komisarz wojenny, jeden adjunkt przy komisarzu, jeden inspektor rewij, zamieszkały w Warszawie i mający pod swemi rozkazami trzech podinspektorów, pozostających przy radzie gospodarczej każdej legii, jeden płatnik. Generałowie dywizyi i brygady mieli adjutantów polowych na podobieństwo wojska fraucuskiego. Każda legia składała się z czterech pułków pieszych o dwóch batalionach, z jednego pułku jazdy lekkiej o sześciu szwadronach i z batalionu jednego arty- partamentu płockiego do dwóch batalionów leryi i saperów. Na czele pułku piechoty stał pułkownik oraz jeden major. Każdy batalion pozostawał pod komendą szefa batalionu i posiadał adjutanta majora, w stopniu porucznika

1    dwóch adjutantów podoficerów. Batalion składał się z dziewięciu kompanij,z których jedna grenadyerska, a jedna woltyżerska. W każdej kompanii ogółem było głów 141, a mianowicie: jeden kapitan, jeden porucznik, jeden podporucznik, jeden sierżant starszy, jeden kapral furyer, czterech sierżantów, ośmiu kapralów, dwóch doboszów, jeden kapelista w każdej kompanii parzystej, jeden cieśla w każdej kompanii nieparzystej oraz 120 żołnierzy. Ogólne obliczenie piechoty przedstawiało się jak następuje: 9 koinpanij stanowiących batalion liczyło 1 269 głów, a łącznie ze sztabem 1 270, pułk miał dwa bataliony czyli 2 546 głów, a wraz z pułkownikiem z majorem i adjutantem

2    549; że zaś pułków było 4, to w jednej legii piechoty liczono 10 196 a we wszystkich trzech legiach 30 588 głów. Z kolei pułk jazdy lekkiej każdej legii składał się z sześciu szwadronów. Do sztabu pułkowego należeli: jeden pułkownik, sześciu szefów szwadronń, jeden adjutant-major kapitan, oraz dwóch pod-adju-tantów (podoficerów), razem osób dziesięć.

Każda kompania jazdy obejmowała głów 170, a mianowicie: jednego kapitana, jednego porucznika, jednego podporucznika, jednego rachmistrza starszego, jednego furyera, czterech rachmistrzów, ośmiu kapralów, dwóch tręba-

odbiera Poniatowski dwa dekrety cesarskie, z których jeden zaleca powiększenie wojska polskiego o 15 tysięcy głów, drugi zaś stanowi utworzenie gwardyi cesarskiej, do której przyjmowane były wszystkie stany, nie wyłączając mieszczan i włościan. Bez względu na utworzenie osobnego wojska narodowego, oraz na ustanowienie dyrekcyi wojny, która sprawami wojskowemi kierowała, przez szereg pierwszych miesięcy ministeryum to nie mogło wyjednać dla siebie przepisów, utrwalających jego stanowisko prawne. Rzecz to była łatwa do zrozumienia wobec niewątpliwego faktu, iż właśnie w dziedzinie wojskowej, wówczas najważniejszej, trudno było przeprowadzić ścisłą granicę między władzami francuzkiemi a pol-skiemi. Poniatowski, acz świadomy trudności, lecz właśnie wobec zatargów z dowódcami legii, a głównie z gen. Zajączkiem, domagał się ustawicznie zatwierdzenia organizacyi dyrekcyi wojny. W dn. 4 kwietnia ponowił stanowczo swe żądanie, lecz komisya rządząca, tak wtedy jak i poprzednio, odroczyła swoją decyzyę. Dopiero dnia 30 września r. 1807 przychyliła się do przedstawienia dyrektora wojny. Tłomaezyła się przytem, że „lubo nam projekt w tej mierze przez tegoż W-go dyrektora wojny jeszcze na dniu 4 kwietnia był podany, że jednak wówczas w ciągu wojny przytomny i wszystkim siłom zbrojnym osobiście przywodzący N. cesarz Francuzów i król włoski był panem wszelkiego ruchu wojska naszego i mianowania oficerów i wszystkich urządzeń wojskowych, nie sądziliśmy mieć prawa do nadawania komuśkolwiek takich przepisów, które-by go odosobniać zdawały się. Gdy teraz wrócony pokój podaje nam sposobność dogodzenia j żądaniu W-go księcia dyrektora i sam porządek rzeczy wskazuje, ażeby «urzędnik w każdym razie i czasie znał obszerność swoich praw i obowiązków, oznajmujemy W-mu ks. dyrektorowi, iż myślą naszą i zdaniem było zawsze przyjąć i w uchwałę zamienić projekt przez niego podany“. Według tedy urządzenia, przez komisyę sankcyonowauego, dyrektor miał główną zwierzchność nad wojskiem, „żadnej innej Do liczb tych, stwierdzających wydatek na sam nie podlegając władzy krajowej, jak komisyi żołd prawie 11 milionów złotych, dodać jeszcze naszej rządzącej, która jest najwyższą wszyst-należy wydatki na żywność i amunicyę, które kich magistratur i głównych urzędników krajo-oczywiście były daleko większe i stanowiły wych władzą“. Do dyrektora należał zaciąg razem ogromny ciężar. Lecz to nie wszystko, wojska, organizacya tegoż, dozór nad niem, nad Rząd krajowy obowiązany był żywić armię żołdem, ruchem i obrotami. Do niego również francuzką, a tej przeważna liczba znajdowała należało przedstawianie na wszelkie stopnie się na terytoryum kraju, będącego głównym oficerskie, podpisywanie patentów, urlopy, po-terenem ustawicznych walk. Dyrektor wojny lecanie do nagród i płacy inwalidzkiej, utrzy-ciągle donosił o smutnym stanie wojska naro- manie porządku, karności i posłuszeństwa, dowego, a na posiedzeniu komisyi rządzącej Każdego w jakiejbądź szarży generała i ofice-z dnia 1 marca r. 1807 w sposób stanowczy ra mocen był pociągnąć do odpowiedzialności podkreślił rozpaczliwe stosunki w armii, któ- ; sądowo-wojennej z zachowaniem procedury rycli źródłem był niedostatek potrzeb różnych j przepisanej w tej mierze. „A lubo, powiada i żywności. Mimo to w dniu 13 kwietnia r. ' komisya w swej uchwale, niespodziewamy się,

gii składał się z kurtki i spodni granatowych j 1807, a więc w niecałe 6 tygodni później, z wyłogami żółtemi, kołnierzem i łapkami pąso-wemi, oraz guzikami numérowanemi 1, 2, 3 i 4 w piechocie. W legii drugiej kurtka i spodnie były granatowe, wyłogi kołnierza i łapki karmazynowe, guziki w piechocie numerowane 1, 2, 3 i 4. Wreszcie w legii trzeciej kurtka i spodnie również granatowe, wyłogi, kołnierz i łapki białe, guziki w piechocie o-znaczone numerami 1—4. Co do konnicy powiedziano w art. 19 postanowienia komisyi, że ponieważ jazda formuje się z zaciągów o-bywatelskich, już ubranych, dla tego kolor mundurów pułków jazdy później się oznaczy. Piechota legii opatrzona będzie w broń, a jazda w szable lekkiej konnicy właściwe, jakie Najjaśniejszy cesarz i król dać jej raczy. Arty-lerya mieć będzie działa, jeżeli Najjaśniejszy cesarz i król łaskawie udzieli.

Tabor arty-ryi każdej legii obejmował czterysta koni, oraz 500 narzędzi pionierskich. Przy każdej legii był jeden chirurg starszy i kilku chirurgów pomocników. Po zatem przy legii było 12 wozów przykrytych do przewożenia żywności, a wozy posiadały zaprząg złożony z 06 koni, Przeszło 39 000 wojska był to ciężar bardzo poważny. W myśl uchwał komisyi rządzącej dyrektor wojny złożył w dn. 12 kwietnia r. 1807 wyrachowanie samej tylko płacy dla dyrektora wojny, sztabu, biura oraz składu wojska. Obliczenie to zawarto w następującej tablicy:

na jeden legion na 3 legie głów; płaca rocz. głów; płaca rocz.

dyrektor wojny sztab generalny biuro

sztab legii

jazda

piechota

artylerya

sapery

tabor

27000

5    39470

94000 84    598848

28    1996IG

2084    501682    6252    1793046

10152    2564096    30456    7692288

439    137732    1317    413196

144    40412    432    121236

199    41588    597    124764

Razem 13046    »485126    39143 10903848

lia

za

mi

45

żeby który z generałów naszych lub starszych oficerów miał się zapędzić do nieposłuszeństwa wojsko gorszącego, do targnienia się na swoją zwierzchność, do buntu albo zdrady, któreby utratę czci lub życia pociągały, z tern wszyst-kiem gdyby Lię to zdarzyć miało, warujemy sobie, wyjąwszy gwałtowne okoliczności, w któ-rycliby inaczej większemu złemu zapobieżyć nie można było, że wyrok na odjęcie czci lub życia generałowi, albo starszemu oficerowi zapadły, nie będzie mógł być dopełniony bez naszego nieuchronnego potwierdzenia“. Władzy dyrektora wojny podlegały również gmachy, sprzęty, narzędzia wojskowe, jako to twierdze, miejsca obronne, zbrojownie, lazarety, składy, armaty, broń, rynsztunek, prochy, kule, saletra i wszystko, czego wojna nieodbicie wymaga. Wszelkie fundusze na potrzeby wojska i urządzenia wojskowe przechodziły oczywiście przez ręce dyrektora wojny. Obowiązany też był szafować tern wiernie i w takim utrzymać porządku dochody i wydatki, ażeby w każdym czasie mógł zdać z tego sprawę komisyi rządzącej. Treść całego tego postanowienia o or-ganizacyi dyrekcyi wojny przekonywa, że kreślono ją w najobszerniejszych zarysach, że K. R. daleką była na pewno od tych widoków, które miał na względzie Poniatowski. Pod jednym tylko najważniejszym względem uczyniono dość żądaniom dyrektora wojny: postawiono go czele całej armii, poddano mu wszystkich generałów, a w ich liczbie Zajączka, który nie przestawał twierdzić, że jest niezależnym dowódzcą i że tylko Napoleon może mu rozkazy wydawać. Drugą z kolei dyrekcyą, na której równie ważne ciążyły obowiązki, była dy-rekcya sk a r b u; musiała bowiem dostarczać środków do utrzymania. armii, pamiętać o zaspokojeniu potrzeb kraju wycieńczonego i pozbawionego prawie wszelkich zasobów. Już wyżej wspomniano, że na razie dyrektorem skarbu zamianowano Jana Nepomucena Małachowskiego. Ten wszakże krótko bardzo pełnił swoje obowiązki; 3 lutego r. 1807 zażądał dymisyi, a komisya po bezskutecznych zabiegach o u-trzymanie go na urzędzie w dniu 5 lutego u-wolniła go od obowiązków. Zamianowany na jego miejsce Tadeusz Mostowski bawił wówczas dla poratowania zdrowia w Paryżu: to też tymczasowo zastępstwo powierzono Brezie, dyrektorowi spraw wewnętrznych. Gdy jednak nieobecność Mostowskiego przedłużać się zaczęła po nad oczekiwanie, ustanowiono w dniu 10 czerwca r. 1807 osobną deputacyę do zarządu wydziałem skarbu, złożoną z Tadeusza Dembowskiego, wice-prezesa izby administracyjnej warszawskiej, Ignacego Sobolewskiego konsy-liarza, Stanisława Staszyca członka Izby Edukacyjnej, Aleksandra Dmowskiego, byłego kon-syliarza Izby Najwyższej warszawskiej, i Jana Węglińskiego, byłego konsyliarza tejże Izby Najwyższej warszawskiej. Jednocześnie poleco-

Wlelka E cijk). 1    Iliiftr. Zftzit 2P4b Tern ÏÏÏVI.

no prezesowi Komisyi Rządzącej Stanisławowi Małachowskiemu, aby uprzedził listownie Mos-towskiego o zorganizowaniu powołanej deputacyi i zapowiedział, że, o ile Mostowski do 15 sierpnia do Warszawy nie przybędzie, Komisya zniewolona będzie zamianować innego dyrektora skarbu. W dniu 17 sierpnia r. 1807 nadszedł list od Mostowskiego, że z powodu słabości zdrowia składa urząd dyrektora skarbu. Na tem samem posiedzeniu, na którem udzielono ogólnego pokwitowania Janowi Nepomucenowi Małachowskiemu jako ustępującemu dyrektorowi skarbu, t. j. W d. 12 lutego r. 1807, zapadła uchwała o orgauizacyi dyrekcyi skarbu. Dyrekcyą ta składała 'się z czterech wydziałów: dochodów stałych, dochodów niestałych, kasy i kontroli generalnej. Każdy wydział posiadał naczelnika (szefa), sekretarza i kancelistę. Sekretarz generalny przy dyrektorze prowadził korespondencyę z magistra-turaini departamentowemu W każdej admini-stracyi departamentowej był wydział z trzech osób złożony; który pozostawał pod kontrolą dyrekcyi skarbu. Dyrekcyą skarbu pobierała wszelkie dochody krajowe publiczne stałe i niestałe. Do stałych należały podatki 24 grosza, podyinne, pogłówne żydowskie, intrata z dóbr narodowych oraz wszystkie podatki pod nazwą stałych w przyszłości przez rząd ustanowić się mogące. Do niestałych zaliczono: cła, akcyzy, podatek konsumcyjny, dochód ze stempla, loteryi, soli, poczty i inne opłaty za rządów pruskich wprowadzone oraz te, które w przyszłości mogły być przez rząd krajowy ustanowione. Pozatem do obowiązków dyrekcyi skarbu należało: ustanowienie kas departamentowych i kasy głównej warszawskiej, układanie projektów dla K-yi R-ej względem posviekszenia dochodów publicznych, układanie etatu wydatków z przedstawianiem projektów co do obniżenia niektórych rozchodów, ustanowienie komór, stosownie do granic kraju, rozległości i wygody kupców, przedstawianie do zatwierdzenia komisyi wszelkich taryf celnych, „stosownie do względów przez rząd przedsięwziętych i do ekonomiki kraju“, otworzenie w czasie przez rząd oznaczyć się mającym mennicy i ułożenie projektu względem stopy bicia monety, ułożenie listy oficyalistów skarbowych, oznaczenie pensyi i zmniejszenie liczby zbytecznych, wreszcie określenie obowiązków każdego urzędnika. Dyrektor pobierał rocznej pensyi 27 000 złotych, sekretarz generalny 8 000, szef wydziału 8 000, sekretarz wydziału 1-go — 6 000, szef wydziału 2-go—8 000, sekretarz wydziału 2-go —6 000, kasyer generalny— 8 000, sekretarz—6 000, kontroler generalny — 8 000, sekretarz—6 000, 5 kancelistów po 3 000 złp.--15 000, posługaczów 3 po 900 zł. — 2 700, wydatki kancelaryjne—18 000, razem 132 700, Dekret o przekazaniu władzom polskim wszystkich dochodów zakomunikowany został przez

intendenta generalnego Daru w dn. 2 lutego r. 1807 i tegoż dnia zapadła w tej mierze u-chwała komisyi. Dochody te, pochodzące z wszystkich dotychczasowych podatków i o-płat, zaczęły wpływać do kas narodowych, w d.

po 4 grosze. 9) Żydzi, opłacający rekrutowe i pogłówne/obowiązani byli uiścić trzecią część całorocznej sumy składającej się z obu tych podatków. Uchwała K-yi R-cej wyraźnie opiewała, że podatek ten mający charakter nadzwyczajnego, raz jeden tylko miał być ściągnięty. Wobec zastosowania we wszystkich krajach przez Napoleona zdobytych systemu kontynentalnego, wymierzonego przeciw Anglii, K. R-ca musiała wydać uchwałę, wzbraniającą przywozu towarów angielskich. Uchwała ta zapadła w d. 31 stycznia 1807 r., a obok zakazu, tyczącego się towarów angielskich, postanowiono co do innych towarów cudzoziemskich zachować w mocy taryfę celną pruską; wreszcie wszystkie towary francuskie bez żadnego wyłączenia mogły być wprowadzone, a to za opłatą cła w stosunku jednego procentu. Oczywiście, rozporządzenie to wyraźnie popierało przywóz towarów francuzkich, a tern samem odbić się musiało ujemnie na handlu z krajami ościennemi, jako to z Galicyą i Śląskiem. Zarówno podatki i wpływy zwyczajne, jak i wpływy nadzwyczajne pod postacią podatku uchwalonego w d. 6 lutego 1807 roku, nie mogły żadną miarą wystarczyć na te ogromne wydatki, których niezwykłe potrzeby ówczesne wymagały. Wobec zupełnego prawie wyczerpania zasobów skarbu, wobec grożącego deficytu, na którego pokrycie nie było środków, należało zastanowić się nad położeniem i znaleźć sposoby do wyjścia z tej okropnej sytuacyi. Na posiedzedzeniu K-yi z dnia 8 kwietnia 1807 r. Stan. Potocki w wymownym głosie zwracał uwagę, że obmyślenie zasiłków dla skarbu publicznego musi uchodzić za najważniejszą czynność K-yi; uproszono też Bielińskiego, aby zajął się całą tą sprawą i wskazał środki do usunięcia złego. Nie zdołał Bieliński wykonać powierzonej sobie pracy, gdy na sesyi z d. 10 kwietnia 1807 r. K. nową wydaje w tym kierunku uchwałę. „Zapatrując się na smutny stan skarbu narodowego, który w takim jest niedostatku, iż nawet na zapłatę wojska w teraźniejszym miesiącu nie ma funduszu; troskliwa, ażeby temu niedostatkowi jaknajrycnlej i najskuteczniej było za-radzone, poleciła K. członkom swoim JW. Stanisławowi Potockiemu i Bielińskiemu, ażeby wszystko pod dojrzałą wziąwszy rozwagę, najistotniejsze do zapobieżenia złemu wskazując środki, myśli swoje podali na następującą se-syę“. Jakoż, w wykonaniu tego zlecenia, Bieliński następnego dnia, tj. w d. 17 kwietnia, odczytał skreślony przez siebie obraz wszystkich wydatków i strat, które kraj poniósł w ciągu teraźniejszej wojny. Wobec olbrzymiej ich summy mniemał, że o podwyższeniu po-

1-go lutego roku 1807. Jednocześnie Napoleon udzielił komisyi pożyczki w ilości jednego miliona franków. Pożyczona suma wpłynęła do skarbu polskiego nie odrazu. Ledwie 17 lutego r. 1807 odebrano 200 tysięcy, a i resztę stopniowo. Mimo tych wszystkich dochodów, wobec olbrzymich wydatków, komi-sya wkrótce przystąpić musiała do nałożenia podatku nadzwyczajnego. Uchwała odpowiednia zapadła w dn. 6 lutego r. 1807 i głosiła, iż na założenie i uporządkowanie lazaretów dla armii i oraz na inne potrzeby wypada nadzwyczajny nałożyć podatek. W szczególności: 1) wszystkie miasta większe i mniejsze w departamentach warszawskim, poznańskim, kaliskim, bydgoskim i płockim zapłacić musiały od sumy szacunkowej domów, przez taksę do kasy ogniowej określonej, po pół grosza polskiego od talara. Wolne były od podatku domy narodowe, szpitale i klasztory z kwesty żyjące;

2) w 2 departamentach nieposiadających kas ogniowych wszystkie miasta opłacały od każdego komina po złotych polskich dwa; 3) od dymów dworskich, wiejskich wnieść miano jedną półroczną ratę podymnego w tej samej wysokości jak za rządu pruskiego: 4) czynszownicy, posiadający grunty własne, okupnicy gospodarze posiadający ziemię, ci, którzy mieli po włóce chełmińskiej, byli obowiązani uiścić po złotych polskich dwa od komina, ci zaś, którzy mają po włóce magdeburskiej—połowę powyższej opłaty, ci nakoniec, co mniejszą posiadali przestrzeń, wnosili stosunkowo mniej, młynarze po dwa złote z każdego komina, owczarze własne posiadający owce--również po dwa złote.

5) Wsie zarówno dziedziczne jak i skarbowe płaciły od sumy całorocznej podymnego z domów gospodarzy wolnych od każdego talara po groszy polskich piętnaście, od kominów komorniczych i innych nie posiadających gruntu — grosz jeden. Dziedzice lub dzierżawcy byli odpowiedzialni za zapłatę z podatku przez włościan. 6) Dzierżawcy dóbr narodowych od te-nuty rocznej płacili od każdego talara po srebrnym groszu. 7) Posiadacze dóbr narodowych darowanych płacili od kanonu rocznego po cztery od sta. 8) Lokatorzy w mieście Warszawie płacili podatek w stosunku do ceny najmu mieszkań, a w szczególności opłacający tytułem komornego aż do złotych polskich 180 wolni byli od podatku, opłacający od złotych polskich 180 aż do 600 złotych rocznie wnosili od jednego talara grosz miedziany polski, opłacający od 600 do 1200 złotych polskich płacili datków mówić nie podobna. Natomiast, zda-po dwa grosze, wreszcie opłacający od 1 200 niem Bielińskiego, dwa były środki do wynale-do 1800 złotych polskich wnosili po 3 grosze,    zienia potrzebnych funduszów: jeden—to wypusz-

a wszyscy opłacający większe komorne płacili czenie biletów kredytowych, drugi—to pożyczka.

o-

Pierwszy uważał prawie za niewykonalny, a to z powodu nieustalenia rządu krajowego, oraz, co jeszcze było rzeczą donioślejszą, ze względu na konieczność przyjęcia na ciężar skarbu 11 milion, papierowych pieniędzy, wypuszczonyc h w czasie rewolucyi 1794 r. Drugi środek, tj. pożyczkę na zastaw dóbr narodowych uważał za rzecz dogodniejszą i doradzał przedstawienie k tego projektu Napoleonowi. Co prawda, nie bardzo był przekonywającym argument o konieczności przejęcia na ciężar skarbu 11 milionów pieniędzy papierowych, wypuszczonych w czasie rewolucyi. Jeśli szło o zasadę prawną, to ta względem 11 milionów może nie istniała, a przecież łatwo było odróżnić nowo wypuścić się mające bilety kredytowe od dawnych. Z drugiej znowu strony, jeśli Bieliński myślał o względach natury moralnej, to te chyba w stosunku do 11 milionów istniały zawsze, a fakt wypuszczenia lub niewypuszczenia nowych banknotów nie mógł mieć żadnego wpływu na odpowiedzialność skarbu, na tych opartą podstawach. Potocki daleko obszerniej zajął się sprawą finansową. Protokół z dii. 18 kwietnia 1807 r. opiewał, że Potocki ze zwykłą wymową otworzył zdanie względem stanu teraźniejszego skarbu; odwoławszy się do rachunku wygotowanego przez Bielińskiego, świadczył, iż kraj wycieńczony skutkiem wydatków, które od chwili rozpoczęcia wojny do 100 milionów złotych czyniły, nie może nowych uiszczać podatków. Wykazał dalej, że grożący deficyt wynosi, nie 13 milonów, jak Bieliński twierdzi, lecz 20 milionów, gdyż pamiętać należy o konieczności zaopatrzenia wojska w broń, amunicyę, żywność, o różnych rekwizycyach francuzkich. Nakoniec nakazane pomnożenie wojska polskiego o 15 tysięcy podniesie deficyt do 30 milionów złotych. Zdaniem Potockiego trzy tylko były środki do usunięcia deficytu: wypuszczenie pieniędzy papierowych, przymusowa pożyczka i dobrowolna pożyczka. Pierwszy z tych sposobów uważał Potocki za niedogodny i mniej-więcej powoływał się na argumenty Bielińskiego, a więc na niepewność rządu, konieczność przejęcia 11 milionów papierów rewolucyjnych. Pozatem twierdził słusznie zresztą, że grozi upadek ich ceny nominalnej, przy jednoczesnem podniesieniu wartości wszystkich rzeczy. Oczywiście, iż argumenty natury ekonomicznej były przedewszystkiem przekonywające przeciwko wpi o wadzeniu biletów kredytowych, na których kurs przedewszystkiem może nietrwałość władzy wpłynąć-by musiała. Również oświadczył się Potocki przeciwko przymusowej pożyczce, a zarzuty swoje w tej mierze tak sformułował: „Drugi sposób pożyczki przymusowej, ten przy niedostatku w kraju kapitałów i przy trudności prawie nieprzełamanej ich dosiągnienia, nie mogąc być rozłożonym tylko na obywatelów właścicielów, jeżeli obejmować będzie jednoroczny podatek, okaże się

niedostatecznym, a dla sprawiedliwej obawy, aby ostudzenia ducha publicznego nie sprawił, byłby niepolitycznym“. Pozostał się tedy trzeci i ostatni środek, tj. pożyczka dobrowolna. Lecz i ta nastręczała poważne trudności. Potocki przyznaje, iż dobra narodowe przedstawiają poważną wartość i mogłyby stanowić ewentualne zabezpieczenie dla pożyczki, atoli, „aż nadto jest wiadomo, iż w kraju nie masz pieniędzy, nie można się spodziewać wynalezienia ochoczych zagranicą wierzycieli, bo choćby (co jest rzeczą prawie niepodobną) rząd nasz kredyt znalazł, nie znajdzie gotowizny, znaczna bowiem część Europy bardziej może jeszcze jak nasz kraj przez teraźniejszą wojnę jest wycieńczoną, a niepewność stanu politycznego gotowy grosz, jeśli gdzie jest, w skrzyniach zamyka“. Z tych względów Potocki uważał, że pozostaje się jedna tylko droga, a mianowicie: zwrócenie się do Napoleona z prośbą, „aby z kasy swojej potrzebne awansował fundusze, albo też, aby dopomógł do ich wydostania przez poręczenie pożyczki, opartej na hypotece dóbr narodowych i zapewnienie wypłaty w jakimkolwiek wypaść mającym rzeczy politycznych obrocie“. Wiadomo, że te narady nad finanso-wem położeniem bez wyjścia zbiegły się z dekretem cesarskim, nakazuj ąoym powiększenie wojska narodowego o 15 tysięcy. Potocki nie chciał, aby cała przytoczona dyskusya mogła dać powód do wątpliwości, zali należy przystąpić do wykonania woli Napoleona wobec tak okropnego stanu ekonomicznego. To też dodał Potocki w końcu swego długiego przemówienia: „Jeżeli naszą niemożność co do skarbu przyznać należy, nie przystoi powątpiewać, aby nam rąk do obrony nie dostawało. W tak ważnym punkcie czasu ostatni narodu wysiłek jest koniecznym a objawiona wola cesarska dekretem powiększenie wojska 15 tysiącami nakazującym nie zostawia innego wyboru tylko posłuszeństwo“. K. postanowiła iść za radą Potockiego i wydelegowała go do kwatery cesarskiej celem przedstawienia tak nieszczęśliwego stanu rzeczy. Projekt ten zaaprobował uprzednio ks. Benewentu i w tym duchu zwrócono się w d. 22 kwietnia listownie do Mareta, z prośbą o poparcie proponowanej delegacyi. W d. 29 kwietnia r. 1807 nastąpiło przyzwolenie Napoleona, a skutkiem tego Potocki wybrał się do głównej kwatery. Pobyt Potockiego trwał przeszło trzy tygodnie i ledwie 19 maja powrócił delegat komisyi do Warszawy. Napoleon częściowo poparł K-ę R-cą, a mianowicie ustąpił rządowi 6 milionów franków z sum królowi pruskiemu należnych, a na dobrach prywatnych zahypotekowanych, i pozwolił na sprzedaż dóbr narodowych za 18 mil. franków, a skutkiem tego na tymczasowe wypuszczenie papierów kredytowych pod specyalną gwaran-cyą cesarza. Pierwszy z zasiłków, t. j. ustąpienie 6 mil. franków, przypadających od wła-

ścicieli ziemskich, był wówczas darem bardzo wątpliwym. Niewypłacalność właścicieli ziemskich, zrujnowanych wojnami, czyniła odbiór pożyczek przez nich zaciągniętych wprost nie- na ziemiach polskich sądy pokoju, sądy pa-możliwym. Mimo to, z uwagi na sumę 18 mil. trymonialne, sądy dominialne w dobrach na-franków, która się realniej przedstawiała, K. rodowych, sądy miejskie, sądy graniczne, sądy kazała zaprotokółować następujące wyrazy do ziemiańskie pierwszej instancyi, sądy apela-dziennika z d. 20 maja 1807 r. „Po wysłucha- cyjne i trybunał ostateczny. Powód w każdej niu tej relacyi, K. przyznając, iż wysokiemu sprawie, z wyłączeniem niektórych procesów, światłu i rzadkim talentom doświadczonej gorli- obowiązany był przedewszystkiem udać się do wości Stanisława Potockiego winna jest otrzy- sądu pokoju, celem polubownego załatwienia nanie tych łask od cesarza, oświadczyła mu sporu. Dopiero w razie nieosiągnięcia poje-przez usta JW. prezesa należyte dzięki i czu- dnania sprawa przechodziła do właściwego są-łą wdzięczność za podjęte prace tak ważnemi du. Sądy patrymonialne sądziły sprawy międlą kraju skutkami uwieńczone“. Wkrótce, bo dzy chłopem a panem, lub odwrotnie, oraz po-w miesiąc później, musiała K. przedsięwziąć między samymi włościanami. Sędziego pa-kroki, zmierzające do zapewnienia wpływu prze- trymonialnego zatwierdzał sąd apelacyjny na kazanych przez Napoleona pieniędzy. Oto d. przedstawienie właściciela dominium, zjwarun-20 czerwca 1807 r. zapada uchwała, „że wobec kiem, aby kandydat znał prawo. Kompetencya potrzeby wstrzymania wywozu pieniędzy z kra- sądu dominialnego, jednoosobowego, rozciągała ju w teraźniejszych czasach wojny, tudzież się na sprawy między włościanami a ! dzier-w celu zapewnienia funduszów dekretem żawcami dóbr narodowych. Kandydata na sę-najjaśniejszego cesarza Francuzów, króla dziego przedstawiał dyrektor spraw wewnę ■ włoskiego, pod dniem 16 maja r. b. datowa- trznych do zatwierdzenia właściwemu f sądowi liym rządowi polskiemu ustąpionych, wszel- apelacyjnemu.—Apelacya od sądów patrymo-ka wypłata tak prowizyów, jak i kapitałów nialnych i dominialnych służyła do sądu zie-na dobrach w kraju naszym hypotekowanych, miańskiego, a od tegoż do sądu apelacyjnego, a zagranicą należących się, ma być do dal- który do spraw tego rodzaju był ostateczną szego czasu (nie uwłaczając wcale prawom wła- instancyą. Sądy miejskie ustanowione zostały sności każdej prywatnej osoby) wstrzymana, we wszystkich miastach. W miastach stołe-a to pod karą konfiskaty wy prowadzony cli cznych departamentowych składały się z sądu summ z kraju i opłatą podobnejże summy, głównego i z sądów cyrkułowych, w innych zaś z której konfiskaty i kary połowa delatorowi, z jednego sądu. a druga połowa do skarbu publicznego prze- sądów służyła do sądu apelacyjnego. Wybór znacza się“. Jednocześnie z dekretem, orzekającym wypuszczenie biletów kredytowych, zabezpieczonych na hypotece dóbr narodowych,

Organizacya dyrekcyi sprawiedliwości objęta została pierwiastkowym dekretem z d. 22 stycznia 1807 roku, w którego myśl działać miały

Apelacya od tych

sędziów należał do dyrektora sprawiedliwości a zatwierdzenie do Komisyi Rządzącej. Sądy ziemiańskie pierwszej instancyi urzędowały w każdym departamencie w liczbie dwóch lub trzech, względnie do rozległości departamentu. Składały się z pięciu członków, a w ich liczbie—pisarza sądowego. Trzech członków stanowiło komplet. Wybór sędziów należał do dyrektora sprawiedliwości a zatwierdzenie do Komisyi Rządzącej. Wszelkie sprawy, nie należące wyraźnie do kompetencyi sądów miejskich, sądzone były przez sądy ziemiańskie. Wyjątek stanowiły sprawy kryminalne, w których tylko wywód inkwizycyi, tj. [.śledztwa, do sądu ziemiańskiego należał. W wypadkach gdy przestępstwo w mieście popełnione było, sąd miejski opisywał corpus delicti i do dalszych inkwizycyj odsyłał do sądu ziemiańskiego. Przy sądzie ziemiańskim urzędowali •asesorowie do przyjmowania umów wieczystych, prowadzenia śledztw tudzież zjeżdżania na rewizye i indagacye miejscowe. Nomina-cye assessorów należały do dyrektora sprawiedliwości, a zatwierdzenie do Komisyi Rządzącej. W każdym departamencie był sąd a-

Napoleon upoważnił rząd narodowy do puszczenia w obieg monety polskiej. K-ya R-a w d.

22 czerwca 1807 r. postanowiła otworzyć w tym celu mennicę i pieniądze miały być wybijane podług stopy menniczej pruskiej.

Wybito też trzy miliony złotych polskich w bilonie. Z jednej strony na monecie wybite były litery M. P. (moneta polska), a z drugiej był napis wartości pieniędza. Wszystkie jednak zarządzenia skarbowe nie mogły poprawić stanu ekonomicznego kraju. — Do klęsk wojennych należy jeszcze dodać ciągłe rekwizycye, zarządzane to przez armię francuską, konsystu-jącą w kraju, to przez K-yę R-ą na potrzeby wojska, zarówno narodowego, jak i francuskiego. Jeśli dyrekcye wojny i skarbu z konieczności musiały całą swą działalność wytężać w kierunku zaspokojenia nadzwyczajnych wymagań chwili, to trzeci z kolei wydział sprawi e d 1 i w o ś ci mógł, mimo czasów wojennych, .r/ająć się bardziej sprawami noszącemi charakter pracy pokojowej. A praca ta mogła być o wiele płodniejszą dla tego, że na- pelacyjny, do którego należały wszelkie spra-czele dyrekcyi stał wybitny mąż stanu, znany wy cywilne, przychodzące z apelacyi od sądów ze swej energii Feliks Łubieński (ob.). | ziemiańskich, tudzież .kryminalne, z gotowemi

złotych 27 000 48 000 33 950 5000 2 000

3    800 12 600

4    800 4 800

650

1 200 18 000

161 800

inkwizycyami przez sąd ziemiański do de-cyzyi odesłane. Sąd apelacyjny składał się z prezesa oraz z dwunastu członków. Kandydatów przedstawiał dyrektor sprawiedliwości, a wolno mu było podawać mieszczan, oraz członków magistratur z czasów pruskich. Wybór ostateczny należał do Komisyi Rządzącej. Sąd apelacyjny dzielił się na wydziały, między innemi do spraw pupilarnych oraz hypotecznych. Nadto osobna była sekcya do spraw religijnych wszystkich wyznań. Na czele całego sądownictwa stał trybunał ostateczny, jeden dla wszystkich departamentów, podlegających władzy K-yi R-ej. Składał się z prezesa i z dwunastu członków. Nominacyi członków towarzyszyła bardzo oryginalna formalność. Oto kandydatów na sędziów wybierali wszyscy urzędnicy sądowi, administracyjni. Każdy departament przedstawiał sześciu kandydatów. Z nich wybierał dyrektor sprawiedliwości członków do zatwierdzenia K-yi R-ej, lecz z takiem wyrachowaniem,?aby z każdego departamentu dwóch sędziów zasiadało w trybunale ostatecznym. Prezesa mianowała sama Komnya z pośród kandydatów, przedstawionych przez dyrektora sprawiedliwości. Trybunał ostateczny wydawał wyroki o-stateczne w sprawach kryminalnych, przychodzących z apelacyi od sądu apelacyjnego. Prawo łaski {ins agratiandi) należało wyłącznie do K-yi R-ej. Przy trybunale ostatecznym byli Instygatorowie Narodowi, którzy dochodzili spraw criminum status i „zgwałconego bezpieczeństwa publicznego“. Nadmienić wreszcie należy, że sędziowie wszyscy bez wyjątku pełnić mieli swoje obowiązki dożywotnio. Uchwały K-yi R-ej bliżej określiły zarówno organizacyę dyrekcyi sprawiedliwości, jakoteż poszczególnych sądów oraz samą procedurę. Co do składu dyrekcyi zanotować należy postanowienie z d. 9 lutego r. 1807, które zatwierdziło następujący etat:

dyrektor sprawiedliwości

6    referendarzy po 8 000 zł.

7    sekretarzy po 4 850 zł. ł regent kancelaryi i archiwista 1 kancelista

2-ch kancelistów po zł. 1 900 7 kancelistów po zł. 1 800 1 kasyer 1 kontroler 1 woźny

2-ch posługaczów po zł. 600 wydatki kancelaryjne Razem tedy etat wydatków rocznych miał wynosić zł.

W przedmiocie czynności dyrekcyi zapadła u-chwała w d. 12 lutego r. 1807. Dyrektor sprawiedliwości miał sobie powierzony naczeluy kierunek administracyi sprawiedliwości w całym kraju, W szczególności miał obowiązek: j) utrzymywać ciągły i baczny dozór, aby bieg sprawiedliwości, ani doznawał szkodliwej dla stron przerwy lub opóźnienia, ani podlegał bezprawnym zboczeniom; 2) podawać pod decy-zyę K-yi R-ej projekty do ustaw pilniejszej potrzeby, do przepisów postępowania spadkowego i do objaśnienia w natrafionych przez magi-stratury sądowe wątpliwościach; 3) przysposabiać materyały do udoskonalenia księgi ustaw cywilnych, kryminalnych i porządku procesowego; 4) dobierać i K-i R-ej podawać kandydatów do sądowych, aktowych i obrończych urzędowali, a zatem roztrząsać pierwej ich zdolność i stopień oświecenia do takowych urzędowali potrzebny; 5) rozciągać w szczególności opiekuńczy dozór nad interesami sierocemi, kry-minalnemi i religijnemu 6) czuwać nad całością przychodów sądowych i aktowych, które przeznaczonemi są na fundusz pensyi dla urzędników sprawiedliwości i na nagrody za znamienitsze ich zasługi. Dyrekcya składała się z sześciu asesorów (referendarzy), mianowanych i wybranych przez samego dyrektora. Każdy asesor miał sobie oddany jeden lub więcej departamentów. Stanowiąc o tak rozległych trybucyach dyrekcyi, wyraźnie zaznaczono, że dyrekcya cała wystrzegać się ma, aby w projektach, referatach, opiniach i deliberacyach swoich nie przywłaszczała sobie bynajmniej prerogatyw sądowniczych. Była to jasna wskazówka konieczności rozdziału władzy sądowej i administracyjnej. Poglądy na stanowisko i obowiązki sędziów znalazły swój wyraz w tymczasowej organizacyi sądów, wydanej w d. 6 czerwca r. 1807. Obejmowała ona przepisy ogólne dla sądów, następnie urządzenie sądów ziemiańskiego, apelacyjnego i ostatecznego oraz urządzenie aktowe. Natomiast organizacyę sądów pokoju wydano znacznie wcześniej, bo w d. 29 stycznia r. 1807. Zaczynając od ogólnych przepisów, obowiązujących wszystkie sądy, nadmienić należy, że przedewszystkiem spotykamy się z zakazem, co do warunków ujemnych, przy wykonywaniu obowiązków sędziowskich. Tak tedy nie wolno była krewnym do trzeciego stopnia razem w tym samym zasiadać składzie. Dalej nie mógł sędzia sądzić sprawy, do której ma wpływ przez ewikcyę, lub też przez wspól-nictwo ze stronami. Nie mógł sądzić, jeżeli byt krewnym jednej ze stron, aż do trzeciego stopnia, jakoteż jeśli teść jego lub szwagier był stroną. Nie mógł sądzić osoby, z którą był zaręczony, której udzielał w tym samym przedmiocie rady, wreszcie nie mógł brać udziału w sądzeniu sprawy, w której stawać winien w charakterze świadka. Sędzia obowiązany były dochować sekretu narad. Nie powinien dawać rad stronom, unikać ma wszelkich podejrzanych stosunków ze stronami i ich adwokatami. Słowem, winien „szanować w sobie powagę urzędu“. Sędzia odpowiedzialny był za bezczynność („niepilność“), za wyrok przeciwny wyraźnym dokumentom przez strony powoła-

nym lub inkwizycyom, za uchybienie przeciwko j w sądzie stającej przybrać przyjaciela do obro-wyraźnemu prawu. W tych wypadkach prócz ny sprawy. Jeżeli jednak ani strona, ani jej uwolnienia od obowiązków podlega karom przez J przyjaciel nie sprawowali urzędu sędziego lub prawo przepisanym i winien był zapłacić od- I obrońcy publicznego, wówczas prezydujący o-szkodowanie z własnego majątku. Nawet do- ' bowiązany był z urzędu stronie przełożyć, iż browolne zrzeczenie się urzędu nie uwalniało sama sobie skutki szkodliwe przypisze, jeżeli od kary. Żadna wyższa władza sądowa nie się na nie narazi przez uchybienie w kierowa-mogła wskazywać niższej, jak ma osądzić wy- niu sprawy, która biegłości w prawach i po-padek szczególny, ani też przeszkadzać jej i stępowaniu sądowem wymaga. W końcu prze-w wymiarze sprawiedliwości. W razie wątpli- ¹ pisy zapewniały bezpieczeństwo i powagę sądu; urzekały bowiem, że sędziowie jak sami w każdym czasie sądzenia powadze urzędowania swego uchybić nie mogą, tak równie rząd przyrzeka najdzielniejszą pomoc, aby im i ich oficyalistom w czasie urzędowania nikt nie u-chybił pod surowemi karami“. Oryginalną władzę sądową podług ówczesnej procedury, stanowili sędziowie pokoju. Mianowała ich władza najwyższa, a ustanowieni byli we wszystkich miejscach urzędowania sądów ziemiańskich, oraz w miastach. W pierwszych było ich wszędzie po trzech, a wszyscy razem nosili miano magistratury p o j ednawczej. Obowiązki sprawował każdy sędzia pojedyńczo, każdy po 4 miesiące. Wyjęte były z pod ju-rysdykcyi tej magistratury pojednawczej następujące sprawy: a) kryminalne, w ścisłem znaczeniu, b) wytoczone przez skarb publiczny, ć) sprawy obrażonych magistratur i władz krajowych, d) sprawy, dotyczące n ajątków pupi-larnych, e) sprawy wekslowe, wymagające szybkiej procedury, /) sprawy z upadłości , W czasie g) sprawy działowe o dobra ziemiańskie, h) sprawy już osądzone i wiszące w apelacyi, i) sprawy graniczne, w których szło o rozgraniczenie całej ściany między dobrami. Oprócz dopiero co przytoczonych spraw nie wolno było żadnego sporu przed sąd właściwy wytaczać, dopóki nie przejdzie poprzednio przez magistratu rę pojednawczą. Stąd więc „każdy mieszkaniec jakiejkolwiek płci, stanu i kondyiyi“, zamierzający wytoczyć przeciwko komubądź akcyę sądową, obowiązany był przedewszystkiem zwrócić się do sędziego pokoju i podać w krótkości do protokółu imię, nazwisko i adres przeciwnika oraz przedmiot sporu. Jeśliby sędzia dzać. Obowiązani są stronie światła żądającej i z danych przez stronę przytoczonych wyprowa-stan jej sprawy szczerze wyłuszczyć, zdanie ' dził wniosek, że nie ma ona słuszności, powi-swoje zapisać w osobnym protokóle, który, przez    nien skarżącego nakłonić do zaniechania pro-

wości przy stosowaniu praw sądy zwracają się po wskazanie zapadłego już prawa do sądów apelacyjnych. Te ostatnie zaś i trybunał ostateczny udawać się winny wprost do dyrekcyi sprawiedliwości, której „naczelna straż prawa jest powierzona“. Zawieszenie sędziego w obowiązkach nastąpić mogło wskutek doniesienia dwóch trzecich członków, składających magi-straturę, iż jej członek lub też zasiadający w niższym sądzie wykroczył przeciw obowiązkom sędziowskim. Zawieszenie nakazuje wówczas Dyrekcya Sprawiedliwości, lecz obowiązana jest natychmiast wyznaczyć sąd do rozpoznania sprawy i ewentualnego ukarania sędziego. Gdyby wyrok wbrew prawu zapadł większością głosów, to sędzia należący do mniejszości mógł się uwolnić od grożącej mu odpowiedzialności, jeśli zdanie swoje zapisał do sen-tencyonarza. Przepisy wyraźnie nakazywały jawność i ustność procedury. Jakoż odpowiedni artykuł (§ 16) stanowił, że sprawy do sądu przychodzące powinny być głośno i publicznie wprowadzane i następnie sądzone, sądowego rozstrząsania wolno było każdemu wchodzić do sali sądowej. Tam, „w osobnem. dla słuchaczów przeznaczonem miejscu, które kratkami od sądowego stołu przedzielone będzie, z milczeniem i należnem dla magistratu-ry uszanowaniem zachować się winien“. Orga-nizacya ówczesna ustanowiła obrońców sądowych. W przepisach ogólnych mieściła się in-strukcya co do ich postępowania w stosunku do klientów i do sądu. Obrońcy spraw, przy sądach ustanowieni, nie powinni skargi przyjmować bez poprzedzającego pilnego roztrząśnie-nia, a tem mniej strony do pieniactwa pobu-

stronę podpisany, zapieczętowany przy skardze    cesu. Przełożenie sędziego pokoju, odpowiedź

sądowi podadzą. Referent, rozpatrzywszy się    strony oraz rezultat usiłowań winny być za-

w tym protokóle: czyli obrońca sprawy obowiąz-    protokołowane. Gdyby strona obstawała przy

ku swego dopełnił, oddać mu go napowrót.    dalszem prowadzeniu sprawry, lub też gdyby

W jednym sądzie do jednej sprawy strona mo-    rzecz sama nie nadawała się do jednostronnego

gła mieć najwyżej trzech obrońców. Adwokat,    załatwienia, wówczas sędzia pokoju wydawał

któremu oddano sprawę do pierwszej instan-    zapozew przeciwnikowi z żądaniem, aby w

cyi, mógł w niej stawać we wszystkich już instan-    ciągu dni 14 od daty doręczenia pozwu stawił

cyach. Sąd mógł wyznaczyć z urzędu obroń-    się do rozprawy pojednawczej. Gdyby mi-

cę stronie ubogiej lub też oskarżonemu o czyn    mo zapozwu pozw any się do sądu pokoju nie-

kryminalny. Mimo ustanowienia adwokatury    stawił, a niestawiennictwa swego nie usprawie-

wolno było każdej stronie osobiście popierać    dliwił, wówczas powód mocen był udać się ze

sprawę. Nadto wolno było stronie osobiście    sprawą do właściwego sądu. Po skończonej

zaś sprawie w sądach zwyczajnych, chociażby nawet pozwany uchylający się od pojednania sprawę wygrał, winien był zapłacić wszystkie koszty procesu stronie przeciwnej, a nadto drugą taką kwotę na rzecz funduszu kasy magistratur pojednawczych. Imię takiej osoby, jako opornej, było notowane w aktach sądowych. O ile strona pozwana w terminie za-pozwu się stawiła, sędzia pokoju wysłuchywał obrony stron obu, a po przeczytaniu akt i rozważeniu całej rzeczy nakłaniał przeciwników do zgody. Jeśliby przedmiot sporu był bardzo ważny, lub też zawiły i gdyby wymagał dłuższego rozbioru, sędzia będzie miał prawo wyznaczyć drugi ostateczny termin po upływie nowych dni czternastu, a to celem wznowienia usiłowań swoich o pojednanie stron. Wszystko to zapisywano w krótkości do protokółu. Jeśli strony w obecności dwóch jeszcze świadków ugodę przyjęły, wówczas sędzia stwierdzał ją swoim wyrokiem, który posiadał moc ostatecznego niewzruszonego aktu. Jeśli, przeciwnie, po wyczerpaniu środków pojednania jedna lub obie strony chciały koniecznie udać się na drogę procesu, wtedy sędzia pokoju sprawę całą wraz z zapieczętowanym protokółem usiłowań pojednawczych do sądu ziemiańskiego odsyłał. Wszystkie czynności w magistraturze pojednawczej odbywały się bezpłatnie. Wyjątek stanowił akt ostateczny, bądź kończący sprawę, bądź odsyłający strony przed forum sądu spornego. Kto, mimo przełożeń sędziego pokoju, upierać się będzie przy dalszem popieraniu sporu, a później sprawę przegra we wszystkich instancyach zgodnemi orzeczeniami, ten, prócz obowiązku zwrócenia kosztów procesu stronie wygrywającej, obowiązany będzie zapłacić drugą taką samą kwotę na rzecz funduszu kasy magistratur pojednawczych; imię zaś jego wpisane będzie do akt magistratur pojednawczych departamentu, w którym jest osiedlony. Celem zachęcenia sędziów pokoju do jak najpilniejszego wykonywauia obowiązków pojednawczych, przepisy orzekały, że sędzia, który w ciągu urzędowania swego najwięcej praw polubownie załatwi, otrzyma od władzy krajowej medal z wieńcem obywatelskim i stosownym napisem. Nagroda taka, przez wszystkie pisma publiczne ogłoszona, „poda imię jego do konsyderacyi powszechnej między obywatelami, dla których niejako ojcem stał się dobroczynnym“. Komisya Rządząca nadawała wielkie znaczenie powołanej przez siebie do życia magistraturze pojednawczej. W uniwersale, który zapowiedział jej wprowadzenie, spotykamy się z następują-cemi argumentami i dziś nie pozbawionemi doniosłości: „Prawo wskazuje wam w zwyczajnych urzędnikach sądowych dzielną waszych własności rękojmię, skuteczną obronę przeciw napaści i światłą pomoc przeciw chytrym podstępnej chęci zamiarom. Ale instytucya ma-gistratury pojednawczej dąży. ku wytępieniu złego w pierwotnem jego źródle. Ona w sercu samych przeciwników wskazuje skuteczne sprężyny dla ustalenia między nimi pokoju i przyjaźni. Łagodny i uprzejmy charakter Polaków domaga się takiej instytucyi. Były niegdyś czasy szczęśliwe, gdy pieniackie prawni-ctwo i jego narzędzia wzniecały powszechne obrzydzenie w obywatelach i gdy szczupła księga praw Kazimierza Wielkiego, albo krótki Statut Litewski, wystarczały aż nadto prawniczej potrzebie walecznych naddziadów. Zwyczaj uśmierzania procesów przez polubowne sądy był zawsze w szacunku między rodakami; a do dziś dnia nawet dokładający się pospolicie w kontraktach warunek zdawania się na przyjacielski rozejm wraca niejednej familii błogą spokojność, a zatem i szczęście. Skutkiem o-kropnych dla ojczyzny wypadków, rozmnażane pod naszemi oczyma układy nowych procesów, mianowicie zaś napływ cudzoziemców, co w tern źródle śledzić musieli sposoby ubogacających nabytków, stały się u nas przyczyną, że zaledwie w niektórych umysłach nie zaczęła budzić się chęć szukania dorobku na drodze prawniczych nagabań. Takowy zaród uttumio-nym na zawsze być powinien w narodzie, który odradza się do swobodniejszego bytu, cnoty i chwały. Stajemy w obliczu najpotężniejszego zbawcy, który nas przywraca do nowego życia; stajemy w obliczu wspaniałego i najwaleczniejszego ludu. I któregoż Polaka serce, w obecności takowych świadków, nie uczuje się powołanem do wyższego nadal przeznaczenia, do godności na cnotliwem postępowaniu opartej? Jedyny sposób okazania prawdziwej wdzięczności oswobodzicielowi naszemu jest zapewne ten, aby odrodzić się w całem znaczeniu wielkiego tego wyrazu. Ustalić na podstawie cnoty spokojność i szczęście w domowych u-stroniach, aby z tem większą dzielnością w zgodzie serc pojednawczych rzucić się zewnątrz na pole sławy, które nam pod swojem przewodnictwem otwiera geniusz czasu. Do tego zmierza instytucya magistratur pokoju. Względem jej skutków polegamy z zaufaniem na rozsądku, polegamy najpewniej na prawym charakterze Polaków. Wezwani do uczestnictwa owoców prawodawczej mądrości wielkiego Napoleona pokażą, bez wątpienia, rodacy nasi, że są godnymi tej świetnej doli. Wskazujemy wam tutaj wspaniałą drogę zasługi, szanowni sędziowie pokoju: więcej daleko, niż na pozór zdaje się, możecie wy urzędowaniem swojem przyczynić się do powodzeń i sławy walczących braci. Prawo zapewnia wam znakomitszy stopień między urzędującymi, ale od was samych zależy, by wam serca obywateli naczelne wszędzie przeznaczyły miejsce“. Piękne i wzniosłe idee, przenikające ten uniwersał, nie miały wiele czasu, aby się w czynie ujawnić. Instytucya, pomyślana przez K-ę R-ą, a właściwie przez Feliksa Łubieńskiego, długo nie przetrwa-

ła. Nie można też było dojść do przeświadczenia, o ile zamierzenia powyższe w ciało przyoblec się zdołały. Sądy ziemiańskie w myśl uchwały z dn. 4 marca r. 1807 ustanowione zostały w następujących miastach: w warszawskim: w Warszawie, Łowiczu i Łęczycy, w Poznańskim: w Poznaniu, Kościanie, Gnieźnie, Włocławku, w Kaliskim: w Kaliszu, Wie-lęniu, Piotrkowie i Sieradzu, w Płockim: w Pułtusku, Mławie i Lipnie, wreszcie w Bydgoskim:    w Pile, Inowrocławiu i

Bydgoszczy. Departament białostocki narazie pominięto. Kompeteucya sądów ziemiańskich rozciągała się do spraw: 1) wynikających ex foro reali dóbr czyli dominiów, a) szlacheckich, b) duchownych, c) narodowych i 2) wynikających ex foro personali dla osób: a) stanu szlacheckiego; b) księży; c) urzędników wyższych cywilnych i profesorów wyższych szkół departamentowych; d) całych gmin, magistratów, korporacyi i jakichkolwiek zgromadzeń, stanowiących osobę moralną przez rząd uznaną. Nie zaliczano tu jednak cechów, konfrateruij po miastach lub tym podobnych. Wszystkie cięższe przestępstwa wyłączone były z pod kompetencyi sądów ziemiańskich, a mianowicie przestępstwa o obrazę powagi narodowej, o zdradę przeciw krajowi, o bunt, o zabójstwo lub rozbój publiczny, o podrabianie monety, pap!erów lub dowodów, oraz te wszystkie, w których kara przekraczała trzyletnie zamknięcie w wieży, więzieniu lub w domu poprawy, wreszcie sprawy o obrazę osób uprzywilejo-wycli lub władz. W tych wszystkich sprawach sąd ziemiański prowadził tylko śledztwo. W sprawach kryminalnych, gdy kara nie przenosiła 6-miesięcznego więzienia lub 100-u plag chłosty niepublicznej, sąd ziemiański sądził w ostatniej instancyi. O ile wszakże po ogłoszeniu wyroku delinkwent oświadczył, iż da nowe dowody swojej niewinności, wówczas apelacya pozwolona b>ć powinna. Pozatem był sąd ziemiański instancyą apelacyjną w sprawach ze skarg na wyroki sądów miejskich patrymo-nialnych lub dominialnych. Wreszcie oprócz funkcyi czysto sądowych zajmował się ten sąd przyjmowaniem czynności niesporny cli, sprawami spadkowemi, pupilarnemi, administracyą majątków sekwestrowanych, subhastowanych, trado-wanycli i z upadłości i t. d.— Przy każdym sądzie ziemiańskim byli obrońcy spraw, czyli patroni, których liczba nie mogła przenosić dwunastu. Dalej urzędowali przy tych sądach komornicy, do specyalnych delegowani czynności, oraz burgrabiowie, którzy się egzekucyami trudnili.—W razie śmierci osoby, po której pozostały dzieci nieletnie, sąd ustanawiał opiekę i w tym celu zwoływał radę familijną. Przepisy określały ścisłą kolej przy ekzekucyi, n akazując przejście od majątku ruchomego do nieruchomego. W braku majątku na zaspokojenie wierzycieli wolno było osobę dłużnika ścigać. Sąd apelacyjny był sądem drugiej instancyi do spraw, sądzonych w pierwszej przez sąd ziemiański lub sąd główny miejski. Był sądem drugiej i trzeciej instancyi w sprawach mniejszej wagi od 300 do 3 000 złotych, uakoniec sądem trzeciej instancyi w sprawach, sądzonych w pierwszej zaś przez sądy patrymouialne, dominialne i miejskie niegłówne. W sprawach kryminalnych w ściślejszem znaczeniu był sąd apelacyjny sądem pierwszej instancyi, w sprawach zaś karnych lżejszych sądem drugiej a zarazem ostatniej instancyi. Miały, dalej, sądy apelacyjne dozór nad więzieniami, domami kary i poprawy Przepisy w tej mierze głosiły, że szczególnym ich będzie obowiązkiem dawać baczność na bezpieczeństwo, porządek, skuteczne wykonanie kar, zamierzony cel poprawy, na zdrowie uwięzionych, na gospodarstwo wię-zieuia, na zachowauie prawideł ludzkości, aby „nawet występny to tylko czuł wolności ści-śnienie, którego zamierzona kara i bezpieczeństwo publiczne wymaga“. Z kolei sądy apelacyjne wykonywały dozór naczelny nad sprawą toleraucyi religijnej, a także baczność miały, aby sądy religijne nie wdawały się w żadne kwestye, należące do dziedziny prawa cywilnego. Wreszcie był instancyą dla tych, „któ-rzyby od konsystorza via gravaminis o uciążliwości co do osobistej wolności i majątku w wyrokach duchownych do rządu się udawali“. Wreszcie w rękach sądu apelacyjnego pozostawał naczelny kierunek interesów, dotyczących majątku, wychowania i wykształcenia osób, pod opieką będących, a także zwierzchni dozór nad hypotekami. Przy każdym sądzie a-pelacyjnym urzędowali obrońcy, adwokatami zwani, których liczba nie przenosiła ośmnastu. Nominacya kandydatów należała do Dyrekcyi sprawiedliwości. Trybunał ostateczny, jeden na cały kraj, był sądem drugiej i ostatniej instancyi w sprawach „prawdziwie kryminalnych“; był sądem trzeciej i ostatniej instancyi w sprawach cywilnych, których przedmiot przenosił 3 000 złotych, a które przychodziły z sądu apelacyjnego, jako z drugiej instancyi. W wydawanych przez siebie wyrokach trybunał, pomnąc, że od jego wyroku zależy los nieodzowny stron, używać winien był wszystkich środków do wyjaśnienia prawdy i najściślejszego przystosowania przypadku do przepisów prawa. Przy trybunale ostatecznym było dwunastu obrońców. Procedura przed wymie-nionemi sądami została wskazana w urządzeniu tymczasowem skróconego postępowania, uch Walonem przez K-ę R-ą w dn. 24 lutego r. 1807. Niezależnie od organizacyi sądowej wydano przepisy o postępowaniu w działaniach dobrowolnego sądownictwa, które nazwano urządzeniem aktowem. Promulgacya tego rozporządzenia nastąpiła w d. 6 czerwca r. 1807. Według tej nowelli do czynności pomienionych zaliczo-

no umowy dobrowolne lub oświadczenia. Dzie- czerwca r. 1807 pewną zmianę, a mianowicie liły się one na dwie kategorye: jedne, wymaga- ustanowiono nowy rodzaj sądów pod nazwą

jące bezwzględnego udziału sądu, drugie, które powiatowych, tylko na żądanie stron, sądownie zawarte być mogły. Pierwsza kategorya rozpadała się z kolei na^dwie grupy: jedna musiała być zawarta w sądzie „dobrom przyzwoitym“ (in foro rei sitae), druga zaś w sądzie osobistym. Pierwszego rodzaju tranzakcye były następujące: umowy o kupno, sprzedaż, zamianę, darowiznę lub jakąbądź alienacyę dóbr nieruchomych, zastawy, dzierżawy dziedziczne oraz czasowe, przenoszące 1 000 złotych rocznie, zawarte na przeciąg Éczasu dłużej niż lat trzy, -dalej „zapisy na użytki dożywotnie szczególnych dóbr nieruchomych, kompozyty dziesięcin i prawo re-traktowe czyli pierwszeństwa do kupna dóbr nieruchomych“. Do tranzakcyi, zawieranych w sądzie osobistym należały: intercyzy oraz wszelkie układy majątkowe między mieszkańcami, usamowolnienie dzieci, akt przyspasabiający do udzielania lat, t. j. nadanie pełnoletności (venia aetatis), legitymacya dzieci naturalnych, zrównanie praw_dzieci z rozmaitych małżeństw (unio prolis), podział majątku rodziców pomiędzy dzieci, przysposobienie oraz działy między rodzeństwem lub krewnymi, sprzedaż schedy spadkowej, testamenty, darowizny, tranzakcye co do alimentów i kontrakty na „upad“ (à fonds perdus), p o r ę k a'dii e wi a s t, jako też ustąpienie praw ich na rzecz trzeciego, tranzakcye głuchych, niemych, ślepych, nieumiejących czytać i pisać, o ile należały do czynności, które o-bowiązkowo na piśmie zawierane być powinny, wreszcie plenipotencye szczególne do zapisów, kwitów, ugód, pożyczek, obligów, kompromisów i t. d., oraz wszelkich czynności, których przedmiot przenosi tysiąc złotych, nakoniec do wszelkich czynności, tyczących się hypotek i sukcesyi. Plenipotencye w mniejszych sprawach wagę miały tylko wtedy, gdy zawarte były piśmiennie._i opatrzone podpisami dwóch wiarogodnych świadków. Wszystkie inne tranzakcye nie potrzebowały być w sądzie zawarte, z wyjątkiem tych, które w myśl umowy miały być hypotekowane. Umowy, których przedmiot nie przenosił 300 zł., z wyjątkiem pełnomocnictw, ważne były, choćby były ustnie zawarte. Jeśli zaś ich przedmiot przenosił trzysta złotych, musiały być zeznane na piśmie i opatrzone podpisem dwóch wiarogodnych świadków. Z pod tego przepisu wyłączone były: ugody z czeladzią o zasługi, umowy, którym obie strony czynią zadosyć bezzwłocznie, proste długi, które należyoddać, choćby na nie skryptu nie było, wreszcie złożone depozyty.—

Przepisy bardzo szczegółowo omawiały sposób zawarcia tranzakcyi, określały szczegółowo u-dział sądów w tej czynności; postępowanie liy-poteczne, wreszcie nakreśliłyTformę ksiąg aktowych i sposób ich prowadzenia. W ogóluem urządzeniu sądowem wprowadzono w dn. 6

W miastach mniejszych, których ludność nie dochodziła czterech tysięcy mieszkańców, dobra narodowe i dziedziczne miały posiadać sąd 'wspólny, obejmujący razem sądy dominialne i patrymonialne. Jednakże te z miast mniejszych, które posiadały osobne sądy miejskie i które nadały |wystar-czające fundusze na utrzymanie więcej niż jednego sędziego, mogły mieć osobne swoje sądy miejskie i nadal. Sąd powiatowy był właściwy dla wszystkich mieszczan miast mniejszych oraz dla wszystkich włościan, tak co do ich osoby jako też co do ich posiadłości miejskich i wiejskich,* a to w obrębie całego powiatu. Sąd powiatowy sądził bez apelacyi sprawy nieprzenoszące stupięćdziesięciu złotych lub też te, za które groziła kara nie wyższa nad 48 godzin więzienia, albo 30 plag kary cielesnej. W sprawach wyższej kategoryi apela-cya służyła do sądu ziemiańskiego. Sądy powiatowe rządziły się procedurą przepisaną dla innych sądów, z wyjątkiem tego tylko, iż obecność stron zawsze nakazana być powinna, o-prócz wypadków, które obecności nie dopuszczają. Sądził ten sąd w ' składzie trzech osób. Sądy powiatowe miały rodzaj pomocników: w małych miastach w osobie wójta i radnych, po wsiach — w osoDie sołtysa z dwoma ławnikami. Każde małe miasto posiadało jednego wójta z dwoma radnymi,^do [których należały przedmioty policyjne, a także sądzenie spraw mniejszych cywilnych, nieprzenos^ących pięciuset złotych, oraz kryminalnych, w których, groziła kara 24-ch godzin więzienia lub 10 plag kary cielesnej niepublicznej. W sprawach tych wójt z radnymi sądzili bez żadnej apelacyi. We wszystkich innych sprawach, o ile.się strony do nich zgłaszały, przyjmowali i zapisywali ich żądania do protokółu, który posyłali sądowi powiatowemu. Po wsiach taka ' sama kompetencya należała do sołtysów wraz z dwoma ławnikami lub do starszego gospodarza, o-branego przez dominium. Sądzili oni bez apelacyi sprawy mniejsze, w których wartość przedmiotu nie przenosiła 20 złotych lub w których kara nie przekraczała pięciu plag lub innej mniejszej kary policyjnej, zawsze jednak z aprobatą dworu, Wójci z radnymi, tudzież sołtysi z ławnikami, podlegali władzy sądów powiatowych, lecz bez pozbawienia właścicieli dóbr oraz posesorów dóbr narodowych władzy policyjnej. W marcu 1807 roku K-a R-a zatwierdziła etat wydatków na utrzymanie insty-tucyj sądowych w pięciu departamentach, o-prócz białostockiego. Nadmienić należy prze-dewszystkiem, że sędziowie pokoju żadnej pen-syi nie pobierali. Z tern uwzględnieniem tablica wydatków tak się przedstawia:

I. sądów pokoju było 13,

złp. 3000

46

Aielka Jincykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 294b Tom XXXYJ.

1 pisarz pobierał

1200 zacyi sądownictwa K-a zajęła się sprawą rów-2 000 nie doniosłą, a mianowicie prawem materyal-nera cywilnem i karnem. Uchwała z dn. 6 000    24 lutego 1807 roku wprowadziła, jak wia

1    archiwista    „

2    kancelistów po 1 000    „

wydatki nadzwyczajne dla każdego sędziego pokoju po 2 000 „

Razem

12 200

a dla 13 sądów złp. 158 600 II. sądów ziemiańskich było 13:

3 sędziów w każdym sądzie o-raz pisarz po 8 000 zł.

2 komorników po zł. 2 000

1    instygator

2    archiwistów, jeden do regi-stratury niemieckiej, drugi do polskiej po zł. 1 800

2 kancelistów po zł. 1 000 *

1    kasyer

2    woźnych po zł. 500

1 posługacz

na wydatki nadzwyczajne

24 000 4 000 1 200

zł.

3    600

4    000 2(000 1 000

400

4 000

44 200

Łącznie zł.

ogólny wydatek na 13 sądów ziemiańskich 9 pisarzów aktowych po zł. 3 000 9 kancelistów po zł.

1200

574 600

27 000

37 800

10 800

Razem zł. 612 400

III. sądy apelacyjne:

prezes

12 sędziów po 8 000 zł.

1 pisarz

3    archiwistów do aktów siero

cych, hypotecznych i kryminalnych po zł. 3 600    r

1 instygator    ,,

1 regent

4    kancelistów sądowych i 4 kancelistów do archiwów po zł.

1 200

na wydatki nadzwyczajne „

12 000 96 000 6 000

zł.

10 800 2 000 4 000

9 600

4000 4 000 1 200

600

6 000

Razem zł.

Wydatek na pięć sądów apelacyjnych

IV. trybunał ostateczny: prezes

10 sędziów po 10 000 zł.

1 pisarz

1    regent

2    archiwistów po zł. 4 000 4 kancelistów po zł. 1 200

1    kasyer

2    posługaczów po zł. 600 wydatki kancelaryjne

156 200

781 000

zł.

zł.

18 000 100 000 8 000 6 000 8 000 4 800 4 000 1 200 6 000

domo, urządzenie tymczasowe skróconego postępowania sądowego. Owóż w ostatnim, 43-m, artykule tej nowelli powiedziano, że sprawy, tranzakcye i okoliczności za polskich czasów zaszłe, rozwiązywane być powinny podług praw polskich, te zaś które zaszły za czasów zeszłego rządu, rozwią-zywanemi będą podług praw jego. Nowe wreszcie sprawy, wynikające ze świeżych okoliczności, wypadków lub tranzakcyj, sądzonemi będą podług praw polski ch, a w niedostatku prawa polskiego na jakowy przypadek sąd powinien in suplementum użyć praw rządu zeszłego. W ten sposób Komisya przywróciła moc praw polskich. Tęż samą zasadę powtórzono w § 53 urządzenia sądów ziemiańskich. Przytoczona uchwała posiadała pod względem politycznym ogromną doniosłość. Była też jednym z powodów, że wprowadzeniu w następstwie kodeksu Napoleona znoszącego prawa krajowe towarzyszyła niechęć ogólna. Wypadki wojenne wymagały pewnych specyalnych rozporządzeń, wchodzących w zakres wydziału sprawiedliwości. Należy tu ustawa z d. 29 stycznia 1807 r., która wprowadziła zawieszenie postępowania sądowego w niektórych sprawach oraz dobrodziejstwo zwłoki {moratorium). Zasadniczą cechą tego ostatniego rozporządzenia było to, że nie było ono ogólnem, lecz szczególnem, że udzielić zwłoki mogła tylko Komisya Rządząca po szczegółowem sprawdzeniu majątku patenta, oraz, że trwać mogło sześć miesięcy od daty decyzyi Komisyi Rządzącej. Obowiązki związane z wyżywieniem wojska, a właściwie sprowadzaniem zboża, spoczywały na dyrektorze spraw wewnętrznych. W o-góle całe zaopatrzenie w amunicyę wojska zarówno francuzkiego, jak i polskiego należało do dyrekcyi spraw wewnętrznych. Z kolei pod zawiadywaniem tego dyrektora pozostawały izby departamentowe i powiatowe, dozór nad poborem do wojska, dostarczaniem przedmiotów, na mocy rekwizycyi dla wojska żądanych itd. Wreszcie dwie ważne bardzo dziedziny wchodziły w zakres obowiązków dyrektora spraw wewnętrznych: sprawy religijne, oraz szkolnictwo. Co do pierwszych, to w ogólności dyrektor ten regulował wszystkie stosunki duchowieństwa z rządem, inaczej mówiąc, sprawował nad niem zwierzchni dozór. W szczególności zaś żadna bulla papieska nie mogła być wykonaną, o ile po przedstawieniu przez dyrektora spraw wewnętrznych nie uzyskała zatwierdzenia ze strony Komisyi Rządzącej. Po za tern biskupów i kanoników mianowała Komisya; do niej również należa-Łącznie zł. 156 000 ło rozdawanie probostw kollacyi narodowej. Ogólna suma wszystkich wydatków na instytu- Wreszcie, Dyrektor Spraw Wewnętrznych, któ-ye sądowe czyniła 1 700 800. Obok organi- I ry brał udział w nominowaniu tych wszystkich

zł. 27 000 8 000

10 000 6 000 8 000 6 000 8 000 6 000 8 000 6 000 6 000 6 000 2 700 18 000

Departamenty: Miasta Anity Wsi 47    19

1.    Bydgoski

2.    Kaliski

3.    Poznański

4.    Warszawski

I- Ol o

5.    Płocki

6.    Białostocki

Razem

454    198

Żydów Dymów mil Q pow.

16 340 73 294 240    6

10

dostojników kościelnych, obowiązany był mieć I „jaknajwiększe baczenie na bezpieczeństwo J i toleraucyę zupełną wszelkiego wyznania osób w kraju się znajdujących“. Mimochodem wspomnimy, ze Skarbek widzi w tern rozporządzeniu jeden z dowodów „despotycznej władzy i dążności rządów Napoleona“. Lecz pomijając istotę rozumowania Skarbka, należy zwrócić uwagę, że to nie cesarz francuzki, lecz sama Komisya podobną uchwałę wydała i że była to jedna z zasad podstawowych, na której się władza Komisyi opierała. Napoleon, wbrew twierdzeniom Skarbka, bezpośredniego udziału w tern nie brał. Zapewne, stanowiąc taką zasadę co do ograniczenia władzy duchownej w kraju, Komisya poszła za przykładem Fran-cyi; mimo to niepodobna oskarżać o tę uchwałę Napoleona. Co się tyczy szkolnictwa, to ogólny dozór i piecza nad przedmiotami do edu-kacyi i- oświecenia publicznego ścingającemi się, poruczoue były Dyrektorowi Interesów Wewnętrznych, ale faktyczny zarząd wydziałem o-światy publicznej należał do Izby F d u k a c y j-n e j (ob.), tak, iż Dyrektor wewnętrzny był tylko jej nominalnym zwierzchnikiem. Sama zaś Izba przedstawiała prawie niezależne ministeryum oświaty. Dyrekcya spraw wewnętrznych, t. j.

, jej biuro; centralne, kosztować miało kraj złp. 124 400 rocznie. W myśl uchwały Komisyi Rządzącej z dnia 12 lutego 1807 roku suma ta rozkładała się na następujące pozycye:

Dyrektor

Sekretarz generalny 2 sekretarzy ekspedytury po zł. 5 000

2 kancelistów po zł. 3 000 Intendent 1-go wydziału 2 kancelistów po zł. 3 000 Intendent 2-go wydziału 2 kancelistów po zł. 3 000 Intendent 3-go wydziału 2 kancelistów po zł. 3 000 Budowniczy generalny Geometra generalny

3-cli posługaczów po zł. 900 Wydatki kancelaryjne W rękach Dyrekcyi Interesów Wewnętrznych ześrodkowana była statystyka kraju. Ku końcowi swego urzędowania sporządziła ona ogólną tabelę statystyczną sześciu departamentów Polski. Jest ona ciekawa, bo daje materyał liczbowy do wniosków, nad jaką ludnością ten pierwszy rząd polski w początkach zeszłego wieku swoję władzę sprawował. Tablica ta zawiera następujące liczby:

Dusz

?    217197

30    2 673 485 653

40    4406 599 477

31    2 495 379 051

69    25    5 342 334 750

86    53    2 811 307 783

2323 611

Departamenty:

1.    Bydgoski

2.    Kaliski

3.    Poznański

4.    Warszawski 35 254 48 976 218V₂ 9

5.    Płocki

6.    Białostocki 34 200 40 486 452

Razem 163 128 360277 1 82272 59

Z liczb tych wynika, że w sześciu departamentach wypadało przeszło 1 275 mieszkańców na 1 milę kwadratową oraz że Żydów w stosunku do całej ludności było mniej więcej 5° '₀. Ostatnim w szeregu dyrektorów był d y r e k t o r policy i. Według organizacyi, zatwierdzonej przez K-ę R-ą w dniu 12 lutego r. 1807, do dyrektora policyi należały następujące czynności: 1) czuwanie nad buntami, rozruchami, rozmaitemi przestępstwami, grami hazardowe-mi oraz zachowaniem obyczajów, 2) baczność na przechodniów, przychodniów, ludzi luźnych, a z tern urządzenie porządku w dawaniu paszportów, 3) obmyślenie środków zapobiegania pożarom, rzek wylewom w miastach, chorobom zaraźliwym, porządki ogniowe, 4) urządzenie i dozór szpitalów i ich fundusze, 5) cenzura gazet i wszelkich pism peryodycznych, 6) utrzymanie sprawiedliwych wag i miar, 7) utrzymywanie w dobrym stanie bruków, mostów, grobli po miastach, 8) zapobieganie spustoszeniu domów prywatnych oraz staranie o zabudowanie placów publicznych, 9) wiadomości o cenie zbóż, bydła i wydawauie podług nich taksy chleba, mięsa i piwa, 10) teatry i wszelkie domy przeznaczone do zabaw publicznych, tudzież domy zajezdne, traktyernie, szynkownie, 11) wewnętrzne urządzenie więzień miejskich, 12) fundusze miast, 13) kasa ogniowa, 14) sądownictwo w przedmiotach policyjnych w pierwszej instancyi, 15) prawo zatrzymywania in recenti crimine, lub osób, niemających osiad-łości i poręki, a z postępowania podejrzanych, 16) nominowanie wszystkich oficyalistów policyjnych i przepisanie dla nich powinności i roty przysięgi. Wyżej przytoczono czynności dyrektora policyi sprowadzają się prawie wszystkie do władzy policyjnej w ścisłem tego słowa znaczeniu. Właściwie też mówiąc, nie wymagają one, według dzisiejszych pojęć, tworzenia osobnego ministeryum i zazwyczaj wchodzą w zakres ministeryum spraw wewnętrznych, w którem jedynie osobny stanowią wydział. Lecz wówczas wypadki wojenne domagały się nadania policyi szczególniejszego znaczenia. Było też wówczas osobne ministeryum policyi we Francyi: uakazał jego utworzenie Napoleon u nas; raz utworzone, pozostało już po zorganizowaniu z ziem polskich Księstwa Warszawskiego. Jak

27 000 8 000 6 000 6 000

15 000 6 000 5 000 2 500 2 500 18 000 1 800 18 000 20 000

wielką przywiązywano wagę do dyrekcyi policyi, poczęści wnioskować o tein moża z faktu, że centralne biuro dyrekcyi policyi wyższy miało etat 'od tak -doniosłego ministeryum jak dyrekcyi interesów wewnętrznych. Jakoż K-a R-a zatwierdziła pod dniem 12 lutego r. 1807 następujące płace dla składu osobistego dyrekcyi:

dyrektor policyi sekretarz generalny archiwista kontroler

3 sekretarzy ekspedycyjnych po zł.

5 000

intendent generalny intendent szpitalny tłómacz registrator

9 kancelistów po zł. 2 000 2 posługaczów po zł. 900 wydatki nadzwyczajne wydatki sekretne

Razem zł. 135 800 Już wyżej było wspomniane, że prezydent magistratu m. Warszawy pełnił zarazem obowiązki policyjne, i że w tym charakterze podlegał władzy dyrektora policyi. W dniu 20 lutego r. .1807 K-a R-a zatwierdziła odpowiednie przepisy pod nazwą „władza i obowiązki prezydenta magistratu i policyi miasta Warszawy w stosunkach z urzędem dyrektora policyi". Według treści tych przepisów prezydent policyi miasta Warszawy, jako pierwszy członek magistratu, prez/dował na wszystkich jego se-syach, pilnował porządku w magistracie oraz wykonania rezolucyj nadsyłanych do magistratu przez dyrektora policyi, zwoływał magistrat na sesye nadzwyczajne, wydawał tymczasowe rozporządzenia urzędnikom, olicyalistom i sługom miejskim policyjnym, a to przed zwołaniem magistratu, był stróżem ustaw policyjnych miasta, wydawał paszporty podróżnym, miał prawo aresztować osoby schwytane na gorącym uczynku lub też osoby osiadłości i poręki niemające, z postępowania podejrzane, dopełniał rewizyi narzędzi ogniowych miejskich w obecności intendenta ogniowego i zarządzał próby z narzędziami oraz z ludźmi, przeznaczonymi do ratowania od pożaru. Dalej rozstrzygał spory w przedmiotach policyjnych, nie wdając się zresztą w sądowe ich rozpoznanie, miał bliższy dozór nad oficyalistami policyjnymi, którzy czuwali nad utrzymaniem spokoju, bezpieczeństwa, porządku na ulicach, placach targowych, w. szynkach, bilardach, domach zabawy, w piekarniach, jatkach rzeźniczych, ,dawał baczność na ceny zboża i bydła, a w zastosowaniu się do niej, pilnował taksy chleba, mięsa i piwa. Jako zależny od dyrektora policyi w przedmiotach policyjnych odbierał wszelkie zalecenia i rozkazy wprost od niego i żadnych obwieszczeń nie mógł drukiem ogłaszać bez

wyraźnego upoważnienia dyrektora policyi. Osoby cywilne aresztowane przez siebie najpóźniej w ciągu 24 godzin do magistratu odsyłał, co się zaś tyczy wojskowych, to tylko do Polaków władza jego się rozciągała. Oskarżonych o przekroczenie ustaw policyjnych zatrzymywał i bezzwłocznie do komendy odsyłał. O ile musiał ich aresztować własną swą władzą, zawiadamiał o tern natychmiast dyrektora policyi. Wszystkie sprawy mające charakter policyi sekretnej ułatwiał bezpośrednio z dyrekcyą policyi, a z czynności takich prowadził osobny protokół osobiście. Przytoczone sprawy składały się na bardzo obszerną władzę nadaną prezydentowi policyi m. Warszawy. Właściwie mówiąc, zakres ich w Warszawie był taki sam, jak dyrektora policyi w całym kraju. Do najważniejszych czynności dyrektora policyi należał dozór zwierzchni nad miastami. Przytoczony wyżej zaktes jego obowiązków nadawał mu znaczny wpływ na gospodarstwo magistratów.—Już przy wyborze prezydentów i burmistrzów kompetencya dyrektora policyi była znaczna. Wykonywał on swoją władzę pod tym względem przedewszystkiem za pośrednictwem podległych sobie w sprawach policyjnych swego wydziału izb administracyi publicznej. W dniu 6 maja r. 1807 zapadła uchwała K-i R-j, określająca zasady przy wyborze głównych urzędników m i e j s k i c h. Owóż posta-nowionem było, aby wybierano na urzędy prezydentów i burmistrzów miast zarówno narodowych jak i dziedzicznych, oraz do składu magistratów, osoby zdatne, pisać i czytać umiejące i „żadnemu zarzutowi sławie ich szkodzącemu nie podległe“. Jeśliby które-bądź miasto wyboru takiego nie uskuteczniło, wówczas izby administracyi publicznej nakazywały naprzód powtórne wybory. Gdyby wszakże w mieście nie znalazły się osoby, któreby nadawały się na stanowisko prezydenta, burmistrza, pisarza, wolno było wyboru dokonać z pośród osób obcych. Kandydatów na te urzędy‘przedstawiano dyrektorowi policyi w podwójnej liczbie. O ile dyrektor uznawał kandydatów za odpowiednich, przedstawiał ich do zatwierdzenia K-yi R-ej. W przeciwnym razie za pośred-dnictwem izby administracyjnej domagano się przedstawienia innych kandydatów. W dniu 14 maja 1807 roku zatwierdzono ogólne przepisy dla wszystkich magistratów miast narodo-dowych, a to zgodnie z przedstawieniem dyrektora policyi. Władza policyjna magistratów była bardzo obszerna. Czynności poruczone tym insfytucyom były następujące: l-o Czuwanie nad spiskami, buntami, rozruchami, różnemi przestępstwami, grami hazardownemi i zachowaniem obyczajów; 2-o Dozorowanie przyjeżdżających, wyjeżdżających, oraz ludzi luźnych, będących bez sposobu do życia; 3-o obmyślenie środków zapobiegających pożarom, wylewom rzek, chorobom zaraźliwym, zaprowadze-

nie porządków ogniowych, wyznaczanie specyal-nych miejscowości pod. cmentarze, opodal od mieszkań; 4-o utrzymywanie sprawiedliwych wag i miar, podług wzoru nakreślonego przez dyrektora policyi; 5-o pilnowanie porządku na targach, jarmarkach; 6-0 utrzymywanie w dobrym stanie bruków, grobli, mostów, okopów, rogatek, kanałów, wodociągów, przestrzeganie ochędóstwa i porządku przy budowaniu domów podług planu przyjętego przez Izby Administracyjne; 7-o zbieranie stałych wiadomości o cenach produktów i bydła oraz układanie taksy chleba, mięsa, piwa i wódki według przepisów, ułożonych'przez dyrektora policyi; 8-0 utrzymywanie porządku w jatkach rzeźniczych i piekarskich, oberżach, traktyerniach, szynkach, bilardach, łaźniach i wszelkich miejscach zabaw i widowisk publicznych; 9-o przestrzeganie, aby pokarmy i napoje przeznaczone do sprzedaży były w dobrym gatunku, nie szkodziły zdrowiu; lO-o dozór nad majstrami, czeladzią, fabrykantami, gospodarzami i służącymi; 11-o opieka nad utrzymaniem funduszów policyjnych oraz nad odzyskaniem zatraconych; 12-o zatrzymywanie in recenti crimine schwytanych, lub osób nienmjących osiadłości i poręki z postępowania podejrzanych. Przy aresztowaniu magistraty stosować się musiały do następujących przepisów: Osoby cywilne aresztowane w ciągu dni trzech indagacyi ulegały. Niewinni natychmiast wypuszczeni być mieli; winowajcy zaś do sądu przyzwoitego odeszlą się.

Co się zaś tyczy wojskowych, to aresztowani in recenti crimine odesłani być mieli natychmiast do komendy. W razie zaś mniejszych przewinień należało przesłać doniesienie właściwej zwierzchności; 13-o oczyszczenie miasta z próżniaków, trudniących się żebractwem, o-raz używanie ich do prac społeczności użytecznych; 14-o układanie listy oficyalistów poli-cyjnych z wyszczególnieniem ich obowiązków i pensyi; 15-o wydawanie paszportów wszystkim mieszkańcom miasta podług ogólnej instrukcyi;

16-o dozór nad szpitalami publicznemi, ich funduszami oraz odzyskiwanie utraconych; 17-o urządzenie wewnętrzne więzień, oraz baczenie na potrzeby aresztantów; 18-o układanie danych statystycznych co do ludności podług przepisanego schematu; 19-o utrzymywanie rejestrów wszelkich przychodów i rozchodów policyjnych, tudzież składanie rachunków, wreszcie odpowiedzialność za całość kas miejskich;

20-o wykonywanie ścisłe wszystkich urządzeń, przesyłanych przez wydziały policyjne w Izbach Administracyjnych i zdawanie raportów wszystkim Izbom Administracyjnym; 21-o prawo u-żywania w wypadkach koniecznych milicyi miejskiej. Przytoczona kompetencya, tak szczegółowo nakreślona, nabiera tern większego znaczenia wobec faktu, że magistraty były instytu-cyami samorządnemi, uważać więc ją należy za wielkie ustępstwo na korzyść decentralizacyi władzy. W czasach ogólnego niepokoju posiadały doniosłość urządzenia paszportowe. W myśl rozporządzenia z d. 19 marca 1807 r. paszporty zagraniczne mieszkańcom Warszawy wydawał tylko Dyrektor policyi. W departamentach takież paszporty osobom posiadającym własność w departamencie lub oddawna tam osiadłym i dobrze znanym wydawał prezydent Izby Administracyi publicznej. Osobom pochodzącym z innych departamentów udzielał paszportów dyrektor policyi. W miastach wydawanie takich paszportów osobom posiadającym własność lub oddawna osiadłym należało do prezydentów miast. Paszporty wewnętrzne wydawały Izby Administracyi publicznej, Izby wykonawcze lub magistraty. Włościanom, kolonistom, czynszownikom, służącym dworskim w dobrach dziedzicznych, wydawali paszporty sami dziedzice lub rządcy generalni, upoważnieni do tej czynności przez właścicieli; w dobrach narodowych natomiast tym wszystkim osobom wydawali paszporty dzierżawcy lub administratorowie. Ciekawe były ceny paszportów. Paszport zagraniczny kosztował złp. 6, za paszport wewnętrzny, wydawany przez Izbę Administracyjną, płacono złp. 2; za paszport wydawany przez Izby Wykonawcze złp. 1, za paszport wydawany przez magistraty gr. poi. 15, wreszcie paszporty, wydawane przez dziedziców, dzierżawców, posesorów, administratorów, wolne były od wszelkich opłat. Paszporty wewnątrz kraju trwać miały tylko do zawarcia pokoju w Tylży. Jakoż' w d. 26 sierpnia 1807 r. K. R. zniosła paszporty wewnętrzne, utrzymując tylko zagraniczne. — Lecz wkrótce musiano rozporządzenie to cofnąć. Na żądanie marszałka Davoust i komisarza Vincent przywrócono d. 4 września 1807 r. paszporty wewnętrzne, lecz bez żadnej opłaty. Jak nadmieniono wyżej, dyrektor policyi miał dozór nad taksami. Ustanowiono je na mięso, chleb i piwo. Taksy ogłaszane były raz na tydzień, w niedzielę, w zastosowaniu się do ceny zboża oraz wartości wołów. W Warszawie rozlepiano je na rogach ulic, oraz rozgłaszano przy odgłosie trąb na ulicach. Wszędzie w miejscach sprzedaży chleba i mięsa musiały być wagi, iżby każdy kupujący mógł sprawdzić wagę nabywanego przedmiotu. Za przekroczenie przepisów o taksie groziła kara pieniężna. Wkrótce grzywny okazały się nader niedostatecznemu To też w d. 29 stycznia 1807 obostrzono’kary i postanowiono, że każdy piekarz lub rzeźnik, w razie nieposłuszeństwa przepisom o taksie podlega konfiskacie mięsa i chleba na rzecz szpitala, „a nadto skazany zostaje na karę osobistą, wstyd i hańbę przynoszącą, to jest na stanie z mięsem lub z Chlebem przed ratuszem w miejscu wy wyższonem“ Do bardzo pożytecznych instytucyj, pozostających pod zarządem dyrektora policyi, należało towarzystwo ogniowe dla miast i wsi, stanowiące zaczątek obowiązko-

wychodzić musiało od Izb Wykonawczych powiatowych. Co do włościan również dziedzic podawał cenę asekuracyjną każdego budynku, lecz z tern ograniczeniem, że dom hollendra lub kmiecia nie mógł być wyżej nad talarów trzysta, a półgospodarza czyli zagrodnika nie wyżej niż dwieście talarów zapisany. Wszystkie budynki przyjęte do ubezpieczenia wciągano do ksiąg katastralnych. Za opłatę składek ogniowych przez włościan odpowiadali dziedzice dóbr lub dzierżawcy generalni. Nie-pozbawione interesu jest usprawieliwienie tego poręczenia. „Lubo składki z domów włościan w dobrach szlacheckich,—głosi nowella,—jako też w dobrach narodowych mieszkańcy sami sobie płacić są obowiązani, z powodu, że nie tylko posiadane przez siebie budynki winni w jak najlepszym utrzymać stanie, ale nadto jako emfiteutyczni possessorowie są uważani, z tern wszystkiem za pierwszych regularne wypłacanie dziedzice dóbr, za drugich dzierżawcy generalni są w odpowiedzi i administracya towarzystwa samych dworów trzymać się będzie: przeto Izby Wykonawcze mają moc egzekwowania dominia (tak), a gdyby cywilna egzekucya nie skutkowała, wojskowej użyć mogą“. Z ra-cyi dozoru policyjnego nad mieszkańcami miast dyrekcya policyi stykać się musiała z kwe-styą urządzenia Żydów. W tej mierze pod względem prawnym zachodziły bardzo poważne wątpliwości. Szło bowiem o to, czy w stosunku do żydów zachować należy prawa polskie, a wraz z niemi władzę sądowo-administracyjną nad żydami, czy też prawodawstwo pruskie, które nadało ludności żydowskiej bardzo znaczny samorząd. Głównie, oczywiście, szło tu o Warszawę, gdzie żydów było stosunkowo najwięcej. Magistrat m. Warszawy powoływał się na to, że rząd pruski, „szukając własnych zysków, pragnął, aby przywileje miastu służące nie miały miejsca i żeby w czasie swoim żydowstwo porównane było z kupcami i obywatelami tutejszymi“. Kierując się te mi względami, ustanowił „starszeństwo“, które miało następnie służyć za postawę do utworzenia kahałów. Obecnie miasta uważały, że skoro K. R. 'przywróciła prawa i przywileje, zapewnione miastom za czasów polskich, a więc zwyczaj mianowania syndykatów nad żydami powinien być w mocy utrzymany. W szczególności magistrat m. Warszawy opierał się na konstytucyi z r. 1768 i twierdził, że żydzi uważani byli za przyjeżdżających czasowo do Warszawy zi interesami, że wszystkiego na dni 14 otrzymują prawo pobytu za odpowiednim biletem, że nie mogą mieć w stolicy swego „in-colatum“ ani wolności prowadzenia handlu, dziedziców dóbr szlacheckich, ustawa orzekała, Marszałkowie dla tych żydów ustanawiali syndy-że przyjmowane były te sumy asekuracyjne, jakie kat, stąd więc, stosownie do tego przywileju, każdy właściciel uznał za właściwe podać, lecz prezydent miasta Warszawy uważał siebie pod warunkiem, aby nie przenosiły rzeczy-    za uprawnionego do mianowania syndykatu,

wego ubezpieczenia. Instytucya taka istniała już za rządów pruskich. Poprzednio wszakże trzy tylko departamenty korzystały z urządzeń asekuracyjnych, a mianowicie: warszawski, poznański i kaliski. Miały one dwie administra-cye, jedną w Poznaniu, drugą w Warszawie. Nadto departament kaliski podzielony był pomiędzy obie administracye. Z pozostałych departamentów płocki i białostocki wcale towarzystwa ogniowego nie posiadały, a departament bydgoski zależny był pod względem asekuracyjnym od kamery kwidzyńskiej. Toż samo dotyczy powiatów lelowskiego i siewierskiego, które podlegały kamerze wrocławskiej. Pod względem terytoryalnym nie wiele zmieniono w nowej ustawie. Na razie znowu tylko w trzech departamentach wprowadzono instytu-cyę asekuracyjną, z tą tylko zmianą, że zamiast dwóch ustanowiono jedną administracyę w Warszawie. Do towarzystwa należały obowiązkowo miasta tak narodowe jak' i dziedziczne, tudzież wsi i folwarki należące do dóbr narodowych. Udział wsi dziedzicznych nie był przymusowy; zależał od dobrej woli właścicieli. Gdy wszakże za czasów pruskich istniało osobne towarzystwo ogniowe wiejskie prowincyj Prus południowych, K. R. ustanowiła iedną dla całego kraju instytucyę. Uchwała wprowadzająca towarzystwo ogniowe zapadła w d. 4 czerwca 1807 r., a wypracował całą ustawę Aleksander Potocki jako dyrektor poli-cyi. Obowiązkowe przystąpienie do towarzystwa ogniowego sankcyonował przepis, zakazujący ubezpieczania w kompaniach zagranicznych pod karą 100 talarów. Dozór nad ubezpieczeniem budynków w towarzystwie oguiowem wykonywały magistraty. W tym celu czuwały nad wpisywaniem wszelkich na gruncie miejskim stojących domów i budynków do księgi ogniowej, zwanej Catastrum. Nadto miały obowiązek i prawo budynki i domy nie-zaasekurowane z urzędu otaksować i do księgi wciągnąć. Podobnież wpisywać należało do „Catastrum“ wszystkie nowe budowle tudzież stare, w których przeróbki przenoszą wartość 100 talarów. Każdy właściciel w ciągu sześciu tygodni od ukończenia nowego budynku lub przebudowania starego obowiązany był donieść o tern miejscowemu magistratowi pod skutkami kary talarów pięć za każdy rok opóźnienia. Młyny nie były zmuszone wpisać się do towarzystwa, lecz mogły być przyjęte. Natomiast prawo wyłączało: prochownie, fry-szerki, lud wisami e, huty i tym podobne budynki. Takiż sam obowiązek wpisywania budowli do „Katastrów“ obciążał dobra narodowe. Natomiast, ustanawiając dowolność w stosunku do

wistego szacunku. Poświadczenie co do taksy Wynikło stąd poważne starcie między żydami

warszawskimi a miastem, właściwie mówiąc, między żydami a dyrektorem policyi. Opierając się~na służących sobie w myśl praw polskich przywilejach, prezydent miasta Warszawy zamianował nad żydami warszawskimi syndyka w osobie niejakiego Moszka Szmulowicza z . Kutna, i nadawszy temuż władzę policyjną nad współwyznawcami, odebrał przepisaną przysięgę. Starszyzna żydówska, w osobach Michała Ettingera Rawskiego, Mozesa Fürstenberga, Nusyna Cederbauma, Naftala Abrahama, Her-sza Hertzberga, Abrahama Rosenbluma, Jekla Simchy Eisenberga i Fiszla Mozesa, rzuciła na wybranego syndyka klątwę. Dyrektor policyi, dowiedziawszy się o tem, kazał żydom cofnąć klątwę. Lecz ci tego uczynić nie chcieli i jednocześnie odwołali się o pomoc do dyrektora sprawiedliwości Łubieńskiego. Co więcej, odmawiali zwracania się do syndyka po zaświadczenia, niezbędne dla uzyskania paszportu, twierdzili bowiem, że „Mosiek Szmulowicz jest w klątwie, przeto do niego podług ustaw reli-gii naszej nikt iść nie może, ani z nim rozmawiać“. Dyrektor policyi, oburzony tem postępowaniem żydów, którzy „ośmielili się urzetel-nić swoją krnąbrność i legalizować niejako czyn dopełniony przez narzucenie klątwy“, kazał wymienioną wyżej starszyznę ż) dowską zaaresztować i w ratuszu osadzić. Odebrawszy zaś raport prezydenta, iż „autorowie tej klątwy są już aresztowani, gdy tych żydów jako buntowników i wyłamujących się z pod posłuszeństwa prawej zwierzchności uważa, gdy fałszywy i nierzetelny ośmielili się raport podać, nakazu zdjęcia klątwy dotąd nieuskutecznili, jako nieposłusznych i władzy rządowej dyspo-zycye samowolnie tamujących, powagę jakąś kahalną, której nie mają, sobie przywłaszczających, po „kary do Izby sądu apelacyjnego departamentu warszawskiego odsyła“. Z powodu tej decyzyi, powziętej w d. 12 czerwca r. 1807, tegoż dnia żydzi wnieśli podanie do Łubieńskiego z prośbą o wstawiennictwo przed Kom: Rządzącą, z tego głównie względu „że gdy sprawa w sądzie kraju toczy się, inna władza bez naruszenia powagi sądu ani aresztu dokonywać, ani tem samem, co do sądu należy, zająć się nie może“. Komisya również 12-go czerwca r. 1807 nakazała starszym żydom z jednej strony zdjęcie klątwy z syndyka, a z drugiej dyrektorowi policyi wypuszczenie aresztowanych. Natomiast zasadniczą kwestyę załatwiono połowicznie, a mianowicie polecono wstrzymać nominacyę syndyka, aż do czasu rozważenia przed sąd zarzutów, czynionych zamianowanemu syndykowi. Słowem Komisya przeistoczyła całą sprawę w swej uchwale, tj. zredukowała ją do kwestyi zarzutów przeciwko osobie syndyka czynionych. W aktach Komisyi nie znaleźliśmy śladu, jaki sprawa ta 'obrót wzięła. Przypuszczać należy, że zbliżający się kres egzystencyi Komisyi uniemożli

wił zasadnicze załatwienie tak poważnego sporu. Widzieliśmy, że wśród dyrektorów nie było ministra, zawiadującego sprawami zagranicz-nemi. A były to interesy niezmiernie ważne, bo dotyczyły stosunku z Napoleonem, z rezydentem francuskim Vincent’em, z marszałkiem Davoust’em, z gubernatorem Gouvion’em i innymi. Były one ważne, nie tylko dlatego, iż się związały z kwestyami codziennemi, jako to z utrzymaniem armii francuskiej, z funduszami skarbu itd., lecz przedewszystkiem dlatego, że z niemi łączyła się sprawa przyszłości kraju, którego los wydawał się słusznie niepewnym. Pomimo zaufania do Napoleona, któremu.wyraz nazewnątrz dawano ciągle, w gruncie rzeczy żywiono obawy, a owe troski wyczytać można między wierszami niejednej uchwały, niejednego postanowienia, Temi tak doniosłemi kwestyami zajmowała się Komisya w pełnym składzie; a do narad z wyższymi urzędnikami francuskimi w poszczególnych kwestyach delegowała pojedyńczych swych członków; podobnież niejednokrotnie wysyłano delegatów do kwatery cesarskiej, aby tam u samego źródła szukać poparcia i opieki dla oswobodzonego kraju. Głównym delegatem, który te tak trudne spełniał funkcye, był Stan. Potocki, a poczęści Wybicki. To też raz po razie czyta się w protokółach wzmianki, że zdawali oni sprawę z narad z Maretem, z Davoustem,.z Yincen-tem i innymi, a niejednokrotnie spotyka się adnotacye, że Potocki jeździł do kwatery cesarskiej, skąd „przywoził zapewnienie niezachwianej przychylności Napoleona dla Polski i Polaków“. Posiadane materyały nie pozwalają stanowczo orzec, jak daleko sięgał wpływ Potockiego w sprawach zasadniczych. Przytoczyliśmy wyżej, co zdziałać potrafił w kwestyi pomocy finansowej dla kraju, lecz czy głos jego coś znaczył w chwili, gdy traktat, w Tyl-ży zawierany, miał o losach Polski stanowić, na to odpowiedzi stanowczej udzielić nie podobna. Przeciwnie, protokóły posiedzeń Komisyi każą wnosić, że ani przy ustanowieniu granic nowotworzonego państwa, ani przy nadaniu mu tak dziwacznej nazwy: Księstwo Warszawskie, ani. co najważniejsza, przy nadaniu konstytucyi, z o-piniami Potockiego, a nawet Komisyi w pełnym składzie się nie liczono. Jeszcze przed traktatem w Tylży baczną zwracano uwagę, aby Komisya nie myślała o rozszerzaniu granic kraju, a w tej mierze uważano za niewłaściwe wszelkie nawet pozory mieszania się w sprawy innych prowincyj polskich, przez wojsko francuskie zajętych. W dniu 15 kwietnia Komisya wydawała dekret, tyczący się poboru rekrutów i koni. Dekret ten, ogłoszony w wykonaniu uniwersału generała Dąbrowskiego i zgodny z wolą Napoleona, dotyczył Pruss Zachodnich, położonych na lewym brzegu Wisły. W dniu 6 czerwca Vincent zwraca się za pośrednictwem dyrektora interesów wewnętrznych do Komisyi z listem, w którym

zwraca uwagę, że proklamacÿa ta sprzeciwia się dekretowi z d. 14 stycznia, ustanawiającemu granice jej kompetencyi. Komisya, oczywiście woli, cesarza poddać się musiała i odpowiednie polecenie Izbie Administracyjnej Bydgoskiej wydała. Ta ogólna admonicya nie powstrzymała jednak Komisyi od czynienia niejednokrotnych przedstawień, aby Gdańsk do prowincyi polskich przyłączyć, zwłaszcza gdy nadszedł w d. 4 czerwca roku 1807 raport od generała Giełguda o kapitulacyi Gdańska. Wiadomo, że starania te żadnego skutku nie odniosły. Lecz gdy z jednej strony Komisya, słusznie zresztą, domagała się rozszerzenia swojej kompetencyi, to z drugiej — nawet nie na całej przestrzeni powierzonego sobie przez dekret styczniowy kraju wykonywać mogła swoją władzę. Mamy tu na myśli departament białostocki. Wszystkie pierwiastkowe uchwały i urządzenia, przez Komisyę wydawane, prawie zupełnie tego departamentu nie dotyczyły. Dopiero w d. 24 czerwca r. 1807, na wiadomość o bitwie pod Friedland oraz o przejściu Francuzów przez Niemen, powzięto decyzyę, żeby dyrektorowie wygotowali projekt „względem śpie-sznego i porządnego uorgauizowania tego departamentu“. Jednocześnie prawie wysłano Michała Starzeńskiego i Dominika Kuczyńskiego, jako pełnomocników do faktycznego objęcia departamentu. Najważniejsza działalność zewnętrzna Komisyi tyczy się roli, jaką władza ta odegrała przy utworzeniu Księstwa oraz nadaniu mu konstytucyi. W porządku chronologicznym rzecz ta przedstawia się, jak następuje. W dniu 18 czerwca r. 1807 nadchodzi list od generała Lemarrois z wiadomością o zwycięskiej bitwie pod Friedland w d. 14-go czerwca. Jednocześnie przybywa szambelan Bronie, wysłany przez Napoleena z pola bitwy do Warszawy z rozkazem zakomunikowania Komisyi o odniesionem nad Rossyanami zwycięstwie. Komisya przyjmuje „dowód ten najłaskawszej pamięci N. Cesarza z głębokiem u-szanowaniem i najżywszą wdzięcznością“. W d. 26 czerwca nadchodzą dalsze informacye, a mianowicie listy od gubernatora Gouvion i generała Lemarrois, donoszące o wejścia wojsk francuskich do Królewca, o zabraniu tam wielkiej liczby jeńców, ogromnych magazynów i 160 tysięcy sztuk broni przez Anglię Rossyi przesłanych, o przejściu przez rzekę Pregel oraz o dalszem ściganiu nieprzyjaciela. Komisya z powodu tych wszystkich zwycięstw, a głównie z powodu wystania Bronica przez Napoleona, na wniosek prezesa Małachowskiego na posiedzeniu z d. 22 czerwca r. 1807 postanawia delegować bezzwłocznie Stanisława Potockiego do głównej kwatery z oświadczeniem najgłębszego podziękowania cesarzowi, z winnem odniesionych zwycięstw powinszo-. waniem i ze złożeniem „należytego u tronu N. pana hołdu wdzięczności, zaufania i naszych

nadziei“. Jednocześnie polecono dyrektorowi interesów wewnętrznych, ażeby wydał do duchowieństwa uniwersał z nakazaniem odprawienia po całym kraju nabożeństwa „z podziękowaniem“ Najwyższemu za odniesione zwycięstwa i uproszenie dobrotliwego wspierania zbawiennych N. Napoleona dla Polski zamiarów“. W tydzień później, bo 29 czerwca, nadchodzi wiadomość od generała Lemarrois o zawieszeniu broni między Cesarzem Francuzów a Imperatorem Rossyjskim z d. 21 czerwca. Lemarrois sam przybywa na posiedzenie Komisyi, a powtórzywszy zawiadomienie o zawartym rozejinie, oświadcza, „iż ma wyraźny rozkaz od cesarza zapewnienia o jego najwyższej i najłaskawszej protekcyi“. Tymczasem bawiący w kwaterze głównej Potocki otrzymał od Komisyi wezwanie, iżby, złożył Napoleonowi najgłębsze podziękowania za łaskawe jego zapewnienia. Zarazem polecono Potockiemu, ażeby pozostał przy boku cesarza „aż do ostatecznych układów los nasz rozstrzygnąć mających“. W kraju panuje w tym samym czasie „niepokój i niepewność“ ' co do losów kraju. Rzecz prosta, iż niepokój ten powstał wkrótce po dekrecie styczniowym, który ustanowił Komisyę Rządzącą i tak niewielki kraj oddał pod jej władzę. Ten niepokój udzielał się wszystkim ówczesnym instytucyom, a za ciekawy wyraz panującego ducha służyć może np. uchwała Izby Admini-stracyi publicznej Departamentu Warszawskiego z d. 15 marca r. 1807, w której wprost upomniano się, aby granice Polski opierały się z jednej strony o Saksonię i morze Bałtyckie a z drugiej, „gdzie jego, tj. Napoleona, własne zwycięskie ramię i geniusz zakreśli“. Obecnie głuche wieści z pod ‘Tylży przychodzące szerzyły wiadomość, że i do jednych i do drugich granic jeszcze bardzo daleko, co więcej, sądzono, że nietylko rozszerzenia granic nie będzie, lecz że nawet nastąpi zmniejszenie dotychczasowych. Od Potockiego i Batowskiego nadchodzą listy z Tylży, które nic stanowczego nie zawierają. Komisya, odczytasv’szy je na posiedzeniu z d. 1 lipca, wydaje Dyrektorowi Spraw Wewnętrznych polecenie, aby oświadczył“ licznie zgromadzonej w przedpokojach publiczności, a przesadzonemi wieściami w niecierpliwe oczekiwanie istotnych wiadomości wprowadzonej, iż Komisya w liście Stanisława Potockiego odebrała od cesarza zapewnienie, iż „część Polski bronią jego zdobyta nigdy pod panowanie pruskie nie powróci“. Nowe ekspe-dycye i listy od Potocktego i Batowskiego, odebrane w d. 9 lipca, obejmują radę z woli ministrów, cesarza i króla, ażeby Komisya jechała do Drezna, „gdzie spodziewane ostateczne względem losu kraju naszego nastąpić mają układy“. Skutkiem tego postanowiono władzę prowizoryczną na czas nieobecności Komisyi oddać Dy-rektoryum, a nadto polecono poszczególnym •> Dyrektorom, aby wygotowali operaty, każdy co

do swego wydziału.—Tymczasem Potocki powraca do Warszawy.—Na posiedzeniu z d. 12 lipca 1807 zdaje raport o „ważnych wypadkach negocyacyj los nasz stanowiących“. W szczególności oświadczył, iż „gdy jeszcze pokój nie jest ogłoszony, nic urzędowego o przeznaczeniu naszego kraju wiedzieć nie można, to tylko zdaje się być rzeczą pewną, iż część Polski na królu pruskim zdobyta pod berłem król;'. Saskiego zostawać będzie i że ostateczne względem nas i konstytucyi naszej układy w Dreźnie nastąpią, dokąd W. cesarz, zabawiwszy jeszcze kilka dni w Królewcu, niebawem ma jechać“. W chwili, kiedy Potocki owe słowa wygłaszał, już los Polski był zdecydowany, albowiem dwa traktaty w Tylży, jeden między Rossyą a Francy ą, drugi między Francyą a Prusami podpisane były, pierwszy 7-go, a drugi 9-go lipca. Komisya, nic o tem nie wiedząc, radziła nad tem, czy ma jechać do Drezna w pełnym składzie, czy też tylko wysłać od siebie deputacyę. Przeważyło zdanie, iż „gdy o los kraju idzie i wszyscy zarówno o niego są troskliwi, należy, ażeby wszyscy przy tak ważnych układach dla wspólnej rady i pomocy byli przytomni“. Postanowiono tedy wyjechać in corpore a nadto z dyrektorów zabrać z sobą Poniatowskiego. Na koszty podróży wyasygnowano 8 tysięcy czerwonych złotych. Przed wyjazdem wystosowano odezwę do publiczności i bezzwłocznie udano się w podróż. Odezwa, obliczona na uspokojenie społeczeństwa, brzmiała jak następuje: „Powołani od Najjaśniejszego Cesarza Francuzów i Króla Włoskiego do steru tymczasowego Rządu w części Polski przez zwycięzki oręż jego oswobodzonej, wszystkie nasze starania do tego zwracaliśmy celu, abyśmy zaszczytnej dla nas ufności jego, a razem współziomków oczekiwaniu, odpowiedzieli. Gdy teraz po uciszeniu gromów wojennych, bytność N. Cesarza w Dreźnie rozstrzygnięcie losu ojczyzny naszej zapowiada, udajemy się tam dla złożenia u Tronu jego winnego hołdu, odebrania z jego zwycięz-kiej ręki przyszłych naszych przeznaczeń. Staraniem będzie naszem, abyśmy powrócili godni dalszego współobywatelów zaufania, które jest najpiękniejszą nagrodą urzędników, szukających nie swego własnego, lecz narodu dobra. Dla nieprzerwania w kraju ciągu administracyi wewnętrznej powierzyliśmy na krótki czas oddalenia naszego władzę namiestniczą WW-ym Dyrektorom in Dircctorio zgromadzonym. Dopełniamy tym czynem naszym obowiązki urzędowe i obywatelskie, a wszystko dla usługi kraju poświęcić gotowi, odzywamy się do was, współrodacy, w przekonaniu, że równem czuciem dla kraju przejęci jesteście; do was szczególniej, obywatele, urzędy piastujący, abyście przez ciągłe pełnienie powierzonych wam obowiązków porządek i spokojność zachowali, a przykładem nieporuszonej swej stałości wszystkich do mężnego wytrwania zachęcili. Pomnijcie,

Wielka Euc>Vl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 294b Tom XXXVI.

iż cierpliwa, wszystkie przeciwności zwyciężająca wytrwałość chwałą i szczęściem uwieńczona bywa“. W d. 21 lipca odbyło się już posiedzenie w Dreźnie, a w dniu 23 lipca nastąpiło pamiętne odczytanie konstytucyi, przez Napoleona nadanej. W przeddzień ogłoszenia konstytucyi, bo w dniu 22 lipca, Komisya poleciła Dyrektoryum generalnemu, ażeby „uprzedzając urzędowne wiadomości wkrótce ogłosić się mające i zaspakajając obywatelskie ziomków naszych oczekiwania, zapewniło publiczność uro-czystem obwieszczeniem, iż, choć w ścieśnionych granicach, Rząd w kraju naszym konstytucyjny, wolny, niepodległy pod panowaniem ulubionej zdawna królów naszych domu saskiego familii będzie zatwierdzony i jedynie przez rodaków sprawowany. Język nasz ojczysty zachowany. Szczęście ludu i pomyślność powszechna przez rozciągnięcie równej do wszystkich klas mieszkańców opieki, mądre prawa i wyraźne z postronnemi mocarstwy handlowe u-kłady niewzruszenie ugruntowane. Waleczne wojsko nasze, które tyle zaszczytu narodowi przyniosło, w składzie swym utrzymane. Osoby i majątek obywateli, którzy byli uczestnikami teraźniejszych odmian, gdziekolwiekbądź-by się one znajdowały, od wszelkiego prześladowania i uszczerbku w sposób najsolenniejszy zabezpieczone“. Kury er specyalny, Rabe, zawiózł między innemi wzór obwieszczenia tego do Warszawy, a w d. 28 lipca Dyrektoryum, na sesyi nadzwyczajnej zebrane, postanowiło o-dezwę tę wydrukować.—Co do samego ogłoszenia konstytucyi, różne zanotowano wersye. — Skarbek w swych „Dziejach “ (tom 2-gi str. 41) podaje, że Napoleon na uroczystem posłuchaniu w królewskim pałacu w Dreźnie w obec dwóch ministrów, Talleyranda i Mare-ta, doręczył K-yi R-ej konstytueyę Księstwa. Obecni byli, jak twierdzi Skarbek, na tej audyencyi wszyscy członkowie Komisyi wraz z sekretarzem Łuszczewskim. Sztych według układu Bacciarellego, wydany zresztą znaczniej później,' staraniem wojewody Macieja Wodzińskiego, przedstawia całe to posłuchanie. — Koźmian w „Pamiętnikach“ (Oddz. II) powiada, że kon-stytucya „przez Stanisława Potockiego za wy-r izami samego cesarza na kolanie z pośpiechem kreślona“. Wreszcie Wybicki w swych „Pamiętnikach“ twierdzi, że po przyjeż-dzie do Drezna Komisyi wezwani byli przez Napoleona początkowo tylko Potocki i Wybicki, że następnie cesarz ich zapytał, czy mają jaki projekt do konstytucyi. W odpowiedzi Potocki zaczął czytać przygotowany zawczasu krótki zarys, lecz Napoleon nie dał go dokończyć i zawołał księcia Bassano. aby mu koustytucyę podyktować. Wówczas Potocki i Wybicki zakomunikowali cesarzowi, żę^ w przedpokoju czeka prezes K-yi R-ej z innymi członkami, Napoleon kazał ich przywołać i po szeregu wyrzutów’o anarchii w Polsce i innych, zaczął dyktować swą kon-

Komisya wo-

stytucyę: Książę Bassano ledwie zdążyłjąpisać i notował w skróceniu. W trakcie dyktanda zwracał się niekiedy do członków Komisyi z zapytaniem czy są z tekstu kontenci. Dyktowanie trwało niecałą godzinę, poczem Napoleon miał polecić ks. Bassano, aby ostateczną redakcyę konstytucyi uporządkował. Gdy zaś później to uczynił, nastąpiło oddanie jej po egzemplarzu Komisyi i królowi saskiemu. Wybicki dodaje jeszcze, że w obecności księcia Talleyranda, który przyszedł w czasie dyktanda konstytucyi, cesarz zawołał : „Zniosłem odwieczne poddaństwo w Polsce, i to mych zwy-cięztw laur dla mnie najmilszy“. Te opowieści o sposobie nadania konstytucyi nie są zupełniej zgodne z dokumentami urzędowemi, które cały |ten akt stwierdzają. Przedewszyst-kiemkonstytucya, wydrukowana w tomie I Dziennika praw Ks. Warszawskiego zawiera taki ustęp końcowy: „Napoleon, Cesarz Francuzów, Król Włoski, protektor konfederacyi Reńskiej. Potwierdziliśmy i potwierdzamy powyższą ustawę konstytucyjną podaną nam w skutku 5-go artykułu traktatu zawartego w Tylży, a którą my uważamy^za zdolną dopełnić nasze obowiązanie się względem ludów Warszawy i Wiel-, kiej Polski, godząc oraz ich swobody i przywileje z spokojnością państw ościennych. Działo się w pałacu królewskim w Dreźnie dnia 22 lipca r. 1807; podpisano Napoleon“. Potem idą podpisy Mareta oraz wszystkich członków K-yi R-ej. Drugi, ważniejszy, dokument, to protokół odbytego posiedzenia nadzwyczajnego Komisyi w Dreźnie z d. 23 lipca o g. 3po południu w obecności: Małachowskiego, Guta-kowskiego, Stanisława Potockiego, Wybickiego, Działyńskiego, Bielińskiego i Sobolewskiego oraz Batowskiego, komisarza rządu przy N-ym Cesarzu. Jak widać z protokółu rannego po- I siedzenia Komisyi z dnia 23 lipca, Napoleona w tym dniu w Dreźnie nie było. To też posiedzenie, na którem odczytano konstytucyę, odbyło się w powyższym składzie w mieszkaniu Mareta, a protokół^historycznej sesyi brzmi dosłownie, jak następuje: „Za wezwaniem J.W. Ministra Sekretarza stanu Mareta zgromadziła się Komisya w jego pomieszkaniu. J. W. Minister Maret zagaił oświadczeniem, iż Jego Cesarsko-Królewska Mość, będąc panem prawem wojny części Polski na królu pruskim zdobytej, umyślił, stosownie do traktatu w Tylży zawartego, dla kraju tego, pod tytułem Księstwa Warszawskiego królowi J. M-ci Saskiemu oddanego, nadać konstytucyę. Jakoż przystąpił niezwłocznie do czytania tej konstytucyi przez N. Cesarza dla kraju naszego ułożonej. W ciągu tego czytania na czynione przez komi-syę uwagi i przełożenia, względem niektórych jej punktów, J. W. Minister Maret odpowiedział, że konstytucya ta przez: M. Cesarza ułożona i podpisana żadnym odmianom podlegać nie może. Wezwana przez J. W. Ministra Mareta komisya w winnem posłuszeństwie i usza

nowaniu przystąpiła do żądanego tej konstytucyi podpisu, na oryginale pergaminowym ręką Najjaśniejszego Cesarza stwierdzonym i pieczęcią wielką wiszącą państwa francuzkiego opatrzonym. Po dopełnieniu tej uroczystości uwiadomił J. W. Minister, iż ten oryginał Najjaśniejszemu królowi Saskiemu oddany, kopia zaś przez J. W. Ministra zaświadczona do akt komisyi odesłana będzie, co dnia następującego nastąpiło. Oddał przytem J. W. Minister Sekretarz Stanu Maret wypis artykułów Traktatu Tylżyckiego, kraju naszego tyczących się, zakończył sesyę rozdaniem dla członków komisyi,

J. W. W. Dyrektorów i Sekretarza komisyi patentów Cesarskich na znaki Legii honorowej“. W dwa dni po tern, tak doniosłem posiedzeniu Komisya, przyjęta na audyencyi przez króla a Księcia Warszawskiego, prosiła o dalsze rozkazy. Lecz Fryderyk na razie nic stanowczego nie powiedział, wymawiając się brakiem konwencyi z Napoleonem, bec tak niejasnej odpowiedzi zebrała się tegoż dnia, tj. 25 lipca, na sesyę nadzwyczajną, na której postanowiono delegować Prezesa i Potockiego do ministrów saskich z zapytaniem: „co jej dalej czynić i przedsiębrać należy?“. Cztery dni trwały narady z ministrami, a jednocześnie Małachowski i Potocki uzyskali nowe posłuchanie u króla. Rezultatem tych wszystkich narad był rozkaz królewski, iżby Komisya powróciła bezzwłocznie do Warszawy i w dalszym ciągu rząd tymczasowy stanowiła. Polecono tylko członkom Gutakowskiemu i Stanisławowi Potockiemu, aby w Dreźnie pozostali „tak dla dokładnej względem stanu rzeczy krajowych in-formacyi, jak i dla ciągu komunikacyi z Komi-syą do Warszawy powracającą“. Komisya, stosując się do rozporządzenia królewskiego, zdecydowała, że wyjazd nastąpi bezzwłocznie i że w komplecie całym, prócz Gutakowskiego i Potockiego, zbierze się na posiedzeniu w Warszawie w d. 12 sierpnia. Przed udaniem się w podróż powrotną, Komisya zgromadziła się po raz ostatni w Dreźnie w d. 30 lipca. Odczytano notę hr. de Bosse, saskiego ministra spraw zagranicznych, w którym ponowiono zawiadomienie o woli królewskiej, iżby Komisya sprawowała rządy w Warszawie w dotychczasowym zakresie, do czasu, gdy Księztwo Warszawskie oddane będzie komisarzowi królewskiemu przez komisarza cesarskiego. Nadto Bose powtórzył w owej nocie, że król mianował Gutakowskiego i Potockiego do „pozostania przy boku swoim dla utrzymywania kore-spodencyi z Komisyą i dawania dostatecznych objaśnień w każdej części administracyi, iżby N. Pan mógł od czasu oddania sobie tego kraju przez komisarza cesarskiego z dokładną rzeczy znajomością przystąpić do rządzenia nim i do uiszczenia życzliwych swoich dla narodu chęci. W odpowiedzi na tę notę obok słów uszanowania dla monarchy złożono memoryał,

tyczący się rozmaitych spraw krajowych. — Na tern posiedzeniu załatwiono jeszcze inne kwe-stye bieżące, z politycznych polecono pamięci i staraniom delegatów sprawę Nowego Ślązka, który wprawdzie przez Traktat Tylżycki oddany został królowi pruskiemu, „ale z osnowy z myśli tegoż traktatu do Księstwa należeć powinny“. W czasie nieobecności K-yi R-ej w Warszawie, tj. od 12 lipca do 12 sierpnia r. 1807, czyli przez cały miesiąc, władzę zastępczą pełniło Dyrektoryum Generalne, tj. cały skład dyrektorów, oprócz Poniatowskiego, który, jak wiadomo, również do Drezna się wybrał. Komisya przed wyjazdem z Warszawy, tj. 10 lipca, ułożyła instrukcyę dla Dyrektoryatu. Instrukcya była złożona z dziewięciu artykułów, opiewała, że władza prawodawcza nadal do Komisyi należeć miała, to też Dyrektoryum niemoglo żadnej u-stawy obowiązującej uchylić, ani też wydać nowego prawa. Natomiast przelała Komisya na Dyrektoryat najwyższą władzę administracyjną, poszczególne wydziały otrzymały, każdy, ogólną instrukcyę, a mianowicie: wydział sprawiedliwości, „iżby bieg sądownictwa nie ustawał“, wydział wewnętrzny, iżby „opatrywano wojsko w żywność a lazarety we wszelkie potrzeby, aby rozpoczęte fortyfikacye końcżono i sprawowano baczny dozór nad dobrami i lasami narodo-weini; wydział skarbu, aby oszczędnie szafowano groszem publicznym, dokładano najsilniejszych starań i używano wszelkich środków do zapełnienia skarbu przez regularne dochodów i wszelkich remanentów wybranie“; wydział wojskowy, „aby utrzymywano wojsko w karności i porządku, dostarczano żołdu i wszelkich dla niego potrzeb, przyśpieszano pobór rekrutów i zachowano wojsko w komplecie“; wydział policyjny, „aby kraj od zarazy zachowano i dawano baczność na porządek i bezpieczeństwo wewnętrzne“. Wreszcie w ogóle nakazano Dy-rektoryatowi, iżby pilnował wykonywania wszystkich ustaw, urządzeń, uchwał i rezolucyj, przez komisyę wydanych. Asygnacye do kassy skarbowej „w nagłych i koniecznych wypadkach Dyrektoryum w komplecie wydawać ma“.

Krasińskich, trzy razy na tydzień, a w razach nagłych prezes miał prawo zwołać Dyrektorów na sesyę nadzwyczajną. Komplet prawny składać się miał przynajmniej z trzech członków; w razie równości głosów'prezydujący rozstrzygał. Dyrektoryum samo mogło zamianować sekretarza tymczasowego. Wszelkie eks-pedycye, przychodzące pod adresem Komisyi, wolno było Dyrektoryum odpieczętowywać i wydawać rezolucye w zastosowaniu się do powyższych przepisów. Raporty o swoich czynnościach przesyłać miało Dyrektoryum Komisyi, a w razach nagłych, wymagających decyzyi Komisyi, odwoływać się do niej miało .bezzwłocznie. Prezydującym w Dyrektoryum mianowany został dyrektor sprawiedliwości Łubieński. Z powodu wyjazdu do Drezna Poniatowskiego w dniu 11 lipca na przedstawienie tegoż zatwierdzono komisyę wojskową, złożoną z generała Ludwika Kamienieckiego oraz pułkowników Hebdowskiego, i Biegańskiego. Komisyę u-poważniono do zastępowania dyrektora wojny w tern wszystkiem, co dotyczyło jego urzędu „a co nieodwłocznego wymagać będzie działania, rozwiązania i odpowiedzi“. Po wyjeździe Poniatowskiego między Dyrektoryum a Kamienieckim, prezesem komisyi wojskowej, toczył się spór o jego udział w czynnościach Dyrek-toryatu. Łubieński nie chciał mu przyznać praw członka Dyrektoryatu, o co się Kamieniecki gwałtownie dopominał. Spór oparł się o K-yę R-ą, która decyzyą w dniu 22 lipca w Dreźnie powziętą przyznała słuszność Kamienieckiemu (ob. Kamieniecki Ludwik). Dyrektoryum odbyło w ciągu miesięcznego swego urzędowania 34 posiedzenia. Pierwsze nosi datę 13 lipca, a ostatnie 12 sierpnia, tj. w dniu zebrania się po raz pierwszy K-yi R-ej po jej powrocie z Drezna. Jedną z najważniejszych spraw, którą Dyrektoryum zajmować się musiało, była kwestya donacyj, przez Napoleona rozdanych. Jeszcze w d. 4 czerwca 1807 r. nadszedł dekret cesarski z Pinkenstein, przeznaczający za 20 milionów franków dóbr narodowych w nagrodę wojskowym polskim. Dekret ten zobowiązywał K-yę do wskazania majątków, które następnie miały być rozdane. Dopiero wszakże w d. 30 czerwca, a więc już w Tylży, ogłoszono dekrety, nadające poszczególne dobra generałom polskim i francuskim. Lecz do Polaków stosowały się trzy tylko dekrety, pozostałe zaś do Francuzów, chociaż dekret z d. 4 czerwca 1807 r. wspominał wyraźnie o przeznaczeniu dóbr wartości 20 milionów franków di a armii polskiej. Z polaków Dąbrowski i Zajączek otrzymali każdy dobra wartości 1-go miliona franków z dochodem czystym 50 tysięcy franków. Poniatowskiemu

Podatków żadnych nie mogło Dyrektoryum nakładać i podobnież kandydatów na wakujące posady Dyrektorowie przedstawiać mieli do zatwierdzenia Komisyi. Wolno było natomiast zawiesić w urzędowaniu urzędnika, pod warunkiem bezzwłocznego doniesienia o tem Komisyi. Ponieważ delegaci do tymczasowego urządzenia Departamentu Białostockiego utrzymywali bezpośrednie stosunki z Komisyą z pominięciem Dyrektorów, przeto obecnie Dyrektoryum w komplecie znosić się miało z wymienionymi pełnomocnikami z zastrzeżeniem, iżby we wszyskiem stosowało się do instrukcyj udzielonych delegatom i aby po ukończeniu czynności poszczególne części admini- zwrócono starostwo Wielona, położone na le-stracyi oddano pod władzę właściwych dyrektorów, wym brzegu Niemna, a skonfiskowane przez Dyrektorowie zbierać się mieli na posiedzenia rząd pruski. Niezależnie od tych trzech de-w miejscu urzędowania Komisyi, t. j. w pałacu kretów, Napoleon wydał jednocześnie 24 in-

ne, które ustanowiły następujące donacye:    nać. Mimo to Dyrektoryum postanowiło utrzy-

tego Vincent domagał się sporządzenia tabeli dóbr narodowych, któreby zgodnie z dekretem cesarskim z d. 4 czerwca mogły być rozdane generałom polskim. K. R. na posiedzeniu z d. 22 lipca w Dreźnie kwestye związane z do-nacyami rozwiązała w sposób .następujący: 1) Donataryusze opłacać mieli wszystkie podatki ziemskie i ponosić wszystkie ciężary, do dóbr przywiązane. Przy nadaniach zaś lub „zwrotach“ praw emfiteutycznych lub lennych na rzecz skarbu miały być wnoszone według lustracyj z intrat nowo przeprowadzić się mających. Kompetencye z tych dóbr, przypadające starostom i duchownym, donataryusze wnosić mieli do skarbu, a ten oddawać je miał właścicielom; 2) Lasy miały być wyłączone na rzecz kraju, a to na podobieństwo Francyi; 3) Wszystkie prawa i przywileje, zarówno mieszczan jak i włościan, nadane bądź za rządu pruskiego, bądź za rządu polskiego, miały być święcie przestrzegane; 4) Władze sądowe obowiązane były przepisać w hypotece tytuł własności na nowych dziedziców pod warunkiem ściągnięcia opłaty papieru stemplowego na rzecz skarbu, a* to podług opisu sejmu czteroletniego w r. 1788 zaczętego, a w r. 1792 przerwanego. Opłatę tę miano rozciągnąć i do nadań prawem emfiteutycznem lub lennem; 5) Donataryusze dotrzymać mieli wszelkich kontraktów z dzierżawcami, oraz zaspokoić wszelkie ich pretensye, a to z zasady, iż „wchodząc w posesyę dóbr, i ciężary z nich znosić powinni“. Vincent na razie na to rozstrzygnięcie zgodzić się nie chciał, czy nie mógł; rzecz całą pozostawiono w zawieszeniu aż do powrotu K-yi do Warszawy. W d. 19 sierpnia na posiedzeniu 226-m sprawę podniesiono w o-becności komisarza cesarskiego. Vincent głównie opierał się kompetencyom. Twierdził, że w aktach darowizny o tern mowy niema, że wreszcie, stosownie do traktatu tylżyckiego, wszystkie kompetencye na wzór należności duchownych, cywilnych i wojskowych, powinny przypaść w udziale poszczególnym rządom, a nie właścicielom. Ze strony K-yi słusznie powoływano się na to, że te artykuły traktatu nie mogą się do donacyj stosować i że skutkiem tego zgodnie z prawami krajowemi właściciel dóbr powinien ponosić ciężary. Gdy do porozumienia nie doszło, zgodzono się, że cesarz nastręczającą się wątpliwość rozstrzygnie. Z pozostałych punktów nie zgodzono się jeszcze co do należności za reparacye, przypadających dzierżawcom. I to również oddano pod osądzenie cesarzowi. Pozatem komisarz mniej-więcej zaakceptował uchwałę K-yi, a między innemi uznał za słuszne, iżby donataryusze uiszczali opłatę podatku 24-go grosza. Również, nie dyrektoryum, lecz dopiero K-a w dniu 21 sierpnia wydała decyzyę względem

1) księciu NeufcMtel dobra Trzcianka i Sielanka    mać pierwotną swoję decyzyę. Niezależnie od

w departamencie bydgoskim; 2) marszałkowi Bernadotte dobra Opinogóra w dep. płockim;

3)    marszałkowi Massena dobra Trąbili w dep. płockim; 4) marszałkowi Soult dobra Raciążek w dep. poznańskim; 5) marszałkowi Mortier dobra Kamień w dep. bydgoskim; 6) marszałkowi Bessière dobra Kruszwica w dep. bydgoskim; 7) generałowi Savary dobra Białośliwie w dep. bydgoskim; ' 8) ■ generałowi Suchet dobra Gniewkowo w dep. bydgoskim; 9) generałowi Belliard dobra Wielkolenie w dep. płockim; 10) generałowi Friand dobra Łęczno w dep. kaliskim; 11) generałowi Oudinot dobra Inowrocław w dep. bydgoskim; 12) generałowi Dupont dobra Murzynno w dep. bydgoskim; 13) generałowi Walther dobra Niszczewi-ce w dep. bydgoskim; 14) generałowi Grou-chy dobra Nowa-wieś w dep. bydgoskim; 15) generałowi Marchand dobra Klonowo w dep. bydgoskim; 16) generałowi Victor dobra Prze-decz w dep. warszawskim; 17) generałowi Bertrand dobra Goszczyn w dep. warszawskim; 18) gen. Songes dobra Zelgniewo w dep. bydgoskim;

19) gen. - St. Hilaire dobra Rożanna w dep. bydgoskim; 20) generałowi Chasseloup dobra Orłów w dep. warszawskim; 21) generałowi Nan-sonty dobra Nieszawa w dep. kaliskim; 22) generałowi Legrrnd dobra Korabiewice w dep. warszawskim; 23) generałowi Lariboissière dobra Podstolice w departamencie poznańskim; wreszcie 24) generałowi Mouton dobra Iwanowice w depar. kaliskim. Oprócz tego nadane zostały trzema osobnemi dekretami księstwa: łowickie marszałkowi Davoust, sieluńskie marszałkowi Ney i siewierskie marszałkowi Lannes. Wszystkie te dekrety zakomunikował osobiście na posiedzeniu Dyrektoryum z d.

17 lipca komisarz francuzki Vincent i zażądał, aby rozkazy cesarskie wykonane zostały w ciągu dni ośmiu. Dyrektoryum oświadczyło, że musi się odwołać do K-yi R-ej do Drezna, na co Vincent odparł „iż Dyrektoryum, zastępując rzeczoną K-ę, powinno zająć się poleconem jej wykouaniem woli cesarskiej“. Mimo to Dyrektoryum postanowiło wysłać specyalnego komisarza do Drezna z żądaniem, aby K. rozstrzygnęła uprzednio następujące, niepozbawio • ne wagi, pytania: 1) czy donataryusze opłacać będą podatki i w jakiej wysokości? 2) czy lasy, jako „uiewchodząee do wyprowadzenia in-traty wyłączone na dobro narodu zostaną“; 3) czy miasta darowane zachowują przywileje?

4)    czy przywileje zachowane będą na rzecz włościan? 5) Czy sądy mają przepisać hypo-tecznie nadane dziedzictwa i czy mogą pobierać jakiebądź opłaty na rzecz skarbu; 6) jaki los spotkać ma dzierżawców? Vincent, który znowu przybył na posiedzenie Dyrektoryum, nalegał, aby te wszystkie kwestye pozostawić w zawieszeniu, a same dekrety bezzwłocznie wyko-

zes

prezes

jaki w społeczeństwie panował, stety, nic pocieszającego nie można w nich było zaznaczyć. Niechętne usposobienie społeczeństwa, podkreślone przez Łubieńskiego, u-dzielać się musiało samej K-i R-j. częściowo czuć niezadowolenie w memoryale, który K-a w dniu 10 lipca r. 1807 przed wyjazdem z Drezna Królowi Saskiemu złożyła. Me-moryał ten, już wyżej wspomniany, zredagowano w języku francuskim, brzmiał w dosłownym przekładzie, jak następuje: 1-o) Oznaczenie gra- j

nic Księstwa Warszawskiego oraz Wielkopolski j się zawsze pod pozorem braku pełnomocnictw

Przed za-

wyznaczenia dóbr Zajączkowi i Dąbrowskiemu. Pierwszy otrzymał dobra należące do „amtu kaliskiego“, drugi zaś włości z „amtów Środy i Pyzdrów“. Spór między Yincentem a K-ą powstał także co do lasów⁷ wchodzących w skład włości, które w summie 20 mil. franków miały być wTyznaczone dla Polaków. Komisarz żądał, aby i lasy do darowizny włączono, natomiast K-a twierdziła, że wartość 20 milionów franków nie obejmuje lasów, że tak zresztą przedstawiono tę rzecz cesarzowi przy u-łożeniu tablicy dóbr. Zgodzono się wreszcie, iż Napoleon podniesioną kwestyę rozstrzygnie. Dopiero na przedostatniem posiedzeniu K-i w dniu 4 października, t. j. w przeddzień jej rozwiązania się, otrzymano wiadomość, że Napoleon kwestyę własności lasów oraz kompetencyj na korzyść donataryuszów rozwiązał. Dyrektoryum obok sprawy donacyi miało jeszcze do czynienia z natarczywemi żądaniami Yincenta, który z polecenia rządu francuskiego domagał się bezzwłocznego zwrotu sum pożyczonych K-i R-j przez skarb cesarski. Rzuca to oryginalne światło na stosunek Napoleona do oswobodzonego kraju. Znane mu było wycieńczenie Polski, znany mu był przecież dokładnie nieokreślony stan przejściowy, wywołany traktatem w Tylży: a jednak w dniu 25 lipca nadchodzi ekspedycya od Vincenta z żądaniem zapłacenia pieniędzy, zaliczonych przez Francyę, oraz należności za ustąpioną sól. Vincent otrzymuje odpowiedź, że K-a jedynie może tę tak doniosłą sprawę rozstrzygnąć. Vincent obstaje przy swojem zdaniu, że Dyrektoryum ma wszelką w tej mierze władzę. Mimo to Łubieński i-mieniem kolegów utrzymuje wypowiedzianą poprzednio opinię. K-a R-a odpowiada pod dniem 25 lipca z Drezna przez powracającego do Warszawy Poniatowskiego, że należy zawiadomić Yincenta, iż uprzednio uczyniony być musi obrachunek wzajemnych pretensyi Polski i Francyi, że więc jednostronny zwrot pożyczonych, czy też zaliczonych pieniędzy, nastąpić nie może. Na razie na tern rzecz utknęła. Po za czynnościami, które znajdywały swój wyraz w urzędowych doniesieniach, Łubieński jako pre-dyrektoryum wysyłał własnoręcznie pisane raporty do K-i, przeważnie mające charakter sekretny. W osobistych tych sprawozdaniach notował usposobienie oraz ducha,

A. nie-

To też

od strony Pruss i Rosyi wymaga szybkiego zamianowania odpowiednich komisarzy, którzyby mogli bezzwłocznie przystąpić do rozgraniczenia. Im bardziej rzecz ta będzie opóźniona, tern więcej można się będzie obawiać, że nadużycia ciągłe ze strony rzeczonych państw szkodzić będą przeprowadzeniu granic, wskazanych w traktacie na korzyść Księstwa. 2-o) Wydanie wszystkich dokumentów administracyjnych i sądowych, tyczących się departamentów wchodzących w skład Księstwa Warszawskiego, których jedna część znajduje się w Białymstoku w rękach rządu rosyjskiego, a druga w najrozmaitszych archiwach pruskich, stanowi sprawę również pilną, łatwieuiem tych dwóch kwestyj niepodobna ani urządzić komór, ani rozlokować wojska, ani przystosować dokładnego wykazu ludności, dochodów i rozchodów państwa. 3-o) Ze względu na obecność oraz bezpośrednią opiekę Najjaśniejszego Cesarza i Króla, rząd polski mógł tylko w małym stopniu zipobiedz nieporządkom, wywołanym przez obecno <ć i ustawiczne przemarsze wojsk sprzymierzonych. Pozbawiony teraz tej opieki może tylko odwołać się do poparcia ojcowskiego Jego król. Mości, aby w chwili cofania się wojsk, krajowi zapewniona była pomoc celem usunięcia następstw nieszczęśliwych, związanych z teraźniejszym stanem rzeczy. 4-o) Skoro Księstwo Warszawskie posiada już rząd stały pod władzą księcia sprawiedliwego, potężnego, obecność gubernatorów francuzkich, których utrzymanie jest tak uciążliwe dla kraju, nie jest więcej potrzebna, stąd więc usilnie się uprasza Jego Królewską Mość, aby zażądał ich odwołania. Istnieje rachunek do uregulowania względem tego, co kraj dostawił władzom i wojskom francuzkim z jednej strony, a z drugiej względem tego, co zaliczono z rozkazu cesarza i króla dla tymczasowego rządu polskiego, a mianowicie: Zaliczone przez Cesarza i Króla: a) milion franków w gotowiźnie, b) sól, znajdująca się w magazynach i zaaresztowana przez władze francuzkie u króla pruskiego za sumę przeszło trzy miliony złotych, a to podług taksy rzeczonych władz, taksy prawie podwójnej w porównaniu z ceną w kraju. D o st ar c z o n e przez kraj: a) uskutecznione dostawy wskutek rekwizycyj i kontraktów, zawartych z władzami francuskiemi, b) Dostawy dla wojsk na całej przestrzeni kraju na mocy bonów korpusów i właściwych oficerów, c) Nagłe rekwi-zycye wojska, d) Pobór ⁴/s części podatku gruntowego, uiszczonego w naturze, którego ściągnięcie nastąpiło na rozkaz cesarski, z wierzytelności hypotecznych króla pruskiego. 5-o) Jest rzeczą konieczną, aby określony został sposób likwidacyi ogólnej, która, jak się zdaje, nastąpić może tylko pod okiem Najjaśniejszego Cesarza i Króla; władze francuskie wymawiają

i niezbędnych funduszów do przedsięwzięcia czynności. 6-o) Król pruski, opuszczając kraj, kazał zabrać depozyty sądowe i pupilarne, których wartość nominalna w go'towiźnie, kosztownościach, wekslach, biletach przenosi 35 milionów złotych polskich. Jest rzeczą godną opieki, której kraj oczekuje od Jego Królewskiej Mości, aby raczyła domagać się stanowczego zwrotu własności tak świętej, zresztą poręczonego dzięki przyrzeczeniu danemu w Dreźnie rządowi polskiemu przez Najjaśniejszego Cesarza i Króla; 7-o) Jak się zdaje, Naj. Cesarz i Król zastrzegł sobie rozporządzenie wierzytelnościami króla pruskiego, zahypoteko-wanemi na własności prywatnej w Księstwie Warszawskiem. Władze francuzkie, zajęte wyszukaniem ty cli funduszów, połączyły i pomię-szały w jedną całość sumy, należące do rozmaitych kas i towarzystw, jak również i do osób prywatnych, zamieszkały cli w krajach króla pruskiego. Jest rzeczą niezbędną ustalić naturę tych sum, które w małej tylko cząstce stanowią własność króla pruskiego; co do niej Naj. Cesarz i Król wykazał wspaniałomyślność przez ustąpienie rządowi tymczasowemu polskiemu 10 mil. franków, a do tej wysokości według wszelkiego prawdopodobieństwa wierzytelności króla pruskiego dojść nie mogą; 8-o) Gdy klęski wojenne znakomicie zmniejszyły dochody państwa, a . jednocześnie wydatki zwiększyły się, skutkiem położenia rzeczy, wynikła stąd poważna różnica między dochodami a wydatkami, która sprowadzi deficyt, mogący ustąpić jedynie pod wpływem dobrodziejstw pokoju. Uznana mądrość rządów Jego Królewskiej Mości upewnia w tej mierze rząd, który widzi w Naj. panu odnowiciela finansów polskich, jak już nim był w stosunku do Saksonii. 9-o) Wszystkie stosunki między Stolicą świętą a Księstwem Warszawskiem zostały przerwane w Rzymie pod wpływem agentów pruskich. Jest to nieszczęściem dla katolików być pozbawionymi pomocy i pociechy religijnej, z której korzystali nawet pod rządem pruskim. Przywrócenie tych związków będzie jednem ze znamiennych dobrodziejstw rządów Naj. pana, dobrodziejstwem, które żywo odczute zostanie przez pobożnych. Stale zazdrosna o nieprzedawnialne prawa swoich monarchów, jak i własnych, Komisya ośmiela się przypomnieć Naj. panu przywilej nominacyi kardynałów, z którego monarchowie korzystali po wsze czasy; lO-o) Naj. Cesarz i Król przeznaczył 20 milionów na nagrody dla armii polskiej, lecz armia przypatrywała się bez żalu, jak ta nagroda przeszła w ręce wojskowy cli francuskich. Miłość ojczyzny była jedynym bodźcem, który ich ożywiał; godzi się przypuszczać, że widziałaby z jednakowrą przyjemnością, jak owe 20 milionów, które Naj. pan przeznaczył na nagrody dla niej, byłyby użyte na naglące potrzeby państwa. Ten akt wspaniałomyślności Cesa-

rza i Króla mógłby być ograniczony do dwóch milionów, które przeznaczono dla generałów Dąbrowskiego i Zajączka. Kizyż wojskowy, u-dzielony przez Naj. pana oficerom polskim, któ-rychby tenże za godnych uznał, byłby naj-pochlebniejszą nagrodą ich męztwa oraz usług oddanych krajowi, ll-o) Jego Król. Mość jest proszona, aby jaknajbardziej poparta przedstawienia uczynione przez rząd tymczasowy polski w przedmiocie stosunków handlowych Ks. Warszawskiego, wolnej żeglugi po rzekach, które przez nie przepływają, tudzież co do wolnego transportu zboża z Wielkopolski przez Slązk do królestwa Saskiego. Przedstawienia te były przychylnie przyjęte przez Cesarza i Króla i powtórzone ministrom przez Komisyę Rządzącą. —Memoryał ten w ogólności ; skromny, bez względu na pozory, stwierdza pewne niezadowolenie ze stanu rzeczy. Mimowoli K-ya R-a musiała zwrócić uwagę, że rozmaite dobrodziejstwa Napoleona były tylko mniemanemi i istotnego pożytku nie przyniosły. K-a R-a, powróciwszy do kraju, sprawowała rządy tymczasowe jeszcze od dnia 13 sierpnia do 5 października r. 1807. Pod względem stanowiska prawnego nastąpiła w jej rządach ta tylko zmiana, że obecnie, przestawszy być władzą z ramienia Napoleona, przeistoczyła się w pełnomocnika Księcia Warszawskiego. Faktycznie jednak w jej atrybucyach wszystko pozostało po dawnemu. Żadnych nowych instrukcyj nie otrzymano i przeciwnie nota Bossego, ministra spraw zagranicznych, z dn. 29 lipca r. 1807, wystosowana w Dreźnie do Komisyi, wyraźnie stwierdza, że nowy Monarcha życzy sobie, aby K-a wykonywała w dulszym ciągu tymczasową swą władzę zupełnie jak dotąd, i aby rzeczy pozostały w tym stanie aż do chwili oddania Księstwa komisarzowi królewskiemu przez cesarza Francuzów: oczywiście tedy wszystkie ustawy i rozporządzenia, któremi się K-a rządziła, i nadal w mocy zostały. Oprócz spraw bieżących K-a w ostatniej tej fazie swojego istnienia zajmować się musiała kwestyą rozgraniczenia Księstwa Warszawskiego od krajów sąsiednich. Tu grało pierwszorzędną rolę wytknięcie granic od strony Prus. Na posiedzeniu z dn. 17 sierpnia r. 1807 pod wpływem przed-łożeń Davoust’a postanowiono, nie czekając de-cyzyi z Drezna, wyznaczyć komisarzów do powyższej czynności, a to tembardziej, że ze strony Francyi delegowany był marszałek Soult i że komisarze pruscy, stawiwszy się na miejsce, dłużej niż do 20 sierpnia czekać z rozpoczęciem misyi nie chcieli. K-a w dn. 18 sierpnia zamianowała ze swej strony Stan. Jabłonowskiego, generał-lejtnanta, oraz Franciszka Twarowskiego, radcę izby administracyjnej departamentu płockiego. — Następnego dnia, bo 18 sierpnia, odbiera K-a ważną 'niezmiernie wiadomość, a mianowicie decyzyę zakomunikowaną przez Bossego, o zamianowaniu przez

wa-waszem sta-

Napoleona generalnego Intendenta Daru komisarzem do oddania Fryderykowi Księstwa, oraz o powierzeniu przez Księcia Warszawskiego obowiązków komisarza ze strony tegoż do odbioru kraju Stanisławowi Małachowskiemu. Ceremonia zdania Księstwa odhyć się miała w Warszawie. Jednakże Daru nie mógł do Polski przybyć, skutkiem czego Małachowski otrzymał polecenie udania się do Berlina dla dokonania powierzonej sobie misyi. Na posiedzeniu z dn. 5 września odczytane zostaje pismo ministra Bosse, obejmujące rozkaz w tym duchu do Małachowskiego wystosowany. — Widocznie koledzy, inspirowani przez Małachowskiego, któremu wiek podeszły kazał się obawiać ponownej podróży, jednogłośnie zaraz na początku sesyi zwrócili się do swego prezesa z prośbą, aby ich nie opuszczał. Małachowski uległ tym prośbom. Skutkiem tego w d. 11 września r. 1807 uwierzytelniony został do tej czynności Gutakowski. W d. 17 września nastąpiło w Berlinie uroczyste oddanie Księstwa Warszawskiego Królowi Saskiemu przez komisarza Cesarskiego Daru. Doniósł o tern nowy Komisarz Księstwa listem z d. 18 września, z Berlina pisanym. Tak więc nie w Warszawie, nie w Dreźnie, lecz w stolicy państwa, któremu odebrano znaczną część nowo-wskrzeszanej Polski, odbyła się ceremonia oddania jej powołanemu na tron Księstwa monarsze. — Samo oddanie odbyło się na podstawie konwencyi, zawartej w Dreźnie w d. 22 lipca r. 1807. Brzmienie jej było następujące: Art. 1. Wszystkie kraje, miasta i miejscowości, mające składać Księstwo Warszawskie, będą wydane bezzwłocznie przez komisarzy Naj. Cesarza Napoleona komisarzom Naj. Króla Saskiego, a wszelka inter-wencya władz francuskich w zarządzie rzeczo-nemi krajami ustanie od daty oddania kraju. Art. 2. Księstwo Warszawskie rządzone będzie w myśl ustawy konstytucyjnej z daty dzisiejszej. Art. 3. Wszystkie donacye lub darowizny zdziałane przez Naj. Cesarza Napoleona na rzecz zarówno oficerów polskich jak i generałów jego armii, a dotyczące dóbr, położonych w obrębie Księstwa Warszawskiego, których spis dołączono do niniejszej konwencyi, są uznane przez Naj. Króla Saskiego, jako uczynione na wieczne czasy oraz jako nieodwołalne. Art. 4. Wszystkie wierzytelności Jego Król. Mości Króla Pruskiego, jakoteż wierzytelności Francyi u rzeczonego księstwa są i pozostają nadal własnością Naj. Napoleona. Art. 5 Naj. Król Saski utrzymywać będzie, jako Książę Warszawski, armię z trzydziestu tysięcy ludzi infanteryi, kawaleryi i artyleryi, która w razie wojny będzie obowiązana przyłączyć się do armii Konfederacyi reńskiej. Art. 6 Naj. Król Saski obowiązuje się ufortyfikować miasto Toruń, utrzymywać w dobrym stanie i w uzbrojeniu most praski i ukończyć most w Serocku, wszystko kosztem Księstwa.

Art. 7 wojska francuskie i związkowe opuszczą Księstwo Warszawskie w ciągu miesiąca września. Art. 8 Naj. Król Saski przyjmuje propo-zycyę, uczynioną przez Naj. Cesarza Napoleona, co do pozostawienia w Księstwie Warszawskiem 30 tysięcy Francuzów 'dla obrony granic aż do chwili, gdy nowy rząd będzie całkowicie konstytuowany, a armia w zupełności zorganizowana. Opłacanie żołdu tym wojskom należeć będzie do Francyi. Art. 9 Obie wysokie strony kontraktujące umówią się co do czasu, gdy wojska te będą mogły opuścić Księstwo Warszawskie. Lecz z góry już zastrzega się, że gdyby nie opuściły kraju do pierwszego listopada, spędzą tam zimę. Art. 10 Naj. Cesarz Francuzów i Król włoski, utrzymywać będzie, o ile to za „właściwe i możliwe uzna, rezydenta w Warszawie. Art. 11 Naj. Cesarz Napoleon przyrzeka /poprzeć usiłowania, które przedsięweźmie Naj. Król Saski w stosunku do Kuryi Rzymskiej celem zawarcia konkordatu względem ustanowienia dyecezyi oraz rozmaitych szczegółów co do władzy duchownej w Księstwie Warszawskiem.—Gdy navpodstawie takiej konwencyi odbywało się oddanie księstwa Fryderykowi, musiało jednocześnie istnienie K-i R-ej zbliżać się do końca. Jakoż listem z d. 20 września, który komisya 28-go odebrała, zawiadamia Potocki, że wyjeżdża do Warszawy hrabia Schönfeld, poseł króla saskiego przy dworze wiedeńskim, celem odebrania Księstwa na rzecz króla. K-a z upragnieniem wyczekiwała końca swych rządów. Wobec wycieńczonego stanu kraju, wysoce nieokreślonego położenia swego, zaraz po powrocie do Warszawy domagała się przyjazdu króla, a koresponden-cya prowadzona z Gutakowskim i Potockim stwierdza, że Małachowski, powtarzał ustawicznie prośby K-i o faktyczne objęcie rządów przez Fryderyka. Nareszcie oczekiwana chwila nadeszła w dniu 4 października. W myśl ceremoniału ułożonego, w dniu 3 października, przelanie władzy na króla saskiego odbyło się w sposób następujący: K-a nie zebrała się w komplecie, gdyż Potocki i Gutakowski nie zdążyli powrócić do kraju. Wprowadzony przez Dyrektorów spraw wewnętrznych i policyi hr. Schönfeld zasiadł po prawej ręce Małachowskiego i wypowiedział następujące^słowa, w języku francuskim: „Panowie! Listy wierzytelne, w które jestem zaopatrzony i które odczytane wam będą, informują was o przedmiocie, który was wzywa na to zgromadzenie. Król, nasz wielce miłościwy monarcha, polecił mi położyć kres waszym pracom. Jako wyróżniający się swoim patryotyzmem i światłem postawieni byliście na czele administracyi tego Księstwa przez wielkiego Monarchę, który "wam zwraca ojczyznę. Król, widząc gorliwość, z jaką usiłowaliście zyskać jego zaufanie, nie hał się was zatwierdzić na nowisku aż do chwili, gdy Naj. Pan mógł przyjąć na siebie ster władzy. Skoro chwila ta

nadeszła, Król polecił mi rozwiązać tymczasową K-ę R-cą i przejąć władzę, którą mu powierzono. Naj. Pan z najżywszem zainteresowaniem przyglądał się niespożytej żarliwości, gorliwości pod każdym względem i światłemu patryotyzmowi, który wśród okoliczności truduych okazaliście w waszem administrowaniu sprawami publicznemi, zdobywaliście sobie wdzięczność Waszego Monarchy, a miłość i zaufanie narodu. Król zastrzega sobie okazanie wam osobiście dowodów jawnych swojego zadowolenia i swojej wielkiej życzliwości. Panowie, uważani się za nieskończenie szczęśliwego, żem został wybrany przez króla za wysłannika jego miłościwych rozporządzeń względem mężów stanu, zarówno światłych, jak odznaczających się cnotami publicznemi i szacunkiem powszechnym“. Po odczytaniu pełnomocnictwa udzielonego Schónfeldowi Małachowski odpowiedział również w języku francuskim następującemi i obowiązkiem wiernego poddanego; to też zrze-słowy: „K-a R-ca uważa za jedną z najpięk- j kłem się dlań, bez żalu, odpoczynku, jaki niejszych chwil, gdy, składając w ręce Naj.

J iły króla do tej nomiiiacyi. Król nie wątpi, że będziecie usiłowali spełnić nadzieje, które Naj. Pan w was pokłada. Pochlebia sobie, że wasze prace zmierzać będą jedynie do dobra publicznego; wy je osiągniecie, postępując podług stałych zamiarów króla i trzymając się konstytncyi jako wskazówki przy waszem postępowaniu. Naj. Pan liczy na wasze przywiązanie i na waszą pomoc przy swoich zamiarach, skierowanych do szczęścia narodu. Spuszcza się na was, darząc was całkowitem swo-jem zaufaniem. W ten sposób życzliwość Waszego Króla i błogosławieństwo narodu służyć wam będą. za podnietę do gorliwego wykonywania waszych szlachetnych i doniosłych obowiązków. Złożycie w moje ręce przysięgę na wierność i posłuszeństwo królowi“. Na to odpowiedział Małachowski: „Posłuszeństwo rozkazom królewskim jest pierwszym

zalecał mi stanowczo wiek i niedomagania, Napawa mnie tylko obawa, że nie będę mógł odpowiedzieć oczekiwaniem Naj. Pana na nowym urzędzie, który mi raczył powierzyć. Lecz żywię nadzieję, iż światło i patryotyzm panów ministrów zapewnią mi pomoc niezbędną do pokonania trudności, które mnie powinny przestraszać. Pełni wszyscy najżywszej wdzięczności dla Jego Król. Mości i ożywieni tą samą gorliwością służenia mu, wykonywać będziemy jego rozkazy z najskrupulatniejszą ścisłością, aby zasłużyć w ten sposób na jego wysoką a-probatę. Jest to dla nas szczęściem i zaszczytem odbierać za pośrednictwem Waszej Eks-celencyi tak znamienne dowody zaufania, które Naj. Pan raczy nam okazać, wani przez ministra tak wybitnego, dzięki swym cnotom i zaletom osobistym, i znakomitego wskutek swoich zasług, widzimy w nim wzór do naśladownictwa, aby zasłużyć na życzliwość Naj. pana, któremu Wasza Ekscelencya zechce złożyć hołd najgłębszego uszanowania i niewzruszonego przywiązania, które wierni poddani składają u stóp tronu ich miłościwego monarchy“. Przysięga, którą ministrowie złożyli była tak zredagowana: „Ego spondeo, voveo, ac juro me Domino meo, Frederico Augusto, Regi Saxoniae, Duci Varsoviae etc. fidelem esse futurum, in tota vita sine fraude, doloque, mało, quaecumque utilitati, dignitati et gloriae-tam augustae personae quam regni et statum ejus conducere possint omnibus viribus promo-turum ac omn;a quae mihi ex mandato ejus coulissa et praescripta fuerint fideliter exsecu-turum neque scienter aliquid umquam acturum vel permissurum quod in ejus detrimentum no-xam vel injuriam vertere possit. Ego ipsemnet spondeo voveo ac juro. Sic me Deus adjuvat et haec sancta Dei evangelia“. Rota przysięgi znamienna była z. tego względu, że w niej o konstytucyi żadnej nie ma wzmianki. Zwra-

Zainstalo-

Pana, naszego miłościwego monarchy, nadaną sobie władzę tymczasową, widzi urzeczywistnienie życzeń całego narodu, utrzymanych w całej swej sile i całej czystości od pamiętnej na zawsze epoki Konstytucyi TrzeciegoMaja. Ten hołd złożony wówczas i ponowiony przez nas obecnie, dla księcia, pochodzącego z krwi naszych królów i pełnego wszelkich cnót, jest najlepszym zadatkiem naszej gorliwości i naszego przywiązania do służby dla Naj. Pana i zapewnia nam zarazem szczęście ludów, połączonych pod jego berłem. K-a odbiera najpiękniejszą nagrodę za swoje stałe zabiegi, dowiadując się, ze Naj. Pan raczył zaaprobować jej postępowanie. Wybór osoby Waszej Ekscelen-cyi do misyi, która spełnia wszystkie nasze życzenia, jest nowym dowodem dobroci, którą podoba się Jego Król. Mości nas obdarzać. Jest dla mnie szczególnie pochlebnem módz zapewnić Waszą Ekscelencyę o tych uczuciach i prosić ją o złożenie u stóp tronu hołdu najgłębszego naszego uszanowania i najżywszej naszej wdzięczności“. Po tej mowie Małachowski u-stąpił miejsca prezydyalnego Schónfeldowi, który polecił wezwać nowomianowanych przez króla ministrów i wygłosił następujące nomi-nacye: prezesem rady ministrów został Stan.

Małachowski, ministrem sprawiedliwości Feliks Łubieński, spraw wewnętrznych Jan Łuszczewski, skarbu — Tadeusz Dembowski, wojny — ks.

Józef Poniatowski, policyi —Aleks. Potocki, ministrem sekretarzem stanu —Stan. Breza. Z kolei Schönfeld zwrócił się w języku francuskim z następującą przemową do nowych ministrów. „Panowie! Król was zatwierdził jako ministrów Księstwa Warszawskiego. Otrzymałem polecenie od Naj. Pana, aby was zainstalować na waszych urzędach. Zdolności, któreście rozwinęli, zaufanie, któreście zdołali zyskać na rozmaitych miejscach, przez siebie zajmowanych, zniewo-.

stawy po mieniona K. wyznań religijnych i o-świecenia publicznego składała się z ministra prezydującego, z prymasa Królestwa oraz z dwóch biskupów dyecezalnych, z trzech radców stanu, kierujących dyrekcyami wydziału administracyjnego, z dwóch członków dla wszelkich innych wyznań, z sześciu członków mianowanych przez króla, oraz z dwóch wizytatorów generalnych. Wszyscy ci członkowie, nominowani wo-góle przez panującego, składali radę ogólną. Wydział administracyjny K-i dzielił się na trzy dyrekcye: dyrekcyę ogólną wyznań religijnych, zwalnia wszystkie [ dyrekcyę wychowania publicznego oraz dyrekcyę funduszów duchownych i edukacyjnych. Do dyrekcyi ogólnej wyznań należały przede-wszystkiem sprawy, dotyczące wyznania, a jak odpowiedni przepis ustawy (art. 10) głosi, „duchowieństwa“ katolickiego, a mianowicie: 1) wykonywanie postanowień rządu co do duchowieństwa; 2) dozorowanie własności religijnej, całości kościołów, klasztorów, ich funduszów i zabudowań; 3) dozór nad „pobożneini zapisami“; 4) układy o dziesięciny; 5) koresponden-cya duchowieństwa ze Stolicą Apostolską w sprawach duchowno-adininistracyjnych; 6) korespon-dencya sekcyi duchownej rzymsko-katolickiej;

ca na to uwagę Skarbek, choć łagodzi rzecz okojiczność, iż Schö’nfeld przed odebraniem przysięgi przypominał potrzebę szanowania kon-stytucyi. Po złożeniu przez ministrów przysięgi odczytano proklainacyę Fryderyka do narodu, w której monarcha zwraca się do wszystkich klas, wymieniając z osobna szlachtę, stan miejski oraz włościan. Proklamacya wydana w Dreźnie nosi datę 23 września r. 1807. Po odczytaniu proklamacyi Schönfeld oddalił się, a ze swej strony Komisya postanowiła wydać również odezwę do społeczeństwa. Donosząc w niej o ustaniu władzy swej, władze od wykonanej sobie przysięgi, a jednocześnie stwierdza, że postać kraju „przemieni się w trwałe i warowne istnienie“. Wreszcie Małachowski pożegnał „w czułej i przenikającej przemowie członków Komisyi. Ci zaś przez usta Wybickiego złożyli hołd cnocie prezesa, wdzięczność i podziękowanie za chlubne dla Komisyi przewodnictwo“. Ostatnim aktem było wyrażenie zadowolenia sekretarzowi. Tak się skończyło pamiętne, w dziejacli urzędowanie K-yi R-ej.— Literatura: Skarbek Dzieje Księstwa Warszawskiego; Maciej Lor et „Między Jeną a Tylżą“ (Warszawa 1902, tom II Monografij w zakresie Dziejów Nowożytnych, wydawanych przez Szymona Askenazego). Przeważnie artykuł powyższy oparto na niezużytkowa-nych przedtem materyałach archiwalnych.

Komisye rządowe. Były to intytucye kolegialne, (do r. ł832 i od r. 1832) ministerya, a powołane do życia w Królestwie w myśl u-stawy konst. z roku 1815. art. 76 konstytucyi wykonanie praw powierzono różnym wydziałom rządowym, a mianowicie: l-o K-i wyznań religijnych i oświecenia publicznego; 2) K-i sprawiedliwości, wybranej z grona członków trybunału najwyższego; 3-o K-r spraw wewnętrznych i policyi; 4-o K-i wojny i 5-o K-i przychodów i skarbu. Każda K-a zostawała pod prezydencyą i kierunkiem ministra. Prócz tych pięciu K-yj był jeszcze minister sekretarz stanu, który przebywał „przy boku królewskim“. Szczegółowy statut tych K-j wydano w d. 5/17 października 1816 r. (Zb. pr. Adm. Wydz. Spraw. t. II). Po wypadkach z r. 1830 ilość K-yj zniesiono. Statut organiczny z r. 1832 zredukował i cli liczbę do trzech: l-o K-i spraw wewnętrznych i interesów duchownych oraz oświecenia narodowego; 2-o K-i Sprawiedliwości, 3-o K-i przychodów i skarbu. K-a wojny zniesiona została zupełnie, a to stosownie do art. 20 statutu z r. 1832 który orzekł, że wojsko „Imperium i Królestwa składa jednę całość bez rozróżnienia wojsk rosyjskich i polskich“.

I. Komisya wyznań religijnych / oświecenia publicznego, utworzona w roku 1815 opierała się na statucie z d. 2/14 sierpnia 1821 r., złożonym z 96 artykułów (Dz. Pr. t. VII str. 174). Stosownie do przepisów tej u-

Wielka Edj. rowti Iluttr. Ze«z. 294a T. ÏXXVI1

H. K

7)    kolizye z inneini wyznaniami; 8) erekcye i dotacye nowych kościołów parafialnych; 9) oznaczanie parafij katolickich tudzież wprowadzanie w nich zmian terytoryalnych; 10) kom-petencye duchownych; 11) opinie co do projektu etatu duchowieństwa katolickiego. Prócz tego do powyższego wydziału należały sprawy

Stosownie do wyznań chrześciańskich niekatolickich, oraz wszystkich innych wyznań. Do Dyrekcyi wychowania publicznego należały następujące sprawy: 1) wykonywanie postanowień i przepisów dotyczących się wychowania publicznego;

2) dozór nad uniwersytetem, szkołami wszelkiego stopnia, pensyami płci męskiej i żeńskiej i wszelkiemi instytucyami nauk, umiejętności i sztuk wyzwolonych; 3) zwierzchność-nad przełożonymi szkół i nauczycielami wszelkiego stopnia; 4) kwalifikacye kandydatów do wszelkich stopni nauczycielskich; 5) upoważnienia do zakładania pensyj pici obojga; 6) nagrody i emerytury; 7) dostarczanie książek elementarnych;

8)    karność i porządek szkolny; 9) czuwanie nad wolnością druku podług przepisów specyalnych; 10) wszystko, co ściąga się do wychowania i wykształcenia młodzieży szkolnej; 11) opinia nad projektem do etatu administracyjnego. Wreszcie do kompctencyi Dyrekcyi funduszów duohownych i edukacyjnych należały następujące przedmioty: 1) opieka i dozór nad funduszami duchowuemi i edukacyjnemi, ich windy-kacya i zabezpieczenie; 2) administracya funduszów duchowieństwa, kontrakty, umowy i spory z nicli wyniknąć mogące; 3) umowy, kontrakty, łicytacye, tyczące się urządzeń lub wydzierżawiania dóbr edukacyjnych; 4) zaopatrywanie instytucyj edukacyjnych w ich potrzeby,

4b

projektowanie budowli i dozorów nad ich całością; 5) dozór nad wpływami i wypłatami co do funduszów zarówno duchownych jak i edukacyjnych; 6) etaty duchowne i edukacyjne; 7) wypłaty emerytur duchownych i edukacyjnych; 8) stosunki z prokuratoryą generalną co do funduszów duchownych i edukacyjnych; 9) dozór nad rachunkowością funduszów duchownych i edukacyjnych. Oprócz trzech wymienionych Dyrekcyj K-a posiadała specyalną' sekcyę duchowną rzymsko-katolicką. Sekcya ta składała się z prymasa Królestwa, jako prezydujące-go, oraz z dwóch biskupów dyecezalnych kolejno co pół roku zasiadających. Prócz tego w sekcyi zasiadało czterech referentów z głosem doradczym. Referentów wybierano zpo-śród duchowieństwa, a kandydatów przedstawiali biskupi i kapituły po dwóch na jedno miejsce. Ostateczne zatwierdzenie referentów na

1) odbieranie od biskupów raportów rocznych o liczbie duchowieństwa świeckiego i zakonnego, o stanie seminaryów dyecezalnych z wyszczególnieniem liczby i nazwisk nauczycieli, przedmiotów przez nich wykładanych, oraz liczby i nazwisk uczniów wraz z uwagami nad ick obyczajami i zdolnościami; 2) odbieranie raportów od biskupów o wyborze przez nich dokonanym na członków konsystorza i dziekanów, tudzież protokółu elekcyi opata klaustral-nego; 3) odbieranie raportów o odbytych konkursach, o podanych kandydatach na beneficya i obsadzanie beneflcyów wszelkich kollacyj; 4) odbieranie raportów o zmianach wśród zakonników, tudzież próśb o przyjęcie ich do nowi-cyatu według urządzeń krajowych; 5) załatwianie wszelkich skarg przeciwko duchownym ze strony osób świeckich w materyach obyczajności, karności, tudzież nadużyć w głoszeniu słowa Bożego; 6) zatwierdzanie programów nauk teologicznych w wydziale teologicznym w uniwersytecie, oraz autorów, z których profesorowie korzystać mieli; 7) delegowanie jednego z członków sekcyi do prezydowania z głosem stanowczym na egzaminach kwalifikacyjnych uniwersyteckich z teologii; 8) delegowanie jednego z członków sekcyi lub jednego z referentów na posiedzenie ogólnego zgromadzenia Rady Stanu, na wezwanie od ministra otrzymane, ilekroć roztrząsany był w radzie przedmiot dotyczący religii lub duchowieństwa katolickiego. Posiedzenia K-i były dwojakiego rodzaju: administracyjne, oraz rady ogólnej. Na posiedzenia administracyjne wnoszone były sprawy, których przygotowanie zlecone było Dyrekcyom, dalej .przedmioty, wnoszone przez sekcyę duchowną, sprawy tyczące się wykonywania przez K-e wojewódzkie rozporządzeń K-i, instrukeye i objaśnienia, układanie projektów, raporty kwartalne, nominacye nauczycieli szkół

leżało do namiestnika. Czynności sekcyi duchownej były dwojakie: jedne należały wyłącznie do niej w innych zaś sekcya komunikowała przedstawienia swoje bądź Dyrekcyi ogólnej wyznań religijnych, bądź na posiedzenia administracyjne K-i, bądź na ogólną radę tejże K-i.

Do przedmiotów, wnoszonych na posiedzenia administracyjne należało: 1) odbieranie od o-sieroconych kapitał, raportów o wybranym administratorze i przedstawianie go rządowi do zatwierdzenia: 2) doniesienia K-i o wszelkich nadużyciach urzędników krajowych w stosunku do duchowieństwa, celem przedsięwzięcia środków zaradczych; 3) podawanie po dwóch kandydatów na każde miejsce nauczyciela religii w szkołach publicznych. Zamianowany kandydat posiadał stanowisko prefekta, oraz zajmował pierwsze miejsce pomiędzy nauczycielami; 4) podawanie dwóch kandydatów na każde wakujące miejsce kapelana wojskowego. W siedmiu rodzajach spraw sekcya duchowna wnosiła przedstawienia do rady ogólnej. Należało tu: j wyższych i niższych, wyjąwszy profesorów li-l-o otrzymywanie rekomendacyj od biskupów j ceów i uniwersytetu, wreszcie to wszystko, co na sufraganie, prelatury i beneficya kolacyi rzą- ! minister uznał za właściwe i potrzebne wnieść

dowej, celem przesłania ich do K-i R-ej dla wyjednania nominacyi; 2-o polecnie K-i trzech kandydatów na każde wakujące biskupstwo; 3-o podawanie dwóch kandydatów na miejsce wakujące profesora w wydziale teologicznym uniwersytetu warszawskiego, z pomiędzy których K-a mianuje jednego; 4-o podawanie kandydatów na miejsca nauczycieli religii w liczbach po dwóch na każde miejsce, z pomiędzy których K-a mianowała jednego; 5-o donoszenie o wykroczeniach w nauczaniu lub w obyczajach    dzami cywilnemi a duchownemi i między róż-

profesorów wydziału teologicznego w uniwersy-    nemi wyznaniami; 3-o roztrząsanie projektów,

tecie; 6) układanie wszelkich projektów wzglę-    które rządowi miały być podane w sprawach,

dem zaprowadzenia porządku w duchowieństwie,    podpadających pod kompetencyę K-i; 4-o roz-

ustalenia karności i uposażenia duchowieństwa;    trząsanie nowych urządzeń i instrukcyj szkol-

7-o układanie raportu kwartalnego i rocznego    nych na wezwanie ministra; 5-o rozbiór i za-

o czynnościach sekcyi. Wreszcie było ośm ka-    twierdzanie książek elementarnych po uprze-

tegoryj spraw, które należały do wyłącznej    dniem zasiągnięciu opinii sekcyj duchownych;

kompetencyi sekcyi duchownej, a mianowicie:    6-o ustanawianie nowych parafij oraz szkół

na posiedzenie administracyjne. W posiedzeniach administracyjnych brali udział: minister prezydujący, arcybiskup lub biskup, prezes delegowany, sekcya duchowna w komplecie, trzej radzcowie stanu, dyrektorzy generalni, wizyta-torowie generalni i sekretarz generalny. W skład posiedzeń rady ogólnej wchodzili wszyscy członkowie K-i. I)o rady ogólnej należały l-o przedmioty, wymagające porozumienia się rz (du ze Stolicą Apostolską; 2-o kolizye między wła-

wyższych, reforma lub znoszenie dawnych; 7o pensye emerytalne i inne nagrody; 8-0 sposób administracyi funduszów; 9-o mianowanie i zmiana profesorów w uniwersytetach i liceach tudzież rektorów wszelkich szkół wyższych, wyjąwszy ..rektora uniwersytetu; lO-o opinie w przedmiocie etatów rocznych; ll-o rozpoznawanie przeniewierzeń, pociągających za sobą utratę posad i urzędów, powierzonych dozorowi K-i, wyjąwszy posady i urzędy szkół niższych od wojewódzkich; 12-0 podawanie opinij względem kandydatów na biskupów i sufraganów oraz członków kapituł, przedstawionych przez sekcyę duchowną rzymsko-katolicką; 13-o czuwanie nad wolnością druku podług przepisów rządowych; 14-o roztrząsanie i ostateczne przyjmowanie raportu corocznie rządowi składać się mającego; 15-o nakoniec każdy przedmiot właściwy K-i, który bądź sam minister, bądź skład posiedzenia administracyjnego do Rady Ogólnej odeśle. Minister, jako prezydujący w K-i wyznań, kierował naczelnie wszystkiemi jej czynnościami co do administracyi zakładów duchownych, szkół, przywiązanych do nich funduszów, jako też co do wykonania praw i postanowień monarszych lub namiestnika. W rzeczach nagłych, dotyczących prostego wykonania, sam minister sanowił. Minister, bądź na posiedzeniu administracyjnem, bądź na posiedzeniu Rady Ogólnej mógł zawiesić decyzyę większości, gdyby ta wydawała mu się przeciwną konstytucyi, postanowieniom Króla lub namiestnika, prawom lub dobru publicznemu. Rzecz zaś całą poddać musiał namiestnikowi w radzie administracyjnej.—K-a wyznań i oświecenia publicznego na podstawie dopiero co powołanej organizacyi istniała do roku 1832, gdy czynności należące do niej zostały ześrodkowane w K-i spraw wewnętrznych, duchownych i oświecenia publicznych. — Wskutek ukazu z d. 14/26 marca 1861 r. (D. p. t. 57 str. 337) ponownie powołano do życia K- ę w y z n a ń religijnych i oświecenia publicznego. Ukaz z d. 27 grudnia (8 stycznia 1861/2 r. (Dz. pr. t. LIX str. 411) przepisał szczegółową organizacyę tej K-i. Składała się ona z dyrektora głównego prezydującego oraz z dwóch dyrektorów kierujących wydziałami l-o wyznań i 2-o oświecenia. Nadto do składu K-i wchodzili: zarządzający sprawami wyznania grecko-unickiego których kierunek prowadzony był oddzielnie od spraw innych wy-nań, dyrektor kancelaryi K-i, dwaj wice-dyrektorowie wydziałów, a także członkowie niestali, trzej członkowie innych wyznań chrześciań-skich po jednym z każdego, tj. prawosławnego, grecko - unickiego, ewangielicko - augsburskiego i reformowanego, sześciu członków honorowych oraz dwaj wizytatorowie szkół. Przybyła rada duchowna rzymsko-katolicka oraz rada wychowania. Członek wyznania prawosławnego wybierany był przez arcybiskupa warszawskiego i nowogeor-giewskiego, a zatwierdzony przez namiestnika.

Członka wyznania greko-unickiego wybierał co cztery lata biskup greko-unicki łącznie z kapi-tułą, a zatwierdzała Rada Administracyjna na przedstawienie Komisyi Rządowej. Członkami wyznań ewangelickich byli prezesi konsystorzy augsburskiego i reformowanego. Co zaś do wyznania mojżeszowego, to zapowiadana „organi-zacya zarządu konsystoryalnego tego wyznania“, miała przepisać sposób mianowania re-prezentatów tego wyznania.—Komisya dzieliła się na wydziały: wyznań, oświecenia, oraz zarząd spraw’greko-unickich. Każdemu wydziałowi przewodniczył dyrektor, a zar/ąd spraw greko-unickich pozostawał pod kierunkiem osobnego urzędnika, który zasiadał w Komisyi w charakterze członka, z głosem równym dyrektorom wydziałów. Do wydziału w y z n a ń należały następujące sprawy: |1) przedstawianie kandydatów na wyższe urzędy duchowne, zależne od nominacyi władzy wyższej, mianowanie lub zatwierdzanie na różne niższe posady duchowne; 2) opinia o duchownych przez wydział oświecenia powołać się mających na profesorów nauk teologicznych i nauczycieli religii w szkołach rządowych oraz na sędziów pokoju, opiekunów szkół elementarnych, a także duchownych powoływanych na członków rad szczegółowych, szpitalnych przez Radę Główną Zakładów dobroczynnych; 3) opinia o programach szkolnych służących do wykładu nauk teologicznych i religijnych; 4) wyznaczanie e-merytur duchownym pozbawionym możności pełnienia obowiązków skutkiem wieku lub kalectwa; 5) załatwianie wszelkich zażaleń, zanoszonych przeciwko duchownym oraz kwalifikowanie duchownych do odpowiedzialności na drodze sądowej za przestępstwa popełniane przy wykonywaniu obowiązków powołania; 6) kore-spodencya i pośrednictwo w stosunkach duchowieństwa ze Stolicą Apostolską i przełożonymi generalnymi zakonów; 7) rozpoznawania wszelkich pism, książek i artykułów w przedmiotach religijnych i przez władzę właściwie nadsyłanych, tudzież rycin i wszelkich wyobrażeń czci religijnych, wyrabianych w kraju lub sprowadzanych z zagranicy, a to celem orzeczenia, czy nie sprzeciwiają się religii; 8) czuwanie nad wolnością wyznań i załatwianie ewentualnych kolizyj; 9) tworzenie i uposażanie nowych lub podział albo łączenie dawnych parańj; 10) zamiana i sprawy o dziesięcinę i inne daniny, przypadające duchowieństwu, 11) obrona lub zabezpieczenie funduszów, praw i realności, insty-tucyj duchownych; 12) przyjmowanie, windyka-cya i zabezpieczenie legatów oraz darowizn, czynionych na rzecz kościołów i duchowieństwa; 13) zamiana gruntów kościelnych na prywatne, rządowe i instytutowe, oraz wydzierżawianie ich czasowe, długoletnie i wieczyste; 14) budowa nowych i reperacya dawnych kościołów, kaplic, klasztorów, domów modlitwy i innych zabudowań, należących do duchowieństwa; 15)

urządzanie cmentarzy i domów przedpogrzebo-wych; 16) uabywanie i sprzedaż majątku duchownego; 17) pilnowanie egzekucyi należności przypadających duchowieństwu, windyka-cya ¹/₄ części pozostałości po zmarłych benefi-cyatach wyznania rzymsko-katolickiego na fundusz reparacyi kościołów; 19) dozór nad wpływami funduszu interkalarnego (ob ) z czasów wakujących benefieyów; 20) korespondeneya z władzami co do lokacyi funduszów duchownych a także z bankiem co do tych kapitałów, które złożone zostały na lokacyę lub do czasowego depozytu; 20) czuwanie wogóle nad całością majątku duchownego wszelkich wyznań, kontrola tegoż, zatwierdzanie spisów majątków duchownych, oraz projektu uposażenia duchowieństwa, 22) wykonywanie wszelkich postanowień rządu względem kościołów i duchowieństwa; 23) projektowanie nowych urządzeń; 24) układanie corocznego etatu duchowieństwa; 25) wypłat?, kompetencyj i innych należności, określonych w budżecie dla duchowieństwa; 26) mianowanie i uwalnianie urzędników, zależnych od wydziału wyznań; 27) roczne sprawozdania z działań wydziału. Do wydziału oświecenia należały: 1) zarząd i opieka nad wszystkiemi zakładami naukowemi rządowemi tudzież dozór i opieka nad wszystkiemi zakładami naukowemi prywatnemi; 2) otwieranie nowych zakładów naukowych, tak rządowych jak i prywatnych, tudzież ich reorganizacya; 3) programy wykładu nauk, oraz instrukeya dla zwierzchności szkolnych; 4) środki do wydawania podręczników szkolnych; 5) urządzenia dotyczące konkursów, egzaminów i stopni naukowych; 6) kształcenie nauczycieli oraz przyznawanie stypendyów; 7) kontrola kwalifikacyi naukowej, zarówno nauczycieli, jak i przełożonych zakładów naukowych; 8) przedstawianie nominacyi, uwalniania tudzież mianowania na posady administracyjne i naukowe, pozostające pod zawiadywaniem wydziału oświecenia; 9) przedstawianie do nagród osób odznaczających się w służbie; 10) opieka i dozór nad bibliotekami, gabinetami i zbiorami naukowemi; 11) zarząd i opieka nad budowlami naukowemi i funduszami edukacyjnemi; 12) przedsiębranie wszelkich kroków prawnych na drodze sądowej i administracyjnej, zmierzających do zabezpieczenia funduszów edukacyjnych, oraz wykonywanie formalności, związanych z przyjęciem darowizn i zapisów testamentowych na rzecz wychowania młodzieży; 13) zarządzanie wypłat i kontrola funduszów edukacyjnych; 14) układanie projektów corocznego etatu, zakładów naukowych; 15) dozór nad cenzurą książek i pism; 16) wykonywanie wszelkich postanowień rządowych, dotyczących wychowania publicznego; 17) roczne sprawozdania z działań wydziału oświecenia. Istniały też przy Komisyi wyznań i oświecenia publicznego rada duchowna rzymsko-katolicka oraz rada wychowania. Obie instytucye przeważnie udzielały opinij w przedmiotach: pierwsza religijnych, a druga edukacyjnych. Rada duchowna skiadała się z prezydującego arcybiskupa lub biskupa dye-cezalnego oraz z dwóch członków wyższego duchowieństwa, wybieranych z ośmiu dye-cezyj rzymsko-katolickich. Prócz tego w radzie duchownej zasiadali dwaj asesorowie referenci duchowni z głosem doradczym, wybierani przez biskupów. Radę wychowania składali: dyrektor główny prezydujący w Komisyi, będący z u-rzędu prezesem rady wychowania, dyrektor wydziału oświecenia, dwaj wizytatorowie szkół, rektor szkoły głównej, inspektor szkół elementarnych, dyrektor bibliotek, honorowy dyrektor muzeów, członkowie nadetatowi, przybrani przez radę administracyjną na przedstawienie dyrektora głównego.—Ukaz z dnia 27 października (8 listopada) r. 1864 D. pr. t. LX str. 50) odłączył od Komisyi wyznań i oświecenia publicznego wydział wyznań, który przyłączono do Komisyi spraw wewnętrznych. Natomiast Ko-misya wyznań i oświecenia publicznego otrzymała nazwę Komisyi oświecenia publicznego. Wreszcie na mocy nkazu z d. 15 (27) maja r. 1867 (D. p. t. LXII str. 63) Komisya oświecenia została zniesiona.

Ze wszystkich Komisyj , utworzonych przez konstytucyę roku 1815 najdłużej istniała II. Komisya sprawiedliwości. Początkowo pozostawała ona pod prezydencyą i kierunkiem ministra. Organizacya Komisyi określona została przez dwa postanowienia z d. 5/17 października r. 1816 (Zb. por. adm. wydz. Spraw. t. II), tudzież przez urządzenie wewnętrzne, wydane przez samą Komisyę w d. 20 .lutego r. 1817 (Zb. prz. itd. t. Ił). Wskutek statutu organicznego z r. 1832 na czele Komisyi sprawiedliwości stanął dyrektor główny. Początkowo Komisya sprawiedliwości rządziła się dawnemi przepisami. Dopiero w d. 6/18 sierpnia r. 1847 zebrane zostały wszystkie postanowienia szczególne pod nazwą „redakcyi zbioru ustaw organicznych Komisyi rządowej sprawiedliwości" (Zh. prz. adm. wydz. spr. t. II). Przepisy te obowiązywały do czasu zniesienia Komisyi sprawiedliwości. Komisya składała się. z dyrektora głównego prezydującego, z trzech członków, jak dyrektorów wydziałów, z członków mianowanych specyalnie do obrad w Komisyi oraz z dyrektora kancelaryi. Komisya dzieliła się na cztery wydziały: 1) administra-cyi i kontroli; 2) sądownictwa cywilnego; 3) sądownictwa kryminalnego, oraz 4) służby o-gólnej. Pierwsze trzy pozostawały pod kierunkiem dyrektorów wydziałów, a czwarty pod kierunkiem dyrektora kancelaryi. Komisya, jako władza naczelna administracyjna wydziału sprawiedliwości, wykonywała dozór zwierzchni nad całą służbą sądownictwa cywilnego i kryminalnego. W szczególności czuwała nad należytym wymiarem sprawiedliwości, a także nad środkami zmierzającemi do udoskonalenia lub uzupełnienia prawa oraz postępowania cywilnego i kryminalnego. Miała też prawo wydawać reskrypty, zalecenia i instrukeye, mianowała u-urzędników sądowych lub też przedstawiała kandydatów na urzędy, których obsadzenie zależało od panującego lub rady administracyjnej, utrzymywała karność pomiędzy urzędnikami wydziału sprawiedliwości, przedstawiała do łaski, zarządzała funduszami wydziału sprawiedliwości, tudzież składała radzie administracyjnej coroczny raport z działalności sądownictwa. Miała, dalej, prawo podawać radzie administracyjnej uwagi, tyczące się udoskonalenia wymiaru sprawiedliwości, tudzież przygotowywać projekty do ustaw lub postanowień. Czynności powierzone Komisyi sprawiedliwości decydowa-ne były albo kolegialnie większością głosów, albo przez samego dyrektora głównego, albo wreszcie przez dyrektorów wydziałowych. Do przedmiotów decydowanych kolegialnie należały następujące: 1) podawanie Radzie administracyjnej kandydatów na posady niższe, tudzież mianowanie na te, których obsadzanie od Komisyi samej zawisło; 2) projekty coroczne do etatu wydziału sprawiedliwości;

3) sprawy dotyczące karności dyscyplinarnej przeciwko urzędnikom lub ofieyalistom wydziału sprawiedliwości i sądownictwa tudzież przeciwko duchownym jako urzędnikom stanu cywilnego; 5) zarządzanie funduszami, będącemi pod dyspozycyą K-i sprawiedliwości; 6) opinie co do ułaskawienia; 7) .projekty lub opinie co do ustaw lub postanowień rady, jakoteż urządzenia lub instrukeye ogólne, wydać się mające przez K-ę sprawiedliwości; 8) raporty i przedstawienia do namiestnika Królestwa lub rady administracyjnej; 9) roztrząsanie rocznego raportu, składanego rządowi. We wszystkich innych przedmiotach decydował dyrektor główny, lub z jego upoważnienia dyrektor wydziału. Jeśli dyrektor nie podzielał zdania większości, mógł postanowienie K-yi wstrzymać i zachodzącą wątpliwość przedstawić do rozstrzygnięcia władzy wyższej. Pod zwierzchnictwem K-i sprawiedliwości pozostawały główne archiwum krajowe tudzież archiwa akt dawnych przy trybunałach. K-a sprawiedliwości istniała do czasu wprowadzenia sądów rosyjskich. W d. 30 'czerwca (12 lipcaj 1876 r. zapadła uchwała komitetu do spraw Królestwa Polskiego, której mocą K-ę zamknięto z dniem 1 (13) lipca 1876 roku.

III}Komisya spraw wewnętrznych i po/icyi, utworzona w myśl konstytucyi z r. 1815 z ministrem prezydującym na czele, przetrwała do czasu wydania statutu organicznego z r. 1832. Organizacyę K-i określił statut z d. 5/12 października 1816 r. (Zb. prz. adm. wydz. spr. w. t.

II), Statut zaś organiczny powierzył zarząd spraw wewnętrznych: K-i spraw wewnętrznych, duchownych i oświecenia publicznego. Organi-zacya K-i została zatwierdzona w dniu 14 marca 1833 r. (Zb. prz. adm. wydz. spr. wew. cz.

U t. I). K-a składała się z dyrektora głównego, dyrektorów wydziałów, dyrektora kance-laryi, naczelnika biura kontroli i rachuby tudzież pewnej liczby urzędników podług etatu. Dzieliła się na trzy wydziały: 1) administracyi ogólnej; 2) przemysłu i kunsztów i 3) wyznań i oświecenia publicznego. Do wydziału administracyi ogólt ej należały następujące przedmioty: 1) przygotowywanie projektów i przedstawianie ich do zatwierdzenia, tudzież wykonywanie ustaw, odnoszących się do ogólnej ad-miuistracyi kraju; 2) pilnowanie ścisłego wykonywania postanowień w przedmiotach ściągających się do tej administracyi; 3) ustanowienie władz miejscowych administracyi wewnętrznej, czuwanie nad niemi; 4) przedmioty tyczące się rozgraniczenia administracyjnego;

5) sprawy dotyczące zgromadzeń stanów pro-wincyonalnych szlacheckich, gminnych i rad wojewódzkich; 6) bezpieczeństwo osób oraz własności i zachowanie spokoju i porządku publicznego; 7) połicya lekarska; 8) środki zmierzające do obrony ludności od braku żywności; 9) dozór nad miar uni i wagami; 10) statystyka kraju;

11) potrzeby wojska; 12) przedstawianie do uo-minacyi i mianowanie urzędników i oficyalistów administracyjnych tudzież przestrzeganie karności wśród nich; 13) urządzenia i środki policyjne względem mieszkańców niechrześcijan; 14) dozór i opieka nad całością i administra-cyą własności gmin miejskich i wiejskich. Do wydziału przemysłu i kunsztów należało: 1) wygotowanie projektów, przedstawienie ich do zatwierdzenia i wykonywanie postanowień, odnoszących się do przemysłu i kunsztów; 2) pilnowanie ścisłego wykonywania przepisów i listew, 3) rolnictwo, 4) przemysł, handel, rzemiosła i rękodzieła, 5) towarzystwa asekuracyjne i środki mające na celu popieranie rolnictwa i przemysłu, 6) komunikacye lądowe i wodne, 7) budownictwo, 8) poczta, 9) zakłady dobroczynne, szpitale, domy przytułku i pracy, 10) więzienia, 11) teatry wszelkie, widowiska publiczne, sprawy włościan i kolonistów. Do wydziału spraw duchownych i oświecenia należało: 1) przygotowywanie właściwych projektów, 2) pilnowanie praw i postanowień, odnoszących się do wydziału spraw duchownych i oświecania, 3) opieka rządowa nad duchowieństwem,

4) dozór nad duchownymi, 5) zmiany i ustanowienia nowych parafij, 6) pośrednictwo w stosunkach duchowieństwa ze Stolicą Apostolską i najświętszym synodem, 7) czuwanie nad wolnością wyznań i rostrzyganie sporów, zachodzić mogących między niemi albo naczelnikami duchowieństwa, 8) zbieranie wszelkich wiadomości od władz duchownych wszelkich ‘^wyznań;

9) przedstawianie do nominacyi biskdpów, su-fraganów, prałatów, kanoników na'j benefieya kolacyi rządowej, 10) przedstawianie kandydatów na prezesa i członków konsystorza ewan-1 gielickiego, mianowanie superintendenta i pa-

Tymczasowy ten zarząd przestał istnieć w dn. 13 lipca r. 1869 skutkiem u-kazu z dn. 26 marca r. 1869 (D. P. T. 69), gdy wprowadzono ustawę o izbach skarbowych w Królestwie.—Bibliografia: Dr. A. O kolski ,,Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskiem“ (Warszawa 1880,    3

tomy.

storów, 11) przedstawianie projektów co do wyznań niechrześciańskich pod względem religijnym, 12) sprawy oświecenia publicznego, 13) stosunki z radą edukacyi publicznej, 14) dozór i opieka nad funduszami duchownemi i edukacyjnemu, 15) cenzura pism i książek. Do wydziału kontroli i rachuby należały: 1) sprawy, tyczące się własności funduszów duchownych, edukacyjnych, instytutowych, miejskich i włościańskich, 2) ogólna i szczególna kontrola funduszów tak tych, które oddane były pod opiekę K-i Rządowych, jak tych, które roczny budżet zostawił do jej rozporządzenia, 3) rachunkowość szczególna i ogólna, 4) sprawdzanie wszystkich szczegółowych etatów i sporządza; nie projektu rocznego budżetu. Organizacya K-i spraw wewnętrznych ulegała następnie rozmaitym zmianom. W roku 1861 odłączono od tej komisyi wydział wyznań i o-świecenia publicznego, tak, iż na zasadzie ukazu z dn. 14 (26) marca r. 1861 (D. p. T. LVII)

K-a zatrzymała tylko nazwę K-i spraw wewnętrznych. W dn. 27 październ. (8 listy) r. 1864 (D. p. T. 63) ponownie przyłączono do K-i spraw wewnętrznych i wydział wyznań, wskutek czego K-a zwała się K-ą spraw wewnętrznych i duchownych. Wreszcie w dn. 28 marca r.

1867 jednocześnie ze zwinięciem centralnych władz rządowych w Królestwie zniesiona została K-a spraw wewnętrznych. IV. Komisya wojny istniała od r. 1815 do r. 1832. Na czele K-i stał minister, a jej atrybucye określiło postanowienie ogólne z dn. 5 (17) października r. 1816. Statut organiczny z r. 1832 orzekł w art. 20, że odtąd wojsko w Cesarstwie i w Królestwie stanowić miało jedną całość, bez rozróżniania wojsk rossyjskich i polskich. Zarząd siłą zbrojną w Królestwie przeszedł pod władzę ministeryum wojny w Petersburgu a jednocześnie K-ę wojny zniesiono. Ostatnią z liczby K-i była V Komisya przychodów i skarbu. Pozostawała ona w myśl konstytucyi z r. 1815 również pod prezydencyą ministra a jej orga-nizacyę nakreślono w dn. 5 (17) października r. 1816. Wcześniej jeszcze, bo w dn. 1 czerwca r. 1816 utworzono dyrekcyę generalną lasów narodowych i koronnych. W dn. 7 kwietnia r. 1818 zniesione zostały pojedyńcze władze skarbowe, a mianowicie: dyrekcya generalna dóbr rządowych, dyrekcya lasów rządowych, izba administracyjna dóbr koronnych i powróconych, tudzież izba administacyjna dóbr narodowych. Zamiast tych wszystkich instytu-cyj utworzono w K-i przychodów i skarbu dyrekcyę generalną dóbr i lasów rządowych. Z kolei w myśl postanowienia Rady administracyjnej z dą. 9 grudnia r. 1826 (Dz. p. T. XI) przyłączono do K-i przychodów i skarbu Dy rekcyą górniczą, która dotąd pozostawała w" zależności od K-i spraw wewnętrznych i poli' cyi. Statut organiczny z r. 1832 utrzymał K-ę przychodów i skarbu. Po wypadkach r. 1863 stopniowo ograniczano władzę tej K-i. W dn. 12 (24) marca r. 1866 odłączono od niej zarząd dochodów z akcyzy, w dn. 19 (31) grudnia r. 1866 zarząd kas.Wreszcie w d. 28 marca (9 kwiet.) 1867 (D. P. T. LXVII) zniesiono K-ę Rządową przychodów i skarbu a utworzono zarząd finansowy w Królestwie Polskiem pod władzą naczelną ministra skarbu w Cesarstwie.

Komisye wojewódzkie w Król. Polskiem ob. Wojewódzkie komisye.

Komisya Radziwiłłowska ob. Radziwił-łowska komisya.

Komisya kolonizacyjna, oddzielny organ administracyjny przy rządzie pruskim, ustanowiony przez prawo z d. 26 kwietnia r. 1886 dla popierania osiedleń niemieckich w prowincyacli poznańskiej izachodnio-pruskiej przez zakupywanie i zagospodarowywanie ziemi z częściową roz-przedażą jej pomiędzy niemieckich chłopów i robotników. Ustawę tę osobistą iuicyatywą wniósł, a następnie przeprowadził i wykonał ówczesny prezydent ministrów, a kanclerz Rzeszy, ks. Bismarck (mowa sejmowa z dn. 28 stycznia r. 1886). Powoływał się on na wzory napoczętych, lecz nie rozwiniętych prac koloniza-cyjnych Schroettera i Vossa w Prusach Zachodnich, nowo-wschodnich i południowych przed r. 1805, i Flottwela w W. ks. Poznańskiem po r. 1832. Ta działalność kolonizacyjna, i w szerszej jeszcze o wiele mierze samorzutne i ustawami nieograniczone zakupno ziem przez Niemców, datujące się od czasów Rzeczyp-litej, a znaczące swój rozkwit największy w drugiej połowie XIX w. przyczyniły się do zniemczenia większej części posiadłości ziemskiej, leżącej w granicach ziem zabranych. Celem nowego prawa, przyznanym przez Bismarcka, było nagłe pomnożenie tego wydziedziczenia i ostateczne usunięcie Polaków od większej własności ziemskiej. W tym charakterze ustawa o Komisyi kolonizacyjnej była i jest ustawą ściśle polityczną na gruncie ekonomicznych stosunków działającą, zarazem zaś prawem wy-jątkowem, tworzącem przywilej ekonomiczny ludności niemieckiej na koszt zarówno Polaków, jak Niemców, a zatem przeciwnem przepisowi konstytucyjnemu o prawnej równości obywateli. Ustawa z d. 26 kwietnia r. 1886 oddała

100 milion, marek na kupno ziemi, na jednorazowe urządzenie działów, stosunków gminnych, kościelnych i szkolnych (§ 1); ustanowiona na ten cel a mianowana przez rząd komisya (§12) obowiązaną jest zdawać sejmowi dorocznie

większ. posiadł, hekt. za marek w r. 1887 14825    8719651

„    1888    9 523    5 620 505

„    1889    4 800    3 268 250

„    1890    7 767    5 095 510

„    1891    8 527    5 789 617

„    1892    8 421    4 621803

„    1893    8 408    5 265 600

„    1894    6 264    3 590 850

„    1895    7 526    4289 140

„    1896    3 519    2 282 610

„    1897    4 732    3 697 830

„    1898    14 491 11017 300

„    1899    18137    14828000

„    1900    16147    13 059 468

41

106100 460 800 431 200 426 964 224.750

t\2

163

sprawozdania (§11). W dn. 20 kwietnia r. 1898 kapitał został powiększony o 100 mil. marek, w r. 1902 o 150 mil. mar.—W r. 1886 przystąpiono natychmiast po publikacyi ustawy do utworzenia K-yi, która bezzwłocznie rozpoczęła czynności swoją, zakupując jeszcze w r. 1886—16 większych posiadłości, obejmujących 11 748V₂ hektara za 6 674 150 marek (w tem 10 z wolnej ręki, 6 na przymusowej sprzedaży) i 111 hektarów posiadłości włościańskich za 88 845 marek. W następnych latach do r. 1903 K-ya zakupiła:

włościańskich hekt. za marek 67    352080

60    429 200

3    25 059

9110 450 5 765

31000 106

1901    16 855 13 503 377

1902    19 070 16 055 112 2 936 3 039 418

1903    39186 39 047 495 2 865 3 296 618

Doliczając do cyfr powyższych ułamki hektarów i marek, w powyższem zestawieniu nie uwzględnione, otrzymamy następujący rezultat zakupów K-yi k-ej od początku istnienia do końca r. 1903: 381 większych folwarków (w tem 338 z wolnej ręki, 43 przy sprzedaży przymusowej), obejmujących 219 947 hekt. 58 a-rów za 166 426 268 mar. 77 fen. i 156 posiadłości włościańskich (w tem 142 z wolnej ręki, 14 przy sprzedaży przymusowej) w rozmiarze 8 605 hektarów za 8 927 361 marek. Razem tedy Komisya zakupiła do końca roku 1903:    537 posiadłości, obejmu

jących 228 552 hekt. za 175 353 630 marek. Stosunek zakupów tych do ogólnego obszaru własności ziemskiej w wymienionych dwu pro-wincyach przedstawia się jak następuje: Prusy Zachodnie mają obszaru własności ziemskiej: 2 550 874 hekt., w tem większej własności 1 158 204 h. K. K-na zakupiła w Prusach Zachodnich 65 561 hekt., (w obw. regenc. Gdańskim 16179 h., w obw. reg. Kwidzyńskim [Marienwerder] 51 938 h.,) w tem większej własności 65 561 h. Otóż zakupna K-i stanowią 2.67 $ ogólnego obszaru własności ziemskiej, zaś 5.66$ większ. własn. ziem. W. Księstwo Poznańskie ma ogólnego obszaru własności ziemskiej 5 446 644 hekt., w tem większej własności 2 774 246 hekt. K. zakupiła w Poznań-skiem 160 435 hekt., wtem od większych właścicieli 150 213 hekt. Zatem zakupna jej sta-

nowią 4.20$ obszaru całej własn. ziemskiej w prowincyi, zaś 7.78$ własności większej. W poszczególnych powiatach stosunek zakupna ziemi przez K-ę K-ną przedstawia się bardzo rozmaicie. W obwodzie regencyjnym Poznańskim K-a zakupiła: w pow. Wrzesińskim (obejmuje własności ziemskiej 56 106 hekt. ziemi, w tem 36 012 h. większej włas.) 7 647 h. czyli 13.63$ całego obszaru, a 19.32$ większ. własn., w pow. Śmigielskim (55 445:34 208) 5 829 h. czyli 10.51 $ całej a 16.80$ większej własności; w pow. Pleszewskim (48 029 : 33 270) 4 947 h. czyli 10.30y₂ całej a 14.87$ większej wł.; w Poznańskim wschodnim (45 673 : 25 061) 4171 hekt. czyli 9.13$ całej a 13,42$ większ. własn.; w Poznańskim zach. (63 617 : 36 599) 3 954 hekt. czyli 6.12$ całej a 13.42$ większej własn. ziems. Natomiast w zupełnie polskim powiecie Ostrowskim (41 303 : 26 364)

K. nabyła tylko 303 h. czyli 0.73$ całej a 1.15$ większej własn. ziem. W obwodzie reg. Bydgoskim K. K-na rzuciła się głównie na powiaty Gnieźnieński, Żniński, Wągrowiecki i Mogiluicki. W Gnieźnieńskim (56 164.33 250) zakupiła 12219 h. czyli 21.76$ całej a 33.35$ większej własn. ziem.; w Żnińskim (74127: 40 674) zakupiła 14 698 h., czyli 19.83$ całej a 35.59$ większej własn. ziem.; w Wągrowiec-kim (103 591 : 64 497) zakupiła 15 989 li. czyli 15.42$ całej zaś 24.08$ większej własn. ziem.; w Mogilnickim (73 328:31 524) zakupiła 10 069 h., czyli 13.73$ całej a 29.29 ₀ większej własn. ziemskiej; w Witkowskim (58 896:31981) zakupiła 3 921 h., czyli 6.76$ całej, a 11.32$ większej wi. ziem. —Z powyższych cyfr ogólnych widzimy, że mniejsza własność stosunkowo mały bierze udział w sprzedażach K-i K-nej, jest zatem odporniejsza. Ale taż K-a z zakupnem od drobnych właścicieli nie bardzo się kwapi; według powyższych zestawień bowiem hektar drobnej własności przeciętnie kosztował 1037y₂ marki, zaś większej własności 756Y₂ m. Cena ziemi stale wzrastała, gdy bowiem w r. 1869 wyniosła 648 m., odtąd stale podnosiła się do 996 m. w r. 1903. W pierwszych latach istnienia swego K-a K-na kupowała ziemię wyłącznie z rąk polskich; gdy jednakże Niemcy podnieśli skargi, że to jest jedynie ratowaniem polskich rodzin od zupełnego upadku ma-teryalnego i deprecyacyą majątków niemieckich, K-a zaczęła kupować przeważnie od Niemców. W wyborze miejscowości daje się stwierdzić istnienie stale i konsekwentnie przeprowadzonego systemu. Komisya wybierała przedewszyst-kiem ośrodki polskości, pod względem położenia i zaludnienia. We wszystkich powiatach o intensywnej gospodarce kolonizacyjnej ludność polska przeważa nad ludnością niemiecką. Dalej , darzyła uwagą swoją komisya \ miejscowości, położone nad granicą Królestwa Polskiego, na które także w innych gałęziach ad-ministracyi zwrócona jest szczególna uwaga

i najinteligentniejsze usiłowania germanizacyi. W r. 1903 na 42 052 hekt. zakupionej ziemi) K. kol. nabyła od Polaków 3 067 hekt., resztę od Niemców, Z ogólnego obszaru ziemi, zakupionej przez Komisyę kol., pochodzi: od Niemców 245 większych folwarków i 103 włościańskich, z ogólnym obszarem 132 840 hekt., za które zapłacono 105 326 200 m., od Polaków 160 większych folwarków i 123 zagród włościańskich z obszarem 95 713 hekt., za które zapłacono 70 027 430 m. Niemcom komisya przeciętnie zapłaciła więcej, a ich żądania przyczyniły się do znacznego podwyższenia cen ziemi. Coraz więcej K. służy interesom bankrutów lub handlarzy niemieckich, coraz mniej prowadzi roboty germanizującej. Z powodu niezwykłych trudności i ostrego działania opinii publicznej polskiej K. musi obecnie kupować sobie agentów—Polaków, nabywających w jej imieniu majątki polskie. O wykupywaniu znacznem ziemi od chłopów Polaków niema mowy; coraz-to większe utrwalanie się i wzmaganie chłopskiej własności wywołało coraz to silniejsze utrudnianie kolonizacyi konkurencyjnej polskiej, aż wreszcie prawem z r. 1904 wytworzono monopol Komisyi kolouizacyj-nej, oddając de^yzyę o zezwolenie na tworzenie nowych osad organom administracyjnym, bezpośredniemi hierarchicznemi węzłami związanym z urzędem K-yi. Celem K-yi i warunkiem niezbędnym jej trwania jest osadzanie kolonistów. Gospodarka własna na zrujnowanych przeważnie majątkach nie może być wydajną, a przy-tem musi być prowadzona tańszemi czyli miej-scowemi, polskiemi siłami roboczemi, a więc nie działa germanizująco. Podczas gdy ten-dencyą ogólną w kraju jest tworzenie drobnych gospodarstw, K. z powodu braku Niemców przystosowanych i przystosowujących się do warunków miejscowych, tworzy gospodarstwa] wymagające przyjmowania najemników, którymi są przedewszystkiem Polacy. K. używa całej sieci środków, jakiemi rozporządzać może tylko organ administracyi państwowej, zarówno do zakupna jak i do sprzedaży ziem. Osobne pisemko („Neues Bauernland“) informuje od r. 1898 bezpłatnie czytelników, którzy życzą sobie je dostawać, o działalności kolonizacyjnej. Liczni agenci werbują chłopów ze wszystkich stron Niemiec, z Galicyi, a nawet z niemieckich kolonij w Rosy i. K. ofiaruje darmo infor-macye wszelkie, zwraca koszt podróży do wystawionych na sprzedaż kolonij i t. d. Działalność ta wpływa demoralizująco i dezorgani-zująco na siłę ekonomiczną nabywców, przyzwyczajonych do wszelkich ułatwień. Żywioł, któremu przeznaczono ważną rolę germaniza-tora, sam w sobie przedewszystkiem rozkłada , się i psuje. Pomimo te wszystkie przeszkody działalność K. wycisnęła już wyraźne swoje piętno na ziemiach polskich, tworząc przez olbrzymie swoje środki coraz nowe szeregi

równych, jednostajnych, przypominających miasto osad niemieckich, lub mieszanych, przyczyniających się do coraz-to większego obniżenia poziomu kultury krajów polskich w Prusiecli. Jako przedsiębiorstwo finansowe kolonizacya niemiecka prowadzona przez K. jest zupełnie chybiona. Zakupiwszy większy majątek ziemski, K. z powodu braku kolonistów musi przez 5 — 8 lat na własny rachunek gospodarować. Roczne sprawozdania K. wykazują, że dopłaty z tego powodu są olbrzymie. W celu urządzenia kolonij tK. czyni wielkie nakłady; gd^by rachunki poszczególnych majątków były prowadzone po kupiecku, wykazałyby, że z kapitału utopionego przez K-ę wraca się zaledwie ¹/₃ i ta zaś stopniowo przepada, skutkiem żądania bezustannych ulg przez kolonistów. Do 31 marca r. 1903 komisya gotówką z kasy wydała 208 872 494 marek, zaś wpłynęło do kasy, tytułem spłat na kapitał, procentu, zwrotu zaliczek itd., 46 531 070 marek, czysty wydatek zatem wynosił 162 341424 marek, gdy tymczasem cały szacunek zakupionej do końca 1902 r. ziemi równał sięl34 074 826 m. Niewątpliwie prawie cały kapitał umieszczony w koloni-zacyi można uważać dla skarbu państwa za zupełnie stracony.—Jakiż rezultat osiągnięto pod względem germanizacyjnym ? K. od r. 1886 do końca r. 1903, a więc przez 17 lat, osiedliła 7 382 rodzin (7 091 protestanckich, 291 katolików). Z tych 1 187 pochodziło z Poznańskiego, zaś 952 z Prus Zachodnich, tak, iż istotnych immigrantów niemieckich pozostaje 5 243 rodzin. Licząc rodzinę po 5 głów, wypadnie 26 215 głów, o które ludność niemiecka dwu tych pro-wincyj wzrosła. Nadto komisya twierdzi, że liczba immigrantów domowników, którzy przybyli z kolonistami, wynosiła z końcem r. 1903:3 350, a więc razem przybyło Niemców 29 500. Wymienione dwie prowincye mają razem przeszło 3 200 000 mieszkańców, w połowie Polaków, w połowie Niemców; ludność Polska przez urodzenia wzrasta w stosunku 12¹/₂ na tysiąc rocznie, czyli o 20 000 rocznie, ludność niemiecka w stosunku 9 na tysiąc, czyli o 14400 rocznie. Różnica na korzyść Polaków przez 17 lat od r. 1886 —1903 wynosiłaby tedy 85 000, mniej 29 500 kolonistów, a więc mimo ko-lonizacyi 54 500, gdyby nie einigracya, do której K. w znacznej mierze się przyczynia przez okupacyę ziemi.—Literatura: Doroczne sprawozdania (druk Sejmu Pruskiego): „Denkschrift über die Ausführung des Geset .es vom 26 April 1886 betreffend die Beförderung deutscher Ansiedlungeu in den Provinzen Westpreussen u. Posen“; Prof, d r. M. Serin g „Die innere Kolonisation im östlichen Deutschland“ (Lipsk 1893, u Dunckera i Humboldta); Heinrich Sohnrey „Eine Wanderfahrt durch die deutschen Ansiedlungsgebiete in Westpreussen u. Posen“ (Berlin, Th. Schönfeldt); dr. E. Stumpfe „Polenfrage u. Ansiedelungskommision“ (Berlin,

1902 u Reimera.

M. Sokolnicki „Czynności

E. Chw.

E. Chw.

E. Chw

i dzieje ob. Węgr y.

Prócz tego w stenogramach sejmu doroczne dyskusye nad Etatem komisyi, w sesyi przedwakacyjnej). W języku polskim : Rozwadowski „Parcelacya wielkiej własności w świetle postępowania pruskich instytucyj pośredniczących“, Lwów 1903. Artykuły F. Krysi aka w „Dzienniku Berlińskim“ 1902 ; komisyi kolonizacyjnej“, Część I („Ekonomista“ 1903, II); artykuły A. Donimirskiego w kilku rocznikach „Biblioteki Warsz.“

Komisya Emerytalna ob. Emerytura, T. XIX, str. 269, 272.

Komisya Likwidacyjna ob. Królestwo Polskie.

Komisya Centralna Likwidacyjna ob. Kró-

lestwo Polskie.

Komisya Mennicza ob. Mennica (w Polsce).

Komisya Policyi ob. K-ye ministeryal-ne Konst. Trzeć. Maja.

Komisya Prawodawcza ob. Król. Pol-s k i e.

Komisya Rentowa ob. Rentowa komisya.

Komisya Rozdawnicza ob. K-y a Edukacyjna.

Komisya umorzenia długu krajowego ob Król. Polskie.

Komisye do spraw włościaóskioh ob. Król. Polskie, Uwłaszczenie, Włościanie.

Komisye nowego uzbrojenia w Rossyi, powołane Najwyższym rozkazem 11 stycznia 1890 r. dla zaopatrzenia armii w doskonalszą broń. Miały one charakter tymczasowy i dzieliły się na zawiadującą i wykonawczą. Pierwsza, zwana g ł ó w n ą, obradowała pod kierownictwem ministra wojny i rozstrzygała kwestye sporne co do nowego uzbrojenia i funduszów; druga urzeczywistniała plany pierwszej. Kancelarya K-yi zawiadującej była wspólną z kancelaryą ministeryum wojny, kancelarya zaś komisyi wykonawczej istniała przy głównym zarządzie ar ty 1 ery i.

Komisye śledcze w Rossyi według ustawy wojenno- sądowej (art. 336) ustanawiane są na mocy rozporządzenia ministra wojny lub naczelników okręgów wojennych dla wstępnego dochodzenia w sprawach mniejszej lub większej wagi. W skład takiej K-yi wchodzi przynajmniej jeden członek sądu wojenno-sądowego. — K-ye śledcze rządzą się przepisami, ustanowio-nemi dla sędziów śledczych wojennych.

Komisye wojenno-s|dowe istniały w Rosyi do 1889 r. przed wprowadzeniem obecnych pułkowych i okręgowych sądów wojennych. Dzieliły się na stałe przy ordonanshauzach i wojskach kozackich i czasowe przy pułkach. Składały się z prezesa w randze sztab-oflcera, 6 asesorów (2 kapitanów, 2 poruczników i 2 chorążych) i audytora, jako referenta. Dla sądzenia ważniejszych spraw tworzono generalne K-e wojen-

Wie!ka Ene. Pows*. Ilustr. Zegi. 295a. Tom XXXVII

no-sądowe z prezesem w randze generała i z asesorami w rangach generał-adjutanta (2), generał-majora (2) i pułkownika (2;. Nadto istniały K-ye wojenno - sądowe mieszane do spraw mieszanych wojenno-cywilnych: do nich powoływano także urzędników cywilnych z tego ininisteryum, którego interesów dotyczyła sprawa.

Komisyoner to samo, co komisant (ob.) Tak również nazywają posłańców publicznych.

Komitat (z łac. comitatas), jednostka tery-toryalna politycznego ustroju Węgier, inaczej hrabstwo, żupaństwo. Podział ten początkami swemi sięga czasów św. Stefana, który całe państwo ówczesne węgierskie podzielił na 72 K-y (żupy). Ostatniego podziału administracyjnego dokonano w roku 1876. Na czelu K-u znajduje się foispan (nadżupan), a sam K. rozpada się na okręgi. Szczegóły

Red.

Komitat (porządek artykułów):

1)    K. do spraw Królestwa Polskiego

2)    K. urządzający w Król. Polskiem

3)    K. starozakónnych w Król. Polsk.

4)    K-y w Cesarstwie Rosyjskiem:

I. K ministrów

II. Kaukaski

III.    K. Syberyjski

IV.    K. morsko-teclmiczny

V. K. opieki nad zasłużonymi urzędu, cywilu.

VI. K. opieki nad rannymi

VII K-y kolejowe

VIII. K-y przemysłowe i handlowe

IX. K. Doński rzeczny

X. K-y zdrowia publicznego

XI. K-y opieki nad ubogimi

XII.    K-y oświaty elementarnej

XIII.    K. starozakonnych

XIV.    K prawodawstw obcych

XV.    K-y Ocalenia i Bezpieczeństwa publ.

Komitet do spraw Królestwa Polskiego.

W drugiej już połowie 1863 roku postanowiono w Petersburgu przedsięwziąć n; terenie Król. Pol. cały szereg reform radykalnie zmieniających ustrój administracyjny kraju. Mikołaja, syna Aleksieja M i 1 u t i n a (ob.) można u-ważać za główną sprężynę wszelkich zmian. Pomocniczą rolę przy nim odegrali Jerzy Samaria, P. Gagarin, Wałuje w, Czerkawskij, J. Sołowjew. D'a śpiesznego przeprowadzenia reform udzielono namiestnikowi w Królestwie, hr. Bergowi, który objął urząd swój we wrześniu 1863 r., szczegółowych instrukcyj, pozwalając mu wytworzyć nowy urząd Generał-Policmaj-stra od 15/27 grudnia 1863 do 28 grudnia 1866 (9 stycznia 1867 r.) z obszerną władzą, nadto utworzono trzy organy: K. Urządzający w Warszawie 19 lutego (2 marca) 1864 r., K. do spraw Królestwa Polskiego 25 lutego (8 marca) 1864 i po zniesieniu ministeryum se-kretaryatu do spraw Królestwa w Petersburgu własną kancelaryę J. C. M. do spraw tegoż Kr. P. (19/31 maja 1866 roku). Druga z kolei instytucya pierwiastkowo miała być tylko doradczą przy boku panującego i takie ma zna-

czenie od marca 1864 aż do 1/13 grudnia ' (ob.) wedle ustaw z r. 1876, 1879, 1880, a na-

wet, wobec nowego ustroju sądownictwa (13 lipca 1876) wedle ustawy z 19 lutego 1875 r. Podług postanowienia K-u do spr. Kr. P. (20 września [2 października] 1876) generał-guber-nator i oberpolicmajster warszawski mają przywileje wymiaru kary t. z w. administracyjnej Od roku sądowego 1868/9 w dwu departamentach (IX i X) senatu w Warszawie wprowadzony zostaje język rossyjski, w innych zaś sądach od lipca 1876. D. 23 marca [4 kwietnia] 1871 zamknięto wydawnictwo Dziennika praw Królestwa. Jeszcze w d. 30 lipca 1867 i potem 5/17 czerwca 1868, 6/18 marca 1873 K. do spr. Kr. zapewnia ulgi i przywileje służbowe dla urzędników przybyłych z Cesarstwa do Królestwa, pozwala na konwersyę listów zastawnych towarzystwa kredytowego ziemskiego (20 stycznia [1 lutego] 1871), wciela bibliotekę główną (13/25 marca 1871 i obserwatoryum meterolo-giczne (17/29 grudnia 1872) do uniwersytetu warszawskiego, ustanawia K-y rękodzielnicze w Warszawie i w Lublinie (5/17 kwietnia 1871), (ob. K-ty przemysłowe i handlowe) tworzy zasady o porządku przyjmowania darowizn na rzecz instytucyj publicznych (1/13 czerwca 1871 i 15/27 grud. 1874), zarówno troszczy się o los majątków i kapitałów legowanych na rzecz duchowieństwa rzymsko-katolickiego i instytucyj kościelnych po wydaniu ustawy z 27 października (8 listopada) 1864 i 14 (26) grudnia 1865 r ), a spory ze skarbem powierza izbom skarbowym (16 i 30 stycznia v. s.) 1873), urządza archiwum akt dawnych (21 stycznia [8 lutego] 1871) i archiwum byłej K-i skarbu (12/24 lipca 1871); w zakresie podatkowym wydaje i przekształca pobory miejskie w Warszawie (8/20 lipca 1871), oddaje mostowe pod zarząd komunikacyj(28 lipca v. s,1871), uchyla postanowienia co do ulg dla nowowybudowanych domów (26 paźdz. [7 listopada] 1871), zwalnia od podymnego i mieszkalnego domy w użytkowaniu duchowieństwa będące (2/14 listopada 1871), rozciąga na Królestwo moc ustawy z 25 czerwca v. s. 1869 o urządzeniu stanu dymisyonowanych i nieograniczenie urlopowanych żołnierzy, wydaje normy poboru podymnego i gruntowego (22 majav. s. 1872), rozkłada podatek dodatkowy dworski i gruntowy (27 marca [8 kwietnia] 1874) oraz podymny dworski a także i gruntowy co z osad włościańskich (14/26 kwietnia 1874). W zakresie szkolnym K. do spr. Król. tworzy kursy pedagogiczne w Jędrzejowie i w Łęczycy (6/18 marca 1871), przekształca szkołę weterynaryjną na instytut weterynaryi w Warszawie (31 maja [12 czerwca] 1873 r.), urządza nowe etaty gimnazyalne (1872, 1873, 1874), z kolei pozwala na zaciąganie pożyczek w towarzystwie kredytowym ziemskiem osadom włościańskim (20 lipca [1 sierpnia] 1871), ustanawia w zarządzie gminnym t. zw. pełnomocników z wyboru (11/23 grudnia 1879). Nako-

1866    r., gdy organ ten stał się jawnym. Pre- ! zesem byłnajpierw P. P. Gagarin, uczestnikami pięciu członków, a wewnętrzną kancelaryą K. do spr. Kr. zarządzał S. M. Żukowski. Stały udział w obradach K-u bierze Mikołaj Milu-tin, bądź jako minister sekretarz stanu do spraw Król. P., bądź wreszcie jako prezes tegoż K-u.

Obowiązkiem K. do spr. Kr. P. było strzedz jednakowego kierunku w prawodawstwie i ad-ministracyi i zapewne dlatego z instytucyi doradczej nabiera wkrótce charakteru prawodawczego, gdyż jego wnioski (zakluczenija, p r e d ł o ż e n i j a), następnie decyzye (p o s tanów leni ja i protokoły) zyskują sankcyę należytą na równi ze „zdaniem“ Rady Państwa, protokółami K-u ministrów i rozporządzeniami senatu. Pod egidą K. do spr. Kr. P. powstaje ustawa o tabelach likwidacyjnych (18 listopada 1865 r.), wychodzi nowy ustrój gubernij i powiatów, wraz ze strażą ziemską w Królestwie (19/31 grudnia 1866 i 29 lutego 1868). K. do spr. K. znosi dyecezyę podlaską (19/31 maja 1867), Radę stanu Królestwa (10/22 marca

1867    r.), Komisyę skarbu (28 marca [9 kwietnia]

1867), Komisyę oświecenia (15/27 maja 1867),

Radę administracyjną Królestwa (5/17 czerwca 1867), Komisyę spraw wewnętrznych (29 czerwca [10 lipca] 1868), ustanawia czasową Komisyę kontroli (23 czerwca [4lipca] 1867). Ogólny obrachunek państwowy scentralizowano w Petersburgu od końca r. 1866. K. wprowadza Izby skarbowe 26 marca (7 kwietnia) 1869), przemienia miasteczka na osady (1/13 czerwca 1869), ustala język państwa wyłączny w szkołach (1/13 maja 1869), choć faktycznie panował on już wl867 r., tworzy inną administracyę zakładów dobroczynnych (19/31 czerwca 1870)> aby zaś zrównać Warszawę z miastami guber-nialnemi, gród ten od 7/19 lipca 1870 ma inny ustrój gospodarczy. K. dalej nadaje nową organizacyę wzajemnym ubezpieczeniom budowli (20 lipca [2 sierpnia] 1870), zajmuje się u-rządzeniem sióstr miłosierdzia św. Kazimierza (4/16 listopada 1870), troszczy się w listopadzie 1870 o tytuły honorowe i godność szlachecką, znosi Komisyę likwidacyjną (1/13 czerwca 1870), centralizuje interesy włościan w Petersburgu (18/30 listopada 1870); wreszcie, gdy zastępcy Mikołaja Milutina w Warszawie okazali się już zbytecznymi, K. urządzający warszawski, zostaje odwołanym (23 marca [4 kwietnia] 1871 r.) wraz z istniejącą przy nim t. zw. komisyą prawną. Wkrótce zarząd sprawami religijnemi (10/22 lipca 1871) włączono do jednego z departamentów ministeryum spr. wew. w Petersburgu. Oddzielne namiestnictwo przy powyższych zmianach traciło szybko podstawy bytu, i dlatego następca hr. Berga, hr. Kotzebue, od 11/23 stycznia 1874 roku nosi tytuł generał-gubernatora, podwładnego wprawdzie ministrom, lecz ze znacznemi osobistemi prerogatywami koniec uchyla (13/25 listopada 1871) art. 14 włościan z 19 lutego (2 marca) 1864 roku jest

ustawy z 25 kwietnia (7 maja) 1850 o wzywaniu osóh, które samowolnie wydaliły się z granic państwa, określił sposoby zatwierdzania towarzystw prywatnych dobroczynnych (14/26 kwietnia 1872), określił procedurę procesu spornego między skarbem a miastami lub instytucyami {1/13 lutego 1879), zabronił osobom pod nadzorem policyi zostającym zamieszkiwać w stolicach i miastach gubernialnych (11/23 maja 1873 roku), rozporządził sprzedaż majątków nieruchomych i wierzytelności byłej dyecezyi katolickiej krakowskiej. W zakresie urządzeń sądownictwa K. do spr. Kr. w tym samym kierunku jak w sprawach administracyi rozwija swą działalność, mianowicie: decyduje o właściwości i kompetencyi sądów w przedmiocie wykupu czynszów (17/29 marca 1874) przepisuje oznaki godności sędziów gminnych i ławników (12/24 czerwca 1876), stanowi o tymczasowym komplecie egzaminującym notaryuszów(20 kwiet.fl maja] 1876), o ich kaucyach (16/28 czerwca 1876), poleca zastosować do Królestwa ogólne przepisy Cesarstwa o oddawaniu małoletnich przestępców do przytułków poprawczych (1 sierp. v. s. 1875), znosi (30 czerwca [12 lipca] 1875) komisyę wojenną śledczą w cytadeli, dozwala na użycie języka polskiego w sądach gminnych, radach familijnych, zarządach upadłości, byle tylko decyzya, protokóły i wyroki były spisywane w języku urzędowym; notaryusze mogą spisywać akty w mowie żądanej przez strony, ale , za oryginał tu poczytywać trzeba tekst rosyjski (18/30 czerwca 1876); uchwala etaty sądowe, teksty dla adwokatów, komisarzy sądowych, tłómaczów, notaryuszów, dozorców i biegłych; dozwala urzędnikom sądowym Polakom,

rozkaz tworzący organ w nagłówku wymieniony: jeden z trzech (ob. Komitet do spraw Kr. P.), którym za cel wytknięto przeprowadzenie zmian w Królestwie Polskiem. K. U-cy pierwiastkowo miał za zadanie wykonać w szczegółach ustrój nabytków gruntowych między włościanami i ustrój gmin wiejskich, nadzorować Korni syę likwidacyjną i Ko misy ę do spraw włościańskich (ob. Uwłaszczenie i Włościanie). Wkrótce jednak K. U-cy bądź z mocy późniejszych postanowień, bądź z powodu obdarowania ziemią miesz-czau-rolników w 1866 r., bądź też zwinięcia Rady Administracyjnej (5 (17] czerwca 1867), Rady Stanu (10 [22] marca 1867), pojedyńczych centralnych organów administracyi krajowej pod nazwą K o m i s y j rządowych (oh.), a wreszcie i wskutek samodzielnego uznania własnej kompetencyi—-obszar swej władzy rozszerza i obejmuje wkrótce specyalną miejscową władzę prawodawczą wraz z całą administracyą Królestwa. K. pod prezydeucyą namiestnika jest w zasadzie instytucyą kolegialną, choć wiele kwestyj rozstrzyga indywidualnie t. zw. „stały członek“, „zarządzający interesami“, którym był J. Sołowiew, przyjaciel i korespondent Mikołaja Milutina. Obaj, listownie wymieniając swe poglądy, dopełniali się wzajem. W ciągu siedmiolecia (do 1 kwietnia 1871) K. U-cy rozwija bardzo energiczną i obfitą działalność. Dość powiedzieć, że pozostało 21 tomów in 4-o postanowień tworzących 3 228 po-zycyj, a nadto 7 tomów okólników, które wysyłał „zarządzający interesami“ K-u U-go. Owe 3 228 pozycyj dotknęły się różnych stosunków państwowo-społecznych. Znaczna część posta-przy ich przeniesieniu do cesarstwa, należeć do nowień odnosi się do ziemian, mianowicie sto-towarzystwa emerytalnego Królestwa (1/14 lip-    sunku nowego obywatelstwa wieśniaczego do

ca 1876; dawni obrońcy mieli prawo zakończyć    dawnego, do państwa, do gminy oraz serwitutów.

swe sprawy przed kratkami nowych sądów (29 czerwca[ll lipca]1876), wreszcie wprowadza do Kr. Pol. kodeks karny edycyi z 1866 obowiązujący w Cesarstwie (13/25 września 1876), wyjaśnia, żo nic ustawa z 28 października 1866 r. co do spłaty czynszów stosuje się do Warszawy, lecz uystaw z 1869 r. i z 4 czerwca 1870 (15/27 list. 1877), rozdziela obowiązki dawnej magistra-tury między nowych sądowników (6/18 sierpnia 1876), znosi Komisyę sprawiedliwości w Królestwie Polskiem (30 czerwca [12 lipca] 1876), uchyla procedurę dotąd istniejącą względem próśb emigrantów o powrót do kraju (30 czerwca 12 lipca 1876); zatwierdza, ponawia i zmienia e-taty sądownictwa. Jeszcze przez lat pięć K. do spr. Kr. po reformie sądowej (1876) w Królestwie dogorywał, aż wreszcie skończył swój żywot (29 maja s. st.) w 1881 roku; kancelaryę do spraw Królestwa zamknięto wcześniej, bo w 1876 (26 sierpnia v. s.).

F. 0.

Jeszcze namiestnik hr. Berg jako prezydujący oddzielne zdanie w protokóle zanotował co do szkodliwych skutków wynikających ze służebności; lecz K. U-cy poczytał za właściwe pozostawić świeżo utworzony stosunek, nigdzie za granicą w tej formie nieistniejący. Kodeks cywilny Królestwa nie zna stanów, nie wspomina nawet o klasach w społeczeństwie: K. U-cy tworzy oddzielny stan włościański, daje mu z widoczną predylekcyą pewne prerogatywy, wyodrębnia go i przeciwstawia innym grupom. Nawet ustrój gmin wiejskich, samorząd tylko po wsiach, sądownictwo wiejskie, serwituty, propinaneye wiejskie miały za cel wyosobnić włościan. Z chwilą zwinięcia K-u U-go w 1871 r., prawie trzecia część całego terytoryum Królestwa Polskiego jest w posiadaniu włościan, mających 514 113 osady. /K. U-cy mnóstwo postanowień K-u do spraw Król. przygotował na miejscu, lub je rozszerzał, objaśniał, Komitet Urządzający w Królestwie Pol- opatrywał instrukeyami. Ztąd spotkać można skiem. Wśród głównych ustaw o uwłaszczeniu ! decyzye tyczące się szkół początkowych śred-

nich, reformy sądowej, rad familijnych po tywy, na przedstawienie sekretaryatu stanu wsiach, zwinięcia dawniejszych instytucyj, podzia- Królestwa Polskiego ogłoszony został następu-łu administracyjnego kraju, finansów, podatków, kontroli, komunikacyj. K. U-cy wyjednywa , ulgi i przywileje dla urzędników z Cesarstwa.

jący dekret królewski: „My, z Bożej łaski Aleksander I, C. W. R., K. P. itd., zwróciwszy uwagę Naszą na teraźniejszą liczbę starozakonnych w Królestwie Polskiem istniejących, o-raz na potrzebę zastąpienia stanu tymczasowego, któremu podlegają, stałym rzeczy porządkiem; chcąc prócz tego polepszyć los takowych, o ile zgadzać się będzie mogło z pomyślnością ogółu mieszkańców pomienionego Królestwa i dobrem kraju; zważywszy nako-niec, iż cel powyższy jedynie osiągniony być może przez nadanie cechy jednostajnej przepisom, urządzeniom i środkom, dotyczącym się onychże—postanowiliśmy i stanowimy, co następuje: Art. 1. Utworzony zostaje komitet oddzielny, do którego udawać się mają staroza-konni Królestwa we wszelkich sprawach dotyczących się ich stosunków ogólnych. Komitet powyższy przyłączony być ma do Komisyi Rządowej Wyznań i Oświecenia; Art. 2. Pierwszym obowiązkiem komitetu wspomnianego będzie przejrzenie wszelkich, urządzeń i przepisó w wydanych w rozmaitych epokach co do starozakonnych, oraz przedstawienie względem nich swoich spotrzeżeń Namiestnikowi w Radzie za pośrednictwem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Art. 3. Komitet prócz tego ma sobie poleco-nem podawania wniosków co do zmian lub modyfikacyj, któreby w powyższych urządzeniach i przepisach uznane były za potrzebne dla dobra starozakonnych, tudzież co do nowych praw, postanowień i środków względem nich wydać lub przedsięwziąć się mających. Art. 4. Nowe postanowienia, któreby tyczyły się ludu starozakonnego a do ja-kichby rozmaite wydziały rządowe podawały stosowne projekta mają być poprzednio powyższemu Komitetowi zakomunikowane i nie będą mogły być roztrząsanemi w Radzie jak wspólnie z postrzeżeni ami Komitetu oraz z modyfi-kacyami, jakieby tenże za potrzebne osądził; Art, 5. Wszelkie wydziały administracyi czuwać będą następnie, każdy we właściwym obrębie, aby nowe ustawy, postanowienia i środki w Radzie uchwalone względem ludu starozakonnego stosownie do art. 4 niniejszego postanowienia ściśle wykonywane zostawały. Art. 6. Minister prezydujący w Komisyi Rządowej Wyznań i Oświecenia przesyłać Nam co sześć miesięcy będzie przez pośrednictwo Naszego Namiestnika wyszczególniony raport o działaniach Komitetu. Art. 7. Komitet składać się będzie z Dyrektora i dwu assessorów i mieć oraz będzie szefa biura i dwu sekretarzy. Art. 8. Dodana mu będzie Izba doradcza, złożona z jednego członka w znaczeniu Naczelnika i pięciu innych, którzy ko niecznie wyznania starozakonnego być winni. Dyrektor Komitetu jest upoważniony do zwoływania

Za jego pośrednictwem tworzą się nowe majoraty, które wedle spisu Anuczyna między 1830—1871 rokiem obejmują 370 000 desiatyn t;. około 720 000 morgów; 115 właścicielom donacyj dano pieniężne „wsparcia“ jako równoważnik strat z powodu uwłaszczenia włościan. W zakresie ustawy cywilnej (kodeksu Napoleona) K. U-cy utrwala inne formy nabycia, zbycia, subcedowania osady włościańskiej, dowodu własności, podziału na części; wyjednywa ustawę czyniącą nieważnemi wszelkie zastrzeżenia testatorów, utrudniające przejście dóbr i serwitutów po duchowieństwie i po klasztorach na rzecz skarbu. Dopiero kasacyjny departament senatu w r. 1890, 1892,1896 osłabi! swemi wyrokami doniosłość deeyzyi K-u U-go, lecz zasady samej uchylić nie mógł. K.

U-cy w r. 1865 d. 25 września (7 października) troszczy się o majątki pozostałe po zakonnikach i klasztorach; w 1870 r. (12 [24] czerwca) zabrania „na przyszłość“ umów o dzierżawę dóbr nieruchomych dłużej niż na lat 24; o-kreśla (14 [26] lutego 1869) warunki spłaty czynszów w dobrach rządowych, potem (12 [24] czerwca 1870) w instytucyach i w prywatnych d uniniach. Dopiero w r, 1887 K. ministrów wstrzymał wykup czynszów w Warszawie i na Pradze; wszakże nowelę tę częściowo uchyla Rada pańśtwa w r. 1904 (23 lutego),

F. O.

7 marca) co do placów rządowych, szpitalne zaś pozostawia pod rozporządzeniem z roku 1887. K. U-cy uzupełnia przepisy K-u do spr. Kr. P. r. 1871 i 1874 o przyjmowaniu zapisów na rzecz instytucyj użyteczności publicznej postanowieniami dotyczącemi kościoła rzymskokatolickiego (7 [19] lutego 1867, 29 grudnia 1870 i 24 listop v. s. 1872), wreszcie rozszerza u-stawę z 1865, znoszącą dziesięciny i na tak zwane „meszne“ (ob.). Lwia część postanowień K-u U-go tyczy się włościan, komisyi do spraw włościańskich, tabel lidwidacyjnych, samorządu, sądownictwa, serwitutów, sporów, sposobu ich rozstrzygania, urządzeń w dobrach prywatnych i tych, które pozostały po skasowaniu własności duchowieństwa świeckiego klasztornego, w majoratach, królewszczyznach (ob. Uwłaszczenie, Włościanie).

Komitet Starozakonnych wKról.Polskiem.

Za Król. K o n gr e s o w e g o (ob. Kr. Polskie) zajmowano się kwestyą żydowską, a spe-cyalnie sprawą reformy Żydów polskich. Zarówno w dobie sejmu z r. 1818, jak i później, w r. 1825, pisano i dyskutowano w przedmiocie tej reformy. Na sejmie r. 1825 izba poselska podała podała prośbę do tronu, „ażeby pomyśleć o polepszeniu stanu izraelitów w Polsce“. Zdaje się, że pod wpływem tej inicya-

członków Izby doradczej, ile razy tego uzna po- ski, kamerjunkier Dworu, „pełen uauki, wiado-trzebę. Art. 9. Minister Wyznań i Oświecenia mości i uczuć szlachetnych“, oraz Stefan Wi-publicznego przedstawi do nominacyi za pośre- twicki, b. profesor w Łomży, „którego moralny dnictwem Namiestnika Dyrektora i dwu asesso- sposób myślenia jest ministrowi dokładnie zna-rów, a sam zamianuje osoby powołane do in- ny“; na szefa biura powołano Jana Iwaszkie-nych niższych posad Komitetu, również jak wieża, na sekretarza pierwszego — Stanisława i członków Izby doradczej. Art. 10. Etat wyda- Hoge, na sekretarza drugiego — Kownackiego, tków 45 000 złp. jest zatwierdzony i stale za- Naczelnikiem izby doradczej został mianowany mieszczony na budżecie szczególnym Komisyi r. dw. de Müller. Członkami zaś izby dorad-rządowej Wyznań i Oświecenia na rok 1826, fun- czej mianowani zostali: Jakób Bergson, Michał dusze zaś potrzebne na cel powyższy w roku Rawski-Ettinger, J. Z. Janasz, Salomon Posner, bieżącym pobierane być mają z opłaty bileto- Henryk Samelson, zastępcami zaś: Salomon Ei-wego, uiszczanej przez żydów do Warszawy ger, Józef Epstein, Halberstam, Abraham 'Stern przybywających. Art. 11. Po ostatecznem doko- i i Teodor Teplitz; sekretarzem izby fjzamia-naniu organizacyi ludu starozakonnego w Kró- ! nowano Jana Glücksberga (13 lipca r. 1825 za lestwie oraz po całkowitem roztrząśnieniu !    7). Samelson zwrócił nominacyę, tłóma-

sobie

wództwie, których radzić się i z któremi korespondować może i którzy następnie wezwani zostaną do przesyłania i przedstawiania myśli i spostrzeżeń swoich“. Istotnie komisye wojewódzkie w ciągu ostatnich miesięcy roku -1825 nadesłały wykazy osób na wiarę zasługujących i z liczby tej Komitet wybrał po dwóch z województw: Sandomierskiego, Krakowskiego, Augustowskiego, Płockiego, Lubelskiego, Podlaskiego i Kaliskiego, zamieszkałych w Ostrowcu, Przysusze, Działoszycach, Morawicy, Augustowie, Tykocinie, Płocku, Płońsku, Lublinie, Za-

wszelkich przedmiotów dotyczących się tej li- macząc się stanem zdrowia i interesów, poczem eznej klasy poddanych naszych Komitet zosta- na jego miejsce mianowany został dr. med. Leo. nie rozwiązanym. Art. 12. Wykonanie niniejsze- Komitet w myśl życzenia starozakomiych z 4 go postanowienia Namiestnikowi Naszemu w Kró- województw, aby i Żydzi z prowincyi mogli u-lestwie Polskim oraz wszystkim Komisyom Rzą- czestniczyć w pracach Komitetu, złożył mini-dowym, w czem do której należy, mianowicie strowi projekt, w myśl którego prezes komisyi zaś Komisyi Rządowej Wyznań i Oświecenia po- każdego województwa wybierze 10 kandydatów lecamy. Dan w Warszawie (22 maja) 3 czerwca na członków do korespodencyi z Komitetem r. 1825 (podp.) Aleksander, przez Cesarza i Kró- starozakomiych. Z listy tej minister prezydu-la Minister Sekr. Stanu w zastępstwie, Gener. jący K. R. W. R. i O. P. wybierze po dwóch Brygady, Radca Stanu Dyrektor gener. Stefan hr. korespondentów z każdego województwa, którzy Grabowski. Minister Wyzn. i Ośw. podp. Stan. hr. „układać będą projekty i przełożenia, tyczące Grabowski. Gdy chodziło o zobrazowanie stanu ży- się polepszenia stanu starozakomiych tak morał -dów, rzecz najważniejsza była określić ich li- nego, jak i politycznego, i takowe za pośre-czebność. Odnośne liczby znajdujemy w Rapor- dnictwem prezesa komisyi wojewódzkiej przesycie ogólnym Rady Stanu na sejm roku 1830, łać będą Komitetowi starozakomiych“. Miuister w którym czytamy co następuje: Szczegółowy w obawie „skutków, wyniknąć mogących z na-opis starozakomiych, zarządzony i odbyty roku dania nadto rozległego wpływu starozakomiym 1825, wykazał między ówczesną ludnością, do czynności Komitetu, wniosek dyrektora od-z 355 737 głów złożoną, rolników z familia- rzucił“, a powtórny, cokolwiek zmieniony, prze-mi 8 803; pachciarzy krów 6 157, rzemieślników kazał dyrekcyi ogólnej wyznań dla dania opinii, i profesyonistów z familiami 113 593, kupców Dyrekcya ogólna wyraziła, „że wrazie uznanej korzennych i łokciowych towarów 14 896, kra- przez Komitet potrzeby wolno mn będzie zasię-marzy i przekupniów 28 008; karczmarzy 26 515, gać zdań i wyjaśnień od starozakonnych bez faktorów 4 523, furmanów 3 737, sług obojej określenia ich liczby lub wydawania osobnych płci 42 507, nauczycieli z familiami 6 445, du- upoważnień lub nominacyi, coby tem. samem cliownych i szkolników 3 892, lekarzy, chirur- niejako pomnażało liczbę izby doradczej, gów i artystów 2 674, resztęludności 93 988 j którą Najjaśn. Pan w osobach 5 starozakonnych głów składaliwyrobnicy, nie mający j chciał mieć ograniczoną, aby zbytecznym ich stałego sposobu do życia“. Etat Korni- wpływem rzecz od szkodliwej przewagi usunię-tetu został w myśl dekretu określony na 45 000 ta została“ (13 października 1825). Do opinii zł. Dyrektor otrzymał 10 000 zł., dwaj ase- tej dodał Stefan Grabowski, że Komitet powi-sorowie każdy po 6 000 zł., szef biura 5 000, j nien „przez komisye wojewódzkie mieć pierwszy sekretarz 3 000, drugi sekretarz—2000, podane listy najświatlejszych żydów w woje-naczelnik izby doradczej —8 000; koszta kance- j laryjne preliminowano na 5 000 zł. Na człon- ! ków dyrekcyi Komitetu zostali pod d. 4 czerwca r. 1825 przez ministra prezydującego w Komisyi wyznań i oświecenia (Stanisława Grabowskiego), przedstawieni do nominacyi królewskiej przez X. Namiestnika Królewskiego następujący kandydaci: na dyrektora, Ignacy Zaleski,

„dawniej w służbie wojskowej polskiej zostający, który obok wielu przymiotów i zdolności łączy w sobie charakter niezłomny i nieskażoną sławę“; na asesorów: hr. Waleryan Krasiń-mościu, Węgrowie, Międzyrzecu, Kaliszu i Piotrkowie. Lista ta została 3 czerwca roku 1826 zatwierdzona. W tym samym czasie Komitet starozakonnych odwołał się do ministra z prośbą, aby przeznaczył profesora nniwersytetu,

W dalszym ciągu Komitet poczynił wniosk względem osiadania Żydów na roli w dobrach rządowych, co im postanowieniem Naczelnika Królewskiego z d. 4 lutego r. 1823 dozwolo-nem zostało; względem zaprowadzenia szkół przemysłowych, fabryk i rękodzieł, kładąc główny nacisk na zawiązanie towarzystwa do krzewienia między starozakonnymi rzemiosł i kun- ' sztów. Komitet wychodził z założenia, że głó-wnem źródłem upadku ludu żydowskiego, obok fanatyzmu, jest brak godziwego zajęcia. Ażeby podać Żydom możność gruntownego uczenia się rzemiosła, proponował: 1) przeznaczyć nagrody dla majstrów chrześcian, przyjmujących chłopców żydowskich do nauki; 2) majstrów żydowskich, uznanych za doskonałych, równouprawnić z chrześcianami, stosownie do rozporządzenia Namiestnika Królestwa z d. 30 grudnia r. 1816; 3) Komitet powstaje przeciw dekretowi króla Saskiego z d. 16 marca r. 1809, któ-

C h i a r i n i’e g o (ob.) na członka Komitetu, motywując ten wybór jak następuje: „U Żydów każde zatrudnienie, każda czynność, każdy krok w życiu nie tylko ściśle łączą się z nauką religijną i bałamuctwami talmudów, ale owszem zawsze i jedynie na nich się opierają. Nadto, gotujące się dzieło zakładów naukowych, które ma się rozpocząć otworzeniem instytutu rabinów, a które oprócz tego ma także obejmować tłómaczenie ksiąg żydowskich, tych osobliwie, z których niewyczerpanym źródłem od tylu lat na kraj spływają przesądy, nikczemność i szkodliwość tego ludu, potrzebę rzeczonego członka tern jawniej okazuje“. Minister przychylił się do życzenia Komitetu. Dla utrzymania biura Komitetu ustanowiona została Dekretem Kró- ry nakazywał wyrugowanie Żydów w Warsza-lewskim z d. 23 marca r. 1826 opłata bileto- wie ze środka miasta i głównych ulic, gdzie wego po 20 gr. dziennie od obcych Żydów do mają swoje składy i handle, do osobnych tyl-Warszawy przybywających. „O ile opłata bile- nych i mniej zaludnionych oraz zalecał i na

towego, pisze w swojej „Historyi żydów w Polsce“ Hilary Nusbaum (Historya żydów W. 1890 t. V str. 394)—była ubliżającą godności osobistej każdego izraelity, zmuszonego przy wjeździe do stolicy opłacać swoje pochodzenie, o ile de-fraudacya tego podatku powiększała statystykę żydowskich kryminalistów, o tyle mętne to źródło) krwawym groszem niższych warstw żydowskich zasilane, służyło do osiągnięcia najwznioślejszego celu, jakim jest oświata“. (Rząd rewolucyjny zniósł ten podatek).—Zakres działania Komitetu miał bard/o szerokie rozmiary. K. założył sobie: 1) oczyścić z przesądów i skażeń religijną moralność Żydów; 2) podać im sposoby godziwe zarobkowania, któreby, ulepszając ich dolę, przeistoczyły ich na użytecznych kraju mieszkańców; 3) złagodzić uciążliwie rozporządzenia rządu, przypuścić ich do używania pewnych praw obywatelskich, któreby były silną pobudką do moralnego postępu i ściślejszego ich z współziomkami złączenia się. W promieniu tych usiłowań w październiku r. 1826 utworzona została szkoła rabinów i nauczycieli pod zawiadywaniem gospodarza instytutu i nauczyciela Antoniego Eisenbauma. Przy założeniu tego instytutu Komitet kierował się następuj ącemi zasadami: a) ażeby nie odstręczyć rabinów i innych talmudystów, jak w ogóle nabożnych, i nie uczynić ich zgóry przeciwnikami tej szkoły, wprowadzono wykład Biblii i Talmudu z ksiąg oryginalnych; b) ażeby zaś wszczepić w przyszłych młodych rabinów zaród poprawy religijnych wyobrażeń, wprowadzono wykład języka hebrajskiego, historyi powszechnej, historyi Polski, geografii, matematyki i nauk przyrodniczych. Etat szkoły obejmował pensye 6 nauczycieli, utrzymanie 8 alumnów i wynosił w ogólnej summie 18 220 zł. —

prowincyi odłączyć Żydów rewirami i przenieść z miejsc przez nich zamieszkanych, w których już nawet własne nieruchomości posiadali, na nowe ulice, więcej od miasta odległe. Starał się Komitet przekonać rząd, że „wszelkie środki represyjne, powiększając Żydów zaciętość, dają im tę moralną przewagę, jaką ma zawsze uciśniony nad uciskającym, mogą naród ten w złem utwierdzić, a kraj na coraz gorsze skutki narazić“. Następnie Komitet, rozbierając wszystkie podatki, jakie na Żydach wyłącznie ciążą, uważa je za nader uciążliwe, a co gorsza, wytwarzające w kontrybuentach słuszne poczucie odrębności, dla ogółu mieszkańców szkodliwej; Komitet przemawiał za bez-warunkowem zniesieniem koszernego, z u-stanowieniem natomiast opłaty osobistej; rozwodził się szeroko o podatku, zwanym rekrutowe, który Żydzi od r. 1817 zamiast osobistej służby wojskowej ponoszą; starał się dowieść, jak szkodliwy wpływ „rekrutowe“ wywiera na ludność chrześciańską, zmuszoną żydowską w służbie wojskowej zastąpić, jak zastępstwo to drażni jej przekonania religijne i przyczynia się do spotęgowania nienawiści plemiennej, zgubne tylko skutki dla całego kraju sprowadzającej. Żydzi powoływani w guberniach Cesarstwa do służby wojskowej szukają często przytułku w Polsce i tu powiększają proletaryat żydowski. Wobec tego Komitet wnosi, ażeby Żydów w Królestwie koniecznie do służby osobistej w wojsku pociągnąć, zaś rekrutowe, jeśli ma być utrzymane, to należy je rozciągnąć na wszystkich mieszkańców bez różnicy wyznania.—Izba doradcza me próżnowała. Z jej inicyatywy (pod datą 12 września r. 1825) Komitet zajął się kwestyą rugowania Żydów z ulic. Zawezwana, wypowiedzia-

ła zdanie swoje w przedmiocie urządzania akt stanu cywilnego w myśl nowego prawa na o-statnim sejmie uchwalonego (29 września roku 1825 za J\° 7), przyczem nie życzyła sobie u-stanowienia osobnych urzędników cywilnych, którzy powiększyliby ciężary. Gdyby rząd nie życzył sobie, aby obowiązek ten powierzony został duchownym Izraelitom, to „niechaj duchowni chrześciańscy, podług nowego prawa sprawujący obowiązki urzędnika cywilnego spisują zarazem i akta Izraelitów za przyzwoitem wynagrodzeniem“. D. 17 listopada t. r. za ,M 17 przesłała Izba K-owi egzemplarz urządzenia dozorów bóżniczych wydanego przez Komisyę W-dztwa Sandomierskiego z d. 8 sierpnia t. r.

upi zątnąć wszelkie zapory dzielące Izraelitę od innych mieszkańców, zapory, które go zniewalają, ażeby osobną formował klasę mieszkańców i które przytępiają w nim wszelkie wyższe uczucia. Jeżeli zaś smutne Izraelitów położenie nie ma być zmienione, jeżeli nie mają używać praw, które jedynie są w stanie rozwijać zdolności oświeconego człowieka, tedy wszelkie usiłowanie oświecenia Izraelitów sposobem dobrej woli, lub nawet przymusu, żadnego nie wyda owocu i zostanie na zawsze czczym i beskutecznym pomysłem“.—Izba doradcza domagała się, ażeby etat K-tu opłacany był z funduszów ogólnych. Dekret zaprowadzający szkołę Rabinów zaznaczał, że wy

gólnym budżecie wydatków skarbowych; dekret ustawiający K-et Starozakonnych nakazywał, aby fundusze potrzebne w ilości 45 000 złp. czerpane były tylko do końca r. 1825 z funduszu biletowego, zaś w następnych latach wydatek ten należał do wydatków budżetowych. Mimo to —całkowity fundusz, związany z działalnością komitetu (utrzymanie komitetu, szkoły Rabinów, szkół elementarnych i szkoły żeńskiej, wydziału kursu starożytności hebrajskich przy uniwersytecie królewskim, płaca cenzorów ksiąg hebrajskich), w ilości 88 000 złp., pochodził z dochodów podatku biletowego. D. 16 czerwca r. 1827 na wezwanie K-tu Izba zajęła się projektem założenia szkoły przemysłowej dla młodzieży wyznania żydowskiego. Izba odrzuciła projekt, nie wiedząc skąd weźmie znaczne fundusze, potrzebne ne założenie i utrzymanie szkoły. Zamiast tego proponowała, aby rząd skłonił Żydów do uformowania Towarzystwa zachęty młodych Izraelitów do sztuk i rzemiosł. Czy działalność K-tu wydała jakie owoce? Komitet składał radzie administracyjnej wnioski swoje w r. 1826, 1827 i 1828, przyczem zażądano od członków rady opinii, któreby wyjaśniły poszczrgóle każdy z wniosków. Pod d. 18 (30) maja r. 1829 Minister sekretarz stanu zawiadomił Radę administracyjną Królestwa, „że Najjaśniejszy Pan odczytał raport K-tu i zdziwiony był, że tyle ważny przedmiot nie zwrócił bardziej uwagi Rady przez czteroletni przeciąg czasu; zatwierdza osnowę raportu, poleca Komisyi rządowej S. W. i P. wnieść na radę wszystkie projekty tege przedmiotu dotyczące, a Radę wzywa, aby je na głębszą wzięła uwagę i aby owoce narad swoich J. C. K. Mości przełożyła“. Odtąd nie słychać nic o działalności K-tu. Postanowieniem cesarza

i usiłowała dowieść K-owi, jak źle zrozumiany | datek na tę szkołę umieszczony będzie w o-został dekret, stanowiący zniesienie kahałów i ustanowienie dozorów. Komitet, przekonawszy się o słuszności uwag i znajdując je zgodne-mi z raportami Komisyj Wojewódzkich, donoszą-cemi, że trudno już znaleźć Izraelity, któryby chciał przyjąć obowiązek dozorcy, tak dalece, że nawet władze, obiecując nagrody i pensye, zaradzić temu nie mogą, wezwał Izbę (30 listopada r. 1825), ażeby ułożyta plan zeor-ganizacyi dozorów bóżniczych. Plan reorgani-zacyi podany został 23 maja r. następnego — nie przyszedł atoli pod bliższe rozpatrzenie K-tu.

Mikołaja I z dn. 11 (23) stycznia r. 1837,. za-komunikowanem przez ministra sekretarza stanu namiestnikowi Królestwa, Komitet Starozakonnych został rozwiązany, przyczem „zażądano raportu w przedmiocie czynności komitetu jako i w przedmiocie działań nowego komitetu, który miał być ustanowiony jeszcze w r. 1832 w celu rozwiązania podania przez deputacyę niiesz-

Dn. 27 lipca r. 1826 K-et wezwał Izbę, aby „podała uwagi w przedmiocie tyczącym się osiadania starozakonnych na roli, a mianowicie, jakie są powody odstręczające ich od rolnictwa i jakieby były środki zachęty ich do tej drogi zarobkowania imże samym i krajowi użytecznej“. Wskutek tej odezwy Izba „przejrzała wszystkie w tej materyi wydane urządzenia, zasięgała wiadomości od współwyznawców, na prowincyi zamieszknłych, i przekonała się, ,':e i w Polsce Izraelici jęliby się tego sposobu do życia, którym niegdyś na Wschodzie przodkowie ich zajmowali się i którym później trudnili się we wszystkich krajach, byleby tylko bez przeszkody zająć się nim mogli“. Rolnik musi kochać ziemię, którą posiada,—nie może mieć tego przywiązania o-sobnik, wszelkich praw pozbawiony, „którego prawa skazały na życie koczownicze, który przepędzony być może z miejsca na miejsce, który płacić musi za to, że przepędza dzień w tem lub owem mieście (ob. Kolonie rolnicze dla Żydów). D. 2 czerwca r. 1826 Izba przesłała K-owi projekt urządzenia szkół elementarnych dla młodzieży wyznania mojżeszowego, w którym dowodziła, że reorganizacyę szkół poprzedzić winno równouprawnienie polityczne, któreby pozwoliło korzystać w sposób właściwy z dobrodziejstw cywilizacyi: „jeżeli rząd chce polepszyć stan około 400 000 mieszkańców i uczynić ich użytecznymi krajowi, tedy, nim Izraelita pozna cywilizacyą, nim uczuje potrzebę lepszego bytu, słowem, nim pozna prawdziwą godność człowieka; trzeba wprzódy

pre-

»,

radczej ).

Komitety w Cesarstwie Rosyjskie m:

I. Komitet ministrów w Rosyi nie przypomina* bynajmniej instytucyj podobnych w Euro pie zachodniej (gabinet, rada ministrów, ob. Mini s t e r); jest to organizacya doradcza, mająca na celu przedwstępne rozpatrzenie spraw natury wykonawczej, decydowanych przez władzę Najwyższą. W nielicznych tylko kwestyach K-et m-ów decyduje samowładnie. K-t m-ów z punktu

kańców wyznania mojżeszowego w Królestwie zaniesionego“. W odpowiedzi Rada administracyjna oświadczyła na posiedzeniu w dn. 19 (31) stycznia r. 1837, że komitet starozakonnych ,,już w r. 1828 poruczone sobie czynności w zupełności ukończył; obraz jego działalności wyjaśniony jest w raportach, jakie rządowi składał“. Pod dn. 3 (15) lutego t. r. dyrektor główny Gołowin nakazał „natychmiastowe zwinięcie K-tu; członkom zostawić czas do 1 marca do złożenia raportu; nakoniec zaprojektować Radzie administracyjnej wytworzenie komitetu, mającego na celu urządzenie Żydów na przyszłość“. Komitet, raport żądany ułożył, w którym przypomniał, w krótkich słowach, czego domagał się, przyczëm zaznaczył, że w przedmiocie propozycyj jego ,,nie zaszła dotąd żadna decyzya koinisyi rządowej“. Na życzenie namiestnika, wypowiedziane pod adresem radcy tajnego Speranskieg o (ob.), przewodniczącego w komitecie, przygotowującym prace prawodawcze, ,,czyby komitet ten nie chciał podjąć się organizacyi ludu starozakonnego w Królestwie“ nadeszła odpowiedź, że „J. C. Mość polecił już wzmiankowanemu K-owi zająć się ułożeniem organizacyi niższych stanów mieszkańców Królestwa, a gdy organizacya ludu starozakonnego stanowi koniecznie część tej pracy, przeto (przewodniczący) nie omieszkał K-owi zalecić zajęcia się nią niezwłocznie a zydującemu w K-cie Turkułłowi zażądać od komisyi K. S. W. i O. P. wszelkich mate-ryałów, jakie okażą się potrzebnemi“. Oświadczenie to zakomunikowane zostało 15 stycznia r. 1838 Wydziałowi Wyznań i Oświecenia, celem przysposobienia materyałów z akt po by-łym^K-ie starozakonnych pozostałych. Wreszcie wydział W. i O. polecił radcy dworu Balińskiemu 22 stycznia (8 lutego r. 1838), aby od b. asesora Kownackiego odebrał akta K-tu i oddał je Oleszyńskiemu, archiwiście Wydziału Oświecenia, co zostało uskutecznione 12

(24) lutego t. r.—Źródła: Archiwum b. Komitetu starozakonnych w Królestwie Polskiem.— Z Archiwum tego korzystał już dawniej, powierzchownie jednak, Hilary Nusbaum w „Historyi Żydów w Polsce“ (1890, „Historya Żydów“ tom V str. 393 i nn.); „Rzut oka na stan Izraelitów w Polsce czyli wykrycie błędnego z niemi postępowania na aktacli rządowych oparte“ (Warszawa 1831 str. 57; broszura, którą można uważać za opinię Izby Do-

s. p.

widzenia autorów „organizacyi ministerstw“ miał wyobrażać zgromadzenie ogólne wszystkich ministrów, w którem w obecności panującego miały być rozpatrywane zamierzenia każdego ministra z osobna, a to w celu zespolenia ich z całością zamierzeń ogólno państwowych“; w ten sposób miała być otrzymana jednolitość kierunku i działalności rządu. Charakter K-u m-ów ulegał ciągłym przeobrażeniom. Za panowania Aleksandra I, który, w szczególności w okresie r. 1802 —1804, stale bywał obecny na posiedzeniach, o ile przebywał w Petersburgu, a wyjeżdżając darzył K-t znacznemi pełnomocnictwami, K-et m-ów był instytucyą nie-tylko odrębną, ale i „najwyższą w Imperyum“. Rozkaz 31 marca r. 1810 wprowadził do K-tu obok ministrów, ich towarzyszów i kasyera państwowego (kaznaczeja)—naczelników departamentów w Radzie państwa; przewodniczącym został kanclerz lit. Rumiancew. Uchwały zapadały większością głosów. K-et zapoczątkował poważną działalność prawodawczą, specyalnie w zakresie spraw wiejskich (ograniczenie poddaństwa i pańszczyzny, kolonizacya Syberyi, organizacya departamentu przemyśla, kantoru solnego, rady medycznej, komitetu cenzury itd.). Zajmował się też K-et sprawami polityki wewnętrznej i sprawami wojskowemi. W r. 1808 pod nieobecność cesarza rozkazał K. lir. Buxhef-denowi zerwać rozejm ze Szwedami i wysłać korpus Tuczkowa w kierunku Uleaborga. Specyalnie zajmował się K-t sprawami policyi; jego pieczy powierzono sprawę bezpieczeństwa wewnętrznego; on rozpatrywał sprawy ruchów ludowych, tak częstych śród włościan ówczesnych. Nie tylko karał inicyatorów, ale stosował środki zapobiegawcze: wykup majątków ziemskich przez skarb, albo ograniczał pańszczyznę. W K-e zaśrodkowano zarząd wyższy poczty, komuni-kacyj i dobroczynności, mianowanie i zwalnianie urzędników, określanie ich emerytur, wyznaczanie nagród i zapomóg. Pomimo św. synodu K. opiekował się sprawami wyznań, między innemi w r. 1803 zajmował się kwestyą, jak dokonać poprawy osób, uchylających się od spowiedzi i komunii św. Z zakresu spraw karnych K. brał na siebie zadania izby oskarżeń, kiedyindziej znowu występował w charakterze instancyi rewizyjnej i domagał się przekazywania sobie wyroków sądów niższych; zdarzało się, że w sprawach cywilnych występował w charakterze najwyższej instancyi apelacyjnej, utóra przyjmowała od osób prywatnych skargi na orzeczenia senatu. Nieograniczone rządy wywołały zewsząd powszechne niezadowolenie. W r. 1811 postanowiono zaśrodkować zarząd państwa w senacie, podporządkować mu ministerya, a K. ministrów znieść zupełnie. Jednak reforma w tym duchu nie została dokonana i Aleksander I, przed samą wielką wojną d. 20 marca r. 1812, zatwierdził pierwszą or-dynacyę K-u m-ów, która pozostała podstawą

S. P.

prawodawstwa obecnie obowiązującego („Swod Zakonow“ t. I cz. II, wyd. 1892). W drugiej połowie panowania Aleksandra I. K. zachował naczelne stanowisko między urządzeniami państwo wemi. - Od r. 1812 znikają raporty oddzielnych ministrów, wzrasta natomiast działalność K-u, przez który dochodzą do panującego i raporty senatu, nietylko w sprawach administracyjnych, ale i w sądowych. Od r. 1816 do śmierci Aleksandra I „gwoli raportom i nadzorowi nad sprawami K-u“ działał Arakczejew. Cesarz nie uczęszczał więcej na posiedzenia K-u Za panowania Mikołaja I ilość spraw, przekazywanych do rozpatrzenia K., uległa zmniejszeniu i kompetencya oddzielnych ministrów wzrosła. W r. 1826 rozkazano wnosić do K-u wyroki sądu wojennego nad włościanami, odmawiaj ącemi posłuszeństwa właścicielom ziemskim i władzy, w tych wypadkach, gdy ilość włościan, skazywanych na zesłanie albo na kary cielesne, przekraczała liczbę 9. Od r. 1838 K. rozpatrywał wyroki izb karnych w przedmiocie o-sób, porzucających wyznanie grecko-rosyjskie, w instancyi rewizyjnej. To samo dotyczyło spraw „raskolników“ i spraw z zakresu świętokradztwa. W r. 1842 rozkazano przekazywać K-i wyroki sądów w przedmiocie podrabiania złotej i srebrnej monety z miedzianej. Od r. 1864, t. j. od wydania ustaw sądowych, K. nie zajmuje się więcej sprawami sądowemi. W r. 1867 nadano mu prawo stanowienia własną władzą w przedmiocie odrzucania podań ziemstw; w r. 1872—w zakresie spraw prasowych. Wreszcie przy rewizyi ustaw ziemskich (1890) i miejskich (1892) K. otrzymał nader ważne i doniosłe przywileje w zakresie nadzoru nad odpowiedniemi urządzeniami. W r. 1812 zaczęto powoływać do K-u osoby postronne; za Mikołaja I powołano na członka K-u następcę tronu. Obecnie składa się K. z prezesów departamentów Rady Państwa, ministrów i zarządzających oddzielnemi departamentami z prawami ministrów z wyjątkiem oberprokura-tora św. synodu) należy do niego i sekretarz państwa, jako zarządzający oddziałem kodyfikacyjnym, oraz osoby postronne (4 do 5). Większość stanowią zawsze ministrowie. W razie potrzeby K. ma prawo zawezwać dla informacyi każdego naczelnika urzędu państwowego. W sprawach kościoła grecko-rosyjskiego wzywany bywa zawsze oberprokurator św. synodu (zresztą, obecny, Pobiedonoscew, jest członkiem K-u). W sprawach kolejowych prezes może wzywać na posiedzenia ekspertów. Do r. 1865 stanowiska prezesów K. ministrów i Rady Państwa łączyły się w jednych rękach. W ostatniem trzydziestoleciu stanowisko prezesa K-u ministrów zajmowali: Ignatjew (od r. 1872), Wału-jew (od r. 1877), Reutern (od r. 1881), Bunge (1887—95), wreszcie Witte od r. 1903. Kompetencya K-u obejmuje: 1) sprawy przychodzące z ministeryów, 2) sprawy, które z mocy

Wielka cykl. Powsz. [lustr. Zeszyt 295a Tom XXXV

prawa specyalnie zostały przekazane kompe-tencyi K-u. Z zakresu spraw miuisteryalnych otrzymuje K. w myśl art. 177 organizacyi mi-nisteryów („Sw. Zakon.“ I cz. 2) takie sprawy wykonawcze, które domagają się „zezwolenia Najwyższego, a mianowicie wszystkie sprawy zarządu, wymagające nowego uporządkowania albo uzupełnienia ustawy, ograniczenia, rozszerzenia albo zniesienia przepisów przedtem przyjętych i Najwyżej zatwierdzonych“. W myśl art. 26 „Organizacyi K-u ministrów“ należą tutaj specyalnie sprawy, dotyczące spokoju i bezpieczeństwa publicznego, zatwierdzenie ustaw towarzystw akcyjnych bez specyalnych przywilejów; sprawy dotyczące ofiar dobroczynnych, zasługujących na uwagę Najwyższą albo wymagających zmiany w przeznaczeniu; sprawy dotyczące ochrony oraz rozszerzenia władzy kościoła prawosławnego; uwagi generał-guber-natora Finlandzkiego w sprawach Wielkiego Księstwa, związanych z innemi dzielnicami cesarstwa, w wypadku, gdy generał-gubernator uzna za stosowne przekazać te sprawy kompetencyi K-u i gdy jego propozycye nie wymagają zmian ustawodawczych. K. udziela nagany gubernatorom i urzędom gubernialnym na życzenie ministrów i senatu, określa porządek i termin nadsyłania raportów gubernatorów, oraz zajmuje się „wprowadzeniem w życie uwag Najwyżej na tych raportach uczynionych“; sprawy kolejowe, wynikające z przekazywania eksploata-cyi dróg żelaznych osobom albo towarzystwom prywatnym z gwarancyą rządową, od r. 1891, tytułem próby, bywają rozpatrywane przez K. łącznie z departamentem ekonomii w Radzie Państwa pod przewodnictwem prezesa K-u — Władzę K-u określa ogólna zasada, głosząca, że „żadne postanowienie K-u nie może być wykonane, o ile nie zostało Najwyżej zatwierdzone“. Wyjątek stanowią: żądania ziemstw które K. ma prawo samowładnie odrzucać, ma też prawo niedopuszczać do publikacyi wydawnictw szkodliwych. K. nie posiada władzy wykonawczej , ta bowiem należy do ministrów ; nie posiada też prawa inicyatywy, otrzymując sprawy bądź od ministrów, bądź też „ze spe-cyalnego Najwyższego rozkazu“. Sprawy przygotowuje się w kancelaryi K-e ministrów, na czele której znajduje się zarządzający sprawami K-u ministrów. Ob. Korkunow. „Prawo państwowe rosyjskie“ cz. I. „Dyaryusze K-u ministrów 1802 —1826“ t. I i II, tutaj wstęp Jermoło w a ,,K. ministrów za panowania Aleksandra I“.

II. Komitet Kaukaskr, utworzony w r. 1840 pod przewodnictwem hr. Czernyszewa dla urządzenia kraju Zakaukazkiego. W r. 1846 funk-cye K-tu K-go rozszerzyły się znacznie skutkiem ześrodkowania w nim wszystkich spraw kaukaskich, których rozważenie przekraczało zakres władzy namiestnika i oddzielnych mini-steryów. Nadto rozważano w nim każde zasto-

służby ciężko lub nieuleczalnie podupadli na zdrowiu i utracili zdolność do pracy. Wysokość zapomogi rocznej zależy od rangi (85 — 817 rub. rocznie). W razie pobierania emerytury na zasadach ogólnych emeryt może nadto korzystać z takiej zapomogi ze względu na ciężkość choroby lub liczną rodzinę. Prawo do zapomóg posiadają także wdowy i sieroty po urzędnikach, któremi opiekował się komitet. Od r. 1883 przy K-cie istnieje ochrona i przytułek, z którego w*szakże mogą korzystać tylko osoby, pobierające wyżej niż 100 rub. zapomogi rocznej. Inne w raili. Komitet Syberyjski, utworzony w r. 1821    zie przyjęcia ich do przytułku, dopłacać    muszą

sowanie do Kaukazu praw już-to istniejących w Cesarstwie, już też tam wprowadzonych. K. K-ski istniał do r. 1882 i początkowo miał własnego przewodniczącego, a w r. 1865 został oddany pod dyrektywę prezesa komitetu ministrów, którego, w razie nieobecności, zastępował starszy członek K-u K-skiego. Do grona K-tu K-skiego należeli: przewodniczący departamentu praw, jako przedstawiciel rady państwa, ministrowie: finansów, dóbr państwa, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, wreszcie osoby powołane przez władzę najwyższą.

E. Cli'V.

dla przejrzenia sprawozdania hr. Speranskiego    resztę należności z własnych funduszów.    Prośby

o Syberyi. Do składu K-tu należeli: sam Spe-    o uzyskanie zapomogi skierowywane być    winny

E. Chw

ranski, hrabiowie: Arakczejew, Gurjew i Koczu-    do kancelaryi cesarskiej,

VI. Komitet opieki nad rannymi utworzony 30 sierpnia r. 1814, a podczas wojny rossyjsko-tureckiej r. 1877 zwany Ale k san dr y j skim. 0-piekuje się osobami rannemi lub okaleczonemi podczas wojny lub pokoju przy spełnianiu czynności służbowych tylko w razie nieudolności do dalszego pełnienia obowiązków. Z prawa do opieki korzystają: 1) generałowie, sztab lub ober-oficerowie i zwyczajni szeregowcy wojska regularnego i ko-

w ostatnim wypadku

nia; 2) duchowni i urzędnicy cywilni zaliczeni do armii na lądzie lub morzu; 3) wszyscy należący do straży pogranicznej; 4) członkowie straży ogniowych; 5) siostry miłosierdzia pełniące obowiązki przy armii i w szpitalach wojskowych, 6) siostry Czerwonego Krzyża i wszystkie wogóle niewiasty, opiekujące się chorymi i rannymi na wojnie. W razie śmierci powyższych osób K. roztacza opiekę nad ich rodzinami, tj. wydaje stałe zapomogi roczne z kapitału inwalidów i innych specyalnych źródeł, asy-gnuje jednorazowe wsparcia i udziela wszelkiego rodzaju świadectw na korzystanie bezpłatne z mieszkań, z pomocy lekarskiej i ze szkół rządowych dla kształcenia dzieci. Przy K-cie istnieje własna jego kancelarya.

VI. Komitety kolejowe powstają dla rozważenia lub urzeczywistnienia projektów budowy nowych kolei. Najdłużej z nich, bo od r. 1858 do 1874, istniał komitet dróg żelaznych, który miał sformułować wymagania rządowe przy budowie kolei prywatnych. W okresie 1870-73 funkcyonował K. dla kontroli nad budową ko-

bej, ks. Golicyn, bar. Kampenhauzen, kontroler państwowy. Po zatwierdzeniu zupełnem nowego zarządu Syberyi, opracowanego według projektu Speranskiego, przedłużono istnienie K-u, który odtąd miał rozpatrywać w pierwszej instanc>i projektowane dla Syberyi ustawy i odbierać sprawozdania od gen.-gubernatorów Syberyi. K. s-ki przetrwał do r. 1838. Dopiero po ujemnej w swych wynikach dla interesów rządu rewizyi Syberyi zachodniej przez An-nenkowa, członka Rady państwa, powołano K. żackiego, marynarki, milicyi i pospolitego rusze-Ś-ski powtórnie do życia ukazem 29 kwietnia r. 1852 pod bezpośrednim kierunkiem samego Cesarza i przy współudziale wszystkich członków K-tu kaukaskiego z małemi uzupełnieniami. Odtąd, aż do samego rozwiązania komitetu w r. 1865 (12 stycznia), ześrodkowano w nim wszelkie sprawy administracyjne, ustawodawcze i inne, tyczące się Syberyi. Z powodu tożsamości ogromnej większości członków K-tu syberyjskiego z członkami K-tu kaukaz-kiego oba K-y miały wspólną kancelanyę.E- Chlv.

IV.    Komitet morsko-techniczny istnieje przy

E. Chw

ministeryum morskiem. W zakres działaluości jego wchodzą: 1) strona techniczna budowy o-krętów, mechaniki, artyleryi i sztuki torpedowej; 2) wyższy techniczny dozór nad robotami prowadzonemi na okrętach, w portach i zakładach morskich; 3) kierunek nad różnemi robotami budowlanemi w portach i 4) śledzenie najnowszych postępów i odkryć w dziedzinie techniki morskiej.—Rozprawy i wnioski swe K przedstawia do zatwierdzenia zarządzającemu ministeryum marynarki. Przy K-cie istnieje muzeum morskie, komisya dla prowadzenia do-    lejek wąskotorowych. Ukazem z dnia 22 grud.

świadczeń artyleryjskich i laboratoryum nauko-    1892 powołano do życia K. kolei syberyj

E. Chw.

wo-techniczne.

skiej, jako główny organ kierowniczy przed-

V.    Komitet opieki nad zasłużonymi urzę- siębiorstwa. Przewodniczącym jest sam cesarz,

dnikami cywilnymi utworzono d. 5 marca 1823 r. na wzór komitetu opieki nad rannymi. Początkowo, aż do r. 1859, pozostawał on pod zarządem ministeryum wojny, następnie wcielono go do Własnej J. C. Mości kancelaryi. Na mocy dotychczas istniejących przepisów (art. 601 — 667 ust. emerytalnej Zb. Praw, t. III z wyd. r. 1870) opieka K-u ogarnia emerytów, którzy podczas

E. Chw

członkami ministrowie: spraw wewnętrznych, rolnictwa i dóbr państwa, finansów, komunika-cyj, wojny, zarządzający ministeryum marynarki i kontroler państwa. Kancelarya k-tu kolei syberyjskiej znajduje się przy kancelaryi komitetu ministrów.

VI. Komitety przemysłu i handlu powstają na życzenie miast i towarzystw kupieckich za po-

ku, Tyflisie i t. d.

go.

W innych miastach gubernialnych Cesarstwa obowiązki K-ów zdrowia publicznego pełnią ogólne posiedzenia zarządu gubernialnego. Wszędzie nadto istnieją powiatowe K-y zdrowia publicznego, w których zwykle uczestniczą, jako członkowie: marszałek szlachty powiatowy, prezydent, policmajster, lekarz powiatowy lub miejski i również przedstawiciel kleru. Postanowienia zapadłe wK-ach

skich).

i rząd.

XII. Komitety oświaty elementarnej—instytucye prywatne, podejmujące walkę z analfabetyzmem. Najbardziej z nich zasłynęły: moskiewski i petersburski. Pierwszy założony został 20 grud. r. 1845 przy Moskiewskiem Towarzystwie Rol-niczem dzięki zabiegom Stremouchowa i Masłowa, drugi—19 kwietnia r. 1861 z pobudki S. Łaszkarewa przy Petersburskiem Towarzystwie wolno-ekonomicznem. Aczkolwiek ustawa K-tu

Zwoleniem ministra finansów w celu: 1) rozważania kwestyj przemysłowo-handlowych, poleconych przez ministeryum finansów lub miejscowy zarząd gubernialny i 2) obradowania nad kwestyami, tyczącemi się przemysłu i handlu miejscowego, a wnoszonemi z własnej ini-cyatywy K-tu. K-y corocznie obowiązane są przedstawiać ministrowi finansów sprawozdania z rozwoju przemysłu i, handlu w danej dzielnicy. Członków wybierają obywatele albo towarzystwa kupieckie. K-y zjawiły się w Ros-syi po raz pierwszy w r. 1828 pod nazwą „K-ów manufakturnych“. Organizowano je w dzielnicach przemysłowych; pozostawały pod przewodnictwem gubernatora i składały się z fabrykantów miejscowych, przez ministra finansów mianowanych. Do działalności ich należało rozpatrywanie nieporozumień w kwestyi przywilejów. Takie K-y istniały w Cesarstwie: w Odesie, Rydze, Archangielsku, Taganrogu i Rostowie n. D. Zniesiono je dopiero w r. 1872, po wprowadzeniu obowiązującej obecnie ustawy o instytucyach doradczych w dziedzinie przemysłu i handlu; na dawnych zasadach działają jedynie K-y założone w r. 1871 w Lublinie i Warszawie. Na mocy nowej zaś ustawy powołano do życia komitety w r. 1873 w Archangielsku, w r. 1875 w Tichwinie, Twe-rze, Odesie i Rostowie n. D., w r. 1879 w Iwa-nowo-Woznesensku, w r. 1893 w Białymsto-

K. Chw.

W Komitet Doński rzeczny utworzony został w r. 1893 w Rostowie nad Donem dla uregulowania na Donie żeglugi od Kaczalińskiej stanicy do przystani Rostowo-Nachiczewańskiej. K. składa się z 14 członków obieralnych przez miejscowe towarzystwa handlowo-przemysłowo-transportowe i pracujących honorowo. Prace i projekty K-tu zatwierdza nakaźny ataman wojska dońskiego, a podlegają one inspekcyi ze strony miejscowego zarządu komunikacyjne-

E. Chw.

X. Komitety zdrowia publicznego istnieją od r. 1852 dla zapobiegania chorobom epidemicznym i epizootycznym i dzielą się na g u b e r-nialne i powiatowe. Pierwsze, po reformie gubernialnej 1865 r., dotrwały, jako samodzielne instytucye, jedynie na Syberyi (w Królestwie Polskiem nigdy ich nie tworzono) i składają się z gubernatora, jako przewodniczącego, zarządzającego dobrami państwowemi, inspektora lekarskiego, starszego weterynarza, policmajstra, prezydenta miasta i przedstawiciela duchowieństwa.

gubernialnych zdrowia publicznego obowiązują K-y powiatowe (art. 604 i nast. Praw lekar-

K. Chw.

XI. Komitety opieki nad ubogimi są instytu-cyami filantropijnemi charakteru] urzędowego, utworzonemi przez osoby dobrej woli. Do naj-wpływowszych należą: moskiewski i petersburski. Pierwszy trwał od 1838 r. do r. 1892 (10 lutego), drugi, założony w r. 1835, istnieje dotychczas. Urzędy w nich są honorowe, ale nadają prawo do rangi, uchwały zapadają większością głosów, K-y zaś mają własną kancelaryę i mianowanych przez władzę najwyższą prezesów. Ubodzy zatrzymani w stolicach są dzieleni na dwie kategorye. Do pierwszej zaliczani są nieposiadający paszportów, oddawani władzy policyjnej jako włóczędzy. Druga ka-tegorya ubogich składa się z 4 klas: 1) osoby doprowadzone do nędzy przez nieszczęśliwy zbieg okoliczności i niezdolne do utrzymania się z pracy rąk własnych; 2) wypadkowi nędzarze, zdolni do pracy, 3) żebracy profesyo-nalni, 4) osoby czasowo wskutek choroby, przetrzymania paszportów lub utraty miejsca będące w położeniu bez wyjścia. Ubodzy, należący do pierwszej, drugiej i ęzwartej kląąy, posiadają prawó do opieki K-tu, z trzeciej klasy zaliczani są do grupy występnych i podlegają przymusowej pracy w domach zarobkowych. K. między innemi także ułatwia otrzymanie dowodów legitymacyjnych, umieszcza w przytułkach, poszukuje pracy, zaopatruje w odzież i pieniądze i t. d. Dla zapobiegania żebractwu K-ty zakładają szkoły i ochrony dla dzieci. Fundusze powstają z dobrowolnych ofiar oraz zapomóg, wydawanych rokrocznie przez stolicę

E. OŁw.

moskiewskiego miała barwę chrześciańsko-mo-ralną, jednak działalność Towarzystwa była na-wskroś tolerancyjna i postępowa. Początkowo cały ciężar zabiegów około rozwoju towarzystwa leżał na barkach Masłowa: on zjednywał . nowych zwolenników i pisywał dla ludu książki, których w pierwszych latach istnienia K-tu rozeszło się około 30 tysięcy egzemplarzy. Z biegiem czasu, dzięki szerokiemu poparciu ze strony ogółu, działalności K-u rozwinęła się i w r. 1859 dosięgła wysokiego rozwoju. Sprzyjała temu ta okoliczność, że według ustawy każdy poddany państwa rosyjskiego bez różnicy płci i pochodzenia, jedynie za opłatą 3 rub. składki rocznej, mógł zostać członkiem K-tu o-światy elementarnej, który nadto rozporządzał

to od r. 1852 istniały w Cesarstwie K-ty gu-bernialne nad przyśpieszeniem kolonizacyi żydowskiej na gruntach rządowych. Wobec wszakże zaniechania owej kolonizacyi w roku L859, K-y gubernialne w roku 1861 rozwiązano. Po pogromie kiszyniowskim w r. 1903 rząd pielęgnował zamiar powołania na nowo do jjźycia K-u żydowskiego, dla ujednostajnienia urządzeń nad rueheip żydowskim w Rossyi oraz u-latwienia żydom emigracyi.

prawem korespodeneyi bezpłatnej i bezpłatnego wysyłania książek do puda wagi. Porozumiawszy się w okresie 1870—73 ze wszystkie-mi ziemstwami w kwesty i oświaty elementarnej, K. założył kursy pedagogiczne dla nauczycieli ludowych i rozszerzył działalność wydawniczą. Wojna rossyjsko-turecka roku 1877 i lata następne wpłynęły ujemnie na działalność K-tu moskiewskiego, i dopiero w r. 1890, po wejściu do K-tu prof. A. Czuprowa, D. Ti⁻chomirowa, J. Sirotininowej, S. Ancifera i innych, budzi się do życia na nowo. Wydziela wreszcie ze swego łona komisyę w sprawie nauczania powszechnego w Rossyi i zajmuje się poprawą położenia nauczycieli ludowych. W chwili jednak najbardziej napiętej pracy K. moskiewski po otrzymaniu w r. 1894 słów uznania ze strony Moskiewskiego Towarzystwwa rolniczego, wraz z wyjazdem prof. A. Czuprowa za granicę został rozwiązany. — Nie mniej różnorodną działalność rozwinął Petersburski K. Początkowo główny nacisk kładł na ułożenie katologu książek szkolnych i czy tanek i udzielał pomocy przy zakładaniu księgarni na prowincyi, kształceniu nauczycieli. W r. 1863 założył w Petersburgu żeńskie seminaryum nauczycielskie. Od roku 1880 rozpoczyna na szerszą skalę działalność wydawniczą książek ludowych, dbając o taniość i ładny wygląd zewnętrzny. Ogłasza konkursy i wyznacza premia za najlepsze rzeczy. Na początku 9-go dziesiątka w. XIX z chwilą wejścia do K-tu petersburskiego sił młodych w o-sobach G. Falborka (obecnie bawi w Jakucku), D. Protopopowa, W. Dewela, W. Czarnołusskie-go (teraz mieszka w Archangielsku), M. Łozińskiego i innych, rozwój Towarzystwa dosięgnął najwyższego stopnia. W r. 1895 otwarto 100 bibliotek ludowych i wszczęto zabiegi około zakładania po wsiach czytelni. W r. 1894 rozpoczęto spis jednodniowy szkół elementarnych w Rossyi całej; w roku zaś następnym przy-

E. Chw.

Komitet prawodawstw obcych we Francyi (Comité de législation étrangère) istnieje przy ministeryum [sprawiedliwości, utworzony roku 1876, za rządów ministra sprawiedliwości Du-faure’a, w celu zgromadzenia praw cudzoziemskich i publikacyi ich w przekładzie francuskim. PrzyK-e istnieje olbrzymia biblioteka prawna, jedyna w swoim rodzaju, ze względu na mate-ryał, otrzymywany przez komitet od rządów państw świata całego drogą wzajemnej wymiany dokumentów prawodawczych. Biblioteka liczy około 30 tysięcy tomów. Katalog tej biblioteki (wyd. 3-e    1904) posiada znakomitą

S. V.

wartość bibliograficzną. Biblioteka dostępna jest dla publiczości. K. zajmuje się też dostarczaniem porad w różnych kwestyach dotyczących prawodawstw obcych, i w tym celu zorganizował sztab konsultantów (auxiliaires) z członków pa-lestry paryskiej, którzy udzielają porad za opłatą. K. zajął się tłómaczeniem kodeksów na język francuski i od r. 1881 wydał ok. 20 tomów tłómaczeń ważniejszych kodeksów świata, w doskonałych przekładach i z treściwemi objaśnieniami historycznemu K. składa się^z członków, mianowanych przez ministra sprawiedliwości z pośród zasłużonych lub znanych z prac swoich prawników: profesorów, sędziów i adwokatów. Liczy 18 członków, pracujących honorowo (z wyjątkiem sekretarzy i bibliotekarzy). Etat K-tu wynosi 20 000 fr. rocznie.

Komiwojażer (fr. commis-voyageur), Subjekt, komisant podróżujący. Zadaniem jego jest jeździć za zleceniami samodzielnego kupca lub fabrykanta dla wyszukania nabywców, przyjmowania zamówień. Ta czynność ma w obecnych stosunkach handlowych ważne znaczenie. Od skutecznej pracy K. zależy często rozwój rynków zbytu, zdobywanie nowych terytoryów handlowych.

Komiz, oh. Kumys.

Komizm, Komiczność. Nietylko w mowie potocznej, ale i w języku literackim wyrazy „Komizm, komiczny“ utożsamia się z

E. Chw.

St. A. K.

Komitet Ocalenia dobra publicznego i K. stąpiono do wydawnictwa rocznika, w którym | bezpieczeństwa ob. K o n w_e nc?y a narodowa, zamierzano poddawać krytyce wszystkie książ- | ki ludowe, drukowane w danym roku. Ostatnie posiedzenie petersburskiego K-tu odbyło się 24 grudnia r. 1895 i na nim odczytano rozkaz rozwiązania Towarzystwa.—Por. Sacha-row „Obzor djejatelnosti mosk. K. gramotno-sti“ (Moskwa 1894); Ru b a k i n „S. Petersburg-skij K. gramotnosti“ (w piśmie „Mir Bożyj“ z r. 1892).

XIII. Komitet Starozakonnych utworzony po raz pierwszy wr. 1809 pod przewodnictwem W. Popowa dla wprowadzenia w życie surowej ustawy o żydach z r. 1804. Nie podoławszy zadaniu, rozwiązany został w 1818. W r. 1823, za inicya- pojęciami „śmieszny, zabawny“. Chociaż po-tywą komitetu ministrów, utworzono K. star. na między śmiesznością a K-m istnieje pokrewień-nowo dla przejrzenia ustawodawstwa rossyj- stwo bardzo blizkie, nie wolno jednak tych skiego o żydach i wstępnego rozważania każde- dwóch rzeczy uważać za bezwzględnie identy-go świeżo projektowanego o nich prawa. Po czne, nie wszystko bowiem, co pobudzi do śmie-rozwiązaniu tego K-tu star-go w roku 1865 chu, wkracza w dziedzinę K-u w ściślejszem sprawy jego przelano do K-tu ministrów. Nad- znaczeniu tego terminu. Śmiech można wywo-

łać za pomocą bardzo różnorodnych bodźców, nie wyłączając nawet czysto fizycznych, jak np. łechtanie (ob. śmiech). Otóż K. obejmuje tylko pewną specyalną kategoryę czynników psychicznych, pobudzających nas do wesołości, a względnie i do śmiechu. Ponieważ czynniki te, występujące i w życiu, weszły do sztuki, gdzie dzięki artystycznem obrobieniu i skupieniu nabrały większej wyrazistości, przeto K. był rozbierany dawniej głównie ze stanowiska estetycznego, gdy w czasach nowszych zaczęli się nim zajmować i psychologowie, badający istotę uczuć i wzruszeń w ogóle, a e-stetycznych w szczególności. Swoją drogą, jak słusznie zauważył głośny i zasłużony psycho-fi-zyolog duński Karol Lange, „wszystkie próby ujęcia różnych rodzajów K-u w jedną formułę nie dały żadnego rezultatu“ („Sinnesgenüsse und Kunstgenus“ 1903).—Jedna z najbardziej rozpowszechnionych i utartych definicyj opiera się na przeciwstawieniu K-u wzniosłości (ob.) i tragizmowi (ob.). „Przeciwieństwem wzniosłości i tragiczności — powiada Chmielowski w „Stylistyce polskiej“ —jest śmieszność (Komizm), wynikająca najczęściej z pewnej niestosowności pomiędzy postawą i tonem, pomiędzy naszem uprzedzonem wyobrażeniem a niespodziewaną przeszkodą, niewielką wprawdzie, ale nieprzyjemną, np. gdy mówca w największym zapale przymuszony jest kichnąć; gdy kuglarzowi sztuczka się nie uda i t. p. Wyższy K. powstaje z powikłania, starcia się uczuć i interesów w gruncie drobnych, mało-znaczących, które jednak danym osobom wydają się ważnemi, starcia zakończonego pogodnie“. Definicyę tę w ostatnich czasach poddano rewizyi i zakwestyonowano przedewszystkiem sam punkt wyjścia, a mianowicie przeciwstawienie K-u wzniosłości. Według Teodora Lip-p s a Komizm nie stanowi naturalnej antytezy tragizmu i wzniosłości w znaczeniu estetycznem. Komicznem według Lippsa jest wszystko to, co, będąc małem, słabem, powszedniem, przybiera pozory wielkości, siły, nadzw>czajności, by w końcu objawić się oczom naszym we właściwej, mizernej postaci, albo rozpłynąć w nicość. Dlatego by proces ten sprawiał wrażenie komiczne, potrzeba, żeby przemiana mniemanej wielkości w drobiazg, czy zero, odbyła się gwałtownie i szybko. Rozpatrując bliżej obie podane wyżej definicye, zauważymy, że zawierają one, coś wspólnego, a mianowicie obie kładą silny nacisk na niezgodność, s p r z e c z n o ś ć, zachodzącą pomiędzy pozorami zjawiska, które się nam narzuca, a jego istotą. Samochwał udający bohatera, a okazujący się w chwili działania tchórzem (Miles gloriosus, Papkin) stanowi doskonałą ilustracyę powyższego określenia K-u. Podobną niezgodność pomiędzy tern, co, według naszego mniemania, być powinno, a tern, co się dzieje, dostrzegamy nietylko w ludziach, ale w sytua-

cyach. Ten rodzaj K-u maluje przykład podany przez Schopenhauera. Patrol aresztuje jakiegoś złoczyńcę. Na odwachu żołnierze zaczynają grać z więźniem w karty, a widząc, że aresztant szachruje, wyrzucają go za drzwi. Mamy tu cały szereg sprzeczności, wynikających ze starcia się prawideł i poglądów na życie, które przywykliśmy uważać za moralne. Zamiast pilnować podejrzanego indywiduum, żołnierze bawią się z niem, jak z równym — to pierwsza sprzeczność. Więzień, którego normalnie wyobrażamy sobie, jako istotę wystraszoną, przygnębioną i smutną, nietylko gra wesoło w karty ze swymi strażnikami, ale nawet ośmiela się ich oszukiwać, Najzabawniejszem jednak jest postępowanie samych żołnierzy, którzy do człowieka, uwięzionego i obciążonego zarzutem przestępstwa, stosują zasadę przyjętą w towarzystwie ludzi wolnych i zachowujących prawidła przyzwoitości. Tym sposobem złoczyńca, dzięki nowej a karygodnej sprawie, odzyskuje to, czego najwięcej pragnął, t. j. swobodę.—Naturalnie, że nie zawsze i nie wszystkie sprzeczności mogą budzić wesołość, muszą to być spr/.eczności małej stosunkowo wagi, starcie się bowiem ze sobą spraw i interesów poważnych i doniosłych nie wywoła wrażenia K-u, lecz niepokój, oburzenie, a nawet przestrach, niekiedy zaś współczucie i litość. Wskutek tego, że K. nie budzi uczuć silnych i wstrząsających, bardzo wielu badaczy uważa go za objaw czysto intelektualny, za igraszkę umysłową. Cała wyłożona wyżej teorya K-u, oparta na „sprzeczności“, jest teoryą intelek-tualistyczną, „Przyjemność, jaką nam sprawia K.—powiada Lipps—nie ma nic wspólnego z uczuciem radości lnb zachwytu, wywołanego przez szlachetny czyn, lub poważne aspiracye. Przyjemność ta pozostaje niejako na powierzchni: jest to rodzaj łaskotania, które nie sięga do głębi serca“. —Obok teoryi intelektualistycznej, której zaczątek znajdujemy u Kanta („Kritik der Urtheilskraft“), istnieje teorya emocyonal-na, próbująca wytłómaczyć działanie K-u na drodze uczuciowej. Zwolennicy tej teoryi powołują się na Arystotelesa, który określił w Poetyce komedyę jako „naśladownictwo złych charakterów, ? śmieszność, jako ułomność, albo brzydotę, nie czyniącą nikomu nic złego i niezawierającą w sobie nic szkodliwego“. Filozof angielski H o b b e s poszedł dalej i za źródło wzruszenia komicznego uznał uczucie dumy „wynikającej z szybkiego zestawienia naszego jaz ułomnościami innych, lub z na-szemi poprzedniemi słabostkami“. Pogląd Hob-besa przyjął i zmodyfikował psycholog angiel-gielski Bain, który przyczynę wzruszeń komicznych widzi „w upośledzeniu osoby, lub sprawy, posiadającej pewną dostojność, o ile upośledzenie to przytrafi się w warunkach nie-mogących wzbudzić wzruszenia silniejszego“. Definicya Bain’a jest szersza i ściślejsza od de-finicyi Hobbesa, gdyż, po pierwsze, nie kładzie nacisku na podniesienie się naszej godności cudzym kosztem, rzeczywistość bowiem przekonywa nas, że możemy się cieszyć odczuwając sympatyę dla kogoś innego, kto odnosi zwycięztwo nad marniejszym przeciwnikiem; powtóre zaś, według definicyi Bain’a, upośledzenie może dotyczyć niekoniecznie człowieka, lecz i pewnych spraw, instytucyj, zwyczajów, przesądów i t. p.; po trzecie nakoniec, psycholog angielski, podobnie, jak Arystoteles, u-stala i ogranicza warunki, w których zjawisko, mogące w innym układzie rzeczy, obudzić nie-smak^lub litość, staje się zdolnem do wywołania wzruszenia komicznego.—Zarówno jednak teorya intelektualistyczna (oparta na sprzeczności), jak i uczuciowa (oparta na poczuciu dumy, wywołanej przez upośledzenie czegoś dostojnego) nie ogarniają wszystkich modyfikacyj K-u. Są one jednostronne i, chociaż wyjaśniają pewne momenty, nie wyjaśniają jednak wszystkiego. Wrażenie K-u jest bardzo złożone; wchodzą bowiem do niego i żywioły intelektualne i uczuciowe, już to oddzielnie, już to w postaci zrostu psychicznego. Możnaby się zgodzić z Ribotem (Psychologya uczuć), żeK., oparty na poczuciu dumy, wyższości, przewagi jest przeżytkiem dawnego stanu społecznego, kiedy-to jeszcze półdziki wojownik starał się nietylko zwalczyć, ale i poniżyć, żelżyć, ośmieszyć przeciwnika. K., wynikający ze spostrzeżenia i rozwiązania sprzeczności, tkwiących w osobie, przedmiocie lub sytuacyi, właściwszy jest epokom i sferom posiadającym pewną dość wysoką kulturę; odznacza się, dzięki przewadze pierwiastków intelektualnych, większą subtelnością i zbliża w charakterze do bezinteresownej igraszki.—Jako swobodną igraszkę traktują też K. nowsi autorowie, jak Dugas i Sully. Z innych badaczy tego przedmiotu wspomnimy jeszcze H. Bergsona, który u-waża, że komicznem jest to, co, będąc żywem, sprawia wrażenie czegoś mechanicznego, np. człowiek poruszający się, czy postępujący, jak maryonetka. W gruncie rzeczy teorya ta jest tylko obciętą i ścieśnioną teoryą, „sprzeczności“, o której mówiliśmy wyżej. —Hecker stara się połączyć obie omawiane teoryę w jedną i sądzi, że wrażenie K-u zawiera dwa stany psychiczne: jeden przyjemny, uczucie własnej wyższości; drugi—nieprzyjemny widok sprzeczności w ob-serwowanem zjawisku. Wskutek tego wrażenie K-u jest zjawiskiem nie jednolitein, lecz przerywanem: jest to rodzaj łaskotania psychicznego, które działa analogicznie, jak łaskotanie fizyczne i wywołuje śmiech. I ta teorya nie doczekała się powszechnego uznania. Słusznie więc, powiada Ribot, „pomimo tylu badań tak zwykłego zjawiska kwesty a K-u pozostaje dotąd nie wyjaśnioną“. —Co do roli czysto estetycznej K-u, to zdania psychologów i e-stetyków są dzisiej również podzielone. Daw-

niej, kiedy nie wnikano w psychologiczną treść pojęć i wzruszeń estetycznych, K. już przez to samo, że odgrywa wielką rolę w dziełach sztuki, uważany był za żywioł estetyczny. Obecnie niektórzy, jak np. Lipps, twierdzą stanowmzo, że K., „rozpatrywany sam w sobie, nie zawiera treści estetycznej, dlatego, że nie przedstawia żadnej wartości pozytywnej; mimo to jednak podobnie, jak cierpienie, może służyć za środek do tworzenia wartości estetycznych na drodze negatywnej“. Ribot również wyłącza K. z dziedziny wzruszeń estetycznych, nie motywując zresztą bliżej swego poglądu. Inni sądzą, że pewne formy K-u posiadają jednak wartość estetyczną same przez się. Kwestyę tę można będzie rozstrzygnąć ostatecznie dopiero wtedy, kiedy się ustali chwiejne dotąd granice estetyki jako umiejętności.—Co się tyczy form, w jakich przejawia się K., to w ich klasyfikacyi panuje także wielka dowolność. Rozróżniają K. niższy (płaski), posługujący się środkami niewybrednemi, zewnętrznemi, oraz K. wyższy oparty na motywach subtelniejszych, psychicznych. Można mówić także o Komizmie charakterów spoczywającym w samej naturze obserwowanych, czy przedstawianych, typów i o komizmie sytuacyi, który występuje wskutek zabawnych starć i powikłań, w jakie figury, biorące udział w dauern zdarzeniu, będą wplątane. Komizm naiwny wynika z zetknięcia się z sobą dwóch różnorodnych, a jednak usprawiedliwionych wewnętrznie sposobów sądzenia rzeczy a względnie i postępowania. Zdania lub czyny dziecka, włościanina, obcokrajowca mogą nam się wydawać za-bawnemi dla tego, że odbiegają od uznanych przez nas norm myślenia i postępowania, pomimo że same w sobie są naturalne i logiczne. Ważną odmianę K. stanowi Dowcip (ob.). Blizko związane z K-m są: humor (ob.) i ir o n i a (ob.) oraz pokrewny jej sarkazm (ob.). — Wszystkie dziedziny sztuk pięknych z wyjątkiem architektury korzystają z żywiołu komicznego. W muzyce czystej K. nie gra roli zbyt wielkiej, da się jednak wyrazić za pomocą odpowiednio dobranych rytmów. W sztukach plastycznych K. spotykamy w dziedzinie twórczości rodzajo wej, oraz pod postacią karykatury (ob.). Największe pole dla K-u jednak przedstawia literatura piękna. Niema prawie działu belle-trystyki, w którymby nie można zużytkować K-u. Specyalnie na gruncie komicznym stoi komedya (ob.) i jej poddziały. Z innych rodzajów twórczości poetycznej posługują się K-m: humoreska (ob.), satyra (ob.), epigramat (ob.), bajka czyli a polo g (ob.). W litworach epickich na wielką skalę (epopeja, romans i t. d.), K. najczęściej przybiera postać humoru. — Biblio graf i a; Jean Paul (Richter) „Vorschule der Ästhetik“ („Sämtliche Werke“ Berlin 1841); V i s c h e r F. „Ueber das Erhabene und Komische“ (1837); Hecker

Ig. Mat.

Z tych zasad wy-

J. K.

„Physiologie und Psychologie des Lachens und des Komischen“ (1873); Lipps Th. ,,Komik und Humor“ oraz| „Grundlegung der Ästhetik“ (1903) i „Psychologie der Komik“ („Philos. Monatshefte“ 1888 — 9); Hazlitt „English Comic Writers“ lect. I „Wit and Humour“: Courdaveaux „Le rire daus la vie et dans Part“ (1875); Dumont Leon „Les causes de rire“ (1862); H. Bergson „Le rire, essai sur la signification du comique“ (przekład polski p. t. „Śmiech, studyum o Komizmie“, Lwów wyd. 2); Du gas L. „Psychologie du Rire“ (1902); Phil i be r t H. „Le rire“; Sully James „Essai sur le Rire, ses formes, ses causes, son développement et sa valeur“ (przekład z angielskiego; Paryż 1904); Spencer Herbert „The Physiology of Laughter“ (przekład polski w „Szkicach Spencera“); Ri-bot Th. „Psychologie des sentiments“ (przekład polski p. t. „Psychologia uczuć“ Warszawa 1901); Michels Alfred „Le monde du comique et du rire“ (Paryż 1886); G. Mere-dith „Essai sur la comédie, de l’idée de comédie et des exemples de l’esprit comique“ (przekład z angielskiego 1898); Bain Al. „The Emotions aud the Will“ (1874); Sch asie r Max „Das Reich der Ironie“ (1879); C o.h n Jonas „Allgemeine Aesthetik“ (1901).

Komiża, miasto na zach. wybrzeżu wyspy Lissy, ob. Comisa.

Komlôs: 1) Nagy-K. (także Banat-K.), rn-ko na Węgrzech, w komitacie Torontńl, około 6 000 mieszk. (Rumunów i Niemców—obrządku grecko-wschod. i rzym.-katol.). 2) Tót-K., wieś na Węgrzech, w komitacie Békés, około 10 000 mieszk. (Słowaków—ewangelików. Hr-Kcmmodor (marynarka wojskowa), w Anglii nazwa kapitana statku, któremu czasowo powierzono dowództwo nad flotylą okrętów, tworzących jeden oddział. Jest to tylko tytuł, lecz nie ranga. Oficer, który go nosi, w czasie dowództwa nad oddziałem sprawuje obowiązki i posiada w stosunku do załóg okrętowych powierzonego mu oddziału władzę kontr-admirała. Zwyczaj, który wynosi jednego z pośród równych rangą oficerów na naczelnika, ma bardzo wiele stron dodatnich. Zapożyczony jest z Francyi. Był często praktykowanym w czasach Rewolucyi francuskiej, kiedy w wojskach rzeczy pospolitej oficer małej rangi posiadał wielką władzę i dowodził znacznym oddziałem. Władze francuskie ówczesne wychodziły z zasady, iż nieudolny oficer, którego traf lub protekcya wyniosły na wysoki szczebel hierarchii wojskowej, wyrządza krajowi podwójną szkodę. — Nie można go pominąć, powierzając komendę nad wojskiem młodszemu a zdolniejszemu, któryby bardziej odpowiedział pokładanym w nim nadziejom i stał na wysokości zadania, a nadto zabiera nieprodukcyjnie znaczną część dochodów państwa, chodząc, mianują kommodorów zamiast wice-

admirałów i władze angielskie. Tytuł jest bądź co bądź odznaczeniem oficera z pomiędzy równych mu rangą osób i zapewnia mu ich posłuszeństwo. Zmniejsza liczbę drogo płatnych kontr-admirałów, a ćwiczy w dowodzeniu młodszych oficerów, którym daje nadto możliwość wykazania zdolności podczas chwilowego dowództwa samodzielnym oddziałem. W terminologii marynarki amerykańskiej i holenderskiej także istnieje tytuł K-a, lecz jest on tam tytułem stałym, a zatem instytucya nie przysparza tych korzyści, co w marynarce angielskiej.J- K

Kommodorski okręt—statek we flocie handlowej, który prowadzi inne. Jako oznakę, ma on w nocy, na szczycie głównym, światło.

Kommodus Lucyusz Aureliusz, cesarz rzymski, ob. C o mmo dus.

Komnenowie (Komnênoi), dynastya cesarzy bizantyńskich (druga połowa XI w. i XII wiek) i trebizondzkich czyli trapezunckich (wiek XIII—XV), rodem z Paflagonii, węzłami pokrewieństwa połączona z najpierwszemi domami Bizancyum: z Dukasami, Angelosami, Bryenniosami itd. Początek tej dynastyi wywodzą od Emanuela czyli Manuela Hero t i k o s a (za Bazylego II, w końcu X w.), wodza, który się wsławił obroną Nicei. Brat jego, Ni ce for, wielkorządca jednej z pro-wincyj azyatyckich, za współudział w powstaniu przeciw Konstantynowi VIII (1026) został oślepiony. Odtąd rodzina K-ów piastuje najwyższe zaszczyty. Jeden z synów Manuela, Izaak (ob.), zawładnął tronem, ale po dwu-letniem panowaniu (1057—1059) musiał ustąpić Konstantynowi Dukasowi i umarł 1061, syn zaś Manuel, zakończył życie przed ojcem. K-owie ostatecznie dostają się na tron dopiero w osobie bratanka ces. Izaaka, A1 e k-s'₍ego (ob. 1081 — 1118), który był synem J a-n a K-a. Aleksy, prócz córki, sławnej Anny K-y (ob.), zostawił trzech synów. Z tych zasiadł na tronie Jan II (ob.) czyli Kalojoan (1118 — 1143). Najmłodszy zaś Izaak, pełnił urząd sebastokratora. Jan II starszego syna Izaaka, sebastokratora, wydziedziczył od tronu i rządy oddał młodszemu Manuelowi II (ob.) (1143 — 1189). Żoną Jana II była Irena, córka Ładysława św. króla węgierskiego. Pretendenta do tronu węgierskiego, Stefana, wyswatał Manuel z Maryą Izaakówną, córką brata swego a niedoszłą narzeczoną Fryderyka Rudobrodego. Chcąc uczynić następcą swoim przyszłego króla węg., Belę III, nazwał St. despotą Aleksym i zaręczył z córką swoją Ireną, ale pozbawił go następstwa, i rozwiódł z Maryą, gdy mu się narodził syn. Małoletni ten syn, Aleksy II (ob.), panował krótko (1180— 1883), usunięty przez przedstawiciela bocznej linii K-ów, An dr o n i-k o s a, który siedział na tronie zaledwie lat dwa, a rozpocząwszy od zamordowania zdetronizowanego cesarza, po dwóch latach (1183 —

1461). Dawid (ob.)

tiqae“.

Red>

Komoniaka, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy połowy strzał srebrnych, z których dwie, ukośne, skrzyżowane, żeleźca mi do góry na boki, trzecia zaś przez nie w poprzek prze-pleciona. Nad hełmem w koro-nie szlacheckiej trzy pióra stru- / jlj| sie białe. Jeden ze starszych ' jjpf j|yjp T herbów litewsko-ruskich, używa- I    I¹!]¹' L

ny przez rodziny : Komoniaków, j . JILP^ælÜI * \ Ginetów-Piłsudzkich i Straszew-. | 'jLÂnjœÿ! li skich. — Źródła: Kojałowicz, >il|| I JjPjr Niesiecki, Borkowski, Ostrowski

z ro-

czer wona-

Rośnie

1185) okrucieństwami swemi wywołał oburzenie i został strącony przez Izaaka Aug elosa (ob.). Andronikos był ostatnim cesarzem bizantyjskim z dynasty i K-ów. Izaak Angelos kazał oślepić synów Andronikai Jana i Manue-1 a. Stronnicy K-ów, na czele z Tamarą córką Andronika, schronili się z małoletnimi synami Manuela: Dawidem i Aleksym, w dzielnicach wschodnich, później w Trebizon-dzie, i tam, po zajęciu Konstantynopola przez Krzyżowców, Aleksy ogłosił siebie cesarzem (1204—1222) i dał początek dynastyi trebizondz-kiej K-ów. Po Aleksem chwilowo objął tron zięć jego, Andronikos I Gidos (ob.) (1222 — 1235), a dopiero po nim panowali synowie Aleksego: Jan (1235 —1238),⁽M an u e 1 I (1238 — 1263). Idą następnie synowie Manuela I Andronikos III, Jerzy i Jan II (1280 — 1297), tudzież Aleksy II, (ob.) syn Jana II, (1297 — 1300), syn Aleksego II Andronikos III (ob.) (1330 —1331, syn Andronikosa III Manuel II (1331 — 1332), syn Aleksego II Bazyli (ob.) (1332 — 1346). Nastąpiły rozterki i rozruchy, w czasie których wyniesiono na tron wnuka Aleksego II, Jana III (1342 — 1334). Ale Jan III został pozbawiony władzy, korona bizantyjska spoczęła na głowie jego ojca, Michała (1344 — 1349). Po śmierci Michała panował nieprawny syn Bazylego, Aleksy III (ob.) (1349 — 1390), syn Aleksego III Manuel III (1390--1417), syn Manuela Aleksy IV (ob.) (1417 — 1446), syn Aleksego IV Jan IV (1446 — 1458) i nakoniec brat tegoż, Dawid (1458 zwyciężony przez Turków (1461), dał głowę pod topór. Pozostały jednak linie boczne K-ów; pochodzą podobno od syna Dawida, w„r. 1674 przenieśli się jacyś K-owie z Grecyi do Sabaudyi; inni byli na Korsyce. Z korsykańskich pochodzi Comnène Demetrius (* 1750—j-1821), generał francuski i lichy pane-girysta-liistoryk domu K-ów; ; otrzymał od Ludwika XVII tytuł marszałka polnego. Są podobno i w Rossyi jacyś potomkowie tej dynastyi. Nazwą K-ów posługiwały się rodziny, spokrewnione z niemi przez kobiety, a więc Angelosowie, Dukasowie, Laskarysowie, Kontestephanoso-wie i in. Ob. Ducange „Familiae byzan-

J. F. O.

Komolec, miara naturalna, zaczerpnięta jak łokieć, stopa, piędź, sążeń z wymiarów ciała ludzkiego, zarzucona dzisiaj i dlatego nie poddająca się dokładnemu wyznaczeniu. K. uchodzi za pół „giętego łokcia“, który jest miarą od środka piersi do kończyn palców u ręki; równa się on długości od łokcia u ręki do kończyn palców. Mówią więc: „dwa K-će“, „pół K-ca. — Ob. „Prace filologiczne“ IV 830. — U Słoweńców Komolec—łokieć (u ręki i miara).

F. 152 Komo niaka.

Komonica (Lotus L.) roślina strąkowa dżiny roślin motylkowatyc h (Papilionac eae). Wszystkie gatunki K-y są dobrą paszą dla bydła. Do najwięcej u nas znanych i spotykanych należy K-a pospolita (Lotus co rnicu-latus Z.), o łodydze pełnej, dość rozgałęzionej,

5—45 cm. wysokiej. Liście trójlistkowe, prawie siedzące, jajowate i ostro zakończone. Z górnych kątów liści wychodzą pędy kwiato-nośne. Kwiatów, zebranych w główki, z wykle pięć, o kielichu pięcioząbkowym i wym, jak i cała łodyga, o kwiatach żółtych i o łódce wydłużonej w dzióbek. Owocem jest strąk prosty, walcowaty, kończysty; na sionka małe brunatne, prawie owalne, oddzielone od siebie cieniuchną poprzeczną ścianką, prawie na wszystkich rodzajach ziemi, zarówno na suchych jak i na kamienistych lub mokrych miejscach, a szczególniej przy drogach, na brzegach lasów i zarośli itd. Kwitnie od maja do października. K-a służy głównie jako pasza dla bydła, a jej żółte kwiaty chętnie odwiedzają pszczoły. Podobna do poprzedniej K-a błotna (L. uliginosus Schk.), uważana przez Linneusza za odmianę poprzedniej. Po bliższem jednak zbadaniu zobaczyć można różnice znamienne. Łodyga jest znacznie wyższa (do 60 cm.) i pusta wewnątrz, prawie nie owłosiona, liście są również miększe i nie owłosione, główki kwiatowe duże i bogate w liczne kwiaty jasno-żółte. Strąki dochodzą do 2 cm. długości, ale są bardzo wąskie i zawier aj ą wiele małych nasionek. Rośnie najczęściej na mokrem podłożu, np. na torfiastych i mokrych łąkach leśnych; na gruncie wapiennym rzadko się trafia. Służy również jako pasza dla bydła, a kwiaty mają dostarczać żółtej farby. Kwitnie od czerwca do września.—Na wybrzeżu morza w Istryi poł. i na wyspach istryj-skich, na wybrzeżach Włoch, Dalmacyi, Grecyi i Turcyi, a także miejscami w Węgrzech poł. rośnie L. angustissimus L., nadzwyczaj mała i silnie owłosiona roślinka, o liściach małych, kwiatach pojedynczych lub parzystych, żółtych. Kwitnie od czerwca do lipca. Służy również na paszę dla bydła.—Na podłożu sol-nem spotkaćmo żna L. tenuifolius R c h b. o ło-

dydze rozgałęzionej i do ¹/₉ m. wysokiej, mniej lub więcej owłosionej; kwiaty zebrane w główkę są żółte, strąki wąskie, równe i zawierają zwykle po 12 nasionek. Znajduje się w Turyngii i na wybrzeżach morskich w Niemczech. Kwitnie od czerwca do października i dostarcza przewybornej paszy dla bydła. —W krajach nad morzem Adryatyckiem i Śródziemnem, w Grecyi, na wyspach istryjskich: Sansego, Veglia, ßua i Lésina, i kolo Raguzy rośnie L. edulis L., o kwiatacli żółtych i pojedynczych, o strąkach podłużnych i zakrzywionych. Młode strąki są spożywane w Europie południowej. Kwitnie od maja do czerwca. W towarzystwie tamtej rośnie L. ornithopodioides L. o liściach odwrotnie jajowatych i kwiatach żółtych, kwitnie od kwietnia do czerwca i służy jako pasza

Franciszka Augustina, proboszcza żywieckiego, w roku 1843; odpis ten przechowuje się w miejscowych aktach parafialnych. Na podstawie tego odpisu Stanisław Krauss napisał „Latopis miasta Żywca“, poprzedziwszy go wiadomością historyczną o Śląsku, a zwłaszcza o księstwach Oświecimskiem i Zatorskiem; praca ta nie celuje jednak krytycznością. Wreszcie Estreicher w „Bibliografii XIX stulecia“ podaje, że Emanuel Jan Bartłomiej Erazm Radwański wydał kronikę K-go pt. „Dziejopis żywiecki do druku podany“, Kraków 1862 — 1866; wobec jednak nadzwyczajnej rzadkości tego druku nie mogliśmy sprawdzić stosunku jego do opisu oryginału. Miał również K. napisać „Kodeks praw łaziebnych“; dziełko to zaginęło w rękopisie i nie jest znane bliżej. Posiadał też podobno K. talent malarski: wiele obrazów jego pędzla zdobi kościoły w dolinie żywieckiej.

dla bydła.

J. Rei

Komoniecki Jędrzej, pisarz polski w.

H. G.

Komora, wyraz, zaczerpnięty z języka greckiego, gdzie xap.dpa = schowanie ze sklepieniem, a w przenośnem znaczeniu: l-o kryte siedzenie na wozie, 2-o komora, izba, sypialnia. Z greckiego wyraz przeszedł do łaciny (camma-ra v. camera), a za jej pośrednictwem oraz bezpośrednio, od Greków, dostał się do języków innych. Z tego ostatniego źródła zaczerpnęli go prawdopodobnie Turcy: kamara = komora, k è m é r sklepienie, może Węgrzy (kani o r a), Serbowie zaś (cerne r sklepienie) i Bulgarowie (keine r) zapożyczyli termin z tureckiego. Z łaciny pochodzą franc, chambre, ang. Chamberlain (szambelan), niem. Kammer i in. U nas: komora, komornik i podkomorzy, komórka, kamrat, szambelan i in. Między innemi kamrat z ca me r a d e = mieszkający w tej samej izbie, a w przenośni towarzysz. Prawdopodobne „gamrat“ także pochodzi z tego pnia. Ob. J. Karło w i c z „Słownik wyr. obc.

Komora celna — instytucya zajmująca się

u Red.

poborem cła (ob. Cło).

Komora dezynfekcyjna, przyrząd dezynfekcyjny większych rozmiarów (ob. dezyn-fekeya), służący do wyjaławiania przedmiotów, które stykały się ze źródłem zakażenia, np. z wydzielinami chorych zaraźliwych.—Od chwili, kiedy bakteryologiai epidemiologia wyjaśniły, że ogniskiem szerzenia się chorób zakaźnych jest sam chory i wszystkie przedmioty, z którymi się styka, oraz wszelkie wydzieliny jego, zaczęto myśleć o unieszkodliwianiu tych przedmiotów. W tym celu pierwotnie starano się posiłkować powietrzem sucliem i ogrza-nem, którego działaniu poddawano wyjaławiane przedmioty w ciągu czasu określonego (inne środki dezynfekcyjne ob. de zy nfekcy a).— Atoli badania Wer ni cli a stwierdziły, że sucha temperatura dopiero przy 100 —123° C po upływie godziny zabija bakterye powierzchow-

XVIII, żył na początku tego stulecia, piastował urząd wójta miasta Żywca, położonego w da-wnem księstwie Oświecimskiem, zaznaczył się gorliwą działalnością około uporządkowania i upiększenia miasta rodzinnego, wzniósł między innemi kościółek Przemienienia Pańskiego w r. 1702, gdzie też wmurowano jego tablicę pamiątkową. Zmarł, mając lat 70, pozostawiając liczną rodzinę. Pozostawił K. kronikę miasta Żywca pt. „Chronographia albo Dziejopis żywiecki, w którym roczne dzieje spraw przeszłych starodawnych miasta Żywca i po-blizkich jego miejsc znajdują się. A ten jest z różnych autorów, pism, wiadomości zebrany i wypisany, a w żywą i trwałą pamięć miastu żywieckiemu, jako ojczyźnie swojej miłej ofiarowany, roku Pańskiego 1704 przez Andrzeja Komonieckiego, wójta żywieckiego“. Była to kronika miasta Żywca, obejmująca lata od końca XV w. do początku XVIII w.; zawierała wiele ciekawych i cennych wiadomości co do dziejów samorządu miejskiego, organizacyi miejskiej, rozwoju rzemiosł i cechów „dawała obraz wiekowych sporów i zatargów rodów Komorowskich i Wielopolskich o posiadanie miasta Żywca, mówiła o obycz ijach góralskich i napadach opryszków, o działalności jezuitów w Żywcu i jej owocach itd. Kronikę Żywca napisał był już w XVII w. ks. Jędrzej Kozak, man-syonarz przy kościele żywieckim, od r. 1626 peniteneyarz przy kościele katedralnym w Krakowie. Z pracy tej korzystał K-i, włączywszy ją do swego dzieła. Oryginał kroniki K-go dostał się do biblioteki Andrzeja hr. na Żywcu Wielopolskiego, skąd przewieziono go do Krakowa, i tam zaginął, podobnie jak i uczyniony z niego- odpis. Znal ją jeszcze Michał Wiszniewski; korzystali z niej: Ambroży Grabowski,

L. Zejszner i Żegota Pauli. Mamy tylko nie dokończony z niej wyciąg, zrobiony w r. 1817 przez ks. Niemczyka, proboszcza w Jeleśnie, i tamże zachowany, i drugi wyciąg zniemiee- nie leżące, a mianowicie osobniki dojrzałe we-czony, nie dość dokładny, dokonany przez ks. ' getacyjne); głębiej umieszczone (np. w materacu,

51

Wielfca Ku i. Row»* llmtr. Zeiz. 295a T. XXXVIj

Dr. J-y łi-r.

poduszce) bakterye nie giną we wspomnianej temperaturze, lecz zaledwie przy 140° C. Bakterye odporniejsze i ich zarodki giną w 140° dopiero po upływie 3 godzin. Tak wysoka temperatura uszkadza większość przedmiotów, poddawanych wyjaławianiu, i z tego powodu zastosowania praktycznego mieć nie może. Znacznie praktyczniejsze w działaniu i o wiele pewniejsze w skutkach są przyrządy, w których rolę czynnika wyjaławiającego odgrywa para wodna. Dla zabicia znacznej większości bakteryi wystarcza dziesięciominutowe działanie pary wodnej ogrzanej do 100° C. Ponieważ jednak para ta przy zetknięciu się z przedmiotami chłodnemi ulega skropleniu i ponieważ nie posiada zbyt wybitnych własności przenikania wgłąb przedmiotów, przeto tak krótkie działanie ogrzanej do 100° C. pary zazwyczaj bywa niewystarczające. Z uwagi na to chętniej stosowana bywa para o temperaturze nieco wyższej i ciśnieniu wyższem. Duncker w szeregu bardzo ścisłych badań, tyczących się de-zynfekcyi parowej, doszedł do wniosków następujących: 1) Przyrządy dezynfekcyjne, w których para wchodzi do kamery zgóry, działają lepiej od innych, w których para przenika zdo-łu lub zboku. 2) Para o ciśnieniu większem i temperaturze wyższej działa skuteczniej od pary zwykłej mającej 100°. 3) Należy w komorach dezynfekcyjnych unikać przegrzewania pary, gdyż taka para nie działa skutecznie. 4) Siła dezynfekcyjna pary zależy od jej nasycenia; para zmieszana z powietrzem działa słabo, należy więc starać się o wydalenie powietrza z przyrządu poddawanego, działaniu pary. Ponieważ para o zbyt wysokiej temperaturze uszkadza również, jak i powietrze ogrzane a suche, przedmioty wyjaławiane, przeto temperatura pary nie powinna w k. d.-ych pod żadnym pozorem przekraczać 120° C. Najczęściej używane K. d. bywają 3 rodzajów. 1) Przyrządy działające parą mającą 100° bez napięcia i bez przegrzewania. Przyrządy te nadają się jedynie do wyjaławiania niewielkiej liczby przedmiotów drobniejszych. Czas działania przyrządu, w zależności od stopnia wypełnienia komory, trwa od V;2 do 1 godziny. 2) Przyrządy z parą pod ciśnieniem. Ciśnienie to zwykle wynosi zaledwie '/2o — 7io> rzadziej ¹/₅ atmosfery ponad ciśnienie barometryczne. Przyrządy te działają dobrze i szybko. 3) Przyrządy, w których para wodna mieszana bywa z l°/₀ formaliny. Działają już przy 70° C. równie skutecznie, jak para 100°, i nadają się do wyjaławiania przedmiotów, nieznoszących zbytniego ogrzewania, naprz. skór, futer i t. p. K. d. bywają najrozmaitszej wielkości i budowy; składają się zaś z kotła, wytwarzającego parę wodną, i miejsca, do którego para ta wchodzi, a więc z komory własnej, zaopatrzonej w drzwi zamykane szczelnie i osłoniętej ze wszystkich stron złym przewodnikiem ciepła. Termometry i mano

metry wskazują temperaturę i ciśnienie pary we wnętrzu. Bywają również K. d. ruchome, na kołach. Większość miast europejskich posiada K. d. miejskie, w których wyjaławiane bywają sprzęty i odzież osób chorych na choroby zakaźne. — Literatura: D u 11 o A. „Oeffentliche Desinfektions Anstalten“ („Statist. Jalirb. deutscher Städte“ VII, 1901); Wer ni c h „Désinfection“ (wEulenburga „Realenc.“ Komórczak (botan.), ob. Clubion a.

Komorin, przylądek na półwyspie indostań-skim, ob. Comorin.-

Komórka roślinna. — A) Ogólne pojęcia o budowie i znaczeniu komórki roślinnej —

Komórka (cellula) u roślin, podobnie jak i u zwierząt, tworzy zasadniczą jednostkę morfologiczną i fizyologiczną ich ciała. Najniższe rośliny (niektóre wodorosty, grzyby, bakterye) składają się tylko z jednej K-i. Osobuik i komórka zlewa się tutaj w jedno. Takie rośliny j ed no k o m ó r-k o w e nauka przeciwstawia wielokomórkowym, przedstawiającym zbiór pewnej liczby komórek, połączonych w całość wyższego rzędu — w organizm wielokomórkowy. Zresztą u niższych wielokomórkowców,np. u wodorostów: Spirogyra, Zygnema, Ulva, ciało wegetacyjne składa się z niewielkiej stosunkowo liczby komórek zupełnie jednorodnych. K-i te przytem mogą oddzielać się od całości i pędzić żywot samodzielny. U wyższych roślin wielokomórkowych następuje między K-ami podział pracy, uwydatniający się bardzo wybitnie w cechach morfologicznych samych komórek, a jednocześnie i samodzielność K-ch zmniejsza się; przystosowane przeważnie do tej lub innej czynności, giną one, z wyjątkiem K-ek rozrodczych, bardzo prędko po oderwaniu się od macierzystego organizmu. Taki podział pracy między K-ami, których liczba wtedy staje się olbrzymią, przedstawiają nam już niektóre wodorosty (brunatnice i krasnorosty) oraz wszystkie wyższe typy roślinne, np. mchy, paprocie, kwiatowe. Lecz trzeba pamiętać, że i każda roślina wielokomórkowa, czy zaledwie z kilku czy z milionów a nawet miliardów K-ek utworzona, pochodzi zawsze z jednej pierwotnej K-i rozrodczej i przedstawia właściwie tylko zbiór olbrzymiego pasma pokoleń K-ek, wytworzonej z tamtej. Nawet najbardziej posunięty podział pracy i połączona z nim specyalizacya K-ek rozwija się w K-ce dopiero z biegiem czasu. Początkowo zaś, tj. w chwili swego powstania wszystkie K-i, zarówno posiadające żywot samodzielny jab i połączone w zbiory wyższego rzędu, mają te same cechy i wykazują te same właściwości. A więc dla zaznajomienia się z budową K-i wszystko jedno, czy nauka bada np. jaki wodorost jednokomórkowy lub oddzielne K-i z wierzchołka rozrastającego pędu rośliny kwiatowej wzięte; w obu wypadkach można w K-ce wyróżnić łatwo następujące części: 1) bardzo cienką, przezroczystą błonę, ota-

czającą całą K-.^ę z zewnątrz. Jestto tak zw. błona komórkowa (membrana eellularis);

li w

.«§fc

c ii ui k ch ¹

Fig. 153. Młoda Komórka ze stożka wegetacyjnego rośliny kwiatowej. /Z-jądro. Aio-jego błona, n-jąderko, cy-protoplazma, cA-ehromotofory, m-błona komórkowa. (Powiększ. 1000 razy.)

2) gęstą również przezroczystą, z zawieszone-mi w niej bardzo drobnemi ziarenkami masę, zwaną zarodnią, krócej plazmą (protoplazma). W tej zaś ostatniej dostrzedz można ciemniejsze, najczęściej owalne, ciałka, zajmujące mniej więcej położenie środkowe. Będzie to 3) j ą-dro K-i (nucleus). Słowem, K-a roślinna to pęcherzyk wypełniony wewnątrz gęstą masą, otaczającą ściślejsze nieco jądro. Wyjątkowo zresztą zdarzają się u roślin K-i całkowicie bezbłonne. Taka K-a do pęcherzyka oczywiście porównać się nie da, a będzie przedstawiała bryłkę plazmy z jądrem w środku; tego rodzaju nagie K-i są obdarzone zresztą wszyst-kiemi własnościami K-ek obłonionych, gdy tym czasem K-i, które utraciły swoją zawartość, tak iż pozostała z nich sama błona, okazują się zawsze martwemi. Z tego wynika, że ogniskiem własności życiowych w K-ce roślinnej jest tylko plazma z jądrem, nie zaś błona, która zresztą nie jest utworem pierwotnym, a zostaje dopiero później przez plazmę wydzieloną. Do mniej ważnych i nie zawsze występujących w K-ce rośl. części należą: 1) jąderko (nucleo-lus) mieszczące się w jądrze, jako silnie załamujący światło bardzo drobny pęcherzyk, 2) śród-ciałko czyli centro z oma (centrosoma) również drobny utwór, kulistej postaci, leżący w podliżu jądra. Śródciałka wykryto dopiero w ostatnich czasach, lecz nie we wszystkich K-cli. 3) Chr o mato for y—ciałka barwne, będące wyosobnionemi ucząstkami plazmy, które odgrywają doniosłe znaczenie przeważnie w odżywianiu się K-i. Nowe K-i powstawać mogą tylko z innych (omnis ccllula e celhda). Mnożą się zaś one za pomocą podziału, któremu ulega najpierw jądro, a potem plazma. W K-cli obłonionych podział plazmy odbywa się za pomocą przegródki, rozgradzającej starą K-kę na nowe. Podobnież tylko jedne z drugich, tj. za pomocą podziału, powstawać mogą i inne części jej, a więc jądra, chromatofory, śródciałka. Wielkość K-ek nie pozostaje w żadnym związku z wielkością rośliny. Wielkie drzewa składają się z bardzo drobnych K-k, gdy tymczasem

wśród roślin jednokomórkowych niektóre dosięgają dość znacznych rozmiarów. W większości wypadków średnica komórki roślinnej wynosi około 0.2 mm, a więc są to utwory widoczne tylko pod mikroskopem. Najdrobniejsze K-ki istnieją u bakteryi, tam niektóre gatunki posiadają zaledwie 0.001 mm. (l;x) średnicy. Zresztą każda, nawet bardzo wielka K. jest początkowo bardzo drobną. Przykładu dużych K-ek dostarczają u kwiatowych wydłużone K-i w postaci włókien, dosięgające 2 mm. długości, niektóre włoski dochodzą nawet do kilku centymetrów. Lecz największemi rozmiarami odznaczają się jednokomórkowe wodorosty i grzyby. Pojedynczy np. osobnik pleśni Phycomy-ces nitens wyrasta w roślinkę do kilku centymetrów wysoką, w której można doskonale odróżnić części wegetacyjne, przypominające korzenie, od rozrodczych. U wodorostów zaś Siphoneae istnieją osobniki jednokomórkowe (np. Caulerpa) kilkunastu centymetrów długości ze zróżnicowanemi organami, przypomina-jącemi do złudzenia liście, korzenie i pędy roślin kwiatowych. Ale prawdziwemi olbrzymami wśród komórek roślinnych będą rurki mleczne, przebiegające w postaci wydłużonych kanałów wewnątrz pędów i korzeni większych roślin kwiatowych (Euphorbiaceae, Moraceae). Postać K-ek roślinnych bywa za młodu kulistą lub owalną. U nagich K-ek przechodzi ona często w gruszkowatą (pływki wodorostów i grzybów niższych) lub amebowaty (pseada-meby śluzowców). Stale mniej lub więcej kulistą, czasami owalną lub wrzecionowatą postać posiadają komórki rozrodcze (ziarna pyłkowe, zarodniki) wyższych roślin, oraz niektóre wodorosty jednokomórkowe (np. Protococcuś), a także wiele bakteryi i drożdżaki (Saccharo-mycetes). U roślin wielokomórkowych kuliste pierwotnie K-ki wskutek nacisku, jaki wzajemnie wywierają na siebie, stają się wielo-kątnemi. Dalsze zmiany postaci K-i pochodzą z nierównomiernego wzrostu błony. Jeżeli bowiem błona^rozrastać się będzie w jednym tylko punkcie, powstanie K. wydłużona we włókno lub rurkę, gdy zaś energiczny wzrost K-i odbywać się zacznie w kilku punktach, ukaże się postać gwiazdkowata lub rozgałęziona.

B) Szczegółowy opis budowy komórki roślinnej. I) Pro to plazma czyli zaród ź pod względem fizycznym przedstawia gęstą, nawpół płynną (konsystencyi śmietanki) masę. Środkowa część plazmy w K-ce bywa zwykle mniej lub więcej ziarnistą, ku obwodowi zaś staje się plazma całkowicie przezroczystą (hyalo-plazma). Owe ziarenka drobne, mieszczące się w plazmie, są to albo ciała stałe mikrotomy lub też bardzo drobne pęcherzyki (physodae), wypełnione cieczą. Pod względem chemicznym plazma jest mieszaniną ciał białkowych, na-siąkłych wodą. Ilość wody w plazmie bywa rozmaita. Plazma, obfitująca w wodę, posia-

za-

:S5!f5S3s32

!&i

=£

da prawie płynną konsysteneyę, uboga w wodę staje się twardą, kruchą (np. w K-ch nasion). Znaczna bardzo utrata wody sprowadza śmierć K-i, a przynajmniej czasowe zawieszenie wszystkich czynności życiowych. Woda, nasiąkająca plazmę, nie jest chemicznie czystą, wiera w sobie rozpuszczone związki organiczne i sole mineralne, pochodzące z przemiany materyi, która zachodzi zawsze w plazmie żywej. Żyjąca zarodź posiada odczyn alkaliczny, czasem obojętny, nigdy zaś kwaśny. Z powodu ciał białkowych, tworzących główną jej masę, krzepnie około 50° C.—Plazma bakteryi i sinorostów fCyanophyceae) ścina się dopiero przy 75° C. Plazma bardzo uboga w wodę (w nasionach, zarodnikach) wytrzymuje nagrzewanie K-i do 100° bez krzepnięcia. Ścinanie się plazmy idzie zawsze w parze z jej śmiercią. To też wiele odczynników chemicznych (alkohol, kwasy, silne roztwory soli miner.), zabijając plazmę, powodują jednocześnie jej krzepnięcie. Reakcye, które plazma daje z rozmaitemi odczynnikami, skoro przez nie zostaje zabitą, są właściwie reakcyami ciał białkowych. Tak np. od jodyny barwi się plazma na żółto, brunatno; od azotanu rtęci (odczynnik Miliona) na czerwono, od kwasu azotowego na żółto (reakcya ksalo-proteinowa). Wszystkie te odczynniki mogą służyć do wykazania obecności plazmy pod mikroskopem. Ług potasowy, chloroform, t. zw. woda Javelle’a rozpuszczają plazmę, przeobrażając ją w ciecz bezbarwną i są używane z tego powodu do prześwietlania preparatów botanicznych w tych wypadkach, gdy chodzi tylko o to, aby błony K-owe wystąpiły wyraźniej. Charakterystycznie zachowuje się plazma względem wodnych, wzgl. alkoholicznych roztworów barwników anilinowych. Pochłania je ona i osadza wewnątrz siebie w postaci bardzo drobnych ziarenek, skutkiem czego staje się zabarwioną. Pochłanianie barwnika następuje jednak dopiero po śmierci plazmy: żyjąca plazma nie przepuszcza barwników do swego wnętrza, z wyjątkiem nielicznych zresztą wypadków. Tak np. żywe K-i niektórych roślin mogą pochłaniać błękit metylenowy z bardzo rozcieńczonych roztworów wodnych. Zdolność barwienia się plazmy pozwala nam stosować barwniki anilinowe do uwydatnienia różnych szczegółów, dotyczących jej wewnętrznej budowy, a to na zasadzie,-że rozmaite części plazmy posiadają rozmaitą zdolność pochłaniania barwnika czyli barwienia się. Tylko w bardzo młodych K-ch plazma wypełnia całkowicie ich wnętrze, jako masa jednorodna. Później nagromadzająca się coraz bardziej w K-ce woda zaczyna zbierać się w pewnych punktach plazmy w postaci kropelek czyli wod niczków (vacuolae). Wodę tę zowią sokiem komórko w y m. Wielka lic/ ba i przytem bardzo drobnych wodniczków nadaje plazmie budowę pianki. Zazwyczaj jednak takie drobne wodniczki zlewają się w większe, które, zająwszy prawie ca-

łe wnętrze K-i, odsuwają plazmę coraz bardziej ku obwodowi w stronę błony, tak, iż w końcu

iftv

d-ty

ks

-ï| -V

yfg

11

SH/.

ic ff il

Fig. 154. Dwie starsze trochę komórki z tegoż stożka wegetacyjnego. W J. wytworzyło się w plazmie kilka dużych wodniczków (w), przedzielonych zarodniowe-mi pasami [(cÿ). fc-jądro. W ił. oddzielne wodniczki zlały się w jedną przestrzeń sokową (v). Cy-plazma (woreczek pierwotny H. Mohla), fc-jądro. (Powiększ, koło 500 razy.

powleka tylko wewnętrzną powierzchnię ścianek K-i w postaci cieniutkiej błonki plazmatycznej. Hugo v. Mohl nadał tej ostatniej nazwę w o-reczka pierwotnego (Primordial schlauch). Od woreczka tego odchodzą ku środkowi komórki wązkie paski plazmatyczne, odgradzające jeden wodniczek od drugiego. Pasy tej plazmy schodzą się wewnątrz K-i w jednem miejscu (mniej więcej po środku), gdzie mieści się jakby zawieszone na nich i otoczone ze wszystkich stron plazmą jądro K-owe. Jeszcze w star szych K-ach wszystkie wakuole zlewają się w jedną wielką przestrzeń sokową, zajmującą obszar całej K-i. Jądro zostaje wtedy odsunięte ku błonie i mieści się już w samym woreczku pierwotnym. Wypełniający wakuole, względnie przestrzeń sokową, płyn posiada zawsze odczyn kwaśny. Istnieją w nim rozpuszczone sole rozmaitych kwasów organicznych (szczawiany, winiany, jabłkany) i mineralnych (azotany, fosforany, siarkany), a także różne związki organiczne zarówno azotowe (amidy, alkaloidy, glukozydy). jak i bezazotowe (cukry, olejki eteryczne i tłuszczowe i t. d). Są to wszystko albo materyały zapasowe plazmy (np. cukier) lub przejściowe (cukier gronowy, amidy) lub też ostateczne produktu przemiany materyi (np. szczawian wapniowy). Wszystkie te rozpuszczone w soku K-wym ciała będą oczywiście przyciągały wodę z otoczenia w związki te uboższego. W K-ce powstaną prądy osmotyczne; przybywająca do wnętrza K-i woda będzie coraz bardziej powiększała objętość wodniczków, wzgl. przestrzeni sokowej, a tern samem i rozciągała samą plazmę. Rozciąganie to może w krańcowych wypadkach spowodować pęknięcie K-i, co następuje np. w ziarnach pyłkowych, obfitujących w cukier, po włożeniu ich do wody. W zwykłych warunkach jednak rozciąganie plazmy sprawia tylko rozciągnięcie błony K-wej, i to jedynie do pewnej stałej granicy, ponieważ rozciągliwość tej ostatniej nie jest nieograniczoną. W każdym razie błona i woreczek plazmatyczny przy ustawicznym przesiąkaniu wody do wnętrza K-i roślinnej, znajdują się zawsze w stanie pewnego rozciągnięcia, które nadaje samym komórkom i organom, z nich utworzonym, twardość i sztywność. Stan ten K-i określamy nazwą jej jędrności czyli turgoru. Jędrność komórki może się zmniejszyć, a nawet uledz zupełnemu zanikowi, skoro ilość wody, którą traci K., będzie przewyższała ilość do niej przesiąkającej. Stan ten wywołuje wiotkość K-ek, wzgl. organów roślinnych (więdnięcie roślin) i następuje w warunkach naturalnych przy nadmiernej utracie wody przez K-i skutkiem parowania. Sztucznie zaś można wywołać zmniejszenie turgoru, pomieszczając komórkę roślinną w glicerynie lub roztworze cukru, albo jakiej soli mineralnej. II. Jak już zaznaczono, zarodź jest siedliskiem wszystkich czynności życia K-i. I w samej rzeczy, każda K-a roślinna, czy-to prowadząc;» żywot samodzielny (jednokomórkowe wodorosty i grzyby), czy też taka, która, choć wchodzi w skład wielokomórkowej rośliny wyższej, lecz nie pozbyła się jeszcze całkowicie swej samodzielności, wykazuje zawsze wszystkie zjawiska życiowe, znamienne dla każdej żyjącej istoty w ogólności. A więc w każdej żywej K-ce zachodzi ustawicznie przemiana materyi i energii, i to w dwóch przeciwnych kierunkach: 1) w kierunku pobierania materyi i energii z otoczenia i nagromadzania w sobie jedûej i drugiej (procesy a s y mi 1 a c y j n e), 2) w kierunku rozkładu materyi org. na związki prostsze, oraz przeobrażenia zawartej w niej ukrytej energii (en. chemicznej) w czynną, jawną, kinetyczną (procesy dysymilacyjne). Pierwszy kierunek przemiany materyi możnaby inaczej nazwać syntetycznym, drugi—analitycznym. Widocznym objawem kierunku syntetycznego będzie wzrost objętości plazmy, i coraz większe nagromadzanie przez nią mate-ryi organicznej, którą wydziela ona albo wewnątrz siebie, jako mączkę, lub na zewnątrz, w postaci błony komórkowej. Taka przemiana materyi w bardzo wielu K-ach przeważa nad drugim typem — analitycznym. Naj wy bitni ej zaś występuje w zielonych roślinach jako proces przyswajania czyli asymilacyi. polegający na tworzeniu się mączki, wzgl. cukru, z Co₂ i H₂ O przy udziale promieni świetlnych, oraz jako proces syntezy białka z wodanów węgla i prostych związków azotowych (azotany, amidy). Co się tyczy procesów przemiany materyi analitycznych, przy których złożone organiczne związki ulegają rozkładowi na prostsze, z wyswobodzeniem icli energii chemicznej na energię żywą (ciepło, światło i t. d.), idące na potrzeby samego organizmu, to typową czynnością tego rodzaju jest oddychanie plazmy, polegające, podobnie jak u zwierząt, na rozkładzie materyi organicznej na wodę i bezwodnik węglowy. Z innych właściwości życia plazmy roślinnej zasługuje na uwagę jej zdolność do ruchów i wrażliwość na bodźce zewnętrzne. Ruchy plazmy mogą ujawniać się nasamprzód jako miej s co zmi en no ść czyli przenoszenie się samych K-ek z miejsca na miejsce. Ruchy takie mogą odbywać się tylko w środowisku płynnem i występują w postaci pływania, ku czemu służą rzęsy lub biczyki (u pływek) u niektórych jednokomórkowych wodorostów, u ba-kteryi, lub też pełzania po stp-łem podłożu przy pomocy nibynóżek (pseudopodia), np. u ślu-zowców t. zw. pseudameby, ruchy okrzemków, destnidyi. W K-ach obłonionych ruch plazmy odbywać się może, oczywiście, tylko wewnątrz samej K-i; ujawnia się on tutaj w postaci prądów plazmatycznych, unoszących rozmaite drobne ciałka (mikrozomy, ciałka zieleni) w pewnych stałych kierunkach. Rozróżnia się dwa typy takiego ruchu: 1) Ruch rotacyjny {ratafio), zachodzący w jednym ustawicznie kierunku równolegle do wewnętrznej powierzchni ścianek K-i. Ruch ten istnieje w K-ach wielu roślin wodnych (Elodea, Vallisneria, Hydrocharis Morsus Ranae, w K-ach korowych międzywęźl i u Chara); 2) Krążenie plazmy (Circulatio), obejmujące prócz woreczka pierwotnego jeszcze i sznury plazmatyczne, przecinające przestrzeń sokową. W sznurach tych ruch cyrkulacyjny występuje naj wyraźniej, prądy plazmatyczne przebiegają wzłuż sznurów nieraz w dwóch kierunkach przeciwnych obok siebie. Ruch ten występuje u wielu roślin lądowych. Najlepiej obserwować go można na włoskach nitek pręcikowych u Tradescantia, na włoskach dyni, pokrzywy, Lamium album, w trzonkach zarodnio-wych pleśni. Ruchy plazmy wewnątrz K-ek ułatwiają przenoszenie podrażnień z jednej K-i do drugiej, jak to zostało niejednokrotnie spraw-

dzone przez wielu badaczy, choc przegrodzona błonami, znajduje się z sobą w stałem połączeniu, za pomocą b. cienkich niteczek, przechodzących przez otworki w błonach K-wych; może zresztą i w rozprowadzaniu materyj pokarmowych po całej K-ce ruch plazmy odgrywa pewną rolę. Wrażliwość plazmy ujawnia się przedewszystkiem w zmianie jej ruchów pod wpływem podrażnień. Rozmaite pływki, samodzielne poruszające się gatunki wodorostów i bakteryi nietylko mogą zmieniać szybkość i kierunek swego ruchu pod wpływem bodźców świetlnych, cieplnych, chemicznych i t. d., lecz ruch ten przy pewnej intensywności tych wszystkich podrażnień może uledz całkowitemu wstrzymaniu lub w razie nieistnienia zostać przez nie wywołanym. To samo dotyczy i ruchów plazmy wewnątrz K-i, które pozostają w ścisłej [zależności od otoczenia. Lecz podrażnienia plazmy wpływają i na inne jej czynności go. życia, ą więc na przemianę materyi, mnożenie się, wzrastanie i t. d. Powodując zmianę jędrności w komórkach, oraz zmianę w szybkości wzrastania poszczególnych ścianek K-i, wywołują one cały szereg swoistych ruchów roślinnych: jędrnościowych i wzrostowych. Do pierwszych należy np. sen liści motylkowych, do drugich rozmaite trop izmy roślinne (he-lio-,geo tropizm ob.). W pierwszym wypadku podrażnienie plazmy powoduje zmianę jej czynności osmotyczuych, w drugim zmianie ulega wydzielanie przez plazmę cząsteczek błono-twórczych. Ostatnią wreszcie czynnością K-i, związaną nierozdzieluie z plazmą i z wyodrębnioną w tym celu jej częścią, z jądrem,—będzie zdolność każdej K-i wydawania nowych K-ek sobie podobnych, czyli inaczej mnożenie się K-ek. Każda nowa K. może powstać tylko ze starej. Nauka zna dwa sposoby tworzenia się nowych K-ek: 1) podział na nowe i 2) łączenie się czyli zlewanie dwóch (rzadziej wielu) K-ek w jedną nową.

ścią i prawie zawsze pozbawione ruchu samodzielnego i męskie (p 1 ein n i k i, s p e r m at o z o i-dy), daleko mniejsze od pierwszych i bardzo często swobodnie poruszające się. Przy kopu-lacyi K-ek płciowych zlewa się nietylko ich plazma, lecz i jądro, tak iż w nowopowstającej K-ce obie te części są* dwojakiego pochodzenia (ob. Zapłodnienie). Łączenie się K-ek niezależnie od zapłodnienia zdarza się w państwie roślin w kilku innych wypadkach, ale dotyczy zawsze tylko połączenia plazmatyczuej zawartości dwóch lub kilku K-ek, nigdy zaś ich jądra. Połączenia takie odbywają się np. przy powstawaniu naczyń (ob.), tworzeniu się plazmo-dyum z pseudameb u śluzowców {Myxomycètes), oraz w strzępkach wielu wyższych grzybów (Mycomycetes). — Oto najogólniej zarysowany obraz życia K-i roślinnej. Jest ona jakby miniaturową kopią wyższego organizmu roślinne-Dla uzupełnienia obrazu dodać należy jeszcze, że każda K-a roślinna ulega śmierci, jak każda żyjąca istota. Zamieranie K-i charakteryzuje się zawsze śmiercią plazmy, która po wygaśnięciu w niej życia za sprawą rozmaitych drobnoustrojów ulega rozkładowi na związki prostsze, ostateczne. Zamierająca plazma zawsze traci wodę, przez co kurczy się nieraz do prawie niedostrzegalnych wielkości. Innym zewnętrz, symptomatem śmierci jec.t zbrunatnienie plazmy, dochodzące nawet do zczernienia. Długość życia K-ek rośl. bywa rozmaitą. Jedne żyją kilka dni, a nawet kilka godzin (bakterye), inne znowu kilka a nawet kilkadziesiąt lat ; za przykład takich długotrwałych K-ek może służyć miękisz promieniowy niektórych drzew (dębu, buku). Niekiedy wchodzące w skład wielokomórkowej rośliny K-i dopiero po śmierci, tj. z utratą plazmy stają się dla ustroju jako całości pożytecznemu Należą tu wszystkie tkanki mechaniczne oraz naczynia i cewki, których plazma*po wytworzeniu stosownych zgrubień zamiera zupełnie.

III. Utwory i ciała stałe, mie-szczące się wplazmie. Są to albo związki zapasowe lub też wydzieliny, aibo produkta uboczne. Do pierwszych należą przeważnie mączk i i ziarna aleuronowe, do drugich—krystaliczny szczawian wapniowy. 1) Mą czka albo skrobia występuje w plazmie roślin w postaci ziaren, które w roślinach zielonych tworzą się wskutek procesu przyswajania w ciałkach chlorofilowych (mączka asymilacyjna). Ziarna te mączki, wytworzone w ciągu dnia na świetle, za nadejściem nocy rozpuszczają się i wędrują jako cukier do niękiszu zwykłego, gdzie dokoła leukoplastów osadzają się znowu w postaci mączki zapasowej. Ziarna skrobi asymi-lacyjnej są drobne i żadnej budowy wewnętrznej

Pierwszy sposób prowadzi wśród roślin jednokomórkowych do szybkiego zwiększenia liczby osobników, u wielokomórkowych zaś organizmów roślinnych —do wytworzenia z jednej pierwotnej czyli rozrodczej K-i całego zbioru K-ek. Typten mnożenia się K-i jest niezmiernie doniosły (ob.niżej). Co się zaś tyczy typu drugiego—zlewania się K-ek—to tworzy on istotę procesu z a-pło dnienia, występującego w świecie zarówno jedno- jak i wielokomórkowych roślin i mającego za zadanie u roślin, podobnie jak u zwierząt, wzmożenie energii życia w potomstwie. Zlewające się, czyli kopulujące, przy tym procesie K-i zowią się K. płciowe mi.

Mogą one co do postaci nie różnić się między sobą (izogamety wodorostów, kopulacya jednorodnych strzępek płciowych u pleśni z grupy nie wykazują. Ziarna skrobiowe zapasowe, prze-Zygomycetes) lub ulegają morfologicznemu i fi- ciwnie, dosięgają znacznej wielkości (pojedyń-zyologicznemu zróżnicowaniu na K-i żeńskie cze ziarna u niektórych roślin mogą być wi-czyli jajowe, wyróżniające się znaczną wielko- ! dziane nawet gołem okiem) i wykazują dosyć

ii

«NS*»

nr

©>

złożoną budowę. Wypełniają one niekiedy całkowicie komórki roślinne (np. w bulwach, w bielmie wielu nasion), posiadają kształty ku-

m

mm

mm

Fig. a.

Mb

VT\' «i

skrobiowe otrzymują wygląd kanciasty. Budowa wewnętrzna ziaren jest często znamienną i przy-tern stałą dla różnycli gatunków roślin. Pozwala to nam rozpoznawać różne rodzaje mąki pod mikroskopem oraz ich zafałszowania. Do wybitnych właściwości ziaren mączki należy ich warstwowatość, przyczem warstwy uboższe w wodę (jaśniejsze), przedzielone są kolejno warstwami bardziej nasiąkłemi wodą (ciemniejszemi). Najzewnętrzniejsza, tj. ostatnia warstwa zawiera najmniej wody, naj • więcej zaś —samo ognisko ziarna, dokoła którego idą warstwy. W ognisku tern mieści się le ukop last, będący punktem osadzania się mączki. Czasami w ziarnie mamy kilka takich ognisk, a każde z nich posiada własne warstwy. Tworzą się wtedy t. z. złożone ziarna, napotykane np. w mączce kartofli, fasoli. Powstają on i ze sklejenia kilku ziarn pojedynczych. Złożone ziarna mogą składać się z licznych, ale za to i bardzo drobnych oddzielnych ziarenek, których liczba u owsa wynosi kilkaset, w ryżu zaś i szpinaku nawet kilka tysięcy. Takie drobne ziarna żadnej budowy we-

WsUśo A

Fig. b

Fig.

Fig. 156. Komórka z bielma Ricinus communis, zawierająca w plazmie złożone ciałka aleuronowe. fc-krysta-loicly białka, ^-globoidy. Powiększ. 540 razy.

Ét

Drobne

Si?

f II

lj

|z7

Fig-, d

Fig. 155. a) Proste i złożone uwarstwione ziarnka skrobi kartoflanej, b) Złożone ciałko skrobi owsa. Z boku zaś kilka pojedynczych ziarenek, c) Dwa ziarnka skrobiowe fasoli, d) Osadzanie się skrobi na leukoplastach w bulwach storczyka PJiajus gran-diflorus. Wszystko powiększ. 540 razy.

li, elipsoidy, spłaszczonych krążków, rzadziej pręcików (u Euphorbia). Skutkiem wzajemnego ciśnienia, które wywierają na siebie, ziarna

wnętrznej nie wykazują, połączone zaś są w duże ziarno bardzo słabo, wskutek czego to ostatnie już pod słabem ciśnieniem rozsypuje się na części składowe. 2) Ciałaorg. azotowe nagromadzają się K-ach rośl., między innemi w t/zw. ziarnach aleurono wyc’h. Są to kuliste, bezbarwne ciałka, to b. drobne, i wtedy bez żadnej zawartości wewnątrz, to znowu wielkości ziarn mączki i z kryształami białkowemi w środka. Drobne ziarenka aleuronu wypełniają szczelnie K-ę, np. w bielmie nasieniem traw; K-i takie łączą się przytem w t. z. warstwy 11 e u r o n o w e, zajmujące obwodową część nasienia i dające się na przekroju jego wyróżnić już gołem okiem z powodu wyglądu szklistego, jaki posiadają, ciałka aleuronowe tylko przez zabarwienie jodem dają się wyróżnić od tak samo wyglądających ziarenek skrobi. Duże ziarna aleurono ve kulistej lub owalnej pdstaci znajdują się w bielmie i liścieniach nasion oleistych, np. u lnu, konopi, migdału, amerykańskich orzechów i t. d. Trafiają się ono pojedynczo lub co najwyżej po kilka w każdej komórce. We

wo

ciałek lub ziarnek chlorofilo-

wnątrz takie ziarno zawiera zawsze kryształy białka, z czego wynika, że składa się conaj-mniej z dwóch • odmian białka: krystalicznego i bezpostaciowego. Obok kryształów, a właściwie krystaloidów białka (ponieważ fizycznie różnią się one od istotnych kryształów) mieści się w takich złożonych ziarnach aleuronowych jeszcze jedno lub kilka drobnych kulistych ziarenek. Są to globoidy, składające się z fosforanu wapniowego i inagnowego w połączeniu ze związkami organicznemu Prócz ciał aleuronowych występuje białko w komórkach rośl. jako pojedyńcze kryształy, w plazmie. Takie kryształy napotkać można w nasionach dyni, w miękiszu bulw kartofianych i t. d. Występują one w postaci ośmiościanów lub drobnych igiełek. Do bardzo rozpowszechnionych utworów w plazmie należą kryształy szczawianu

Sil» 4

niu z pryzmami), częścią do jednoskośnoosio-wego układu (płaskie tabliczki lub postf cie podobne do ośmiościanów). 3) Inne związkiw postaci stałej występują w K-ch roślinnych stosunko-rzadziej. Należą tu kryształy s; arkanu wapnia u desmidyi, kuliste agregaty krzemionkowe w K-ach niektórych palm, storczyków, magnolii, siarka, jako drobne ziarenka u pewnych bakteryj itd. Z ciał organicznych wymienić można jeszcze kauczuki gutaperkę, zawieszone w postaci bardzo drobnych kuleczek, w soku mlecznym rurek u niektórych kwiatowych i bdeł. Wspomnimy nakoniec o olejach tłustych, które choć występują zazwyczaj w plazmie w postaci kropelek, mogą tworzyć jednak miękkie nawpół płynne ciała, a nawet przybierać formę krystaliczną, np. w orzechu amerykańskim (Bertolletia excelsa) lub w gałce muszkatołowej) (Myrystica fragranś).—4) Cli t o f o r y napotykamy w większości K-ek rośl. Brak ich jednak u bakteryj i grzybów. Początkowo występują jako bardzo drobne, silnie łamiące światło ciałka, zebrane w pobliżu jądra K-wego. Później zwiększają się, a w K-ach wystawionych na działanie światła, więc w liściach i pędach zielonych wytwarza się w nich barwik chlorofilowy, wskutek czego otrzymały ♦nazwę

wy ch czyli zielenicznych albo chloro

is

ca z

na

wo

Fig. 157. Komórka z kory draceny,"z wiązką (rafidą) igieł szczawianu wapnia, otoczoną śluzem. Powiększ.

160 razy.

wapnia. Istnieją one zawsze w wodniczkach, z których wykrystalizowały. Wielkość ich bywa bardzo rozmaita, od dobrze wykształconych, łatwych do oznaczenia postaci, do nader małych, sprawiających wrażenie jakby bardzo drobnego piasku. U wszystkich jednoliśch -niowych, lecz także u niektórych dwuliścieno-wych, np. u winorośli, szczawian wapniowy występuje w postaci pojedyńczych cienkich pryzm lub, co się zdarza daleko częściej, tworzy wiązki igiełek, t. zw. rafidy (raphidae\ otoczone warstwą śluzu. U większości dwuli-ścieniowych trafiają się najczęściej skupienia (d r u z y) piramid, pozrastałych" sweini nasadami. Należą kryształy szczawianu wapnia częścią do tetragonalnego (piramidy same lub w połączę-

Fig. 158. Dwie komórki liścia mchu Funaria hydrometri-ciałkiem zieleni (cl); »-jądra. Powiększ. 300 r.

p 1 a s t ó w. Przy bardzo silnem powiększeniu ziar-zieleniowe wykazują budowę porowatą, gąbczastą przyczem drobne pory ich są wypełnione kropelkami barwika. Ciałka zielenio-tworzą narząd przyswajający K-kroślinnych. U niższych roślin, np. u zielenic (Chloro phyceae), posiada narząd ten postać nader rozmaitą, np. pierścieni, spiralnych wstęg, gwiazd. Niekiedy za narząd taki służy cała plazma K-i; wtedy przybiera od równomiernego nasycenia barwikiem jednostajnie zielone zabarwienie, np. u pierwotków (Protococcus). Innego rodzaju cliromatofory istnieją w organach roślinnych, zabarwionych na żółto lub pomarańczowo. Zamiast zieleni osadza się tam w chro-

mchu Funaria hi lątrz eh widać

matoforach żółty lub czerwony barwik, który j krótszym przeciągu czasu, gdy tymczasem K-a, niekiedy sterczy i na zewnątrz w postaci krystalicznej (cienkie igiełki lub tabliczki). Chro-matofory tego rodzaju zowią się Chromopla-stami i warunkują żółte i pomarańczowe

K.

-ch

śródciałka tworzy rozchodzące się na wszyst-i utrzymujący w fizyologicznej równowadze : pie strony promienie, po których najłatwiej czynności życia protoplazmy. To też plazma j odszukać ten bardzo drobny utwór, znajdujący się pozbawiona jądra ginie zawsze po dłuższym lub | już na granicy widzialności.—Wykryto śród-

Vr=

Fig. 159. Komórka z kielicha Tropacolum ma fus z żół-temi chromatoforami wewnątrz. Powiększ. 540 r.

zabarwienie wielu kwiatów i owoców—u róży, pomidorów oraz korzenia marchwi. | Ostatni wreszcie rodzaj chromatoforów przedstawiają le ukopią sty, ciałka do ciałek chlorofilowych bardzo podobne, tylko bezbarwne. Wewnątrz zawierają one [niekiedy kryształy białka, na zewnątrz zaś ich osadza się skrobia zapasowa. Leukoplasty istnieją zawsze w K-acli od-

Fig. 160. Ciałka chlor ca w czasie podziału, rzoną drogą przyswi

suniętych od wpływu światła, a więc wewnątrz pędów korzeni, w bulwach i kłączach. Wystawione na światło, np. w bulwach ziemniaka, przybierają one zielone zabarwienie i wtedy przeobrażają się w ciałka chlorofilowe. Mnożą się wszystkie chromatofory przez podział, rozpoczynający się od lekkiego przewężenia. Przewężenie takie, zwiększając się coraz bardziej, powoduje rozpadnięcie się ciałka na dwa no-w.‘. Jest to jedyna ich droga powstawania, ponieważ z plazmy tworzyć się na nowo, podobnie jak i same K-i oraz ich jądra, nie mogą. Wszystkie zatem ziarna zieleniowe całej rośliny, których liczba wynosi miliony, wzięły początek z kilku pierwotnych ciałek K-i rozrodczej. —IV) Jądro komórkowe (Nucleus) posiada doniosłość pierwszorzędną przy mnożeniu się K-ek, oraz tworzy organ regulujący

Wielka Erc Powił Iluatr. Zetz. 295a T. ÏXXVII

której odjęto nawet znaczną część plazmy, lecz zostawiono jądro, może żyć jeszcze dalej zupełnie normalnie. Istnieją jednak K-i bezjądro-we (bakterye i sinorosty) gdzie prawdopodobnie nie nastąpiło jeszcze wyróżnicowanie się zawartości K-ej na zarodź i jądro. Nie posiadają także jądra i r u r k i sitkowe (ob.) kwiatowych, lecz tutaj brak jąder jest zjawiskiem późniejszem, albowiem rurki powstają zawsze z K-ek jądrowych. W większości wypadków, a przynajmniej za młodu, K. rośl. posiada jedno tylko jądro, mieszczące się początkowo w środku plazmy. Z chwilą jednak wytworzenia się w [plazmie 'przestrzeni sokowej, jądro zostaje odsunięte na bok, ku błonie K-i, tak, iż w starszych K-kach leży tuż przy niej. — Wie-lojądrowe K-i powstają wtedy, gdy za podziałami jądra nie następuje podział plazmy. Taka wielojądrowość bywa bardzo często tylko czasową, albowiem później pomiędzy nowowytworzonemi jądrami powstają w zarodzi przegródki, skutkiem czego pojedyncza dotąd K. zmienia się w ciało wielokomórkowe. Niekiedy jednak mnożenie się jąder wzrasta ustawicznie, przegródki zaś, dzielące K-ę pierwotną na potomne, nie zjawiają się wcale lub też występują tylko jako wąskie beleczki, a cała K. przytem wzrasta ustawicznie. Powstaje wówczas K. stosunkowo olbrzymia i przytem bardzo silnie nieraz rozgałęziona. Taka K. zawiera wewnątrz nader liczne jądra, rozmieszczone przy samej błonie. Tego rodzaju • wielojądrowe K-i przedstawiają ciała wegetacyjne większości grzybów glonowców (Phycomycetcs) a wśród wodorostów klasa Liphoneae. Tutaj należą także i rurki mleczne roślin kwiatowych. Jądro posiada najczęściej postać kulistą lub eliptyczną. Barwy J niema żadnej. Za dodatkową część jądra uważać należy mieszczące się w pobliżu niego śródciałko (centrosoma). Plazma dokoła

•K

*ÊtWÊtêÈt£

cy zi k lao

Fig. 161. Jądro komórki roślinnej wraz z otaczającą je zarodzią (powiększ. 1000 razy), fc-jądro, c-śród ciałko z układem promienistym plazmy dokoła, »-jąderko ch chromatofory.

52

ciałka zresztą tylko u niższych roślin zarodni- ją się wtedy jako bryłka zarodzi z jądrem, kowych (plecliowce i mszaki). U zarodniko- Za przykład mogą służyć pływki. Lecz i one wych zaś naczyniowych i u roślin kwiatowych po upływie pewnego czasu tracą ruch i po-obecności śródciałka dotąd jeszcze stanowczo krywają się błoną, którą wydziela plazma na nie stwierdzono. Śródciałka odgrywają pewną swej powierzchni. Podobnież nie posiadają rolę. Skład chemiczny jądro ma ten sam co błony K-i płciowe (plemniki, komórkażeń-zaródź, z tą różnicą, że przeważają w nim nu- ska). Lecz każda K. jajowa, skoro tylko zo-kleiny,--osobna grupa ciał białkowych, zawie- stanie zapłodnioną ’ przez plemnik, otacza się rających w swym składzie fosfor. Budowa natychmiast błoną. Co się tyczy K-ek we-jądra jest dość zawiła i tylko dzięki wysoko getacyjnych, to te ostatnie nawet w najmłod-rozwiniętej technice barwienia i przyrządzania szych stadyach posiadają błonę. Pierwotnie błona bardzo cienkich preparatów mikroskopowych za K-owa przedstawia się w postaci bardzo cien-pomocą mikrotomu w czasach nowszych dość do- ki ej i zupełnie przezroczystej plewki, otaczają-kładnie poznaną została. Z zewnątrz otacza cej ze wszystkich stron protoplazmę; z powo-jądro nader subtelna błona (b ł o n a j ą d r o w a), du jej cienkości trudno wtedy ją dostrzedz będąca wytworem zgęszczenia otaczającej pla- pod mikroskopem. Czasami obecność jej tyl-zmy. Wnętrze jądra składa się z substancyi ko zapomocą środków chemicznych, powodu-stałej, w postaci splątanej nitki (nitka chro- jących kurczenie się i oddzielanie plazmy, do-matynowa), oraz z płynu, wypełniającego prze- wieść się daje. Początkowo plazma rośnie zu-strzenie pomiędzy zgięciami i węzłami tej pełnie równomiernie na całej swej powierzchni, nitki. Nitka chromatynowa jest splątana w luź- Taki wzrost p o wi er z ch ni o wy, który przy-ny kłębek, pomiędzy zaś pojedynczemi jej czę- tern z początku bywa i jedynym sposobem wzra-ściami istnieją jeszcze połączenia boczne. Za- stania błony, powoduje, oczywiście, zwiększanie sadnicza masa nitki składa się z substancyi, objętości całej K-i. Pod wpływem ciśnienia, b. trudno lub wcale nie barwiącej się anilino- jakie wzrastająca i przybierająca z zewnątrz wemi barwikami, z tak zwanej lininy. W li- coraz więcej wody protoplazma wywiera na ninie mieszczą się drobne ziarenka, utworzone z błonę, cząsteczki jej7rozsuwają się,'{ulega ona substancyi innej, z chroma ty ny, która w prze- rozciągnięciu, przez co zwiększa się jej po-ciwstawieniu do lininy chciwie pochłania barw- wierzchnia. || Naturalnie, iż gdyby wzrost po-niki. Dzięki tej jej własności skielet jądra przez wierzchniowy błony polegał tylko na jej roz-barwienie (np. heinatoksyliną, fioletem gen- ciąganiu,Çto musiałaby stawać się coraz cień-cyanowym, błękitem metylenowym, karminem) SZą \ końcu pęknąć. Przytrafić się to atoli uwydatnić się daje b. wyraźnie. W każdem J nigdy nie może, ponieważ jednocześnie z roz-jądrze znąjduje się jeszcze jedno lub kilka cia- suwaniem się cząsteczek starych, pomiędzy nie łek zwanych j ą d e r k a m i (nucleoli). Ani prze- zostają z plazmy wydzielane nowe cząsteczki, znaczenia ani pochodzenia ich dotąd nie wy- Wciskanie się cząsteczek nowych pomiędzy sta-jaśniono. Barwią się one, choć trochę w odmienny sposób, temi samemi barwikami co chromatyna. Upoważnia to do wniosku, że są może nagromadzeniami tej właśnie chromatyny. V) B ł o-

re tworzy cechę znamienną wzrastania błony przez wnikanie (per intussusceptionem), dzięki któremu błona, zwiększając swą objętość, zachowuje jednocześnie pierwotną grubość. Wzrost powierzchniowy błony rzadko kiedy odbywa się zupełnie równomiernie na całej jej powierzchni przez cały czas życia K-i. K. zachowuje wtedy swą postać pierwotną do samej śmierci. Lecz w większości wypadków wzrost odbywa się w jednym tylko punkcie błony, co sprowadza wydłużanie K-i w jednym kierunku; gdy zaś błona wzrasta energicznie w kilku punktach, ukazuje się K. gwiazdkowa lubjîmniej lub bardziej rozgałęziona. Błony niektórych K-k wzrastają tylko na powierzchni i w takim razie zachowują wciąż jednostajną grubość. Należą tu niektóre rodzaje tkanek miękiszowych. W wielu razach jednak po ukończeniu wzrostu powierzchniowego, a nawet równocześnie z ty.n wzrostem zaczyna się w zr as fanie błjony na grubość, grubienie błony. Odbywać się to może dwoma sposobami: a) Albo plazma osadza warstwami nowe cząsteczki na stare; będzie to grul ienie błony przez nakładanie się nowych cząsteczek (per appositionem).— Wzrastanie błony na grubość będzie odbywać

7TL

i/

' ' -,

hm

Fig. 162. Dwie komórki z rdzenia powojnika Clemałi oitalba o błonach uwarslwionych i silnie zgrubiałych m-płytka środkowa, w-pory. Powiększ. 300 razy.

Przedstawia-

na komórkowa (membrana cellularis). Tylko w nielicznych wypadkach, i to czasowo, K-i -rośl. nie są otoczone błoną.

nież tylko w pewnych, punktach błony, powodując na niej różnego rodzaju wyrosty, kolce, brodawki, listewki. W ten spogób powstają np. brodawki pokrywające powierzchnię

ziarnach pyłko-

sa-

zw.

się wtedy ku wnętrzu, ku środkowi K-i. Jest i to tak zwane grubienie błony dośrodko- I w e (icentripetal). Naturalnie, że w tym wy- ; padku w miarę zwiększania się grubości błony \ wnętrze K-i musi się ustawicznie zmniejszać.

I w rzeczy samej są K-ki o bardzo grubych ścianach, gdzie wnętrze zredukowało się do ledwie dostrzegalnej szczeliny. Wzrost dośrodkowy błony nigdy nie odbywa się na całej jej powierzchni. Komunikacya bowiem K-i z in-nemi, z każdą nową osadzającą się na starej błonie warstwą, stawałaby . się coraz trudniejszą, co uniemożebniłoby w końcu wszelkie procesy życia plazmy, a tern samem i wydzielanie przez nią błouotwórczych cząsteczek. Zawsze więc pewne miejsca błony grubieniu wcale nie ulegają, zachowując pierwotną cienkość. Odcinają się one bardzo wyraźnie od zgrubiałych części błony. Jeżeli to będą drobne punkciki, przedstawią nam się pod mikroskopem jako owalne lub koliste okienka, równomiernie po całej błonie rozrzucone. Taką postać posiadają t. zw. pory, tak często napotykane w komórkach miękiszowych, w cewkach, n a-c z y n i a c h (ob,). Cienka ścianka okienek może uledz nawet całkowitemu zanikowi, np. w pustych komórkach liści mchów torfowców, i wtedy okienko przeobraża się w otwór. W innych znowu wypadkach grubieją tylko małe części błony, większa zaś część jej wzrastaniu na grubość nie ulega; grubiejące ucząstki posiadają wtedy albo postaci wązkich listewek, albo pierścieni, lub też spiralnych przebiegających wzdłuż błony wązkich pasków (drabino-wate, pierścieniowate i spiralne zgrubienia naczyń i cewek).—ß) Drugi rodzaj grubienia błony, to wzrastanie odśrodkowe ( centrifugal).. Nowe warstwy osadzają się tutaj na zewnętrznej

U.

/)

włosków skórki, wyrosty na wycli i zarodnikach. Przy odśrodkowem grubieniu nowe cząsteczki, aby się dostać na zewnętrzną powierzchnię błony, muszą przeniknąć przez warstwy stare, skąd wypływa, że sposób ten wzrastania może się odbywać tylko przez wnikanie (per intussusceptionem). Znacznie zgrubiałe błony wykazują prawie zawsze warst-wowatość. Uwarstwienie błony polega częścią na odmiennej zawartości wody w warstwach poszczególnych, częścią zaś na odmiennym składzie chemicznym tych warstw. W pierwszym wypadku pod wpływem środków chemicznych, zwiększających pochłanianie wody przez błonę (słabe kwasy, zasady), warstwowatość jej występuje wyraźnie lub pojawia się w błonach na pozór jednorodnych. W K-ch zdrewniałych dają się wyróżnić w błonie trojakiego rodzaju warstwy: 1) warstwa najbardziej na zewnątrz leżąca, zwana płytką środkową, przedstawia najstarszą warstwę błony i skutkiem silnego załamywania światła wyróżnia się od innych ciemniejszem zabarwieniem; 2) warstwa wtórna (która czasami znowu ma wykazuje warstwowatość) wyróżnia się swą znaczną grubością. Modyfikacye chemiczne błony K-ej w niej głównie mają swe siedlisko; 3) najbardziej wewnętrzna, bezpośrednio już stykająca się z protoplazmą błona, t. błonka graniczna, podobnież jak i pierwsza, odznacza się swoją cienkością. Powstaje warstwowatość błony początkowo zawsze podczas grubienia jej przez nakładanie. — Nowe jednak warstwy zjawiać się mogą później wskutek wyróżnicowania się w jedno;o-dnej błonie nowych warstw o odmiennej zawartości wody. Pojedyncze warstwy błony o-kazują się niekiedy utworzonemi z szeregu cieniutkich listewek. Listewki te przebiegają najczęściej w kierunkach ukośnych względem podłużnej osi komórki i powodują sztrycho-watość jej błony, występującą bardzo wyraźnie (np. we włóknach sklerenchymatycznych) przy oglądaniu błony z powierzchni. Krzyżujący

7V

ł,

\/

:A-;

1:J\

Fig. 163. Kawałek włókna mechanicznego z pędu barwinka Vinea major, wykazujący sztryckowatość błony komórkowej. Pow. 300 r.

powierzchni błony, skutkiem czego wnętrze K-i zachowuje swe rozmiary. Oczywiście, że narastanie błony może tutaj odbywać się tylko na wolnej powierzchni K-i. Zachodzi ono rów-

-Y

Fig-. 164. Ziarno pyłkowe dynUz-kolczastemi zgrubieniami na obwodzie, wytworzonemi przez odśrodkowe wzrastanie na grubość błony komórkowej. Pow. 540 r

się układ kresek, który widzimy wtedy, pocho- [ szy zaś przy zdrewnieniu, skorkowaceniu, ku ty n'i-dzi ztąd, że listewki pojedynczych warstw I z a c y i (ob.). W warstwach wtórnych błon zdrew-przebiegają w każdej warstwie błony w prze- niałych osadza się lignina, skorkowaciałych — ciwnych kierunkach. Co do składu chemiczne- suberyna, w kutynizowanych pokrewna z nią go błony, to w głównej swej masie składa kutyna. Tego rodzaju chemiczne modyfikacye się ona z błonnika czyli celulozy. Niebieskie za- błony tworzą nawet cechę znamienną rozmaitych barwienie, jakie daje błonnik pod działaniem tkanek roślinnych. Gdy w państwie zwier/ę-jodyny i stężonego kwasu siarkowego lub też cem wyodrębnianie się tkanek polega na wy-pod działaniem chlorku cynkowego z jodkiem specyalizowanin się plazmy w różnych kierun-potasowym i jodem, pozwala łatwo wykry- kach, to w państwie roślin specyalizacya ta waó ciało to pod mikroskopem. Prócz błonni- dotyczy w większości wypadków jedynie błon ka w skład błony wchodzą jeszcze związki K-wych, których właściwości rozstrzygają o cha-pektynowe. Według badań Mangin a nad rakterze tkanek poszczególnych. Plazmy zaś nie-błonami znacznej grubości najstarsza z ich które, zupełnie wykształcone, tkanki mogą

SiBâiai MBS

8ÜI ifPj li®

1,

man

n§M

igp

imm

{■'wmS

₍n?. ; .

lii |Ë    i t™~

W:

MM

tz

iß

oraz

warstw, tj. płytka środkowa, składa się prawie wyłącznie ze związków pektynowych, warstwy wtórne —z mieszaniny tychże z błonnikami, i dopiero w warstewce granicznej znajdujemy czysty błonnik. U grzybów według badań Gilson a zamiast błonnika występuje w błonach chityna. jPrócz związków organicznych w skład błony wchodzi jeszcze woda, której ilość w błonach suchych i rozpęczniałych może być wielce [rozmaitą, oraz sole mineralne. Te ostatnie mogą 7 niekiedy ' bardzo obficie inkrustować błonę, np. w skorupkach okrzemków (Diatomaceae), u'skrzypôw, widłaków, w skórce traw. Takie K-i stają się wtedy bardzo twar-derni i po spaleniu pozostawiają stały skielet. W starszych błonach K-wych osadzają się rozmaite substancye chemiczne lub też sam błonnik ulega przeobrażeniu w inne ciała. Drugi ten wypadek zachodzi przy ześluzowaceniu błon; pierw-

Fig. 165. Podziałka jądra (Karyokineza) w komórce roślinnej (pow. 600 r.). 1-jądro w stanie spoczynku. Wewnątrz widać jąderko n i siateczkę utworzoną przez nitkę chromatynową. 2- i 3- wyodrębnianie się chroma-tynowychE segmenté w. 4-9 rozchodzenie się tych segmentów ku biegunom jądra i powstawanie wrzeciona jądrowego. 10-12 przeobrażanie się segmentów chromatynowych w dwie oddzielne nitki chroraatynowe, powstawanie przegródki przedzielającej plazmę komórki macierzystej. Pow. 600 razy.

nawet nie posiadać wcale, jak np. tkanki mechaniczne lub naczynia. — C) Mnożenie się komórek roślinnych. 1. Podział jądra. Jedno jądro powstaje zawsze z innego przez podział. W czasie podziału jądra w większości wypadków zachodzi w jego wnętrzu szereg zmian znamiennych, odbywających się zawsze w ściśle określonym porządku. Zmiany te o-bejmujemy nazwą karyokinezy, albo mi-t o s y (karyoiiinesis s. mitosis). Daleko rzadziej przy podziale jądra brakuje zupełnie tych procesów. Jest to podział jądra a mit ot y cz-ny, zwany także fragmentacyjnym (frag-mentatio). W wypadku ostatnim jądro wydłuża się w kierunku dłuższej osi, prostopadle zaś do niej zjawia się przewężenie, która postępując coraz bardziej, sprawia ostatecznie rozpadnięcie się jądra na dwie części, na dwa nowe jądra. Podział fragmentacyjny należy czyźnie równikowej jądra spotykają się i łączą swemi końcami. Teraz następuje rozpuszczenie błony jądrowej i pewna liczba wyżej wspomnianych promieni czyli włókienek plazmatycz-nych wchodzi do wnętrza jądra, gdzie wstępuje w połączenie z pętlicami chromatyno werni. Każdy promień łączy się przytem z jedną tylko pętlicą. W ten sposób wszystkie segmenty chromatynowe okazują się jakby zawieszonemi na cienkich włókienkach protoplazmy, wszystkie zaś włókienka wolnemi końcami swemi

ważać za pierwotny sposób mnożenia się jąder, z którego w ciągu rodowego rozwoju K-i rozwinął się bardziej złożony podział jąder —drogą mitozy. Przypuszczenie to popiera fakt, że w K-ach niższych roślin dają się spostrzedz rozn aite modyfikacye karyokinezy, uproszczone w rozmaitym stopniu aż do ostatecznej granicy — podziału fragmentacyjnego. U wyższych roślin fragmentacya jąder przytrafia się tylko w bardzo starych K-ch, jest więc objawem jakby zwyrodnienia starczego. Co zaś do procesów karyokinetycznych, to w głównych z rysach przebiegają one w K-ch roślinnych i zwierzęcych zupełnie jednakowo. W jądrze, którego podział ma nastąpić, najpierw nitka chro-matynowa staje się krótszą i grubszą, a wskutek tego zaczyna też występować wyraźniej. Jest to stadyum przygotowawcze, sta-dyum kłębka (spirem). Równocześnie wydatnieniem się konturów nitki boczne połączenia pomiędzy jej częściami znikają, zaś nitka stopniowo rozplątuje stowuje. Zaledwie dostrzegalne ziarenka cliro-inatyny w jej wnętrzu zaczynają zbierać się w płytki poprzeczne, poprzedzielane paskami lininy. Teraz następuje podział, czyli rozpadnięcie się pojedynczej dotąd nitki chro-matynowej na pewną, ale dla każdego gatunku

i-

czania się błony jądrowej, przy końcu zaś karyokinezy zjawiają się nanowo. Po zgrupowaniu się pętlic chromatyno wy ch w dwie gwiazdy dokoła każdej z nich wytwarza się nowa błona, same zaś pętlice końcami swemi zrastają się z sobą. Powstaje w ten sposób z każdej gwiazdy po jednej nitce chromatynowej, czyli t. zw. stadyum podwójnego kłębka (dispirem). W kłębkach tych ilość chromatyny szybko zmniejsza się, wskutek czego stają się one mało wyraźnemi. Dodać należy, że wszystkie stadya karyokinetyczne od rozpląty -

schodzą się u biegunów jądrowych. Dalsze procesy karyokinetyczne polegają na tern, że połowy pętlic, na które poprzednio rozdzieliła się była każda z nich, pociągane przez włókienka plazmatyczne rozchodzą się w strony przeciwne, ku biegunom jądra, gdzie układają się dokoła każdego bieguna, tworząc dwie nowe z u- gwiazdy. Jest to stadyum gwiazdy podwójnej (diaster). Nie wszystkie zresztą pro-sama mienie plazmatyczne, które weszły do jądra, się i wypro- wstępują w połączenie z chromatynowemi pętlicami: i pewna ich liczba łączy się swemi końcami w płaszczyźnie równikowej jądra, wytwarzając w ten sposób pomiędzy biegunami jądra układ włókienek, zwany, dla swojej postaci wrzecionem jądro wem, które po rozejściu się pętlic, tj. w stadyum gwiazdy rośliny stałą, liczbę łukowatych odcinków ' podwójnej, występuje bardzo wyraźnie. Co się czyli segmentów, inaczej jeszcze pętlic 1 tyczy jąderek, to znikają one w czasie rozpusz-chromatynowych. Pętlice te poczynają od obu biegunów jąder posuwać się ku sobie i ostatecznie zbierają się wszystkie w płaszczyźnie prostopadłej do dłuższej osi jądra, czyli inaczej w płaszczyźnie równikowej tegoż jądra. Tutaj układają się w ten sposób, że zgięciami swemi pozostają zwrócone ku środkowi płaszczyzny równikowej, końcami zaś na zewnątrz. Jest to stadyum gwiazdy (aster).

rozszcze-

Po ułożeniu się w ten sposób każda pętlica chromatynowa zaczyna podłużną brózdką dzielić się nadwie nowe. Tego rodzaju

/A

X,

■3

Pig. 166. Schematyczne przedstawienie rozchodzenia się segmentów chromatynowych

je włókienek wrzeciona.

za

pomocą rozsuwających

pienie się pętlic wywołuje, oczywiście, z dwojenie ich liczby. Podczas gdy wszystkie procesy te odbywają się wewnątrz jądra, na zewnątrz jego również głębokie zachodzą zmiany. A mianówicie, w plazmie przylegającej do biegunów, dokoła każdego bieguna zaczyna wy różniąc się układ promieni p 1 a z maty cznych. Promienie obu biegunów w płasz-wania się nitki chromatynowej aż do rozszczepienia się pętlic na nowe włącznie obejmujemy nazwą pro fazy (prophasis). Rozchodzenie się i układanie pętlic w płaszczyźnie równikowej tworzy środkową czynność całej karyokinezy, nazywaną metafazą (metaphasis); pozostałe zaś stadya, prowadzące do wyodrębnienia się dwóch oddzielnych jąder, zwą się anafazą

t/t

Jeżeli

414

Komórka

roślinna.

(ianaphasis). Oczywiście, że stadya anafazy są tylko powtórzeniem stadyów profązy, lecz w odwrotnym porządku. Rozmaite modyfikacye procesów karyokinetycznych występują najczęściej w K-ch rozrodczych. Tak np. przy podziale jąder w macierzysty cli K-ch zarodników, ziarn pyłkowych i woreczka zarodkowego kwiatowych promieniowanie plazmy powstaje jednocześnie więcej niż w dwóch ogniskach (wieloogni-skowe wrzeciona jądrowe), liczba zaś pętlic chromatyny w jądrach potomnych ulega zmniejszeniu do połowy (redukcya chromatyny). O procesach tych obszerniej ob. Z a p ł o d n i e n i e. Co do udziału śródciałka w karyokinezie, to według najnowszych badań H a r p e r ’ a, S v i n-g 1 e ’ a, S t r a s s b u r g e r ’ a, M o 11 i e r ’ a, dzieli się ono już na samym początku karyokinezy na dwa nowe ciałka. Ciałka te odsuwają się od siebie i w końcu zajmują przeciwległe stanowiska. Każde z nich wkrótce staje się środkowym punktem czyli ogniskiem, z którego wybiegają promienie plazmatjczne i, zdaje się, dają pobudkę do kurczenia się promieni, a tem samem i do rozchodzenia się pętlic chromaty-nowych, słowem, karyokineza jest procesem dość zawiłym. Znaczenie jej polega prawdopodobnie na tem, że sprawia ona równomierne rozdzielenie substancyi chromatynowej i lininy pomiędzy oba jądra, konieczność zaś takiego rozdzielenia równomiernego stanie Ję jasną, jeżeli przyjmiemy, wraz z większością biologów dzisiejszych, że pętlice chroinatynowe są mate-ryalnem podścieliskiem wszystkich właściwości komórki—teorya, która, jak dotąd, zuajduje potwierdzenie we wszystkich faktach histologicznych i embryologicznych. 2) Powstawanie

y.

Ło

Fig. 167. Fragmentacyjny podział jąder w starych komórkach pędu Tradescantia. Pow. 540 r.

przegródki. Po wytworzeniu się dwóch jąder powstaje między nimi w plazmie przegródka, ) dzieląca K-ę na dwie nowe. Przegródka ta początkowo tworzy się z plazmy i przytem u roślin kwiatowych i paprotników (Pt er ido-2)hj/ta) przy udziale wrzeciona jądrowego. To ostatnie, składa się z dwóch rodzajów włókie-nek: jądrowych, biorących udział przy karyokinezie, i pozajądrowych, od których bierze początek powstawanie przegródki komórkowej. Liczba włókienek pozajądrowych początkowo szybko wzrasta, ponieważ pomiędzy staremi różnicują się wciąż nowe włókienka w plazmie, dzieląca się K-a posiada niewielką średnicę, włókienka te wypełniają ją odrazu całkowicie. Stykające się w płaszczyźnie równikowej ich końce nabrzmiewają potem w kuleczki, które, zlewając się z sobą, wytwarzają odrazu jedno rodną przegródkę plazmatyczną. W tych wypadkach, gdzie średnica K-i zbyt okazuje się wielką, aby włókna wrzeciona odrazu wypełnić ją mogły, tworzy się w poprzednio opisany sposób część tylko przegródki, która dopiero potem przez narastanie na swobodnym brzegu . przeobraża się w przegródkę całkowitą. U ple-chowców (Thallophyta) przegródka powstaje

pr - '

)\J

Fig. 168. Tworzenie się przegródki w komórce Tradescantia (Powiększ. 365).

również z plazmy, lecz bez udziału wrzeciona jądrowego. Tworzenie się jej albo odbywa się i tutaj odrazu albo też nasamprzód tworzy się tylko pewna jej część, uzupełniająca się później przez narastanie. U wodorostu np. Cladophora pierwszy zaczątek przegródki posiada postać diafragmy, która, rozszerzając się coraz bardziej, przecina w końcu macierzystą K-ę na dwie części. Wytworzona w ten lub w inny sposób przegródka rozszczepia się potem na dwie oddzielne warstwy, pomiędzy zaś niemi osadza się błonnik. Obydwie K-i potomne oddzielają się teraz w tem miejscu od siebie, aby pędzić samodzielny żywot, jak u roślin jednokomórkowych) ; u wielokomórkowych zaś warstwa błonnika, rozszczepiająca pierwotną przegródkę plazmatyczną na dwie, staje się płytką środkową, po której obu stronach odbywa się już dalsze osadzanie cząsteczek błonnika. Tylko co opisany sposób powstawania K-ek nazywamy wegetacyjnym dla odróżnienia go od płciowego, przy kopulacyi. Jest to najbardziej rozpowszechniony sposób tworzenia się nowych K-ek roślinnych. W niektórych szczególnych wypadkach ulega on zresztą modyfikacyom, z których następujące są najważniejszemu 1) Wielokrotne powstawanie komórek zacho-

—rh

Fig. 169. Tworzenie się przegródki w komórce wodorostu Clailophora fracta: ic-nowopowstająca przegródka cft-ziarna zieleniowe, fc-jądra.

drom. Dokoła każdego z tych ostatnich, oraz przylegającej do nich plazmy, tworzy się błona, wskutek czego powstaje odrazu szereg nowych K-k będących zarodnikami. Nie stykają się jednak one bezpośrednio z sobą, jak to ina miejsce przy wielokrotnem powstawaniu K-ek, lecz leżą wszystkie swobodnie wewnątrz K-ki macierzystej, tj. w worku. Ten worek zachowuje przy- j Brak było uogólnienia, że te wszystkie włókna, tern stale część swojej plazmy, która niezosta- . naczynia, rurki, pęcherzyki są tylko przeobra-ła zużytą przy wytwarzaniu się zarodników. 3)

Pączkowanie. Tutaj błona K-wa tworzy mały wyrostek, w który przechodzi plazma o-raz połowa jądra po podzieleniu się tego ostatniego. Wyr tek ten oddziela się całkowicie

dzi w woreczku zarodkowym kwiatowych przy powstawaniu bielma (ob. Nasienie). Zaczyna się ono od wielokrotnego podziału jądra wtórnego woreczka. Przegródki zjawiają się tu dopiero po wytworzeniu się licznych jąder, rozmieszczonych równomiernie w plazmie woreczka. Powstają zaś przegródki bądź-to wszystkie jednocześnie, bądź stopniowo, przedzielając jądra wraz z otaczającą je plazmą. W ten sposób odrazu tworzą, nie dwie, ale liczne komórki, wypełniające woreczek zarodkowy. — 2) Wolne powstawanie komórek u grzybów workowców (Ascomgcetes) przy powstaniu zarodników w ich workach oraz przy tworzeniu się zarodka u niektórych nagonasiennych {Ephedra). Worek u Ascomgcetes tworzy początkowo maczugowatą komórkę o jednem jądrze. I tutaj, podobnież jak w poprzednim wypadku, to jądro drogą wielokrotnego podziału daje początek licznym (najczęściej ośmiu) ją-

\!ŁH

-I #

; W'

to

li •

W~ °N/Vwn

od K-i macierzystej, przeobrażając się w ten sposób w nową, tylko daleko mniejszą. Pączkowanie występuje u drożdżaków, jako zwykły sposób ich rozmnażania się, oraz u wszystkich grzybów przy tworzeniu się konidyi.

D) Historya nauki o komórce roślinnej i literatura. Odkrył K-ę roślinną w XVII w. anglik Robert Hooke, oglądając cienkie skrawki korka pod mikroskopem. W dziele pt. Micro-graphia (1667), poświęconem rozmaitym ob-serwacyom mikroskopowym, powiada on, że substancya korka składa się z K-ek (Cells) i kanałów, poprzedzielanych przegródkami. Wyraz K-a nasunął mu się przez porównanie z woskowemi K-aini pszczół. Badając pod mikroskopem inne części roślin, Hooke stwierdził, że składają się z K-ek, nie zawsze pustych, jak w korku, lecz częst) wy pełnionych płynami. Ponieważ płyny muszą krążyć w roślinie, aby podtrzymać jej życie, przeto Hooke wywnioskował, że powinnyby w tym celu w ściankach K-ek istnieć otworki; spodziewał się, iż zapewne pod lepszemi mikroskopami uda się je w przyszłości zobaczyć. Spostrzeżenia Hooke’a prowadził dalej współcześnik jego, Nehemiah Gre w, także anglik, który zajął się systematycz-nem badaniem wewnętrznej budowy roślin. W ob-szernem dziele „The anatomy of plants“ (1671), ozdobionem licznemi i dobremi miedziorytami, położył on podwaliny całej dzisiejszej anatomii roślin. Grew wyróżnia już kilka rodzajów najprostszych morfologicznych składników rośliny, a mianowicie: 1) komórki albo pęcherzyki, wypełnione płynami i tworzące miękisz roślinny (parenchyma). Budową swą przypomina miękisz, według Grew’a, piankę z piwa, dziurkowate ciasto lub gąbkę; 2) włókna i naczynia (fibres, vessels), czyli rurki idące wzdłuż ciała rośliny i umożliwiające obieg soków. Jeszcze dokładniejsze wyróżnienie tkanek roślinnych dał również w XVII w. żyjący uczony włoski Marcello Małpi gh i. W swojej „Anatome plantarum“ mówi on już wyraźnie, że powłoka wewnętrzna pędów i korzeni rośliny składa się z cicnkobłonnych woreczków (sncculus, utriculus), wypełnionych ciałami płynnemi. Łyko {liber) utworzone jest ze splatających się między sobą włókien. Za łykiem idzie część drzewa {lignea portio), utworzona ze spiralnych rurek, oraz z takich jak łyko włókien. Osiowa zaś część pędu składa się, podobnie jak wewnętrzna powłoka, z cienko-błonnych woreczków i tworzy rdzeń (m“dulla) rośliny. A więc osiągnięto w XVII w. już dość dokładne pojęcie o wewnętrznej budowie roślin.

żeniami tego samego zasadniczego pierwiastku morfologicznego: komórki dzisiejszej; wyraz K. bowiem stosowano wtedy tylko do cienkobłon-nych składników miękiszu. Atoli w XVIII w. kierunek tak świetnie wytknięty przez Grew’a

Rów-

i Malpighi’ego, nieznalazł naśladowców. — Botaników pochłonęła systematyka i opisywanie nowych gatunków, ci zaś badacze, którzy próbowali rozpatrywać rośliny pod mikroskopem, czynili to raczej dla wyszukania różnych osobliwości, aniżeli dla stworzenia jednolitej wiedzy o wewnętrznej budowie organizmu roślinnego. To też przez cały ciąg XV11I w. wiadomości nasze o K-ce roślinnej nietylko nie posunęły się naprzód, lecz uległy całkowitemu zagmatwaniu. Np. Chr. Wolff, który badał pod mikroskopem rozmaite części roślin, utrzymuje w dziele: „Vernünftige Gedanken über Wirkungen der Natur“ (1723 r.), że materya roślinna nie składa się z K-ek, lecz posiada tylko piankowatą albo dziurkowatą budowę. Nieco później C. F. Ludwig, profesor uniwersytetu lipskiego, w swej rozprawie „Tnstitutiones regni vege-tabilis“ (1742 r.) utrzymuje, że tkanki roślinne przedstawiają ustrój przecinających się w prawidłowych kierunkach płytek czyli błonek (,laminae s. pelliculae membt anaceae), połączonych w ten sposób, że tworzą puste przestrzenie, sprawiające wrażenie pęcherzyków i komórek. Podobne poglądy wypowiada Caspar F r. W ol ff „Teoria generationis“ 1795 r., oraz Bo eh mer w dysertacyi „De contextu cellu-loso vegetabilium“ (1785    r.) W XVIII w.

coraz częściej zdarza się wyraz K. (cellula), który wyrugował całkowicie dawne nazwy: woreczka, pęcherzyka. Łatwo zrozumieć tę zamianę, gdyż termin cellula, jako oznaczający twór o ściankach twardych, dobrze odpowiadał ówczesnym poglądom na budowę roślin. Przełom w rozwoju nauki o K-ce rośl. wywołuje dopiero XIX w., szczególniej pierwsze cztery dziesięciolecia. Cały szereg uczonych, jako to: S p r e g e 1, Treviranus, Moldenha-wer, Mayen, a osobliwie H u g o von Mohl, poświęcają się całkowicie badaniom nad mikroskopową budową rośliny. Już w 1806 r. Trewiranus w dziele „Von inwendigem Bau der Gewächse“ wypowiada zdanie, że wszystkie rodzaje najprostszych pierwiastków, jakie obserwujemy pod mikroskopem w roślinie, biorą początek od jednorodnych, wypełnionych płynem pęcherzyków, z których składają się zawsze najmłodsze części roślin. Domyślał się nadto, że włókna powstają przez wydłużanie się pojedynczych komórek, naczynia zaś przez zlewanie się całego ich szeregu w jedną całość. Około 20 lat później Mayen, zbadawszy rośliny jednokomórkowe, dochodzi do wniosku, że K-i roślinne ż}⁷ją oddzielnie jako najniższe grzyby i wodorosty, lub też łączą się w kolonie i w ogóle zbiory wyższego rzędu. Największe jednak zasługi w nauce o K-ce rośl. położył Hugo von Mohl, który w całym szeregu prac („Grundzüge der Anatomie und Physiologie d. Pflanzenzelle“ w W agnera „Handbuch der Physiologie“ 1851, oraz „Ueber Saftbewe-gùng im Innern der Pflanzenzellen“) wyjaśnił, że K. jest zasadniczym pierwiastkiem, z którego, drogą podziału pracy, rozwijają się wszelkie inne rodzaje elementów anatomicznych rośliny, że najważniejszą częścią komórki jest jej gęsto-płynna zawartość, którą nazwał pro-toplazmą i której ruchy i procesy życia pierwszy dokładnie zbadał i opisał. Równocześnie z pracami H. v. Mohla angielski botanik R. Brown wykrył jądro w K-ach storczyków. Nad tym przedmiotem pracował dalej Schleiden, który, przekonawszy się, że młode komórki zawsze posiadają jądra, a tylko w starych ich braknie, powziął pierwszy myśl o znaczeniu jąder przy powstawanju K-ek. W swojej rozprawie „Beiträge zur Phytogone-sis“ (1838 r.), utrzymuje, że każda K. bierze początek z pierwotuej płynnej materyi, zwanej przez niego Cytoblasteme. Najpierw tworzą się w cytoblastemie jądra, przez zagęszczanie się jej cząsteczek w pewnych punktach. Dokoła każdego jądra powstaje później przez osadzanie się stałych cząsteczek z cytoblaste-my cieniutka błonka, przez którą zaczynają z otoczenia przesiąkać do jej wnętrza mate-rye płynne i tam zgęszczać się w protoplazmę. Samo tworzenie się K-ek z cytoblastemy porównywa Si hleiden do powstawania kryształów z roztworu macicznego. Błędną tę w zasadzie teoryę, która wszakże miała to znaczenie, że zwróciła uwagę badaczy na udział jądra przy mnożeniu się K-ek, zwalczali w swoich pracach wyżej cytowany już Hugo von Mohl („Über die Vermehrung der Pflanzenzellen durch Theilung“)i Naegeli („Zellbindung und Zellwachstum bei Pflanzen“, w Naegeliego Zeitsehr. f. wissentsch. Bot. tom II i III). Udowodnili oni jeszcze w pierwszej połowie XIX w., że każda K. może powstawać tylko z innej, oraz wyjaśnili dokładnie proces podziału K-i i udział w nim rozmaitych jej części, nież w pierwszej połowie XIX w. ostatecznie sformułowano prawo: omne vivum e cellula-. każdy żyjący organizm, czy to roślinny czy zwierzęcy jest sam K-ą lub też rozwinął się z jednej K-i. Przyczynili się pracami swemi do tego Purkinje, J. Müller i Henie głównie zaś S c h w a n n („Mikroskopische Untersuchungen über die Uebereinstimmung in der Struktur und Wachstum der Pflanzen und Thie-re“ 1839). Na drugą połowę XIX w. przypada tylko dokładniejsze wyjaśnienie różnych szczegółów budowy K-i roślinnej, oraz jej procesów fizyologicznych. Nad budową błony i jej zgrubieniami pracowali prócz Hugo von Mohl’a Schacht i Naegeli. (Naegeli „Ueber den inneren Bau der vegetab. Zellmembran“, w rozprawach „Monach. Akad.“ 1864). Badania nad plazmą prowadzili Haustein i E. Stras s-burger (tego ostatniego bardzo ważne dzieło „Studien über Protoplazma“ 1876 r.) Utwory plazmy, budowę ziaren chlorofilowych, leuko-i chromoplastó w study o wali Hildebrand, Ho f-

u roślin, nad budową i przebiegiem karyoki-nezy u grzybów, wodorostów, nad losem segmentów chromatynowych przy zapłodnieniu (prace E. Strassburger’a, Guignard’a,

B i e 1 a j e w a, Harp era, W a g e r a, N a wasz y n a i wielu innych). Obok prac nad morfologią i fizyologia K-i roślinnej może poszczycić się w XIX w. wysokim rozwojem. Ruchy plazmy opracowali de Bary (śluzówce), de Yries (ruchy plazmy wewnątrz komórek),

Klebs i N aegeli (ruchy pływek). Wrażliwość plazmy roślinnej na bodźce zewu. zbadali N aegeli, Stahl, Pfeffer, Strassburger, E n g e 1 m a n n i H a b e r 1 a n d t.

Z prac nad przemianą materyi w K-ce zasługują na wyróżnienie badania Naegeliego , mniejszemi („Theorie der Gährung“ 1879), Pasteur’a,

Pfe ffe r’a („Intramoleculare Athmung“, „Auf-name von Anilinfarben in lebenden Zellen“,

J. T

meiste r, Askenasy, Pfeffer i Sc hi inni e r (szczawian wapniowy). Wewnętrzną budowę ziarn mączki opracował dokładnie Nae-geli, który zbudował nawet teoryą micelaruą, mającą objaśnić wzrastanie i nasiąkanie wodą tworów organizowanych komórki, oraz Artur Mayer. Sokiem K-wym i jego własnościami zajmowali się Sachs, Frank i Pfeffer. Podział jądra i związane z nim procesy ka-ryokinetyczne posiadają w drugiej połowie XIX w. bardzo obszerną literaturę. Należą tu badania Pr i ngshei ma, Schmitz a („Bau und Bildung der Pflanzenzelle“ 1867), Hofmeister a i Strassburger a ( Zellbildung und Zelltheilung“ 1867, a także „Befruchtung und Zellbildung“ 1879). Jeżeli gdziekolwiek, to tutaj zrobiono ogromne postępy, choć kwesty a wcale wyczerpaną nie jest i każdy rok przynosi ncwe przyczynki. Dość wspomnieć badania lat ostatnich nad śródciałkiem

,,zur Kenntniss der Plasmahaut“ i t. d,), de V a e s a („Plasmolytische Studien“ 1885), Sachsa, Wort manna i t. d. Elementarny wykład o K-ce rośl.- w języku polskim można znaleść w każdym podręczniku botaniki, np. Schoedlera, H e i 1 p e r n a, Franka w przekł. W. Kozłowskiego : jednak obszernego, uwzględniającego wszystkie zdobycze wiedzy, wykładu niema. Trzeba więc korzystać z podręczników tylko niemieckich; naprz. E. S t r a s s b u r g e r, Noll, Schenk u.Schim-per: „Lehrbuch der Botanik f. Hochschulen“; (wyd. 6-e, 1904) lub w opracowaniu Franka-L e un i s „Synopsis der Pflanzenkunde“ (tom I, 1883), albo tegoż Franka „Lehrbuch der Botanik“ (tom I 1892). W jęz. franc, dobry wykład o K-e rośl. zawiera podręcznik G a-ston, Bonnier et Leclerc du Sablon „Cours de Botanique“ (2 tomy, wychodzi zeszytami). Najważniejsze wiadomości z tej dziedziny botaniki i przytem z ogólno-biologi-cznego punktu widzenia mieszczą się także w dziele Hertwig’a „Zelle und Gewebe“

Wielka Enc. Fowsł. Ihistr. Zesl. 295b, Tom XXXVII

i V erworna „Allgemeine Physiologie“ (vvyd.

4-e 1904). Wyłącznie z fizyologicznego punktu widzenia traktuje K-ę rośl.: W. P f e f f e r, „Pflanzenphysiologie“ (2 tomy, niedawno, r. 1904, zostało ukończone wydanie 2-e) i H a berła n d t „ Physiologische Pflanzenanatomie “ (wyd. 4-e 1904). W obu dziełach, a szczególnie w pierwszem, mieści się szczegółowy wykaz całej literatury przedmiotu. Do praktycznego zaznajomienia się z K-ą drogą badań w la-boratoryach mogą służyć dzieła E. Strassbur-gera „Kleines botanisches Prakticum“ dla początkujących (istnieje w ros. przekł.; polski przekł. wyczerpany) i tegoż „Das botanische Practicum“ 1897 (dla wprawniejszych), a także Z i m m ermanii'a „Botanische Mikrotechnik“ (r. 1892). Dzieła Strasburgera uwzględniają głównie metody morfologicznego (utrwalanie, barwienie i przyrządzanie preparatów), Zimmermanna—fizyologicznego badania.

Komórka zwierzęca — A. Hisłorya teoryi komórkowej. —K. uchodzi w obecnym stanie biologii za organizm elementarny, za jednostkę biologiczną, która tkwi w rdzeniu budowy wszystkich znanych istot żyjących. Badając przez mikroskop jakąkolwiekbądź część organizmu, narząd jego lub tkankę — spostrzegamy, że są one złożone z mnóstwa K-ek, tworzących w zespoleniu jakby kolonię zrzeszonych istot elementarnych. Pomimo kształtów najróżnorodniejszych, które przybiera K., można stworzyć sobie w wyobraźni typ ogólny K-i, wytworzyć jakgdyby jej ideał. W najprostszych wypadkach cały organizm składa się z jednej tylko K-ki, n. p. u pierwotniaków, jestestwa zaś wyższe są lub większemi zbiorowiskami K-ek. Podobny wzrost złożoności daje się.spo-strzedz także ze stanowiska fizyologicznego: w ustrojach jednokomórkowych wszystkie czynności związane z życiem (odżywianie, wzrost, ruch, rozmnażanie, czucie), spełnia jedyna K., która wyczerpuje sobą cały organizm; w organizmach wielokomórkowych czynności te podlegają podziałowi pracy. Słowem K. jest jednostką w zakresie budowy i funkcyi, czyli jednostką morfologiczną i fizyologiczną każdego ustroju żywego: życie organizmu zaś jest poniekąd summą życia wszystkich jego K-ek. „Chęć poznania czynności organizmu“, mówi M. Verworn, „ostatecznie doprowadza nas do zbadania K-i. W K-ce mięśniowej tkwi zagadka skurczów serca i ruchów wogóle; przyczyny wydzielania należy szukać w K-ach gruczołowych; w nabłonku i leukocycie —ukrytych sposobów przyjmowania pokarmów; tajniki zaś życia psychicznego tkwią w K-ach nerwowych“. I rzeczywiście obecny rozkwit zdobyczy i badań anatomicznych i fizyologicznych zawdzięczają nauki przyrodnicze temu, że badania swe zwróciły ku poznaniu morfologii i fizyologii komórki i, poznawszy je, o ile pozwalała na to technika obecna mikroskopu i stan nauk pomocniczych (chemia),

zbudowały potężny zrąb teoryi o budowie i czyn- i cyę napółpłynną (późniejsza protoplazma); bło-uościach organizmu. Stwierdzenie faktu K-wej na, dzięki właściwościom fizykalno-chemicznym, budowy organizmów po raz pierwszy wypowiedziało prawie jednocześnie dwu uczonych z końca XVII w. — Marceli Malpighi i Grew;

reguluje w komórce przemianę materyi i inne czynności fizyologiczne. Co do rodowodu K-ek zarówno M. Schleiden jak i Th. Schwann przypuszczali, że powstawać one mogą dwoma sposobami: przez podział lub zlanie się przedtem istniejących K-ek macierzyńskich i przez samodzielny proces; w tym drugim przypadku nowe K-i ukazują się nie z istniejących już przedtem, a z substancyi odżywczej organizmu (cytoblastema) za pośrednictwem krystalizacyi. Na początku drugiej połowy XIX w. pojęcie o K-e podlega zupełnemu przekształceniu; powstaje „teorya protoplazmy“ (ob.), Max a Schultzego (1861). Protoplazmą nazwał Hugo v. Mohl w roku 1846 półpłynną zawartość komórek roślinnych, wprowadzając ten nowy termin zamiast nazwy Schleidenowskiej: „śluz roślinny“. Mohl zbadał zasadnicze czynności

(Historya, ob. Komórka roślinna D).

szemi roślinami, tkwiącemi wewnątrz ciała więk- I szych. Ale za prawdziwego twórcę teoryi o K-ce (w szczególności co do roślin) powszechnie u-chodzi M. Schleiden (ob. K-a roślinna, Historya). Prace Schleidena (r. 1838) przyczyniły się do wdrożenia luźnych dotychczas spostrzeżeń o budowie zwierząt w tory ogólniejsze. W tej mierze pierwszeństwo przypada S c h w a n n ow i, którego wraz ze Schleidenem można uważać za twórcę teoryi o K-e. Przed Schwannem. wygłaszano już poglądy, o komórkowej budowie zwierząt (R. Oken). Dopiero Schwann uznał komórkę za zasadniczą część składową wszystkich organizmów i nadał teoryi cellularnej W pracy swej „Mikroscopische Untersuchungen ueber die Uebereinstimmung in der Structur und dem Wachsthuin der Thiere und Pflanzen“

znaczenie ogólno-biologiczne.

(1839) opisał swe spostrzeżenia nad budową i wzrostem zwierząt i przeprowadził analogię ze zjawiskami w świecie roślinnym. Według Schwanna obecność jądra (komórkowego) stanowi o K e. Stwierdził on inny nader ważny jeszcze fakt, że jajo jest K-ą i posiada w ogólnym zarysie takąż budowę, jak inne K-i. Jest to jedna z donioślejszych zdobyczy naukowych początków XIX w., dzięki niej ustalono tę prawdę, że jedna K , przy swej więlkości nieznacznej, zawiera w sobie cały ogół cech dziedzicznych gatunku. Stwierdzenia budowy komórkowej plemnika dokonał w dwa lata później Kölliker (w r. 1841). Jednak teorya M. Schleidena i Th. Schwanna nie tworzy poprawnego poglądu na budowę zasadniczą K-i i jej fizyologię; wraz z niemi wszyscy badacze ówcześni komórki doszli do zupełnie mylnych wyników. Pojęcia o fizyologicznem znaczeniu każdej z części K-i były przeważnie błędne; za istotną część komórki uchodziła błona komórkowa; według Schwanna „komórka jest pęcherzykiem, zawierającym w twardej błonce substan-

Ale rozwój teoryi o K-e przypada właściwie naw. XIX, a jej twórcami w pierwszej jego połowie byli Treviranus, Meyen i M o h 1, następnie Schleiden i Schwann. Meyen w r. 1830 wypowiedział nader doniosłe w tej kwestyi poglądy. „K-i roślinue są albo poje-dyńcze, i wtedy każda z nich tworzy sobą organizm (wodorosty, grzyby), lub zespolone w mniejsze i większe skupienia, tworzą rośliny wyższej organizacyi, lecz i u tych ostatnich każda K przedstawia pewną całość, sama odżywia się, wytwarza sobie podobne i przekształca surowy materyał, wchłaniany jako pokarm, na rozmaite produkty swego ciała“. Meyen nazywa oddzielne K-i organizmu roślinnego mniej- j życiowe protoplazmy (u roślin).—U zwierząt wybitniejsze w tej kwestyi obserwacye poczynili Bergmann, Kölliker, Cohn, Bischoff i in. Badacze ci wskazali liczne komórki w organizmach wielokomórkowych oraz swobodnie żyjące, pozbawione błony komórkowej. Od tego czasu datuje sie drugi okres w rozwoju nauki o K-ce. Remak przenosi pojęcie protoplazmy i na substancyę K-ek zwierzęcych. W tym prawie czasie Dujardain dokładniej poznał budowę wewnętrzną korzenionóżek, ameb i śluzowców i nazwał kurczliwą substancyę ich ciała „s ar kodą“, a badania M. Schultz e-go i De-Bary stwierdziły, że protoplazma u-strojów wyższych jest identyczną z sarkodą wyłuszczonych jednokomórkowców. M. Schul-tze komórkę określa jako bryłkę zarodzi (protoplazmy), posiadającą własności życia; a o budowie morfologicznej i składzie chemicznym protoplazmy przypuszcza, że są nader skomplikowane, ze względu na złożoność procesów w niej, jako podścielisku życia, zachodzących; fizyolog Brücke (1861) nazywa komórkę „elementarnym organizmem“. W tym okresie rozwoju teoryi obalono poglądy Th. Schwanna na sposoby powstawania komórek; już Virchow (1855) wypowiedział się jedynie za teoryą rozradzania się K-ek przez podziały („omnis cellula e cellula“), jednak bliżej zbadali sprawę rozmnażania się K-ek Remak i Kölliker. Rok 1873 jest w tej sprawie rokiem przełomu, gdyż wtedy Antoni Schneider zbadał cały zawikłany proces zmian jądra w okresie podziału K-i —proces przez Bütschl’ego, E. Van-Benedena, O. Hertwiga i Strassburgera nazwany „karyokinezą“

v. mitozą (A. Schneider).—Z tego zarysu historycznego obu okresów w rozwoju pojęć o K-e widać, że pierwotne pojmowanie uległo zmianie doszczętnej i nawet nie odpowiada jego nowej treści; wszakże zwyczaj zachował dotąd w biologii termin przez pierwszych ba-

daczy wprowadzony.—Okres badań, które zapłodnione zostały przez poglądy M. Schultzego, uznawszy protoplazmę za istotną część K-i, pozostawił na uboczu jądro, jako część składową K-i drugorzędną. Dopiero w okresie badań nad podziałem komórki spostrzeżono, jak ważną jest w życiu K-i rola jądra. Zasługa ta przypada w udziale O. Hertwigowi, Strassbur-gerowi i in. Wreszcie trzecim okresem w rozwoju teoryi o K-e, jest okres studyów nad zmianami, zachodzącemi w K-ach rozrodczych podczas zapłodnienia. Badania te, zapoczątkowane w r. 1873—4 przez Auerbach a, Fol’a i Bütschl’a i prowadzone dalej przez O. Hertwiga, Va n-B enedena, Strass burgera, Boveri’ego, Heiden liai na i inn., wysunęły całą moc zagadnień, dotyczących mechaniki rozwoju i roli K-i w dziedzicznem przenoszeniu cech danego gatunku na potomstwo. Wielu uczonych prawie jednocześnie i nawzajem niezależnie uznało jądro za podścielisko cech dziedzicznych (r.    1884—5 : O. Hertwig ,

Nägeli, Strassburger, Weismann); ruch zaś krytyczny, wywołany przez badania Weismanna, należy uznać za jeden z wybitniejszych postępów w biologii po okresie, któremu przywodziły prace K. Darwina. — B. Organoidy i luźne utwory K-i. W związku z jądrem pozostają jąderka, wyodrębnione części jądra K-ego. złożone z paranukleiny v. pyrę n in y (ob.), — a znajdujące się prawdopodobnie w każdem jądrze w kształcie niewielkich kulek (jąderka rzeczywiste— nudeoli)\ istota chemiczna jąderka jest odrębna od nukleiny, głównej substan-cyi jądra. Nukleinę wraz z paranukleiną u-znaje O. Hertwig za najważniejsze subst m-cye w jądrach, ze względu na ich właściwości fizyologiczne, i przypuszcza, że znajdują się z sobą w pewnym związku genetycznym. Plem-ming wy-po wiedział nawet hypotezę, że jąderka są chemicznemi precedensami w powstawaniu nukleiny. Oprócz jąderek istotnych, odróż-. niają jeszcze jako jąderka, t. zw. ciałka nukleinowe, skupienia substancyi jądrowej na tle siatki jądra. Jąderka komórek jajowych słyną pod nazwą (ob. J aj o) plamek zarodkowych. Niekiedy jak u wielu organizmów jednokomórkowych, substancya jądrowa zróżnicowana jest na dwa oddzielne utwory; na t. zw. micronucleus i macronucleus, różniące się pod względem chemicznym i fizyo-logicznym (ob. niżej podział K.), jak np. u wymoczków (Infusoria, ob). Stosunek wzajemny poszczególnych organoidów (w szczególności jąder i jąderek w j£-kach) nie bywa stałym; tak np., w K-ach wątroby (ob.) zazwyczaj istnieją dwa jądra, w olbrzymich K-ach szpiku kostnego liczba jąder dochodzi do setki i więcej; wielojądrowemi są również K-i śluzow-ców, wielu korzenionóżek, wymoczków i inn. Kwestya wielojądrowości K-ek dała powód do wielu teoretycznych dociekań. Poznano organizmy wielojądrowe, co do których zaszło pyt i-nie: czy należy je uznać za wielo-, czy też za jednokomórkowe; są to śluzówce (Myxomicetes), zaliczane przez botaników do roślin (niższych grzybów), przez zoologów zaś do świata zwierzęcego; w stanie dojrzałym (plasmodium), jądra porozrzucane są w substancyi protoplazmaty-cznej ciała, a niema najmniejszych wskazówek wielokomórkowości, choć plasmodya powstają ze zlania się kilkunastu samoistnych komórek-pływek. Właściwie nie mamy prawa uważać śluzowców za organizmy wielokomórkowe, jak również i za jeduokomórkowo-wielojądrowe — nazwano je sy utycia i uznano za formy przejściowe między komórką a tkanką (Verworn). Jednocześnie nastręcza się pytanie: czy jądro jest niezbędną częścią każdej K-i, bez której istnienie jej byłoby niemożliwie. Kwestyę tę poruszył był E. Haeckel, odkrywszy wśród pierwotniaków - korzenionóżek wiele gatunków, w których nie można było dojrzeć jądra; nazwał organizmy te mo ner am i, jako ze znanych najprostsze. Drugą grupę organizmów bezjądrowych tworzyć miały bakterye. Kwe-styę sporną rozstrzygnięto w ostatnich już czasach; m. innemi Gruber (1888 r.) u wielu moner odnalazł substancyę jądrową, ale nie w postaci dość dużych jąder, jeno rozrzuconą w kształcie małych kuleczek po całej K-ee (np. u Pelomyxa pallida), zaś świetne prace Bütschl’a stwierdziły, że w ciele bakteryi wyróżnić można dwie odrębne substancyę chemiczne: intensywnie barwiącą się substancyę jądrową w ilości większej, i w mniejszej ilości słabo przyciągającą barwniki — pro-t o p 1 a z m ę (c yt o p 1 a z m ę). Wogóle więc wśród obecnie żyjących organizmów nie ma zupełnie K-ek jednolitej budowy morfologicznej i każda K-a zawsze składa się z protopla-zmy i jądra—obie te części są dla życia K-i niezbędne. Pytanie: czy nie istniały ongi na ziemi organizmy o innej (prostszej) budowie ciała? — obecnie pozostaje w sferze przypuszczeń. W ostatnich czasach przy badaniach nad zapłodnieniem i podziałem K-ek, poznano bliżej znany od lat 20 organoid K-i, zwany cent roso mą (śródciałko); jak świadczą badania Van-Benedena i Boveriego, Flemminga, Heidenhaina i inn. centrosoma narówni z protoplazmą i jądrem tworzy pierwszorzędny organ każdej K-i. Nadto według ostatnich badań spełnia rolę o-środka ruchu w pewnych gatunkach komórek. Tak, np. w wypadkach, gdy ruchy specyalnych narządów K-i zależą od włókien w niej zróżnicowanych, włókna owe zbliżone są końcami wewnętrznemi do centrosomy (włókna, odchodzące od centrosomy za główką plemnikową, promienie słonecznic[/fe?io£oa] i in.). W K-ch zaopatrzonych w ruchliwe rzęski spostrzeżono, że pod każdą tąką rzęską w protoplazmie znajdują się niewielkie, silnie zajmujące światło-ciałka, od których idą włókna wzdłuż protoplazmy, obcho

dzą jądro i przymocowują się na przeciwle- | wskazane funkcye uwarunkowane są jedynie glym końcu K-i (obserw. Heidenheina r. 1899). | przez protoplazmę. Odcinki K-i, zawierające Doświadczenia Pater'a nad tego rodzaju K-mi jądra, pozostawały przy życiu i uzupełniały (1899), polegające na przecinaniu komórek, z siebie części brakujące; a ponieważ regene-

racya zależy od wzrostu, ten zaś od odżywia-iż ośrodkiem nia się K-i, przeto dla odżywiania i poniekąd przemiany materyi niezbędne jest jądro; procesy wydzielania zachodzą tylko przy współudziale jądra; o tern świadczą poniekąd rozgałęzione jądra K-ek gruczołowych; związek przyczynowy pomiędzy kształtem jądra a czynnością K-i polega na tern, że im powierzchnia styczności protoplazmy i jądra jest większa, tern bardziej ułatwionym jest proces wydzielania. Stosunki w ustroju wzajemnym głównych części składowych K-i (jej organoidów) wykazują w większości wypadków pewną prawidłowość—t. zw. biegunowe zróżnicowanie (fig. 170) organoidów w rozmieszczeniu się

właściwie zaś istnieją K-i da-

5j

rT-TTG Û. V

"N

przez co ruchy w częściach przeciętych ustawały, dowiodły dobitnie ruchu są owe ciałka błyszczące — zwane B a-salkörper; Henneguy i Lenhossek (1898) przypuszczają, że owe ciałka są odmianą centrosomy. Prócz zasadniczych części K-i, zwanych organoidami istnieje mnóstwo elementów⁷ nieistotnych, specyalnych, obecnych w niektórych tylko K-ach i będących produktami procesów życiowych materyi żywej. Pewne z tych elementów stale istnieją w danej K-e i są bardzo ważne nie tylko dla niej, lecz i dla całego organizmu: fermenty K-ek gruczołowych—fermenty peptonizujące w produktach wydziel ni czy ch gruczołów żołądkowych i innych — enzymy ustrojów państwa roślinnego; ciałka chlorofilowe K-ek roślinnych i t. d., dalej wodniczki, albo w dowolnych miejscach ! ciała komórki powstające, lub stałe, jak np. j w starych K ach roślinnych, i t. zw⁷. wodniczki tętniące wymoczków, uważane za ich organy wydzielnicze; nadto najrozmaitsze produkty odżywiania się komórek (asymilacyi), rozkładu (dysymilacyi) lub ku odżywianiu ich przeznaczone, jak np. ziarenka krochmalu, kulki tłuszczów, żółtka (w K-ach jajowych), w K-ach roślin krystaliki szczawianu wapnia i inne; inne z tych elementów nie biorą w życiu komórki istotnego udziału i przypadkowo wchodzą z nią w stosunki lub są produktami oddzielania np. ziarenka piasku (u wielu ameb), i t. d.; w K-ach organizmów niższych wodnych spotkać można współżyjące z niemi lub paso- j żytujące organizmy jednokomórkowe (np. wo- j dorosty). Na zakończenie opisu K-i należy zaznaczyć, że K. jest tylko abstrakcyą—pojęcie m, wytworzonem na podstawie cech najrozmaitszym komórkom właściwych,

ne w doświadczeniu: pierwotniaka, gruczołowa, nabłonkowa, jajowa, plemnikowa i t. d. C) Specyalizacya głównych części składowych komórki i biegunowość. Szereg doświadczeń, wykonanych w ostatnich czasach nad K-ami wolno żyjącemi dowiódł, że każdy z organoidów spełnia w K-ce specyalne poniekąd funkcye. [Gruber (1885), Verworn (1888), Balbiani (1889) nad wymoczkami; Hofer nad amebami]. Badacze rozcinali cieniutkiemi igiełkami ciała badanych organizmów na dwie części:    jedną z tych części tworzyła tylko

bryłka protoplazmy, w protoplazmie drugiej było jądro, przekonano się, że w bezjądro-wych bryłkach zarodzt jakiś czas zachodziły zjawiska wypuszczania nibynóżek, ruch rzęsek i działalność wodniczków tętniących, a stąd wywnioskowano, że jądro K-i nie jest nieodzowne dla zjawisk ruchu i oddychania i że

/ ' ' 'v

"i

5 [•%': : 77

Fig. 170. Komórka przedstawiona schematycznie. Pro-toplazma zawiera: najrozmaitsze wytwory (produkty) (6, 8)), wodniczki (7), sferę atrakcyjną z dwoma cen-tromosami (5', 3-jądro z siatką chromatynowąH (3) siatką lininy, 4-jąderko i ciałko chromatynowe*(l)— podług Wilsona.

koło osi idealnej, przechodzącej przez bieguny. Co do biegunowości K-i istnieją dwie teorye, Teorya van Benedena, rozwinięta przez Heidenhaina, upatruje w K-ce biegunowość morfologiczną: v. B. uznaje za oś komórki linię przechodzącą przez środek jądra i centrosomy; podług H. wszystkie struktury komórkowe znajdują się w przyczynowej zależności od tej pierwotnej i zależą od napięcia włókien centrosfery (ob. niżej), której ogniskiem jest centrosoma. Rabl i H atsch e k wygłosili teo-ryę biegunowości fizyologicznej, która powstaje dzięki przystosowaniu się K-i w organizmie do warunków otoczenia. Fizyologiczną biegunowość najlepiej można badać na nabłonku (ob. tkanki); ponieważ ontogenetycznie i filogenetycznie nabłonek przedstawia najpierwotniej-

szą tkankę, przeto i biegunowość innych K-ek da się wyprowadzić z bieg. nabłonka; wprawdzie w K-ach innych tkanek układ biegunowy przedstawia zdaniem autorów tylko szczupłe ślady, jako przeżytki bieg. nabłonkowej. Obie teorye zgadzają się wzajemnie wtedy, gdy biegunowość morfologiczna odpowiada fizyolo-gicznej (np. w plemnikach i jajach). Kwestya biegunowości dotychczas jest sporną. Kształty komórek są tak rozmaite, że trudno pogodzić się z myślą, iż rozmaite K-i są tylko najrozmaitszą modyfikacyą tego samego typu.

czy K-ek krwi, wątroby, chrząstki itd. (Verworn) Na szczeblu najniższym istot organicznych spotykamy typ nieustalony: K-i, które nie mają stałych kształtów, gdyż zmieniają je wciąż w ciągu swego życia; K-i takie nazwano amebowate-mi; protoplazma ich nie posiada błony i wytwarza na powierzchni swej najrozmaitszego kształtu to powstające, to znikające wypustkif/ose«-dopodia— n i b y n ó ż ki.) Kształty takie posiadają ameby (z pierwotniaków); jajowe komórki niższych organizmów (gąbek), leukocyty; komórki barwnikowe (fig. 171 i 172); większość komórek przybiera kształty stateczne w stadyum dojrzałym swego rozwoju. Najprostszą wzglę-

W przeciwstawianiu do tej rozmaitości rodzajów K-ek istnieje poniekąd stałość form komórkowych w obrębie K-ek jednego rodzaju, dnie formą stateczną jest kulista, którą można tak, iż K-i danego organizmu, np. nabłonkowe, uznać za znamienną dla K-i; taką ma większość łatwo można odróżnić jako takie; toż samo doty- K-k jajowych (fig. 173a) ponieważ K. kulista wor-

WP

|p

«Ä,

IW

loi

•Ę

'X

Fig. 171. a) Komórka jajowa amebowata gąbki wapiennej podług Haeckla; b) Komórka (ciałko) krwi raka

Jx

:<:■

T>

VIA

~W§'

Fig. 172. a) Komórka barwikowa z ogona kijanki (żabiej); (>) Boruyxa. oayans—słodkowodna korzenionóżka.

Ür

Sfa%

a<mtl

'mmËL

ĘmmP’

Fig. 173. a) Komórka jajowa z jajnika jeża morskiego; /;) Komorki nabłonka żaby (Rana).

ganizmie wielokomórkowym wstępuje w łączność z innemi, tworząc tkanki (przez co podlega czynnikom przeróżnym otoczenia, ciśnienia), przeto na podstawie praw mechaniki traci tę formę pierwotną— staje się wielokątną lub walcowatą. K-i takich kształtów istnieją w tkance nabłonkowej (fig. 173b);‘ takiemi są K-i gruczołowe. Za trzeci typ można uznać K-i, które posiadają na powierzchni swej najrozmaitsze wyrostki, biczyki,'migawki i rzęsy, jak K. nerwowe kory mózgowej i rdzenia o licznych wypustkach (dendrytach) i długich włóknach nerwowych (fig. 174); komórki orzęsione posiadają na licznemi wyjątkami, bywają bardzo nieznaczne; większości K-ek nie można dostrzedz gołem okiem, jeno za pomocą mikroskopów; jednostką skali pomiaru jest 0.001 mm. albo (i (mikron); najmniejszemi stosunkowo są K-i bakteryi, wynoszące zaledwo kilka mikronów; przeciętnie

mi

11

‘W

|P

'Islp

Pi®

Fig. 175. a) Komórki nabłonka migawkowego; b) wymoczek— Stylonychia mytilus z rzęskami zróżnicowane -mi; WZ pas rząsek ustnych, C— wodniczek pulsujący; N—macronucleus, N'—micronucleus; A—odbyt (anus) (z Verworna podług Szteina); c) Euglena viridis—wi-eiowiec (Flagellała) n—jądro, o—plamka barwnikowa, c—wodniczek.

Fig. 174. Komórka nerwowa (zwojowa) z rdzenia pacierzowego człowieka (według Gegenbauer‘a z Verworna): z-ciało K-i, nn- (wyrostek) włókna nerwowe (cylinder osiowy).

Śm

f*.......

n—

swej powierzchni siałe ruchome rzęski lub migawki i biczyki; takie komórki istnieją jako tkanki (nabłonek migawkowy wielu przewodów) lub też żyją wolno (fig. 175 a, b i c i fig. 176). Nareszcie czwarty typ. tworzą K-i wydłużone (mięśniowe, plemniki wielu organizmów) (fig. 177). Wogóle kształty K-i zależą poniekąd od fizyologicznej i morfologicznej spe-cyalizacyi K-k; wszak ciało organizmów wielokomórkowych w najwcześniejszym okresie go istnienia składa się z jednej K-i jajowej i dopiero po zapłodnieniu rozwija się stopniowo, wytwarzając przez podział coraz-to większą liczbę K-ek, których kształt długo jest zupełnie jednaki i dopiero w miarę jak K-i tworzą specyalne skupienia, jak powstaje coraz-to większa ich specyalizacya morfologiczna i fizyolo-giczna, kształty K-ek zmieniają się i osiągają taką rozmaitość, jaka jest właściwa ustrojom

swe-

WWÈr~

V......f

Fig. 176. Wymoczek—Paramaecium (schemat podług Parkera) m— otwór ustny (cyiostomà)-, g—przełyk, g\\— jama przełykowa, fv— wodniczek pokarmowy, v—wodniczek pulsujący, n—micronucleus; N—macronucleus, t—wło so prątki (łrichocystes).

wielkość K-i waha się w granicach 10—30 p, (fig. 182, przedstawiająca K-i 2 500 razy(f powiększone). Największemi K-ami są jaja zwie-dojrzałym. Natomiast wymiary K-ek z nie- | r Zęce; wymiary ich u pewnych grup, np. pta

przyczynowo z (funkcyonalną) fizyologiczną i morfologiczną specyalizacyą, iuaczej z samodzielnością, względnie zależnością K-i. Gdy K-i, dzieląc się przy powstawaniu organizmu wielokomórkowego, wstępują z sobą w związek, wśród nich powstają zależności (ustosunkowania), wpływające rozmaicie na życie oddzielnych K-ek, przez co i kształty ich i czynności stają się odmienuiejszemi, niż gdyby K. żyła samodzielnie. Gdy u K-ek samodzielnie żyjących wszystkte czynności spełnia jedyna K., to w organizmach wielokomórkowych —tych „społeczeństwach komórek“—następuje podział funkcyj. Każda K. składa w ofierze część swej samodzielności ku pożytkowi ogólnemu; współżycie stwarza zależność. Zależność ta jest tern większą, im wyższym jest organizm. W miarę rozwoju filogenetycznego powstaje różnicowanie się morfologiczne K-ek i podział pracy między niemi — powstają skupienia K-ek rozmaitych rodzajów, oparte na różnicy w wyglądzie i czynnościach. Takie ustosunkowanie wzajemne jest zależne zarówno od warunków zewnętrznych jak i wewnętrznych życia. K-i, powstające od podziału K-i jajowej, która jest początkową fazą każdego organizmu wielokomórkowego, znajdują się pod rozinaitemi wpływami: K-i wewnętrzne rozwijającego się zarodka pod innemi, niż K-i na powierzchni. Przez kolonie pierwotniaków dwuwarstwowce, słowem przez pasma orga-nizacyj eoraz-to bardziej złożonych dochodzimy do ustrojów wysoce zróżnicowanych o najmniejszej samodzielności K-ek ich ciała. Zróżnicowanie to występuje w powstaniu mnóstwa tkanek; każda z nich jest zbudowaną z tego samego rodzaju K-ek. Odróżnić należy następujące grupy tkanek: 1) K. nabłonkowe o wielu odmianach (ob. fig. 175) (nabłonki płaskie, sześciościenne, walcowate itd.), nabłonki migawkowe, gruczołowe, zmysłowy (ob. Nabłonek); 2) K-i tkanko-łączne (tkanka łączna galaretowata, siatkowata, chrząstkowa, kostna) [ob. Tkanka łączna]; 3) K-i tkanki mięśniowej [oh. Mięśnie] i 4) Komórki tkanki nerwowej (ob. fig. 174) [komórki i włókna nerwowe— ob. Nerwy]. E. Warunki życia K-ek. Życie K-i jako podstawy życia całego organizmu musi być nader złożotiem; czynności życiowe są uwarunkowane uajrozmaitsze-mi czynnikami, które ująć można w dwie grupy: czynniki czyli warunki zewnętrzne i wewnętrzne. Najważniejszym warunkiem zewnętrznym istnienia K-i jest pobieranie pokarmów; niezbędność odżywiania się wypływa logicznie z procesów przemiany materyi. Skutkiem przyjmowania i przerabiania pokarmów ulega odnawianiu wciąż niszcząca się materya żywa, przeto i pokarmy do odbudowywania K-i potrzebne składać się powinny z tych samych pierwiastków chemicznych co i K. (ob. Pro-toplazma). K-izwierzęcemogą istnieć tylko wtedy, gdy pokarmami przez

ków i gadów, dochodzą do olbrzymiej wielkości | wych i rodzajów K-ek Wiąże się (jeżeli mowa o K-ce); w jajach ptaków cała kula żółtkowa stanowi jedną K-kę; w rzeczywistości, jak twierdzi Ver wora, ten wyjątek jest tylko pozornym, gdyż materya żywa takiej K-i (plazma twórcza) zajmuje tylko niewielką objętość i w kształcie pęcherzyka zarodkowego u-mieszczona jest na powierzchni kuli żółtkowej, warto wymienić jeszcze K-i mięśniowe (długość większa nad jeden decymetr) i nerwowe, których włókna dosięgają jednego metra; lecz we wszystkich tych K-ch właściwa masa sub-

•p

-m

ef

Fig. 177. a) Włókno mięśniowe gładkie b) Sperma-tozoid (Plemnik) Salamandry (Salamandra maculatal— (według Hortwigą) fc — główka (złożona wyłącznie z substancyi jądrowej,); s^-ezęść wierzchołkowa główki; m—pasemko środkowe z niteczką osiową na końcu której mieści się centrosoma: u błona falująca ogonka plenni ka; et—końcowa część ogonka.

stancyi żywej protoplazmy jest niewielką i stwierdzono wogóle, że stosunek masy K-i do powierzchni nigdy nie przechodzi określonej wielkości; zjawisko to uwarunkowane jest pew-nemi właściwościami materyi żywej: K. na podstawie pewnych praw „musi być“ minimalnych wymiarów; życie jej (jak również istnienie organizmów wyższych, (wielokomórkowych) możliwe jest tylko przy określonej wielkości K-rek. Powstanie rozmaitości form komórko-

nie przyjmowane mi są ciała białko-węglowodany, tłuszcze i inne

z ciał

za-

w e,

wogóle związki organiczne; nieorganicznych materyi swej budować nie są one w stanie (własność tę posiadają tylko rośliny, K-i rośl.) ibez związków organicznych niemożliwe byłoby życie zwierząt. Jeżeli ilość pokarmu przewyższa pewne minimum, to równowaga w przemianie materyi nie doznaje zakłócenia; nadmiar zasymilowanych produktów idzie na powiększenie masy K-i, lub pozostaje w niej jako zasób; jeżeli zaś ilość ta spada poniżej minimum i dochodzi do zera, równowaga w przemianie materyi przerywa się i następuje stan

t. zw. inanicyi (ob. jak również: pokarmy, protoplazma). Istnieją organizmy dziwnie przystosowane do specyalnych warunków odżywiania; tak np. bakterye siarczane {Beg-giatoa) dla przemiany materyi, a tern samem dla wytwarzania energii życia potrzebują siarkowodoru (H₂S), z niego otrzymują siarkę, która, utleniając się, zamienia się na kwas siarczany (S0₃), wydalany następnie przez organizmy na zewnątrz; H₂S — trucizna dla wielu organizmów, jest dla życiowych funkcyj Beg-giatoów niezbędny. Takież specyalne i oryginalne przystosowanie istnieje u bakteryi żelaznych, żyjących w błotach i tworzących na powierzchni tłuste opalizujące błonki (bakterye te zużytkowują rozpuszczony w wodzie węglan tlenniku żelaza, utleniają go w węglan tlenku, który wydalają nazewnątrz; bakterye te więc bez żelaza nie istniałyby). Do niezbędnych warunków życia zaliczyć trzeba również wodę i tlen (są one właściwie materyałami odżyw-czemi). „Gdzie niema wody, tam niema i życia“. Żywa materya jest nawpół płynną i wiera znaczny °/q wody, gdyż tylko taki stan skupienia materyi żywej pozwala na zachodzące w niej przemiany fizykalno-chemiczne. Wraz ze zwięk->zaniem się (do pewnych granic) lub zmniejszaniem zawartości wody w K-ce podnosi się, upada lub zupełnie ustaje jej życie. Twarde części K-ek, K-i, w których protoplazma wydziela najrozmaitsze twarde produkty, są martwe (K-i kory pierwotnej drzew, włosów, naskórka i innych wytworów skórnych). Tlen potrzebny jest K-om dla procesu oddychania, ściślej, tlen, który wchodzi do organizmu, utlenia rozmaite produkty przemiany materyi i tern samem współdziała w powstaniu energii cieplnej, która jest jednym z niezbędnych warunków wewnętrznych dla sprawności funkcyonalnej żywej materyi. Cały szereg doświadczeń stwierdził niezbędność tlenu dla życia pojedyńczych K-ek. Doświadczenia Kühne’go dowiodły, że ameby stopniowo przestają się poruszać po 24 minutach od chwili usunięcia z zamkniętej przestrzeni, gdzie je trzymano, tlenu i zastąpienia go obojętnym dla życia wodorem. Trzymane dłużej w takim stanie umierają; przy wpuszczaniu powietrza a-meby, zatrute wskutek braku tlenu, wracały do pierwotnej sprawności życiowej. Specyalnie przystosowane są do pobierania tlenu bakterye zwane an a ër obami. Ponieważ materya żywa jest mieszaniną najrozmaitszych związków chemicznych (ob. protoplazma), z których związki o największej budowie cząsteczki (pewne ciała białkowe) są niestałe, przeto jednym jeszcze z warunków istnienia materyi żywej jest ciepłota: temperatury wysokie pociągają dysocya-cyę związków ciał białkowych. Krańcowe temperatury, przy których rozmaite K-ki i ich zbiorowiska pozostają jeszcze przy życiu, są różne: wogóle granice te wahają się od t —200 do -f- 120 C. Zarodniki bakteryi wytrzymują -f- 100° i wyżej C. Kühne badał maximum i minimum temperatury dla ameb: stawiał na lodzie szkiełka zegarkowe zawierające wodę z amebami. Przy oziębianiu wody ruchy ameb stawały się coraz po wolniej szemi i wreszcie przy dojściu do 0 ' znikały; przy ogrzewaniu zamrożone go środowiska ameby wracały do życia. W doświadczeniach Raula Piet et’a bakterye przenosiły t=—200° C. Doświadczenia dotyczące wytrzymałości organizmów na temperaturę, wykazały, że ameby, poruszające się normalnie, przy £°=35° traciły zdolność ruchu, zachowując jednak swoją żywotność; przy podnoszeniu t° do 40° — 45° C., po oziębieniu płynu nie wracały już do życia. Temperatura ta nie jest najwyższą, p.zy której K-i istnieć jeszcze mogą, jak to wskazuje odkrycie przez Ehrenberga w gorących źródłach Ischii żyjących jednokomórkowych istot —wymoczków. Wogóle dla organizmów istnieje pod względem warunków cieplnych określone maximum i minimum; pomiędzy temi krańcowemi punktami leży optimum warunów cieplnych, a to optimum dla różnych organizmów jest różne. Warunkiem wewnętrznym życia K-i, oczywiście, będzie sama materya ożywiona: protoplazma i jądro. Całokształt jej funkcyj życiowych polega na tern, że K., dzięki swej budowie zewnętrznej i wyliczonym czynnikom otoczenia, podlega ciągłym przemianom chemiko - fizycznym wewnętrznym i wyładowywa energię; przy tern wyładowywaniu energii materya żywa wciąż ulega zużyciu, a przez odżywianie wciąż się odnawia. Cały proces czynności życiowych można rozłożyć na cztery rodzaje czynności, właściwe każdej K-ce zwierzęcej. Każda K. odżywia się, asy-miluje pokarmy (zamienia na części swego ciała), potrzebne jej dla wzrostu, podziału i wytwarzania energii życiowej; dalej zmienia swe kształty i wykonywa najrozmaitsze ruchy; oddziaływa na rozmaite bodźce zewnętrzne i wreszcie rozmnaża się, wytwarzając podobne sobie. Należy rozpatrzeć nieco każdą z tych funkcyi K. I) O d ż y w i a ni e się K-i. Materya żywa, wciąż niszcząc się, musi przyjmować pokarmy, zawierające te pierwiastki, które idą na jej odnawianie; naj ważni ej szemi i koniecznemi pokarmami K-ek zwierzęcych są ciała białkowe; węglowodany i tłuszcze tworzą tak zwane pokarmy dopełniające. Wszystkie wogóle pokarmy, włączając wodę i tlen, można podług stanu skupienia wyodrębnić na stałe, płynne i gazowe. Wogóle pokarmy mogą być przyjmowane przez K-i tylko w stanie gazowym i płynnym; pokarmy stałe, zanim wejdą w skład budowy ciała K-i organizmu, przekształcają się, dzięki najrozmaitszym fermentom, wydzielanym przez K-i, w stan płynny lub rozpuszczają się, gdyż tylko wtedy mogą wytwarzać materyę żywą (cdrpora non agunt nisi soluta). Pokarmy lotne i płynne przedostają się do K-i na zasadzie praw dyfuzyi i wchodzą tuż na jej powierzchni w stosunki reakcyj chemicznych. Co do ciał stałych, to niewiele organizmów zwierzęcych posiada możność przyjmowania ich w takim stanie: zdolność tę posiadają ameby, większość wymoczków i wi-ciowców, w organizmach kręgowców —leukocyty, czyli białe ciałka krwi, nazwane przez Miecznikowa f ago c y ta mi, wśród niższych nie—K-ki jajowe niższych organizmów i K-ki nabłonka przewodu pokarmowego. Ameby i inne korzenionóżki wchłaniają twarde części pokarmów w każdym punkcie swego ciała; odbywa się to za pomocą ruchów organ zmu ku przedmiotowi spożycia, np. jednokomórkowemu wodorostowi, i otaczania go nibynóżka-mi ze wszystkich stron (ob. fig. 178) lub skręcania w swem ciele (ob. fig. 178a); komórka wodorostu ostatecznie znajdzie się w t. zw. wodniczku pokarmowym. K-i amebowate i białe ciałka krwi w sposób opisany wchłaniają w siebie ciała stałe, znajdujące się we krwi i najrozmaitszych przestrzeniach międzykomórkowych. Jak to wyjaśnił Mieczników, dzięki tej czynności spełniają one nader ważne zadanie w organizmach, niszcząc szkodliwe dla nich mikroby (ob. fig. 179). K-i nabłonka

■ 3-

1S1F

Fjg. 178. Schematyczne przedstawienie przyjmowania prkarmu przez amebę za pomocą obciągania ao swym ciałem: t miejsca zmniejszonego napięcia powierzchniowego wskuek stykanie, się z ciałem obcem. Punkcikami oznaczona ektoplazma (podług Ruinblera).

Fig. 179. Leukocyt żaby, p ż rający bakteryę; a, b i c trzy stopniowe stadya przyjmowania pokarmu.

przewodu pokarmowego, np. u robaków niższych, wypuszczają nibynóżki i otaczają niemi cząste-zaś wielokomórkowych—K-ki amebowate, wę- czki pokarmu. Takież same K-i u człowieka, drujące po przestrzeniach międzykomórkowych | podług doświadczeń Thanhoffer’a wypu-ciała i nieposiadające stałych form; następ- i szczają cieniutkie niteczki protoplazmatyczne,

Ali

SL

D.

V/

m

py

Wjti ’T'Æm

égfi MT

Wk

mc

p'

*A

MW

Jm

■Pr.

Fig. 178a. 7 kolejnych stały ów przyjmowania pokarmu stałego przez komórkę (A, B. C, D. E, Fi G) Ameba, która stopniowo skręca i wciąga do wnętrza s.vego ciała wodorost nitkowaty f Oscillariu); pv—wod-

niczek pulsujący (podług Rumblerą).

mm

któremi wciągają kropelki tłuszczu (ob. fig. 180). Wiele wymoczków posiada specyalne otwory

WSSm

A.

\w ß.

Fig. 180. A. Komórki nabłonka z kiszki Distomum hepaticum z amebowatemi wypustkami protoplazmy; wypustki pobierają ciałka krwi a i h i kulki soku żołądkowego; B komórki nabłonka pokarmowego kręgowca podczas pobierania tłuszczów. Wewnątrz komórek widoczne kuleczki tłuszczu.

gębowe, przez które przyjmują owe stałe substancye pokarmowe (ob. fig. 176). Zasługuje na uwagę w przyjmowaniu pokarmów zdolność K-i do wybierania tylko takich z nich, które są specyalnie dla niej potrzebne. Znane są pod tym względem korzenionogi Colpodella i Vampyrelia, zbadane przez Cień kow skie-g o; Colpodella pugnax przebija komórki Chla-mydomonas i wyciąga z nich ziarenka chlorofilowe, Vampyrelia spirogyrae w takiż sposób wybiera z wodorostu wstężnicy (Spirogyra) proto-plazmę i zawartą w niej wstęgę chlorofilową. Mieczników stwierdził, że i leukocyty krwi niszczą tylko specyalne gatunki bakteryi, unikając innych; K-i nabłonka przewodu pokarmowego wybierają tylko kulki tłuszczu, nie przyjmując innych stałych ciałek, i t. d. Dotyczy to zarówno jednokomórkowych organizmów jak i tkankowych. Tak w ciele wyższych ustrojów środowiskiem odżywczern jest krew i limfa; z nich K-i czerpią pokarmy dla swego istnienia, przytem każdy rodzaj zabiera sobie właściwe pokarmy: K-i mięśniowe odmienny, niż np. chrząstkowe, i t. d. Oprócz pokarmów potrzebnych na odnawianie materyi żywej, organizmy jednokomórkowe pobierają substancye stałe, idące na budowę skieletu i najrozmaitszych wytworów ochronnych; wiele korzenio-nóżek np. wchłania ziarenka piasku, skielety wodorostów z gromady okrzemek, i t. d. Proces budowy żywej materyi z materyałów pokarmowych znany jest pod nazwą asymilacyi; jest to właściwie całe pasmo procesów, mających na celu syntezę ciał białkowych (ob.

Przyswajanie). Obok asyinilacyi przy procesach życiowych odbywa się ciągły rozkład materyi żywej: jej dysymilacya. Produkty powstające z rozkładu protoplazmy podczas przemiany materyi zowią się wydzielinami, gdy są na coś jeszcze dla organizmu potrzebne, i wydalinami—w razie przeciwnym. Wydzielanie produktów gazowych i płynnych odbywa się drogą dyfuzyi, jak i przyjmowanie. Wiele organizmów jednokomórkowych: wymoczki i in., dla wydalania produktów przemiany materyi posiadają specyalne organy, t. z w. wodniczki tętniące, których protoplazma-tyczne ścianki, skurcaijąc się, wyrzucają z K-i produkty dysymilacyi; w organizmach wielokomórkowych proces wydalania biorą na się specyalne K-i nerek (ob.). Z gazów wydalanych przez K-ę przy oddychaniu należy prze-dewszystkiem wymienić C0₂; K-i mięśniowe wydalają kwas mlekowy; wogóle K-i wydzielają następujące płynne produkty azotowe: mocznik, kwas moczowy, guaninę, kwas hipurowy i t. p. Ciała stałe, wydalane przez K-ę, nazywamy ekskrementami. Nareszcie bakterye wydzielają nader ważne w patologii białkowe substancye trujące—to ksyny (toksalbuminy). Z produktów, wydzielanych przez komórki w procesie przemiany materyi, a ważnych dla nich pod pewnemi względami, należy wymienić ciałka (ziarenka) barwnikowe i u-twory skieletowe, jak u Radiolaria, o-krzemek, otwornic; jeżeli całe grupy K-ek wydzielają pewną stałą substancyę, powstają mocne utwory skieleto.ee, jak u owadów, skorupiaków i innych, lub też substancye międzykomórkowe, jak w chrząstce i kości. Do substancyi tej drugiej kategoryi należy zaliczyć śluz, wydzielany przez specyalne K-i śluzowe, wydzielinę najrozmaitszych K-ek gruczołowych tkankowców (wątroby, trzustki, przewodu pokarmowego i in.). Przeważającą część wprowadzanej do organizmu wraz z pokarmami energii tworzy energia potencyalna chemiczna; tu energia ta przekształca się w najrozmaitsze rodzaje podczas zmian chemicznych, proces przemiany materyi stanowiących., Cały proces wytwarzania się energii na K-ce nie jest obecnie dostatecznie wyjaśniony; można więc mówić tylko o ostatecznycli rodzajach e-nergii, którą wyładowuje organizm - czyli o zewnętrznych jej objawach. Ii) Ruchy. Najwięcej rzucającemi się w oczy objawami energii mechanicznej są najrozmaitsze ruchy komórki; mniej są zbadanemi objawy energii świetlnej, cieplnej i elektrycznej. Wszystkie wogóle ruchy K-rek można sprowadzić do kilku zasadniczych typów, jako to: ruchy protoplazmy i zawartych w niej składników przy zachowa« niu zewnętrznej formy K-i; ruchy protoplazmy (ruchy gołych protoplastów) ze zmianą kształtów i jednoczesnem przemieszczaniem się organizmu (mogą występować rów-

i§g

m

mm

nocześnie zjawiska przemieszczania się K-i i ruchy wewnątrz jej ciała); ruchy wodniczków lętniących; ruchy K-ek, powstające dzięki poruszaniu się najrozmaitszych jej wytworów protoplazmatycznych, jak wici, rzęsek czyli migawek (ruchy migawkowe), wreszcie najwyżej stojące ruchy mięśniowe. Pozatem jako specyalna odmiana są ruchy, powstające wskutek wydzielania przez organizm speeyalnycli substancyj, ruchy wskutek zmiany ciężaru gatunkowego i ruchy K-ek bierne, od przyczyn zewnętrznych zależne. (O ruchach protoplazmy • ob. Protop lazma). Ruchy protoplazmy, , łącznie ze zmianą kształtu komórki i jej przemieszczeniem, doskonale można obserwować na wielu komórkach samodzielnie żyjących: ślu-zowcach, korzenionóżkach, otwornicach, słonecznicach i licznych komórkach organizmów wyższych: jajach wyższych zwierząt, leukocytach, białych ciałkach krwi, komórkach lim-fatycznych, komórkach tkanki łącznej i innych. Jako wzór tego rodzaju ruchów może służyć zbadany dokładnie ruch pełzaków (ameb); szybkość jego u ameby np. wynosi 0,5 mm. na minutę. Na powierzchni ciała pełzaka wciąż powstają niewielkie uwypuklenia protoplazmatyczne, w które wchodzi protoplazma warstw głębszych; te t. zw. ni by nóżki zwiększają się, objętość ich dochodzi stopniowo do wielkości połowy komórki, zwiększa się dalej—i w końcu na miejsce nibynóżki przesunęła się protoplazma całej K-i. W taki sposób poruszają się białe ciałka krwi, przeciskając się przez ścianki naczyń włoskowatych i wchodząc w przestrzenie międzykomórkowe, co odgrywa wielką rolę w chorobach infekcyjnych i zapalnych, gdyż wędrujące leukocyty niszczą zarazki i obumarłe części tkanek. Specyalną odmianę ruchu K-ek tworzą ruchy powodowane wydzielaniem z organizmu substancyi śluzowatych i powstające wskutek zmiany ciężaru gatunkowego ciała. Pierwszą odmianę ruchu obserwowano u gregaryn i wielu okrzemek. Poruszanie następuje wskutek wydzielania przez pory błon-ki jakiejś substancyi śluzowatej, co powoduje jak gdyby popychanie ciała naprzód. Jeżeli umieścić gregarynę w słabym rozczynie soli kuchennej, który został zabarwiony karminem lub tuszem, to przy pełzaniu gregaryna pozo-' stawia ślad ze śluzu, zabarwionego ziarnkami tych barwDików (ob. fig. 181). Ruchy powstające wskutek zmiany ciężaru gatunkowego ciała istnieją u wielu jednokomórkowych organizmów morskich, posiadających ciało przezroczyste, przeważnie zaś z grupy promieniowców, u słodkowodnych—u słonecznic (Helio-sod), Actinosphaerium (ob.) i pewnych korze-nionóżek. Ruch powstaje wskutek tego, że komórka, będąca w równowadze, opuszcza się na dno przy zwiększaniu się ciężaru gatunkowego i podnosi się ku powierzchni, gdy ten ciężar się zmniejsza. Ciężar gatunkowy zmie

nia się, jeżeli komórka wytwarza i zatrzymuje w sobie substancye większego ' lub mniejszego ciężaru gatunkowego, lub gdy tego rodzaju substancye wchłania ze środowiska, w którem żyje. Pewne udoskonalenie w przemieszczaniu ciała daje się spostrzedz u K-ek o stałych

mm

mm

iÜ

Ii

Hf ëSæwssi

Fig. 181. Pełzający hunnaezek (Gregarina) która po" zostawia w tusziCśluzowaty ślad swego ruchu. §jj

>    cm*' '

kształtach, mających na swej powierzchni rzęski i wicie. Wicie posiadają organizmy jednokomórkowe: wiciowce, bakterye i inne,—rzęski zaś— wymoczki i pojedyńcze K-i organizmów wielokomórkowych (plemniki) (ob. fig. 177 b, 176, 175-a, b i c) Biczyki są to kurczliwe wyrostki protoplazmy, znajdują się one na przodzie lub w tyle komórki i, poruszając się szybko, powodują postępowy ruch komórki. Przeznaczeniem biczyków i rzęsek jest podtrzymywanie organizmu w wodzie i nadawanie mu odpowiedniego ruchu. Podług doświadczeń N ä g e 1 i¹ e g o szybkie wahania biczyków nadają K-ce ruch postępowy i zarazem obrotowy dookoła jej osi. Szybkość ruchu wiciowców jest znaczna w porównał'iu z pełzakami i wynosi stopę na godzinę, dla najszybszych—na 15 minut. Cechą ruchów rzęsek czyli ruchów migawkowych jest miarowość: wszystkie rzęski poruszają się w ścisłym porządku jedna za drugą. Jeżeli rzęski są umieszczone w kilka rzędów i tworzą t. zw. błonki migawko-w e, to ruchy są synchroniczne. W ciele istot wyższych K-i urzęsione znajdują się na powierzchni wolnej w tkankach najrozmaitszych przewodów (tchawica, jama bębenkowa i inne); ułożone w szeregi tworzą one t. z. nabłonek migawkowy (ob. fig. 175 a). Ruchy rzęsek tych wprawiają w ruch ciecz przylegającą do nabłonka, usuwają śluz, ciała obce, szkodliwe dla K-ek. Ruchy rzęsek i migawek zależne są od specyalnie zróżnicowanych części komórki, m i k r o s o m (B a s a 1 k ö r p e r c h e n), umieszczonych na obwodzie K-ek na preparatach mikroskopowych takich K-ek; zdaje się, jakoby rzęsy opierały się o te utwory i były ośrodkami ruchu rzęsek (Eismond; (fig. 182). Najwyższy stopień doskonałości ruchów osiąga K. przez specyalizacyę: wyodrębnienie substancyi kurczliwej w swoiste utwory-włókienka (ob. fig. 182;) w tym wypadku ruchy komórki są okre -

ślone pod względem czasu i przestrzeni. Tego rodzaju specyalizacyę można spostrzegać w K-ach swobodnie żyjących, jak np. u stentorów i wir-czyków. Specyalizacya staje się jeszcze większą, gdy czynność ruchów organizmu biorą na siebie odrębne K-i mięśniowe połączone we włókna (ob. Tk. mięśniowa, Mię śni e). Ruchy K-ek wogóle uwarunkowane są kurczliwo-ścią [materyi żywej. Czy chodzi o ruch ameby i protoplazmy wogóle, rzęskówHub wici, wreszcie mięśni,—wszędzie ruch jest skutkiem | procesach chemicznej przemiany materyi, przy któ-

miany materyi. Dla świecenia niezbędnym jest tlen, wobec czego przypuszczać można, że odbywa się ono przy utlenianiu materyi żywej. M. Schult ze, badając K-i świecące owadów, zauważył, że znajdują się one w związku ztchaw-kami. Świecenie często jest zjawiskiem przystosowania się do warunków w walce o byt. IV) Energiacieplna. Każdy organizm, a zatem i każda komórka, rozwija energię cieplną, co wypływa z tego, że życie K-i polega na bezustannych

•X*.

SSPi

Fig. 182.'Ï Komórki migawkowe z przewodów żółciowych ślimaka Helix horten sis powiększone 2500 razy (podług Heidenhaina). Uwidoczniona struktura migawek i ciałka podstawowe (Basalkörperchen)

Szczegóły budowyi mechanizmu ob. w tekście.

nie podobna, natomiast można o niem wnioskować ua zasadzie podnoszenia się temperatury w tkankach i wogóle w calem ciele. Łatwiej jest badać zmiany termiczne na organizmach t. zw. ciepłokrwistych. Fakt, że temperatura tych zwierząt wyższą jest od temperatury otoczenia, dobitnie świadczy, że zależy ona od procesów życiowych i w miarę zakłóceń tych ostatnich może zwiększać się lub też zmniejszać. U ptaków, gdzie przemiana materyi odbywa się stosunkowo najszybciej, temperatura ciała wynosi 44° C. (ujaskółki). — V) Energia elektryczna. Wyładowywanie energii elektrycznej poznano dotychczas tylko na kompleksach K-ek. O tern, że K-i wytwarzają energię elektryczną, przekonał się już w r. 1768 Galvani. Prawo powstawania prądów galwanicznych, opiewające, że tylko wtedy może u-kazać się w układzie materyalnym prąd galwaniczny, jeżeli w dwu jego miejscach odbywają się rozmaite procesy chemiczne, z których jeden warunkuje wytwarzanie elektryczności dodatniej, drugi — odjemnej, stosuje się w całej rozciągłości do K-ek zwierzęcych. -Jeżeli procesy zachodzące w różnych częściach (biegunach) K-k są odmienne, tj. jeżeli na jednym biegunie zbiernją sie grupy atomów z elektrycznością dodatnią, a na drugim z ujemną, wtedy pomiędzy biegunami [wytwarza się napięcie elektryczne i od takiej K-i można odprowadzić prąd elektryczny. — Możliwe to jest względem tkanek: mięśniowych, nerwowych, nabłonkowych i wielu innych. Silne prądy elektryczne

kurczenia się i rozszerzania protoplazmy dzięki rych wydziela się ciepło. Bezpośrednio na K- ce przemieszczaniu jej cząsteczek. Wreszcie ru- z powodu jej rozmiarów stwierdzić tego zjawiska chy bierne K-ek zależne są od przyczyn poza obrębem poruszającej się komórki pozostających, jak to widzimy na ruchach komórek krwi (czerw, ciałka krwi)i w innych przypadkach. III) Inne formy energii. Również łatwo, jak i ruchy rzucają się w oczy objawy energii świetlnej. Wybitnie występuje ona w K. swobodnie żyjących, np. u wielu bakteryj, promieniowców i wymoczków. Wszystkie prawie organizmy zamieszkujące górne warstwy morza (plankton), o ciele przezroczystem galaretowałem, posiadają zdolność świecenia, tak iż wieczorem spokojne morze przy małej fali lub uderzeniach wioseł świeci jasnym żółtym światłem. Z organizmów jednokomórkowych, obdarzonych zdolnością świecenia, wskazać można wiciowca morskiego Nodiluca miliaris.

Świecić mogą i K-i lub też ich skupienia u organizmów wielokomórkowych, np. jamochłouów, owadów, mięczaków. Fakt, że świecenie występuje przeważnie u organizmów przezroczystych, galaretowatych, pozwala przypuszczać, że jest ono zjawiskiem powszechnem i tylko wskutek nieprzezroczystości ciała organizmów i nikłego światła nie jest widocznem. Dowolne świecenie występuje u bakteryi gnicia (Ba-cterium phosphorescens) i u pewnych owadów, np. robaczka świętojańskiego, u sprzężyków (Elateridae) i in. Za przyczynę tego zjawiska pierwotnie uważano obecność fosforu w komórkach; wszakże późniejsze badanie obaliły ten pogląd. Fakt, że świecenie K-ek może zachodzić tylko za życia, wskazuje, że jest ono procesem wyładowania energii podczas spraw prze-

matyna w tej fazie przybiera intensywne zabarwienie (ob. fig. 183 C i D); Chromosomy mają przeważnie kształty laseczek prostych lub powyginanych, niekiedy są kształtu kulistego, owalnego, niekiedy zaś połączone po kilka w kółka. W tym stanie istoty chromatynowej jądra zanika jego błona i chromosomy wchodzą do protoplazmy, a substancya zrębu jądrowego zlewa się z protoplazmą. Liczba cliro-K. mosom jest stałą dla wszystkich K-ek danego organizmu (znaczenie tego faktu ob. niżej) i przytem zawsze parzystą: u świnki morskiej, wołu, człowieka — zawsze 16, u żarłaczy — 36; u wielu brzuchopełzów—32, u myszy, salamandry, pstrąga—24. Jąderka rzeczywiste podczas zmian jądra rozpuszczają się i znikają w masie protoplazmy. Jednocześnie ze zmianą chromosomy, na obu biegunach jądra K-i, stopniowo układają się centrosomy otoczone promieniami protoplazmy (centrosfery) (oh. fig. 183 C, E i następne). Obie gwiazdy połączone są ze sobą delikatnemi niteczkami, wy-tworzonemi (podług Verworna i in.) z przemieszanej substancyi achromatynowej jądra i protoplazmy, tworząc wr;eciono (ob. rys. 183 D, F i fig. 183 G i H); chromosomy zgrupowane są w płaszczyźnie równikowej wrzeciona (ob. fig. 183 F). Na tern stadyum są one pętlicowato zgięte i ułożone kątami pętlic ku środkowi K - k i, tworząc gwiazdę, i stąd cała ta faza nosi nazwę gwiazdy (monaster lub inaczej amphiaster). Amphiaster powstaje jak-gdyby skutkiem oddziaływania centrosomy na bierną dotychczas materyę K-ową, która już w tej fazie różnicuje się na'dwa ośrodki; cen-trosoma jest jakby ośrodkiem, dookoła którego (nierównomierny) nieregu- skupia się i od którego zależy układ składowych części K-i. Przeważnie proces powstawania układu, zwanego amphiaster, zaczyna się nazewnątrz jądra przed zanikiem jego błony; niekiedy amphiastry znajdują się na stycznej linii z boku jądra i, gdy zaniknie błona jądrowa, promienie protoplazmy gwiazd wrastają z boku, wchodzą w połączenie z chromosomami i stopniowo przemieszczają się ku środkowi (ob. fig. 183 B, D); niekiedy pierwotne wrzeciono zanika, a nowe powstaje z promieni gwiazdy; zdarzają się ₍ wypadki, gdy amphiaster powstaje wewnątrz jądra. Cały więc u-kład zmienionej obecnie K-i składa się z dwu części: z figury chromatynowej, ' posiadającej silne zabarwienie, i z figury achromatynowej — wrzeciona i dwu (centro sfer) gwiazd (ob. np. fig. 183 F). Teraz następuje właściwa i najdonioślejsza faza : podział oddzielnych (s e g m e n t ó w) ' 'pętlic^—L chromosom. Każdy chromosom rozszczepia się podłużnie na dwa pełnie równe (substancya jądrowa została po" dzielona; ob. fig. 183 E 183 G). W dalszym ciągu promienie wrzeciona wywołują rozchodzenie się parzystych chromosomów tak, iż jedna połowa odchodzi ku górze, druga ku doło-

są właściwe rybom t. zw. elektrycznym (Torpedo Baja), są one przerywane i o krótkim trwaniu. U ryb tych istnieją specyalne narządy elektryczne, zbudowane z t. zw. blaszek elektrycznych (K-ek wielojądrowych, specyal-nie zróżnicowanych, homologicznych z włóknami mięśniowemi, poprzeczno-prążkowanemi). Organy elektryczne ryb tych są równoznaczne z mięśniami posiadającemi silne napięcie elektryczne. — F. Rozmnażanie się K-ek. odżywiając się, rośnie; ponieważ wzrost jej jest ograniczony (ob. mechanika zjawisk ży-c i a), przeto musi nastąpić chwila, kiedy K. przekracza szranki swego wzrostu i wtedy dzieli się (niektórzy embryologowie nazywają rozmnażanie organizmów wzrostem po za obręb granic osobnika). Przy dzieleniu się protoplazmy K-i, oczywiście, musi uledz podziałowi i jądro, gdyż jest ono niezbędnym warunkiem życia. K-i, przez podział powstałe, albo rozchodzą się i żyją samodzielnie u organizmów niższych, lub pozostają z sobą w związku, tworząc zrzeszenie K-ek: organizm tkankowy. Ponieważ każdy organizm tkankowy powstaje z jajka, które jest jedną K-ą, przeto i kwestya rozmnażania organizmów sprowadza się do rozmnażania K-i, to zaś rozmnażanie polega na dzieleniu się K-i. Dzielenie się K-ek nie zawsze odbywa się jednakowo. Odróżniają na podstawie zmian, zachodzących w jądrze podczas podziału K-i dwa typy tego procesu: mitotyczny (ka-ryokinetyczny) i a mitotyczny. Podział całej K-i, również bywa niejednakowy, co zależy od budowy jej protoplazmy. O. Hertwig na tej podstawie odróżnia takie odmiany podziału: I. Podział zupełny: a) (równomierny) reguł arny ;

larny; c) pączkowanie. II Podział częściowy; III Powstanie wielokomórkowości i IV Podział skrócony (ob. niżej oraz figury). W podziale mitotycznym każda z części składowych K-i zachowuje się swoiście, wytwarzając pewne wzajemne ustosunkowania i zależności; w tym procesie należy uwzględnić zmiany zachodzące w protoplazmie, jądrze i centrozomie. Cały przebieg procesu składa się z kilku faz, następujących po sobie w tym samym porządku w najróżnorodniejszych K-cli roślinnych i zwierzęcych. Oto te zmiany: pro-faza — zmiany przygotowawcze przed podziałem, m et af a z a—zmiany istotne, przy których zachodzi podział jądra, anafaza—rozmieszczenie substancyi jądrowej i te.lofaza—zmiany, przy których następuje podział całego ciała K-i na dwie części. Podczas pierwszej fazy cen-trozoma jest już podzielona na dwie części (oh. fig. 183), istota chromatynowa jądra skupia się i tworzy jak gdyby spleciony kłębek (spi-rema), złożony z jednej lub kilku nici (ob. fig. 183 ó); nici następnie rozpadają się na określoną dla K-ek każdego organizmu liczbę odcinków, nazywanych chromosomami. Chro-

b)

zu-

ilpï"

s^gg

o P w CO

’w' £cj ^ S- u.

J- I 5>Æ

•Hsili

liS-stE

Mi

~MàK

mm

łi

p⁵ 3 g-P* |,

-N M O H- °

GO N |

© ® » ® E o*B »'S.

îHHI n,

N- P- ^ 3 I jp

m. s ^ w ^

gfiii’if

GO <T> e Ci. ^

•r^CfQ N _    *

sssłS!

B. 2 K ss B ® ³ ^ g* ?

/—■s C MV]

VH.3-SVP

I e<D *    . P ^

ti!?lH/

B?§ —' o* 1 •ë^S-P^' s.\ g-^lôg.l'L \

oo-2.    o-« P 2    \

s⁻=b r p* „

Irplss

TB *“■£?= N

|!l!%

IplIP

S I B>^ » *

’ Łg B-cg »

s^THI.

g©    ®

I i i³ |l|

-ItSlËS

Ł® e> *= |H5;2 |o |

^ÎÏIHI

CD Q- m    O

łh _ I N ?r

iiîii;

i-üj-ri

S-^ £p

t§4gl£

g ë(§-o

•A

-4

WmÊ⁷-':

Wh

m\

f ; ! üiV’A

Wj

\él

///

M. '......

vVv ; ’:!'/'

„„Hf

V.

Wmć\

wm / '• ..\ • >

[2-

W?

V--^Egi

Sfclu'Ê

• • w CD

IpirAf

* g#-Ę 3 ?

«•<-« >-s    ®

g g ä

O) P r,. O - «<J

"fffp

^³ff^

Sw B P - 2 ? ? ? ? ? P

.:,r

ff

•béh Hr

wi; pociągane nićmi wrzeciona pętlice oddalają le tym chr₀matyna jądra nie skupia się w kłę-się stopniowo do przeciwległych biegunów K-i— bek i nie rozpada się następnie na C A'Y do gwiazd (ob. fig. 183 H). (Rozszczepianie chromosomów nie zawsze następuje w tej fazie, a odbywa się wcześniej, czasami nawet w sta-dyum kłębka). Skutkiem tego każda z powstać mających K-ek potomnych otrzymała jednakową ilość chromosomów, co odgrywa wielką rolę w objawach dziedziczności. Następuje dalej stadyum anafazy: chromosomy u biegunów skupiają się w dwa kłębki (dispirem) (ob. fig.

my, również nie występuje figura achromatyno-wa — amphiaster, jądro zaś dzieli się w całej swej masie drogą zwyczajnego przepołowienia

183 I). W stadyum t. zw. telofazy następuje już podział całej K-i w płaszczyźnie, przechodzącej przez równik wrzeciona (ob. fig. 183 J);

(przytem) każda K. potomna otrzymała wskutek podziału jednakową liczbę chromosomów, połowę wrzeciona i jedną gwiazdę z jej cen-trosomą. Ostatecznie odbywają się zmiany w figurze achromatynowej: nici wrzeciona znikają; w wielu K-ach gruczołów nasiennych z resztek wrzeciona wytwarzają się t. zw. j ą-derka dodatkowe (paranuclei); gwiazdy przeważnie znikają w obu K-ach (niekiedy wraz z eentrosomaini)—w dojrzałych jajach nie zauważono centrosomów; w większości wypadków jednak pozostają one w protoplaźmie K-i,

Fig. 184. Sześć kolejnych stalyów podziału pierwotniaka Amoeba palypoilix\ wewnątrz ciałko ciemne otoczone jasnem pasemkiem jądro komórkowe; ciałko jasne (węwnątrzj—wodniczek pulsujący.

(podług schematu Remaka podz;ał komórki zaczyna się od przepołowienia jąderka). Co do udziału centrosomy i sfery atrakcyjnej przy podziale ainitotycznym, to Jjlemming i Heidenhain twierdzą, że podział jądra jest tu niezależny od centrosomy i że zachowuje się ona w sposób sobie właściwy podczas podziału komórki. Wszakże Mewes, badając podział komórek płciowych (spermatogonie) salamandry, stwierdził, że sfera atrakcyjna rozchodzi się dookoła jądra, i w chwili gdy ostatnie, przewężając się pośrodku swego ciała, stanie się cieńszem, układa się dookoła tego miejsca w kształcie zamkniętego koła włókien i przerywa jądro. Zjawisko amitotycznego podziału K-k zdarza się rzadko, spotyka się w K-ch embryonal-nych, w K-ach szybko dzielących się, dalej w t. zw. jądrach żółtkowych, również w wypadkach patologicznych, nareszcie wtedy, gdy podział jądra nie prowadzi do podziału komórki, skutkiem czego powstają komórki wielo-

(rzadziej w jądrze), rozpadając się na dwie jeszcze w stadyum anafazy, co służy za bodziec do podziału komórki. Przebieg podziału karyokinetyczuego u pierwotniaków jest nieco odmienny, przedstawia jakgdyby zaczątkową fazę podziału K-i. I tu istota procesu jest taż sama, różnice zaś polegają na tern, że: 1) cen-trosoma albo utwór analogiczny znajduje się w jądrze, 2) blonka jądrowa nie znika podczas podziału jądra, 3) gwiazdy są nikłe lub też braknie ich zupełnie, 4) chromatyna nie skupia się w chromosomy, lecz zlewa się w ziarenka cliroma-tynowe. Nocticula przoduje w tym względzie, jak to wskazały doświadczenia I s h i k a w ’ y; są tu dwie centrosomy ze sferą atrakcyjną, jak w komórkach jajowych Ascaris. Takież przejście przedstawia również Actinosphaerium.

Mitotyczny podział K-i uwydatnia udoskonalone środki, przez które istoty żyjące .osiągają wieczność życia i istnienie gatunku. I d y o p 1 a-zma, to podścielisko cech dziedzicznych gatunku, przechodzi od jednej komórki do drugiej.

innej komórki ces zapładniania (ob. zapłodnienie). Daleko mniej zawikłanym jest amitotyczny podział komórki (amitoza; ob. fig. 184); przy podzia-

Gdy chodzi o organizmy, rozmnażające się bez zapłodnienia (większość pierwotniaków), to a priori twierdzić możemy, że podział komórki trwa tutaj nieprzerwanie (ob. konjugacya) wjnieskończonyin biegu życia. Wszakże u większości organizmów pasmo podziałów K-ych ujęte jest i jądrowe. Podług Flemminga, amitotyczny w cykle, u których kresu następuje osłabienie I podział jest zjawiskiem wtórnem, i ukazanie energii twórczej K-ki; energia odnawia się j się jego u pewnych K-k prowadzi do ich zwy-przez przyłączenie się do K-i wyspecyalizo- ; rodnienia i śmierci: np. leukocyty, wędrujące wanej (jaja) materyi żywej, pochodzącej z komórki amebo wate, powstają u wielu organiz-(plemuika) czyli przez pro- mów drogą mitozy, jak i w sposób amitotyczny,

przytem powstałe od podziału amitotycznego giną po pewnym czasie (nie mogą dalej dzielić się); pomimo tych faktów jakoby zgubnego

wpływu podziału amitotycznego zdarza się on    pierwotnego pozostaje w jaju, druga zaś, równa

stale u większości pierwotniaków i w wielu    jej, wraz z c/ęścią protoplazmy wytwarza

normalnych procesach podziału K-ek. O ile po-    na jajku wzgórek, który całkiem się odeń oddział jądra wszystkich K-ek posiada opisaną je-    dzieła, tworząc pierwsze ciałko kierunko ve; —

dnostajność, o tyle podział ciała samej K-i    po wytworzeniu pierwszego ciałka następuje

przedstawia mnóstwo odmian, co można oglą-    drugie—przy tern tak szybko, że pojedyńcze

dać na K-ach jajowych. Pierwszą odmianę    chromosomy nie rozszczepiają się na dwie,

tworzy podział regularny (albo równomierny),    i w jaju pozostaje tylko połowa chromosomów,

gdy K-i potomne zupełnie są jednakowe. Przy    eo ipso połowa chromatyny. Drugie ciałko jest

podziale nieregularnym (albo nierównomier-    również małe jak i pierwsze i wygląda na ma-

nym (ob. fig. 185) K-i potomne nie są jedna- j ły wzgórek oddzielony od komórki jajowej

____ p

/ - - • iłiSii

■. > . i . . J ..    .--.O

mim w W

mm

' 5r-;

im

ir

Fig. 185. I Przewężanie (podział) jaja żabiego (przewężanie całkowite nierównomierne): sp-wrzeciono ('jądrowe); p-biegun (pigmentowany) ciemny; p?--biegun z plamą twórczą; d-biegun z żółtkiem odżywczem.

I Przewężanie nierównomierne jaja robaka Fabricia: A-biegun z plazmą twórczą, F-z żółtkiem odżywczem.

kowych wymiarów (jedne K-i zawierają proto- Proces ten jest olbrzymiego- znaczenia teorety-plazmę twórczą, drugie odżywczą), co odgrywa cznego; ponieważ podczas zapłodnienia K-i ja-ważną rolę przy dalszein brózdkowaniu i różni- jowej przez plemnik chromatyna jaja łączy się cowaniu się tkanek. Trzecią odmianą typu zu- I z chromatyną plemnika, tworząc jądro prze-pełnego podziału komórki rjest t. zw. pączko- \ wężne, przeto ilość chromatyny w tem jądrze, w a nie; jedna z komórek potomnych jest tak również jak we wszystkich K-ach, powsta-małą, że wydaje się niewielkim dodatkiem łych z K-ki jajowej, stałaby się większą; większej, niekiedy powstaje tylko jeden taki w drugiem zaś pokoleniu ta liczba wzro-pączek, w innych wypadkach dwa i więcej, słaby w dwójnasób. Tak w szeregu pokoleń Zjawiska tego rodzaju właściwe są K-om jajo- odbywałoby się stopniowe nagromadzenie sub-wym i zwane inaczej procesem dojrzę- stancyi chromatynowej, a tem samym i cech wania jaja przez wydzielanie cia- dziedzicznych w potomstwie, co wikłałoby stra-łek ki erunko w y c h lub też inaczej reduk- sznie zjawisko rozmnażania i dziedziczności: cyąchromatyn y(ob. fig. 186); (por. Z a p ł o - pączkowanie więc jest taką klapą bezpieczeń-dnie nie). Ma ono wielkie znaczenie dla roz- stwa w rozwoju ontogenetycznym. Drugim ty-

rf*

rK

llPpi ßimmh

W0 %lfF IF

X-_____rK'

1—rh '

•------rR

— sp

üPtefSaSpm

'«iir %iir

sze

Fig. 186. Wydaalanie ciałek kierunkowych w. komórkach jajowych rozgwiazdy: s/;-wrzeciono_, yfc’-pierw-ciłko kierunkowe, rfc²-drugie ciałko kierunkowe, efc-jądro (pęcherzyk zarodkowy) jaja.

mnażania i, jak to wskazał A. Weisman, w sprawie dziedziczności. Istota pączkowania polega na tem, że w K-e jajowej niedojrzałej jądro komórkowe zbliża się ku powierzchni i dzieli się w sposób mitotyczuy (śródciałko również rozpada się na dwie części); połowa jądra

pem jest częściowy podział komórki. — Podział taki istnieje w jajach obficie uposażonych w żółtko odżywcze (ptaki, ryby), które jako materyał bezwładny nie podlega podziałowi; brózdki podziału nie przecinają go zupełnie, przy następnych dzieleniach się K-i dolny biegun

jaja .tworzy jedną niepodzielon masę —jest to | twórczej: kierunek płaszczyzn dzielących K-i podział jaja t a r c zko w a ty (ob. fig. 187 i 188). | zależy od warunków, ujętych w ogólne dla

3B

§É

£?

Fig. 187. Przewężanie tarczkowate jaja mięczaka (z Gtowonogów Cephalopöda) A, B i C trzy stadya kolejne.

Fig. 188. Przewężanie powierzchniowej! jowadów (na przecięciu^ w trzech stadyach kolejnych.

wszystkich wypadków prawa, do których poznania szczególnie przyczyniły się doświadczenia nad podziałem K-ek jajowych; 1) po pierwsze stwierdzono, że w dzielącej się K-ce między protoplazmą a jądrem zachodzą wzajemne ustosunkowania, skutkiem których jądro dąży do zajęcia jakby ośrodka fizyologicznego i morfologicznego K-i; 2) w K-acli biegunowo zróżni-

Trzecim typem jest t. zw. powstawanie wie-lokomórkowości; tu w pierwotnej komórce następuje wielokrotny podział jąder bez dzielenia się protoplazmy (ob. fig. 189); jądra posuwają

II

Fig. 189. Powstawanie wielokomórkowości podczas podziału przewężania jaja owadu na dwóch stadyach kolejnych.

się ku obwodowi;^ K-i, oddzielają się wraz z cząstkami protopiazmy i powstaje powierzchniowa warstwa K-ek z wewnętrzną bryłą żółtka. Ostatnim typem jest podział skrócony (W e i s-man), gdy chromatyna*sc. chromosomy przy podziale K-i nie rozdwajają się (ob. fig. 190); K-i potomne w tym wypadku, posiadają ’ dwa razy mniej chromatyny, co widzimy przy powstawaniu drugiego ciałka kierunkowego.— Podział K-ek w najrozmaitszych swoich odmianach zależy od czynników ^ wewnętrznych i zewnętrznych; przyczyną wewnętrzną jest budowa K-i; komórki zawierające dużo mate-ryału odżywczego (żółtka) dzielą się inaczej, niż zbudowane przeważnie z t. zw. plazmy

Wielka JSnc. Powsz. Ilustr. Zesz. 295b, Tom XXXVII

III

II# ® fm

éÊB ô W

Fig. 190. Podział komórek skrócony przy rozwoju plemników z komórek macierzyńskich (Yerworn, według Hertwiga^ u robaka obłego. Podział skrócony wyraża się tem, że chromosomy nie przepaławiają się i ilość ich w komórkach potomnych jest dwa razy mniejszy niż była w komórce macierzyńskiej.

cowanych środek ciężkości jest umieszczony ekscentrycznie i jądro leży w miejscu największego skupienia protoplazmy; 3) bieguny figury mitotycznej podziału umieszczone są w kierunku osi najdłuższej protoplazmy; 4) prawo S ach s’a—płaszczyzna podziału zawsze jest prostopadła do tejże osi (znając położenie osi wrzeciona można przewidywać, w jakim kie

sa

W miarę wzrostu K-i stosunek po-

lub

runku pójdą następne płaszczyzny podziału; będą one szły w trzech prostopadłych względem siebie kierunkach; 5) prawo Balfoura —szybkość podziału K-i zależy bezpośrednio od konsystencyi jej protoplazmy (K-i z substan-cyami biernemi względem podziału, tj. żółtkiem, dzielą się wolniej). W organizmach wielokomórkowych kierunek płaszczyzn podziału zależy między innemi od nacisku ze strony K-ek ościennych, który wpływa na rozmieszczenie protoplazmy i jądra. Z czynników, wpływających na przebieg dzielenia, są warte wymienienia: temperatura, wpływ rozczynów sztucznych i in. Obniżanie temperatury wstrzymuje podział: w dzielących się jajach jeża morskiego, trzymanych w wodzie przy t-e=l—4"C. niżej 0° w ciągu 30 minut znikały figury a-chromatynowe i podział komórki ustawał; przy podnoszeniu t-ry do pewnej granicy, t. j. do optimum, szybkość dzielenia wzrasta; istnieje tu, jak i wogóle przy innych funkcyach K-i, minimum, optimum i maximum. Z czynników chemicznych wskazać można tlen: brak tlenu wstrzymuje podział. Specyalne działania wywierają pewne rozczyny. Loeb stwierdza wogóle, że słabe rozczyny alkaliczne potęgują szybkość podziału, gdy kwaśne przerywają go; ciekawym jest przypuszczenie, jakoby w procesach patologicznych opuchlizn skupiające się w przestrzeniach międzykomórkowych wydzieliny wywoływały miejscowe wzmożenie się procesu podziału K-ek i powodowały zwiększanie się masy tkanki. Nie zdołano jeszcze u-stalić pewnych zależności, wynikających z wpływu światła i elektryczności (obszerniej o wpływach na podział, ob. Rozwój eksperymentalny). Na zakończenie kwestyi rozmnażania się nastręcza się jedno z ciekawszych zagadnień teoretycznych: dlaczego koniecznym jest podział komórki? Czy wzrost i rozmnażanie organizmów nie mogłyby odbywać się inaczej? dlaczego organizmy większych niż K-a wymiarów muszą składać się z większej lub mniejszej liczby K-ek?— Kwestya podziału K-i w ścisłym pozostaje związku z jej wzrostem; wzrost organizmów wielokomórkowych z drugiej strony jest uwarunkowany po części dzieleniem się do pewnych granic jego K-ek.— Wzrost K-i, a tem samem tworzenie się rna-teryi żywej zachodzić może tylko za jej pośrednictwem czynnem. — „Molekuły białkowe materyi żywej, podczas wzrostu, przyciągają ku sobie elementarne substancye pokarmowe, niezbędne dla jej tworzenia się, i łączą je chemicznie, tak, iż przy wzroście molekuły te zmieniają się jakościowo. Właściwością ogólną ciał białkowych, jak i znajdujących się w molekułach materyi żywej grup atomowych, zawierających rodnik cyanowy, jest zdolność polimeryzacyi, co pozwala bez dalszych wyjaśnień zrozumieć wzrost jako łączenie się chemiczne (powiększanie cząsteczki w drodze

polimeryzacyi chemicznej)“. Wobec tego, że materya żywa złożona jest z molekuł, zdolnych w pewnych warunkach do wzrostu drogą ciągłego przyłączania nowych grup atomowych, to, gdy warunki odżywiania będą sprzyjały, procesy asymilacyi przeważą nad dysymilacyą— K. będzie powiększała swą masę, tj. będzie rosła.

wierzchni jej do masy będzie wciąż się zmieniał na podstawie prawa matematycznego, że powierzchnia ciała ma się do jego masy, jak kwadrat do sześcianu. Im komórka jest mniejsza, tern stosunek powierzchni jej do masy jest większy i im więcej rośnie komórka, tem mniej zwiększa się jej powierzchnia w stosunku do masy. Niech rząd A wyraża wzrost powierzchni, B—wzrost objętości komórki i C—stosunki liczbowe współistniejących wzrostów

Ponieważ jednak odżywianie i przemiana materyi (asymilacya) zależą od masy komórki, a zdolność wchłaniania tlenu i przyjmowania pokarmów od jej powierzchni, przeto dla każdego mniejszego członu rzędu C K. znajduje się w gorszych warunkach odżywiania i przemiany materyi: mała względnie powierzchnia nie przyjmuje dostatecznej ilości pokarmów i tlenu, aby odżywić zbyt wielką względem niej masę, i gdy w warstwach zewnętrznych K-i odżywianie będzie szybkie i dostateczne, warstwy głębsze będą odżywiały się skąpiej; K. musiała-by zginąć : podział i uregulowanie stosunku staje się koniecznym. Ten fakt, zdaniem wielu biologów, tłumaczy konieczność podziału, małe wymiary komórki, jak również zjawisko, że budowa organizmów wyższych musi być wielokomórkową. P) Pobudliwość komórki. Zdolność reagowania w ten inny sposób na czynniki świata zewnętrznego najwięcej może odróżnia materyę żywą od martwej. Życie organizmu jest szeregiem takich reakcyj, ciągłem odpowiadaniem organizmu na najrozmaitsze warunki otoczenia. Ta zdolność zowie się pobudliwością. Pomiędzy światem zewnętrznym a organizmem wskutek określonych przyczyn (ob. przystosowanie) wytworzyła się równowaga mniej lub więcej stateczna; każdy organizm żyje w określanych warunkach, które do życia jego s^ potrzebne i do których się przystosował. Środowisko odbija się na organizmie, wytłacza jakby na nim swe piętno; organizm, dążąc do zachowania swego życia (gatunku), przystosował się do tego całokształtu warunków i przeniesiony w inne, o ile te nie są bardzo odmienne pod względem jakościowym i ilościowym, wytrzymuje je i stopniowo do nich się przystoso-wywa lub ginie. Będziemy nazywali ogół

czynników na organizm działających p o dnie-tami lub bodźcami. Wszystkie bodźce, którym ulegają organizmy, można uszeregować w następujący rząd: bodźce cieplne (termiczne), świetlne, elektryczne, mechaniczne i chemiczne. Każda z podniet, działających na organizm (czynników zewnętrznych), wogóle może działać w najrozmaitszym stopniu, z rożnem natężeniem, może wahać się w granicach mniej lub więcej rozległych. Wszakże dla większości czynników istnieją granice maxi-malne i minimalne podniety zewnętrznej i tylko pomiędzy temi szrankami może istnieć życie, przy przekroczeniu zaś ich w jakąkolwiek stronę następuje śmierć. Wszakże w obrębie tych granic nie wszystkie skojarzenia czynników jednakowo sprzyjają życiu K-i, napięcie czynności życia bywa mniejsze, gdy któryś z czynników jego zbliża się do maximum lub minimum, niż gdy ma wielkość średnią.

miarę wzrostu temperatury; ruchy np. pro-toplazmy, ameb stają się żywszemi; przy dojściu do temperatury 35°C. zachodzi osłabienie czynności: ameby kurczą się, przyjmują kulistą formę; takież zmiany przy podwyższaniu temperatury ujawniają K-i orzęsione i nawet mięśniowe. Przy zniżeniu temperatury ku granicy—minimalnej K. stopniowo wpada w stan t. zw. osłabienia czynności życiowych. Oczywiście, ta temperatura nie jest jednakową dla rozmaitych K-ek; jaja jeży morskich w stadyum podziału przy obniżeniu t-ry do 2 —3°C. zatrzymują się w rozwoju; ameby przy t-rze nieco niższej od 0° przestają poruszać się, zachowując jednak życie utajone; przy dal-szem obniżeniu nastaje śmierć. Reakcye w formie ruchu, zachodzące w K-ach i organizmach wielokomórkowych przy jednostronnym działaniu pewnych bodźców, znamy pod pod nazwą trop izmu lub takt y z mu; gdy bodźcem będzie ciepło, mówimy o termotro-piżmie (term otaktyzmie); jeżeli nadto organizm posuwa się w kierunku bodźca, mówimy o termotaktyzmie dodatnim, przy odwrotnym dążeniu z m i e ujem n y m. Termotaktyzm przybiera charakter ujemny lub dodatni dla każdego organizmu w zależności od temperatury: np. gdy będzie ogrzewane z jednej strony naczyńko z płynem, w którym żyją organizmy jednokomórkowe—wymoczki {Paramaecia) do t-y 24— 28, to organizmy skupiają się wszystkie po stronie ogrzanej (ob. fig. 191); będzie to zjawisko ter-motaktyzmu dodatniego; przy podnoszeniu t-y powyżej 28° Paramaecia uciekają do miejsc zimniejszych — zjawisko termotaktyzmu ujemnego; granica zamiany termotaktyzmu dodatniego na ujemny nie jest jednakową dla wszystkich zwierząt; u ameb ujemność ukazuje się przy 35° C. Czułość na zmianę temperatury u Pa-ramaeciam jest tak wielka, że reakcya następuje już, gdy różnica temperatury na dwu końcach ich ciała (którego długość=0,2 mm.) wynosi 0,01°C. Światło zarówno u K-ek swobodnie żyjących, jak wchodzących w skład organizmów wyższych, wywołuje w K-e zmiany kształtów, szczególnie zaś wpływa na procesy przemiany materyi, oraz na ruchy. Np. gdy pierwotniaka Pelomgxc, żyjącego w mroku stawów lub błot na gnijących liściach, poddać silnemu oświetleniu, ciało jego natychmiast prawie przybierze kształt kulisty; w środowisku swojem Pelomyxa pełza wolno i miarowo. Bac-terium photoiuetricum (odkryta przez Engel-mann’a) poruszająca się szybko na świetle, traci ruch przeniesiona do ciemności. U organizmów wyższych zdolność reagowania na podniety świetlne posiadają przeważnie K-i narządów wzrokowych. Niekiedy wszakże i inne K-i są obdarzone tą zdolnością. U odmieńca

o termotak'ty-

Stopień natężenia podniety, przy którym życie odznacza się największą sprawnością, słynie w tizyologii pod nazwą optimum. Optimum nie zawsze leży pośrodku między maximum i minimum, czasami jest bliższe maximum, kie-dyindziej — minimum. Stopień napięcia pewnych warunków, ;przy których ustaje widoczna zdolność reagowania ze strony K-i, odznaczają punktem 0. Zmiany, którym podlegają K-i i ich zbiorowiska pod działaniem najrozmaitszych czynników zewnętrznych, mogą zwiastować albo napięcie czynności życia—jest to podniecenie, łub upadek ich —o sł abi eni e.

Nareszcie mogą odbyć się takie zmiany, jakie są obce normalnemu przebiegowi czynności życia. Materya żywa obok pobudliwości posiada jeszcze zdolność przenoszenia podrażnień, tj. reakcya na podrażnienie nie ogranicza się do miejsca, gdzie ono nastąpiło, lecz przenosi się mniej lub więcej na części sąsiednie. Reakcya, którą organizm odpowiada na przeróżne czynniki otoczenia, ujawnia się w sposób najrozmaitszy, zależnie od podniety i komórek, które działaniu podlegają. Tak np.

K. mięśniowa na wszystkie kategorye podniet odpowiada zawsze skurczem, gruczołowa —wydzielaniem jej właściwej substancyi, K-i perwu wzrokowego doznają zawTsze czuć świetlnych i t. d. Każda podnieta wprawia K-ę, otrzymującą ją, w stan swoisty, o którym sądzić można z jej zachowania się. O stanach tych można wnioskować najpewniej i najdokładniej z ruchów K-ki lub organizmu wielokomórkowego, którymi reagują na przednioty otoczenia. Te reakcye badać jest najłatwiej na komórkach swobodnie żyjących, właśnie przez studya nad ich ruchami. Wypada po kolei rozpatrzyć działanie różnych bodźców. Jeżeli wychodząc z temperatury środowiska, niezbędnej dla normalnej żywotności K-i, będziemy ją podnosili za punkt wyjścia, to: „do pewnego punktu w górę po (Proteus anguineus) K-i całej skóry reagują na nad punkt początkowy czynności wzrastają w podrażnienia świetlne, K-om skóry dżdżownicy, pozbawionej zupełnie narządów wzroku, są wła- kulki. Przy dłnższem działaniu prądu stałego ściwe także czucia świetlue. K-i barwnikowe : na słonecznicę (Actinosphaerium) następują ta-wielu kręgowców i bezkręgowych (chromatofo- : kie zmiany: gdy przez organizm z wyciągniętemi fory) zmieniają pod wpływem światła swe zabarwienie, urozmaicając w ten sposób kolory na skórze ryb, płazów, gadów; zjawisko to zależy od tego, że rozgałęzione K-i barwnikowe, przy podrażnieniu świetlnem, skupiają się w małe czarne kulki, przez co kolor ich znika, uwydatniają się zaś kolory innych K-ek barwnikowych. Z jednej strony padające oświetlenie wywołuje oczywiście t a k ty z m — (h eli o-tropizm v. fotota ktyzm) dodatni i ujemny.

nibynóżkami przepuszczać prąd stały, to w chwili łączenia prądu nibynóżki zwrócone w stronę katody i anody kurczą się, protoplazma zbija się w kulki i wciąga ku środkowi ciała; nibynóżki w kierunku pionowym do prądu zachowują się tak, jak i w stanie normalnym; stan pobudzenia protoplazmy od strony anody jest silniejszy; tak, iż po zamykaniu prądu, na katodzie nibynóżki przybierają postać [pierwotną, gdy od strony anody pobudzenie [istnieje podczas trwania prądu: protoplazma stopniowo kurczy się, nibynóżki wciągają się i przy dłuższem

Bakterye (Bacterium chlorinum iphotometricum) przy takiern oświetleniu skupiają się w miejscu

na

więcej' oswietlonem. Pewne gatunki morskie, trwaniu prądu następuje rozpadanie się jej

Fig. 191. Wyobraża przemieszczanie się wymoczków oznaczonych jasnemi punkcikami) w wanience aparatu Mendelsohna pod “wpływem przemieszczania p nktu optimum temperatury 24"—28° ('optimum)

reagując na światło silne (heliotaktycznie) uje- małe ziarenka. W chwili przerwania prądu mnie, z miejsc oświetlonych pogrążają się po-    proces rozpadania się    protoplazmy ustaje, gdy

woli głębiej; — dosięgnąwszy jednak warstw    od strony katody czas    jakiś występuje]£kurcze-

głębszych, gdzie oświetlenie jest słabsze, roz-    nie się protoplazmy.    To samo stosuje, się i do

w K-ach migawkowych; przy prądzie stałym w chwili złączenia ruch migawkowy wzmaga się na obu biegunach. W K-ach mięśniowych i nerwowych mięśnie kurczą się w chwili łączenia prądu, rozkurczają zaś podczas jego trwania, wreszcie kurczą się znowu jwjchwili przerywania. Ciekawe są zjawiska jednostronnej pobudliwości, t. zw. zjawisk'a g₄alwa-notaktyczne. Ameby, znajdujące się między elektrodami, przy przebieganiu prądu, kurczą nibynóżki od strony anody i, wysuwając je w stronę katody, pełzają w jej kierunku. Wymoczki (Paramaeciwn aurelia), umieszczone w kropelce wody na szkiełku z elektrodami, przy prądzie stałym w chwili łączenia prędko płyną w stronę katody i skupiają się u niej tłumnie. Przy rozłączeniu prądu te Paramaecium od katody rozpływają się po całej kropli. Jest to gal wanotropi zm ujemny. Ciekawe

wijają heliotaktyzm dodatni i unoszą się ku po- \ K-ek w organizmach    wielokomórkowych, n. p.

wierzchni, gdzie znowu nadmiar światła zmusza je do nowego opuszczania się na dół. Heliotaktyzm K-ek zwierzęcych nie jest zbad ny dokładnie i nie występuje tak często, jak u r ślin. K-i i organizmy wielokomórkowe, ja¹: twierdzi Verworn, w stanie naturalnym są wolne prawdopodobnie~od wpływu bodźców elektrycznych, doświadczenia wszakże co do podrażnień elektrycznością dały nader ciekawe rezultaty.

W fizyologii zazwyczaj stosują prądy galwaniczne, kontaktowe lub indukcyjne, przerywaue i stałe. Prądy przepuszczone przez K-ę podrażniają protoplazmę i wywołują kurczenie się jej lub rozkurczanie, a w razie prądów długotrwałych i silnego napięcia—rozpadanie. K-i ameb i białe ciałka krwi pod działaniem słabych prądów indukcyjnych przerywanych wstrzymują swe ruchy, przy prądach silniejszych nibynóżki wciągają się i ciało przybiera kształt

umie

ty—t igmotaktyzm dodatni. Jednostronne działanie bodźców mechanicznych, gdy powstają różnice w ciśnieniu w dwu punktach ciała K-i lub wielokomórkowca, noszą ogólną n -zwę barotropizmu (z odmianami: dodatni i ujemny). Poszczególnemi wypadkami barotropizmu są: tigmotaktyz m, bodnie żyjąca, poruszając się, mocniej lub wolniej, dotyka spotykanych na drodze przedmiotów i jednostronnie reaguje na nie; reotro-

zjawisko otrzymać można, gdy w kropelce wody umieścić kilka gatunków różnych pod względem swego galwanotropizmu. Pływające przed puszczeniem prądu gromadnie, w chwili zamknięcia prądu wymoczki mkną ku katodzie i tam się skupiają, podczas gdy wiciowce zbierają się u anody. Bodźce mechaniczne jak wstrząsanie, uciskanie w pewnem miejscu, przy słabem napięciu działają tylko na miejsce podrażnienia, przy znacznem zaś udzielają się całej K-e. Ameby przy wstrząsaniu płynem, w którym się j p i z m—zdolność pewnych K-ek poruszania się poruszają, przerywają mchy i zamieniają się przeciw prądowi wody, naprzykład u w kuliste bryłki. Przez dotykanie igłą można zowców (Aetlialium Septicum), (przypuszcza-wywołać podrażnienie miejscowe, skutkiem któ- ją, że plemniki człowieka posiadają takąż rego kurczy się protoplazma i ulegają wciąga- samą zdolność); niu nibynóżki; reakcya ta towarzyszy przyj ino- gdy K-i ''(organizmy jednokomórkowe) poru-waniu pokarmów przez amebę. Przy działaniu szają się w kierunku dośrodkowym ziemi.

gdy K. swo-

Ślll-

wreszcie

geotropizm,

.7

ii

•i

ii

**>

4

te

Si *.S-«z N -’S «.'§*

big tg'S* 2

S a.s s-a-g,

'S! 2!"^ ®    —

C ûî et PT" S

^    • >3* 00 C W

/t N

— 2. rt ^ M <—•

^tî j B ®

=sj o b«2.

^ ^ E=-*X> ’-i    2.

is ? 5 s 3 s

® 3    ^ s.³

g- ’S 2    _

II

Dif+2 • , a E ^

® g-SsE-s'i 3SÜI1 -

< a o*

tfllfl*

^ ® ® n a> y

« §*§ Sc-ŁS* s

II.. iP

o ~ o Ę 3 S

1^8

3 o

Il fri 11

I % = i s

-g 5 S.S-S «

i fi! 1² i

fłlir

.3 o

podniet dotykowych K. często wydziela pewne Jensen : spostrzegł, że Paramaecia substancye. Gdy np. do kropelki wody, w któ- szczone w długich epruwetkach, zbierają się rej znajdują się Actinosphaerium, wpuścić zna- u powierzchni wody—geotropizm ujemny (dą-czną ilość wymoczków , to pływając będą żący w kierunku odśrodkowym). Mastart zja-one dotykały nibynóżek (Actinosphaerium) i przy wisko przeciwne spostrzegł u pewnych bak-silnych uderzeniach nibynóżki te"wydzielają lepką teryi (geotropizm dodatni), które zbierały się substancyę, która więzi wymoczki. Jakość rea- u dołu epruwetki. Zjawiska te, jak wskazał kcyi K-i na te bodźce bywa wogóle najroz- ; Jansen, zależą od różnicy w ciśnieniu na różnym maitszą (reakcye świetlne u Noctiluca, skurcze poziomie płynu w naczyniach. Pozostały je-i rozkurcze mioidów u wymoczków [ Vorticella, szcze bodźce chemiczne. Obfitość najrozinait-Stentor i inne]). Gdy bodźce dotykowe działają szych reakcyj ze strony organizmu na tejczyn-na K-ę w sposób jednostronny, powstaje t. zw. niki jest nader znaczna. Rozpatrzymy tylko, tig m ot aktyz]m. Gdy wymoczek, szybko pły- jak zachowuje się komórka przy działaniu pew-wając, uderza o przeszkody, to natych niast od- nych związków chemicznych. Gdy do wody skakuje wtył i odpływa od punktu, który spo- z amebami dolać 1—2 % rozczynu soli kuclien-wodował dotyk—t i g m:o t a k t yjz m ujemny, nej albo 0.1$ kwasu solnego, to ameby przez Gdy zaś przepływając wolno potrąca o przed- krótki czas wzmagają swe ruchy, a następnie miot lekko, wtedy ruchy rzęsek ustają i wy- wciągają nibynóżki i kurczą się, przybierając moczek przyczepia się niemi do źródła podnie- ! kulistą postać. Tak samo reaguje Actinosphae-

n« i inne pierwotniaki. Na K-ki mięśniowe rzaJ4 promienisto ułożone wyrostki, przypomi-rozmaito substancye chemiczne oddziałują w naj4ce nibynóżki promieniowców (fig. 193); te sposób anologiczny np. włókna mięśniowe fakty świadczą, że kształty nibynóżek, jak rów-Vorticella kurczą się jak i K-i mięśniowe włó- niez calych K-rek, zależą od stanu skupienia kien poprzeczno-prążkowanych (pod działaniem materyi; forma K-ek w organizmach złożonych np. węglanu amonu, rozczynu soli kuchennej (tkankowych) jest poniekąd wytworem ich oto-

1    in. soli; w doświadczeniach Bi derm an na czenia i specyalizacyi fizyologicznych. Wielu bana litr wody przy t° 3—10°C    5 gr. NaCl. daczy próbowało wywołać ruchy w takich K-ach

■)

L__.

: c'

o,/'"

2    gr Na₂ HP0₄ i 0,5 gr. Na₂ CO,), które kur- sztucznych. Tak krople jakiegokolwiek olejku, czą się rytmicznie. Gazy i tlen ’ wywołują puszczone do rozczynu alkalicznego, ujawniały pewną reakcyę. Jeżeli kroplę wody z ame- stałe Pr^dy wewnątrz, przypominające ruchy bami umieścić w przyrządzie, z którego protoplazmy. Sprawę formy i ruchów organi-powietrze'zostało’wycieśnione przez wodór, to zmów jednokomórkowych wyświetliły najbar-ruchy ameb stopniowo ustają, a nibynóżki wcią- dzieJ badania Büts chi ego, a następnie Ru Migają się. U pewnych organizmów reakcya na blera- Bütschli, wychodząc z badań swych nad bodźce chemiczne ujawnia się w wydzielaniu protoplazmą, twierdzi, że z jej piankowatą bu-energii świetlnej. Działanie jednostronne bódź- dową są . w związku ruchy postępowe, ruchy ców chemicznych wywołuje zjawiska chemo- uagich mas protoplazmatycznych (ameb i in.) tropizmu, a jako przykład przytoczyć można działanie substancyj, powstających przy dege-neracyi organów zbytecznych podczas metamorfoz owadów (ob.), na leukocyty, które, gromadząc się w tych degenerujących organach, niszczą ich tkanki; leukocyty w danym wypadku są obdarzone chemotropizmem dodatnim; podobne zjawiska zachodzą i w ciele człowieka.

.■ CxX ’çv

X"

Chemotropizm posiadają bakterye i wymoczki, które skupiają się w'pobliżu źródła tlenu (ob fig.

X ,A y:

"/P

X * Cx.(

Jp>

?~V-

•-__,-    / t—-—Vn

''J

rn

,x •

«S

coraz

«I xp%:

ISKt ; sl^ X ■*.    £ X-.-X

-'XfÇ''!‘

^3

V -fcf

Oczywiście, kierunek mechanistycz-ny nie tłómaczy i nie może tlómaczyć wszystkich zjawisk, zachodzących w procesach życiu właściwych, i jest tylko próbą wyjaśnienia niektórych z pośród nich na podstawie praw ogólnych fizyko-chemicznych. Niektórzy badacze uważyli (Quincke 1880 r.), że krople tłuszczu i innych płynnych substancyj w pewnych Bütschli wytwarzał K-i sztuczne (sztuczne ame-warunkach przybierają kształty właściwe K-om p,y ßütschlego); brał on cukier lub potaż i, roz-pierwotmakow; kiopelki oliwy w słabym roz- ₍ tarłszy dokładnie z oliwą, wrzucał do rozcieńczanie soli kuchennej podobne są z kształtu do ezonej wodą gliceryny; w rozczynie tym zia-ameb i korzenionożek z rozgałęzionemi niby- j ren}ca cukru (albo potażu) rozpuszczały nóżkami; kropelki kreozotu wr wodzie wrytwa- I gję. powstawała masa piankowata, której ścian-

Fig. 193. Rozmaito kształty sztucznych komórek (ame-bowatych): a, b, c, d—krople oliwy w rozczynie sody z kształtów podobne do ameb i plasmodyów grzybów; e i /—kropelki olejku migdałowego przypominające kształtami ciało promieniowców i słonecznic; <7—kropla kreozotu w wodzie, podobna do słonecznicy Actinosphae-rium (podług Yerworna).

192); pęcherzyki powietrza w wodzie, w której znajdują się wzmiankowane organizmy, są otoczone przez nie; jeżeli w kropelce wody z mnóstwem bakteryi umieścić np. okrzemkę, to oto-' czą one ją dokoła (okrzemki wydzielają podczas asymilacyi tlen). Tak samo plemniki wielu roślin podążają ku jajku’, gdyż jajo wydziela wzbudzające chemotropizm substancye. Chemotropizm jest ujemny, gdy komórki unikają określonych substancyi, i reagują wtedy za pomocą ruchów; K-i zwierzęce swobodnie żyjące, np. ‘oddalają się od CO, itd. E) Mechanisłyczne tłoma-czen.e ruchów K-i. Biologia odrzuca wyraźniej przyczyny nadprzyrodzone (siła życiowa, vis vitalis) jako sprawcze przyczyny procesów życia, sprowadzając, o ile można, siły twórcze organizmu do ogólnych sił działających we wszechświecie (E. Baer). „Poznanie przyrody jest to sprowadzenie przemian w świecie materyi do ruchów atomów... czyli rozłożenie zjawisk przyrody na mechanikę atomów“.

za-

ki były z oliwy, a wnętrze wypełnione rozczy-nem [cukru (albo potażu). Obserwowane pod mikroskopem takie masy skutkiem delikatnego naciskania, poruszały się samodzielnie w ciągu kiku dób. Zjawisko tego ruchu Biitschli tłó-maczy zmianą napięcia powierzchniowego płynu. Każdy płyn znajduje się w tym stanie napięcia powierzchniowego, którego siła zależy od jakości [płynu i formy powierzchni (im powierzchnia więcej wypukła, tern napięcie jest silniejsze). W razie gdy jeden z pęcherzyków pianki pęknie, i zawartość jego wypłynie na powierzchnię płynu, napięcie powierzchni w tem miejscu będzie mniejsze niż gdzieindziej; ponieważ pęcherzyki głębiej leżące znajdują się, dzięki napięciu, pod pewnem ciśnieniem, skierują się więc w stronę [napięcia mniejszego, — nastąpi rozszerzenie Pprąd pęcherzyków z głębi ku powierzchni, na^której powstanie wypukle-nie — sztuczna nibynóżka; utworzenie jej może spowodować pękanie sąsiednich pęcherzy-nie ruchów amebowatycli stosuje się do wszystkich ruchów K-rek (szczeg >ły oh. Mię- ' śnie). Próbowano poddać podobnemu wytłó-maczeniu zdolność przyjmowania:pokarinów przez komórkę, wydalanie części zużutych, tworzenie wodniczków i wydzielanie utworów skieleto-wych. Badania tęgo rodzaju przeprowadził R u m b-1 e r. Tak, gdy ameta spożywa przedmiot (wodorost) względnie długi w stosunku do wielkości jej ciała, wtedy, wciągnąwszy go cokolwiek, kilkakrotnie składa swe ciało, a zginając dzięki temu wodorost i przyciągając go do reszty ciała, stopniowo wciąga go zupełnie. W przypadku tym w miejscu styczności protoplazmy z ciałem przyciąganie cząsteczkowe między cząsteczkami substaneyi ciała ameby i ciałem obcem jest większe niż mię*dzy cząsteczkami ciała ameby i otaczającą wodą, i obce ciało wejdzie do protoplazmy; również, gdy jakiśkolwiek przedmiot stały, w ciele ameby będący, znajdzie się u powierzchni K-i dzięki czynnikom fizycznym

Sch\

.•y

r /.

,Sch.

Sch.

II.

W.

w.:

w /i

Sch.

W.

w.

<!

Big. 194. Sztuczne odtworzenie przyjmowania ciał obcych stałych przez krople materyi nieorganizowanej (przez komórkę sztuczną} I i II dwa stadya następne. Krople chloroformu (O) w wodzie (W) wciąga do wnętrza swej bryły sznurek szellaku (Sch), powodując skręcanie się), jego; a—a,- oznacza pierwotną pozycyę nitki szellaku (według Rumblera).

zupełnie odwrotnym, będzie on z ciała wydalony — proces [wydalania K-i. Od tych przyczyn zależy także, czy ciało będzie wydalone z K-i czy też wydzielone, tj. zostanie na jej powierzchni, tworząc pokrywę. Powyższe zjawiska, zachodzące u K-ek organizmów, próbował odtworzyć Rumbler na „komórkach“ sztucznych, wprowadzając w styczność kuleczki chloroformu, wpuszczonego wody, z cienkieini niteczkami szellaku (gumy figowej); otrzymał on analogiczne skręcanie [[się niteczki. Dla odtworzenia^ wydalania produktów R. komplikował poprzednie doświadczenie tem, że pokrywał niteczki szklane szellakiem; nitka wciągnię-

ków pianki, znowu będą powstawały prądy i nibynóźki, i kropelka przemieści się w pewnym kierunku. Jeżeli dzięki pewnym czynnikom nastąpi równowaga w napięciu powierzchni, to ustanie wypuszczanie nibynóżek. Taka mechanika ruchu amebowatego obowiązuje K-i żywe nieobłonione: u ameby plazma wewnętrzna (e n t o p 1 a z m a) wypływa nazewnątrz brzegu komórki, przerywając jakby warstwę zewnętrzną (eksoplazmę); w rezultacie tego zjawia się nibynóżka. Przyczyna zmniejszenia napięcia (rozszerzenia) leży w powinowactwie chemicznem protoplazmy względem substaneyi środowiska zewnętrznego, przyczyna kurczenia się zależy od tegoż powinowactwa względem produ- ta [przez kulkę chloroformu pozostawała[dopóty, któw samej komórki, powstających podczas dopóki^szellak nie rozpuścił się w chloroformie; przemiany procesów materyi. Takie wytłómacze- po rozpuszczeniu nitka była wydalana dzięki

Działanie wo-

co

/a*

zmianie stosunków przyciągania pomiędzy chloroformem i szkłem, dniczków odtworzył R. w ten sposób: kulkę płynną oleju rycynowego zmieszanego z gliceryną wlewał do spirytusu; wtedy kropelki gliceryny wychodziły na powierzchnię kulki, pękając wrazie znacznej swej wielkości (fig. 195).

■»MR,

IraSK

Fig. 195. (Próba odtworzenia wydalania (wypróżniania) wodniczków). Kropla olejku rycynowego^ zmieszanego z gliceryną w alkoholu; na powierzchnię wychodzą mniejsze i większe (a) kropelki gliceryny; kropelki większe pękają, rozlewając się po za sztuczną komórką

Oczywiście, nie mógł Rumbler odtworzyć regularnego następstwa w opróżnianiu wodniczków, już zależne jest w organizmie od regularnego wytwarzania się substancyj wydzielanych podc/as procesów przemiany materyi. Nareszcie Rumbler odtworzył na swych kulkach tworzenie się skorupek skieletu (naśladując ko-rzenionóżki ze skieletem złożonym z ziarenek piasku, skorupek chitynowych i krzemionkowych). Brał on mieszaninę chloroformu z cien-kiemi kawałeczkami szkła; wpuszczał kroplami do wody; chloroform w wodzie przyjmował postać kulek, a okruchy szkła układały się mniej więcej regularnie, tworząc delikatny skielet zewnętrzny £ (ob., fig. 196). Zmieniając skład

"U: W.

CS!

Fig. 196. Sztuczne odtworzenie formowania Jsię skieletu na ciele komórki. Kropla chloroformu w , wodzie: dookoła kropli tej powstał skielecik z okruchów szkła (podług Rumblera).

mieszanin i materyał twardy, Rumbler otrzymywał mnóstwo odmian muszelek o nader prawidłowym wyglądzie. Jedną może z najciekawszych była próba odtworzenia mechaniki karyokinetycznego podziału K-i. Wychodząc z poglądu, że centrosomy są ośrodkami przyciągania, w rodzaju osi magnetycznych, G allai-do (1896) wykonał następujące doświadczenie: napełniał naczynie szklane walcowate terpentyną i kryształami siarczanu chininy; umieszczał na obu jego końcachjjguziczki^me-talowe i łączył je z maszyną elektrostatyczną; przy wyładowaniu się elektryczności otrzymywał układ kryształów koło guziczków, odtwarzający dwie gwiazdy z wrzecionem. Gallardo na podstawie tych doświadczeń stworzył teoryę o działaniu sił elektromagnetycznych w procesie podziału, wszakże doświadczenia jego odtwarzają sztucznie tylko proces karyokinetycz-ny, ale nie popierają§ teoryi jego dowodami faktycznemi. Inni, jak Van-Beneden, Rabl, B o v e r i i H e i d e n h a i n, i w procesie mitozy pierwszorzędne znaczenie nadają kurczeniu się promieni wrzeciona czyli włókien achromatycz-nych, wychodząc z teoryi swej o t. zw. biegunowości K-i. Oto zmienione nieco doświadczenie Heidenhaina (ob. fig. 197); wyobraźmy sobie stalową obręcz, pośrodku której umieszczono dwa pierścienie jeden na drugim, połączone pomiędzy sobą rozciągliwemi nićmi; każdy z pierścieni połączmy oddzielnie z połową obwodu obręczy za pomocą sprężystych, promienisto rozchodzących się sznurów, np. kauczukowych. Jeżeli sznury pomiędzy pierścieniami a obręczą będą mocno naciągnięte, wtedy pierścienie zajmą sam środek obręczy. Wsuńmy teraz pomiędzy sznury z boku kółko z grubej tektury: ponieważ nici łączące pierścienie są rozciągliwe, więc jednocześnie z usuwaniem się ku obwodowi promienie te będą się odda-lałyjeden od drugiego, o ile na to pozwoli rozciągliwość łączących je nici; jednocześnie zajdzie oddziaływanie sprężystych sznurów na obwód obręczy: sznury rozciągnięte najbardziej (a będą niemi te, które są połączone z punktami obwodu obręczy najbardziej odda-lonemi od pierścieni) będą zbliżały obwód obręczy ku pierścieniom.*' Jeśliby pierścienie umieściły się na biegunach kółka tekturowego, a kółko pośrodku, pomiędzy nićmi, łączącemi pierścienie (analogia do wrzeciona), wtedy sznury, odchodzące od pierścieni do punktów na obręczy, leżących prostopadle do linii łączącej środki pierścieni, naciągałyby te punkty najsilniej, co wobec sprężystości obręczy przyczyni się do zbliżenia się tych punktów ku środkowi: nastąpi więc przewężanie się obręczy w kierunku prostopadłym do osi . wrzeciona (analogia do podziału K-i). Gdy Van-Beneden i Boveri główny nacisk kładą na czynne kurczenie się włókien wrzeciona, to Heidenhain środek akcyi przenosi na włókna

gwiazdy, a rozchodzenie się centrosom i kurczenie włókien wrzeciona, jego zdaniem, jest zjawiskiem biernem, od pierwszego- zależnem. Tak więc podział centrosomy, jądra i całej K-i zachodzić powinien zawsze w kieruuku pionowym do osi K-i (wrzeciona); podział zaś, jak twierdzi Heidenhain, jest skutkiem naprężenia włókien wrzeciona. Naprężenie samo uwarunkowane jest położeniem centrosomy i jądra i napięciem powierzchni K-i skutkiem ciśnienia jej pro-toplazmy. Są jeszcze inne teorye, jak naprz. teorya przyczyn osmotycznych (Rumbier) i in. Najwięcej ma powodzenia teorya Heidenhaina i pokrewne Van-Benedeiip, Julina, Solgera, Zimmermanna. Oto próby odtworzenia w sposób mechaniczny zjawisk, zachodzących w K-ce; próby nie tłomaczą dokładnie zjawiska życia;

Pilicą). W roku 1898 wyszła za mąż za Jana Lemańskiego, poetę i bajkopisarza (ob. Lemański Jan). Pisać zaczęła bardzo wcześnie. W piętnastym roku życia oddała do druku pięć opowiadań pod ogólnym tytułem „Szkice“ (Warszawa 1894). Pomimo pewnej afektacyi i licznych braków kompozycyi, odnaleść można w tym zbiorku wszystkie cechy pisarskie, które młoda autorka ujawniła później: bogatą wyobraźnię, styl płomienny i jędrny, żądzę sa-mowiedzy i wolności duchowej, indywidualność gorącą, niespokojną i odważną. Zdumiewał zwłaszcza manifest literacki, pomieszczony na czele książki. Zapewnia w nim autorka, że „świtający okres w literaturze będzie zupełną reakcyą w stosunku do dawnych szkół“, będzie „zbudzeniem skrzywdzonego indywidualizmu;

co

C\\

co

e>

Fig. 197. (szczegółowe ziiaczenie|fig. ob. w tekście). I Schemat komórki podług Heidenlieina^ ab-oś idealna komórka, któraJłączy środek jądra, ciała komórki śródciałka. -- II Schemat podziału ko-mórKi według Heid. abl i aby osie idealne, łączące środek jądra z dwiema centrosomami.

buntem potęgi wewnętrznego życia przeciw pospolitości opisywanych faktów; odżyciem wyobraźni po męczącej i wstrętnej prozie mieszczańskich interesów; uprawnieniem wszystkich władz duiha i wszelkich jego zjawisk“. Celem nowej sztuki musi być „odtworzenie potężnej i wstrząsającej symfonii duchowego życia“.—Programowi temu pozostaje M. Komornicka wierną dotychczas. W roku 1895 wzięła udział w książce zbiorowej „Forpoczty“, gdzie ogłosiła dość młodzieńczy pamflet dramatyczny pt. „Powrót ideałów“; dwa szkice filozoficzne pt. „Przejściowi“ i „Dla czego?“, oraz o-siem utworów lirycznych prozą i wierszem. — Przez kilka lat była współpracowniczką „Gło-> su“; wyszły tam następujące jej utwory: „Nastrój“, „Komunizm“, „Nastroje“, „Halszka“ (powieść), oraz kilka artykułów krytycznych, podpisanych pseudonimem „Nałęcz“.—Czasopismo krakowskie „Życie“ drukowało następujące poematy Komornickiej: „Nazajutrz“, „Bunt aniołów“ i „Latarnia“. — W ostatnich latach Komornicka bierze żywy udział w pracach „Chimery“; drukowała tam: „Dziękczynienie“ (proza rytmiczna, 1901), „Czarne płomienie“ (dwanaście poematów prozą 1901), „Biesy“ (poemat prozą teratka polska (* r. 1878 we wsi Grabowie nad j 1902), „Maj“ (poemat, 1902), „Ze szlaków du-

Wlelka E'cykl. Powsz [lustr. Zeszyt 295b Tom XXXVII

jest to właściwie tylko przygotowanie dróg do metodologii badań biologicznych; większa dokładność nastąpi wtedy dopiero, gdy ściślejszą będzie znajomość procesów chemicznych, zachodzących w K-ce, oraz jej budowa chemiczna. — Bibliografia. O. Hertwig „Die Zelle und die Gewebe“ (Jena 1892, 296 str.); R. S. Bergh „Vorlesungen über d. Zelle und d. einfachen Gewebe des thierischen Kör

pers“ (Wiesbaden 1894, 262 str.); M. Ver-worn „Allgemeine Physiologie“ (tomy I i II, Jena 1895, 604 str.); A. Labbé „La cytologie expérimentale“ (Paryż 1898); przekład polski K. Błeszyńskiego, jako dodatek do „Wszechświata“). Z podręczników w języku polskim: Prof. dr. J. Nusbaum „Anatomia porównaw-cz i“ tom I. Nadto dzieła porównawcze w każdej z prac wyżej wymienionych (szczególnie zaś w pracach M. Verworn’a i O. Hertwig’a) i w „Poradniku dla samouków“ (część I wydanie drugie r. 1901); Wilson „Rola komórki w rozwoju i dziedziczności“ (tłómaczenie rosyjskie z angielskiego).

Komórkowce, ob. Metazoa.

Komcrn, ob. Ko morn o.

Komornicka Marya Jakobina, poetka i li

st. M.

56

szy“ (poezye, 1902), „Sprzymierzenie“ (proza 1 z X w., osnuty na tle trwożnego oczekiwania rytmiczna, 1904), „Z księgi mądrości tymczaso- i końca świata w r. 1000. Pierwszą pieśń tego wej“ (glossy). W temże piśmie pomieszczała j utworu ukończył K. na kilka tygodni, drugą na cięte sprawozdania krytyczne, pod pseudonimem ! kilka dni przed śmiercią. Zmarł w Żytomie-„Włast“. —Oprócz „Szkiców“ wydała oddzielnie rzu d. 22 listopada r. 1857. Zwłoki pochowa-„Baśnie i psalmodye“ (pięć poematów prozą, no tymczasowo w katakumbach żytomierskich, Warszawa 1900) i „Biesy“ (wyd. „Chimery“, później zaś przeniesiono do grobów rodzinnych, do Tajkur na Wołyniu. Życiorys K-go zamieścił „Tygodnik Illustrowany“ w r. 1862 w J\» 119.    H' G‘

J. Lor.

Komornicki Kazimierz Jaksa, malarz i pisarz polski, urodził się 4 marca r. 1812-w rodzinnych Uizdcach na Wołyniu, w powiecie Dubieńskim, szkoły kończył w Krzemieńcu, poczem przyjechał dla kształcenia się w malarstwie do Warszawy, gdzie uczył się rysunków i techniki malarstwa pod kierunkiem Bonawentury Dąbrowskiego. Po ukończeniu tych studyów przygotowawczych pojechał za granicę, zwiedzał galerye niemieckie, dopełniał swej wiedzy w zakresie historyi sztuki. Po powrocie do kraju osiadł w rodzinnej wiosce, poświęcając się więcej literaturze niż malarstwu. Malował bowiem mało; kilka zaledwie jego szkiców olejnych, pastelowych i o-łówkowych, znajduje się w posiadaniu rodziny i przyjaciół; jeden z takich szkiców, ilustra-cyę do „Chaty za wsią“ J. I. Kraszewskiego, zamieścił „Tygodnik Ilustrowany“ (1862 «N» 119). Pisał zato dużo, zrazu w zakresie historyi i teoryi sztuki; artykuły jego zamieszczał miesięcznik „Athaenaeum“, wydawany w Wilnie przez J. J. Kraszewskiego. Tam możemy odnaleźć liczne studya K-ego, jak: „Słówko o sztuce i artystach“, „Krótki rys dziejów malarstwa“, „Wiadomości o ikonomachii i wpływie jej na sztuki“, „Przeznaczenie i fazy sztuki“, „O światłocieniu“, „Przegląd dziejów malarstwa“. Jest też K-i jednym z pierwszych u nas przedstawicieli i propagatorów nowej wówczas w naszym kraju gałęzi wiedzy, ekonomii politycznej. W tym zakresie K-i zamieścił w „Athenaeum“ szereg studyów i szkiców, jak: „O znakomitszych ekonomistach“, „O Józefie Droz“, „O Sismondim“ i inne. Najgłówniejsze jednak prace K-go w tym dziale: „Rzut oka na rządność krajową w dawnej Polsce“ i „O wagach i miarach krajowych i zagranicznych“, pozostały dotąd w rękopisie. Pierwsza z nich obejmuje rys dziejów ustroju wewnętrznego starożytny Polski od VII w. do końca panowania Bolesława Chrobrego, a położone n* tej pracy motto z Helmolda: „Na ziemi ich nie widziano ani żebraków, ani włóczęgów“ wymownie świadczy o dążnościach obywatelskich autora. Te dwie prace pisał już w ostatnich latach życia, w Żytomierzu, gdzie osiadł dla kształcenia dzieci; stąd też przesyłał korespondencye do „Gazety Warszawskiej“ (w 1853 i 1854), podpisując się: „z nad Tete-rowa“; w listach tych zabierał K. głos w najważniejszych kwestyach krajowych, będących na dobie. Zajmował się też historyą Polski, czego owocem jest poemat p. t. „Mstiwoj“,

1903).

sa

na

Komornik. Jak izba w naszym języku, prócz właściwego swego znaczenia, posiada jeszcze pochodne: najpierw miejsca, w którem urząd jakiś obraduje, a następnie samego u-rzędu (np. Izba sądowa), tak samo camera wyłoniła z siebie takie same dwie grupy znaczeń (starczy porównać niemieckie Kammer i naszą komorę). Odpowiednio do tego wyraz „Komornik“ posiada podwójne znaczenie: z jednej strony język nasz oddaje za jego pośrednictwem łacińskie „camerarius“, który już bardzo wcześnie oznacza urzędnika (ob. niżej różni komornicy—urzędnicy), a to znaczenie w zasadzie jest zapożyczone przez nas z terminologii łacińskiej; z drugiej strony, od rozpowszechnionej u nas a także zapożyczonej „komory“ w znaczeniu izby utworzyliśmy modzielny termin K-a na oznaczenie człowieka, siedzącego w zależnej od nas komorze. Stąd są K-cy na wsi, a dawniej bywali dworach magnackich. Stanisław Czerniecki („Dwór, wspaniałość, powaga y rządy... J. M. P. Stauisława Lubomirskiego...“, 1697), opisując dwór tego magnata, powiada że natenczas K-ami zwano młódź, której regestr nie był zawarty, jedni przyjeżdżali, drudzy wyjeżdżali, a byli z zacnych ludzi i wielkich fa-milij i samowtór służyli. Ci K-cy mieli sługi swoje, powozy, a nawet dworzan. Bywało ich do 40 naraz. Obowiązkiem ich było odprawiać poselstwo w imieniu swego pana do króla i senatorów; w drodze przed karetą jeździć a na miejscu panu asystować. Byli to więc dworzanie, ale nie stali, tylko czasowi. W czasie pobytu na dworze pańskim otrzymywali jego kosztem utrzymanie dla siebie, służby swej, koni, ale, gdy dwór na czas pewien opuszczali, już wtedy na własny musieli rachować fundusz. W artykułach o różnych K-ach redakcya zachowała porządek chronologiczny. Ucd'

I.    K-cy urzędnicy:

1.    Komornik v. Komorzy

2.    Komornik Królestwa Polskiego

3.    Komornik graniczny

4.    Komornik górniczy

5.    Komornik sądowy

II.    Komornicy (wyrobnicy wiejscy na komornem.) Komornik, komorzy (camerarius), urząd dworski w Polsce, istnieje od czasów Piastowskich. K. miał pod swoim dozorem komorę królewską i strzegł skarbów króla. Gall powiada, że Bolesław po uczcie „rozkazał komornikom bławaty rozpięte i zasłony, kobierce, obrusy, przyodziew-

M. Han

ki, ręczniki i wszystko, co przy usłużeniu na jaw dobytem było, zebrać i odnieść do komory cesarskiej“. Oprócz funkcyi tej pełnili komornicy i obowiązki sądowo-policyjne, pozywali oskarżonych przed oblicze monarchy („przeciw któremu skargę zanoszono, komornika nie posłał“), sami doraźną wykonywali sprawiedliwość („przez którego z komorników był ktoś kärany“). Z biegiem czasów funkcye K-a coraz bardziej się komplikują, w miarę coraz zawilszego stanu skarbu książęcego. Należy do nie-go|pobieranie niektórych podatków (non tenentur camerario ducis solvere podimne neąue strosam. „Kod. Wielkop. Raczyńskiego“, dod. 1). K. zastępuje księcia i w sprawach sądowych, głównie granicznych. Zwołuje opola i w ich obecności przeprowadza granice f„Kod. Mal.“ II J\2 420). W tym okresie bywa zaliczany jeszcze do dostojników i figuruje wśród baronów książęcych (ib. II, «N» 406.). Z biegiem czasu pośród podwładnych mu urzędników wysuwa się na plan pierwszy podkomorzy (ob.). Rozwój, który spotęgował życie dzielnicowe z jego dążeniami partykularnemi, odepchnął K-a, a następnie całkowicie usuną! go z widowni dziejowej. Jednocześnie coraz większa specy t-lizacya poszczególnych dziedzin życia społecznego wysuwała potrzebę istnienia podobnych urzędów o mniejszym zakresie władzy. Komora królowej posiada więc swego kom srnika („K. Mał.“ II, J\ę 451), palatyn posiada swoich (ib. •N® 401), kasztelan swego, (ib. JN® 395). Spe-cyalizacya sięgała jeszcze dalej: K-cy pełnią różne funkcye i stąd wśród nich zjawiają się łożniczy (cubicularius, ib JNs 449) i t. p. Z drugiej strony K-cy poszczególnych dygnitarzy stopniowo oprócz czynności specyalnych zaczynają wykonywać i ogólne, stają się ich zastępcami. W w. XIV K., jako dygnitarz, jako cornes, już prawie nie istnieje. Jedyny wyjątek przedstawia ziemia Łęczycka. Stefan, komornik Łęczycki, figuruje wśród dostojników, sądzi i karze („Ks. Łęcz.“ I J\2 1332, 2093 i w. in.) Poza tern K-y są już tylko zastępcami, przyczem zaczyna się proces w kierunku odwrotnym: sfera zastępstw się zwęża, i uszczupla się stopniowo liczba osób, posiadających takich jjzastępców. W w. XIV i XV K-cy są zastępcami sędziów i podsędków z ich woli, przez nich dowolnie bez niczyjej iugerencyi na czas dowolny ustanawianymi, z tą władzą, jaką ma mocodawca, i tylko na wypadek, gdy on jest nieobecny, K. musi być szlachcicem, później osiadłym, aby mógł odpowiadać własnym majątkiem. Raz ruszony nie może sądzić, aż do oczyszczenia z mocyi (Helcel II JN® 3689, 3690). Mocya szła do mocodawcy, albo na wiec. Zresztą przepis ten zmieniono w ten sposób, że nie może sądzić tylko tej sprawy, co do której został ruszony (art. 2 statutów Korczyńskich, „ Jus Polonicum“, 308). Z rozwojem praktyki ustaliła się norma, że w każdym powiecie sądo

wym jest po dwu K-ów, statut warcki w art. 14 postarał się o ograniczenie samodzielności sądów sędziego i K-ów; ci ostatni mają sobie dobierać K-ów wojewodzych i podkomorzniczych i tylko w ten sposób prowadzić sprawy. K. istnieli przy sądach we wszystkich ziemiac h małopolskich, ruskich (z wyjątkiem sanockiej), a z wielkopolskich niema ich we właściwej Wielko-polsce. Tam bowiem główna rola należy do zastępców, których tylko zrzadka nazywano K-arni. Specyalne koleje przechodzili K-cy wŁę-czyckiem. Już od początku w. XV wszczyna się prąd, dążący do podkopania stanowiska K-ów — prąd który w Małopolsee zjawił się dopiero w końcu stulecia. W 1416 uchwalono, że re-zygnacye są niedopuszczalne przed sądem K-ów („Ks. łęcz,“ II, N® 2835); w r. 1418 postanowiono, że tylko spory o przedmioty wartości co najwyżej grzywien 20 mogą przed ich należeć trybunał, inne zaś wszystkie podlegają kompetencyi sędziego i podsędka (B andtkie 199). W uchwale 1448 r. już tak określono skład sądu, że K-cy zupełnie zostali usunięci (Paw’iiiski „Sejmiki ziemskie“, dod, «Ns 20); pomimo to jeszcze i potem istnieją. Znaczenie ich zmniejszyło się w Małopolsee: to też kiedy w r. 1493 i 1496 podjęto poważną reformę całego ustroju ówczesnego, K-orn przeznaczono niewielkie i nieznaczące stanowisko w kancelaryi obok pisarza (art. 3 uch. 1493, „Jus. Pol.“ 324 i art 3, kon. 1496 r. str. 341) od tej pory znaczenie ich upadło całkowicie. Wogóle urząd ten zaszczytnym nie był nigdy; K-cy posuwali się rzadko na wyższe stanowiska i nie używali zbytniego poważania. Pomimo nie-dość określonej kompetencyi zdołali zapewnić sobie stanowisko czysto urzędowe.—K u t r z e b a, „Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich“ (Rozpr. Akad. t. 49 i 42); W. A. Maciejowski „Pamiętniki o dziejach, piśmiennictwie i prawodawstwie Słowian“.

Komornik Królestwa Polskiego. Urząd ten powstał za rządów czeskich i z ustąpieniem Wacławów ginie. Wprowadzony na wzór czeskiego komornika, dostojnik ten był przełożonym nad starostami i prawdopodobnie posiadał nad nimi rodzaj władzy zwierzchniej. Władza ta rozciągała się na całe Królestwo. K. zatwierdzał na równi ze starostami rezygnacye dóbr, wystawiał na to dokumenty i przywieszał bądź swoją, bądź królewską pieczęć. Należało do niego sądownictwo: odprawiał roki, i sądy jego posiadały wielkie znaczenie, skoro zwano je solemne judicium. Wydawał mandaty urzędnikom i dostojnikom: wojewodom, kasztelanom, sędziom i podsędkom. Zatwierdzał królewskie darowizny. Jest to ogólny zastępca monarchy na kraj cały, wykonywujący swoje funkcye, jak to widać z dokumentów współczesnych — w Poznaniu, Gnieźnie, Pyzdrach, Nakle, na Pomorzu, w Słońsku i Swieciu. — St. Kutrzeba, „Sta-

ich początki i rozwój w XIV w.“

M. Han

sędziego i podsę-

M. Han.

rostowie,

(1903) str. 74 i nn.

Komornik graniczny albo podkomorz-niczy. Urząd komornika oznaczał w dawnej Polsce wszelkiego zastępcę sądowego, K. graniczny zaś był zastępcą podkomorzego ziemskiego, stąd camerarius subcamerarii zwany. Występując w tym charakterze prawdopodobnie zastępował podkomorzego nietylko w czynnościach sądowych. Już Statut Kazimierza (zwód Helcia art. 95) wspomina o nim, naznaczając na naganienie 6 skojców grzywny. Początkowo K. gr. występuje jako wykonawca rozporządzeń swego zwierzchnika. W r. 1379 np. przeprowadza granice (debuit construere et cumu-lare granicies, „Kod. mpol.“ I, 344). W jaki sposób się to odbywało, dowiadujemy się z zapiski łęczyckiej pod r. 1399 („Ks. Łęcz.“ 1, JVę 6 225): K. podkomorzego przeprowadza miedze w obecności dwóch „ossad“. Nieobecność jednej jest wadą czynności. Statut warcki (1423) w art. 14 (Helcel I, 217) uchwala: „na ich-że (roczkach) komornicy sędzi i podsędka i drudzy komornicy wojewódzcy i podkomorzni-czy, wybrani przez nie, im mają być przyłączeni, przez (bez) których dziego komornicy nie mają mieć mocy sądzenia“. A więc w miarę tego, jak obecność podkomorzego w sądach ziemskich wchodzi w zwyczaj, ustala się potrzeba obecności jego zastępcy legalnego, jakim był K. Zupełnie zależni od podkomorzego, K-cy przez niego są zwykle mianowani. W ziemi Krakowskiej istnieje tylko jeden taki urzędnik, w innych zaś — mianowano ich po kilku (St. Kutrzeba „Sądy ziemskie i grodzkie“). W XV w. wytworzyło się zwyczajowe prawo ziemskie graniczne—jus terrestre graniciale. Właściwości tego prawa i kompetencye władzy K-a wyświetla nader znamienna zapiska Krakowska r. 1482 (Helcel, II, J\o 4 264). Dowiadujemy się z niej, że K. posiadał zupełne samoistne prawo rozgraniczania dóbr prywatnych (niwą była procedura przy rozgraniczaniu dóbr Królewskich a prywatnych, ob. Komisya graniczna) w obecności stron obu za ich obopólną zgodą, przy czem konieczne było zachowanie pewnych formalności zewnętrznych. Czynności jego były bez apelacyi, za wyjątkiem „pro siparacione granicierum et scopulorum currencium. dum per aliquem ven-tilatum fuerit“. Tylko w takim wypadku następuje remisya do podkomorzego, który sprawę rozpatruje. Pokrzywdzona strona mogła „ruszyć“ krzywdzącego ją K-a, i w takim razie mocya również szła do podkomorzego. K-e gr-i i wła dze nad nimi bezpośrednie nadużywały swej mocy, często bowiem pod koniec XV w. przesuwano na korzyść jednej strony tylko granice, bez zgody sąsiadów. Statut Piptrkowski (1496) w art. 47, („Jus Polon.“, 356) — występuje w o-bronie porządku prawnego i nakazuje pod karą quatuordecem marcarum, aby ani podkomorzowie

ani ich zastępcy nie ważyli się przesuwać granic „per semet ipsos, pro suo veile“. Urząd K-ów ulegał tym samym losu kolejom, co i podkomorzego, i kiedy ten właśnie od końca XV w. stał się wyłącznie sądem granicznym, K. stale występuje w tym samym charakterze. Szerszej dokonano reformy, a właściwie ścisłej, określono kompetencye K-a w r. 1523 („Vol. leg.“ I, 411 i 1524 ib. 427). W XVI w. K. jest najniższą instancyą w jednej z dziedzin prawa ziemskiego, i stanowisko to utrzymał do końca, z nieznacznemi zmianami. Kiedy w r. 1569 postanowiono, iż podkomorzy ma być wolny od przysięgi, pozostał w mocy przepis, iżby K-y na urząd przysięgali, a przy-tem byli osiedli („Vol. leg.“ II, 790). —St. Laguna „Oprawie granicznem polskiem“ (Warszawa) (ob. Dukt, Podkomorzy.

Komornik v. podkomorzy górniczy (ob. Górnictwo tom XXV, str. 425).

Komornik sądowy ob. Wyroki i Sądowa orga niżący a.

Komornik — wyrobnik, robotnik wiejski. K-cy istnieli w dawnej Polsce pośród włościan jako kategorya najniższa. Włościanin pańszczyźniany, który zubożał i nie mógł utrzymać się na roli, albo syn włościanina pańszczyźnianego ożeniony, któremu ojciec nie mógł dać zajęcia, ani uposażenia na wzięcie innej gospodarki, szedł na komorne, tj. otrzymywał za mieszkanie od gospodarza pańszczyźnianego komorę przy izbie, czasem tylko kąt w izbie, trochę roli na przysiewek, niekiedy utrzymanie dla krowy. Za to K. pomagał gospodarzowi w odrabianiu pańszczyzny, a po za tern dorabiał sobie wolnym czasem. K-cy stanowili wtedy główną rezerwę najmów, które latem nawet przy pańszczyźnie koniecznemi były dla obrobienia folwarków. Gdzie lasy rąbali, tam szczególnie licznie napływali K-cy, mając zarobki rok cały. W XVIII w. K-cy byli jeszcze, na ogół biorąc, bardzo nieliczni. Dopiero w XIX w. stan ich stał się liczebnie poważnym, a warunki bytu uległy przekształceniu. Mianowicie folwarki, dążąc do zaokrąglania i powiększania swych granic, często znosiły osady włościańskie, przez co włościanie tracili możność gospodarowania na roli. Natomiast chałupę i kawał ogrodu przy niej ofiarowywał folwark włościaninowi na warunkach komorniczych, tein się wyróżniających, że taki K. obo wiązany był do codziennej roboty folwarcznej za zapłatę. K. tracił swobodę,którą miał luźnie u włościanina mieszkając, ale zyskiwał obszerniejsze mieszkanie, bo zwykle nie kąt lub komorę, lecz stancyę lub jej połowę przynajmniej otrzymywał, ogród jego był większy, bo często dosięgał morgi, i utrzymanie dla krowy miał zawsze zapewnione. K-cy tacy zwali się często ogrodnikami. Inną kategoryą robotników na komornem w folwarku pozostających byli dwudniacy i morgo w n i c y, którzy większe dostawali obszary

foli uprawnej w polu, oprócz ogrodu; byli rów-    j za tem obowiązany chodzić co dzień do roboty,

nież k o p a c z e, którzy oprócz komornego otrzy-    a również folwark obowiązany mu jest dać

mywali części zbioru w polu w (kopach zboża),    codziennie zajęcie. Płaca jest z góry określo-

Wszystkie te kategorye ludności wiejskiej były    na zależnie od pory: zimą 15 — 20 kop., latem

właściwie robotnikami folwarcznymi, mniejszą    20 — 30 kop. dziennie. Wynagrodzenie K-a

część wynagrodzenia otrzymującymi w naturze,    dzienne jest zwykle o parę kopiejek wyższe

a przeważnie płatnymi za robotę dziennie go-    od płacy posyłek, służących, którzy w fol-

tówką: różnili się tem od służby czyli c z e 1 a-    warku tworzą kategoryę robotnika młodszego

dzi folwarcznej, której wynagrodzenie sta-    bezżennego. Praca K-ów jest zwykle cięższa,

łe przeważnie na naturaliach polegało. Nato-    f tak zwana chłopska, z siekierą, szpadlem,

kosą. Używani też bywają do siewu, a nawet do inwentarza, gdy brakuje ordyuaryuszów. Gdy przy inwentarzu wypada praca do dnia lub z wieczora, K. otrzymuje dopłatę. K. stanowi niższą kategoryę służby w folwarku i idzie na K-a tylko ten, który posyłki nie ma własnej, a znaleźć obcej nie może, lub nie chce jej trzymać, często też taki, który krowy • nie ma, więc utrzymać-by nie mógł posyłki. Przy małem wynagrodzeniu dziennem K-a jego byt zależny jest niezmiernie od urodzaju kartofli i od cen zboża. Odżywia się K. gorzej od ordynaryusza; również cierpi zimą na brak ciepła. W miarę jak podniosły się ceny zboża i opału, pogorszył się byt K-ów folwarcznych. Żona K-a musi pracą prawie codzienną dorabiać na utrzymanie rodziny. Podczas gdy płaca robotnika obcego podniosła się w ostatnich czasach, płaca K-a od pól wieku prawie nie uległa zmianie. To też ludność wiejska bezrolna woli iść na wyrobników do miast z chwilą, gdy służby na ord_ynaryi znaleźć nie może. Gdzie folwark posiada opał własny i^łatwość przezimowania inwentarza (wobec obfitości łąk), tam K-cy są lepiej uposażeni i często otrzymują opał. Podnosiło bardzo byt K-ów dawanie im robót na akord np. na kosę w żniwa, a szczególnie planty erka, czyli

miast służba ta była o wiele ściślej związana zależnością od folwarku niż K-cy. Służący o-bowiązany był do pracy w folwarku na każde zawołanie, nawet w nocy; zimą wiele czynności wykonywał do dnia. K. miał obowiązek, nie służenia folwarkowi, tylko wykonywania „roboty“ przeważnie ręcznej w porze roboczej, tj. od wschodu do zachodu słońca. Za otrzymywane naturalia, zależnie od ich wysokości, K. kontentować się musiał mniejszem wynagrodzeniem dziennem niż to, które pobierał obcy luźny robotnik, a oprócz tego odrabiał tygodniowo dzień lub też więcej. Obok K-ów folwarcznych, głównie w Królestwie rozpowszechnionych, K-cy włościańscy tworzyli zawsze odrębną kategoryę wyrobników, istniejącą we wszystkich dzielnicach Polski. W okresie, gdy pańszczyzna ostatnie swe chwile przebywała,

trudność otrzymywania posyłek u służby, szczególnie posyłek dorosłych, a obok tego coraz droższy najem obcy powinien skłonić folwarczne gospodarstwa do coraz większej dbałości o K-ów i o zwiększenie ich liczby. K-cy, składający się przeważnie z młodych małżeństw, przedstawiają wogóle dobry materyał na robotników zdolnych do intensywnej pracy. Obok jednak takich Ków pozostają na komornem w folwarku zwykle wysłużeni parobcy już zniedołężnia-li. Komorne stanowi ich emeryturę; płacę o-trzymują mniejszą od właściwych K-ów-robotni-ków, a równającą się płacy posyłek. Są oni popychadłami w gospodarstwie. K-cy u włościan, prze<j wiekami istniejący, do dziś dnia przetrwali w mało zmienionej formie. Włościanin, trochę więcej gruntu mający, chętnie przyjmuje bezrolnego włościanina na komorne, tj. daje mu kąt w izbie i parę zagonów na kar-cofłe. Za rolę taki K. odrabia w żniwa u swe-

K-cy byli fermentem społecznym dość wyraźnym. Oni bowiem byli przeważnie ofiarami rugów i, nie posiadając osad gospodarskich, a tylko skrawki pól i ogrody, do właściwego posiadania rolnego rościli pretensye. W r. 1846 w Galicyi K-cy bardzo wyraźny wzięli udział w rzezi. W Królestwie, w latach poprzedzających uwłaszczenie włościan, K-cy często odmawiali roboty na folwarku, stwierdzając w ten sposób swe prawa do gruntu, z którego użytkowali. W r. 1864 zostali uwłaszczeni, two- ( akordowa uprawa buraków. Coraz większa rżąc liczną bardzo rzeszę włościan małorolnych. Wskutek tego, że ziemię dostawali K-cy w polu dworskiem, powstała przy uwłaszczaniu szachownica, i Również i serwituty doznały szerokiego rozpowszechnienia przez utrwalenie prawa K-ów do pasania krów na pastwisku dworskiem. Po r. 1864 zniknęły te kategorye K-ów, które większe wynagrodzenie w naturze otrzymywały: mianowicie dwudniacy, morgowuicy i kopiarze. Pozostali jednak K-cy ogrodnicy jako liczna nadal kategorya robotników wiejskich.— Obecnie K. w folwarku otrzymuje 150 — 200 prętów roli pod kartofle, częścią w o-grodzie, częścią w polu, oraz utrzymanie dla jednej krowy, jakkolwiek są tacy, którzy krowy nie posiadają. Obok tego ma K. we folwarku stancyę, przeważnie oddzielną, ale rzadko z komorą, bo stancye lepsze zajmuje służba na ordynaryi będąca. Chlew i sklep na kartofle zawsze są obok stancyi; sklep robi sobie^K. on z własnego materyału. Opał otrzymu- : go gospodarza: liczy mu się wtedy 50 kop. je rzadko i to tylko częściowo. Odrabia ko- | dziennie, a zagon roli kosztuje go do 50 kop., mornego jeden dzień w tygodniu bezpłatnie; po ' tak, że odrobek z 6 — 10 zagonów nie jest zbyt

W. Gr.

uciążliwy. Żona K-a pomaga gospodarzowi w robotach polnych za zapłatą, a chłop szuka większych zarobków często po świecie; jest on zatem właściwym wyrobnikiem wiejskim. Do odrobku u żniw za rolę może taki K. dać na swe miejsce zastępcę, gdy go nie ma w domu. Bogatsi włościanie starają się mieć K-ów na podobieństwo folwarków, tj. na zawołanie do swojej roboty: wówczas dla przymocowania K-a pozwalają mu zbudować sobie własną chatkę przy drodze wiejskiej. W bogatszych wsiach włościańskich można widzieć sporo takich bardzo mizernych i szczupłych chatek: są to domki własne K-ów włościańskich. Włościanin robotnika nie trzyma nigdy na ordyna-ryi, a tylko przeważnie na stole, gdy mu zaś stołownicy nie wystarczają bierze K-ów, K. u włościanina nie dostaje utrzymania dla własnej krowy, musi się więc sam w nie zaopa-trzeć, szczególnie na zimę, bo latem często pasie na drogach i miedzach. Za to zapłatę bierze K. u włościanina droższą, niż w folwarku. Brak jednak utrzymania dla krowy jest główną przyczyną tego, że i do włościan K-cy idą wtedy, gdy nie stać którego na krowę lub w ostateczności i zawsze od nich gotowi wyruszyć do miast lub dalej w świat, gdy tylko nadarza się sposobność. Wdowy z dziećmi, głównie z dziewczynami, zdatnemi do roboty, znajdowały z dawien dawna w folwarkach komorne, tj. mieszkanie, rolę pod kartofle i u-trzymanie krowy; zwano je „przytulicami“. Chłopaków wdowy oddają zwykle na służbę do ludzi obcych, dziewczyny trzymają przy sobie i one zarabiają robotą na dzień. W ostatnich czasach, gdy dziewek na stole dworskim zaczęło coraz więcej w folwarkach braknąć, rozpowszechniło się trzymanie wdów jako dó-jek. Dójka taka jest komornicą, dostaje jednak za dój krów specyalne wynagrodzenie w pen-syi i zbożu.—K-cy tworzą liczną klasę roboczą wiejską w Królestwie, głównie w gub. Warszawskiej, Kaliskiej i Płockiej. W innych guberniach są oni mniej liczni, a okolicami nawet wcale ich nie ma. Zastępują ich bądź posyłki, bądź obcy robotnicy z pośród włościan rolnych. W Poznańskiem zaś i w Prusach, a zwłaszcza na Śląsku, są K-cy specyalnie liczni. Natomiast w Niemczech Zachodnich i Francyi są K-cy nieznani, tam bowiem po za robotnikiem na stole będącym inni robotnicy wiejscy otrzymują wynagrodzenie za pracę całkowicie w pieniądzach, tak jak robotnicy obcy. K. zaś zawsze część wynagrodzenia otrzymuje w naturze, a płaca dzienna jest tylko częściowym równoważnikiem jego wynagrodzenia za pracę. Pominięcie tego czynnika doprowadziło prof, Simonenkę w S taty sty c e Warszaw. Komitetu Statystyczn. (zesz. IX) do błędnych zestawień i wniosków. Statystyka urzędowa nie rozróżnia K-ów jako osobnej kategoryi ludności bezrolnej i roboczej wiejskiej.

Komorno (tk. Komorno, niem. Komorn, węg. Komarom, albo Rév-Komârom, łac. Comara, Comarnum, C o m a r o n i um, C o-maroni a), pierwszorzędna warownia węgierska, wolne miasto król., stolica komitatu t. n , siedziba urzędników komitetowych, sądu powiatowego, urzędu podatkowego itd., węzeł państwowych kolei żelaznych, stacya żeglugi parowej. ni Dunaju, leży przy ujściu Wagu do Dunaju, na lewym (płn.) brzegu rzeki, na wys. 108 m. npm., naprzeciwko miasteczka Uj-Szöny, będącego punktem wyjścia kolei żelaznych do Budapesztu, Bruku nad Lisawą, i do Białogrodu Królewskiego (Stuhlweissen-burg) W r. 1880 było domów 1486, m-ców 13 042 (węgrów, niemców i serbów). Dziś liczy przeszło 16 000 głów. M-cy prowadzą o-żywiony handel zbożem, winem, drzewem i rybami. Obszar miasta z przyległościami obejmuje 5 288 morgów katastr. Z budynków publicznych na uwagę zasługują: bardzo obszerny i piękny kościół św. Andrzeja, kościół i klasztor Franciszkanów, kościół św. Jana, który w XVI i XVII wieku był w posiadaniu protestantów, następnie cerkiew grecka ze złoconym szczytem wieży, dom komitatowy i ratusz. Miasto istuiało już r. 1265. W odległości iya kilom, od miasta, przy ujściu Wagu do Dunaju, wznosi się z trzech stron wodą oblana, przez Macieja Korwina (1458 — 1490) zbudowana, a od r. 1805 z nakładem wielkich kosztów odnowiona i przebudowana twierdza K., której mury i szańce ciągną się po obu brzegach rzeki na przestrzeni 11 kilom.; składa się ona dzisiaj ze starej i nowej twierdzy, między któremi legło samo miasto. Skrajne punkty tych wałów fortecznych tworzy na wsch. oszańcowana Piaskowa góra (Sandberg) na prawym (płd.) brzegu Dunaju, a na zach. dwa kilometry długa tak zwana palatyńska linia szańców. W warowni tej zmieści się 50 000 żołnierzy. Do jej obrony i miasta starczy 12000 żołnierzy. Uchodziła ona z dawien dawna za niezdobytą. Podczas węgierskich wojen rewolucyjnych oblegały ją napróżno w >jska austrya-ckie od października 1848 do września r. 1849 i dopiero po kapitulacyi 27 września 1849 dostała się w ręce austryaków (ob. Klapka Jerzy). — Komitat Komamieński, obejmujący 2 944.07 kilom, kwadr., graniczy od płn. z komitatami pożońskim (preszburskim), nitrzań-skim i tiekowskim (barskim), od wsch. z Oótrzy-homskim, od płd.-wsch. z biatogrodzkim (Stulil-weissenburg), od płd.-zach. z wesprymskim, a od zach. z rabskim (cz. jaworzyńskim). Rozpościera się po obu brzegach Dunaju, który go przerzyna od zach. ku wsch. Północną połać komitatu zrasza dolny Wag wraz z Nitrą i północne ramię Dunaju. Zachodnia dzielnica tej połaci przypada na wschodnią część wielkiej wyspy naddunajskiej, zwanej Grosser Schütt (tj. Ostrów żytni, węg. C sa 11 ó kóz), któ-

ra legła między głównem ramieniem Dunaju j Barwald i Szaflary. Umarł Piotr w r. J476, a jego północnem odgałęzieniem, łączącem się ! pozostawiając olbrzymią fortunę bratu stry-z Wagiem powyżej jego ujścia. Wskutek niskie- j jecznemu, Mikołajowi. — Ten K-i miał go położenia dzielnica ta podlega bardzo częstym zalewom; za to też posiada bardzo uro dzajną glebę, wydającą wszelkie gatunki zboża w olbrzymich zapasach i znakomitej dobroci. Rzeki te, przedewszystkiem Dunaj (parowa żegluga), główny trakt wiedeńsko-peszteń-ski, wreszcie linia kolei żelaznej Wiedeń—Raba — Budapeszt ożywiają w wysokim stopniu handel i przemysł. Do najznakomitszych płodów komitatu zaliczyć należy winną latorośl, przedewszystkiem w południowej połaci, opierającej się swemi krańcami o podnóża wzgó-rzy Lasu Bakońskiego i grzbietu Werteszu; tu bowiem w powiecie Tateńskim (węg. Tat ai jâras) prawie każda wieś ma swe winnice, a wino nesmelskie (Neszmély, wieś) rozchodzi się dla swej dobroci daleko po za granice komitatu. Sławne tu są także łomy marmuru. Artytułem wywozu są ryby, zboże, drzewo, bydło rogate, nierogacizna, konie, wino, wełna, galasówki i marmur. Przemysł i handel rozwinięty na wielką skalę. Budowa statków i żegluga tworzą główną gałąź wyżywienia się ludności naddunajskiej i nadważańskiej. W r.

dwóch synów: Jana i Krystyna, którzy dali początek dwom liniom Komorowskich, piszącym się na „Komorowie“ i „na]Żywcu“. Z tej ostatniej, wygasłej w r. 1647-ym, wymienić należy: założyciela jej, wyżej wymienionego Krystyna, kasztelana sandeckiego (r. 1547), syna jego Jana, starostę oświęcimskiegoi kasztelana połanieckiego (r.    1563), wreszcie

wnuka, Krzysztofa, kasztelana oświęcimskiego (r. 1593). Co się tyczy linii na Komorowie, to ta rozdzieliła się na kilka gałęzi dziedziczących w Małej Polsce, Mazowszu i na Litwie. Z nich gałęź małopolska doszła z czasem do niemałego znaczenia w historyi b. Rzeczypospolitej dla talentów i zasług wielu z jej członków. Protoplastą jej właściwym był Jan, dziedzic na Szusznie i Niestanicach, mąż wielkich zdolności i powagi w obywatelstwie, podczaszy bełzki (1623—31), sędzia generalny, burgrabia i podstarości krakowski, poseł na kilka sejmów i deputat na trybunały radomski i lubelski. Z potomków jego wyróżnili się zaszczytnie: Adam-Ignacy, arcybisk, gnieźnieński i prymas (1759) (ob.), bracia jego, Józef, kasztelan bełzki (1769), P i o tr, łowczy bracławski (1770) i Ignacy, kasztelan chełmski (1759), wreszcie syn tego ostatniego, Jó-zef-Joachim, pułkownik wojsk koronnych, kasztelan bełzki (1783 r.), stronnik żarliwy reformy Czartoryskich. Do tejże gałęzi należał i Jakób, kasztelan sandecki (1781). Córką jego najstarszą była Gertruda (ob.). Bracia Gertrudy, Franciszek, Józef, Augustyn i Antoni, uzyskali w r. 1793 zatwierdzenie tytułu hrabiowskiego austryackiego z dodatkiem „na Liptowie i Orawie“. Tenże tytuł otrzymali w 1803-im wnukowie wyżej wspomnianego Piotra, łowczego bracławskiego, Ignacy i Cypryan, który następnie potwierdzony im został w latach 1824 — 34 w Kr. Polskiem i Cesarstwie Rosyiskiem.— Źródła: Paprocki, Okolski,

Komorowskich; „Vol. Legum“.

Komorowska Gertruda, z męża Potocka, pierwsza małżonka Stanisława Szczęsnego Potockiego, wówczas starosty bełzkiego, syna Franc. Salezego P-go, córka Jakóba K-go, starosty nowosielskiego, później kasztelana sandeckiego, oraz Anny Wrbno Pawłowskiej, zmarła d. 13 lutego roku 1771. Straszne są i grozą przejmujące dzieje, związane ze śmiercią nieszczęsnej tej kobiety. Rodzice Gertrudy mieszkali w okolicy Krystynopola, rezydencyi potężnego wojewody kijowskiego —Fr. Sal. Potockiego, w swej majętności Susznie. Jako są-siedzi bywali dość często w domu Potockich, gdzie ich, a zwłaszcza ich córkę—uroczą Gertrudę—bardzo mile widziano. Młody wojewodzie rozkochał się w Gertrudzie aż do szału,

1880 było m-ców 151 699, dziś przeszło 160 000.

Kościół przeważnie katolicki, w mniejszości protestancki (helweckie i augsburskie wyzn.).—

Komitat dzieli się na cztery powiaty: 1) T a-t e ń s k i (weg. T a t a i j â r ń s) z gł. m. Tata (Totis), 2) Geszteski (węg. Gesztesi jâras z gł. m. Nagy-Igmând, 3) Żytni (węg.

Csallókózi jâras) z gł. m. Olczą szlachecką (węg. Nemes Ocsa) i 4) Udwardzki (węg.

Ud v ar di jârâs) z gł. m. Ó-Gyalla. B- °-

Komorowickie starostwo niegrodowe (alias wójtostwo Barskie) w wojew. podolskiem, pow.

Hr.

Latyczewskim. W r.1771 składało się ze wsi Komorowce, z przyległościami i było w posiadaniu Felicyana Dębowskiego, który opłacał zeń kwarty złp. 1 013 denarów 9.

Niesiecki, Kossakowski; monografia

D.

Komorowscy, h. Korczak, ród polski. Gniazdem tej dawnej i senatorskiej rodziny jest województwo Bełzkie, nazwisko jednak wzięła od wsi Komorowa, której to wsi protoplasta rodu, Adam, był dziedzicem w pierwszej połowie wieku XIV-go. Z potomków Adama,

Piotr, żyjący w połowie XV stulecia, dzierżawca Spiski, pan rozległych posiadłości w północnych Węgrzech, otrzymał od króla węgierskiego Macieja tytuł hrabi na Liptowie i Orawie, z prawem sądownictwa i powoływania do wojny mieszkańców, nawet szlachty, komitatu Liptowskiego; gdy przecież w r. 1472-im wziął stronę pretendenta do tronu węgierskiego, królewicza Kazimierza, i przechowywał go na zamku swym Rosembergu, rozgniewany Maciej skonfiskował jego posiadłości. Wynagradzając Piotrowi tę stratę, król Kazimierz IV nadał mu rozległe majątki na pograniczu Węgier: Żywiec,

Oprócz powabów i wdzięków zdobiły ją wielkie przymioty serca i umysłu, a i urodzeniem nie o wiele była odeń niższą, boć przecież ród K-ch zdawna do rzędu znakomitszych należał; ale K-cy nie byli majętni. Młody Potocki pragnął Gertrudę widywać częściej i nie pod czuj-nem okiem swych rodziców, a zwłaszcza matki, surowej i podejrzliwej, chciał zawitać do Susz-na; wiedząc jednakże, iż rodzice nigdy nie byliby na to przystali, zaczął bywać pokryjomu u Komorowskich, w czem dopomógł mu Sierakowski, starosta zanidecki, dworzanin i zaufany Potockich (1770). Przy częstych odwiedzinach a wzajemności uczuć zawiązały się bliższe między młodymi stosunki. Dnia 18 listopada roku 1770 odbyły się zrękowiny i spisano przy świadkach intercyzę, a już d. 26 grudnia tegoż roku pobłogosławiony został związek małżeński młodego Potockiego z Gertrudą K-ą w unickiej cerkiewce w Niestanicach. Wszystko to uczynił Szczęsny w tajemnicy przed rodzicami, ale tajemnica wyd ić się musiała. Dumny magnat wymógł na synu zezwolenie na rozwód. „Szczęsny, wychowany pieszczotliwie — mówi J. I. Kraszewski — więcej się obawiał maluczkiego cierpienia, niż wielkiego występku, który miał popełnić; opuszczając żonę — osłabł, upadł na duchu, poddał się i na wszystko zezwolił“. Chrząszczewski dodaje, że czynił to w nadziei, iż uległością swą zasłoni przynajmniej żonę swoją od gwałtownych środków przemocy, a może z czasem i rodziców przebłaga. Do Krystynopola bezustannie na ciche narady, zjeżdżali się krewni. Mniszchowa pierwsza miała poddać myśl porwania Gertrudy z domu rodzicielskiego i osadzenia w jakim klasztorze. Wojewoda, który zrazu pragnął podstępem zwabić synową do swego domu, co mu się jednak nie udało, teraz poszedł za radą pani Mnisz-cliowej. „Stanisław—mówi Kraszewski—truchlał i spełniał narzucanąTsobie wolę. Przebaczenie i pokój tą tylką skruchą mógł okupić. I jak błagał K-ego o ślub, j tak dziś na rozerwanie tego związku przystał posłusznie, co więcej, d. 6 lutego (1771), jeszcze /przed zamachem na porwanie Gertrudy, uczynił manifest żądany przed księdzem, w przytomności dwóch innych świadków, mocą którego mznawał swój małżeński związek za nieważny, induit, o który sam listem prosił, za zmyślony, i najdotkliwszemi, pełnemi przykrych wyrzutów przeciw K-im napełnił go wyrazami. Słabszym już być niepodobna“. Wojewoda usiłował namówić do porwania Gertrudy Sierakowskiego, lecz ten wstrętną propozycyę odrzucił. Niejaki wszakże Aleksander Dambrowski, pułkownik kozaków nadwornych w Krystynopolu, - wraz z kilką braci, i podkoniuszy czy też podstajenny Wilczek, o-mamieni hojną nagrodę i zapewnieni o bezkarności, dobrawszy sobie podobnych — niejakiego Winnickiego, strażnika leśnego, Grabowskiego, sennika kozaków nadwornych, oraz bandę kozaków, między którymi dwoma przedniejszymi byli Satyrko i Szpilka, z dwoma żydkami—A-bramikiem Jodką i Rudym Wolfem Szmujlowi-czem, obmazawszy twarze sadzami i udając rossyjskich kozaków, szukających Konfederatów (których wówczas wszędy ścigano), w nocy d. 13 lutego roku 1771 wtargnęli do dworku K-ch w Nowosiółkach, dokąd ci zawczasu, obawiając się napadu, z Suszna się byli przenieśli. Oprawcy, pobiwszy w okrutny sposób domowników oraz splądrowawszy cały dwór, dopadli do Gertrudy, z okrzykiem: „Wozmite jeja, ona znajet o kondratach“ (tj. Konfederatach) porwali ją, tak, jak stała, w jednej tylko koszuli i spódniczce, pomimo mróz [trzaskający, uciekli i na sanie ją wrzucili. O rodzaju śmierci Gertrudy najprzeróżniejsze chodziły opowieści. Dekret o napaści i zgonie K-ej opiewa: „zaś z K-ch Potocką po rozmaitych miejscach włóczyli, wreszcie nad strugą, przy wsi Rekliniec płynącą, przybyli, gdzie też w przerębel, w lodzie przez W. Dambrowskiego zrobioną, wepchnęli...“ Według zaś pamiętników, gdy Gertrudę wrzucono na sanie, pełne przygotowanych przedtem pierzyn i poduszek, Dambrowski i Wilczek siedli obok niej, a ponieważ szamotała się i wołała o pomoc, coraz silniejszem naciskaniem poduszek oddech jej stłumili i wkrótce, zajrzawszy do niej, znaleźli ją martwą. Przerażeni oprawcy, bojąc się, aby ciało nieszczęsnej nie pozostało świadectwem dokonanego gwałtu, postanowili je utopić. Według podania miejscowego, uczynili to na odnodze Bugu, blizko Jastrzębicy. Pamiętniki głoszą dalej, iż niedaleko od miejsca, gdzie zwłoki Potockiej zatopiono, był folwark, należący do klucza Krystyno-polskiego. Na wiosnę ekonom tego folwarku, Kossowski, obchodząc bardzo wcześnie obory i gumna, spostrzegł pomiędzy krami lodowemi pływające ciało, a domyśliwszy się, iż musiało być trupem utopionej Potockiej, przy pomocy gumiennego wyciągnął je na brzeg, wykopał grób i w nim zwłoki pochował. Otrzymał on dożywotnią pensyę; Potoccy opiekowali się jego dziećmi. Wojewoda, dowiedziawszy się o śmierci , mocno się przeraził, stawał się bowiem wspólnikiem ohydnej zbrodni. Aby usunąć jej dowody, oddalił ludzi, którzy w niej u-czestniczyli i poukrywał ich w swych dobrach ukraińskich, w Mohylowszczyźnie i Humaniu. Dwaj główni oprawcy, Dambrowski i Wilczek— według Chrząszczewskiego mizernego żywota dokonali w służbie ekonomskiej u Potockich. Dowodów, iż sprawcami napadu byli Potoccy i ich służalcy, zrazu nie było żadnych. Nadto wojewoda, dla niepoznaki, rozpoczął natychmiast proces rozwodowy. Po wymuszeniu na Szczęsnym zezwolenia na rozwód, ojciec posłał go za granicę, pod opiekę szwagra jego Brühla, generała artyleryi, i oddał mu nad synem władzę ojcowską. Podczas podróży, we dnie i w nocy, otoczony był Szczęsny jakuajściślejszą

która dopiero dn. 21 października r. 1774 wydała... p r z y c li y lny dla Potockich wyrok, oczyszczający zupełnie wojewodę! Ustęp wyroku tego, dotyczący uczestników napadu, brzmi: „Darabrowskiemu żywemu mają być ucięte obie zbrodnią zmazane ręce, toporem na pniu, i takowe mają być przybite do pala nad gościńcem publicznym, a sam Dambrowski ma w porę broni samobójczej, być ścięty przez mistrza sprawiedliwości, zaś

strażą, aby nie mógł żadnym sposobem porozumieć się z K-mi. Zdaje się, iż starosta bełski dowiedział się o śmierci swej żony dopiero w chwili wyjazdu za granicę. „Zdjęty rozpaczą- -powiada Chrząszczewski — w ponurem milczeniu postanowił był sobie życie odebrać...“ Według niego byłby niezawodnie to uczynił, gdyby wierny jego kamerdyner, Bistecki, nie był mu wydarł Chrząszczewski mówi dalej, że Szczęsny zachował żal po straconej małżonce i miłość dla niej dozgonną, czego najlepszym dowodem była miniatura Gertrudy, którą nosił do śmierci na piersiach i z którą kazał się pochować. W procesie rozwodowym wojewoda usiłował dowieść nieważności małżeństwa swego syna z K-ą, do czego nie omieszkał posługiwać się wszelkiemi godziwemi i niegodziwemi środkami. Ale ojciec zamordowanej nie zasypiał

w pokolenie, która wrażając się głęboko, stała się poetyczną legendą i wykwitła cudnym u-tworem Malczewskiego na nieznanym K-iej grobowcu“. Porów. Kraszewski 1. J. „Starościna Bełzka (Gertruda z hr. K-ich hr. Potocka), opowiadanie historyczne 1771—1774“ wyd. 2-ie Lwów 1876); August B i e 1 o w s k i w swem wydaniu „Antoni Malczewski; jego żywot i pisma“ (Lwów, Stanisławów i Tarnów 1843)—dołączył intercyzę przedślubną Szczęsnego Potockiego, oraz manifest K-iego w sprawie z wojewodą, wspomniane wyżej. „Może największym powodem zajęcia się Gertrudą K-ą —mówi Kraszewski—był poemat Malczewskiego, osnuty na tym wypadku, ale w świetle poetycznem i w sposób poetyczny go przedstawiający“. Sam Malczewski nie wskazuje bynajmniej źródła “Maryi“, ale się go łatwo

Szpilka, Wilczek i starozakonni Wolf i Ab ramko śmiercią tylko mają być karani i t. d.“. Wyrok był, a skazani siedzieli tymczasem cicho w dobrach Potockiego. Szczęsnemu wyrok nakazywał zapłacić K-im 4 000 grzywien. Na koniec w styczniu r. 1777 zawarł Potocki z K-imi umowę, którą dawał im na dziedzictwo znaczne dobra, m-ko Witków ze wsiami Stary Witków, Płowe, Olrotów, w wojew. Belskiem, ziemi Buskiej. ,,Tak skończyła się ua-sprawy. Nie mając dowodów do wytoczenia reszcie —mówi Kraszewski—ta sprawa, trwają-wojewodzie procesu kryminalnego o napad i ca od 1771 do 1774 roku, kosztująca miliony, gwałt, ograniczał się na bronieniu ważności ! której dziełem było, nie oczyszczenie się, ale ślubu swej córki, tudzież żądaniu zwrócenia mu raczej wiekuista pamięć straszliwej zbrodui i jej przez Potockich. Proces ten gorszący, na gwałtu, tysiącem ust powtarzanego z pokolenia który —według słów jednego z ówczesnych listów —,,oczy całej Polski i cudzych krajów“ były zwrócone, wlókł się bardzo powolnie.

Hr

Wri szcie oparł się o Rzym, dokąd dn. 23 listopada r. 1771 nakazano biskupowi chełmskiemu przesłać sprawę. W rok niespełna potem zmarł prawie nagle w Krystynopolu stary Potocki. Nie wpłynęło to nic na bieg procesu, który teraz ujęła w swe ręce rodzina wojewody. W styczniu roku 1773 pierwszy raz od chwili krwawego napadu, spotkał się Szczęsny we Lwowie z K-im. „Niestety, wiedzieli już oba (o śmierci Gertrudy)—mówi Kraszewski — ale milczeć musieli i oba się taić: K-i, że mu z tern do czasu było wygodniej, a dopominaniem się o Gertrudę najboleśniej dotykał; Szczęsny, że szanować musiał pamięć ojca i bronić jej dla rodziny“. Na zapytanie posłów którzy przybyli nieco później w imieniu K-ich, Po domyślić było.

kasztelana lubaczewskiego(ob.), starościanka ochocka i rudzińska, żyła w drugiej połowie w. XVIII. Wraz z bratem przełożyła z łaciny na polski popularne w szkołach pijarskich dzieło p. t. „Wybrane z starożytnych pisarzów Dzieje z zdaniami i wyrokami mędrców o powinnościach ludzkich we dwóch częściach zawarte, z łaciny na ojczysty jeżyk ku pożytkowi narodowemu przeniesione. W Warszawie r. 1779“. Przekład poprzedzony jest przedmową, w której K-a opowiada, z jaką ochotą rwała się do nauki, chociaż ją od tego odwodzono, i jak wiele korzystała, zwłaszcza w zakresie filologii, study ująć razem z bratem Józefem pod okiem doświadczonych nauczycieli, jak np. pijar Andrzej Sebastyan Ustrzycki (ob.), pod którego okiem został też dokonany przekład powyższego dzieła. Szymon Bielski w swoich

tocki odpowiedział, że mieszkać z żoną razem ¹ Komorowska Kunegunda, siostra J ó z e f a, nigdy nie chce i nie będzie, a rozwód swój dalej popierać postanawia. Proces wlókł się żółwim krokiem i Potocki próbował parokrotnie załatwić rzecz ugodą, ofiarując K-im znaczne dobra, za każdym jednak razem ' żadna strona nie chciała przystać na podawane przez drugą warunki. Właśnie K-cy uczynili krok stanowczy: wydali manifest, w którym otwarcie oskarżają wojewodę o gwałt i najazd, domagając się sprawiedliwości (dn. 28 sierpnia r. 1773). Na ten manifest trzeba było odpowiedzieć: Potocki wydał remanifest (dn. 13 września tegoż roku), w którym wystawił siebie jako uwiedzionego, a K-ich jako spekulantów, chciwych majętności, i oszczerców. Sprawa nowy wzięła obrót. K-i dokonał tyle, iż proces przeniesiono do delegacyi sejmowej i kazano wyznaczyć dla niego osobną komisyę,

Wlalkt En« fowu Ilmtr. Ze»i. 296» T. IIITIt

jednocześnie pewne usterki.

Orgelbranda“ więk. („Ko-

Red

Red.

biografiach Pijarów świadczy, że Ustrzycki jest wykonawcą- tego przekładu, co należy rozumieć zapewne tak, że on ostatecznie wygładził i poprawił pracę obojga swych uczniów. Pierwszą część dzieła tłómaczyła Kuuegunda, drugą zaś—Józef. Jest też K-a wykonawczynią przekładu jednego z dramatów Metastazyusza (ob.), a mianowicie: „Temistokles, drama Metastazyusza, przekład z włoskiego“. (Warszawa, 1782). Rozbiór tej pracy podał Sowiński w dziele: „O uczonych Polkach“ (str. 77), przyznając jej duże zalety literackie, ale wytykając w niej

H O.

Komorowski Jan, z rodu Komorowskich herbu Korczak, a‘. właściwie Joannes de Komo-rovo, historyograf zakonu Bernardynów, postać bardzo wybitna (data urodzenia niewiadoma, f — 3 listopada r. 1536 może w Warszawie w sędziwym wieku). O życiu J. K-ego istnieją tylko szczupłe wiadomości, zaczerpnięte z luźnych wzmianek, rozproszonych w kronice jego. Podczas procesu pomiędzy Pileckim a Mikołajem z Kurozwęk o spadek po Rytwiańskiej był sekretarzem jednej ze stron (prawdopodobnie w r. 1493). W d. 8 września r. 1494 złożył śluby zakonne, a wyświęcony na kapłana został wysiany do Sambora, skąd w r. 1498 ratował się ucieczką przed Turkami. W r. 1510 na zjeź-dzie kapituły prowincjonalnej zakonu w Poznaniu objaśniał bullę pap. Juliusza 11 jubileuszową, ogłoszoną dla zbierania funduszów na Kościół Św. Piotra w Rzymie. Aa kapitaler. 1511 w Łowiczu zostaje obrany gwardyanem klasztoru wileńskiego, który odbudował,, uzyskawszy pomoc pieniężną panów litewskich. Tam przeszkodził Helenie, wdowie po królu Aleksandrze, wywieźć do Moskwy 14 skrzyń ze złotem i srebrem, które złożyła w klasztorze na przechowanie. Od r. 1511 K. piastuje wciąż wyższe godności w zakonie (w roku 1513 obrany na kapitale w Lublinie gwardyanem klasztoru w Warszawie, w r. 1514 na kapitule w Kobylinie wysłany na spowiednika do klasztoru św. Agnieszki na moście królewskim w Krakowie, w r. 1515 na kapitule w Samborze obrany ponownie gwardyanem klasztoru w Warszawie). Kapituła w r. 1516 powierza mu godność delegata od prowincyi Polskiej na generalną kapitułę całe-go zakonu św. Franciszka, a podczas jego bytności na tym zjeździć Stolica Apostolska mianowała go pierwszym ministrem prowincyi Polskiej i kustoszem przy wyborze nowego ministra. W r. 1518 K. uczestniczy w kapitule powszechnej w Lugdunie, gdzie z polecenia Zygmunta I i biskupów polskich miał się starać o połączenie kustodyi pruskiej z prowincyą polską. W r. 1520 kapituła, obradująca w Krakowie, powierza mu godność prowineyała, którą składa w r. 1528, ażeby w r. 1529 znowu być powołanym na to stanowisko. Gorliwie krząta się wtedy nad zaprowadzeniem ładu w klasztorze wileńskim, gdzie zatargi ; omiędzy i zakonnikami Litwinami a Polakami przybrały ! gorszące napięcie. W r. 1532 K. zrzeka się godności i zabiera się do rozszerzenia swojej kroniki. Życiorys ten świadczy, iż K. wywierał wielki wpływ. Liczne wydania jego „Introdu-ctio in doctrinal« doctoris subtilissimi“ (całkowity tytuł wraz ze zmianami w każdem wydaniu ob. Estreicher t. XIX, 483) także dowodzą, iż to dzieło było rozchwytywane przez duchowieństwo (wyd. I w Krakowie u Hallera 1508, Ił i III u Unglera t-że 1512 i 1515, IV u Vietora Kraków 1519). W bibliotece Załuskich znajdowały się także jego „Sermones de reguła et conditionibus Ordinis Minorum“. Ale K. najwięcej zasłużył się swoją kroniką zakonu Bernardynów, w której zamieścił wiele bardzo cennych wiadomości historycznych o Polsce: „Memoriale Ordinis Fratrum Minorum obser-vantiae a tempore Constanciensis concilii et spe-cialiter de provincia Polonie“, którą po raz pierwszy wydał Zeissberg („Archiv f. oester. Geschichte “ XLIX), a następnie według paru rękopisów ogłoszono w „Monuinenta Poloniae histor.“, tom V. Liske i Lorkiewicz dodali do kroniki biografię K-ego, oraz ocenę jego dzieła i źródeł, z których korzystał. Przypisują J-i K-mu, acz zdaje się błędnie, napisanie żywotów bł. Szymona z Lipnicy i bl. Jana z Dukli. Ob. „Enc. marowski Jan“), Estreicher t. XIX. 483;

; „Przegląd Katolicki“ 1874; „Enc. Kość.“ X.

Komorowski Zygmunt, w pierwszej po-I łowię w. XVII, kaznodzieja zakonu bernardyń-i skiégo, definitor Prowincyi Polskiej. Wydał d/,ie-ło: „Deklaraeya złotej wolności Isz się z wolnością różnego od staropolskiej Wiary nabożeństwa w Rzeczypospolitej dobrze sporządzonej zgodzić niemoże“. Broszura ta wyszła we Lwowie r. 1632 i miała dwa wydania. Jest poświęcona Jakób. Sobieskiemu, krajczemu koronnemu. Autor występuje jako skrajny obrońca praw katolicyzmu i nietolorancyi, usiłuje np. dowieść w rozdziale V, że prawa na sejmach libertatem religionis zakazują, w roz. VI, że forma juramentis królowi zakazuje libertatem fidei, że tylko katolikom należy się wolność w Polsce, a będą tylko wtedy wolni, gdy zrzucą z siebie jarzmo ustawy konfederacyjnej z roku 1573 itd. Ob. Estreicher t. XIX, 486; „Enc. Orgelbranda“ większa XV 256.

Komorowski Adam Ignacy, arcybiskup gnie-nieński, ur. w r. 1701, jako potomek starożytnej, lecz podupadłej rodziny, której gniazdem rodowem była Orawa i Liptowa na Spiżu, i jako najstarszy z dziewięciu synów Jana h. Korczak, stolnika nowogrodzkiego, i Katarzyny Sulimirskiej, stolnikówny .nowogrodzkiej Ojciec przeznaczył go do stanu duchownego. K. kształcił się zrazu w domu, potem w Krakowie, następnie w kolegium Jezuitów we Wrocławiu, wreszcie w Rzymie, w • akademii Sapieaza, j poświęcając się filozofii, prawu kanonicznemu

bytu był Łowicz, a zwłaszcza Skierniewice, skąd zarządzał swoją dyecezyą i często do Gniezna zaglądał. Troszczył się wielce o swój kościół i na ozdobienie lub odrestaurowanie katedry, jak niemniej innych kościołów, łożył niemało, w Skierniewicach utrzymywał dwór wielki i dla wszystkich otwarty, pełen przysłowiowej gościnności. Do ważniejszych wypadków w jego życiu należy głośny w owym czasie proces z wojewodą chełmińskim, Dąbskim, o dobra kościelne, wypadek tern cha-rakterystyczniejszy, że trybunał piotrkowski wydał wyrok potępiający arcybiskupa. W głośnym sporze o Ordynacyę Ostrogską stanął K. po stronie Czartoryskich, stronnictwa przeciwnego królowi, a więc sprzeniewierzył się poniekąd dotychczasowym swoim poglądom. Udział jego w tej sprawie byt wcale znaczny. Do zasług K-go należy popieranie Pijarów i wstawiennictwo, by Rzplta płaciła subwencye na wydanie kodeksu dyplomatycznego Dogiela (ob.) aż do ukończenia tego dzieła. K. też przyczynił się, że król pruski Fryderyk Wielki wypuścił w 1756 r. z więzienia Augusta III. Umarł K. w 58-m roku życia, d. 2 marca 1759 r. i w Skierniewicach został pochowany. W testamencie pamiętał o swoich braciach i krewnych, ale pozostawił bogate zapisy dla klasztorów, szpitali i t. d. w summie ogólnej 150,000 złp. Cieszył się popularnością i sympatyą dzięki łagodności i hojności, zwłaszcza dla ubogich, choć nie wolny był od dumy rodowej i chęci uświetnienia swej rodziny. Podnieść też wypada jego zdolności kaznodziejskie, a przede-wszystkiem dbałość o gospodarsko-ekonomiczne stosunki w dobrach arcybiskupich, pozostawionych w lepszem, niż je odebrał, stanie.—Por. B ar-toszewicz „Wizerunki arcybiskupów gnieźn.“; Malinowski „Żywoty arcyb. gniezu.“ t V; Korytko w ski „Arcybiskupi gnieźń.“ t. V p. 572— 618 (na którym się opiera niniejszy artykuł); Szujski „Dzieje Polski“ (zwłaszcza do sprawy o ordynacyę ostrogską) t IV. Archiwum gnieźnieńskie kapitulne ma liczne listy K-o. Ob. także Estreicher XIX, 480.5L G'y

Komorowski Cypryan (1700 —f 1755), pijar, pisarz polski, brat rodzony arcybiskupa Adama IgnacegoKomorowskiego (ob.). Urodził się w województwie ruskiem, z ojca Jana i matki Katarzyny z Sulimirskich. Wcześnie oddany do zakonu pijarskiego, dał się wkrótce poznać bystrym umysłem i wielką gorliwością w sprawach nauczania. Przez lat 14 zarządzał domami w Krakowie, Warszawie i inn. z wietkiem zadowoleniem przełożonych. Byl on jednym z propagatorów i wyznawców wielkiej myśli Stanisława Konarskiego, któremu też pomagał w trudnein dziele przekształcania szkolnictwa polskiego. Konarski umiał ocenić jego zdolności, wysuwał go na najtrudniejsze, a zarazem najbardziej odpowiedzialne sta-brevem papieża, Bene-

i teologii, W Rzymie uzyskał stopień doktora „obojga praw“. Po powrocie flo kraju był zrazu proboszczem pilickim, potem kanonikiem tarnowskim, plebanem w Wielkim Książu i Ot-winowie; w r. 1727 kanclerzem przy biskupie krakowskim Szaniawskim. Wtedy wybrała go kapituła katedralna krako vska na d iputata trybunału lubelskiego, a funkcyętę spełniał w swem życiu czterokrotnie. W bezkrólewiu po śmierci Augusta II K. oświadczył s ę za Augustem III z niewiadomych powodów, może za przykładem biskupa krakowskiego Lipskiego. Przypisywano K-mu wydanie Augustowi III klejnotów koronnych, cze n ułatwił odbycie koronacyi i miał zyskać wielkie względy króla. Nie jest to stwierdzone, ale fakt« m jest łaskawość króla dla K-go. Zostaje też K. w r. 1736 proboszczem katedralnym Krakowskim, w r. 1738 otrzymuje opactwo lubieńskie, które zaraz zamienia na probostwo przy kościele św. Michała na zamku krakowskim. Chciał go mianować August III biskupem inflanckim, ale K., spodziewając się większego stanowiska, zrezygnował z tej godności i został administratorem dóbr miechowskiego zakonu (Miechowitów), a w r.

1746 koadjutorem dyecezyi Krakowskiej i opactwa jędrzejowskiego. W następnym roku przybrał K-go za sprawą króla za swego koadju-tora sędziwy biskup kijowski, Samuel Ożga.

Jeszcze nie nadeszły w tej sprawie bulle potwierdzające z Rzymu, gdy umarł 6 lipca r.

1748 prymas Krzysztof Szembek (ob).

W dn. 8 lipca r. 1748 August III zamianował K-go następcą Szembeka na stolicy gnieźnieńskiej; przyniósł tę wiadomość o niezwykłej łasce królewskiej „Kuryer polski“ ku powszechnemu zdziwieniu, a niechęci i oburzeniu wielu z wyższego duchowieństwa i magnatów. Kapituła gnieźnieńska uczyniła zadość życzeniu króla i w dniu elekcyi 8 sierpnia jednogłośnie obrała K-go arcybiskupem. Potwierdzenie jednak nominacyi i wyboru przez Stolicę Apostolską nadeszło dopiero po 14 miesiącach: papież Benedykt XIV zwlekał umyślnie, aż się umysły w Polsce uspokoją, i dopiero w dn. 22 września 1749 wydał potrzebną bullę, zatwierdzającą K-go, niwecząc w ten sposób zabiegi niechętnych. W kwietniu t. r. (1749) otrzymał K. od króla order Orła białego. Uroczysta /konsekracya K-go odbyła się 28 paźdz. r. 1749 w kościele Najśw. Maryi Panuy w Krakowie,

^dopełniona przez biskupa krakowskiego, Andrzeja Stanisława Załus ki ego (ob), przemyskiego Wacława Sierakowskiego, i sufragana krakowskiego, Michała Kunickiego. Jako arcybiskup brał K. czynny udział w życiu publicznem; on też był pierwszym z prymasów Polski, który wyrobił u Stolicy Apostolskiej przywilej dla siebie i następców swoich na gnieźnieńskiej stolicy noszenia purpury kardynalskiej; przywilej ten wydał papież równocześnie z bullą po • twierdzającą. Ulubionem miejscem jego po- nowiska: umyślnem

dykta XIV z r. 1750 został K-i powołany na    z łaciny na ojczysty język ku pożytkowi na-

stanowisko wizytatora apostoł, zakonu pijarskie-    rodowemu przeniesione. W Warszawie 1779

go w Prowincyi polskiej; na tym też wysokim    w drukarni Jego K. M-ci i Rzplitej u XX.

i doniosłym urzędzie położył wielkie zasługi,    Scholarum Piarum“. Składa się to dziełko

wprowadzając w czyn zasâdy Konarskiego,    z dwóch części, pierwszą przełożyła Kunegun-

wpływając na podniesienie poziomu szkół tak    da hrabianka K-a, starościanka Ochocka i Ru-

moralno-społecznego, jak i umysłowo-cywilizacyj-    dzieńska, drugą Józef hr. K., starościc Ochocki

nego. Wreszcie, pod koniec już życia, w r. 1753    i Rudzieński. Rozpada sie ta praca na 5 rożna kongregacyi zakonnej w Łowiczu został K-i    działów, których tytuły brzmią jak następuje:

obrany prowincyałem. — Na tem najwyższem    O Bogu, O roztropności, O sprawiedliwości,

w zakonie stanowisku zmarł w Warszawie    O męstwie, O wstrzemięźliwości. Był to ro

3-go maja roku 1755, nie doczekawszy końca swego urzędowania; przeżył lat 55, w zakonie 37. O wydanych pod jego imieniem w Warszawie, w drukarni pijarskiej w latach 1753 — 5 ,,Or-dinationes Visitationis Apostolicae“ w 5-iu częściach, z których czwarta poświęcona jest szkołom, obszerniejszą wzmiankę ob. Pijarzy (w Polsce, szkoły), Konarski Hieronym Stanisław. Była to wspólna praca Pijarów; treść ostateczną ustalili wskazani przez K-go. Z innych pism K-go następujące zostały ogłoszone drukiem: „Concłusiones theologicae juxta I). Thomae Aquinatis de doctrina sacra disputât, in Colłegio Cracov. Scholarum Piarum defendente P. Cy-priano a Santo Marco Theologiae Auditore 1728“—pierwsza to praca, młodzieńcza K-ego, pisana jeszcze na szkolnej ławie, a jedyna w zakresie filozoficzno-teologicznym ; inne sprawy, bardziej żywotne zajmowały umysł K-ego, orga-nizacya i zarząd zakonu pijarskiego, a zwłaszcza szkół, tych też stron życia dotyczą wydane przez niego : „Constitutiones clericorum re-gularium pauperum Matris Dei Scholarum Piarum“ (Varsoviae, anno 1752; drugie wydanie zmiejscem druku „Colocae in Hungaria ed. a Scholis Piis anno 1792“). Jego jest „Declaratio Rndmi P. Cy-prianis Komorowski à S. Marco Scholarum Piarum Visitatoris Aplci in Provincia Polona.- Anno Domini 1753, Varsaviae“. O szkołach w „Ordi-nationes visitationis Apostolicae pro provincia Polona Cler. Reg. P. M. D. S. P.“ Pars IV „de Scholis“ i Pars V. w Bielskiego „Vitaqu. eC. C.R.S.P “ (p. 71); Ja-nocki „Lexic.“ I. 71. Por. K. Józef, jezuita.

Komorowski hr. Józef, pisarz polski wieku XVIII, starosta Ochocki, mianowany kasztelanem Lubaczowskim w r. 1782, w następnym już r. otrzymuje godność kasztelana bełskiego. W literaturze jest on znany z jednej tylko pracy, a mianowicie z przekładu powszechnie używanego w szkołach pijarskich podręcznika p. t. „Selectae e profanis scriptoribus histo-riae, quibus adjuncta sunt varia honeste vivendi praecepta ex eiisdem scriptoribus deprompta. Ad usum Scholarum Piarum“ (Pars I, II, Varsaviae 1759). Przełożył to dziełko na j. polski K. wespół z siostrą Kunegundą, znaną tló-maezką Metasta*yusza (ob.) i wydal p. t.: „Wybrane z starożytnych świeckich pisarzów Dzieje ze zdaniami i wyrokami mędrców o powinnościach ludzkich we dwóch częściach zawarte,

11

dzaj wypisów z autorów łacińskich o charakterze moralno-dydaktycznym. Bentkowski powtarza za Bielskim, żywotopisarzem Pijarów, wiadomość, zamieszczoną w „Vita gu. e C. S. P. (str. 174), że właściwym autorem tego przekładu jest Pijar Sebastyan Us t r z y c k i (1739 — 1783), zwany w zakonie Andrzejem (ob.), który był nauczycielem obojga K-ch i wydał dziełko pod ich imieniem. Wiadomość to trudna do sprawdzenia; należy przypuszczać, że Ustrzycki poprawił pracę swoich uczniów, do czego zresztą przyznaje się Kunegunda w przedmowie do pierwszej - części, mówiąc, że dziełko podano pod rozwagę i krytykę nauczycieli.

H. (1.

Komorowski Józef, jezuita, żył około połowy XVIII stulecia, był profesorem poetyki w kolegium warszawskiem. Bliższych szczegółów biograficznych o nim nie posiadamy. Jest on autorem tragedyi szkolnej p. t. „Gaddus“ tragedya, wydanej w Warszawie r. 175 6. Utwór ten dramatyczny został wydrukowany pod imieniem Adama Ignacego Komorowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa (ob.), i pod tem też imieniem był odegrany przez uczniów kolegium warszawskiego w lipcu r. 1756.

Komorowski Józef, ks. lir., kanonik chełmski, pisarz polski w. XVIII, był poetą panegi-rystą, pisał wiele wierszy pochwalnych, okolicznościowych, na uroczystości rodzinne, kościelne i t. p.; pisywał też do „Zabaw przy-Bliższe szczegóły o K-im jemnych i pożytecznych“. Cały zbiorek jego

H. O.

utworów wyszedł w Lublinie r. 1785 p. t. „Zabawki spokojnej samotności na wsi czyli zbiór wierszów na wsi pisanych“. Tomik I. Wiersze pochwalne“. Mamy tu panegiryki na cześć rodów: Komorowskich, Biekierskich, Rogalińskich, Łączyńskich, Prusińskich, Wiśniewskich, Orłowskich, Dulskich, Kalinowskich i t. d., następne tomiki tego zbioru nie ukazały się wcale. Oprócz tego K-i wydał osobno następujące jeszcze utwory panegiryczne: „Oda na konsekracyę J. W. I. Xiędza Adama Naruszewicza Koadyutora biskupstwa Smoleńskiego, biskupa Emarsańskiego“, 1775“ „Pożegnanie J. W. Imci Xiędza Antoniego Okęckiego biskupa poznańskiego i warszawskiego, Podkanclerzego W. K. L. przenoszącego się na katedrę poznańską“, „Na zaślubiny Wielmożnej Imci Pani Józefy z hr. Komorowskich Rostworowski (!) Podkomorzyny nadwornej... Oda“ i „Na za-

H. (i

a. roi.

ręczyny Jaśnie Wielmożnej Imci Panny Józefy z lir. Komorowski (!) kasztelanki santocki (!) z Wielmożnym Imci Panem Jędrze em Rostworowskim podkomorzym... Oda“.

Komorowski Józef, brat Ignacego, pieśniarza, artysta dramatyczny (* wji Warszawie w r. 1818). Skończywszy szkoły w liceum war-szawskiem, miał zamiar poświęcić się zawodowi prawniczemu, ale wrodzona skłonność do teatru spowodowała, że się oddał sztuce dramatycznej. W 16-m roku życia udał się do teatru prowincyonalnego, pod zarządem T. Chełchow-skiego, równie zdatnego dyrektora jak artysty dramatycznego, gdzie się przez 3 lata kształcił. W r. 1837 wystąpił pierwszy raz na scenie warszawskiej. Wystąpienia te, przyjęte przez publiczność z zapałem, postawiły J. K-ie-go w rzędzie odznaczających się artystów. Jakoż, zająwszy w dramatach role pierwszych bohaterów i kochanków⁷, zyskał wrkrótce rozgłośne i znakomite imię w swoim zawodzie. Postać dorodna, wyraz oblicza męzki i wydatny, głos dźwięczny, którym wyoornie władać umiał, wszystko mu posługiwało w wystąpieniach na scenę. Grał nietylko w dramatach, ale i w⁷ ko-medyach. Kiedy doszedł dojrzałości talentu i oznajmienia ze sceną, wykształcony naukowo, bo pracował wiele, czytał i studyował; w sile wieku zakończył życie z powszechnym żalem wielbicieli narodowego teatru, jako artysta równie Chojnie uposażony darami natury, jak talentem wzniosłym K-go. Godnym on był następcą po Piaseckim (ob.), ale następcy po sobie sam nie pozostawił. Umarł w Warszawie dn. 22 marca 1858 r., ostatni raz na scenę w⁷ystąpił d. 6 stycznia 1857 roku. (K. Wł. Wójcicki w „Enc.Org.“ większ.).

Komorowski Ignacy Marceli (* dn. 24 lutego r. 1824 w Warszawie — f dn. 14 października r. 1857 tamże), znany pieśniarz. Od wrczesnej młodości czując wielką skłonność do muzyki, uczył się jednocześnie gry na fortepianie u Szaniora, na skrzypcach u Hornziela, na wiolonczeli u Szablińskiego, a później u Hermana. W r. 1850 K. objął posadę wio-lenczelisty w⁷ orkiestrze opery, z pow⁷odu jednak wzmagającej się choroby piersiowej podał się do dymisyi w r. 1856 i udał się, dla poratowania zdrowia, do Włoch. Wróciwszy do kraju, objął ponownie posadę w⁷ teatrze, lecz w⁷ kilka miesięcy później życie zakończył. Tworzyć pieśni zaczął wcześnie, że jednak prócz dorywc/ ych lekcyj harmonii u Freyera, studyów z zakresu teoryi kompozycyi nie ukończył, pieśniom jego zbywało na ogładzie technicznej. Mimo to znaczna ich liczba, z powodu melodyjności wybituej i szczerości natchnienia, wielkiej popularności dostąpiła w całym kraju, zwłaszczal sławna „Kalina“ (do słów⁷ Lenartowicza), ,,Łza“, ,,Ułan“, „Pieśń z w⁷ieży“, „Tęskne chłopię“, „Gołąbek“, „Tęsknota dziewczyny“, „Nowa miłość“, polonez „Chociaż to życie idzie po grudzie“, oraz chór masek z „Maryi“ Malczewskiego: „Ach na tym świecie“. Dn. 30 lipca r. 1859 wzniesiono K-mu piękny pomnik na Powązkach (w alei głównej) dłuta Wojciecha Święckiego, z napisem: „Śpiewakowi Kaliny—Ziomkowie“. ¹

Komorowski Bronisław, współczesny pisarz i poeta polski, (* r. 1847 we Lw⁷owie), po ukończeniu studyów w akademii technicznej krakowskiej od r. 1869 poświęcił się piśmiennictwu i publicystyce. Liczne jego artykuły drukowały przeważnie pisma galicyjskie, a także niektóre warszawskie (jak „Kłosy“, „Nowi-ny“) i poznańskie (np. postępowy „Tygodnik Wielkopolski“, wydawany od r. 1870 przez Edmunda Calliera). Jiko beletrysta K. zaczął od ulotnych poezyj lirycznych, które celowały dużym wdziękiem, sporym zasobem uczucia i fantazyi, później zaś przerzucił się na pole dramaturgii. Jest on wespół z Szujskim, Bełci-kowskim, Rapackim, Br. Grabowskim, J. Gadomskim i in. przedstawicielem tragedyi historycznej; utwory jego dramatyczne zalecają się głębokim uczuciem, pięknym językiem i szlachetnym stylem. Najwcześniejsze jego litwory na tein polu, jak: „Męczennicy“ dramat w 5 aktach wierszem, wystawiony już w r. 1868; jak „Rejtan“, tragedya historyczna w 5 aktach (Lwów 1869); „Hieronim Radziejowski“, dramat w 5 aktach wierszem, którego urywki drukowały warszawskie „Nowiny“; „Wanda“, tragedya w 5 aktach wierszem (1873), nie zdobyły mu uznania. Dopiero piękny dramat historyczny, osnuty na dziejach Słowiańszczyzny pomorskiej i walki jej z zaborem germańskim p. t. „Krok, ostatni Arkony książę“, tragedya (Lwów 1874) zyskał poklask publiczności i u-torował drogę ku popularności innym utworom dramatycznym K-go, jak: „Kromwel“ (1875), jak liczne komedye obyczajowe i historyczne. Do tego ostatniego działu należą utwory: „Po śmierci“, komedya w 1 akcie wierszem (Lwów

1868); „Małoduszni“ komedya w 5 aktach prozą (w „Woli“ 1871); „Elekcja króla Michała“, komedya w 5 aktach prozą i wierszem (wystawiona po raz pierwszy w r. 1872); „Próba ognia“, komedya (Lwów 1874); wreszcie najlepsza z nich „Błędna gwiazda“, komedya (Wiedeń 1876), napisana na konkurs dramatyczny krakowski r. 1875, osnuta na tle obyczajów za Stanisława Augusta (odznacza się rzecz ta oryginalnością pomysłu i zręcznością). Pisał także K. utwory epickie; najwcześniejsze z nich bezpretensyonalne powiastki „Pan Bolesław“ („Strzecha“, 1872) i „Oczy urocze“ („Dzwonek“ 1873) większych zalet literackich nie posiadały. Za to powieść poetycka p. t. „Kniaziowie Ro-żyńscy“ (Lwów 1889), na tle życia i obyczajów XVI stulecia, należy do najlepszych rzeczy w tym zakresie w ostatnich czasach, posiada dużo wdzięku i subtelności w kreśleniu postaci, już-to miłych i uroczych, już-to ponu-

iJw

D.

Fig. 198. Komorowski.

(herb).

Komorskie wyspy (Illias dc Comoro), grupa wysp, należących do Francyi, a położonych pomiędzy wschód, brzegiem Afryki (Mozambik) i półn. częścią Madagaskaru, pod 11°—13° szer. płd. i 43°—46₀ dług. wsch. Gr. Grupa ta składa się z czterech większych (Comoro, Moheli Johai na, Mayotta) i kilku mniejszych wysp. Obszar

1972 kim.

razem

rycli i tajemniczych, i scen z życia, np. w o- mało dostępne dla okrętów z powodu opasu-brazie futoru stepowego i jego obyczajów. Po- jących ją dookoła skał koralowych. Rezyden-mimo pewnych usterek w budowie, pomimo braku większej siły wyrazu, poemat ten zdobył sobie zaszczytne stanowisko w dziejach naszej poezyi epickiej ostatniej ćwierci XIX stulecia.

Komorowski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna z krzyżem kawalerskim złotym na barku, z dołu na ukos w lewo strzałą przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Dołęga (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI-tem stuleciu, a uży-wana przez rodzinę Komo-''MeŁ rowskich z ziemi Dobrzyńskiej, osiadłą na Litwie.

Źródła: Kojałowicz; Nie-siecki.

Wyspy: Comoro, Moheli i Johan-

lir.

ku (ob. K o m e d y a).

Komosa, roślina ob. Chen o podium.

Komosowate, ob. Chenop odiacae.

Komcśnik owad, ob. Cle on us.

Komotau, ob. Komutów,

Kompaktaty bazylejskie, umowa kościelno prawna; charakterem swoim odpowiadająca przywilejom społecznym, otrzymanym na drodze ugody pomiędzy stanami a przedstawicielem władzy państwo w ej. K. powstały w Czechach w epoce wielkich ruchów reformacyjnych i mogą być zruzumiane jedynie na tle dążeń do zmian w ustroju społeczeństwa ówmzesnego. Sobór w Konstancyi (ob.) wywmłał żywe oburzenie śród wszystkich niezadowolonych

H. U.

'<m

yjiĘ-

MS

i? WM 'üü

Komorski ród chorwacki oh. Bedekowicz.

ludność około 66,000 mk-ców. Dookoła w. K-skich ciągną się skały koralowe; same wyspy są po części wulkaniczne ze zuacznemi wyniosłościami; gleba ich nadzwyczaj żyzna, rodzi palmy kokosowe i palmy areka, trzciny cukrowe (Moheli), ryż, kukurydzę, banany, mango, ananasy, bawełnę, doskonałe drzewo do budowy okrętów (Mayotta) i in. Upały miarkowane są wiatrami, wieją-cenii z morza, jednak klimat dla cudzoziemców nie jest zdrowy. Rośli i silnie zbudowani mieszkańcy wysp K-icli są mieszańcami murzynów Suaheli, Aru-bów i Sakalawów. Są z nazwy mahometanami, czczą jednak fetysz. Używają języka arabskiego lub narzeczaKi-Suaheli. Uczciwi, gościnni i pokojowi; zajmują się głównie rolnictwem i hodowlą bydła, wyrabiają znakomite płótno, broń, są bardzo zręcznymi kowalami i jubilerami. Największa z wysp — 1) Comoro (Wielki C), po arab. A n g a s i j a lub Ngazija — 66 kim. dług. i 44 kim. szeroka. Około 1000 kim. ziemi uprawnej, 3 miasta, otoczone murami: Muroni, Islanda, Muchamuli i około 100 wsi, blisko 36,000 mk-ów. W kierunku płn. płdn. wyspy Comoro ciągnie się łańcuch wzgórzy (320 m. wysokości, zakończony wulkanem Caracaba, czynnym jeszcze w r. 1865, a wynoszącym się prawie na 2600 metrów⁷); urodzajna gleba, pochodzenia wulkanicznego, ale brak wody. — Brzegi jej cyą głównego sułtana jest Dsujini, 2) Joli a n u a (A n j u an, A n d ż u a n, N z u a n a, Hinzua n), najpiękniejsza z wysp; 373 kim. k\v., około 13,000 mk-ów; najbardziej uczęszczana przez okręty europejskie, płynące przez cieśninę Mozambicką do Indyi. Wyspa ta ma pod dostatkiem wód i jest nad wyraz urodzajna, główne miasto M ussamu d u, zaopatrzone w silne mury; — 3) M o h e 1 i (M o h i 1 1 a, M o h i 1 M o a 1 i), najniższa z wysp, otoczona skałami, tak samo żyzna, jak poprzednie, sławi się rasą bydła; 231 kim. kw. i około 7.000 mk-ów; klimat nader niezdrowy. Główne miasto F u m-buni w r. 1867 zburzone przez Francuzów. W r. 1828 osiedlili się tutaj Howowie, 4) M a-yotta (po arab. M’ A y a t a), najbardziej na wschód i południe położona, połączona drutem telegraficznym z Zanzibarem i Madagaskarem. Główne miasto Dsaudsi; główny punkt handlowy — M s a m pure; Mayottę odstąpił sułtan w r. 1841 Francy i za rentę roczną 5,000 franków. Na tej wyspie mieszka gubernator francuski, któremu podlega cały archipelag.

na, na mocy układu z d. 24 kwietnia 1886 r., znajdują się pod protektoratem Francyi; zawiaduje niemi rezydent francuski, przebywający na wyspie Johanna. Każda z trzech wspomnianych wysp posiada własnego sułtana; prawie każdą dzielnicą zarządza osobny „namiestnik“, obierany, przez notablów. — Bibl. G e.vrey „Essai sur les Comores“ (Pondichéry 1870); R. Hart-m a n n „Madagaskar und die Inseln Seychellen” (Lipsk 1886).

Komory serca ob. Serce.

Komos po grecku Kwjioę, po łacinie Comas w późniejszych czasach bóstwo greckie, uosabiające świetny, huczny bankiet (imię pospolite, Ktb;xoę=wesoła, hulaszcza pieśń). Sztuki piękne przedstawiały to bóstwo jako młodzieńca skrzydlatego, rozweselonego w towarzystwie Sejlenosa, Erosów i rozpuszczonych hulaków. Philostratus (Icon, 1, 2) opisuje obraz starożytny, przedstawiający bożka w podpitym stanie drzemiącego, ze spuszczoną pochodnią w rę-

S. I)rz.

w Czechach. Zebrani w Pradze zwolennicy Husa ułożyli listę wymagań, których jednak Wacław potwierdzić początkowo nie chciał. Dopiero r. 1414 potwierdzono ten pierwszy sformułowany program, w którym pomiędzy inne-mi Czesi domagali się wolności głoszenia Słowa Bożego i komunii pod obu postaciami (L o-serth „Beitraege zur Geschichte der Hussi-tischen Bewegung“, 49 nr. 13). Śmierć Wacława dala powód do nowego wzburzenia wśród ludu, zwłaszcza praskiego. Niezadowolenie rosło. Na sejmie w Pradze ułożono cały szereg artykułów, które powinien był zawrzeć przywilej. Zajęto się gruntowną reformą ustroju istniejącego i wyraźniej jeszcze określono nowe zasady re-ligii: wolność głoszenia Słowa Bożego, Komunię pod obu postaciami, ubóstwo księży i karanie grzechów śmiertelnych, zwłaszcza jawnych. Nadto domagano się, aby nowa nauka nie uchodziła za heretycką, posiadała równe prawa z katolicyzmem, pamięć zaś pierwszych męczenników nowej idei była oczyszczoną od plugawiących ją zarzutów („Arch. Öesk.“ III, 206 — 208 nr. 13). Król punktów mu przedstawionych nie potwierdził i w ten sposób zgwałcił dotychczas istniejący zwyczaj. Przyczyniło się to do zjednoczenia wszystkich niezadowolonych : miasta i szlachta połączyły się i wystąpiły do wspólnej walki przeciw Zygmuntowi. Król ogłosił krucyatę w Niemczech przeciw Czechom. Początkowo Czesi prowadzili taktykę obronną, zamknęli się nawet w Pradze, gdzie wytrzymali dłuższe oblężenie. Ale i tu Zygmuntowi się nie powiodło : wojska jego doznały strasznej porażki, i wtedy rozpoczęto pertraktacye. W mieście zaś już w lipcu r. 1420 nakreślono punkty możliwej umowy, które 1 sierpnia osta.-teczuie sformułowano. Oto treść tych artykułów praskich: 1) Słowo Boże ma być bez przeszkody głoszone w królestwie czeskiem wedle przykazań Zbawiciela; 2) komunia ma być u-dzielana pod obu postaciami każdemu, kto nie dopuścił się grzechu śmiertelnego; 3) nie godzi się, aby księża ku wielkiemu zgorszeniu chize-ścian dzierżyli dobra świeckie, co nie tylko jest sprzeczne z zasadami Zbawiciela i niezgodne z ich stanowiskiem, ale ku szkodzie panów świeckich się dzieje ;    4) wszystkie grzechy

śmiertelne, zwłaszcza jawne, powinny być rozumnie i sprawiedliwie karane, aby jenovcnota panowała w królestwie czeskiem („A. C. III, 213--216nr. 18). Król jednak odmówił. Tymczasem powodzenie nie opuszczało Czechów. Zygmunt wtedy pośrednio chciał zadość uczynić wymaganiom kraju. Ulrych z Rozemberga w imieniu królewskim i swojem ogłasza, że król [trzysta! na przedstawienie sobie żądań narodu i daje im wolność („A.    v^. III, 225

nr. 22); ale podobne potwierdzenie ogólnikowe nie mogło zadowolić nieprzejednanych: ogłosili Zygmunta za pozbawionego tronu i o-jprócz walki Orężnej rozpoczęli niemniej groźną

wyprawę słowną. Ukazała się moc dokumentów prawnych, w których królowi zarzucano zbrodnie —aż do zbrodni zdrady stanu. Odwagi i pewności siebie Czechom dodawały powodzenia, które raz po raz podważały stanowisko partyi katolickiej. Po waluem zwycięstwie, odniesionem przez Prokopa w r. 1431, Kościół nawiązał pertraktacye. Propozycya była chętnie przyjęta przez husytów, wśród których stopniowo na plan pierwszy wysuwa się partya umiarkowanych. Posłowie soboru bazylejskie-go zebrali się w Cliebie w 1432 r., i tutaj Czesi uradzili nowy program postępowania, a mianowicie wyznaczyli wytyczne, których należało się trzymać w danym sporze, tj. że prócz soboru do rozstrzygania w danej kwestyj mieli być powołani specyalni doktorowie, t. zw. „soudce ve Chbë ustanoveny“. Przeniesiono następnie obrady do Bazylei, zwrócono je do Czech, posłano 10 najlepszych teologów, którzy nie potrafili jednak przekonać Czechów. Udało im się jednak zadzierzgnąć kompromis i zmieniono częściowo poprzedni szczegółowy program, i wtedy przeniesiono znowu obrady do Bazylei — na sobór. — Krytyczne położenie Zygmunta zmuszało go, pomimo różnicy zasadniczej stanowiska—do zawarcia ugody z Czechami, a ugoda ta była możliwą pod warunkiem przyznania praw. Na sejmie w Pradze zawarto pierwsze K-y (30 listopada 1433), które jednak wywołały niezadowolenie wśród pewnych warstw czeskich i nie uzyskały zatwierdzenia soboru. Wywiązało się wtedy mnóstwo nowych spraw, które stopniowo zajęły poważne miejsce wśród ■dążeń Utrakwistów, np. rozszerzanie nowych zasad po za granice Czech, samodzielność Kościoła czeskiego i in. Marcin Lupacz jedzie dla rozwikłauia tych kwestyi do Bazylei i wraca z niczem: układy zostały zerwane. Ale Zygmuntowi zbyt zależało na rozwiązaniu sporów długoletnich: usiłuje więc nawiązać znów rokowania. Zwołano zjazd do Brna. Legaci soboru zajęli jednak i tam stanowisko tak bezwględne, iż Czesi zrozumieli, że o ugodzie z Kościołem mowy być nie może i że pierwej należy załatwić sprawę z Zygmuntem. Postano wiouo, że: 1) beneficya duchowne mogą być udzielane tylko przez króla, 2) osoby duchowne i świeckie w sprawach duchownych nie mogą być po-zywanemi po za granice państwa, 3) arcybiskup praski i dwaj biskupi mają być obierani przez cały naród; po za tern uznano dawne zasady, a król zobowiązał się wystarać o potwierdzenie tego postanowienia u soboru („A. ^.“ 111,428 — 431 nr. 12). — Ostatecznie nie zakończono sprawy w Brnie, ponieważ spory wewnętrzne pomiędzy panami a szlachtą stanęły na przeszkodzie. Na sejmie w Pradze wybrano arcybiskupa Rokicanę i biskupów Lupaoza i Wacława z Myta. Z tego powodu dochodzi do nowej dyskusyi z legatami, którzy zaczynają, przynajmniej pozornie, skłaniać się ku zgodzie.

Król

nom, z chwilą kiedy znowu przestały być prawem krajowem, stojąc niby na straży równości dają dynastyi katolickiej do rąk środek prześladowania luteranów. Co uchodziło w XV w. za najistotniejszą część przywilejów, wydaje się obecnie stanom czeskim co najmniej zby-tecznem. Wymożono więc na królu Maksymilianie, aby wydał rozporządzenie znoszące K-y. Stało się to na sejmie 1567 r. Na mocy ugody pomiędzy stanami król postanowił wypuścić zupełnie artykuły o K-ach (,,Snemy ćeske III, 681), i rzeczywiście w przywileju wkrótce wydanym (po łacinie i po czesku) niema już o nich wzmianki. Przywilej ten (ib. 680), dosłowne powtórzenie przywileju Ferdynandowego bez dwóch pierwszych artykułów — jest właściwie teoretycznem uznaniem bezwzględnej wolności wiary. Niestety, znaczyło to w życiu zupełnie co innego, gdyż dwór w praktyce stale gwałcił tę zasadę. — Por. J. Kalousek „v^eské stńtni prâvo”, (1892); Palacky Dëinÿ narodu ceského“ (III. IV); Gajsler „Dzieje Czech“ (II); Zeibig „Beiträge zur Geschichte der Wirksamkeit des Basler Concils in Österreich“; Krummei „Utraquisten und T iboriten “ (1871).

.1. K.

Zjazd przeniesiono do Król. Białogrodu na Węgrzech, ale i on nie załatwił sprawy, którą znowu odroczono do zjazdu w Igłowie. Obrady w tein mieście trwały miesiąc i zostały zakończone 5 lipca 1466 roku wydaniem uroczystego manifestu. Uroczystości towarzyszyły temu zwycięstwu myśli i wolności, zatwierdził wówczas wybór biskupów („Arcli.

III, 445-6, nr. 20), i uroczystym aktem dał sankcyę umowie zawartej z soborem ba-zyłejskim co do uznania dawniej wypracowanych artykułów, oraz zobowiązał się nie pozwalać na krzywdzenie swych poddanych z powodów religijnych (ib. 446-9    21). Było to jednak

teoretyczne tylko zwycięstwo, albowiem ani jędrni ani druga itrona nie przestrzegały zasad równouprawnienia i wolności wiary. Stosownie do tego, która z nich otrzymywała władzę, przechylała się przewaga faktyczna na jej stronę, a jednocześnie rozpoczynało się uciskanie strony przeciwnej. Początkowo katolicyzm rządził, następnie po r. 1448, po utrzymaniu katedry arcybiskupiej przez' Kokicanę, Kielieliowcy stanęli u steru. Ale z chwilą osiągnięcia przewagi słabnie zawziętość religijna Utrakwistów. Istotna zmiana nastąpiła dopiero z objęciem tronu przez Jerzego Podiebriuda. Pius II zajął wobec niego stanowisko nieprzejednane, i wypowiedział walkę K-om. Wreszcie po długich staraniach dyplomatycznych papież w 1462 r. zniósł K-y, udzielone jakoby jednej tylko generacyi. Wywołało to nieoczekiwany skutek: husytyzm wzmógł się w Czechach; Jerzy, posądzony o przychylność katolicyzmowi, musiał nadać wielki przywilej, który wyraźnie określił jego stanowisko.. Następnie wybrany za jego radą Władysław Jagiellończyk w 14~1 r. obiecuje utrzymać K-y oraz przestrzegać ustalonego porządku w kwestyi wyboru arcybiskupa (,.A. C. IV, 451-5 nr. 11). Nowy przywilej nie wprowadzał nowych zasad, a jednak zajął szczególne stanowisko. Władysław uznaje'moc obowiązującą K-ów, jako części skłfdowej konstytucyi państwowej; K-y tracą znaczenie kościelne i stają się prawem ziem-skiem , stale przez monarchów potwierdzanem w dokumentach koronacyjnych. Stan taki utrzymuje się za następców Władysława. Tymczasem jednota husycka ulega istotnemu i poważnemu przeistoczeniu. Husytyzm coraz bardziej się przeistacza; po części podlega wpływom nowej nauki, po części traci swą siłę moralną, co wywoływało powrót na łono kościoła rzymskiego; przeważnie jednak przechodzi w luteranizm. Nieprzewidziane to zjawisko wzbudziło obawy w soborze i papieżu Piusie IV, który na propozycyę króla Ferdynanda udzielił sankcyi kościelnej K-om, potwierdzonym przez tego monarchę w drodze zwykłego ustawodawstwa. Nie odpowiadało to już wymaganiu czasu. Nie myślano więcej o zjednoczeniu albo porozumieniu się z Rzymem, do czego dążyli dawni Kielieliowcy. K. przeszkadzają obu stro-

M Han.

Kompaktaty praskie ob. Koinpaktaty bazylejskie.

Kompania (w znaczeniu wojskowein) jest najdrobniejszą jednostką gospodarczą w piechocie; posiada od 100 (w czasie pokoju) do 250 (w dniu uruchomienia armii) głów; dzieli się dla celów bojowych na dwie półkampanie, każda z tych na 2 plutony. Cztery, a w niektórych armiach sześć K-ij tworzą batalion, samodzielną jednostkę bojową. Wojska inżenierskie (bataliony saperów, pontonierów i bataliony kolejowe) zarówno jak i forteczna artylerya dzielą się też na kompanie. Przeznaczeniem elektro te-c h n i cz n ej kompanii jest przygotowanie z pośród niższych stopni wojskowych specyalistów-instruktorów. Posiadając laboratoryum doświadczalne i najlepszych oficerów teoretyków, dostarcza ona wojskom inżenierskim techników: telegrafistów i minerów.

Kompanie handlowe. W rozwoju koloniza-cyi nowoczesnej odegrały rolę olbrzymią t. zw. Kompanie handlowe. Obecność ich wyróżnia próby kolonizacyjne Fraucyi, zwłaszcza zaś Holandyi i Anglii od wżerów, którym hołdowały Hiszpania i Portugalia. Te ostatnie kraje skierowywały ku nowo-odkrytom dzielnicom męty i rozbitków ustroju feodalnego; organiza-cya państwowa zagarniała pod swoje rządy kolonię, organizowała tam latifundya i przeszczepiała lub stwarzała instytucye zgodne z widnokręgami feodalizmu, nawet handel wdrażała w karby kontroli i zależności od państwa. Natomiast w Holandyi, a zwłaszcza w Anglii, sprawę eksploatacyi handlu z koloniami wzięły w swoje ręce organizacyi prywatne, które wyjednawszy od państwa różne przywileje, umiały w spo-

Red.

sób bardzo energiczny dopilnowywać interesów swoich i ciągnąć zyski ze swoicli monopolów. Francya jedynie w sposób nieudolny naśladowała ten przykład, co pozostaje w związku z mniejszym rozwojem przemysłu, handlu i marynarki w tym kraju. Jeżeli samą kolonizacyę

w. XVII—XVIII można uważać za wielką dźwignię w rozwoju industryalizmu nowoczesnego, to K-ie handlowe były akuszerkami tego rozwoju. Z pomiędzy tych K-ij handlowych odegrały zwłaszcza wpływową rolę następujące: 1) holenderska K-j a krajów odległych, zorganizowana w r. 1595 przez kupców amsterdamskich, która służy za wzór do ukazania się podobnych organizacyi wśród świata kupieckiego Holandyi, aż póki Stany Generalne niderlandzkie, rozumiejąc, iż takie rozproszenie sił jedynie osłabi kraj i nie przysporzy korzyści, nie zmusił tych wszystkich K-j do połączenia się w jedną wielką organizacyę Kompanii I n d y j Wschodnich, 1602; (ob. Wschodnio-IndyjskaK. niderlandzka). K-a otrzymała od rządu monopol handlu po za obrębem Przylądka Dobrej Nadziei, prawo bicia monety, zawierania pokoju lub wypowiadania wojny na Wschodzie, wznoszenia warowni, posiadania armii lub marynarki, mianowania urzędników w posiadłościach zamorskich. Było to państwo w państwie. K. ta posłużyła za wzór, naśladowany przez inne organizacyę. Dzieje jej (ob. Kolonizacja: Holandya).' W r. 1621 powstaje według tego samego wzoru w Holandyi Kompania Indyj Zachodnich, której jednak nie udało się dosięgnąć takiego rozkwitu jak poprzedniej (ob. Kolonizacya: Holandya). 2) W Anglii K-e były również czynnikiem nader wpływowym wzrostu potęgi kolonialnej tego kraju. Mówiono o nich pod art. Kolonizacya (ob. K - a: Anglia). Co do najważniejszej z nich (ob. Wschodni o-indyjska k o m p'a nia angielska; 3) We Francyi w o-kresie XVI—XVIII w. historycy wymieniają tak samo kilkanaście K-i handlowych, z których uaj ważniej szemi były W schodnio-Indyj-ska Kompania francuska (ob.), biorąca początek z nadania w r. 1615 pewnej spółce praw żeglugi i handlu z Indyami wschodniemi na lat 12, a nadto sławna Kompania indyjska, utworzona w roku 1719 przez Law’a ze zlania się trzech innych K-ij: Zachodu, wscho-dnio-indyjskiej oraz zachodnio-indyjskiej. Dzieje jej, ob. Wschodnio-indyjska kompa-n i a francuska. K-e te, tak doniosła dźwignia rozwoju handlu zamorskiego] w początkowym okresie kolonizaeyi nowoczesnej, ku schyłkowi XVIII w., a tembardziej w początkach w. XIX, stały się anachronizmem, a zwłaszcza przeszkodą dafezego postępu. Zamieniły się w wielkie synekury, wyzyskujące, zarówno własne społeczeństwo jako też i kraje zamorskie. Ten wyzysk, niemający nad sobą najmniejszej kontroli a subwencyonowany przez pań-

Wielka En Rowfx Ilattr.Zeiz.296a T. IXITli

stwo, nie godził się z ideami nowoczesnemi, wymagającemi od rządu, ażeby powstrzymywał chciwość zbyt napiętą. Lecz przedewszyst-kiem monopol znalazł się w sprzeczności z całym prądem, rozwijającym się w imię haseł wolnej konkurencyi. Hasła te, w stosunku do handlu zamorskiego, były oznaką tego, że tłumy przedsiębiorców i kupców, dzięki rozwojowi żeglugi, stworzeniu stałych dróg handlowych itd., mogą na własną rękę spełnić wszystkie obowiązki, którym ongi podołać mogła jedynie kompania. Tymczasem K-ie przywłaszczały sobie prawo wyłączne pośredniczenia pomiędzy tym całym światem przemysłowców i kupców a dalekiemi rynkami zamorskiemi. Upadek ich stał się sprawą jedynie czasu. Zresztą wobec wzrostu potęgi państwowej K-ie te straciły racyę bytu, bo były zbyt słabe, ażeby utrzymać w ręku swych *własnemi środkami dzielnice zamorskie, w razie gdy jakieś państwo napadło na nie. Rewolucya francuska przyśpieszyła rozwiązanie K-ij holenderskich (Stany Niderlandzkie znoszą je w roku 1791 i następnych), w Anglii wielka K-a wschodnio-indyjska przetrwała do roku 1860. W innych krajach probowano systemu K-ij, ale te spółki nie zasługują na poważniejszą wzmiankę. — Bibliografia. P. Clement „Histoire de Colbert et de son administration“ (Paryż 1874);

H. Pigeonneau „Hist, du Commerce de la France“ (Paryż); a nadto artykuły o K - a c h w s c bodni o-i n d y j s k i ch i zachodnio-indyj-s k i c h.

Komparacya ob. Porównanie.

Komparator, przyrząd służący do dokładnego porównywania miar długości, zwłaszcza miar do powszedniego użytku przeznaczonych, z ich pierwowzorami czyli etalonami. K. Lenoira (1792) składai się z liniału opatrzonego no-niuszem i drążkiem złamanym, dozwalał zaś różnicę długości dwóch prętów odczytywać z błędem nieprzechodzącym ^ooo linii- Tego rodzaju K. przedstawia fig. 199. Drążek złamany IV, umieszczony poziomo, daje się obracać dokoła osi pionowej. Koniec ramienia dłuższego V opatrzony jest w noniusz (ob.), który się przesuwa po łuku cc', oznaczonym podziałką; koniec ramienia krótszego l pod naciskiem sprężyny opiera się o koniec pręta t, który się w osadzie swej może przesuwać. Przyrząd umieszcza się na stole, na którym osadzony jest słupek b, a liniały AB, dane do porównania, umieszczają się kolehio, jeden po drugim, między słupkiem b a prętem ruchomym t. Każdy z liniałów, wywierając nacisk na pręt t, wywołuje za jego pośrednictwem obrót drążka i zero jego podziałki sprowadza przed pewną kreskę podziałki łuku cc'. Dajmy, że zastąpienie liniału jednego drugim wywołuje przesunięcie się zera noniusza o § odstępów podziałki, z których każdy obejmuje D milimetrów; jeżeli m oznacza stosunek ramion drążka V : l,

a n liczbę kresek noniusza, to według teoryi tego przyrządu pozwala on ocenić przesunięci

1)    _    e

wyrównywające —- które znów odpowiada przerw ,    ‘    j

sunięciu się m razy mniejszemu ramienia

maite konstrukcye różnią się się zresztą w szczegółach dosyć znacznie między sobą, a jako ich przykład przytaczamy tu K. Zeissa w Jenie (fig. 2). K. ten składa się z dwóch mikroskopów I i II, wspartych na trójnogu. Miara normalna czyli pierwowzór i pręt z nią porówny-

/I

fi

jC

Bp

Fig' 199 Komparator

drążka, przesunięcie się zatem tego ramienia, wany umieszczają się na saniach AA, dają. czyli różnicę długości obu porównywanych li- cych się w obie strony [przesuwać; miara nor.

malna 71/ umieszcza się na tych saniach bez pośrednio, pręt zaś-drugi na osobnych saniach J), które biorą udział we wszelkich ruchach sań AA, ale nadto mogą też być oddzielnie przesuwane w pewnych granicach za pomocą szruby S. Pomiar prowadzi się w ten sposób, że mikroskop I nastawia się na koniec miary normalnej, mikroskop zaś II na koniec pręta badanego, poczem przesuwa się sanie AA, dopóki drugi koniec pręta nie ukaże się w mikroskopie II; różnica obu wskazań mikroskopu I daje bezpośrednio długość badanego pręta.

niałów ocenić można z przybliżeniem

2 mn

Zwykle V :l='h₀, « = 10, a I)~0.5 milimetra; przyrząd tedy dozwala oznaczyć różnicę długości wynoszącą Yioo milimetra. — Troughton, Schwerd, Bessel i in. wprowadzili w konstrukcyi K-a liczne ulepszenia, ale do pomiarów ścisłych, jak np. w międzynarodowem biurze miar i wag w Paryżu lub w instytucie fizyczno-technicz-nym w Berlinie, używają się wyłącznie K-y, w których odczytywanie dokonywa się za pomocą mikroskopów. Mikroskopy te są nieruchome i opatrzone mikrometrami, których nitki przesuwają się za pośrednictwem szrub mikro-metrycznych. W przyrządzie umieszcza się najpierw miara służąca za pierwowzór tak, by oba jej końce, obserwowane przez mikroskopy, zbiegały się z nitkami mikrometrów; następnie w podobny sposób umieszcza się liniał drugi. Gdyby oba liniały zupełnie były równe, końce ich zbiegałyby się z nitkami mikrometrów; jeżeli zaś nie mają długości zupełnie jednakiej, dla sprowadzenia zgodności trzeba będzie nitki nieco przesunąć, a wielkość tego przesunięcia daje różnicę długości obu porównywanych liniałów, przesunięcie zaś odczytuje się na po-działkach, oznaczonych na główkach szrub mi-kroinetrycznych.—Dla usunięcia możliwych źródeł błędów K. zaopatrzony być musi w różne urządzenia dodatkowe, głównie zaś idzie o o-chronę przeciw wpływom temperatury zewnętrznej. W tym celu podłoża, na których u-mieszczają się liniały badane, zamknięte są w naczyniach o ścianach podwójnych, a odstępy między ścianami wypełniają się cieczą, której temperatura utrzymuje się na statecznej wysokości; dla ustrzeżenia od wpływów promieniowania z góry naczynia nakrywają się płytami metalowemi, posiadającemi jedynie o-twory, przez które widzieć można kreski o-znaczone na liniach, oraz ptjdziałki termometrów. Aby termometry wskazywały jakuajdokładnjej temperaturę liniałów, muszą być w nich osadzone w ten sposób, by zetknięcie miało miej-ce za^ pośrednictwem przewodników. Roz-

im/,

V.

t'I

A.

Fig. 2C0 K impnrab r Zeissa.

Do pewnych celów potrzeba porównywać pręty miernicze i wahadła w kierunku pionowym; do tego służą K-y pionowe, częściej je-jednak pomiary takie dokonywają się za po mocą kateto metrów (oh.).

S. Ii.

Kompars (fr. comparse^ nazwa techni- bec faktu, że dwie osoby są wzajem dłużnika-czna teatralna.    Pod tą nazwą słynęli rycerze, i mi jedna drugiej, więc K.    musi    nastąpić w ten

występujący w    karuzelu (ob. K a r u z e 1), żaba-    lub inny sposób. Ustawa    cywilna powinna o-

wie rycerskiej,    która, powstawszy we Włoszech,    kreślić szczegółowe zasady    i nie    zostawiać pola

w w. XII, przedostała się do Francyi, a stam- mało pożądanej dowolności. Kodeks Napoleona tąd przeszła na inne dwory europejskie. Póź- (art. 1289 — 1 299) odróżnia potrącenie z same-niej, w miarę rozwoju sztuki scenicznej, na- go prawa, z wyroku sądowego i z woli stron, zwę tę, zaczerpniętą z języka włoskiego, za- A) Co się tyczy pierwszego rodzaju K-yi (tj. stosowano do osób, pojawiających się na sce- ipso jure), wtedy następuje bez względu nie, ale niemych. Obok K-a, który występuje na przyczynę wierzytelności, gdy istnieją czte-podczas marszów, pochodów i t. d., istnieje ry główne warunki: 1) oba długi mają za przed-jeszcze druga postać niema, statysta, któ- miot sumę pieniężną, lub pewną ilość rzeczy, ry także milczy, ale swoją drogą uczestniczny dających się zastąpić jedna drugą i te-w grze, jako osobistość wyodrębniona. K,!l1,    go samego gatunku, np.    srmo    prawo nie po-

Kompartyment, ozdoba na herby ob. He- trąca 50 korcy jęczmienia i 50 korcy raldyka.    rzepaku lub 1000 rubli i konia wyścigowego;

Kompas, toż co bussola morska, ob. Bus- lecz wolno rozrachować wartość owego jęcz-sola. U nas tąż:'samą nazwą oznacza się mienia i owego rzepaku nawet z sumą pie-zwykle zegar słoneczny,' ob. Słoneczny ze- niężną, jeśli cenę zboża poświadcza urzędowy

gar.

s K* cennik giełdowy; 2) długi muszą być jedno-Kompendyum od wyrazu łacińskiego compen- cześnie wymagalne; przeszkody nie stanowi dium (cum i peniere — ważyć, płacić) — zwłoka udzielona przez sąd jednej stronie; 3) oszczędność, zysk, przenośnie najkrótsze, naj • długi mają być „likwidalne“, tj. oznaczone pod bliższa droga, piosta droga. Oznacza K. dzie- względem ilości. Pretensya więc, której roz-ło, w którem pokrótce zabrane są wszystkie miar dopiero trybunał ma określić, wychodzi po wiadomości z jakiegoś zakresu wiedzy, w u- za granice tego warunku ipso jure; 4) potrącać kładzie jasnym, porządnym i systematycznym, można długi osobiste, stąd poręczyciel może Takiemi K-ami są słowniki, encyklopedye, pod- przedstawić do K-yi tylko to, co się od wieizy-ręczniki szkolne, wykłady akademickie, krótko cielą należy głównemu dłużnikowi, lecz temuż zebrane i zestawione. Te ostatnie noszą też głównemu i solidarnemu dłużnikowi prawo to miano skrótów. K. bywa najczęściej wyciąga- nie służy. Dodatkowo trzeba zauważyć, że: a) ne z obszerniejszego dzieła, rozprawy, kursu dwa długi, z których każdy w innem miejscu

uniwersyteckiego i t. p.

¹¹ • G-    ma być uiszczony (np. zboże jedno miało być

Kompensaoya, Kompensata: obustronne zró- dowiezione do Warszawy, a drugie wzięte wnanie jednego z drugiem (z łacińskiego com- wprost ze spichrza na wsi), o tyle ulegają K-yi, pensare = w jednakowym ciężarze odważyć, wy- o ile będzie wynagrodzoną różnica kosztów od-nagrodzić, ^zastąpić .*co czem, stąd compensatio), bioru we właściwem miejscu (wydatek przesyłki); Ze stanowiska prawnego jestto rozrachunek, b) dłużnik mający kilka długów do K-yi ma potrącenie wzajemnych należności. Powoli roz- prawo potrącić przedewszystkiem dług, w pła-wijało się pojęcie samo jako środek, przez ceuiu którego bardziej jest zainteresowany, lub który kończy się obowiązek dłużnika względem dług uciążliwszy lub dawniejszy; c) po zapowie-wierzyciela. W pierwotnem ustawodawstwie dzeniu (areszcie) funduszu przez osobę trzecią rzymskiem, pozwanemu nie służy prawo wprost nie ma K-y; d) przelew praw wierzyciela unie-powołaniasię na fakt, że powód jest też coś mu możliwia K-ę, jeśli jest przyjęty przez dłużnika, winien, alejnależało wystąpić z oddzielną skargą, zaś nieprzyjęty, lecz doręi zony dopuszcza po-Od II stulecia po Chr. K. stanowi rodzaj e ks c ep- trącenie tylko co do wierzytelności później-cyi (ob.) i sędzia ma większą swobodę w za- szych od doręczania; e) nie wolno ipso jure stosowaniu równoważnika obu zobopóiuych dłu- potrącić, gdy skarga ma za przedmiot zwrot gów, aż wreszcie zbiór Justyniana, oparty na rzeczy, z której właściciel był wyzutym, albo wyrobie nym przez praktykę orzecznictwie, usta- na skład oddanej, albo użyczonej, albo jeśli są la normy zbliżone do dzisiejszych. Ustawy to alimenta. B) Z woli stron mogą kontra-dawnej Polski milczą o K-yi,    a w obowiązują-    henci potrącić, co uważają za właściwe, nawet

cym w Rossyi „Swodzie zakonów“ spotkać ino-    pretensye    wymienione pod literą e. C)    Sąd

żna zaledwie dwie normy, mianowicie: K-ę do- władnym jest zastosować K-ę w wielu przypad-puszcza się przy koukursie    handlowym, jeśli    kach, np.    w sprawach nielikwidalnych,    jeśli

niewypłacalny dłużnik jest    zarazem czyimś j w trakcie    procesu określi rozmiar długu,    albo

wierzycielem. Artykuł zaś 78 (tomu X części ! oceni wartość rzeczy różnogatunkowyeh itp. —

2-fj) rozporządza: egzekucyą z weksli i rewer- W kodeksie cywilnym Rzeszy Niemieckiej sów zawiesza złożony przez pozwanego wyrok (§ 387 — 396) spotykamy podobne przepisy, mia-sądowy na wierzyciela. Tam, gdzie brakowało nowicie wymaga się jednogatunkowego przed-ub brakuje wyraźnych przepisów, zdaje się, miotu, oraz trzeba stanowczo bez zastrzeżeń adzono i radzą sobie zdrowym rozsądkiem wo- i bez odwłoki na późniejszy termin oświadczyć

F. o.

S. K

chęć K-ty.—Pretensyi, „której jakiś wybieg stoi na przeszkodzie potrącać nie można“; tak samo jest „z czynem zakazanym, rozmyślnie popełnionym“. Drugi, trzeci i czwarty warunek kodeksu Napoleona kodeks Rzeszy pomija. W dalszym ciągu uznaje on potrzebę wynagrodzenia „za szkodę“ z powodu różnych miejsc zapłaty lub dostawy, choć wogóle z powodu tej różnicy w razie jakiejś wątpliwości wyłącza K-ę ipso jare. W przypadku pod lit. h umarza się najpierw dług wymagalny, potem mniej pewny, później uciążliwy, wreszcie dawniejszy. Zasada pod literą c podobna. O przelewie (lit. d) nie ma wzmianki, jak również o ograniczeniach pod literą e. Wypłaty z kasy chorych, zasiłkowej, pogrzebowej, górniczej, oraz pretensye państwowe i gminne w Niemczech nie ulegają K-yi, chyba ze składką należną.

Kompensacya, wzajemne znoszenie się i wyrównywanie dwóch działań wręcz sobie przeciwnych. W przyrządach fizycznych i technicznych K-ę stosuje się często dla usunięcia różnych wpływów zakłócających, a przyrządy do takich poprawek służące nazywają się w o-gółności kompensatorami. K. zwłaszcza potrzebna jest przy wahadłach, regulujących bieg zegarów, wskutek bowiem zmiany temperatury zmienia się i długość wahadła, a stąd zegary na wpływ zmiennej temperatury wystawione opóźniają się w lecie, a śpieszą w zimie; należy więc błąd ten usunąć przez odpowiednią K-ę, która polega na urządzeniu w a-hadła kompensacyjnego z prętów z różnych metali, posiadających niejednakową rozszerzalność, lub niektóremi innemi sposobami (ob. Zegar, Wahadło); dla tego też powodu potrzebna jest podobna K. w chronometrach o-raz zegarkach kieszonkowych (ob. Chronometr). Dla ustrzeżenia od wpływów zmiennej temperatury różne urządzenia techniczne zaopatrzone być winny również w odpowiednią K-ę; tyczy się to zwłaszcza rur wodociągowych (ob. Wodociągi). Na okrętach potrzebna jest K. magnetyczna dla usunięcia wpływu żelaza na igłę magnesową; służy do tego koło Bario w a (ob. Buss o la). K. achroma-tyczna ma na celu usunięcie rozszczepiania światła przez soczewki (ob. A c h r o m a t y z m). Kompensator, ob. Kompensacya.

Kompert Leopold, literat niemiecki (*15 maja 1822 r, w Hradiszczu Mnichowem w Czechach — f 23 listopada 1886 r. w Wiedniu). Pochodził z rodziny starozakonnej. Studya uniwersyteckie rozpoczął w Pradze, później spełniał obowiązki wychowawcy dzieci hr. Andrasse-go w Presburgu. W 1847 zamieszkał w Wiedniu i w uniwersytecie tamtejszym odbywał studya. Wypadki 1848 r. wciągnęły go w działalność polityczno-dzienuikarską. Objął K. re-dakcyę gazety „Österreichischer Lloyd“, którą prowadził do 1852 r.; w tym roku przyjął znowu miejsce guwernera. W r. 1857 powrócił do Wiednia, i odtąd ostatecznie poświęcił się pracy literackiej. K. w utworach swoich odtwarzał byt żydów. Pierwszym dojrzałym jego utworem są „Geschichten aus dein Ghetto“ (Lipsk 1848);] później idą: „Böhmische Juden“ (Wiedeń 1851), „Am Pflug“ (Berlin 1855) „Neue Geschichten aus den Ghetto“ (Praga 1860), „Novellen“ (tamże 1860), „Geschichten einer Gasse“ (Berlin, 1865); powieści: „Zwischen Ruinen“ (tamże, 1875), „Franzi und Heini“ (tamże 1880); „Verstreute Geschichten“ (tamże

1883). Utwory te odznaczają się oryginalną charakterystyką osób i subtelnem c'eniowaniem szczegółów. Zbiorowe wydanie utworów K-a wyszło w Berlinie wr. 1882 „Gesammelte Schriften“.lir-Kompetencya (franc, compétence; niern. Competenz, z łacińskiego eompetentia; competens, competere = wspólnie się o co ubiegać, starać się, schodzić się, a przenośnie—być zdatnym, zdolnym do czego). 1) W pierwotnem przenośnem łacińskiem znaczeniu rozumie się zdatność osobista lub nabyta do orzekania, decyzyi w pewnej materyi, stąd mówią zwykle o kompetencyi zawodowej, naukowej, artystycznej. W dalszym ciągu wyraz ten w sferze państwowej obejmuje pewien zakres uprawnień, i tutaj zbiega się z wyrazami: a tryb ucy a, jurysdyk-c y a, i m p e r i u m. Ostatni z nich znaczy przede-wszystkiem władzę, atrybucya znów jej nadanie komuś, a przez jurisdictio pierwiastkowo w Rzymie rozumiano władzę sądową, tj. możność z urzędu rozstrzygnięcia sporu na zasadzie ustaw i.edyktów pretorskich. Z kolei w Europie kompetencya i atrybucya stały 'się synonimami władzy udzielonej pewnemu organowi lub osobie, a jurysdykeya—granicą tej władzy. Wszystkie trzy wyrazy tłómaczymy po polsku przez orzecznictwo, nadto tworzy się nowe pojęcie „właściwości“ danego organu, tj. prawa do wyłącznej decyzyi w pewnym przedmiocie. Francuska compétence i niemiecka Competenz obejmują w sobie powyższe pojęcie władzy i właściwości orzeczeń, lecz w Niemczech bardziej zróżniczkował się szereg wyobrażeń, gdyż przez K-ę pojmują tam także:

a) czasowy dodiód posiadacza dóbr publicznych (kompeteneyaryusza), b) czyjąś należność roczną lub miesięczną; oraz ć) zostawek, tj. część majątku dłużnika, nieulegającą aresztowi na korzyść wierzyciela lub skarbu, wreszcie d) każde uprawnienie, legitymacyę do działania, np. mówi się: „dem Kläger mangelt die Competenz“ (tj. powód nie ma prawa). Stąd też po niemiecku competent jako przymiotnik = właściwy. O ile zaś we Francyi „juridiction“ jest władzą sądu i zarazem obrębem jej, o tyle w Niemczech tylko Gerichtsbarkeit, tj. tak jak pierwiastkowo było w Rzymie. 2) Ze względu na podział organów państwowych odróżniamy oprócz K-i zawodowej (biegłych, ekspertów) sądową, administracyjną, wojsko-

F. 0.

wą, wśród sądowej znów cywilną i kryminalną, zwyczajną i wyjątkową. Wśród administracyjnej pewne organy mogą rozstrzygać spory, t. zw. administracyjne z K-ą wyjątkową, gdyż w zasadzie do urzędów tej kategoryi należy władza zarządu. Zwyczajnemu są np. w Rossyi sądy okręgowe, izby sądowe i departamenty kasacyjne rządzącego Senatu; do wyjątkowych należą: sędziowie Spokoju, miejscy, zjazdy pokojowe, sądy handlowe, okręgowo-wojskowe i pułkowe, najwyższy sąd kryminaluy, sądy handlowe. Ustawy publiczne przepisują ustrój organów, ich stopniowanie, hierarchię, procedura znów sądowa i u-stawa o służbie publicznej—kompetencyę szczegółową i jej granice. Kompetencya bywa bezwzględna ratione materiae oraz w interesie prywatnym ratione personae.

Kompetencye. Rząd pruski, zająwszy część kraju ^polskiego, zastał znaczną część dóbr ziemskich w posiadaniu duchowieństwa, dobra zaś własnością Rzeczypospolitej będące — w posiadaniu starostów. Uważając pierwsze i drugie za własność publiczną, postanowił przez deklara-cyę z dn. 28 lipca r. 1796 (Zbiór Edyktów tom II, pag. 127), ażeby wszelkie dobra i grunta w posiadaniu duchowieństwa rzymsko-katolickiego będące, jako też dobra starościńskie w ręku starostów zostające, w administraeyę rządową zająć i na wzór ekonomij królewskich w innych prowincyach urządzić, a z intraty ich, po potrąceniu pewnej części na podatki i koszta administracyjne, wypłacać dotychczasowym posiadaczom tychże dóbr t. zw. K-e. Przedmiotem zajęcia (inkameracyi) były wszelkie rodzaje dóbr duchownych i królewskich stołowych i starościńskich, tak jak je w tern znaczeniu obejmowały lustracye i taryfy polskie, wyjąwszy tylko: a) dobra niegdyś królewskie prawem wieczystej własności nadane, b) małe części gruntów przez kolonistów i holendrów osiedlone; c) pojedyńcze grunta kościelne i proboszczowskie, służące do utrzymania proboszczów i opędzenia wydatków kościelnych. Prócz tego polecono wydzierżawiać wieczyście pomniejsze dobra królewskie i duchowne, pojedyńczo w rozproszeniu leżące, któ-reby się łatwo i z pożytkiem do najbliż-zej ekonomii przyłączyć nie dały. Do uskutecznienia inkameracyi wyznaczoną była w każdym departamencie komisya. (Reskrypt z dn. 10 września roku 1796 w Zbiorze Urządzeń, tom III, str. 23, nr. 3). Podług tej instrukcyi wsie, w odległości ustanowić się mającego intendenta położone, zawsze składały intendentu-rę, czyli ekonomię (Amt), kilka zaś takich e-konomij jednę inspekcyę. Intendentów obowiązkiem było sprawować policyę w powierzonych im ekonomiach, odbierać raty dzierżawne od posessorów przy dzierżawie utrzymanych, wakujące folwarki na rachunek rządu administrować, niemniej całości inwentarza,

budynków i wszelkich pretensyj przestrzegać. Obowiązkiem komisyj inkameracyjnych było nowe dóbr zainkamerowanych zaanszlagowanie i wyciąguienie intraty według teraźniejszego icli stanu, biorąc zawsze lustracye polskie za podstawę. Po wyciągnieniu intraty przystępowano do obliczenia kompetencyi. Z każdego 1 000 złp. strącano w ogóle 15% czyli złp. 150, od pozostałej zaś reszty złp. 850 potrącano jeszcze tytułem kanonu na rzecz podatków, w przecięciu 50% czyli złp. 425 i dopiero resztę, złp. 425, przyznawano dotychczasowemu posiadaczowi jako kompetencyę. Kom-petencya w powyższy sposób ^obrachowana była niezmienną: przyznawanoljją tym wszystkim, którzy w dotychczasowein posiadaniu dóbr zostawali, bez względu na to czyje dotychczasowy posiadacz wprost od rządu, czy też przez cessyę albo substytucyę od trzeciego nabył. Klasztorom, korporacyom i fundacyom nieuległym supresyi wy-wyznaczano K. na czas nieograniczony, osobom pojedynczych duchownych i członkom klasztorów suprymowanych dożywotnio. K. z dóbr starościńskich ustawała z życiem dawnego starosty, a spadkobiercom służyła tylko za cały ten kwartał, w którym umarł spadkodawca. Nie ulegali jednak temu urządzeniu-, a) posiadacze mający jus communicatiuum, w którym to razie wypłata kompetencyi ustawała dopiero, gdy ostatni z nich umarł; b) posiadacze, którzy mieli sohie dobra nadane na pewną liczbę lat prawem emfiteutyczuem i zapłacili wkupne; z tych bowiem, gdyby który przed upływem lat naznaczonych umarł, natenczas spadkobiercom jego lub cessyonaryszom kompetencya aż do expiracyi lat płaconą, lub też złożone wkupne w stosunku reszty lat pro rata zwrócone być było winno. Inkameracya dóbr duchownych i starościńskich, tudzież obrachunek kompetencyi w powyżej opisany sposób, wzięły swój początek z dniem 1 lipca r. 1796. Duchowieństwo zażądało, aby i za utraconą intratę z lasów stosowna wyznaczona mu była K.; gdy jednak bez poprzedniego oszacowania lasów, bez należytego pomiaru i podziału ich, tudzież bez klassyfikacyi i rozgatunkowa-nia stojącego drzewa, intraty obliczyć nie było można, przeto wydał rząd pruski rozporządzenie pod dn. 22 stycznia r. 1799 (Zbiór Urządz. tom V, p. 149, nr. 68), ażeby oszacowanie było dokonywane tylko na oko, przez dwóch biegłych urzędników leśnych. Takiego obliczenia K-i dokonano z niektórych tylko, i to mało-znaczących lasów. Po zajęciu w administra-cyę rządową dóbr duchownych i starościńskich rząd pruski, w widokach germanizacyi kraju, rozdał z nich znaczną część sposobem darowizny rozmaitym urzędnikom swym i wojskowym w nagrodę ich zasług, i ztąd też dobra te przybrały nazwę dóbr gracyalnych po-pruskich. Ale ponieważ już po inkamera-cyi, obciążono je procentami administracyjnemi,

kanonem i kompetencyą, przeto donataryusze, którym nadane były dobra po-duchowne, ponosić musieli wymienione wyżej ciężary. Nadto ci z pośród nich, którzy mieli sobie nadane dobra niegdy królewskie, stołowe albo starościńskie, oprócz powyższy cli ciężarów opłacać jeszcze musieli 20% od kompetencyi, czyli tak nazwany kanon od kompetencyi. (Reskrypt z dn. 20 maja r. 1799 w Zbiorze Urządzeń, tom V, pag. 476, nr. 157). Oprócz dóbr donacyjnych, które rzeczone ciężary opłacały, były takie, które pociągnięto do opłaty g;untowej (Grundsteuer) w ilości’100%, po odtrąceniu pewnego procentu, który^donataryuszom na utrzymanie dóbr i gospodarstwa zostawiano, jak to np. dobra Kłobuckie, hr. Haugwitz darowane, które konstytucya r. 1653 nadała była klasztorowi; Jasnogórskiemu na fortyfikacyę twierdzy częstochowskiej i utrzymanie garnizonu. Opłaty z dóbr donacyjnych pruskich, w powyż-sz)m sposobie ustanowione, żadnym za rządu Księstwa Warszawskiego nie uległy zmianom; owszem, prawa sejmowe z dn. 24 marca r. 1809' i z dn. 23 grudnia r. 1811 w zupełności je utrzymały.— Według ,,Enc. Orgelbr.“ większej.

swem

lite-

mo-

u o.

v. o.

Kompiel, Kąpiel, rzeczka w Królestwie Polskiem; powstaje w pow. Kolskim z dwóch strumieni, wypływających z pod wsi Wierzcho-cin i Osowie, na płd. od Brdowa, płynie w kierunku płd. koło Zabłocia i wpada z prawej strony do Rgilówki, powyżej Grzegorzewa; długość rzeczki—około 8 wiorst. Rgilówka przy uściu do Warty nazywana bywa także niekiedy K-ą „Slow. Geogr.“.    Hr*

Kompilacya od wyrazu łacińskiego compi-latio—lwpież, rabunek (czasown. compilarc— ob-łupiać, rabować), oznacza rodzaj pracy rackiej lub naukowej, polegającej na korzystaniu z cudzych pomysłów i trudów, jak również i owoc takiej pracy. Będzie więc K-ą taki utwór, w którym autor nie daje nic od siebie, lecz zestawia i układa w pewien system rezultaty pracy innych pisarzów. Dobra K. że być bardzo pożyteczną, zwłaszcza jeżeli jest podjęta w celach popularyzatorskich, uprzystępniając dla szerokich warstw czytelników wyniki dociekań naukowych, nie dla wszystkich z jakiegobądź względu dostępne. Ażeby K. dobrze spełniała swoje zadanie, musi być wykonana z pewną myślą przewodnią i umiejętnie, a przytem odznaczać się jasnością i przystęp-nością wykładu; a potem musi być K. uczciwa, t. j. autor jej powinien wykazać dzieła, które kompiluje, a nie podawać cudzych myśli i badań za swoje. K. przybiera znaczenie ujemne tylko wtedy, gdy autor nie wymienia swoich źródeł i udaje przed czytelnikami samoistnego badacza i twórcę. Chcąc nie chcąc, muszą się uciekać do K-i autorowie wielkich syntez naukowych w jakiejkolwiek dziedzinie umiejętności wobec olbrzymiego wzrostu wiedzy specyalnej, niepozwalającego żadnemu z uczonych objąć jej całokształtu. K-ą w literaturze pięknej nazywamy korzystanie z cudzego pomysłu, scen, charakterów itp , co graniczy z plagiatem. A’e należy tu rozróżnić K-ę świadomą od bezwiednych refleksów, wspomnień rzeczy czytanych, które można znaleźć w każdem niemal dziele literackiem. K. ma pewne zasługi w dziejach umysłowości ludzkiej ; dzieła wielu autorów starożytności zaginęły i znane są nam tylko z zestawień kompilatorów.

Komplanacya (z łacińskiego complano równać z ziemią, zgnieść), zagoda, ugoda, liniowa, kończąca spór wyuikły lub mający powstać. Procedura cywilna francuska tworzy oddzielną instytucyę w osobie sędziego pokoju w celu pojednania stron i w art.; 48 — 58 przepisuje: żadua skarga główna, rozpoczynająca instaneye, przyjętą nie będzie, jeśli pozwany wpierw nie był wezwany przed sędziego pokoju w celu ugody. Od owego rygoru wolne-mi s \ sprawy ze skarbem, instytutami publicz-nemi, gminami, sprawy małoletnich, pozbawionych własnej woli, kuratorów spadków wakujących, dalej skargi wymagające pośpiechu, spory handlowe, interwencyjne, o rękojmię, o areszt, o komorne, o czynsz, rentę, sprawdzenie pisma i t. p. Procedura cywilna rosyjska wkłada na sędziego pokoju (art. 70',prezesa zjazdu (art. 177), prezesa sądu okręgowego (art. 361), obowiązek skłaniania stron procesujących się do zgody. Spory wynikłe o odszkodowanie robotnikom uległym nieszczęśliwym wypadkom mogą kończyć się zgodą na warunkach ustawy specyalnej z 1903 r. W Królestwie Polskiem w związku z procedurą, obowiązują rozporządzenia Napoleona w art. 2044 — 2058 co do układów pojednawczych, mianowicie: ugoda musi być piśmienna i zawarta przez osoby zdolne rozporządzać przedmiotami ugodą objętemi; wolno zastrzedz. karę na niewypeł-niającego warunków pojednania ; układ nie może być zaskarżonym z powodu błędu co do prawa lub z przyczyny pokrzywdzenia, można jednak żądać zerwania, gdy zachodzi błąd co do osoby lub przedmiotu stron, gdy ugoda opiera się na wykonaniu tytułu nieważuego lub na dokumencie fałszywym, albo jeśli spór już był wyrokiem prawomocnym rozstrzygnięty, a jedna ze stron o tem nie wiedziała. Są wreszcie przepisy ograniczające władzę pojednawczą opiekunów kuratorów, gmin, zakładów publicznych i skarbu.

Kompleksya (łac. Complerio, w polszczyź-nie więź, albo w i ę z a) oznacza stan ogólny ustroju ludzkiego pod względem siły cielesnej i odporności za wszelkie wpływy zewnętrzne. K. zależna bywa od wpływów rasy, dziedziczności, rozwoju fizycznego, przebytych chorób i t. d. Jest to pojęcie niedające się objąć wymiarami wzrostu, obwodu ciała oraz wagą, gdyż n. p. ludzie małego wzrostu mogą się

odznaczać dobrą K-ą i odwrotnie. Zazwyczaj odróżniamy K-ę silną, słabą i średnią. Osobniki o K-i silnej odznaczają się dobrym rozwojem kości i mięśni, tętnem mocnem, przemianą materyi żywą; słabej K-i towarzyszą warunki odwrotne. Silna K-a zazwyczaj sprzyja zdrowiu i odporności przeciwko chorobom zakaźnym,¹')_y B r Kompliment (z fran. compliment), ugrze-czniony zwrot mowy (ustnej lub listownej), wy- Kompozycya pochodzi od wyrazu łacińskie-rażający szacunek lub współczucie, zwykle z go Compositio (com—z i ponere- składać) i odcieniem pochlebst A⁷a. Ten sposób wypowia- oznacza dosłownie złożenie, spojenie pojedyń-dania swego szacunku jest niezmiernie roz- czych części w jedną całość. W estetyce K. powszechniony wśród ludów pierwotnych, gdzie oznacza całokształt środków technicznych, u-obie strony, nim przejdą do szczerszej poga-    żywanycli przez sztuki piękne. W tern znacze-

warku gnoju końskiego i gnojówki w beczkach pochłania dużo czasu i robocizny: stąd takie użyźnianie łąk jest kosztowne; taniej wypadnie nawiezienie łąki kwasem fosforowym i potasem (żużlem Thomas’a i kainitem).

Kompow, sztuka gęstego białego płótna, używana jako moneta w Migindanao, o różnej wartości.

St. Rew.

W. W. W.

wędki lub załatwienia sprawy, obdarzają się    niu, jako termin techniczny, K. została wpro-

nawzajem K-ami, które są drobiazgowo oprą- wadzona do estetyki w początkach XVIII w. cowane przez zwyczaj. A ponieważ każde po- przez malarza i pisarza francuskiego, de Piles’a. kolenie dodaje coś do tego zbioru konwenansów Dawniej wszystko, co dotyczy wcielenia idei w słownych, powstaje więc długi i nużący cere- dziele sztuki, obejmowano mianem inwencyi moniał grzeczności, na który niejednokrotnie (ob.). Obecnie inwencya i K-a nie są wyra-utyskują podróżnicy. Sprzyja temu ta oko- zami jednoznacznemi; pierwsza tyczy się sa-liczność, iż barbarzyńca zwykle posiada bardzo mego pomysłu, przedmiotu, materyi, druga o-wiele wolnego czasu. Nasza cywilizacya, hoł- znacza wcielenie pomysłu w dzieło sztuki, dobór dująca zasadzie, że czas to pieniądz, niezmier- motywów krajobrazowych, obyczajowych, psy-nie uprościła zwyczaj obdarzenia kogoś K-ami; chologic-mych i historycznych oraz środki tecli-a nadto jest zbyt ruchliwą, ażeby mogła trzy- niczne, przez każdą sztukę używane. Wyłu-mać się dawnych, sztywnych a niezmiennych szczyć prawideł K-i niepodobna; zależne są one formułek. K. kwitnie jedynie wśród warstw, bowiem od wielu okoliczności, przedewszystkiem które nie wiedzą co robić z czasem. W XVII w. od samego przedmiotu i zmieniają się względ-słynął umiejętnością posługiwania się K-i dwór nie do czasu i miejsca. Nauczyć się można Ludwika XIV, chociaż zerwał już był ze sztyw- K-i, nie z teoryi, ale na arcydziełach sztuki i nością. Natomiast w Niemczech w w. XVIII literatury. Ogólnie można powiedzieć, że za-K. ujęto w stateczne, niezmienne formuły, danie K-i polega na tern, aby dzieło sztuki które tak samo dokładnie były stosowane, jak sprawiało jednolite wrażenie; jeżeli zadaniem ruchy tancerzy w menuecie. Ob. U s połeć z- sztuki jest uzmysłowianie idei, a ogólniej bio-nienie.    .    Red rąc, stanów ducha ludzkiego, by podobne stany

Kompong, ob. Kamp o u g.    wywoływać w duszy widza, słuchacza lub czy-

Kompost. Angielska ta nazwa oznacza na    telnika, to K-a polega na takiem ustawieniu i

wóz mieszany, powstały ze wszelkich odpadków, rozkładzie materyału, aby to oddziaływanie by-które się w gospodarstwie tworzą; a więc śmie- ło silne i bezpośrednie. I)o K-i należeć będzie cie podwórzowe domów mieszkalnych, wy- stosunek wzajemny części dzieła, w czem mu-pielone zielska z ogrodów, odchody kloaczne, si być zachowana harmonia i smak artystyczny, odwonione zapomocą miału tortowego, popiół aby rzecz cała nie wywoływała wrażenia brzy-i t, d., —wszystko to składa się na kupę i parę doty i nienaturalności, aby żadna część nie razy do roku łopatami się przerabia, aby te narzucała się zbyt natrętnie wyobraźni ze szko-rozliczne materyały składowe dobrze się z sobą dą innych; dalej stosunek szczegółów do cało-przemieszały i tern łatwiej uległy rozkładowi, ści, których nie powinno być za wiele, bo w tworząc jednolitą masę. Dodatek palonego wa- przeciwnym razie uwaga widza lub czytelnika pna bardzo jest pożyteczny, jako przyśpiesza- rozpierzcha się i oddziaływanie dzieła sztuki jący rozkład nie dość szybko ulegających gni-    traci na swej bezpośredniości,    Tak zwanej bu-

ciu części. Po upływie dwóch do trzech lat    do wy czyli konstrukcyi    estetyczuej (ob.)

ma ona

K. jest dojrzały i może być wywieziony na    nie należy utożsamiać z    K-ą;

pole, na łąkę lub na ogród. To ostatnie zastosowa-    bowiem swój odrębny zakres    i dotyczy same-

nie^K-tujest najwłaściwsze. Autorowieniemieccy go technicznego wykonania: rzecz w wyobra-zalecają zakładanie kup K-owych wprost na źni artysty skomponowana zupełnie prawidło-łąkach, używając do tego ziemi wyrzucanej    wo, może być w konstrukcyi    swojej słaba i źle

z rowów, szlamu ze stawów i sadzawek, gnoju    wykonana, i odwrotnie, rzecz    błaha w kompo-

końskiego, \ t. p. z dodatkiem, jeśli można, wa- zycyi może być zbudowana bez zarzuiu. W poe-pna palonego, przyczem polewane są gnojówką, zyi K-a oznacza wybór głównego przedmiotu, a gdy dojdą do stanu dojrzałości, rozwożone stosunek jego do drugorzędnych czyli epizo-po łące i równo po niej rozrzucane. Roz- dów (ob.), jednolitość układu i nastroju, usto-wożenie i rozrzucanie, jakoteż dowóz z fol- sunkowanie udziału różnych władz duchowych

H. G.

A. Pol.

poety: wyobraźni uczucia, materyału postrzegaw-czego i t. p. Literaturę ogólną ob. pod Estetyka i Twórczość, odnoszącą się do poezy i pod Teorya literatury i Stylistyka.

Kompozycya muzyczna dzieło muzyczne, utworzone na*głosy ludzkie, bądź też instrumentalne; także komponowanie, sztuka tworzenia nowych dzieł muzycznych, według prawideł este-tyki ^teoryi muzycznej, której podstawę tworzy nauka rytmiki, melodyki, harmoniki (har monia), kontrapunktu, imitacyi, kanonu, fugi, form, muzycznych, oraz instrumentacyi.

Kompozycya (prawo). W historycznym rozwoju prawa karnego jest okres, w którym wszelkie naruszenie prawa wyrównywane bywa przy pomocy opłat kompozycyjnych. Najcięższe przestępstwa, zabójstwa nawet bywają w ten sposób karane. Niema kary śmierci, ani kar cielesnych. Zjawisko to jest powszechne: zarówno u szczepów Czerwonoskórych, u plemion Oceanicznych, na półwyspie Indyjskim, na wschodzie i na zachodzie Azyi, na Kaukazie, u Semitów, u Murzynów, u ludów Aryjskich, u Celtów, u Germanów, u Słowian pełno jest dowodów, charakteryzujących ten okres w rozwoju represyi karnej. Kompozycye bywają różnego rodzaju: bądź noszą charakter odszkodowania, bądź grzywny, bądź też jednoczą w sobie dwa te pierwiastki jednocześnie. W prawie celtyckiem starożytny kodeks (Aicill) dzieli kompozycye (eric) na 2 części: na właściwą cenę życia (coirpdire), która stale odpowiada 7 niewolnicom albo 21 sztuce bydła, oraz karę czci (enechlam), która zmienia się w stosunku do zamożności i stanu poszkodowanego. Przeważnie składają się K-cye z grzywien, płaconych rodzinie poszkodowanego albo jemu samemu, oraz z grzywien, płaconych współplemieńcom, księciu, królowi i t. d. W Yukatanie całkowita K-cya przechodzi w ręce sędziów albo króla. U Gallelów (Oceania) o-skarżyciel, o ile przeciwnik wykonał przysięgę i nie umarł w ciągu miesiąca (czyli dowiódł swojej niewinności, płaci grzywnę, która w połowie należy do oskarżonego, a w połowie do wodzów. U Redijangów i Lampongów płaci sprawca obok właściwego okupu (batigun) grzywnę (tepung burni), składającą się z bawołu i ryżu; wyprawia się ucztę, w której uczestniczy całe plemię, głównie jednak wodzowie. W ten sposób rozejm i wzajemne przebaczenie otrzymują sankeyę prawną. Według dekretu węgierskiego św. Stefana w wypadku rozmyślnego zabójstwa otrzymuje 50 dukatów król, 50 rodzina, 10 rozjemcy. U Germanów K-cya składa się z właściwego zagłównego (wergeld) z grzywny na rzecz plemienia (fredus), oraz z, grzywny na rzecz króla (bannus). W Bośni (XV wiek) w wypadku zabójstwa następuje konfiskata majątku w połowie na rzecz skarbu królewskiego, w drugiej połowie na rzecz synów albo krewnych zabitego. W krajach, gdzie kapłani zdobyli władzę polityczną, otrzymują i oni część grzywien (u Kałmyków, u Germanów). Wysokość okupu zależy od ceny życia. W państwie afrykańskiem Unjamwesi zabójca obowiązany jest wypłacić mścicielowi za zabicie mężczyzny: 50 sztuk materyi za głowę i ręce, pewną oznaczoną ilość drutu mosiężnego za jedną połowę ciała, 50 motków takiegoż drutu za drugą połowę, a byka i ładunek soli za brzuch i nogi. Nadto obydwie godzące się strony winny jeszcze ofiarować królikowi swemu, jako poena regahs, po 30 żelaznych łopat pod pozorem, że mu zanieczyszczono ziemię jego, przelewając krew ofiary. U Kirgizów „Kun“ czyli zagłówne, o ile uiszczano je za mężczyznę, wynosiło 100 koni, w Dardista-nie—6 koni, 6 strzelb i 30 szlafroków. U Słowian południowych całkowita suma okupu dzieli się na 12 części („krwi“), każda zaś „krew“ ocenia się na 20 talarów. Tym sposobem cena głowy wynosi teoretycznie 240 talarów, w rzeczywistości zabójca płaci tylko 200 talarów, 40 zaś idzie fikcyjnie na wynagrodzenie sędziów, którzy jednak zaraz zwracają je zabójcy. Co do ran, to za mniejsze płaci się jedną „krew“ (20 tal.), za większe dwie „krwi“ i t. d. Okup za rany nie przechodzi jednak nigdy 8 „krwi“. Według innej, dostarczonej Bogi-sicowi relacyi, głowę ludzką oceniano dawniej na 1001, a dziś na 101 dukatów, chociaż z tej ostatniej summy nikt dzisiaj , nie bierze jako okupu więcej niż połowę lub dwie trzecie części. Ranę przyjmuje się w rachunku z pół „krwi“ (50 dukatów). Statut wiślicki statuta mazowieckie oznaczają ściśle stopień za-glównego, zastosowany do różnic, jakie zachodziły w układzie społecznym. Na Mazowszu jak i w Małopolsce płacono w XIV w. za głowę szlachcica 60 grzywien (H ube, Prawo XIV w. 134), co według rachunku Pawińskiego równało się cenie 2—3 włók ziemi średniej u-prawnej albo 50 wołów, albo 40 koni, albo 720 korcy pszenicy, albo 960 korcy żyta, albo 1440 korcy owsa. Zagłówne było tedy nie tylko karą bardzo dotkliwą, ale i „środkiem odstraszającym, wędzidłem dość twardem na namiętności“. Ustawodawstwo świadomie korzystało z tego środka w celu odstraszania od zabójstwa. W Łęczyckiem płacono jeszcze w końcu XIV w. tylko 30 grzywien, na początku zaś XV w. (około 1406 r.) spotyka się już ślady podwojenia zagłównego, co też utrwalone zostało uchwałami zieinskiemi zapadłemi w Łęczycy r. 1418 i 1419 (Pawiński str. 31,32). Cena 60 grzywien była najwyższą. Niekiedy na zgodę stron poprzestawano na mniejszem wynagrodzeniu; spłacano też zagłówne w ratach (np. jedną grzywnę co dwa tygodnie, „Jus pol.“ 194), kto nie przedstawiał dostatecznej pewności, dawał rękojemców-poręczycieli. Nie uiszczający się w terminie podlegał natychmiastowemu wydziedziczeniu z posiadłości swojej

na rzecz tego, komu zagłówne przysądzono.

morderstwo, podpalenie w zamiarze przyczynienia śmierci i zdradę wobec panującego. Z biegiem czasu liczba tych zbrodni powiększyła się znacznie. Postęp powoli tylko torował sobie drogę. Długo jeszcze uważano przestępstwo za akt obchodzący tylko pokrzywdzonego i jego krewnych. Stuleci trzeba było, aby zrozumiano powszechnie, że przestępstwo wyrządza krzywdę porządkowi prawnemu całego społeczeństwa. Do wyrobienia tego przekonania przyczyniły się: prawo rzymskie i kanoniczne. Dlatego też w Niemczech np. system K-cyi ustępuje ostatecznie miejsca karze publicznej, dopiero w XVI w. t. j. w okresie t. z. recepcyi prawa rzymskiego (ob).— Literatura:    Dareste „Etudes d’histoire du

droit“ (1889); Post ,,Grundriss der ethnologischen Jurisprudenz“ (1894, tom II), Steinmetz, ,,Studien zur Entwickelungsgeschichte der Strafe“ (1891); Brunner „Deutsche Rechstsgeschichte“ t. II; Brissaud „Histoire du droit français“; Ros shirt „Geschichte u. System d. deutschen Strafrechts“ (toin I, 1838); Tissot „Le droit pénal“ (1880, tom I, 516— 593); Liszt „Deutsches Strafrecht“ (wyd. X); Krzymuski „Wykład prawa karnego“ (tom I, 1885); Pa wiń ski „O pojednaniu w zabójstwie według dawnego prawa polskiego“

(1884); Ciszewski „Wróżda i pojednanie“

s. F.

Niezapłacenie K-cyi prowadzi za sobą te same skutki, którym K-cya miała zaradzić. Zabójca niepłacący K-cyi padał ofiarą pomsty krwawej (ob.) —tak nawet jeszcze w dalmackiin statucie Yinidolu, na Morawach, w starem prawie iryjskiem i walijskiem, na archipelagu Malajskim i t. d. zdarza się, że zabójca zostaje niewolnikiem bądź poszkodowanego, bądź plemienia, do którego należy ostatni, bądź króla, bądź tego, który za niego opłacił zagłówne, bądź też zostaje sprzedany w niewolę. Gdzieindziej skutki nie są tak surowe i prowadzą za sobą konfiskatę majątku. Statut mazowiecki z r. 1390 stanowi, że kto niema czem głowy zapłacić,jten szyją zapłacić ma (B a n d t k i e ,,Jus polonicum“ p. 423). Mowa tu o zabójcy szlachcica. Jeśliby zaś tenże zabił niższego od siebie, t. j. włodykę, a nie miał czem głowy zapłacić, ręką własną pokupi winę. Z biegiem czasu miejsce systemu K-cyi zajmuje system kar publicznych. K-cye zastępuje innemi rodzajami kary. 1 tak w starem prawie gruzińskiem strona obowiązana do zapłaty K-cyi pozwala poszkodowanemu publicznie siebie oćwiczyć.

W późniejszych czasach opłata K-cyi bywa surowo zakazana (tak już w prawie salickiem).

Kompozyty były owocem układów (compo-sitiones) między szlachtą a duchowieństwem, skutkiem którychto układów dziesięcina, płacona w naturze, została zamieniona na dziesięcinę pieniężną, na pewne stałe relutum, tj. opłatę pieniężną. W historyi iastytucyi dziesięcin w Polsce daje się spostrzedz charakterystyczny objaw, że zobowiązana do pł > cenią dziesięcin szlachta dąży stale do uzyskania jaknajdalej idących udogodnień w składaniu tego rodzaju danin. Ruch ten rozpoczął się za Kazimierza W., który popadł w spór o te sprawy z biskupem krakowskim Bodzan-tą. Wyrok arcyb. Jarosława, który zapadł w tym sporze, jest pierwszą amicabilis conipo-sitio, pierwszym układem w kwestyach dzie-sięcinnycli. Statuty Jarosława, regulujące rzeczy sporne, nie zaspokoiły żądań szlachty, dla której najnieznośniejszym obowiązkiem było płacenie dziesięciny wytycznej (ob.), oddawanej w naturze. Ustawicznie dążono do tego, aby ten rodzaj dziesięciny zastąpić o wiele wygodniejszą i korzystniejszą formą stałych opłat pieniężnych. Wprawdzie wyrok Jarosława dozwalał w osobnym statucie na sprzedaż dziesięciny tern, że szlachcic, płacący dziesięcinę in natura mógł ją w 8 dni przed lub po św. Jakóbie odkupić od duchownego, któremu się ta dziesięcina należała ; — był to jednak akt dobrej woli: jeżeli duchowny się zgodził, mogła przyjść taka zmiana do skutku,

Zdarza się jednak, że K-cye zachowują moc swoją obok kar publicznych (w statucie Litewskim z r. 1529 zabójstwo bywa karane śmier- (1899). cią, obok tego jednak rodzina zabitego otrzymuje „główszczyznę“, a książę grzywnę). O ile odwet zaznacza pierwszy krok ku przestrzeganiu pewnej miary w karze, o tyle K-cya zwiastuje myśl pojednania się i przebaczenia. 0-kres, w którym pokrzywdzony zamiast wywierania zemsty wchodzi z nim w układ, ocenia wartość ekonomiczną doznanej szkody i zadawala się jej wynagrodzeniem, dowodzi już niejako odczuwania, że między karą a przestępstwem nie może zachodzić stosunek równości absolutnej, lecz tylko pewna proporcyalność. Jednak ze względu na swoją istotę prawną dowodzi K-cya pewnego cofania się pojęć. Kara przestaje być instytucyą prawa publicznego i zamienia się w sprawę prywatną pokrzywdzonego. W miarę jak idea państwa i porządku prawnego rośnie w społeczeństwie; w miarę jak przestępstwo otrzymuje coraz bardziej znaczenie aktu, wyrządzającego krzywdę dobru publicznemu—coraz bardziej też rośnie świadomość, że przestępstwu towarzyszyć winna kara z przyczyny krzywdy publicznej, nie zaś wyłącznie z powodu szkody, którą poniosła ta czy inna osoba. Tendencye zmierzające ku przywróceniu karze znaczenia instytucyi prawa publicznego ujawniać się zaczynają w Europie już od XI wieku. Do pierwszych usiłowań w tym względzie należy zaliczyć ustawy Kanuta W.

(1014—1036). Ustawy te oświadczają, że za niektóre zbrodnie K-cya nie może uwolnić przestępcy od kary; tu należą: kradzież, fałszerstwo, ' żadnego atoli nacisku w tym kierunku nie możn

Wielka K cykl. Powsz [lustr. Zeszvt 296a Tom XXXVil

odtąd każdy

1635 o-

pieskiego.

Kompozytor muzyczny (niem. Componist lub Tonsetzer, franc. Compositeur, włos. compositore) twórca nowych dzieł mu-

A. Pol.

było nań wywierać. Otóż o tę przymusową kompozycyę chodzi szlachcie w dalszym ciągu i dlatego ruch w tym kierunku nie słabnie. Reformę stosunków dziesięcinnych poruszała szlachta na zjeździe we Warcie 6 grud. 1434, nie wyszła jednak ze swemi żądaniami po za statut Jarosława, szczególnie w kwestyi sprzedaży dziesięciny: to też nic dziwnego, że Władysław Warn. w r. 1443 zatwierdza statuty Jarosława. Ale na tern się nie skończyło; sprawa dziesięcin ciągle domagała się reformy. Sejm z r. 1578 zapowiada K-cye, tj. u-kłady o dziesięcinę, które następny sejm odkłada. To odkładanie szło z sejmu na sejm; w r. 1581 zapowiadano bowiem znowu, że sprawa kompozycyi na przyszłym sejmie załatwioną będzie. Dopiero jednak za Zygmunta III przybierała ta rzecz realniejsze kształty — na sejmie warszawskim z r. 1607 postanowiono ko-misyę, złożoną z reprezentantów senatu, szlachty i duchowieństwa. Komisya ta miała ułożyć warunki kompozycyi i rozesłać projekt po powiatach, aby się sejmiki partykularne oświadczyły co do tego projektu, zanim sprawa na sejm walny przyniesiona zostanie. Czy ta ko-ńiisya co zdziałała, nie wiadomo. Zdaje się jednak, że do K-cy i nie przyszło, skoro ta sprawa dopiero na sejmie warszawskim z r. 1635 za Władysława IV dostała się pod obrady. Na tym też sejmie przyszło do kompozycyi wprawdzie niezupełnej, co sama uchwała zaznacza, ale w każdym razie obrano środek, który K-cyę ułatwiał i zaspakajał częściowo szlachtę. Powiedziano tam w tej u-chwale, że nie można było przeprowadzić generalnej K-cyi po wszystkich dyecezyach, z powodu nierówności majątków i pól (propter inaeąualitatem fundorum et agrorum), natomiast postanowiono, za wyraźnem zezwoleniem Stolicy Apostolskiej: „aby każdy biskup w dye-cezyi swojej (w której dziesięciny idą) compo-sitiones de consensu Bectorum factas et (ucien-das, dawne kontrakty i kwity, approbent cza-* sy wieeznemi. A gdyby się duchowny zgodzić nie chciał, powinien będzie loci Ordinarius (biskup właściwy) na instancyą każdego szlachcica, przybrawszy do siebie duos ex Capitula nabili genere natos, komponować taką dyfferen-cyę na pieniądze, i non obstanie refragatione duchownego, decydować, mając osobliwy wzgląd na spustoszenie i na on er a ubogich ludzi“. — Z tenoru tej uchwały, która jest znacznie dłuższa, widać, że szlachta chciała K-cyi generalnej, któraby we wszystkich dyecezyach zamieniła dziesięcinę wytyczną na pieniężną. Temu jednak oparło się duchowieństwo, gdyż dla nierówności majątków ziemskich nie mogło przyjmować stałej, jednakowej kwoty. Zaradzono więc w ten sposób, że dawnym kompozytom, tj. zamianom dziesięciny wytycznej na pieniężną, sporządzanym między proboszczami a szlachtą, nadano moc wiecznie obowiązującą.

Szlachcic miał rokrocznie płacić raz u-mówioną kwotę pieniędzy tytułem dziesięciny. Taką umowę o zmianę mógł każdej chwili przeprowadzić ze skutkiem wobec biskupa, mimo oporu proboszcza, któremu się należała dziesięcina. Tak więc ten najważniejszy postulat szlachty został załatwiony szlachcic mógł zamienić dziesięcinę wytyczną na pieniężną. Ta zmiana nazwana została od układu : compositio — kompozycyą, albo kompozytem. — Dziesięciny wytyczne pozostały w dobrach królewskich, gdzie uchwała o K-cyi nie obowiązywała — mógł z niej zresztą niekorzystać każdy szlachcic. O K-y, czyli dziesięciny pieniężne szła skarga do grodu, bez apelacyi, tam też do grodu przychodzi! szlachcic złożyć pieniądze za dziesięcinę, jeżeli duchowuy w swoim czasie ich nie odebrał; w księgach grodzkich zapisywano wreszcie układy kompozycyjne, aby ustrzedz potomków i następców od niesłusznych roszczeń duchownych. Uchwala z roku bowiąz^wała aż do końca Rzeczypospolitej; świadczy o tern uchwała sejmu ekstraord. warsz. 1775, w której zaznaczono: „co się zaś tyczy dziesięcin z dóbr szlacheckich, bullę Urbana VIII uskutecznioną mieć chcemy“. Ta wzmianka o bulli Urbana VIII jest wytłóma-czeniem, dla czego uchwała sejmu z r. 1665 powoływała się na wyraźne zezwolenie papieskie. Uchwałę sejmową poprzedziła bulla Urbana VIII (27 listopada 1634), która jest właściwie ustawodawczą w sprawie kompozytów — sejm bowiem skorzystał tylko z zezwolenia pa-

Ab. Kł.

zycznyeh,

K mpres ob. Przy kładka.

Kompresor (sprężarka), machina służąca, do zgęszczauia (sprężania) powietrza, lub gazów, a również i płynów (kwasu węglowego, amoniaku, kwasu siarkowego i t. p.). W swym działaniu K-ry powietrzne podobne są do miechów (ob.) i wentylatorów (ob.), używanych do wtłaczania powietrza, ale gdy z ich pomocą spręża się powietrze do ciśnienia nie-dosięgającego jednej atmosfery, to w K-ch odbywa się sprężanie powietrza do 6, 200, a nawet i więcej atmosfer. Powietrze o tak wysokiej prężności ma nader liczne zastosowanie w technice: do przenoszenia siły na wielkie odległości, np. do zaopatrywania miast w powietrze sprężone, które rozprowadzane rurami z jednego miejsca centralnego, do poszczególnych zakładów przemysłowych, służy do napędzania oddzielnych silników; albo też powietrze sprężone wtłacza się do akumulatorów, z których się je czerpie następnie w celu zasilania silników służących np. do poruszania tramwajów itp. Powietrza sprężonego używa się

O 00 to

także do napędzania pomp i innych machin, np. do wiercenia kamieni (oh. perforatory), do napędzania machin torpedowych, itd. Powietrze sprężone służyć może także do wytwarzania zimna, co dokonywa się w machinacli zwanych oziembiarkami (ob.), w których powietrze wysoko sprężone i oziębione ulega rozprężaniu, wskutek czego powstaje nader niska temperatura. Powietrza w ten sposób oziębionego używają do oziębiania np. w rzeźniach bydła, na okrętach do konserwowania mięsa itp. Gdy w naczyniu zamkniętem ściskać (sprężać) powietrze, to rozgrzewa się ono, praca bowiem, jaką zużywamy na sprężenie, zamienia się na ciepło. Występujące tu podwyższenie temperatury pozostaje w prostym stosunku do przyrostu prężności. Przyjmując, że naczynie nie doznaje oziębienia i że temperatura powietrza przy początku sprężenia jest 10° C. a sprężając powietrze do nadciśnienia

1-ej atmosfery otrzymamy temperaturę 73° C.

Machiny więc służące do sprężania powietrza muszą koniecznie być ochładzane, gdyż inaczej bardzo łatwo mogłyby uledz zniszczeniu. Zgoła odwrotny odbywa się przebieg, gdy powietrze ulega rozprężaniu, w takim razie następuje obniżenie temperatury. Jeżeli zatem powietrze sprężone, o temperaturze 10° C., rozprężyć do ciśnienia atmosferycznego, to przy nadciśnieniu

1 atmosfery następuje oziębienie na— 41° C.

— 67°

»? »? »? »? ^ ¹ »?

_ QJS⁰

»?    »?    »?    v    n

_1190

»    „    »?    »?    -L 1 ĆJ „

1    „    „    —131° „

1    _1 QOO

J    »?    »?    »?    »? ±w »,

W silnikach więc pracujących powietrzem sprężonem wytwarza się u wylotu lód. Aby tego uniknąć należy podgrzewać powietrze sprężone. K-y, co do sposobu działania, podobne są do miechów cylindrycznych (dmucha w), przebieg ich pracy składa się z trzech peryo-dów, a mianowicie: 1) ssanie, 2) sprężanie, 3) wytłaczanie; tylko różnią się od nich znacznie budową, a to z powodu wywiązywania Się znacznego ciepła przy sprężaniu powietrza. K-y zatem muszą być koniecznie ochładzane. Ochładzanie to można dokonywać trojakim sposobem: 1) od zewnątrz przez zaopatrzenie K-a w płaszcz wodny, 2) przez zastrzyknięcie strumienia wody do wnętrza, 3) przez napełnienie wodą części wnętrza K-a. Stąd rozróżniają K-y suche, półmokre i mokre. K. podobnie jak i miech cylindr. składa się z cylindra i tłoka w nim naprzód i wstecz się suwającego, a dalej z klap i wentyli, zamykających otwory znajdujące się na konciv cylindra. Przez otwory te powietrze bywa wsysane, a następnie

sprężane i w tym stanie wytłaczane do przewodów. Powietrze, sprężając się, nagrzewa się, rozgrzewa więc i cylinder, wskutek czego uszczelnienia podlegają zniszczeniu, a także i ciśnienie w cylindrze wzrasta bezpożytecznie. Aby tego nie dopuścić , należy zastosować oziębianie wodą, które jednak musi być dokonane w czasie sprężenia powietrza, gdyż oziębianie przy ssaniu, albo wytłaczaniu powietrza sprężonego okazuje się bezpożytecznem. W K-ach suchych ścianyji pokrywy cylindra, a niekiedy i tłok, posiadają wydrążenie, przez które przepływa woda chłodząca. Jednak tym sposobem nie można potrzymać dostatecznego ochłodzenia powietrza, a im wyższe jest sprężanie, tern niekorzystniejsze i działanie. Pomimo to K-y takie znajdują często zastosowanie, szczególniej wtedy, gdzie powietrze wilgotne, otrzymywane zflK-ów^mokrych, jest niemożliwe do użycia. K-y suche mogą być o działaniu pojedyń-c z'e|mglub|p ol'd w’ój n em (zależnie od tego czy działanie na tłok następuje tylko z jednej jego strony, albo z obu). Ssanie i tłoczenie powietrza odbywa się za pośrednictwem wentyli lub suwaków. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że w przestrzeni cylindra między tłokiem, gdy znajduje się on na końcu skoku, a wentylem lub suwakiem, tj. w tak zwanej przestrzeni szkodliwej, na końcu każdego skoku stłaczającego pozostałe powietrze sprężone, utrudnia nassanie świeżego powietrza przy następującym skoku ssącym. Starać się więc należy, aby przestrzeń ta była jaknajmniejszą. W K-ach suwakowych zapobiega^się niekorzystnemu wpływowi przestrzeni szkodliwej przez wyrównanie ciśnienia między obu stronami tłoka w czasie zmiany skoku. K. taki o podwójnem działaniu przedstawia Afig. 1. * Składa się on ze spręża-

CJShgBjgfi

FffC

. i

L1Ü!

Fi7 20! Kompresor suchy.

jącego cylindra, w którym suwa się tłok z tło-czyskiem połączonym z machiną parową, napędzającą ów K. Walec A otoczony jest naokoło przestrzenią wodną C. Rozrząd następuje za pomocą suwaka 'z muszlą I), podobnie jak w machinach parowych, tylko kierunek drogi powietrza jest przeciwny kierunkowi drogi pary. Przy ruchu więc tłoka w kierunku strzałki wchodzi świeże powietrze od zewnątrz przez kanał E pod muszlą i przez kanał F

obie strony tłoka w czasie, gdy suwak

z lewej strony tłoka B, podczas gdy powietrze wessane ulega sprężaniu po drugiej stronie tłoka, a wychodzi przez prawy kanał F i otwór po prawej stronie suwaka G do skrzynki suwakowej H, podniósłszy uprzednio płytę J naciążaną sprężyną, skąd wreszcie dostaje się do zbiornika. Przy odwrotnym ruchu tłoka, powietrze świeże wchodzi przez kanał E na prawą stronę tłoka, -a powietrze sprężone wychodzi z lewej strony tłoka do skrzynki 11. Ażeby zniweczyć niekorzystny wpływ przestrzeni szkodliwej, należy wyrównać ciśnienie z obu stron tłoka, czego dokonywa się za pomocą kanału, przeprowadzonego naokoło muszli 1), łączącego

znajduje się w położeniu środkowem. Takie położenie suwaka występuje przy każdej zmianie skoku tłoka; tym sposobem powietrze sprę-ła jako tłok. W celu dokonania tej czynności wodę wprowadza się do cylindra, za pomocąalbo osobnej rury albo wentyla ssącego, a wyprowadza przez wentyl tłoczący. W ten sposób otrzymuje się dobre ochładzanie powietrza, a zarazem i ścianek walca, nadto tjkże pozbywa się przestrzeni szkodliwej, gdyż wszystko powietrze, znajdujące się w cylindrze, bywa wytłaczane przez wentyle. Fig. 202 przedstawia K. Siewers’a o podwójne n działaniu. Składa się on z cylindra złożonego z dwóch części przy-przymocowanyeh do wspólnej płyty fundamentowej. W cylindrze posuwa się tłok, który za pomocą tłoczyska może być połączony bezpośrednio z tłokiem cylindra parowego i od niego otrzymuje ruch naprzód i wstecz, albo też, jak na fig. 202 pokazano, od wału obracającego ”się za pośrednictwem korby i dwóch korbowodów

JS.

da

ï\ c

ggSgggj

' I

Kdfe"--²*

—śSrfz

"7. ' ■

Jd

Œ2a®

A,

2:

i*sÉ(

Wi

Fig. 202 K°nipresor mokry.

żonę przez tłok przechodzi z jednej jego strony na drugą i miesza się z powietrzem wessanem i zwiększa jego prężność, przyczem po stronie sprężenia ciśnienie się zmniejsza tak, że ssanie odbywa się bez przeszkody. Płyta J naciążo-na sprężyną spoczywającą na suwaku, służy do tego, aby niedopuścić w czasie sprężania powietrza wejścia powietrza już sprężonego ze skrzyni do cylindra. W K-ach pół mokrych wtryskuje się wodę, częścią w czasie peryodu ssania, a częścią w czasie tłoczenia, tj. sprężania, ale w takim razie woda musi się znajdować pod prężnością wyższą niż powietrze w cylindrze, przyczem wodę rozpyla* się przy wejściu do tegoż cylindra. .Pod względem zewnętrznym K-y półmokre różnią się od suchych tylko przez dodanie przyrządu do wtryskiwania wody, który jest umieszczany w obu końcach cylindra, a po większej części w pokrywach. K-y te bywają także zaopatrzone w płaszcze wodne podobnie jak suche, a nadto urządza się przy nich większe zbiorniki powietrza, w celu możności oddzielenia wody wstrzykniętej. K-y mokre są w ten sposób urządzone, że wraz z powietrzem wssysana bywa pewna ilość wody, która ochładza powietrze w czasie sprężania, a po dokonaniu sprężenia usuwają ją wraz z powietrzem. Woda więc posuwa się wraz z tłokiem naprzód i wstecz, a nawet sama dzia-

m. W ten sposób tłok wpycha powietrze wraz z wodą naprzemian to z jednej to z drugiej strony, a tłoczy przez skrzynki cc. do przewodu; g, d, d są wentyle ssące, e tłoczące. Woda dopływa rurą h, a odpływa rurą i\ f jest zbiornik powi Jtrza, g rura tłocząca. Do K-ów mokrych zaliczyć można K-y, gdzie sprężanie powietrza następuje nie za pomocą tłoka, lecz bezpośrednio skutkiem ciśnienia wody. Składają się one z naczynia zamkniętego, w którego górnej części znajdują się wentyle, ssący i tłoczący. Dolna część naczynia połączona jest z przewodem, tłoczącym wodę i zaopatrzonym w rozrząd, który poruszany bywa za pomocą pływaka znajdującego się we wnętrzu naczynia. Gdy woda w naczyniu opadnie prawie do dna, natenczas pływak otwiera przewód tłoczący, woda wchodzi do naczynia i spręża powietrze w nim się znajdujące, które następnie uchodzi przez wentyl. Poczem pływak podnoszący się wraz z poziomem wody przestawia rozrząd, wskutek czego zamyka się ^dopływ wody tłoczącej —woda zaś znajdująca się w naczyniu wypuszczona zostaje na zewnątrz, nowe zaś powietrze bywa wessane, co trwa tak długo, aż poziom wody obniży się i pływak o-tworzy wentyl, przez który następuje^znowu dopływ wody tłoczącej. W celu uniknięcia strat tak siły jak i powietrza przyrządy słu-

„L’air

M U.

one

szcze-

pi na

wodę, matowieje ,i staje się 'nieprzezroczystym. Traktowany kwasem solnym rozkłada się, wydzielając^ „krzemionkę galaretowatą. Proszek zwilżony wodą daje mocną reakcyę alkaliczną, która po wypaleniu minerału staje się daleko słabszą. Stopiony zastyga w masę krystaliczną, składającą się całkowicie z wyraźnych kryształków anortytu, skąd uważają go dzian anortytu. Lemberg, traktując proszek K-u kolejno roztworami węglanu potasowego, ku sodowego i węglanu sodowego, przeistoczył go na kankrynit sodowy, lecz nie zdołał otrzymać analcymu. Jak wszelkie zeolity często znajduje się w próżniach i pęcherzach rozkładających się skał wybuchowych, rzadziej cznie w żyłach pegmatylowych. Celniejsze je

żące do wprowadzenia i odprowadzenia powietrza powinny się ściśle domykać. Z tej samej przyczyny przyrządy te, tj. wentyle, należy u-rządzać, nie o działaniu samoczynnem, lecz kie-rowanem, tj. że wentyle te otrzymują ruch za pośrednictwem odpowiednicli drążków połączonych z wałem napędowym. Podobnie jak w silnikach parowych stopniowe rozprężanie wysoko naprężonego środka (puro) wykazało w tak zwanych silnikach złożonych (compoundj lepsze zużytkowanie siły, tak samo w nowszych czasach zaczęto stosować z wielką korzyścią odwrotny przebieg, a mianowicie stopniowe sprężanie przy wytwarzaniu powietrza sprężonego, o wysokiej prężności. W tego rodzaju K-ach złożonych doprowadza się powietrze do żądanej prężności, nie w jednym walcu, lecz w ten sposób, że najpierw spręża się powietrze do miernej prężności w jednym walcu, poczem dopiero powietrze już sprężone przechodzi do drugiego, gdzie spręża się do żądanej prężności. Są to tak zwane kom pro my dwustopnio-w e. W K-rze trzystopniowym powietrze mlega sprężeniu jeszcze dalej w trzecim walcu. Tym sposobem otrzymać można powietrze bardzo wysoko sprężone, a nadto do tego sprężania zużywa się znacznie mniej siły. K-y złożone, Ri edler a, są w ten sposób urządzane, że 2 — 3 walce wtłaczają powietrze o niskiej prężności do zbiornika, w którym się ono ochładza za pomooą wężownicy z wodą, albo wstrzykiwania wody, poczem przechodzi do drugiego walca, gdzie spręża się do prężności końcowej, a w końcu przechodzi do przewodu powietrznego. K-y suche dają powietrze sprężone suche, mogą pracować ze znaczną prędkością tłoka, ale z powodu silnego gorąca prędko się zużywają. K-y mokre zaś dają powietrze dobrze oziębiane, lecz wilgotne pracują z małą prędkością tłoka, zajmują dużo miejsca i rdza powoduje ich prędkie zniszczenie.—Por. 1 h e r i n g „Geblase“ (Berlin 1893); Pernolet comprimé“ (Paryż 1876).

Kompromis w prawie rzymskiem ob.Com-pr omiss um.

Kompromis (z łacińskiego compromittere z cum i promittcre—puszczać na przód, przyrzekać, obiecywać, ślubować, ztąd compromis-sum (ob.)—wzajemna obietnica, przyrzeczenie), zapis na sąd polubowny, akt przez który daje się władzę obranym sędziom do rozstrzygnięcia sporu wynikłego lub zaczętego procesu. Procedura cywilna francuska (art. 1003 — 1028) dozwala na zapis w protokóle przed obranymi sędziami lub przez akt prywatny albo notaryal-ny. Procedura rosyjska wymaga zapisu przed rejentem i w akcie obowiązki pośrednictwa winni przyjąć sami sędziowie. We Francyi nie można zapisywać się na sąd polubowny a) względem darowizn Fzapisów mających za przedmiot alimenta, mieszkanie, odzież; b) względem separacyi i rozwodu między małżonkami: c) sporu o stan; d) spraw ze skarbem i insty-tucyami publicznemi, gminnnemi; e) z małotetnimi i zostającymi pod kuratelą. Procedura rosyjska wylicza przedmioty pod literami c d e i nadto wyłącza spory złączone z przestępstwem, z wyjątkiem tych, które mogą kończyć się zgodą, lub gdy rzecz idzie o cywilne skutki występku; oprócz tego ^wyłącza spory o nieruchomość między osobami ograniczonemi w kupnie i sprzedaży, nakoniec spory o odszkodowanie robotników uległych nieszczęśliwym wypadkom. We Prancyi wyroki sądów polubownych opatrywane są klauzulą wykonawczą (ekzekucyjną) przez prezesa trybunału, w Rosyi przez sędziego pokoju, lub przez sąd okręgowy. We Prancyi gdy strony procesujące, fz góry nie zrzekły się odwołania do wyższej instancyi, to^wyroki polubowne ulegaj ą^apelacyi/^resty-tucyi, a w każdym razie mogą być skarżone z powodu nieważności. W procedurze ^rosyjskiej tylko spór o nieważność jest dopuszczalny przed zwykłą magistaturę.

Komptonit, minerał, składu chemicznego (Ca, Na₂'₂ Al₄ Si₄ Ol6. 5 HaO, a więc zeolit. Zwie się on też tomsonitem. Rombowy. Kryształy dobrze wykształcone zdarzają się^rzadko, są wtedy słupkowe, mocno zbróżdżone w kierunku osi pionowej. Zazwyczaj tworzą skupienia promienisto - prętowe, a także/kuliste konkrecye. Połysk szklisty, nieco perłowo-maciczny, gólniej na płaszczyznach odłupanych. Przezroczysty lub przeświecający. Bezbarwny lub biały, często szarawy, żółtawy, zielonawy lub czerwonawy. W proszku biały, j Łupliwość doskonała prostopadle do osi pionowej, w dwu pozostałych kierunkach prostopadłych ^znacznie słabsza. Odłam nierówny lub nierówno muszlo-wy, kruchy,J twardość 5. CiężarywłaściwyJ2.3 • 2.4. Dwudzielna kątu osi optycznych wychodzi na płaszczyznę poprzeczną. Dwójłomność mocniejsza, aniżeli we wszystkich innych zeoli-tach. Wielkość kąta osi optycznych nieznacznie tylko zmienia się od ogrzewania. Pyroelektry-czny. W^płomieniu dmuchawki ^wzdyma się i to-białe szkło. Prażony w kolbce wydaje

ża wo-chlor-

zna-

z. w.

At). Kł

go występowanie: Seeberg, koło Kadania (Usti) w Czechach, Seisseralpe, Wezuwiusz.

Komputowe wojska w Polsce tworzą stalą regularną armię, gotową zawsze do marszu i do bitwy. Zanim przyszło do utworzenia takiej stałej, regularnej armii, zwanej K-em, uciekano się już bardzo wcześnie do prób formowania stałych oddziałów wojskowych, któreby na razie zapobiegały wadom pospolitego ruszenia, t. j. zbyt powolnemu zbieraniu się rzeszy szlacheckiej, kiedy sprawa wymagała szybkiego działania. Także zabezpieczenie granicy wschodniej od Tatarów i Turków szczególnie domagało się ciągłego pogotowia na placówkach kresowych. Na tę obronę potoczną poświęcił król, uchwałą sejmową z r. 1562, czwartą część wszystkich dochodów totius corporis lie (/ni, do stołu królewskiego należących, z której-to części miało być utrzymywanem na granicach Polski stałe wojsko kwarciane (ob.), tak nazwane właśnie od kwarty, czyli czwartej części dochodów królewskich, na nie przeznaczonych. Potrzebie natychmiastowej pomocy miała zaradzić reforma Stefana Batorego, wprowadzająca uchwałą sejmową z r. 1578 piechotę w ybra niecką (ob). Wprawdzie wybrańcy nie mieli pełnić stałej służby wojskowej, byli jednak obowiązani na każde wezwanie swego rotmistrza stawić się w przepisanem uzbrojeniu. Gdyby nie opór starostów i dzierżawców królewskich, którzy nie chcieli dostarczać wybrańców, instytucya ta, która do końca Rzeczypospolitej przetrwała, przetworzyłaby się w powszechną, regularną armię, czego prawdopodobnie spodziewał się wielki król, autor tej instytucyi. Tymczasem nie wybrańcami, ale zaciężnemi wojskami, t. zw. wojskami cudzoziemskiego autoramentu, godzonemi na pewien czas za stałym żołdem, zaradzono potrzebie gotowych do boju hufców, które zaciągał tak król, jak i prywatni panowie. Stałą armię tworzył komput wojsk kozackich, który na sejmie z r. 1659 (za Jana Kazim.) wyznaczony był w liczbie 30,000 wojska zaporoskiego, a w liczbie 10,000 wojska zaciągowego. Cały K. był pod władzą hetmanów. Urządzono go w r. 1690, a następnie co do siły liczebnej, potrzebnego nakładu, repartycyi, jakoteż hyberny(ob.) opisano nadzwyczaj szczegółowo w obu autoramentach, cudzoziemskim i narodowym, na sejmie niemym 1717    r., oznaczając jednocze

śnie maximum sił dla Korony i dla Litwy na dwadzieścia cztery tysiące („Vol. Leg.“ VI, 279, 332 — 87). Do K-u w ścisłem znaczeniu nie należą gwardye królewskie, kor. i lit. Pospolitego ruszenia w XVIII w. już nie było; znało je tylko jeszcze prawo publiczne. Całość chorągwi dostarczanych przez szlachtę, pancernych i u-sarskich razem z wojskiem kwarcianem, wybra-nieckiem i zaciężnem obejmowano ogólną nazwą wojska J. K. M. i Rzeczypospolitej koronnego i litewskiego. W tym K-cie zaprowadzono dopiero u schyłku Rrzeczypospolitej regulamin, w którym określono wszystkie warunki stałego i prawidłowego pogotowia wojskowego. Utworzono regularni wojsko. Stało to się jednak, niestety, dopiero w r. 1775 za Stan. Augusta. Uchwala sejmu ekstraordynaryjnego warsz. z r. 1775 uzupełniona w r. 1776 powoływała ściśle już określony i uporządkowany komput wojska Rzeczypospolitej. Liczbę jego ustanowiono na 30,000 głów, a na utrzymanie całego kom-putu przeznaczono summę 12,000,000 złp., corocznie ze skarbu koronnego wypłacać się mającą, Powoływanie do szeregu miało się odbywać na podstawie werbunku (w o 1 n e g > bębna) bez gwałtu i podejścia — werbunek ten otwierał służbę wojskową dla wszystkich stanów. Wojsko podzielono na cztery dywizye, a każdej dywizyi przyznano osobny okrąg, postanawiając, aby kwatery rozkładane były na zewnętrznych granicach tych okręgów. Lokowanie wojska w dobrach ziemiańskich mogło zachodzić tylko na żądanie właściciela, obywatela. Zaprowadzono i ustalono stopnie wojskowe, określono po-winuości każdego stopnia i wyznaczono stały żołd. Regulując w ten sposób wojsko koronne, zabroniono następnie (1780) jak najsurowiej prywatnych zaciągów wojskowych. Nie było już jednak czasu i sposobności do istotnego udosko-nalaniaarmii (ob. Sejmczteroł e t ni). —B i b 1. Górski Konst. „Hist, piechoty“ (Kraków 1893); „Historyajazdy“ (tamże 1894).

Komrat, kolonia bułgarska ob. Kamrat. Komturowie i komturye krzyżackie. Całe państwo zakoDU niemieckiego w Pru-siech dzieliło się na okręgi, zwane od u-rzędników, stojących na ich czele, K o natur ów,—Komturyami. Nazywały się te okręgi z łacińska commenda i oznaczały pierwotne część ziemi wydzielonej do własnego użytku rycerzowi z zakonów rycerskich w dożywocie; użytkowiec więc takiego obszaru zwał się commendarius, stąd później powstał komtur ( ob. Komando rye). Tak było zapewne i w Prusiech, gdy Krzyżacy poczęli organizować to państwo drogą systematycznego podboju. Obejmowało zaś państwo krzyżackie ogółem 17 komturyj, a z tych 6 ,.większych“, 11 „mniejszych“. Obszary bowiem K-i nie były wcale jednakowe rozległością i równe stanowiskiem. Tak było z insty-tucyą województw w Polsce, także różnych obszarem i stanowiskiem; podobnie więc, jak wśród województw, tak i wśród K-yi było stopniowanie. Do większych należał przedewszyst-kiem Malborg, dalej Królewiec, Elbląg, Christburg, Bałga i Gdańsk; do mniejszych: Brandenburg, Osterode, Brodnica (Strassburg), Schönsee, Toruń, Grudziądz, Engelsburg, Rheden, Mewe, Swiecie i Człuchów. We wszystkich tych zamkach siedzieli K-owie. Było jednak wiele innych, mniejszych zamków, rządzonych już to przez K-ów,jużto przez wó j t ó w (ob.). Ponadto każda znaczniejsza K-ya dzieliła się 'na mniejsze jeszcze okręgi, na których czele stali wójtowie lub urzędnicy o charakterze wojskowym, poniekąd rodzaj dowódzców załogi, zwani Pfleger. Każda K-ya miała swój naczelny zamek, rezydencyę K-a, i kilka mniejszych warowni, zamieszkałych przez wójtów lub owych „Pfleger“. Kilka K-i tworzyło prowincyę pod zarządem „mistrza prowincyonalnego“ (Lan hneister)-, posiadłości jednak krzyżackie w Prusiech tworzyły jedną prowincyę pod zwierzchnictwem Wielkiego Mistrza od r. 1309, t. j. od przeniesienia stolicy mistrzów z Wenecyi do Malborga. (ob. Krzyżacy); poprzednio rządził 1 andin ist r z. Na czele więc K-i stoi K., po łacinie commendator. Można powiedzieć, żeK. jest zupełnym pełnomocnikiem W. Mistrza w swym okręgu, jego zastępcą, namiestnikiem. Jako u-rzędnik maj on charakter dwoisty: pierwszy, starszy, który jednak i później zachował swe przewodnictwo nad „konwentem“; drugi, młodszy co do czasu, to urzędnik ziemski, naczelnik okręgu. Zakon krzyżacki składał się z szeregu „domów“ czyli „konwentów“: do takiego konwentu należało 12 braci zakonnych, a trzynastym i zarazem kierojvnlkiem był właśnie K. Liczba 12 w korwencie je^tnajpowszechniejszą, choć zdarzają się wyjątki, a wzorem tutaj był Chrystus z 12 apostołami. Jako naczelnik konwentu K„ zwany także często Giebitiger, był obowiązauy przestrzegać praw i statutów zakonnych, czuwać nad karnością i porządkiem konwentu (do którego oprócz rycerzy zakonnych należeli jeszcze urzędnicy, bracia i zastęp służby), wszelkie przekroczenia karać lub W. Mistrzowi o nich donosić. Dalej musiał w każdą niedzielę zwoływać kapitułę swego „domu“ i odczytywać na niej pewien ustęp statutów zakonnych; przestrzegać służby Bożej i wypełniania praktyk religijnych przez należących do jego zwierzchnictwa; starać się o wszelkiego rodzaju potrzeby dla swego „domu“, zarówno codo środków żywności jak broili; do niego należała opieka nad chorymi i szpitalami, o ile się znajdowały, dozór nad służbą i urzędnikami „domu“ (np. kuchmistrz, piwniczy, i t. d. ob. Konwent krzyżacki), zarząd gospodarką i finansami „domu“. Jako zwierzchnik konwentu K. zależny był zrazu od laudmistrza , a później od r. 1309, od W. mistrza i jego wizytatorów, przed którymi obowiązany był składać sprawozdanie i wogóle na wszystkie żądania odpowiadać. Od W. mistrza też i Kapituły generalnej otrzymywał wszelkie rozkazy, bez ich wiedzy nie mógł wydalić z konwentu żadnego z braci, czy rycerzy. Godność swoją otrzymywał z rąk W. mistrza i kapituły generalnej, którym co pewien czas musiał składać relacye; a na zebraniu wielkiej kapituły w dniu „uwielbienia Krzyża św.u składać swoją godność, zazwyczaj przez kapitułę nadal potwierdzaną. Przeniesienie na jakąś inną K-yę, zwłaszcza mniej znaczną, uważano za karę i degradacyę. K-r nie mógł posiadać swego osobistego majątku, ubierał się, jak wszyscy bracia; mieszka-nie i pożywienie miał wspólne z całym kon-w entern; musiał uczestniczyć na obradach konwentu i przestrzegać milczenia. W razie przybycia gości lub wizytatorów mógł K. nie brać udziału w obradach wspólnych lub gdy uczestniczył gość, znieść zakaz milczenia. W ręku też K-ra znajdowała się pieczęć konwentu, pod jego nadzorem poczta zakonna, na rzecz której miał w swoim ,,domu“ specyalną służbę i konie i wszelkiego rodzaju magazyny. Te rozległe i rozliczne obowiązki były powodem, że K-wie musieli mieć i mieli swoich zastępców, zw. Hause omthur. Był „Hauscomthur“ najwyższym rangą w konwencie po komturze i przez niego mianowanym; wrazie nieobecności K-a wclio dził we wszystkie jego obowiązki. ,,Hauseomthur“ miał swoją oddzielną kasę, oraz nadzór pośredni nad magazynami i spichrzami lub stajniami „domu“ i pod swoim zwierzchnictwem służbę tych magazynów. Co piątek zwoływał kapitułę ze swoich podwładnych, do których należeli także i urzędnicy ,,domu‘£ (kuchmistrze, krawcy i icb naczelnik i t. d.), jego bezpośrednio słuchający. Ze wszystkich swoich czynności zdawał rachunki i relacye K-wi, od którego był zależny i przed którym odpowiadał. Gdy zorganizowało się państwo krzyżackie, gdy przeprowadzono podział administracyjny posiadłości zakonnych, K-owie stali się urzędnikami, naczelnikami okręgów, nie zatracając jednak przy tern charakteru przełożonych konwentów, bo każdy okrąg posiadał konwent. Jako naczelnicy komturyi K-owie przypominają poniekąd stanowiskiem naszycli starostów, zwłaszcza w pierwszych czasach ich istnienia (Kutrzeba ,, Starosto wie'¹ w „Rozpz. Akad. Umiej.“ t. XLV).Jak starostowie bowiem, króla, tak K-owie są zastępcami i namiestnikami W. mistrzów w swych okręgach. -Dodać należy, że do najznaczniejszych należeli K-owie Malborga, Królewca, Elbląga, Christburga i Chełmna (Culm), bo z temi K-ami łączyły się inne jeszcze godności zakonne ipso facto: np. komtur Malborga był zarazem Wielkim K-rem; Królewiecki — W. marszałkiem; Elbląski — W. Szpitalnikiem (Spittler); Christborski - - W.Szat-nym (Trap pi er): byli to ministrowie zakonni. Chełmno zaś zawdzięczało swe znaczenie w hierarchii K-ryi swemu wielkiemu obszarowi i położeniu pogranicznemu. K. ziemski (Land-comthur) miał pod swoim zwierzchnictwem całą moc urzędników i naczelników powiatów: wójtów, dowódzców twierdz (Pfleger) urzędników lasów, cłowych (Waldmeister, Land-k ä m merer) o charakterze ekonomicznym; rządzili oni odleglejszemi częściami K-yi. Tak np. K-owi Jiialborskiemu podlegali wójtowie w Sztumie, Grebinie i Lesku (Leske), komendanci (Pfleger) w Metelanz, Montawie (Montau— Mątwy) i Lasowicach (Lesewitz). Niektóre K-rye, np. królewiecka, nie miały wójtostw, tylko o-kręgi kameralne. Pod nadzorem i zwierzchnictwem więc K-a pozostawali wszyscy ci mniej-

si urzędnicy. Należał do niego obowiązek za-    naturalnie, mógł być tylko rycerz. W jego

rządzania zupełnego całą K-ryą, wszystkiemi    namiestnictwie z jednej strony, ogólnie pojętem,

jej sprawami i potrzebami, musiał jednak w    a w działalności ekonomicznej, policyjnej, sądo-

swoicli zarządzeniach szukać rady i zgody u    wej i wojskowej (co zresztą wypływa z clia-

swojej kapituły konwentu lub przynajmniej    rakteru namiestnika) z drugiej, leży analogia

starszych braci zakonnych; każdemu bowiem z    pewna do naszych dawnych starostów. Oprócz

poddanych K-a, czy to urzędników, czy człon-    K-rów ziemskich (L and c o mt hur) i ich zastęp-

ków konwentu, przysługiwało prawo zaniesienia    ców, K-rów domu (Hauscomtli ur) istniał

jeszcze w państwie zakonuem urząd Wie 1 kiego K o m t u r a. Urząd ten powstał był jeszcze na Wschodzie, przed przybyciem Krzyżaków do Prus. Jest to uajpierwsza i najwyższa godność w państwie Krzyżackiem po godności W. Mistrza. W. Komtur jest członkiem „Wielkiej Kapituły“ i jednym z tych członków, czyli ministrów, oprócz W. Skarbnika (Ordę n-T r e s s 1 e r), który zawsze znajduje się w bezpośreduiem otoczeniu W. Mistrza i przy nim zawsze przebywa. Stąd później stało się, że gdy W. Mistrz Malborg obrał za swą stolicę, W. K. był Komturem malborskim i nadzorował przedewszystkiem całą rezydencyę W. Mistrza i malborski konwent, a więc wszystkie magazyny, stajnie, zbrojo.wuie, spichlerze, W. Mistrza i konwentu Malborskiego, dalej skarb państwa i archiwum wraz z całą kancelaryą zakonną, niemniej i szpitale. W tych swoich czynnościach stykał się z marszałkiem i podskarbim (T r e s s 1 er); wyręczali się'oni i uzupełniali wzajemnie. Co rok objeżdżał wszystkie zamki i od poszczególnych K ów i urzędników odbierał rachunki i sprawozdania. Jako nieodstępny niemal towarzysz W. Mistrza, znał W. K. doskonale wszystkie stosunki polityczne, dlatego był zawsze obecnym na wszelkich naradach z obcymi posłami i gośćmi i najczęściej używano go do ważnych misyj dyplomatycznych z państwami ościennemi. Wraz z w. mistrzem i podskarbim, on tylko, W. K. posiadał osobny klucz do archiwum państwa. Wruzie wyjazdu naznaczał W. K. za zgodą w. mistrza i kapituły swojego zastępcę; wyręczał się często komturem domu, a do swojej dyspozycyi miał liczną służbę, i nieodstępnego towarzysza w którymś z rycerzy zakonnych dla honoru. Miał także osobną pieczęć, którą musiał potwierdzać wszystkie dokumenty tyczące się zarówno wewnętrznych jak zewnętrznych spraw państwa. Godność swoją otrzymywał na podstawie wyboru przez kapitułę i potwierdzenia przez w. mistrza, jak wszyscy jej członkowie; nie godziło się też odmówić przyjęcia godności. Po roku urzędowania obowiązany był W. K. urząd swój złożyć; tylko wrazić potwierdzenia przez kapitułę obejmował go nadal, w przeciwnym wypadku zostawał zwyczajnym rycerzem zakonnym lub otrzymywał jakąś inną godność. — Również tylko kapituła mogła W. Komtura pozbawić godności. Na wypadek śmierci W. Mistrza, W. K. bywał zazwyczaj obierany na zastępcę i aż do obioru nowego mistrza

skargi na K-a do W. Mistrza, jeżeli ten bez wiedzy i woli swojej kapituły coś zarządził.

Oprócz ogólnego zarządu komturyą do K-a należało dalej: porządkowanie wszelkich stosunków własności, a więc określanie wielkości i granic posiadłości, praw, obowiązków i ciężarów danego właściciela i wprost nadawanie posiadłości za uwiadomieniem poprzedniem W. mistrza; czuwanie nad dochodami z młynów, czynszów, handlu i t. d.; dbanie o dobrobyt mieszkańców swojego okręgu, a więc w razie klęski żywiołowej zaopatrywanie ludności w zboże i żywność; dozór nad lasami, stawami, wydawanie pozwoleń na polowania lub korzystanie z lasów; sądownictwo i policya w szerokim zakresie, bo mógł wydawać wyroki śmier-. ci i był K. najwyższą sądową apelacyą w swoim okręgu. Każdy wyrok musiał być przez niego zatwierdzony i jest to najwydatniejszy może zakres jego działania. Nadto jest K. zwierzchnikiem naczelnym wszystkich miast swego okręgu wr wszystkich sprawach miejskich; każda zmiana istniejących praw w dauern mieście czy wydanie jakichś ustaw przez zarząd miasta, wymagały ingerencyi i zgody K-a, który może nawet w pewnych wypadkach zakładać nowe miasta. Stąd naturalnie płynie nadzór nad handlem i przemysłem. K. ogłasza i przeprowadza wszystkie nowe ustawy, wydane przez W. mistrza. Skutkiem tego jest K. nietylko organem, ale także zastępcą prawa w swoim okręgu, zarówno w świeckich jak i w kościelnych stosunkach, o ile te nie należą już wprost do biskupów. Na wielkiej kapitule, w której obowiązany jest uczestniczyć, K. reprezentuje swój okrąg, działa jako jego delegat, przedstawia wszystkie potrzeby i interesa okręgu Wreszcie należy do K-a cała strona wojskowa okręgu: a więc jest dowódzcą naczelnym wojsk komturyi swojej, inusi co pewien czas odbywać ćwiczenia wojskowe, stawić się na wezwanie na polu walki, czuwać nad bezpieczeństwem okręgu swojego i magazynami wojsko-wemi, nad całością murów zamkowych i obwarowań miejskich. Różnorodny i szeroki jest więc zakres działania K-a: jest on najwyższym urzędnikiem wojskowym i cywilnym, sądowym i finansowym, namiestnikiem W. mistrza; żadna strona życia społecznego w jego okręgu nie jest wolna i wyjęta z pod jego sfery działania. Tylko że nie jest K. całkiem swobodny w swojej rozległej działalności, zależy bowiem od W. Mistrza, obowiązany jest działać za wiedzą i zgodą swojej kapituły. — K-em, ! wraz z innymi członkami wielkiej Kapituły pro-

wadził regencyę i sprawował rządy państwa i w tym charakterze przewodniczył elekcyi W. Mistrza Bardzo często zdarzało się, że wybór padał właśnie na W. Komtura. Co do całego trybu życia W. K. podlegał prawom ogólnym Zakonu. Wydatki zaś ponoszone w sprawach państwowych, np. na podróże czy poselstwa, wynagradzała kasa W. Mistrza; nie mógł jednak posiadać osobistego majątku. Por. o komtu-rach przedewszystkiem : Voigt J. „Geschichte Preussens“ (III i VI); Perl bach „Die Statuten des deutschen Ordens“ (Halle 1890 według indeksu); De Wal „Recher-ches“ (t. I—II); Henni g „Ordens-Statuten“; Kotzebue „Altere Geschichte Preus-

wnętrzny, czyniło z ludności miejskiej, dotychczas bezprawnej i poddanej, stan uprzywilejowany, stan trzeci. Aczkolwiek K-a nigdzie nie obejmowała całej ludności miejskiej (ob. Miasta), ustrój jej zaś hołdował garchii; aczkolwiek, powstawszy w ustroju feudalnym, przystosować się do niego musiała, przybierając charakter senioryi zbiorowej; aczkolwiek wreszcie rządy komunalne nie trwały długo —wyłom wszakże, uczyniony przez ruch miejski w ustroju feudalnym, był niezmierny. W społeczeństwie feudalnem ukazał się ,,stan trzeci'¹, tworzący odtąd potężną siłę społeczną, siłę całkiem nowego, nie-feudalnego, pokroju. Długoletnia walka o samorząd uświadomiła ludności miejskiej jej potrzeby i interesy, wskazała środki do skutecznej obrony własnych praw. Bezprawna niegdyś rzesza servorum dzięki K-om i ruchowi komunalnemu potrafiła już w Średniowieczu zająć stanowisko odrębnego stanu na równi z dwoma innemi, zaś w późniejszych czasach okazała się dość silną, aby wziąć nad niemi górę. Co do in. ob. Miasta średniowieczne. — Bibliografia: Gui-z o t „Histoire de la civilisation en France", Aug. Thierry „Essai sur l’histoire de Tiers-Etat" i „Tableau de l'ancienne France municipale", A. Luchaire „Les communes françaises" (Paris 1890) i „Histoire des institutions monarchiques de l’ancienne France" (Paris 1891); J. Flach „Les origines de l’ancienne France", t. II „Les origines communales (Paris 1893), Vinogradoff „Kniga dla cztenja po istorji średnich wieków" (t. 2-gi, Moskwa 1899), rozprawka S. Morawskij „Fran-cuzskije goroda w srednije Wieka" ; L a-visse et Rambaud „Histoire générale"

M. K.

zasadom oli-

sens“ (t. I).

M. ü-y.

Komuna Paryska r. 1792.Od 10 sierpnia do 2 grudnia 1792 rządy nad Paryżem znajdująsię w ręku ciała, słynącego pod nazwą K-y a wyłonionego przez lud paryski dla ocalenia kraju. Już w lipcul792po za municypalnością powstały w Paryżu tak zw. s e k c y e (ob.), w których zgromadziły się najruchliwsze żywioły republikańskie. W dn. 31 lipca jedna z tych sekcyj, Mauconseil, ogłosiła, iż nie uznaje Ludwika XIV, i zaprosiła inne sekcye, ażeby zbiorowo zażądały w dn. 5 sierpnia od Zgromadzenia prawodawczego przedsiębrania kroków energiczniejszych. Rozwój wypadków przyśpieszył to wystąpienie, i już w dn. 3 sierpnia 48 sekcyj (z pośród ogólnej liczby 49), z Pétionem, merem Paryża, na czele stanąwszy przed zgromadzeniem, zażądały detronizacyi. żądanie to nie wydało rezultatów pozytywnych, sekcye postanowiły urzeczywistnić swój zamiar na drodze nielegalnej, tj. ogłosić rzeczpospolitą na przekór Zgromadzeniu. W tym celu dn. 9 sierpnia sekcya Quinze-Vingts wysyła trzech komisarzy do ratuszu i zaprasza inne sekcye;

Komuna średniowieczna (Commune). Ruch miejski, przypadający we Francyi na koniec w. X oraz na ww. XI i XII, a wywołany przez zupełny rozdźwięk między ówczesnym prawem feudalnem (wobec którego ludność miejska była bezprawną rzeszą vil an ów), a realnem ustosunkowaniem żywiołów społecznych (wśród których mieszczanie tworzyli już istotną siłę, mającą swe własne interesy, przez prawo nie uwzględniane, ale żywotne i aktualne), dążył do wywalczenia swobód, któreby zabezpieczyły miasta od ucisku feudalnego, tamującego ich rozwój, był więc skierowany przeciw sprawcom tego ucisku: seniorom feudalnym. W tej walce odegrała doniosłą rolę komuna, tak zw. komuna przysięgła (commune jurée) lub sprzysiężen ie (conjuration). Garstka zamożnych obywateli miasta, najczęściej kupców, zorganizowana w stowarzyszenia profe-syonalne (cechy, gildye, bractwa i t. d.), tworzyła ligę, gromadziła wkoło siebie ludność miejską, zmuszała ją do złożenia przysięgi na (t. 3-ci). rzecz wspólnej sprawy i rozpoczynała układy z seniorem—w imieniu całej ludności. K. była najczęściej rozszerzonem stowarzyszeniem profesyonalnem kupieckiem, rzadziej religijnem, nigdy rzemieślniczem, stowarzyszeniem nie po-siadającem wprawdzie powagi urzędowej, ale potężnem swą solidarnością i środkami mate ryalnemi. Utworzywszy K-ę, która od pierwszej chwili swego istnienia obejmowała rządy w mieście i rządziła niezależnie od seniora, za pomocą własnych organów rządowych (ob.

Ponieważ

Miasta średniowieczne), inicyatorowie i uczestnicy ruchu musieli dążyć do przyznania przez feudalnych panów tej nowej, nieznanej społeczeństwu feudalnemu instytucyi. Cel taki osiągano różnemi drogami: częstokroć K-a toczyć musiała zbrojną walkę z seniorem (Laon, Sens, Cambrai, Mans, Amiens,

Beauvais, Lille, Reims i t. d.); niekiedy otrzymywano od seniora akt komunalny (la charte communale) w drodze układów, bez rozlewu krwi (Saint-Omer, Terouanne) lub za pieniądze (Auxerre, Laon). Potwierdzenie K-y przez seniora, zapewniając miastu samorząd we- j w nocy z dn. 9 na 10 stawili się tam delega-

«o

Wiell* Edc 1’o-w** Iluitr. Zen. 296a T. XXXTIi

ci 19 innych sekcyj, a rano d. 10 sierpu. było już 28 sekcyj. Komisarze ci biorą inicyatywęw swoją rękę i przywłaszcznjąsobie władzę nad Paryżem, czemu sprzyja ogólno poruszenie ludu, uderzenie na Tuileries i faktyczna de-tronizacya Ludwika XIV. Jednak prawowita municypalność nie ustąpiła odrazu w ciągu czterech godzin obraduje obok nielegalnej władzy, aż póki nie będzie rozpędzona. Wysłańcy sekcyi zawieszają Mandata, główno-dowo-dzącego gwardyi narodowej, w jego czynnościach i paraliżują wszelkie próby obrony Tu-leryów. Jądro początkowe K-y składa się z ło członków dawnej municypalności, jedynych, 80 osób, wśród których zaledwie kilka, jak którzy pozostali na stanowisku. Wybory odby-Tallien, Hébert, Huguenin, Rossignol, L. Bour- ły się dn. 80 listopada i 1 grudnia. Na 122 don, są znani, reszta—to osoby zupełnie uiezna- wybranych 98 należało do K-y, w tej liczbie ne: drobni kupcy, dziennikarze, byli księża. Hébert i Chaumette, K-a przestała istnieć w d. Osoby z nazwiskiem (Billaud-Varennes, Fabre 2 grudnia r. 1792. d’Eglantin, Chaumette, Lebois, Pachę, Robespierre) wchodzą dopiero później w skład tego ciała. Zgromadzenie prawodawcze, zmuszone wziąć pod rachubę fakty dokonane, uznaje K-ę w sposób pośredni jedynie, pod naciskiem wypadków, w dn. 10 sierpnia; w dn. 11 przyznaje jej subwencyę miesięczną w kwocie 850 000 lir. K-a zaś rozwija działalność gorączkową: pragnąc wzmocnić swoją potęgę, każe sekcyom nadal wysyłać nie trzech, ale sześciu delegatów, tak, iż liczba jej członków wzrosła do 288; w dn. 11 sierpnia „dla ocalenia kraju“ nadaje sobie jaknajszersze pełnomocnictwa, chociaż sama waha się, jaką nazwę przybrać: 11 sierpnia mianuje siebie jeszcze Zebraniem ogólnein komisarzy sekcyjnych, w dwa dni później—Radą ogólną komunalną.

jeduak zrzekł się godności. Wybory te powtórzyły się dn. 22 października, później w pierwszych dniach listopada, w dn. 12 listopada, w dn. 19 listopada—powołani na stanowisko mera zrzekali się zaszczytu, aż wreszcie przy siódmem głosowraniu 30 listopada Chambon o-trzymał 7 358 głosów i przyjął stanowisko. Konwencya, która od pierwszych dni rozpoczęła pracę nad prawidłową organizacyą władz publicznych, w dn. 24 listopada nakazała wybory do prawowitej municypalności. Liczbę członków wyznaczono na 144, przyczem 22 by-

Kcd.

Komuna paryska 1871 r. Pod tą nazwą znany jest wr historyi rząd miasta Paryża od 28 marca do 28 maja 1871 r.;są to daty urzędowego ogłoszenia K-y oraz stłumienia ostatnich objawów jej istnienia i oporu; uwzględnić jednak trzeba, że już od 18 marca miasto znajdowało się w rękach tych samych żywiołów, które tworzyły K-ę, a natomiast już od 21 maja zaczęło być częściowo zajmowane przez wojska rządu wersalskiego. — Aby zrozumieć K-ę i przedstawić jej powstanie, trzeba się cofnąć nieco wstecz. W ostatnich latach panowania Napoleona III wzmogły się wszelkiego rodzaju żywdoły opozycyjne: republikanie różnych odcieni, od Grévy’ego i Favre’a aż do Rocheforta i Delescluze’a, rozpoczęli agitacyę pizcciwko ce-sarstwm, korzystając z każdej nadarzającej się sposobności i szukając poparcia u mas drobno-mieszczańskich i robotniczych w miastach, prze-dewszystkiem w Paryżu; Blanqui zw iększył znacznie liczbę swych spiskowców⁷, czekając chwili odpowiedniej do pochwycenia władzy; wskutek prawa z r. 1864, znoszącego zakaz stowarzyszania się, powstały jawne związki fachowe robotników' w celu obrony interesów ekonomicznych, zaczęły też mnożyć się strejki, z których większe (Creusot, Ricamarie) kończyły się krw⁷awą represyą; wreszcie utworzyła się sek-cya założonego w Londynie Międzynarodowego Stowarzyszenia robotników'. Jakkolwiek sekcya ta mieściła się w lokalu „Związku izb syndy-kalnych“ (stowarzyszeń fachowych) przy ul. de la Corderie

nazwa La Corderie stała się głośną - i wskutek tego pospolicie dwie te or-ganizacye mieszano,, ale formalnie były one od siebie zupełnie niezależne. Jednak faktyczne pokrewieństwo polegało na tern, że i w Międzynarodówce znacznie przeważał żywioł robotniczy, i że obie te organ żacye były silnie przejęte ideami krańcoweini. były dwojakiego rodzaju: z początku panowali tu prawie wyłącznie „mutualiści“, zwolennicy

Te idee

Uchwały następują po uchwałach: K. znosi zwrot mowy monsieur i wprowadza citoyen, każe usunąć posągi Ludwika XIV i Henryka IV, oraz popiersia Neckera, Lafayette’a i Bailly, aresztuje dziennikarzy rojalistycznych i zamyka ich gazety, wydaje pełnomocnictwa Chaumette’owi i Martinowi uwięzienia podejrzanych osób i przygotowuje grunt pod dni wrześniowe (ob. Rewol. francuska). Nadaremnie Zgromadzenie prawodawcze usiłuje powstrzymać tę wrogą sobie potęgę samozwańczą: wyraziwszy podziękowanie K-ie za dbałość o dobro publiczne, nakazuje tylko nowe wybory, Ale przegrywa sprawę: K-a ani myśli ustąpić, a jedynie w dn. 2 września częściowo zmienia swój skład; między innemi odtąd w jej gronie zasiadać będzie Marat, chociaż żaden mandat go do tego nie upoważnia. Dopiero gdy Zgromadzenie zostało rozwiązane, a odbyły się wybory do Konwencyi (ob.), gdy rzeczpospolita została utrwalona i rozpoczęły się rządy rewolucyjne, K-a przystąpiła do wyborów legalnych i na dn. 21 października ogłosiła głosowanie na mera. Powinno było stanąć do urny wyborczej około 160 000 wyborców, ale zastraszeni wypadkami pozostali w domu i tylko j teoryi Proudhona, podług których wzajemna wy-14 817 osób głosowało, Obrano Pétiona, który miana usług i bezpłatny kredyt miały stopnio-

utworzyły związek (Fédé-

wo, drogą całkiem pokojową, znieść zysk kapitalistyczny i zrównać wszystkich wytwórców; później, szczególniej po pierwszem rozwiązaniu sekcyi Międzynarodówki przez rząd (1868), mu-tualiści (główny Tolain) zaczęli coraz bardziej być wypierani przez komunistów, wyznających pod wpływem K. Marxa ideę uspołecznienia środków produkcyi. Mieli spateczne zabarwienie, acz przedewszystkiem byli politycznymi republikanami, i blankiści. Klęski poniesione w wojnie z Niemcami, wywołując namiętne oburzenie patryotyczne, spowodowały upadek drugiego cesarstwa. Był on dziełem ludu paryskiego, który wywierał nacisk na chwiejnych posłów ciała prawodawczego. Już 9 sierpnia r. 1870, po pierwszych klęskach, tylko ta ich chwiej-ność pozwoliła większości uratować cesarstwo i zastąpić „liberalny“ gabinet Obviera — żołnierskim Palikao. D. 4 wrześ., po Sedanie, tłum, w którym wielu było drobnych mieszczan, w mundurach gwardyi narodowej i z bronią zebrał się znów przed gmachem ciała prawodawczego i w końcu, wtargnąwszy do środka, prawie zmusił Gainbettę do wygłoszenia detronizacyi i zabrał ze sobą posłów opozycyjnych do poprzednio już zdobytego ratusza. Tam nastąpiło ukonstytuowanie i przyjęcie przez zgromadzonych t. z w. rządu Obrony narodowej. Posłowie utworzyli go z republikanów przeważnie bardzo umiarkowanych, a w każdym razie nic wspólnego niemających ze spiskami i z so-cyalizmem; ale już tu głosy z tłumu domagały się natarczywie dodania nazwisk Ledru - Rolłi-n’a i Delescluze’a, radykalnych republikanów z r. 1848, oraz samego BJanqui’ego; i dopiero popularnemu Gambecie udało się przekonać lud, że prawo zasiadam'a w rządzie maj ą tylko ci, którzy są już posłami z Paryża do ciała prawodawczego, co utwierdzało lud paryski w tradycyjnem przekonaniu, że on powołany jest rządzić Fran-cyą, i co zmusiło zresztą rząd Obrony narodowe do przyjęcia do swego grona Rocheforta. — Lud paryski —żywioły drobnoinieszczańskie i robotnicze — z zapałem oddał się pod rozkazy nowego rządu, wierząc, że Niemcy będą zwyciężeni. Jednak część skrajniejszych republikanów i spiskowców odrazu nie żywiła całkowitego zaufania: świadczy o tern utworzenie 5 września komitetu centralnego dwudziestu o-kręgów, złożonego z delegatów, wybranych w każdym okręgu przez zgromadzenia publiczne, w celu kontrolowania administracyi i przyjmowania zażaleń; komitet ten umieścił się w iokalu La Corderie. Z biegiem czasu wśród tych żywiołów coraz bardziej rozpowszechniało się przekonauie, że rząd Obrony narodowej nie ma zamiaru poważnie bronić Francyi i Paryża, tylko po wyczerpaniu ludności przez oblężenie zawrzeć pokój. Komitet 20 okręgów już 5, 8 października urządzał mauifestacye przed ratuszem, domagając się przy okrzykach: Niech żyje Komuna!—wybieranej municypalności dla

Paryża zamiast mianowanego przez rząd mera, zmiany taktyki obronnej na zaczepną, wysłania emisaryuszów w celu organizacyi wojny na prowincyi. Po ogłoszeniu kapitulacyi Metzu i zawieszeniu broni ruch ten stał się tlu.nowym, 31 października Flourens na czele gwardyi narodowej z robotniczej dziedziny Belleville zajął ratusz i ogłosił nowy rząd z samych skrajnych żywiołów (Blanqui, Pyat, Delescluze); lecz brak decyzyi i chwiejność tłumu pozwoliły nadejść Ferrye’mu z batalionami gwardzistów bogatszych, umiarkowanych, i z wojskiem regu-larnem i zmusiły do kompromisu: rząd obiecał zarządzić wybory municypalne, lecz obietnicy tej nie spełnił. D. 21—22 stycznia r. 1871 wiadomość o postanowionej kapitulacyi Paryża wywołała znów rucliawkę, szybko stłumioną. Powstało wielkie rozgoryczenie z jednej, świadomość niebezpieczeństwa ze strony ludu z drugiej strony. — Tymczasem rząd O. N-ej zastąpiony został przez Zgromadzenie narodowe, wybrane za przyzwoleniem Bismarka 8 lutego. W Paryża powołano samych republikanów skrajnych(W. Hugo, Gambetta)i paru wyznawców idei społecznych: starzy L. Blanc, F. Pyat, młodzi Malon, Millière; również Garibaldi, włoch, ale walczący za Francyą. Prowincya data ogromną większość monarchistów. Zgromadzenie powierzyło władzę b. orleaniście Thiers’owi, lecz, nie chcąc uznać formalnie rzeczypospolitej, nazwało go tylko „naczelnikiem władzy wykonawczej“. Thiers wziął za ministrów najbardziej niepopularnych członków rządu O. N-ej: J. Favre’a, J. Simona, E. Picarda, oraz orleani-stę Dufoure’a, a nawet bonapartystę Pouyer-Quertier’a. Wszystko to strasznie oburzało pa-ryżan. Wytworzyło się przekonanie, że rząd, zdradziwszy ojczyznę, chce z kolei zdradzić i rzeczpospolitą. Rząd rozpoczął też pierwsze kroki przeciw Paryżowi. Wybraniec jego, Garibaldi, został przez zgromadzenie narodowe w Bordeaux zelżony i wypędzony. Bonap..r-tysta, generał Vinoy, został gubernatorem Paryża. Gwardya narodowa, do której od czasu rządu O. N-ej należeli wszyscy dorośli mężczyźni, pobierała żołd w kwocie iy₂ fr. dziennie, który wobec zamknięcia mnóstwa fabryk podczas oblężenia był dla wielu jedynym środkiem utrzymania; Thiers rozporządził, że odtąd będzie żołd ten wypłacany tylko tym, co dowiodą ubóstwa i niemożności znalezienia pracy. Wreszcie gorączka patryotyczna ogarnęła znów ludność na wieść, że przyjęte przez rząd warunki pokoju pozwalają Niemcom na zajęcie czasowe jednej z dzielnic Paryża, co poczytywano za taką hańbę, że gwardya narodowa gotowała się do walki ulicznej na własną rękę. I tu stor wypadków objął organ nie-rządowy: już 15-go lutego bataliouy gwardyi narodowe ration, stąd nazwa żołnierzy K-y: les fédérés, związkowcy) z komitetem centralnym na

na

czele (nie mieszać go z kom. centr. 20 okr.) w celu obrony rzeczypospolitej i żądania wybieralności dozorców gwardyi nar. D. 24, 25, 26 gwardya nar. manifestowała pod temi hasłami placu Bastylii; byli i dość liczni żołnierze regularni, którzy utopili zapisującego icli numery szpiega. Kom. centr. gwardyi narodowej, aby zapobiedz rozlewowi krwi przy wejściu Prusaków, rozporządził w proklamacyi, że dzielnica pól Elizejskich, którą ci mieli zająć, będzie kordonem gwardyi oddzielona od miasta. Tak się też stało. Przedtem gwardya armaty swe, pozostawione bez opieki przez rząd, z dzielnicy tej przewiozła na miejsca pewniejsze. — Uzbrojony lud paryski niepokoił oczywiście rząd Thiersa. W odpowiedzi na manifestacye mianowano prefektem policyi i komendantem gwardyi nar. dwóch generałów-bo-napartystów: Valentina i d’Aurelles de Pala-dine’a; drugi z nich podejrzewany był o niedołęstwo, wprost o zdradę podczas wojny, tem-bardziej, że sam Gambetta pozbawił go był dowództwa korpusu. D. 10 marca Zgromadzenie narodowe, zgodziwszy się na oddanie Alzacyi i Lotaryngii Niemcom, odbiera Paryżowi charakter stolicy, przenosi się z Bordeaux do Wersalu, co wywołuje w Paryżu szalone oburzenie. 11 marca sąd wojenny skazuje Blanqui’ego i Flourensa na śmierć (zaocznie) za 31 października. Co ważniejsza, pomimo próśb Mil-lière’a Zgromadzenie uchwaliło, że weksle z terminem między 13 sierpnia a 13 listopada 1870 r., których podczas oblężenia, oczywiście, nikt nie płacił, mogą być płatne z dodatkiem 7 miesięcy, czyli już od 13 marca. Dla paryskiego drobnomieszczaństwa był to straszny cios; nie mogło ono jeszcze płacić: od 13 do 17 marca zaprotestowano 150 000 weksli. Jednocześnie Zgromadzenie odrzuciło wniosek odroczenia terminu płatności zaległego w Paryżu komornego, co groziło mnóstwu robotników wyrzuceniem z mieszkań. Poczem zgromadzenie odroczyło posiedzenie do d. 20, żądając i otrzymując od Thiersa przyrzeczenie,że wówczas będzie mogło „spokojnie i bezpiecznie“ obradować. Ludność paryska widziała w tern wszystkiem wprost pro-wokacyę, chęć zgniecenia Paryża przez „lirecz-kosiejów“ {ruraux), jak nazywano większość Zgromadzenia. Thiers musiał tedy przystąpić do rozbrojenia Paryża. Zaczął od armat. Przy zawieraniu preliminarza pokoju Bismark pozostawił był rządowi jedną dywizyę wojska, a oprócz tego zgodził się, żeby gwardya narodowa nie była rozbrojona; Favre błagał go o to przez trzy dni, wiedząc, że rozkaz rozbrojenia byłby hasłem powstania. Gwardya posiadała też liczne armaty, ulane podczas oblężenia z jej składek; stały przeważnie na wyżynach dzielnicy Montmartre, pilnowane przez placówki, od czasu, jak rozeszła się pogłoska, że rząd chce je zabrać. D. 18 marca nad ranem Yinoy posłał potajemnie silne oddziały w tym

celu w sześć różnych miejsc. Wszędzie udało mu się zaskoczyć nielicznych obecnych gwardzistów; lecz Vinoy zapomniał był kazać zabrać konie i zaprzęgi do ^przewiezienia armat. Wskutek tego, gdy ludność zaczęła się budzić, zauważono żołnierzy; poznano, o co idzie. Gwardziści zaczęli ściągać, kobiety przemawiać do żołnierzy, mieszać się z ich szeregami. Pada parę strzałów, lecz ogół żołnierzy nie słucha oficerów, łączy się z ludem i gwardzistami, aresztnje generała Lecomte’a. O 11-ej wszędzie armaty są odebrane przez gwardzistów. Wiadomość rozchodzi się po mieście; bataliony związkowców się zbiegają, zajmują bez oporu koszary- wojska regularnego, lud zaczyna wznosić barykady. Na wieść o tern Thiers daje rozkaz wszystkim ministrom, .urzędom, całemu wojsku regularnemu, aby w ślad za nim opuściły Paryż i przeniosły się do Wersalu. Chwilowo niema żadnego rządu. Gen. Lecomte’a, na własne żądanie, prowadzą gwardziści do lokalu komitetu miejscowego na Montmartre; właśni żołnierze, których on kazał był aresztować za porozumiewanie się z tłumem, a których tłum później uwolnił, żądają jego śmierci: oficerowie gwardyi bronią go. — Nagle na ulicy tłum poznał w cywilnem ubraniu spacerującego gen. KI. Thomas, b. komendanta gwardyi podczas oblężenia, uważanego za wroga gwardyi. Rozdrażnieni rzucają się na niego, wpychają go do ogródka, strzelają, a upojeni tern, wyłamują kratę od pokoju Lecomte’a: i on pada pod kulami. Jednocześnie aresztowani w innym punkcie miasta gen. [Chanzy i Langourian zostają puszczeni wolno. Komitet Centralny Gwardyi zebrał się przed południem na wschodnim końcu miasta, koło Bastylii, potem przeniósł się do zajętego ratusza, i objął faktycznie rząd,^ posyłając popołudniu delegatów z oddziałami w celu zajęcia wszystkich ministeryów i urzędów. Oto geneza K-y. — Komitet centralny by 1 rzeczywiście samorzutnym wytworem tłumów, składał się z ludzi bardzo mało lub wcale nie znanych, drobnych kupców, rzemieślników. Powstanie jego było niespodzianką dla całej Cor-derie, dla Federacyi związków zawodowych, Międzynarodówki i Komitetu 20 okr-ów, które też z początku boczyły się na niego. W szczególności sekcya Międzynarodówki nie przyłożyła ręki do dotychczasowych wypadków i patrzyła na nie podejrzliwie. Londyńska Rada generalna w swym drugim okresie z powodu wojny (9 września) wyraźnie nawet ostrzegała przed nowym wybuchem, jako przed szaleństwem. Ale wobec wypadków dokonanych, tak samo jak poprzednio ludzie z Corderie postarali się wejść do Komitetu 20 okr., tak teraz zarówno członkowie Międzynarodówki jak blankistyczni spiskowcy postarali się o mandaty do Kom. Centr. lub oddali mu się czynnie do rozporządzonia; było ich już sporo wśród wyżej wymienionych delegatów. Komitet centr.

uważał za jedyne swe zadanie przeprowadzić | mieszczan, inteligencyi, urzędników prywatnych, wybory do K-y, czyli rady m. Paryża, i ogłosił to j i aż 12 dziennikarzy. Frakcye krańcowo-spo-zaraz 19 marca, obiecując złożyć rząd w jej rę- łeczue: blankiści i Międzynarodówka bynajmniej ce: tymczasem jednak sam był faktycznym rządem. D. 22 stłumił manifestacyę zwolenników rządu wersalskiego na placu Vendôme, którzy chcieli zaskoczyć i zagarnąć zarząd wojskowy, a zatrzymani przez gwardyę, pierwsi zaczęli strzelać i po jednej salwie gwardyi pierzchli.

nie tworzyły większości. Międzynarodowców było 13 (Malon, Varlin, Theisz, Duval, Avrial, Ranvier, Pirdy, Frankel., Champy), prawie wszyscy odegrali wybitną rolę. Sam Blanqui był naturalnie wybrany, ale już poprzednio uwięziony przez rząd wersalski, siedział w Clairvaux. Z jego zwolenników najwybitniejsi byli: Fridon, Eudes, Protot, dr. Vaillant, . Flourens, Vallès, młodzi adwokaci Rigault, Ferré. Oto jeszcze kilku wybitniejszych: literaci Lefranęais, Longuet, Vermorel, słynny malarz Courbet, buchalter -lourde, robotnik Brunei, 71-letni fabrykant Beslay, mutualista i międzynarodowiec, wreszcie dwaj weterani radykalizmu republikańskiego jeszcze z r. 1840, Delescluze i Pyat, dwa przeciwieństwa, o ile pierwszy cichy, poważny, czynny, skromny, o tyle drugi, błyskotliwy stylista, krzykliwy, paradoksalny, próżny, w gruncie rzeczy tchórzliwy. Większość tworzyli właśnie republikaire radykalni, żyjący wspomnieniami Wielkiej Rewolucyi, jakobini-zmu i roli, jaką wtedy odegrało K. paryska; blankiści umieli owładnąć nimi, zadawalając ainbicye Pyata. Mniejszość około 20—wyodrębniała się stopniowo; należeli do niej najbardziej zdecydowani, lecz bynajmniej nie wszyscy międzynarodowcy (Frankel, Jourde, Malon, Vermorel), którzy większy nacisk kładli na nowożytną, ekonomiczną stronę ruchu, zwalczali formy „romantyczne“, głosując np. w drugiej połowie okresu przeciw utworzeniu „Komitetu Ratunku Publicznego“. Antagonizm zaostrzał się nieraz istotnie wskutek o-sobistej niechęci Pyata i Vermorela. Ale pomimo to wszystkie uchwały charakteru społe-czno-krańcowego i wogóle prawie wszystkie programowej natury przechodziły jednomyślnie. Program K-y jest dość niejasny; pierwszym potężnym czynnikiem ruchu było uczucie patryo-tyczne. Jednak gdy komendant wojsk niemieckich w Compiègne napisał jeszcze do Kom. Centr., że wojska te zachowają się biernie, o ile Paryżanie na nie nie napadną, to K. C. odpisał, że rewolucya paryska ma charakter municypalny, korespodencyę tę ogłosił’i nowej wojny Prusakom nie wypowiedział, co mu nawet patryotyczny historyk Clarétie ma bardzo za złe. Już wtedy wewnętrzna strona patryo-tyzmu—obrona rzeczypospolitej—wystąpiła na plan pierwszy. Ale trądycye dawne sprawiły, że hasło rzeczypospolitej było nadzwyczaj elastyczne i zawierało w sobie cały szereg innych. Statuty K. C-go (z d. 3 marca) zawierały „u-znanie republiki, jako jedynej prawowitej i sprawiedliwej formy rządu, wyższej od głosowania powszechnego, które jest jej dziełem“. Szło tu o obwarowanie rzeczplitej od zamachów Zgrom. Nar., które, choć wybrana jedynie w celu zawarcia pokoju, miało zamiar ułożyć kon-

Wybory opóźniły się o kilka dni wskutek układów z gronem posłów (wybranych 8-o lutego) i merów (mianowanych w 20 okr. jeszcze przez rząd O. N.), któremu min. spr. wewn., Picard, odjeżdżając powierzył zarząd miasta. Grono to, w którem rej wodzili republikanie radykalni (Clemenceau, Brisson, Floquet, Lockroy) i u-miarkowani (Schoelchler, Carnot, Tirard, Bonvalet, Yautrain), popierani i przez L. Bianca, wrogiego temu nowemu ruchowi, uważało czyny gwardyi i jej komitetu za bezprawie, lecz chciało pośredniczyć między Paryżem a Wersalem. Kom. Centr. stawiał następujące minimum żądań: wolność municypalna, zniesienie prefektury policyi, wybieralność dowódców gwardyi, uznanie formalne rzeczypospolitej za formę rządu, darowanie zaległego komornego, odroczenie weksli, zakaz wkraczania armii na te-rytoryum paryskie. Merowie i posłowie, oczywiście, stanowczo odrzucili ten ostatni punkt i wogóle na seryo obiecywali jedynie wybieralność rady miejskiej, i to bez wiedzy Thiersa.

Układy ciągnęły się dni kilka, część merów, najbardziej umiarkowana, próbowała nawet nieco oporu zbrojnego, ale bataliony umiarkowane cofnęły się przed związkowcami. Skończyło się kompromisem i część merów i posłów przyłączyła się osobnym afiszem do wezwania Kom. Centr., wyznaczającego wybory na niedzielę 26-go, nadając przez to tym wyborom legalność.—Wybory odbyły się całkiem spokojnie, we wszystkich okręgach. W odezwie wyborczej Kom. Centr. radził wyborcom nie ufać ambitnym, parweniuszom, bogaczom i gadułom, wybierać raczej ludzi skromnych, z ludu, którzy nie ubiegają się o wybór. Wyraził też życzenie, żeby głosowano jawnie, większość w dzielnicach robotniczych życzenie to spełniła. Głosów oddano 287 000; w dzielnicach zachodnich, bogatych, wybrano swobodnie przeciwników ruchu; przeciwko wyborom nie było żadnego protestu. Dnia 28-go Kom. Centr. uroczyście w ratuszu przelał władzę na K-ę wobec tłumów, zalegających plac i batalionów defilujących. K. miała mieć 90 członków. Wielu wybrano parokrotnie; 16 umiarkowanych zaraz w pierwszych dniach pod różnemi pozorami podało się do dywizyi (w tej liczbie Tirard,

Méline). D. 16 kwietnia urządzono więc wybory dopełniające, które już dały znacznie mniej głosów. Na najliczniejszych posiedzeniachjbywało po 60 członków. W liczbie członków było tylko 25 robotników; znaczna większość — drobnych stytucyę. Ale w pierwszej swej proklamacyi go odpowiedniej formy życia politycznego. Repu-po objęciu władzy (19 marca) K. C. mówi już, że ; blikanie, dopóki byli opozycyą'przeciw cesarstwu, ma to być „republika ze wszystkiemi swemi konsekwencyami, jedyny rząd, który na zawsze zamknie erę najazdów obcych i wojen domowych“. Jakież były te „konsekwencye“, bez których lud paryski republiki nie uważał za republikę? Polityczne i społeczne. Polityczne uwydatniły się najpierw w formie idei autono-

narzekali oczywiście na krępującą ich centra-lizacyę. Szkoła Proudhona głosiła ideę niezależności gmin i ich dobrowolnej federacy i. Blan-kiści, spadkobiercy jakobinów, byli teoretycznie centralistami, chcieli rządzić całą Francyą z Paryża i przez Paryż; ale ,vobec tego, że na razie Francyę reprezentował i z centralizacyi

daleko idącym tradycyjno-republikańskich żądań demokratycznych, co do samego ustroju gmin i związku. Konsekwencye społeczne republiki nie były wypowiedziane w żadnym jej oficyalnym programie ani odezwie. Ale idea walki klas została wyraźnie wypowiedziana zarówno w artykułach „Dziennika urzędowego“, objętego przez Longueta i Ed. Moreau (20 marca), jak w proklamacyach K. C-go (3 kwiet.). L. Friinkel w referacie o likwidacyi lombardów mówił, że musi po niej nastąpić „organizacya społeczna, zapewniająca robotnikowi rzeczywistą pomoc w razie braku pracy; ustanowienie K-y pociąga za sobą nowe instytucye, któreby robotnika chroniły od wyzysku przez kapitał“. Najwyraźniej zaś tendencye te odnajdują się dopiero w praktyce administracyjnej K-y. Rada K-y zbierała się często, parę razy na tydzień. Przewodniczącego obierano z początku na tydzień, później—na każde posiedzenie. Sekretarze ogłaszali sprawozdania w „Dz. urzęd.“ Wybrana była na miesiąc komisya wykonawcza; od 1 maja—oprócz i obok niej, bez określenia

miczno-federalistycznych Głosił f je już K. C. korzystał— „hreczkosiejski“ rząd wersalski, siłą w swych proklamacyach i podczas układów wypadków byli zmuszeni do głoszenia autono-z merami. Dnia 19 kwietnia uchwalony został mii Paryża i innych miast, pisząc przez to, jak prawie bez dyskusyi program K-y, przedstawio- się ktoś wyraził, „mowę pogrzebową dla wła-ny w imieniu komisyi przez Vallèsa, napisany snego jakobinizmu“. Oto czynniki, które zło-pośpiesznie i pobieżnie; głosił on: „Absolutny ! żyły się na mglisty autonoinistyczno - federali-samorząd komunalny ma być rozszerzony na ! styczny program K-y, zespolony z szeregiem wszystkie miejscowości Francyi. Prawa K-y (gminy) są następujące: uchwalanie budżetu gminnego; ustanawianie i podział podatków; władza nad miejscowemi urzędami; organizacya sądownictwa, policyi miejscowej, szkolnictwa; zarząd majątku gminnego; wybór i kontrola sędziów i urzędników miejscowych; zupełna rękojmia wolności osobistej, sumienia i pracy: organizacya obrony miasta i gwardyi narodowej; wyłączna kontrola K-y nad swobodnem i sprawiedliwem wykonywaniem prawa zgromadzeń i prasy. Paryż nie chce nic więcej, pod warunkiem, że te same zasady będą urzeczywistnione w zarządzie centralnym, który byłby delegacyą sfedcrowanych gmin“. K. nie chciała przez to naruszyć jedności politycznej Francyi. Prawda, że d. 3 marca na zebraniu gwardyi nar. w Vauxhall stawiano wniosek utworzenia z départ. Sekwany (Paryż i przedmieścia) niezależnej rzeczypospolitej na wypadek, gdyby Zgrom. Nar. odebrało Paryżowi charakter stolicy; prawda, że w organie Vallès’a “Cri du peuple“ jego pomocnik, proudhonista P.

we study um całego procesu objęcia władzy przez K-ę. Thiers, opuszczając Paryż, nakazał wszystkim urzędnikom porzucić stanowiska i wyjechać, żeby wszystko zdezorganizować. Tymczasem niektóre funkcye publiczne wprost nie cierpiały zwłoki: prowiantowanie miasta —to odbywało się przez cały czas przez pasmo neutralne na północy Paryża między wojskami nie-mieckiemi a wersalskiemi, dowóz ze wsi ani na chwilę nie ustał, nadto i wypłatą żołdu. Tu K. C. zaraz d. 19 marca posłał Jourde’a z egzeku-

Denis (któremu V. powierzył też napisanie J wzajemnej kompetencyi —Kom-et Ratunku Publ., znacznej części programu z d. 19 kwiet.) rozwijał odnawiany co tydzień. Oprócz K-yi wykonaw-ideę zamiany Paryża na „wolne miasto hanzea- czej było 9 innych: wojskowa, finansowa, spra-tyckie“, któreby instytucyami swemi dawało wiedliwości, bezpieczeństwa (policyi), pracy przykład Francyi, nic jej nie narzucając. Ale to , i wymiany, prowiantowa, spraw zewnętrznych, były tylko skrajne głosy. Urzędownie K. C przedsiębiorstw publicznych i miejskich, szkol-w odezwie z 21 marca wyraźnie zaznaczał, że na. W każdej jeden z członków był „delega-„Paryż bynajmniej nie zamierza oderwać się tem“ (faktycznym ministrem) i faktycznie rzą-od Francyi“, a K. w programie z 19 kwiet. mó- dził. Delegaci byli w każdej chwili odwołalni. wiła: „Jedność polityczna, której żąda Paryż, i Zostali nimi przeważnie ci ludzie, których już będzie to dobrowolne połączenie wszystkich ' K. C. w pierwszych dniach posiał dla objęcia miejscowych inicyatyw—zamiast despotycznej j urzędów. Niezmiernie ciekawe jest szczegóło-bezmyślnej centralizacyi cesarskiej“. Bismark twierdził, że dążenia K. były objawem tęsknoty do czegoś w rod/.aju starej „Städteordnung“, tradycyjnego samorządu miast niemieckich; pomimo obrony prof. G. Adlera, jest to niedorzeczność, gdyż cały ruch paryski miał nawskroś demokratyczny charakter. Z drugiej strony,

Marx i Engels, zdaje się, przesadzili nieco, przedstawiając ten program jako świadome dążenie proletaryatu do stworzenia, w samej chwili zdobycia władzy, nowej, jedynie dla nie-

Zwo-

cyą do Banku francuskiego. Dyr. Rouland o-świadczył, że Bank w ciągu całej historyi swej zawsze zmuszony był przychodzić z pomocą każdemu nowemu faktycznemu rządowi, nie badając jego prawowitości, i dał zaraz za kwitem 500 000 fr. Przypisano to jego bonaparty-zmowi i niechęci do urzędowej rzeczypospolitej; prostsze tłómaczenie : nie mógł inaczej. — Później K. mianowała komisarzem swym w Banku staruszka Beslay’a, którego umiano skłonić do zupełnej bezczynności, lennicy K-y, piszący jej historyę , gorzko jej wyrzucają, że nie zagarnęła Banku, w którym leżało blisko 250 milionów w gotówce, a blisko 3 miliardy w sztabach, kosztownościach i szczególniej papierach wartościowych i wekslach, których zajęcie, a oprócz tego groźba ogłoszenia dokumentów tajnych z archiwów po-licyi, ministra spraw zagranicznych itd., byłyby wywarły na Wersal znacznie większy nacisk, niż zatrzymanie kilku zakładników'. Jednak K. nie tknęła banku, który jednocześnie dostarczał pieniędzy i Wersalowi; wyjęła tylko dawny depozyt miasta 9'/₂ mil. i oprócz tego 7 mil. fr. Resztę wydatków około 46 mil. w ciągu 9 tygodni — pokryły dochody z poczt, kolei i innych przedsiębiorstw publicznych, podatki, szczególnie cła rogatkowe, których urzędnicy nie odmówili i nie przerwali służby; ⁴/₅ dochodów pochłonął wydział wojenny (wraz z żołdem); z innych wydatków większe sumy wzięły: intendentura 18 mil., mero-stwa 1¹J₂, straż ogniowa i Biblioteka Narodowa po 100 tys., wydział szkolny tylko 1000 fr. Delegat do finansów, młody buchalter Jourde, obracający temi milionami, przez cały czas pobierał nadal 1¹/₂ fr. dziennie, jak każdy gwardzista; wogóle Komuna oznaczyła maximum pensyi na 6000 fr. rocznie, za to we wszystkich wydziałach podwyższano płace drobnych pracowników. Poczty objął rytownik Tlieisz; wszyscy wyżsi urzędnicy, naczelnicy biur, znikli, niżsi zastąpili ich skutecznie; w dwa dni poczta miejscowa była uporządkowana. Na prowincyę kazał Thiers listów z Paryża nie przyjmować; więc urzędnicy wywozili je z narażeniem się do biur podmiejskich, i tam wrzucali; co do listów z prowincyi, to powstały agencye, które na własne ryzyko przywoziły je z Wersalu — Mennicą, która fabrykowała marki i biła 5-fran-kówki typu r. 1848, zarządzał bronzownik Camé-linat; urzędami podatkowemi Feillet; ściągano podatki podług rozkładów przeszłorocznych. -Szpitale i dobroczynność utrzymał w porządku mimo zniknięcia zarządów dr. Treiihard. — Drukarnią państwową zarządzał Alevoiue, Bibl. Narodową—Eliasz Reclus; muzea pootwierało towarzystwo artystów z Courbetem i Dalou na czele. Wogóle życie stolicy nie zatrzymało się ani na chwilę: teatra dawały przedstawienia, gazety wychodziły, nawet akademia nauk zasiadała, a „Dz. urzęd. K-y“ drukował jej proto-

kóły. — Merostwami zarządzali członkowie K-y, pełniąc funkcyę urzędników stanu cywilnego; akty, przez nich zawarte, zostały później przez rząd uznane za nieważne. Wydział spraw zewnętrznych, gdy uznano za niepotrzebne notyfikować mocarstwom o objęciu władzy przez K-ę, miał za zadanie tylko stosunki z pro-wincyą. Wydał odezwę do wieśniaków: wysłał paru nieszczęśliwie wybranych emisaryuszy; 15 maja wzywał całą Francyę do przysłania przedstawicieli do Paryża z pominięciem Wersalu; ale to już było w przeddzień końca. K. nie była zupełnie odosobniona. Lyon trzy razy powstawał: 28 września 1870, 22 marca i 30 kwietnia. W kilku innych miastach ogłaszano K-ę lub zdobywano ratusz; Marsylia 23 mar., St. Etienne 24, Creusot 26, Tuluza 22, Narbonne 24, Limoges 4 kwiet., ale wszędzie brak programu i kierownictwa pozwalał zaskoczonym z początku władzom po kilku dniach, czasem nazajutrz, odzyskać przewagę. Po 3 kwiet. dniu rozpoczęcia wojny Wersalu z Paryżem, i powtórnie po wyborach municypalnych 30 kwiet. które w całej prawie Francyi wypadły w duchu republikańskim, wiele miast wyrażało sympatyę dla Paryża i wysyłało delegatów do Wersalu w celu godzenia. Tych Thiers odsyłał do powag lewicy parlamentarnej z Schoelcherem i Ludwikiem Blanc’em na czele, którzy potępiali Paryż i uważali zgodę za niemożliwą. W wielu miejscach urzędnicy kolejowi zatrzymali pociągi z amunicyą i żołnierzami dla Wersalu, Wreszcie min. spraw, wydał surowe rozkazy ścigania winnych nietylko życzliwości dla K y, ale i chęci pojednania się z nią, i ruch na pro-wincyi, pozostawiony przez Paryż samemu sobie, został w początkach maja stłumiony. — Rozporządzenia K-y w formie dekretów rady albo czasem postanowień komisyi lub delegatów, kilka wydauych jeszcze przez Kom. Centr. (K. C.), można podzielić na kilka kategoryj. Wyłączyć trzeba najpierw mające charakter wyjątkowy, jak renty dla wdów po poległych i wzięcie zakładników (na mocy postanowienia sądu w razie podejrzenia o sprzyjanie Wersalowi). Najpierw zwracają uwagę postanowienia, mające charakter zasadniczy manifestacyi: przy-jącie kalendarza republikańskiego, zburzenie kolumny Napoleona I na placu Vendôme, ulanej ze zdobytych armat — jako będącej apoteozą wojny. — To postanowienie zostało wykonane 1(| maja pod kierownictwem malarza Courbeta. Do manifestacyj zasadniczych zbliżone są też, ale już mają i charakter praktyczny, przyjęte wnioski Pyata: zmienienie budżetu wyznań, oddzielenie kościoła od państwa oraz zniesienie armii stałej, obowiązkowe zaciągnięcie wszystkich mężczyzn do milicyi, czyli gwardyi narodowej, a rozbrojenie odmawiających służby. Żołnierze regularni, którzy pozostali w Paryżu, zostali zaliczeni do gwardyi nar.; jednak 1500, którzy w koszarach ks. Ęu-

geniusza odmawiali służby, pozostawiono tam I ści przy aresztowaniach; było ich przez cały w spokoju, tylko rozbrojonych, i karmiono cały j czas około 1V₂ tys. Delegat do policyi ogło-czas. Dalej: amnestya dla wszystkich przestępstw politycznych, zrównanie nieprawych dzieci z pra-Wemi, zniesienie kary śmierci. Gilotyna została spalona; jednak na mocy wyjątkowych postanowień rozstrzeliwano. Następnie najważniejsza kategorya rozporządzeń, to ekonomiczno-społeczna. Jeszcze K. C., 19 marca, zagoił najpilniejsze bolączki: odroczył na miesiąc termin weksli, zabronił tymczasowo wyrzucania niepła- i którym przypisują wybuch w fabryce nabo-cących lokatorów (30 marca. Komuna darowała jów przy ul. Rapp (17 maja). Ale całkowity zupełnie zalegle komorne za czas od paździer- zamęt panował w zarządzie wojskowym. Dawał się odczuć silny, w miarę porażek wzrastający, brak dyscypliny u żołnierzy, a wiedzy wojskowej u wielu wodzów. Historycy przyznają talenty wojskowe jedynie Jarosławowi Dąbrowskiemu i Waleremu Wróblewskiemu, których w początkach kwietnia mianowano generałami i dano: pierwszemu—komendę miasta Paryża, drugiemu — komendę lewego brzegu Sekwany. Z nimi zaciągnęło się do służby K-y sporo Polaków, gdy tymczasem inni emigranci polscy wydawali publiczny protest przeciw mieszaniu się gości-Polaków do „domowych spraw“ Francuzów. Intendentura działała chaotycznie. Nie zużytkowano wszystkich sił i środków: z przeszło 200 000 gwardzistów, zaciągniętych i pobierających żołd, walczyło faktycznie jakieś 15 tys., a w ostatnim tygodniu — 6 tys.; z 1 100 armat posiadanych zużytkowano 200. Słuchał kto chciał i kogo chciał. Do komisya izb zawodo- zamętu przyczyniało się i to, że K. C., oddawszy rząd K-ie, bynajmniej się nie rozwiązał, lecz nadal uważał się za zarząd gwardyi i wydawał własne rozkazy.—Na pierwszego naczelnego dowódcę ofiarował się kom. centralnemu Komisya i został przyjęty b. pomocnik marynarki Huilier, skończony alkoholik. Pozwolił on wojsku Thiersa wyjść z miasta, choć łatwo było rozbić je lub skłonić do przejścia na stronę K-y, i nie zajął fortu Mont Valerien, który Wer-salczycy w pośpiechu opuścili, lecz potem pośpieszyli zająć napowrót. L. chwalił się później na sądzie wojennym w Wersalu, że zrobił to umyślnie na szkodę K-y. W kilka dni zastąpił go Eudes, Thiers miał z początku tylko jedną dywizyę, około 40 tys. Później, na prośbę rządu wersalskiego, Niemcy zgodzili się oddać mu część wojsk wziętych do niewoli; armia wersalska wzrosła przez to do 130 tys. pod naczelnem dowództwem Mac-Mahona. Pomoc Niemców rządowi wersalskiemu objawiła się oprócz tego jeszcze w tern, że w ostatnim tygodniu pozwolili wojskom wersalskim wejść na pasmo neutralne i zaskoczyć przez to związkowców z północy, gdzie nie było barykad. Po za tern, na uciekających wschodnią stroną komunardów po rozbiciu wojska niemieckie (szczególniej korpus saski) podobno patrzyły przez palce.—Wersalczycy rozpoczęli kroki wojenne już 2 kwietnia atakiem na Neuilly i za

sil, że zasadniczo nie uwzględnia denuncyacyj bezimiennych. Pył nim najpierw Duval, później Rigault, a po mianowaniu tegoż prokuratorem K-y, Ferré. Żaden z nich nie potrafił jednak wyśledzić luźnych i zorganizowanych pod kilkoma przywódcami agentów i szpiegów wersalskich, którzy wciskali się wszędzie, wdziewając nawet mundury oficerów gwardyi

nika 1870 r. do lipca 1871); dalej, tymczasowo zawiesił sprzedaż fantów w lombardach. Później postanowiono lombardy zupełnie zlikwidować, przyczem fanty poniżej 15 fr. oddać bezpłatnie. Od objęcia władzy przez K-ę wszystkie rozporządzenia ekonomiczno-społeczne były dziełem Leona Fraenkla, delegata do wydziału pracy i wymiany, złotnika, który, choć Niemiec, poddany węgierski, uznany został za obywatela i członka K-y. Fraenkel zniósł pracę nocną i prywatne biura najmu, oddając czynności pośrednictwa pracy merostwom; zakazał wytrącania kar zarobków przez fabrykanta; polecił roboty i dostawy publiczne oddawać, ile można, stowarzyszeniom robotniczym, a jeśli prywatnym przedsiębiorcom, to w umowie musiało być o-znaczone minimum płacy. Rozlepianie afiszów oddano stowarzyszeniu rozlepiaczy, zamiast przedsiębiorcy. — Wreszcie —najbardziej zasadniczy dekret, wych miała spisać wszystkie fabryki, dla jakichkolwiek powodów zamknięte lub opuszczone i miały one być oddane stowarzyszeniom zawodowym. Wojna z Wersalem uniemożliwiała naturalnie wykonanie tego. szkolna zdążyła uchwalić usunięcie nauczycieli-braciszków, postanowiła dzieci chodzące do szkoły karmić i odziewać. W Bibl. Nar-ej Reclus wprowadził coś, co pozostało: zakaz wypożyczania książek do domu.—W zakresie sprawiedliwości, obyczajów i policyi jeszcze K. C. zabraniał gier hazardownycli na ulicach i zadekretował, że każdy, przyłapany na gorącym uczynku kradzieży, będzie rozstrzelany. Postanowienie to raz wykonał gen. Dąbrowski na kimś, kto kradł, korzystając z zamieszania przy budowie barykad. Wogóle Claude, b. dyrektor policyi za cesarstwa, stwierdził, że podczas K-y ilość przestępstw pospolitych ,ię zmniejszyła.—Notaryusze i komornicy, którzy we Fran-cyi dawniej i obecnie kupują swe stanowiska, zostali zamienieni na urzędników publicznych ze stałą pensyą. — Od dyrektorów szpitali dla obłąkanych zażądano w celu kontroli dokładnego spisu chorych z podaniem przyczyn zamknięcia. System więzienny złagodzono; jednak skazańcy nie zostali wypuszczeni, z wyjątkiem skazanych przez sądy wojenne i politycznych. Rozkazano zachowywać jaknajwiększe ostrożno-

W zajętych dzielnicach natychmiast tworzą się wojenne sądy doraźne, które wszystkich podejrzanych i denuncyowanych sądzą i większość skazują. Zaczyna się odwet nad K-ą. D. 23 w nocy Rigault na własną rękę kazał rozstrzelać Chanoley’a, umiarkowanego republikanina, który 22 stycznia bronił ratusza od powstańców; 24 sam zostaje pochwycony i rozstrzelany przez Wersal czykó w. Rozstrzelany przez nich poseł Millière, choć nie członek K-y. D. 24 z rozkazu delegacyi policyi rozstrzelano w więzieniu Roquette sześciu zakładników i arcybiskupa Darboy, którego poprzednio Thiers nie chciał wymienić za Blanqui’ego, czterech księży i prezydenta sądu Bonjeana. Później zastrzelono też Jeekera, owego finansistę, który spowodował wyprawę meksykańską. D. 26 w dziedzińcu ostatniego lokalu K-y przy ulicy Haxo, gwardziści, mimo oporu dowódców, wystrzelali 48-miu

Ogółem

71“ (Paryż 1871); Wiktor Hugo

ci

raz pięciu jeńców rozstrzelali. D. 3 kwietnia wyszła silna wycieczka ku Wersalowi, która z powodu złej komendy poniosła klęskę. Dwaj dowódzcy, Duval i Flourens, zostali już po wzięciu do niewoli i rozzbrojeniu zabici, co spowodowało dekret o zakładnikach. D. 4 kwietnia

delegatem wojskowym mianowany Cluseret, b. oficer armii porządku w czerwcu 1848 r., później zdobył stopień generała podczas wojny r. 1866 w Ameryce. Nic nie naprawił, wszystko rozprzęgł. Pozwolił upaść fortowi Issy, za co 30 kwiet, był aresztowany. -lego miejsce zajął szef sztabu Rossel, b. oficer armii regularnej, lecz już 10 maja z powodu błędów i zamiarów dyktatorskich pozwany przez sąd K-y, ukrył się. Piątym i ostatnim delegatem wojskowym został stary Delescluze. Miano do niego zaufanie, lecz i on błędów nie naprawił, a 21 maja, gdy Wersalczycy, uprzedzeni przez przechodnia Ducatela, że szańce są puste, w biały dzień weszli przez bramę St. Cloud do miasta, Del. wydał proklamacyę: „Precz z mi-litaryzmem i sztabami! Lud nie zna manewrów ani strategii, tylko barykady!“—która uniemożliwiła wszelkie kierownictwo całością walki. Bój toczy się odtąd jeszcze przez tydzień, ale każda dzielnica, każda ulica, każda barykada walczy na własną rękę, prawie bez wodzów. Wersalczycy systematycznie i ostrożnie zajmują miasto półkolem od zachodu, obchodząc prawie zawsze barykady boczneini ulicami, spędzając związkowców ku Bastylii, dalej — ku cmentarzowi Père-Lachaise. Pyat i Cluseret, wypuszczony, zaraz 21-go znikli. 23-go pada na barykadzie Dąbrowski, 25-go[Delescluze. Rany odnieśli Brunei, Frankel, Vermorel, Lisbonne. Wersalczycy rozstrzeliwają wziętych z bronią. D. 23 na miejscu śmierci gen. Lecomte’a i Thomasa rozstrzelano kilkunastu na klęczkach.

różnych zakładników, zgładzono w te ostatnie dni 63 zakładników.— Granaty armat wersalskich podpalały miasto; związkowcy, cofając się z danej dzielnicy, też

Wielka li'cykl. Pottsz. Ilustr. Zeszyt 296b Tom XXXVII

je podpalali, aby utrudnić wojsku pochód. —• Ostatnia barykada przy ul. Ramponneau, broniona przez jednego człowieka, została zdobytą w południe w niedzielę 28-go. Varlin, poznany na na ulicy przez księdza, oraz Moreau zostali rozstrzelani. Lecz wielu wybitniejszych, w tej liczbie i Wróblewski, zbiegło do Belgii, Szwajcaryi, Anglii. — Represya K-y należy do najkrwawszych w historyi. O rozstrzeliwaniu jeńców, dowolnie wybranych przez gen. Gallif-feta, na drodze do Wersalu, pisały zaraz pisma angielskie. W wielu punktach miasta, np. na Père-Lachaise, rozstrzeliwano masami. Potem przyszły sądy wojenne; w Satory rostrzelani, między innymi, Ferré i Rossel. Urzedownie podawano ilość zabitych i pogrzebanych z rozkazu sądów doraźnych w Paryżu na 6y₂ tys. Inni liczbę tę podnoszą na 20 tys. Z 40 tys. a-resztowanych blisko 14 tys. sądy późniejsze skazały, z tych około 8 tys. wywieziono do Nowej Kaledonii. Otrzymano 399 tys. denun-cyacyj, z tych ,J/₁₀ bezimiennych. Literaci, jak Sarcey, Dumas syn, zachęcali rząd do re-presyi jaknajsurowszej. Ubyło tylu robotników i rzemieślników, że przemysł paryski odczuł to b. silnie. Dopiero w r. 1879 — 80 wydano zupełną amnestyę. Ale jeszcze w r. 1893 ówczesny prezes izby wykluczył na 2 tygodnie jednego posła za zabroniony okrzyk: Vive la Commune!—Bib lio graf i a. 1. Pisma uczestników lub naocznych świadków: o) ze strony Komuny: Lissagaray „Histoire de la Commune de 1871 “ (Paryż 1896); „Les 8 journées de mai derrière les barricades“ (Bruksella 1871); A. Arnould „Histoire populaire et parlementaire de la Commune de Paris“ (Bruksella 1878, trzy tomy); G. Cl u seret „Mémoires“ (Paryż 1887). Artykuły w „Frazer’s Magazine“ (1872 — 3); F. lourde „Souvenirs“ (Braks. 1877); Ch. Bes-ley „Souvenirs“ (Paryż 1873); „La Vérité sur la Commune“ (Genewa 1877); G. Le français „Etude sur le mouv. communaliste à Paris“ (Genewa 1871); B. Malen „La troisième défaite du prolétariat français“ (Genewa 1872); Rożałowski „Leben und Thaten des Gen. Dąbrowski“ (Lipsk), b) ze strony wersalskiej: Maxime d u C am p. „Les convulsions de Paris“ (Paryż 1889, 7-e wyd.); Maréchal de Mac-Mahoń „L’armée de Versailles“ (Paryż 1871); Général Vinoy „L’armistice et la Commune“; „Enquête parlamentaire sur l'insurrection du 18 mars“ (Wersal 1872, 4 t.).    —

II. Postronne: „Docum. pour l’hist. de la Commune, recueil des actes officiels“ (1871); „Der Bürgerkrieg in Frankreich, d. Adresse de.s Generalraths der Intern. Arb. Association, 3-e dtsche Aufl., Einleit, v. Fr. Engels“ (Berlin

1891); J. Claretie „Histoire de la révolution de 1870

„L’annéej terrible“; A. Lefèvre „Hist, de la ligue d’union républicaine des dro.ts de Paris“ (Paryż 1881); L. Luci pi o „Les affiches offi-

Jahres 1871“ (Lipsk 1879); Beli no „Les Polonais et la Commune“ (Paryż 1871); Wołowski „Dombrowski et Versailles“ (Paryż 1871); Bios „Zur Geschichte der Kommune“ (Brunświk 1875); A. Schulz „Bibliographie delà guerre franco-allemande et de la Commune“ (1886); P. Louis „Hist, du socialisme français“ (Pa ryż 1901); Stanisław Mendelson „Historya

ruchu komunalistycznego we Prancyi 1871 roli az K.

cielles de la Commune“ (w dzienniku „Radical“ 1886—88); Cam. Pelletan „La semaine de Mai“ (Paryż 1881); B. Becker „Geschichte und Theorie der Pariser revol. Kommune des

ku“ (Lwów 1904).

Komunalne domy. (Etnologia). Olbrzymie domostwa, dające przytułek znacznej liczbie osób, zdarzają się bardzo często w okresie pierwotnym. Są to albo domy r o d o w e, w których przebywają członkowie tego samego rodu, tam na spółkę gospodarujący, albo domy wyłącznie męski-e, tj. zamieszkiwane przez mężczyzn, przeważnie przez kawalerów, a niekiedy obok nich istnieją także takie same domy dla dziewcząt.

1. Domy rodowe. W okresie rolnictwa barbarzyńskiego spólnictwo (t. zw. komunizm archaiczny ob.) jest bardzo rozwinięte i niekiedy dosięga bardzo wysokiego stopnia napięcia. Zwykle krewniacy zamieszkują w tym samym domu, który przybiera rozmiary olbrzymie, jak na nizki szczebel techniki ówczesnej. Oto parę przykładów: Mosquitowie żyją w domach, opartych na zasadzie spólnictwa, które zajmują obszar 100X30 stóp kw.; przód jest zawsze o-twarty, tylna zaś część domu przegródkami z palmy kapuścianej podzielona na komórki, w których śpią małżeństwa oraz dziewczęta, tymczasem chłopcy nocują na otwartej werandzie (Ameryka). U Punanów (Borneo) domostwa posiadają niekiedy 400 yardów długości i mieszczą w sobie setkę z górą rodzin; weranda ciągnie się wzdłuż całego domu i z niej prowadzą drzwi do komórek, służących za mieszkanie pojedyńczym stadłom małżeńskim, które należą do rodu (zwykle w takiej komorze przebywa pięć osób). U Senelów kalifornijskich w domostwie przebywa-kilka rodzin, a wszyscy są bliskimi krewniakami; każdy wigwam jest więc czemś w rodzaju niezależnej osady i rządzi się własnym rozumem. U Miszmiów (Himalaje) w domostwie przebywa po 20 rodzin. Takie domy istnieją u różnych ludów indonezyjskich, na Nowej Gwinei, w różnych punktach Ameryki u ludów, u których uprawa roślin jest głównem źródłem utrzymania. Niekiedy cała wioska składa się z jednej chaty, jak zdarza się na w. Vancouver, albo u Indyan osiadłych (ob. Pueblo). Zwłaszcza takie domy, wznoszone z cegieł suszonych na słońcu, były częste u ludów osiadłych Ameryki środkowej. Hiszpanie, którzy w ojczyźnie swojej nie byli przyzwyczajeni do takich wzorów, wzięli je za pałace i zamki panów feudalnych. Już same

kształty domostwa wskazują, iż spólnictwo spożycia jest podstawą gospodarstwa zbiorowego. Zresztą takie spólnictwo istnieje nawet wtedy, gdy rodziny należące do rodu przebywają w oddzielnych chatach. J. L. Stephens n. p. pisze o wiosce yukatańskiej: „Gmina ich składa się z setki robotników. Uprawiali oni wspólnie swoje grunta i wspólnie użytkowali z produktów. Jadło sporządzano w jednej chacie, a każda rodzina posyłała po swoję porcyę. Przybywszy do tej chaty, ujrzaliśmy widok dziwny: procesyę kobiet, z których każda niosła w naczyniu drewnianem dymiącą jeszcze polewkę“ („Incidents of Travel in Yucatan“, II, 14). Tembardziej zasadom spólnictwa hołdują krewniacy, zamieszkujący ten sam dom olbrzymi. W „długich domach“ Huronów niekiedy znajdowało się po 120 „ognisk“, tj. pojedynczych stadeł małżeńskich — zwykle gromada sióstr, rodzonych i bocznych, pospołu gospodarowała, mąż zaś był wstępniem (ob. w s t ę-pień). Na jakich podstawach spoczywało tam gospodarstwo, o tern świadczą zwyczaje Iroków, plemienia pobratymczego Huronom. „Iroki budowali domy, mające po 30—100 stóp długości, z korytarzem pośrodku, który z obu boków kończył się drzwiami. Wnętrze domu było podzielone na izdebki, mające długości około 7 stóp. Każdy z tak utworzonych apartamentów otwierał się całą swoją szerokością na korytarz. Takie domy mieściły po 5 — 20 rodzin, odpowiednio do liczby apartamentów. Zamężne kobiety, zwykle siostry, rodzone lub cioteczne, należały do tego samego rodu... Cokolwiek członkowie domu upolowali na stepie lub w wodach, albo otrzymali z rolnictwa, wszystko to należało do wspólnego zasobu, z którego żyli mieszkańcy domu. Każdy dom miał kilka ognisk, zwykle jedno na cztery apartamenty — w pośrodku korytarza. Każde takie gospodarstwo znajdowało się pod zarządem matrony. Kiedy posiłek, raz jeden na dzień spożywany, ugotował się na ogniskach, wołano ją, gdyż na niej ciążył obowiązek rozdzielenia jadła z kotłów pomiędzy pojedyńcze rodziny. To, co pozostało, brała pod swoją opiekę inna kobieta, póki tamta matrona nie wydała rozporządzeń stosownych“ (Morgan „Houses a. hou-se-life“ 64—65). Te wielkie domostwa, właściwe okresowi rolniczemu, w którym panuje prawo macierzyste (właśnie wspólny pobyt kobiet sióstr w tym samym domu i zamieszkiwanie przy żonie męża nadawało moc prawu macierzystemu i tak zwanemu żono władztwu), i mieszczące w sobie ród cały niekiedy, pozostają i w okresie prawa ojcowskiego u rolników - barbarzyńców. Nie należy ich mieszać z domostwami innej formacyi społecznej, kiedy wytworzy się z a d r u g a (ob.) Domostwa za-drugi mieszczą w sobie nie ród, jeno rozgałęzioną rodzinę. „Wielka rodzina Gruzinów składa się z wielu stadeł^małżeńskich, spokrewnio-

(Berlin 1902).

nych nawzajem i mieszkających w tej samej wielkiej dar bazi. Liczba agnatów dosięgała tam 30, 50, i nawet 100 osób... Istniały zadru-gi liczące w sobie 30 i więcej dorosłych osób. Darbazi jest wielką izbą, z kamienia albo drzewa. Cała rodzina żyje w niej, chociaż posiada inne jeszcze budynki. W niej wszyscy śpią, jedzą, gotują obiad. Staruszka opowiadała, iż znała rodzinę, w której darbazi stało 25 kołysek jednocześnie“ („Etnogr. Obozr.“, III 14 — 15). Rozwój pożycia w takich domach K-ych oraz związek tego typu życia z różnemi formacyami bytu społecznego przedstawia dotychczas wiele stron niewyjaśnionych. Jedyną pracę, w której usiłowano zgrupować materyał, nauka zawdzięcza znanemu etnografowi L. Morganowi („Houses and House-life ofAmer. Aborigines“, Waszyngton 1881); Ziber („Oczerki pierwobytnoj ekon. kultury“) wypowiedział w tym względzie wiele bardzo wdzięcznych uwag. Ob-lity materyał surowy, ale tylko dotyczący dzielnicy Sarawak, zebrał Ling Roth „The natives of Borneo a. British North Borneo“ (Lond-dyn 1896). 2) Domy męzkie. U wymienionych wyżej Punanów oddzielne stadła małżeńskie przebywają w izdebkach, na które rozpada się domostwo, wszystka zaś młodzież męska nocuje na werandzie. Natomiast u ludów, gdzie stadła małżeńskie zamieszkują każde w chacie odrębnej, wioska wznosi dla młodzieńców wielki dom gminny, w którym ci spędzają noc i większą część dnia. Co do rodowodów swoich te domy kawalerskie względnie męzkie, wyrosły z obozów męzkich (ob. O b o z y w okresie pierwotnym). W formie klasycznej niemal występują one n. p. u Pelauzczyków (Mikronezya). Wszyscy mężczyźni każdego rodu z wyjątkiem seniora spędzają tu od lat najmłodszych dni swoje aż dopóty, póki któryś nie zostanie seniorem rodu swego,—ustrój, który prawdopodobnie powtarzał się z pewnemi zmianami w Spareie i powtarza się u wielu barbarzyńców. Takie domy istnieją w różnych punktach Ameryki, Afryki, Male-zyi, Melanezyi, Mikronezyi i Polinezyi, o ich rozmieszczeniu można dowiedzieć się z mapy, dołączonej przez H. Schurtza do jego dzieła, a jak w niektórych okolicach są obfite, o tein świadczy obliczenie Peala, który znalazł w obrębie Assamu i sąsiednich dzielnic na przestrzeni 40X16 mil. kw. w 64 wioskach aż 320 takich domów K-ych męzkich. U ludów tego obszaru, a więc u Nagów, Aborów itd., są one jednocześnie organizacyą pospolitego ruszenia; pojedyńczy dom jest niekiedy długi na 200 stóp i może zmieścić 300 — 500 mężczyzn. Taki dom jest w rzeczywistości castelhim wiosko-wem. Domy te w okresie późniejszym zamieniają się niekiedy na domy narad gminnych. Warto także zaznaczyć, iż owe świątynie na Pomorzu, o których wspomina Helmold (ob. Kontyny), prawdopodobnie były takiemi sa-memi domami gminnemi. Obok domów męskich

w niektórych punktach Indyj Przedgangeso-wycli, w Assainie, u górali indocliińskich istnieją takie same domy dla dziewcząt (które prawdopodobnie powstały z obozów dziewczęcych, istniejących np. u Andamańczyków). W wioskach Nago w (ob. Na go wie) niekiedy istnieje 8 — 10 domów męzkich i 4 — 5 dziewczęcych. Etnologia dotychczas jeszcze nie uporządkowała należycie materyału co do obu organizacyi: domów męzkich i dziewczęcych, istnieje tylko niewielki przyczynek Pe al ’ a „On the Mo-rong, as possibly a relie of pre-mariage Communism“ (J. A. J. XXII). O organizacyi klubów męzkich, w tej liczbie domów męzkich: H. S’c hurt z „Altersklassen und Männerbünde“

L. K.

Komunia Święta jest to pożywanie Ciała i Krwi Pańskiej pod postaciami elileba i wina. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego communio, wspólne bowiem uczestnictwo wiernych w przyjmowaniu Najświętszych Tajemnic jednoczy ich tak z Chrystusem, którego pożywają, jak i pomiędzy sobą, węzłem nadprzyrodzonej miłości i braterstwa w tymże Chrystusie Panu. Dwojaką rozróżniany K-ę św.: rzeczywistą, t. j. sakramentalną, i duchową. Pierwsza ma miejsce, gdy chrześcianin aktualnie przyjmuje Zbawiciela pod postaciami eucharystycznemi. druga — gdy, w razie niemożności przystąpienia do Stołu Pańskiego, ogranicza się na gorącem pragnieniu przyjęcia Zbawiciela pod postacią sakramentalną. Że ministrem, sprawującym Sakrament Ciała i Krwi Pańskiej, jest kapłan ważnie poświęcony czyli mający sakramentalny charakter kapłaństwa; że w K-nii św. przyjmuje się rzeczywiście prawdziwego i żywego Boga-człowieka —o tern ob. Najświętszy Sakrament. Ponieważ zaś Chrystus jest żywy i obecny pod każdą z osobna postacią, więc z tego wynika, że komunikujący pod jedną którąkolwiek postacią (czy elileba czy wina) przyjmuje całego Chrystusa, jak i ten, który przyjmuje pod obydwiema postaciami. Z tego powodu już w pierwszych wiekach Kościoła, jakkolwiek powszechniejszym był zwyczaj komunikowania pod obydwiema postaciami, nie brak jednakże przykładów, że i pod jedną postacią przyjmowano N. Sakrament. Chrystus Pan uczniom w Emaus tylko pod jedną postacią elileba dał Ciało swoje do pożywania. To samo czytamy o K-nii św. wiernych w Dz. Ap. 2, 42 i u św. Pawła w liście I do Kor. 10, 17. Dzieje męczenników świadczą, że zanoszono im do więzień lub dawano do domów Eucharystyę pod jedną postacią elileba, a wiadomo także, że niemowlętom udzielano jej tylko pod postacią wina. Wprawdzie j w wieku V przez czas jakiś w Rzymie trwał nakaz, aby wszyscy wierni przyjmowali N. Sakrament pod obydwiema postaciami: lecz owo zarządzenie było wywołane potrzebą czasu, mianowicie celem łatwiejszego wykrycia zwolenników manicheizmu, którzy, podszywając się pod miano katolików,

w rzymskich świątyniach przystępowali do Sto- którzy wystrzegają się grzechów śmiertelnych łu Pańskiego, nie chcieli jednak komunikować \ nie mają zdecydowanego nałogu w jaki m pod postacią wina, uważając je za twór od grzechu powszednim. Kilka razy w tygodniu złego pierwiastku pochodzący. Gdy niebezpie- mogą do Stołu Pańskiego przystęp ować ci, któ-;czeństwo manichejskie minęło, wierni powróci- rzy nie mają przywiązania do pows zedniego łi do praktyki komunikowania pod jedną posta- grzechu, zazwyczaj dobrowolnych grzechów te-cią, i praktyka ta na zachodzie utrwaliła się g₀ rodzaju nie popełniają, mają w użyć iu motali dalece, iż pomimo usiłowań husytyzmu, dlitwę myślną, umartwiają zmysły i n amiętno-przeszła w powszechne prawo Kościoła, uroczy- ści, pragną własnego udoskonaleni a. Może je-ście potwierdzone na soborach konstancyjsliim dnak spowiednik niekiedy pozwolić na tak czę-i trydenckim. Sami tylko kapłani, gdy sprawń- stą K-nię i tym, co są w niebez piecz eństwie ją N. Ofiarę, obowiązani są do komunikowania upadku w grzech śmiertelny, aby nabyli siły pod obydwiema postaciami. Przyczyny, dla któ- ą₀ oparcia się pokusie. Wreszcie komunikować rych Kościół utrzymuje zasadę powszechnej dla codziennie godzi się takim, którzy nie mają ża-wszystkich innych K-nii pod jedną postacią, dnego przywiązania do jakiegokolw iek grzechu są: 1) nie we wszystkich krajach można mieć powszedniego, wiele obcują z Bogiem przez mo-z należytą łatwością tyle czystego i pewnego dlitwę i akty wewnętrzne, złe skłonności przewina, ileby go mieć trzeba dla licznego zastępu ważnie już w sobie uśmierzyli i pałają wiel-katolików; 2) unika się w ten sposób profana- kiem pragnieniem łączenia się ze Zbawicielem cyi N. Sakramentu, przy obdzielaniu bowiem w Eucharystyi. —Przygotowanie do K-nii św. wiernych kielichem, gdy ci w znacznej zwła- jedno jest ze strony duszy, drugie ze strony szcza liczbie przystępują do Stołu Pańskiego, ciała. Ze strony duszy wymaga się: 1) czysto-łatwo jest nader o rozlanie; 3) niepodobna od- ści sumienia czyli stanu łaski po święcającej, sunąć od K-nii wiernych, mających często- więc wolności od grzechów śmiertelnych i, o ile krość chore usta, twarz, język, wargi i t. d., można, od powszednich; jeden choćby grzech a z drugiej strony niepodobna też dla wszyst- śmiertelny, nie zgładzony spowiedzią sakra-kicli mieć osobne do czerpania Krwi Chrystu- mentalną, czyni przyjęcie Eucharystyi wielkiem sowej łyżeczki; 4) zresztą są tacy, którzy wi- świętokradztwem; 2) aktualnej pobożności w przy-uicTalbo wcale me znoszą, albo z dosyć wyra- gotowaniu się do Stołu Pańskiego, samem przyj-żną przykrością, co nieraz stanowiłoby znaczną mowaniu Eucharystyi i dziękczynieniu po niej; przeszkodę do pobożnego przyjmowania N. Ta- to ostatnie kwadrans przynajmniej trwać pojemnie.—Z wyraźnych słów Chrystusa Pana wi- winno. Ze strony ciała należy 1) być zdolnym dać, że K-nia św. nie jest radą tylko, ani ą₀ przełknięcia K-nii św., bez niebezpieczeń-praktyką zostawioną do woli każdego wierne- stwa^ejekcyij, jak się to w pewnego rodzaju go, lecz ścisłym obowiązkiem. Powiedział bo- chorobach przytrafia; stąd uzasadniona obawa wiem Zbawiciel: „Jeślibyście nie jedli ciała Sy- wo mitów zabrania udzielać Eucharystyi; 2) za-na Człowieczego i nie pili Krwi (-Tego), nie bę- chow tć ochędóstwo ciała i ubrania; 3) być na-dziecie mieć żywota w sobie. Albowiem ciało czczo od północy, tj. nic nie pić ani nie jeść, moje prawdziwie jest pokarm, a krew moja począwszy od północy aż do przyjęcia Komu-prawdziwie jest napój“ (Jan 6). Powyższe przy- nii św. Prawo to ściśle według tegoczesnej kazanie Chrystusowe obowiązuje wszystkich karności kościelnej obowiązujące, nie dotyczy wiernych, którzy mają użycie rozumu, a obo- jednakże niebezpiecznie chorych, którym wolno wiązuje tak za życia, jak i w ciężkiej chorobie, jest dać czy lekarstwo przed przyjęciem św. jeśli ta prowadzi za sobą prawdopodobieństwo Wijatyku, czy napoju dla uśmierzenia gorączki, śmierci. Jak często zaś wciągu życia wier- To'samo stosuje się i do tego, ktoby już po ni mają powinność przystępowania do K-nii jedzeniu zachorował i wątpliwaby rzecz była, św., tłumaczy Ko-miól św. uchwałą soboru La- czy dożyje jutra. — K-nii św. udziela się terańskiego IV, roz. 21 i sob. Trydenckiego w zwyczajnych wypadkach w czasie, gdy się ses. 13, kanon 9, mianowicie, że ma to być Msze święte odprawują, a można ją administro-przynajmniej raz na rok w czasie Wielka- waó niezależnie od Mszy św., przed nią, po nocnym, tj., pomiędzy niedzielą Palmową i Prze- niej-, chociaż życzeniem Kościoła jest,-aby, o ile wodnią; ten jednakże okres może być i fakty- niema przeszkody, udzielaną była podczas spra-cznie bywa/u nas rozszerzany przez biskupów wowania N. Ofiary Ołtarza.    Ks Wł- Kr-

na mocy pozwolenia Stolicy Apostolskiej,-Prócz    Komunia totemistyozna ob. Tote m i z m.

tego życzeniem gorącem Kościoła jest, aby wier-    r; • i .,    . .

ni przystępowali do Stoln Pańskiego o ile mo-    Komunikacye Drogi komunikacyjne, jak

żua najczęściej, byle godnie. Jednakże K-nia w °îfle mne f0(lkl Porozumiewania się i ko-św., przyjmowana kilka razy do roku, a choćby munikowama ukazują się w rozwoju dziejowym i co miesiąc, nie nazywa się częsta. Pod tym J* “» '^szyni względnie szczeblu kultury, ostatnim mianem rozumieć należy lł-ę codzien- -? lle,/z“z ^ot>'cz-v< ^og komunikacyjnych -ną, kilkorazową na tydzień lub przynajmniej pu«« K. Bu oh er („die'Wirtschaft der Na--tygodniową. Według praktyki powszechnej raz turęoiker - Drezl'⁰, ‘⁸»⁸>    ⁸⁹~⁴²    P“»¹“)-

w tydzień wolno jest komunikować wszystkim. | lstllie^ 01le ,,a ^dzle ‘y|k® wted-v’ ^ "°Sa

do ner-

ludzka je utorowała; jedyuemi środkami sztu-cznemi, mającemi udogodnić stosunki, są mosty pierwotne, składające się z jednego pnia, lub promy na rzekach, za których użytkowanie podróżny płaci daninę naczelnikowi wioski, co prowadzi w zasadzie do ciężkich nadużyć. Natomiast wszędzie skwapliwie korzystają z naturalnych dróg wodnych; i prawdopodobnie niema ani jednego ludu pierwotnego, któryby dzięki sąsiedztwu morza lub rzeki nie był naprowadzony na myśl posługiwania się jakiemś czółnem... ale wszędzie użytek łodzi ogranicza się na przewozie ludzi lub służy do połowu ryb, ale nigdzie nie doszło do transportu towarów w stopniu znaczniejszym. Rzecz znamienna: u ludów pierwotnych najbardziej jest rozwinięty ten dział środków komunikacyjnych, który w naszem rozumieniu uchodzi za utwór cywi-lizacyi najwyższej, a mianowicie środki komunikacyjne służące do udzielania nowin. Ludy pierwotne stworzyły trwałe organizacye jedynie dla tego rodzaju K-yj. Temi organizacya-mi jest instytucya posłów oraz alarmów, a w jednej i drugiej trzeba widzieć środki, któremi posługuje się rząd pierwotny“. (Alarmy i nawet wymiana myśli, wysyłanie rozkazów itd. są dokonywane za pomocą bębnów lub wici ognistych). Stałe środki komunikacyjne, ukazawszy się w okresie barbarzyńskim, a nawet jeszcze na szczeblu dzikości, odtąd doskonalą się coraz bardziej. Na niższym szczeblu ukazują się posłowie, niosący oznaki swego dostojeństwa, i wici ogniste; do nich z biegiem czasu dołączają się sygnały za pomocą bębnów i szlaki, udeptane przez nogę ludzką, oraz brody i mosty. 'Sieć środków komunikacyjnych doskonali się, aż wreszcie w w. XIX stwarza szybkie a tanie środki przewozu i komunikowania. Gościńce i szosy, linie kolejowe i parostatkowe, telegraficzne i telefoniczne, or-ganizaeya pocztowa, prasa tworzą tak udoskonaloną sieć stosunku wzajemnego, iż w zgoła inny sposób zaspalać zaczynają dzielnice tego samego państwa, a nawet same państwa ze sobą. H. Spencer w swoich I lidukcy ach s o c y o 1 o g i i przyrównywa drogi komunikacyjne do systemu krwionośnego, telegrafy wów. Niewątpliwa, że w życiu społeczuem odgrywają one taką rolę. Kiedy na zaraniu dziej o wem kilka tysięcy, w początkowych u-strojach państwowych kilkaset tysięcy głów wyczerpywało sobą rozmiary społeczeństwa, a stosunek pomiędzy niemi był bardzo luźny i zawsze mógł zupełnie zaniknąć, społeczeństwo zaś rozpaść się na udzielne księstewka, gdy zabrakło silnej dłoni, która utrzymywała je w jedni (dość przypomnieć dzieje Polski po śmierci Bolesława III) — to natomiast dzisiaj, wskutek zes polenia przez podział pracy i powiązania za pomocą udoskonalonych środków komunikacyjnych mogą istnieć olbrzymie społeczeństwa. Co więcej, dzięki nieustającej wy-

miauie idei, umożliwionej przez środki K-ne, każde społeczeństwo całkuje się coraz bardziej, tj. ujednostajnia się w swoich uczuciach i poglądach. Udoskonalone środki K-ne to jedna z najpotężniejszych dźwigni uspołecz nienia. Rozwój pojedyńczych środków K-ycli ob. Brody, drogi, k o 1 e j e, k r y w u 1 e, kule, k u 1-grynda, mosty, poczta, posłowie, p r a-s a, telegraf, telefon, wici. Z prac, które między innemi rozpatrują znaczenie K-yj w życiu społecznem A. Schaffie „Bau und Leben des sozialen Körpers“.    uL- K-

Komunikacye (wojskowość), linie komunikacyjne, drogi dowozowe, drogi w o j e n n y c h e t a p ó w, oto kilka nazw, dla dróg łączących podstawę operacyjną (ba-sis) z tyłami armii. Mogą niemi być zarówno zwykłe drogi gruntowe, i rzeki s p ł a -w ne, jak również koleje. Za najdogodniejszy uależy uważać sposób dostawy zapasów dla wojska—wodą, tembardziej, iż jest on jednocześnie i najtańszym (najdroższy na wozach, a następnie kolejami). Rzeki uważano dotąd za najlepsze i najdogodniejsze linie ko m unikać y j n e: oprócz taniości przemawiał jeszcze wzgląd, że nie można było ich zepsuć. W ostatnich jednak czasach technika psucia wodnych linij komunikacyjnych przez opuszczanie na dno min doszła do takiej doskonałości, iż żadnej innej pono nie podobna zepsuć tak prędko i tak skutecznie, sposób bowiem wyławiania min jest niezwykle niebezpieczny. Jeżeli zaś uwzględnić jeszcze okoliczność, iż rzeki w sferach umiarkowanych zamarzają na dłuższy lub krótszy okres czasu, oraz w naszej części świata, oprócz Renu, Dunaju i kilku większych rzek w Ros-syi wszystkie inne w okresie lata z powodu nizkiego stanu wód są mało przystępne dla spławu ciężarów, to w planach kampanii biorą te linie komunikacyjne w ostatnich czasach bardzo mało w rachubę i wolą posługiwać się kolejami. Lecz gdzie warunki klimatyczne jako też stała spławność rzek pozwalają na korzystanie z nich, tam maj ą jaknajszersze zastosowanie. Za dowód może służyć wojna północnych i południowych Stanów Zjednoczonych, w której podczas pochodu Granta do Wirginii rzeki odegrały znaczniejszą role od kolei. Japończycy w wojnie r. 1904 korzystali ze wszystkich trzech rodzajów linij komunikacyjnych. Jedna z ich najważniejszych podstaw operacyjnych był Dalnij. Stąd do armii czynnej Laojan-Mukden prowadziła kolej. Drugą ich linią komunikacyjną była spławna rzeka Lao, która obsługiwała lewe skrzydło (armię gen. Oku); trzecią tworzyła kolejka połowa, którą od ujścia Jalu przez Tiurenczeń, Fynchuanczen, Bensichu gen. Kuroki ciągnął za sobą w miarę postępu armii; armia Nodzu przed bitwą pod Laojanem zmuszona była posiłkować się drogami gruntowe'ni z Daguszanu do Laojanu. —1) Urządzanie linii komunikacyjnej na

tu i Drezna w celu regulowania ruchu transportów, przeznaczono po jednym komisarzu (commissaire ordonnateur) i jednym arty-leryi komendancie. — W czasach obecny ch, kiedy podstawy operacyjne obejmują cały tył armii (aż do rozlokowania korpusów w czasie pokoju, tj. podstawy właściwej, pojmowanej w znaczeniu administracyjnem) początkiem linii komunikacyjnej czyli początkowym punktem etapowym jest punkt, nie na głównej podstawie bojowej, jak to zdarzało się za czasów Napoleona, jeno jedna z obszernych stacyj kolejowych w obrębie pokojowego rozlokowania korpusu. Na takiej stacyi władze wojskowe urządzają wielki magazyn (który Niemcy zowią ekspedycyjnym — Ersatzmagazin). W pobliżu granicy, ale jeszcze w obrębie swego państwa, na miejscach bezpiecznych, w pasie głównej podstawy bojowTej, zorganizowanej w celach strategicznych na wielkich stacyacli kolejowych, przeważnie w węzłach komunikacyj rzecznych i lądowych, urządzają tak zwane magazyny-zbiornik i, w których powinny się znajdować zapasy dla armii na 5 — 6 dni. Na takich sta cy ach-zbiornik ach ześrod-kowują się pociągi rozmaitych korpusowych obrębów w celu pełnienia służby dowozowej na każde zawołanie armii. Tym sposobem wojska otrzymują to właśnie, czego potrzebują, a nie to, co im zechce posłać nie zawsze domyślna intendentura. Oprócz tycli stacyj znajdują się tory kolejowe i rzeczne magazyny ruchome. Pierwsze stacye linij komunikacyjnych, znajdujących się tuż po za sferą wpływów nieprzyjaciela, noszą miano wojenno-pr zejściowych ( Uehergangsstation, station de transition). Kolejami na teatrze działań wojennych zawiadują t. zw. inspekcye e-tapów armii. Pociągi, kierujące się ku armii, dochodzą do niej o tyle tylko, o ile sa- pozwala na to bezpieczeństwo. Takie końco-ma droga z dalszym jej ciągiem na Augsburg, f we punkty noszą miano głównych punk-Braunau, Wiedeń i Brno (700 kilom.). W r. | tów etapowych (Hauptetappenposten, sta-1806 — 1807 komunikacyjną linią Napoleona by- I tions-tëtes d’étapes de guerre) albo k rań cola droga Moguncya, Erfurt-Wittenberg, Spandawa, j w y cli stacyj wyładowań. Stacye takie po-Kistrzyń, Poznań, Warszawa (1 000 kil.)—Zwię- f winny 1) być obszernemi, 2) mieć dostateczną ilość kszenie liczebne armii na teatrze działań wo- ! jennych było powodem jeszcze za czasów Napoleona rozszerzania tyłów w celu objęcia większej ilości linij komunikacyjnych.

traktach zwyczajnych. W celach zachowania największego porządku w dowozie zapasów do armii i z powrotem linia komunikacyjna jest podzielona na etapy wielkości mniej więcej jednodniowego pochodu (20 — 30 kilometrów). Na każdym z krańcowych punktów etap iw, przeważnie we wsiach lub miasteczkach, urządzają stacyę etapową, doprowadzoną naprędce do stanu obrony. Wewnątrz takiego obronnego punktu znajdują się magazyny odzieży i zapasów żywności, lazaret połowy i niewielka załoga: jedna lub dwie kompanie piechoty, kilku lub kilkunastu kawalerzy-stów (którzy przywożą i odwożą pocztę i pełnią służbę obozowo-policyjną na etapie i w jego okolicach). Jeżeli zaś punkt etapowy ma szczególne znaczenie, to do składu załogi wchodzi niezbędna ilość artyłeryi. w promieniu 10 — 15 kilometrów od punktu etapowego, obowiązana jest dostarczać pod-wód i pełnić inne powinności, wymieniane ' w instrukcyacb głównodowodzącego. Stacye etapowe dzielą się na główne—w miastach i drugorzędne—w miasteczkach, osadach i wsiach. Jeżeli na zorganizowanej tym sposobem drodzef etapów wojennych założono dostateczną ilość wielkich magazynów i jeżeli pozycya zajęta przez armię w zupełności ją zabezpiecza, t. j. jeżeli kierunek jej w stosunku do frontu armii jest pionowy—taka linia komunikacyjna staje się jednocześnie najbezpieczniejszą drogą odwrotu dla armii na wypadek porażki. W okresie, kiedy wielkość armii nie przewyższała 100 — 200 000 (przy Napoleonie I), najzupełniej wystarczała jedna urządzona tym sposobem linia komunikacyjna. Taką linią dla armii francuskiej była r. 1805 w okresie operacyi pod • Ulmem droga od Swepeyer na Gilsbach, Heidelberg, Er-miden, Halle, Erlangen, Nördlingen i Donauwörth,[a w okresie austerlickiej operacyi ta

Ludność,

linij zapasowych i 3) wszelkie środki do jak-najszybszego wyładowywania pociągów. Krańcowe stacye wyładowań zmieniają się w miarę potrzeby, tj. ruchów armii. Jeżeli krańcowa stacya nie zdoła odpowiedzieć wymienionym wyżej wymaganiom, to Tunkcye jej pełni wraz z nią kilka jeszcze stacyj sąsiednich. Od stacyi końcowych do tyłów armii zapasy wiozą już na osiach. Jeżeli wziąć pod uwagę okoliczność, iż przeznaczeniem linii komunikacyjnej jest dostarczanie do armii wszystkiego, co dla niej jest niezbędne a jednocześnie uwalnianie jej od rzeczy zbytecznych, które stają się dla niej ciężarem lub zawadą i krępują jej ruchy, to łatwo już powziąć pojęcie o wielkości ruchu w obie strony, jako

Pierwszy przykład tego widzimy już w r. 1813.

Wojska francuskie z ich podstawą operacyjną łączyły 3 drogi: 1) Moguncya—Drezno przez Erfurt i Jenę, ’2) przez Würzburg, Bamberg,

Koburg, Altenburg i Chemnitz i 3) Frankfurt,

Kassel i Lipsk. Każdą z tych linij K-ych podzielono na ucząstki; tak naprzykład 1-a linia składała się z 3-cli ucząstków: Moguncya-Fulda,

Fulda-Erfurt, Erfurt-Drezno. Na każdym etapie linii krążyło 100 furgonów (50 dla admi-nistracyi, 50 dla artyłeryi), które podnosiły o-koło 300 tys. kilogramów. Do Moguncyi, Erfur-

ogromie interesów, jakie ma arterya komunikacyjna. W celu złagodzenia tarcia tej skomplikowanej maszyny niezbędną jest szczegółowo obmyślona organizacya służby. Zasadniczemi i niezbęd-nemi warunkami takiej organizacyi będą: podział pracy, tj. ścisłe określenie kompetencyi władz wykonawczych i zjednoczenie nad wszystkiem władzy w ręku jednej osoby, odpowiedzialnej za prawidłowość czynności linii komunikacyjnej. Zasady, na których opiera się organizacya, pozostały w głównych zarysach takie same, jakie były za czasów Napoleona. Mnóstwo wydanych przezeń w tym przedmiocie instrukcyj podziś dzień jeszcze mogą służyć za wzór do naśladowania. Koleje zmieniły tylko szczegóły organizacyi, ale rdzeń pozostał ten sam. Urządzenie tyłów armij współczesnych jest bardziej tylko skomplikowanem, i dla tego wymaga większej jeszcze sprawności niż za czasów Napoleona. Prusacy zabezpieczenie regularności swych linij komunikacyjnych powierzyli generalnej inspekcyi etapów, której podlega i zarząd kolei poi o wy cli. Każda z armij i osobno działające korpusy posiadają swoją własną inspekcyę etapową, a każdy z korpusów, wchodzący cli w skład armij — zarząd komendantury. Regulowanie ruchu na kolejach powierzone jest komisy om kolejowym. — Współczesne olbrzymie (bo dochodzące do 1 mil. głów) armie dzielą się tak w celach administracyjnych jak i bojowych na mniejsze. Każda z nich liczy nie więcej nad 250 tys. głów. Ideałem jest, aby każda z takich annij częściowych posiadała do własnego użytku własną linię komunikacyjną, która - by się ani stykała , ani krzyżowała z innemi. Wszystkie jednak wysiłki Piusaków w tym kierunku nie osiągnęły pożądanego rezultatu ani podczas wojny r. 1866 ani też r. 1870—71. Szeroko i ze wszystkiemi dogodno-ściami urządzone tyły oddały im usługę tylko do granic Prus w r. 1866, a do Mozeli w r. 1870 — 71. Przeszedłszy na terytoryum nieprzyjacielskie, zmuszeni oni byli ograniczyć się do posiłkowania jedną tylko koleją: w r. 1866 Zittau — Reichenberg — Turnau—Kralup — Praga. W roku zaś 1870 — 71 choć Prusacy posiadali w swem ręku dostateczną liczbę kolei, to jednak kierunek ich był dla nich tak niedogodny, iż zmuszeni byli ograniczyć się do zużytkowania ucząstku Blain (nad Loarą)—Frouard, wskutek czego do upadku Moziera (1 stycznia 1871 r.) Prusacy byli w posiadaniu jednej tylko linii komunikacyjnej z ojczyzną. 2) B ez p i e-czeństwo linii komunikacyjnej. Wobec szczególniejszej wagi, jaką mają linie komunikacyjne, jako główne arterye pokarmowe armii (wyrażenie gen. Biilowa), których przecięcie pociąga za sobą sparaliżowanie całego organizmu, —bezpieczeństwo ich jest przedmiotem szczególnej pieczy wodza. „Nigdy nie można obnażać swej linii operacyjnej—(rozumieć to należy w znaczeniu linij komunikacyjnych); jest to abecadłem sztuki wojskowej“ (Napoleon I). „Cała tajemnica wojny polega na tajemnicy komunikacyj“ (mówi ten wódz innym razem). Żaden z wielkich wodzów, zmierzając do tego celu, nie żałował ofiar. Aleksander Wielki uczynił dlań ofiarę z czasu (czynnikiem bardzo drogim w czasie wojuy), straciws-zy na ₍ cel zabezpieczenia tyłów około 3 lat, zanim zapuścił się w stronę nieprzyjacielską. Gustaw Adolf zanim rozpoczął kroki zaczepne, na wzmocnienie swej postawy operacyjnej na brzegach Bałtyku i zabezpieczenie swych komunikacyj zużył około 15 miesięcy. Napoleon przed bitwą pod Austerlitz z 200 tys. swego wojska pozostawił dla ochrony komunikacyj 150 tys. i przyprowadził na plac boju tylko 50 tysięcy. W r. 1806—7 z 800 tys., znajdujących się na teatrze działań wojennych między Renem i Wisłą, Napoleon doprowadził do Wisły tylko 150 tys., a z tych tylko 80 tys. mogło wystąpić do boju. Pozostająca przeważna część wojsk o-chraniała tyły i skrzydła walczących. Chociaż Hannibal, w czasie pamiętnego w dziejach wojny pochodu na Rzym, nie pozostawił ani jednego żołnierza dla zabezpieczenia swych tyłów, to jednak był o nie zupełnie spokojny ze względu na szczęśliwie zawarte przymierze z Galią. Napoleon nigdy-by się nie odważył na pochód w głąb Rosyi, gdyby nie miał pewności do założenia swej podstawy operacyjnej w Polsce. Powolność ruchów armii japońskiej podczas kampanii w r. 1904 wytłomaczyć sobie tylko można potrzebą urządzenia podstaw operacyjnych i komunikacyj tyłów armij z Dalnym i Antungiem. Wszystko to razem wzięte pozwala wysnuć wniosek o niezwykłem znaczeniu dla armij czynnych ich komunikacyj. Większe lub mniejsze bezpieczeństwo linij komunikacyjnych znajduje się w prostej zależności od następujących danych: 1) od jej długości (im krótsza, tern bezpieczniejsza); 2) kierunku (najdogodniejszy jest pionowy, wychodzący od środka rozlokowania wojsk); 3) sposobów dostarczania zapasów dla armij (najczulsze są komunikacye przy magazynowym zaopatrywaniu armii—najmniej czynnym jest sposób rekwizycyj wojennych); 4) od liczby linij komunikacyjnych czyli szerokości podstawy (Im więcej armia posiada linij komunikacyjnych, tern lepiej; tem mniej da się odczuć strata jednej z nich); 5) od kierunku linij podstaw operacyjnych (równoległa do nieprzyjacielskiej, pionowa do niej, podwójna, potrójna, oskrzydlająca nieprzyjacielską, oskrzydlana przez nią). Najdogodniejszą jest potrójna linia podstaw o-skrzydlająca (ob. podstawa operacyjna).

6) Jeżeli przyjmiemy za zasadę, że im krótsza jest linia komunikacyjna, tem większą posiada rękojmię bezpieczeństwa, to w sprawie skrócenia tej linii

d o s t a-

zabezpiecza-

pożytecznem będzie uciekać się do budowy twierdz i pośrednich, pomocniczych podstaw, urządzanych za ważniejszemi granicami, przecinaj ącemi linię komunikacyjną w odległości 5 do 8 pochodów jedna od drugiej. Wszystkie wymienione powyżej warunki mieć będąracyę bytu wtedy dopiero, kiedy współdziałać im będzie żywa siła tęcz na ilość wojsk w charakterae rezerw strategicznych. Składają się one w czasach ostatnich z wojsk 2-ej linii, czyli rezer-w o w y c h (u Prusaków— e t a p o w y c h). Ku końcowi wojny r. 1870 — 71 dla zabezpieczenia tyłów armii niemieckiej przeznaczono z wojsk etapowych 124y₂ bataliony, 42 szwadrony, 13 bateryj, 39 artyleryjskich i 15 kompani} saperów, ogółem 145 712 ludzi, 5 945 koni i 80 dział. Innemi słowy, współczesne wojny zaczepne prowadzone są przez dwie armie. Jedna z nich przeznaczona jest tylko do działań na polu walki i nie pozostawia ani jednego żołnierza dla zabezpieczenia tyłów. Tę zaś służbę pełni inna, nieco już gorsza od pierwszej, tak jednak przygotowana, aby zdołała wypełnić wszelkie zadania charakteru o-bronnego, wynikającego z ogólnej sytuacyi dla zabezpieczenia tyłów armii czynnej. Bez porównania więc, jak widzimy, trudniejszem było zadanie Napoleona, rozporządzającego jedną tylko armią dla wypełnienia dwóch tych biegunowo sobie przeciwnych zadań. Jedno z nich wymagało rozrzucenia sił w tyle, drugie skupienia ich na polu walki. Dla rozwiązania tego dylematu, aby najmniej osłabiać armię czynną, przy konieczności zupełnego zabezpieczenio tyłów, to drugie zadanie Napoleon powierzał wojskom zapasowym, spóźnionym, zdezorganizowanym, zmęczonym, a w większej ilości wypadków wojskom sprzymierzonym. Legiony raz jeden tylko pełniły taką mniej zaszczytną służbę podczas pochodu włoskiego. Nie można jednak pominąć okoliczności, iż działo się to w niezwykle trudnych warunkach, kiedy bronione przez Polaków tyły armii francuskiej zewsząd były otoczone przez włoskich partyzantów, którzy dopuszczali się okrucieństw względem wziętych do niewoli żołnierzy. We wszystkich zaś innych wypadkach legiony były zawsze w pierwszej linii. Do liczby środków jących komunikacye, zaliczyć należy umiejętność zmiany, bezpośrednio przed bitwą, podstaw operacyjnych i linij, łączących z niemi armię (pod Austerlitz). Z tego co wyżej powiedziano widać, jakie znaczenie mają podczas wojny zaczepnej zajęcie możliwie szerokiej sfery działań i posiadanie największą ilość kolei zamkniętych twierdzami. Widać to z historyi wojen r. 1866 i 1870/1 i rosyjsko-japońskiej 1904 r., w której większą część powodzeń Japończycy zawdzięczają wzorowemu urządzeniu swych komunikacyjnych li-riij, posiadali oni ich bowiem więcej, nawet niż zachodziła tego potrzeba: rzeka Lao, kolej z Dal-

niego do Laojanu i wreszcie podwójną a składającą się z kolei Antung-Bensichu i rz. Jalu z dopływami. Wielkiej wagi w tym razie pomocą, której Japończycy nie zaniedbali, było przygotowanie środków dla odbudowania zepsutej przez nieprzyjaciela kolei i eksploatacyi zajętej linii.—Ważne w znaczeniu strategicznem linie komunikacyjne bronione są zazwyczaj przez stałe twierdze. To też armie, które • przedsiębiorą kroki zaczepne, powinny być zaopatrzone w parki oblężnicze (do 100 dział ciężkiego kalibru) i korpusy, przeznaczone do oblegania twierdz, jakoteż w większą ilość batalionów kolejowych dla poprawy zepsutych przez nieprzyjaciela dróg żelaznych, przeprowadzenie nowych oraz ich eksploatacyi. Wobec łatwości zepsucia linij kolejowych należy jeszcze zwrócić baczną uwagę na następującą ważną okoliczność: nie polegać na kolejach, jako jedynym sposobie lo-komocyi, lecz zawsze obok nich urządzać z dróg gruntowych drogi wojenno-etapowe. 3) Z n a c z e-n i e K-yj obecnych w porównaniu z epokami poprzedniemi. Utracenie K-cyj z podstawami operacyjnemi musiało być najdotkliwsze w okresie, kiedy wojska otrzymywały wszystkie rzeczy potrzebne tylko z magazynów. Zmniejszyła się zaś ich ważność od chwili wprowadzenia rekwizycyjuego sposobu żywienia wojsk (t. j. sposobu, polegającego na nabywaniu produktów spożywczych od okolicznych mieszkańców siłą, jeżeli użycia jej zachodziła potrzeba). Obecnie, wskutek łatwości zepsucia kolei i wzrostu liczebnego armij (które nie są w stanie istnieć bez dostarczania im rozmaitych zapasów kolejami, tj. bez tegoż samego magazynowego sposobu dostarczania w znacznie tylko ulepszonej formie), dotkliwość utracenia komu-nikacyj znów wzrosła do tej samej, a może i większej jeszcze potęgi, co i dawniej. Z innej znów strony potrzeba wydłużenia linij podstaw operacyjnych czyli rozszerzenia tyłów osłabia tę czułość. Teraz utracenie jednej z linij komunikacyjnych nie 4)ociąga za sobą zupełnego kataklizmu, jak dawniej, pozostają bowiem inne nici łączące armię z jej zbiornikami żywno-ściowemi. Jeżeli przedmiotem szczególnej pieczy wodza są drogi t. zw. strategiczne, dające rękojmię wygranej kampanii, to nie mniej troskliwie powinien dbać on o drogi tak zwane pozycyjne czyli taktyczne, zapewniające szybkość poruszeń wojsk na polach bitwy. Drogi na pozycyach powinny być tak urządzone, aby: 1) ułatwiały komunikacyę wzdłuż frontu pozycyi.i 2) aby wojska, trzymane w odwodzie, mogły bez przeszkód przybyć -na punkt najbardziej przez nieprzyjaciela zagrożony. Dla tego też po przyjściu wojsk na nocleg, w oczekiwaniu boju, wraz z wystawieniem for-poczt, wysyła się oficerów w celu dokonania wywiadów, mających na względzie zbadanie kierunku, stanu i użyteczności dróg stałych, które

Do urządzenia jej używają faszyny

zaś

pozostają w rozporządzeniu wojsk oraz przeprowadzenie dróg niezbędnych dla regularności ruchów podczas bitwy. Każdy z oficerów wysyłanych na rozpoznanie otrzymuje działkę powierzchni i plan jej przedstawić winien. — Na planie powinny być szczegółowo wykreślone drogi już istniejące z zaznaczeniem kate-goryi, do jakiej każda z nich należy: sztucznych, gruntowych lub polnych. Jeżeli między niemi jest droga sztuczna, to rozpoznający oficer wymienia , z jakiego pobudowano ją materyału: kamienia, czy drzewa. Obok tego powinno być objaśnienie: o 1) długości drogi, 2) jej wzniesieniach i spadkach, 3) szerokości jej samej, tak i spotykanych na niej mostów, 4) uszkodzeniach, 5) czasie i środkach, jakich będzie wymagała naprawa, 6) z jakiemi drogami się łączy i dokąd takowe prowadzą, 7) jakie spotyka się” na niej przeszkody (rzeki, góry, lasy, błota, wąwozy itd.), i sposoby ich usunięcia albo obejścia, 8) jakie przedmioty znajdują się po jej bokach w odległości pewnego strzału karabinowego (800 metr.), podkreślając szczególnie te, które ze względu na swe kontury wyodrębniają się z pośród innych i mogą służyć jako punkty oryentacyjne w dzień, a szczególnie w nocy. Na sporządzonym planie sztab główny armii, w porozumieniu z głównym jej inżenierem, wykreśla niezbędue drogi, jakie dla celów wojennych mają być sporządzone. Te ostatnie dzielą się na: 1) marszowe (do dwóch sążni szerokości) do przemarszu wojsk w zwykłym szyku pochodowym i 2) pozycyjne (do ośmiu sążni szerokości) do przejścia wojsk w kolumnach plutonowych z miejsca noclegów na pozycye i dla K-yi na samych pozycyach. Wytykając drogi pozycyjne, trzeba mieć na względzie następujące praktyczne wskazówki: 1) lepiej omijać, niż usuwać przeszkody, które wymagałyby dużo czasu do zniszczenia, 2) przeprowadzać drogi w miejscach ukrytych przed wzrokiem przeciwnika, a mianowicie: w wąwozach, za zboczami wzgórzy, za lasami, haszczami, palisadami, wsiami itd., 3) wyrąbywać aż do korzeni spotykane na niej drzewa, krzaki, żywopłoty,

4) wysoką trawę i zboża przydeptywać, 5) rowy i zapadliska zawalać faszyną i przysypy-wać ziemią lub też czynić łagodne zjazdy, 6) stawiać słupy z napisami, a w nocy latarnie. Częstokroć jednak spotkane przeszkody są tego rodzaju, iż trudno je wyminąć. Szczególne trudności są przy przeprowadzaniu dróg przez wielkie biota i łańcuchy gór. Na fig. 203 pokazana jest w przekroju droga przeprowadzona przez błoto.

czyli wiązanek z gałęzi drzew. Aby uczynić je cięższemi, w środku umieszczają kamienie i opuszczają na dno, kładąc je warstwami kolejno to w poprzek projektowanej drogi, to wzdłuż. Ostatnia warstwa powinna się znajdować o 172 stopy nad powierzchnią wody. Potem następuje pokład ziemi grubości do lx/₂ stopy,

Wielka E cykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 296b Tom XXXVII

zwierzchu jeszcze jeden poprzeczny szereg fa-szyn, a na nim dopiero urządza się plant drogi. Dwa podłużne szeregi faszyn po bokach drogi zastępują bankiet.

Fig. 203.

Jeśli drogę wypada przeprowadzić przez torfowiska (fig. 204), to w wierzchnią jego skorupę wkopuje

Fig. 204.

się, wzdłuż wytkniętej linii, kilka równoległych le-garów z odstępami=ich grubości, na to nakłada się w poprzek szereg bali, stanowiących podstawę drogi, następnie warstwę gałęzi drzew, ujętych w dwa równoległe, ułożone po bokach szeregi faszyn. Wszystko to przysypuje się warstwą ziemi, która jest powierzchnią plantu. Aby przeprowadzić drogę wzdłuż wąwozu (fig. 205), wyrównywują jego dno kamienia-

ty>

Fig. 205.

mi, a następnie przysypują ziemią, piaskiem, żwirem, lub miałem. Przekrój drogi, wykutej na zboczu skały, przedstawiony¹]est na fig. 206,

5'*

Fig. 206.

przyczem, aby zapobiedz wypadkom, dają jej poprzeczną pochyłość ku górze.' Jeżeli czas i środki pozwalają, to z zewnętrznej strony urządzają baryerę. Budując twierdzę, szczególną uwagę zwracają na powiązania drogami wszystkich punktów stałej obrony z sobą i z cytadelą. Drogi takie powinny być większej niż przeciętnej trwałości, po nich bowiem będą się przesuwały takie ciężary jak artylerya forteczna. Drogi te powinny być zasłonięte przed artyleryą nieprzyjacielską okopami poważnych przekrojów i doskonale maskowane. Jeżeli zaś nie uczyniono tych przygotowań w czasie pokoju, to wzdłuż drogi ze strony jej zewnętrznej, t. j. ze strony przypuszczalnego ataku przeciwnika, powinien być nagromadzony niezbędny do tego materyał, jak: kosze, faszyny, gałęzie. Kierunek drogi też nie może być dowolnym, gdyż zależy od warunków bojowych. Jeżeli droga ma ogólny kierunek

dają jej formę linii łamanej.

pionowy do frontu przypuszczalnego ataku, lub też do pionowego zbliżony, to, aby uniknąć podłużnego ostrzeliwania, z konieczności na-

.1. K.

Komuniści. Taką nosiło w Polsce nazwę zgromadzenie Bartolomitów (ob.), założone przez błog. Bartłomieja Holzhausera, a znane u nas jeszcze pod im. Bartoszków. Do kraju sprowadził ich z Niemiec biskup poznański Wierzbowski i osadził przy założonem przez siebie seminaryum duchownem obok kolegiaty św. Jana w Warszawie roku 1683. Na uposażenie ' zgromadzenia i uczelni duchownej, którą mieli J kierować, złożyła się hojność pomieuionego biskupa, a nadto króla Jana III i kanoników warszawskich, Popławskiego, Szczuki i Swinołęckie-go („Wiadomości historyczne o kościele św. Jana w Warszawie“, 1841). Uposażenie to, zatwierdzone przez sejm warszawski r. 1685, a-probowała Stolica Apostolska r. 1704. Komuniści w Warszawie pracowali nad kształceniem młodzieży do czasu założenia archidyecezyi warszawskiej, tj. do r. 1798, a prócz tego sprawowali przy pomienionej kolegiacie obowiązki wikaryuszów.—Po roku 1798 wynikł spór pomiędzy zgromadzeniem a kapitułą św. Jana o prawo mianowania regensa seminaryum. Pierwsze powoływało się na akt erekcyjny i aktualne, przeszło 100 lat trwające wykonywanie rzeczonego prawa; ta zaś na ustawy soboru Trydenckiego. Administrator metropolitalny, biskup sufragan Chmielewski, niechętny K-om, przyjął wprawdzie r. 1839 na regensa ks. Toczyskiego, mianowanego przez prezesa zgromadzenia, lecz ponieważ w prowadzeniu zakładu duchownego kazał mu .się stosować nie do regulaminu K-stów, lecz do ordy-nacyi, wydanej przez warszawską kapitułę, u-stała faktycznie reguła, wiążąca w jedno członków pomienionej Kongregacyi. — Drugą funda-cyę mieli Komuniści w Węgrowie na Podlasiu, gdzie Wychowski, biskup łucki, oddał im probostwo i przywiązaną do tego beneficyum kanonię brzeską; wrazie wakansu zgromadzenie przedstawiało z pośród-siebie dwóch kandydatów kolatorowi miejscowemu, a ten jednemu z nich dawał prezentę na probostwo i kanonię. Uposażenie K-stów węgrowskich było nader .dostatnie, dzięki dziedzicowi Węgrowa, Janowi Krasińskiemu i innym dobrodziejom; z tego powodu w założonem tamże seminaryum u-trzymywali oni 12 kleryków, tak swoich jak i dyjecezalnych, i kierowali ich studyami filo-zoficznemi i teologicznemi; nadto mieli w swem zawiadywaniu szkołę parafialną, która rozwinęła się znakomicie i zakwitła tak dalece, iż później dla swej użyteczności otrzymywała stały zasiłek w ilości 2 000 złp. Po upadku kraju K-ści ..węgrowscy, postradawszy znaczną część uposażenia, z trudnością mogli fundacyę dalej prowadzić i bez wątpienia byliby zmuszeni ją zamknąć, gdyby nie roczne subsydya rządowe.

Seminaryum zaś duchowne w Węgrowie przetrwało do czasów Gutkowskiego (ob.), biskupa podlaskiego, który je skasował r. 1836 w przekonaniu, że ani nauki duchowne, ani karność kościelna nie stoją w niem na wysokości należytej. Na mocy tego samego dekretu profesorowie K-ści zostali usunięci od obowiązków parafialnych, a na ich miejsce mianowani czterej wikaryusze z pośród duchowieństwa świeckiego. Wkrótce potem tenże biskup Gutkowski zupełnie pozbawił K-stów probostwa węgrowskiego.—Trzecia fundacya powstała w Kielcach r. 1723 staraniem ^Szaniawskiego, biskupa Krakowskiego, któremu nie wystarczało jedno seminaryum w Krakowie na potrzeby obszernej bardzo dyecezyi. Umyślił zatem tak obsługę parafialną przy kolegiacie kieleckiej jak i zarząd seminaryum, które miał założyć w Kielcach, oddać zgromadzeniu Bartoszków. Przezwyciężywszy szczęśliwie przeszkody ze strony kapituły kieleckiej, niechętnej K-stom, pomieniony biskup powołał do życia uczelnię duchowną aktem erekcyjnym z r. 1726 i oddał im w zarząd wraz z otworzoną przez się szkołą i wikaryatami przy kościele kolegiackim. Szkoła tutejsza rozwinęła się również świetnie, jak i w Węgrowie; w r. 1743 liczyła 5 klas; utrzymywana własnym kosztem zgromadzenia, przetrwała do ostatniego rozbioru Polski, następnie przez rząd austryacki przemieniona na gimnazyum, pod dawnych nauczycieli dozorem zostawiona, zasłużone odbierała pochwały. Za czasów Księstwa Warszawskiego K-ści mieli pod swym kierunkiem dwukla-sową szkołę podwydziałową kielecką, aż do zlania jej ze szkołą wojewódzką r. 1819. Se-minaryum duchowne zostawało pod ich wyłącznym kierunkiem do r. 1816. Odtąd tak na profesorów, jak i na wikaryuszów kolegiackich władza duchowna poczęła promowować osoby nie-należące do zgromadzenia. Przyczyną owej niechęci względem K-stów było, iż ci ostatni, opierając się na dawnych prerogatywach, uważali się za niezależnych od jurysdykcyi biskupiej, bez ich wiedzy rozporządzali się swoimi księżmi i klerykami, przenosili ich z Węgrowa do Kielc i odwrotnie, stanowiąc jakby rząd własny na terytoryach dyecezyi, w których domy swoje posiadali. Gdy biskup Skórkowski nie dał regensowi seminaryum kieleckiego prelatury archidyakonii przy kolegiacie kieleckiej, • do czego zgromadzenie rościło pretensye na mocy przywilejów, i własną powagą obsadził tamże miejsca wikaryuszów, a zarząd seminarium odjąć mu zamyślał, kieleccy i węgrowscy Komuniści wystąpili ze skargą na biskupa do Komisyi Rządowej. Krok ten nie osiągnął jednak pożądanego dla nich skutku; wreszcie za rządów dyecezyą kielecko-krakowską ks. Łę-towskiego (r. 1841 —1848) kongregacya Kostów kieleckich została rozwiązaną. — Prócz trzech powyższych fundaeyj Zgromadzenie to

katedrze

Przełożony

Komunistów w Polsce nosił nazwę prezesa, a mieszkał zwykle tam, gdzie posiadał benefi-cyum, najczęściej w Węgrowie. Zgromadzenie Bartoszków długie czasy pracowało u nas gorliwie tak w zawodzie pedagogicznym jak i w duszpasterstwie, stąd zjednało sobie szacunek i poważanie. Jednak na schyłku XVIII wieku gorliwość ich poczęła się wyziębiać, a wzmiankowani biskupi Skórkowski i Gutkowski niejeden przeciwko nim zarzut podnoszą. W ostatnich latach istnienia kongregacyi niektórzy lepszym duchem ożywieni jej członkowie usiłowali ją podnieść i najdawniejszej postawić wysokości, jednak celu w zupełności nie dopięli. Po rozwiązaniu stowarzyszenia reszta żyjących K-stów weszła między duchowieństwo świeckie i sprawowała obowiązki duszpasterskie po parafiach. —„Enc. Kość.“ t. V; „Janów

Ks. Wł. Kr.

( Ob . ).

Bartolom ici

Ale

posiadało jeszcze probostwo i nieliczne semi-naryum w Górze, wikaryaty przy w Płocku i Sandomierzu, nadto wiele innych probostw i wikaryatów w Królestwie i na Litwie. Niektóre z nich wymienione są w artykule

Biskupi“ (Kraków 1897).

Komunizm w okresie pierwotnym, t. zw. K. archaiczny. Pod nazwą K-u arch. słynie ustrój właściwy ludom niższym, a więc znajdującym się na szczeblu dzikości i barbarzyństwa, niektóre zaś przeżytki jego dotrwały nawet do naszej epoki (a 11 m e n d y szwajcarskie, z a d r u g a południowo-słowiańska, obszczyna wielkoruska). Zwłaszcza za czasów rolnictwa barbarzyńskiego dosięga K. arch. najwyższego swego rozkwitu i wydaje wzory najbardziej znamienne. U Otomaków (ob.) np. wszyscy zdolni do pracy udawali się o świcie do swoich naczelników (prawdopodobnie seniorów rodów), którzy wyznaczali, kto ma się udać na połów ryb lub żółwi, albo na polowanie —odpowiednio do pory roku. Podczas siejby i żniw wysyłano pewną liczbę osób na pola, plony zaś były składane w śpichlerzach wspólnych. Nigdy ci sami nie chodzili do pracy dwa dni z rzędu. Kobiety przed południem wyrabiały garnki, koszyki, prześcieradła, worki. Mężczyźni, którzy pozostali w domu, grali w piłkę, a w południe przyłączały się do nich kobiety. Około południa mężczyźni wracali do zajęć, wszyscy szli do domów lub do kąpieli, kobiety zaś i dzieci wyjmowały zwierzynę z łódek, a naczelnicy dzielili ją pomiędzy rodziny, troskliwie uwzględniając potrzeby każdej. Niekiedy to spólnictwo znajdowało wyraz przedmiotowy— w olbrzymich domostwach (ob. Komunalne domy), w spichlerzach na wypadek nieurodzaju (ob. Spichlerze społeczne). Rozpatrując K. ar-ny należy odróżnić sferę stosunków rolnych, a właściwie własności gruntów, od stosunków, obowiązujących w zakresie bogactw ruchomych. 1) Komunizm w zakresie sił przyrody. W okresie dzikim obszar ziemi plemiennej, a także wszystko, co na nim rośnie lub przebywa, jest własnością zbiorową każdego plemieńca w jednakiej mierze. Wprawdzie Fustel de Coulanges, Hildebrand i in. odrzucają to pojęcie, zastępując je pojęciem „niczyjej“ własności, ale spór dotyczy raczej formy słownej, niż treści samej. Dokładniej: sformułowanie rzeczy przez tych badaczy jest przeniesieniem w okres pierwotny pojęć, które tkwią np. w odezwaniu się ludu naszego, iż „las jest boży“; w istocie zaś ple-mieniec uważa siły przyrody w obrębie obszaru plemiennego za rzecz niczyją, o ile ma na myśli współrodaków, ale są one czyjemiś, a mianowicie należą do plemienia, skoro przeciwstawi on siebie członkowi jakiegokolwiek obcego plemienia (ob. Plemię pierwotne). „Indyanie wierzą że Wielki Duch stworzył ziemię i wszystko, co ona zawiera, dla powszechnego dobra wszystkich: jeżeli zaopatrzy! kraj obficie w zwierzynę, zrobił to, nie dla korzyści niewielu, jeno dla wszystkich. Cokolwiek żyje na ziemi lub wyrasta z jej łona, wszystko co przebywa w rzekach i wodach, dal on dla wszystkich i każdy ma prawo do swojej części (Hecke we ld er „Indian Nations“). Indyanin zaś z plemienia Moąuów oświadczyłby: „ziemia nie jest bardziej naszą niż woda i powietrze“. Rozwój społeczny, wychodząc z tych założeń, na podłożu własności wspólnej wciela w życie wciąż nowe iustytucye, a zawsze czynnikiem zasadniczym, rozstrzygającym o tych przekształceniach, jest przyrost ludności. Dopóki gruntów jest co niemiara, a plemieńców niewielu, poty obowiązuje zasada primi occupantes (ob. Jus primi o c c u p a n t i s). gdy gruntów wolnych ubywa wskutek wzrostu zaludnienia, wolna okupacya doznaje ograniczenie: trzeba przyzwolenia na nią ze strony gminy, to po upływie określonego przeciągu czasu, np. po latach trzech, grunta wykarczowane przechodzą w posiadanie ogółu. Ale przyrost ludności podąża coraz dalej, aż wreszcie w obrębie wioski braknąć zaczyna ziemi, a tymczasem jedni mają nadmiar gruntów, inni—za mało.Wó wczas działać zaczyna tradycyawiasności zbiorowej, i jak na Sybeiyi, mir wioskowy (ogół gospodarzy) zmusza tych, którzy mają ziemi za wiele, do oddania części pewnej tym, którzy mają za mało. Jednak takie ograniczenie wystarcza tylko na czas jakiś, a każde pokolenie winno powtarzać tę czynność odbierania komuś ziemi. Zwolna powstaje gmina rolna (ob. Rolna gmina), która w obszczynie wielkoruskiej przybrała kształty tak klasyczne, tj. organizacya, co pokolenie odbierająca od wszystkich gospodarzy ich grunta, zlewająca je w masę wspólną i dzieląca na nowe działy, a następnie losująca je pomiędzy rodziny. Każda rodzina otrzymuje ilość ziemi w prostym stosunku do potrzeb swoich. Pojedynczy gospodarz nie jest właścicielem uprawianych

gruntów, jeno użytkuje z nich do chwili nowego podziału i podlega mnóstwu ograniczeń, które wynikają z ustawy gminnej (a więc przymusowej uprawie określonych roślin na każdem polu—jest to tak zw. Flur zwang; różnym ograniczeniom co do sprzedaży produktów swoich i t. d.) Ograniczenia te w związku z tą okolicznością, iżjkrótkotrwałe użytkowanie gruntów staje na przeszkodzie dobremu ich mierzwieniu, sprawiają, że gmina rolna cieszy się dobrobytem materyalnym tylko dopóty, gdy nieznaczna gęstość zaludnienia nie wymaga zaprowadzenia bardziej napiętych metod gospodarowania. Ale dalszy przyrost ludności czyni te metody nieodzownemi, a tymczasem ustrój własności gminnej nie tylko to ; uniemożliwia, ale nadto pęta zabiegliwość i inicyatywę prywatną.

obszar 200 000 dziesięcin, ciągnących się na przestrzeni 60 wiorst wzdłuż rz. Świry, i składa się przeszło ze setki zaścianków. Spolno-ty kozaków dońskich i uralskich przedstawiają, każda, jedną olbrzymią gminę (ob. Kozacy), składającą się z mnóstwa stanic (wiosek). Wzory te zasługują na uwagę, gdyż dają klucz do zrozumienia ustroju pierwotnego Chin, a może Egiptu, przynajmniej istnienie spichlerzy na lata nieurodzajne w Egipcie przemawia za tern przypuszczeniem, W każdym razie mocarstwa pierwotne,które wyrosły z powolnego rozwoju na miejscu, w swoim ustroju wewnętrznym mają wiele przeżytków K-u archaicznego. — 2) Komunizm spożycia i dóbr ruchomych. O wiele wcześniej niż spólnictwo gruntów znika spólnictwo w obrębie spożycia. To spólnictwo spożycia jest zasadą okresu pierwotnego. Turner pisze z powodu Samoańczyków: „Chory, podeszły w ieciech, kaleka a nawet włóczęga mają dom zapewniony, oraz pokarm i odzież, o ile to uważają za potrzebne. Cudzoziemiec, z pierwszego wrażenia, może uważać któregoś z Samoańczyków za ostatniego nędzarza; jednak spędziwszy z nim nawet lat dziesięć, nie zdoła mu wytłómaczyć, czem jest nędza w znaczeniu europejskiem“. Gościnność, w najwyższym stopniu praktykowana, nawet względem nieznanego przechodnia, zapobiega nędzy, i słusznie zaznacza Morgan, że „prawo gościnności, stosowane tak jak było u Indyan, prowadzi do zupełnego zrównania warunków; głód lub nędza nie mogły istnieć w obozie, jeśli ktoś jeden rozporządzał zasobem wiktuałów“. Dzielenie się wiktuałami jest w okresie pierwotnym nawet koniecznością: braknie tam u-miejętności przechowywania mięsa, a nadto plony z polowania są bardzo niepewne, i ten, kto ma w danej chwili nadmiar środków spożywczych i udziela ich innym, przez to już nabywa tego samego prawa do korzystania z cudzej własności, gdy polowanie go zawiedzie. Ale istotnem źródłem tego zwyczaju jest solidarność pomiędzy plemieńcami. O tern świadczy okoliczność, iż ta sama zasada dotyczy także sprzętów: kto ma nadmiar jakichkolwiek przedmiotów, do tego bez. ceremonii zwraca się każdy z sąsiadów, pożycza je bezzwrotnie lub nawet zabiera. Okoliczność ta staje na przeszkodzie gromadzeniu majątku ruchomego, i ten jako skarb (ob.) ukazuje się w rozwoju społecznym, wybierając okólne drogi i korzystając z różnych forteli. Taki zasób, nagromadzony w ręku pry-watnem, staje się punktem wyjścia dla powstania wymiany i towarów, a w dalszym ciągu gospodarstwa pieniężno-towarowego, które niebawem wytępia ze szczętem ślady wszelkie spólnictwa i powoływa do życia indywidualizm. K. archaiczny jest puścizną, a zarazem dal-szem ogniwem uczuć społecznych, właściwym trzodzie—ustrojowi, z którego najprawdopodo-

Naówczas gmina rozpada się na działki prywatne, tj. na osady włościańskie, posiadające grunt na własność wyłączną, a rozprzężeniu jej sprzyja rozwój gospodarstwa pieniężno-towarowego. W ten sposób komunizm rolny przebywa całe pasmo przekształceń od pierwszej o-kupacyi po przez ograniczenia i gminę rolną do rozpadnięcia się na niezależne gospodarstwa włościańskie, a czynnikiem, który rozstrzyga o tych przekształceniach, jest zawsze wzrost zaludnienia. Ten wzrost zaludnienia oddziaływa w ten sposób, nie tylko na sposób użytkowania z gleby, ale także rozstrzyga o stosunku do lasów, łąk, prawa połowu ryb, wyzyskiwania barci dzikich i t. d. Wpływ tego czynnika zwłaszcza da się dobrze unaocznić w zakresie użytkowania z łąk. Początkowo, gdy łąk jest w stosunku do potrzeb ludności bardzo wiele, każdy kosi siano, gdzie mu się podoba i w dowolnej ilości. Ale kiedy ludności przybyło, prawo to podlega ograniczeniom, jak u Kozaków lub w kantonie berneńśkim w w. XVIII.

W tym ostatnim określonego wieczoru cała wioska udawała się na łąki gminne, każdy wybierał miejsce najodpowiedniejsze, a kiedy o północy dano sygnał, każdy szedł przed siebie w prostej linii, kosił trawę, i co ukosił do południa, było jego własnością wyłączną, nieściętązaś trawę cała gmina wysyłała bydło. —

Schemat powyższy rozwoju własności zbiorowej ziemskiej przedstawia jedynie zasadniczą osnowę przekształceń; w rzeczywistości ów rozwój jest o wiele różnorodniejszym, bo niekiedy zatrzymuje się już na ogniwie początkowem i z okupacyi pierwszej wyłania własność indywidualną; to znowu gmina przybiera kształty sięgające aż spólnictwa w uprawie i spożyciu, jak to zdarza się nieraz u barbarzyńcow-rolników.

Wreszcie gmina pojedyńcza jest tylko jedną z osad na przestrzeni obszaru plemiennego, i możliwem jest, że wiele wiosek sąsiednich, a nawet cały obszar plemienny pozostaje w stosunkach, hołdujących zasadzie spólnictwa. Ros^a dostarcza ciekawych pod tym względem faktów.

Taka „Obszczyna Wagińskiej daczi“ zajmuje bniej rozwinęły się społeczności plemienne o-

kresu pierwotnego. Tkwił on przedewszystkiem ; nietrwały, który rozpadał sie wnet, nie mając w uczuciach solidarności, poniekąd w niemo- widocznie sił dostatecznie żywotnych. Takie żności przechowywania wiktuałów — jedynego gminy komunistyczne powstawały u pierwszych zasobu dóbr materyalnych w okresie pierwo- chrześcian i później śród Reformacyi oraz wo-tnym, w wymaganiach myśliwskiego trybu ży- jen chłopskich. Najbardziej rozwiniętą formą cia, który nie pozwalał przywłaszczyć komuś wspólnego władania jest gminowładztwo, istnie-jednej cząstki obszaru plemiennego, bo z góry jące w t. zw. „mirze“, tj. gminie wielkorosyj-nie można było przewidzieć, gdzie zwierzyna skiej. Nie wykazano dotychczas historycznie będzie przebywała, a poglądy, wypływające na podstawie badań niezłomnych, czy gmino-z tego źródła, mocą tradycyi przetrwały w o- władztwo to stanowi organizacyę, mającą łącz-kresie rolnictwa barbarzyńskiego. Spóluictwo ność z dawnemi formami komunizmu słowiań-to nadawało siłę uczuciu społecznemu plemie- skiego, czy też jest późniejszą naleciałością nia, ale jednocześnie stawiało tamę rozwojowi ustrojową. W każdem razie jest to tylko K. wyższej wytwórczości pracy i postępowi techni- częściowy, odnoszący się do wspólnego włada-ki, które w warunkach ó vczesnych były i być nia ziemią. Do pomyślności ekonomicznej mogły jedynie dziełem iuicyatywy osobistej. | włościan wielkorosyjskich nie przyczynia się on. K. archaiczny tern odróżnia się od obecnego, K. jako systemat społeczno-gospodarczy, jako iż ograniczał się na niewielkiej grupie osób, dążność ideowa, ukazuje się już za najdawniej-a przedewszystkiem nie wypływał z natury śród- szych czasów, bądź wyprowadzony z krytyki ków produkcyi, które zrzeszają dziś wytwórców.— niesprawiedliwości ustroju posiadania prywatne-Literatura przedmiotu jest bardzo obfita w za- go, bądź też z pewnych filozoficznych lub re-kresie spólnictwa rolnego; podaną będzie przy ligijnych światopoglądów. Faleas chalcedoń-art. Rolna gmina, Z a druga, Własność czyk, Hippadomos milezyjczyk, Platon i t. p. (ziemska), są to z jednej strony monografie o- głoszą już teorye K-u. Stoicy i cynicy również pisowe (obszczyny rossyjskiej, gminy hindu- skłaniali się ku K-u. W prawodawstwie Likurga skiej, all mendo w itd.), z drugiej strony histo- były po części komunistyczne prądy. U sta-ryczne poszukiwania (Maurera, Maine’a, Seeboh- rożytuyeh ludów Wschodu można również śla-ma, Yinogradoffa i inn.), z licznych prac w ję- dy tych dążeń odszukać. W sekcie Eseńczy-zyku polskim istnieje przekład dzieł: L a- ków kierunek ten dość przejrzyście występuje, veleye „Własność pierwotna“ (Warszawa Potem znowu chrześciaństwo wysuwa te nauki. 1889); M. Kowalewski „Zarys początków Poglądy takie pojawiają się u Humiliatów, i rozwoju własności i rodziny“ (Warszawa 1902), Berghardów i wśród różnych pierwszych za-oraz dzieło oryginalne S. Piotrowskiego konów. W XIII w. występuje K. o wiele „Wspólna własność ziemska w Rossyi“ (War- bezwzględniej w dążnościach stowarzyszenia szawa 1902). Co do stosunków w zakresie dóbr znanego pod nazwą „Bracia i siostry ducha ruchomych istnieje bodaj jedna tylko praca, wolnego“ (Fratres et sorores liberi spiritus), zasługująca na wzmiankę: Ziber „Oczerki Związek ten głosił wspólność dóbr i kobiet, pierwobytnoj ekonomiczeskoj kultury“, która Sekta ta przeniosła swe nauki do Włoch i do obejmuje zarys w ogóle spólnictwa pier- Niemiec. W X\ wieku Adamici pod wodzą wotnego, oraz L. Morgana „Houses and fanatycznych swoich kierowników utrwalili na House-life of Amer. Aborigines“ ( Waszyngton krótko system komunistyczny. W czasie refor-1881 ).    L K macyi K. się pogłębia i szerzy wśród ludności

Komunizm (z łac. przym. communis = wspólny)—porządek polityczny i gospodarczy, polegający na wspólnej zamiast prywatnej własności. Nazwa ta odnosi się zarówno do takiego rzeczywistego porządku własności, jako też do doktryny, pragnącej podobny stan rzeczy zaprowadzić. Porządek władania wspólnego czyli komunistycznego istniał na pewnych niskich stopniach rozwoju kultury wśród różnych ludów, w postaci jednak tylko zawiązko-wej. W tej formie utrzymywał się przemija-jąco nietylko u ludów dzikich, lecz także przejściowo u różnych gmin chrześciańskich w pierwszych fazach po zaprowadzeniu chrze-ściaństwa. Ustrój patryarchalny miał też zawsze po części charakter komunistyczny dla danej rodziny, związanej patryarchalnym stosunkiem.

wspólnego, podług wymagań teoretyczno-agi-tacyjńych, ukazywał się czasami jako ustrój

K., jako forma pełnego władania

wiejskiej, która pod tern hasłem prowadzi zaciekłe wałki chłopskie. Z silnie religijną domieszką ujawnia się K. w naukach Miinzera i u Anabaptystów. K., oparty na poglądach ekonomicznie wyrozumowanych, powstaje w XVI w. w Anglii wśród dążeń do poprawy bytu gospodarczego i równości ludu. Na tych pierwiastkach buduje Tomasz Morus swą wyspę Utopii („De optimo reipublicae statu deque nova insula Utopie“) a przed nim Roger Bacon—nową Atlantę(„Nova Atlantis, opus majus“). W XVII w. wraca do tych ideałów Harrington w swojej „Oceana“. We Francyi w końcu XVIII stulecia K. staje się jednym z pierwiastków wielkiej Rewolucyi. Morelly nadaje tym naukom formę marzycielską w romansie „La Basiliadé“, ale powoli myśl się utrwala i przybiera postać programu społecznego. Ten program rozwija szczególniej Baboeuf, który staje na czele par-tyi wywrotowej, dążącej do obalenia porządku

st. A. K.

J. K.

Br. G.

Komża (łac. camisia), szata liturgiczna, używana przy administrowaniu Sakramentów S. oraz przez duchowieństwo asystujące przy odprawianiu nabożeństw. K. powstała przez skrócenie pierwotnej alb y (ob.) i zarówno, jak ona powinna być biała, płócienna, choć i perkalowa może być także używana (Gardell. ad decr. u. 4563 ed. 3). Ludzie świeccy, biorący udział czynny w nabożeństwach, używają według przepisów synodów polskich K-ży z krótkieini rękawami.

własności prywatnej. Dalszy wątek tych nauk tkwi w dziełach i działalności: Saint-Simona, Fouriera, Olinde’a, Bazarda, Enfantina i in. Miesza się z temi dążnościami, przeważnie rewolucyj-nemi, i K. religijny, na pierwiastkach czystej wiary oparty, w pracach Lamennais, Pecqueura, Leroux i innych. Ludwik Blanc daje hasło do komunistycznej organizacyi pracy. Cała rewo-lucya lutowa w r. 1848 przesiąkła była teo-ryami komunistycznemu Tymczasem wcześniej już w drodze pokojowej chciał Robert Owen marzenia swoje o równości praw i obowiązków przeprowadzić w kolonii komunistyczno-spół-dzielczej, którą tworzy w Ameryce Półn. p. n. „New-Harmony“. Nowoczesne teorye komunistyczne rozpływają się w socy ali zmie (ob.), który snuje w nowej postaci wątek poglądów dawnego K-u. Postulaty równych korzyści ekonomicznych, poręczonych po części ogólnem posiadaniem, występują tu nieco inaczej, z uzasadnieniem więcej uaukowem i głębszem zrozumieniem niedomagali społecznych. Jako krytyka ustroju prywatnej własności kapitału, ziemi i narzędzi pracy, socyalizm jest teoryą, która znakomicie udoskonaliła odruchowe, żywiołowe tylko protesty K-mu przeciw posiadaniu indywidualizmu. Socyalizm przytem nie dąży do pełnego komunizmu, a przynajmniej bezpośredniej formy takiego ustroju nie przewiduje po urzeczywistnieniu swych wymagań reformy. O pierwiastkach komunistycznych w socyalizmie (por. art. Socyalizm). Nadmienić jeszcze trzeba, że prądy komunistyczne ukazują się także w teoryach nowoczesnego anarchizmu, który, dążąc do ustroju zupełnej wolności indywidualnej, do bezwładztwa, opiera nadzieje równych praw i spożywanych korzyści jednostek, żadnym związkiem państwowym nieskrępowanych, na pełnej, lub częściowej komunistycznej własności. Niektórzy teoretycy socyalistyczni dążą tylko do komunizmu ziemi, jak naprz. George (ob.). Prądy rewolucyjno-komunistyczne powstały też wśród Komuny paryskiej, tj. rządu niepodległego, który w r. 1871 utworzył się w Paryżu po wojnie francusko - niemieckiej, skutkiem powstania 18 marca.—B i b 1. Stamm-hammer: „Bibliographie des Socialismus u. Kommunismus“ (Jena 1893); Scheidtman „Geschichte der sozialen Bewegung Frankreichs“ (1850): Sudre „Histoire du Communisme“ (Paryż 1856); Schäflle „Kapitalismus u. Sozialismus“ (1870); później kilka wydań); Pöhlman „Geschichte des antiken Kommunismus“ (Monachium 1893); Leroy-Beaulieu „Le collectivisme“ (Paryż 1883, trzecie wydanie 1891); Sybel „Die Lehre des heutigen Soz. u. Komm.“ (Bonn 1872).

Komutacya (w astronomii). Kąt, jaki linia idąca od środka słońca do ziemi tworzy z linią poprowadzoną od środka słońca do jakiejkolwiek innej planety. Gdy więc K=0, planeta znajduje się w opozycyi, czyli w przeciwległości ze słońcem; gdy K— 180° planeta przypada

z niem w połączeniu czyli w konjukcyi, a gdy A"=90°, planeta jest względem słońca w kwadraturze.

Komutator, przyrząd do łatwej zmiany kierunku prądu galwanicznego, oraz do szybkiego jego przerywania i zamykania, nazywa się inaczej girotrop lub pach itr op (ob).

KomutÓW, niem. K o m o t a u , cz. Chomou-tov, właściwa nazwa polszczona Cho mętów, miasto powiatowe, w płn.-zach. Czechach, u płd.-wsch. podnóży Rudaw, nad rzeką górską Aussig, uchodzącą do Ohrzy z lew. brz., w punkcie krzyżowania się kolei żelaznych busz-tiehradzkiej i Mosty—Ducliców—Cieplice—Uście (Brüx—Dux—Teplitz—Aussig (Ustik), 330 m.

n. p. m., siedziba starostwa, sądu powiatowego, okręgowego urzędu górniczego i inspektoratu pogranicznego z głównym urzędem celnym; posiada gimnazyum wyższe, seminaryum nauczycielskie męskie, szkołę zawodową dla budowy machin, piękny park miejski, zamek, dziś ratusz, z piękną kaplicą zamkową, kościół miejski w stylu gotyckim p. w. Wniebowzięcia N. M. P., kościół protestancki, synagogę i koszary wojskowe. Liczba m-ców 13 600; z tego na miasto przypada 13 432, na przedmieście Mi-chanice 142, Alaunhütte 26. Narodowość przeważnie niemiecka. Ludność znajduje zatrudnienie w licznych fabrykach. Są tu farbiernie, młyn parowy, papiernia, fabryki sukna, cyko-ryi, spirytusu, fabryka sikawek ogniowych, towarów pluszowych, obuwia, browary; kwitnie hodowla drzew owocowych i kasztanów; rozwinięte jest górnictwo (kopalnie węgla) i ożywiony handel. Centralny zakład warsztatów kolei busztiehradzkiej. W r. 1242 miejscowość K-ów nabył zakon niemiecki i założył tutaj komturyę. W czasie wojen husyckich opuszczono K., r. 1421 zajęli i spalili K. Prażanie i Taboryci. W r. 1605 podniesiono K. do rzędu miast.

S. Pł.

Konak (turec. „dom“, właściwie okazały dom, w którym obcy znaleźć może nocleg gościnny, a ztąd przenośnie — dzień drogi). W Turcyi K. oznacza zwykłe mieszkanie wysokiego urzędnika państwowego lub pałac bogacza, a także gmach rządowy, mieszczący władze państwowe. W miastach prowincyonalnych w K-u mieszka i urzęduje pasza, U Słowian południowych (np. u Serbów) K-iem nazywa się pałac książęcy lub królewski. Stąd po

chodzi termin K o n akd żi = kwatermistrz, fu* ! rażer, oficer, zawiadujący pochodem i obożo* derfr eunda (ób.): waniem wojsk. Kon ak dż i—B as z i = głów- Koüarkä, rzeczka ob. Klim ont ówkd: ny furażer, kwatermistrz.    Mr-    Konarscy, rody polskie: 1) K. herbu A b d a njjk,

Kônaki Konstanty, poeta rumuński gałąź domu Skarbków, wyszli z Konar w zie-(* 1777 r. i 1849). Reprezentował w swym kraju mi Sandomierskiej. 2a protoplast* ich żnąnćgó filozofię i poezyę racyonalistyczną XVIII-go uważać możrnt owego Janka z Góry i Konar, wieku. Przetłómaczył Study urn o człowieku który, jak podają kronikarze, podczas gry-Pope’a i pisał poezye w rodzaju anakreontycz- w kości z Kazimierzem Sprawiedliwym czyn* nym. Jego poezye oryginalne i tłómaczone nie znieważył Monarchę, a któremu tenże dopiero po jego śmierci zostały wydane w Jas- wspaniałomyślnie winę darował. Potomkowie sach 1855. Późniejsze wydanie również w Jas- rzeczonego Janka rozdzielili się później na kil*

sach 1886 r.

Konanie (łac. agonia, gr. à^ama), szereg objawów przedśmiertnych, pojmowańych sach dawniejszych jako walka pierwiastku żywotnego ze śmiercią. — Nie każdej śmierci towarzyszy K. Nie bywa go w przypadkach głej śmierci od wstrząsu (ob.), Ogólnego zmiażdżenia, porażenia słonecznego, od pioruna, głego a gwałtownego krwotoku itd.; w tych razach nawet wyraz oblicza, tak właściwy K-iu, nie ulega zmianie. Niekiedy choroby długotrwałe, wycieńczające, również nagle, bez K-a, kładą kres życiu. Istota K-a polega, według słów Samuela, na mięszaniu się objawów choroby istniejącej z wzrastającem z każdą chwilą porażeniem mięśni i nerwów, a obraz i napięcie objawów tego stanu smutnego zależy nietyle od siły ustroju, ile od istoty samej choroby. W przypadkach wstrząśnienia mózgu śmierć u osobników najsilniej zbudowanych może nastąpić nagle, po krótkiem K-iu, gdy suchotnicy wycieńczeni mogą konać całemi tygodniami. — W ogólnych zarysach objawy K-ia bywają rozmaite. Świadomość nieraz zachowana bywa bardzo długo, prawie do ostatniej chwili, niekiedy jednak występuje utrata świadomości, przerywana od czasu do czasu chwilami przytomności zupełnej, a zadziwiająco jasnej. Zmysły podczas K-ia zamierają stopniowo, przyczem najwcześniej zatracony bywa smak i powonienie, później wzrok, w końcu Uczucie chłodu posuwa się od nóg ku górze. — Odruchy powiek zachowane bywają do chwili ostatniej. Oddech staje się wolniejszym, nierównym i męczącym; osiadający skrzelaclyśluz sprzyja powstawaniu „rzężeń przedśmiertnych“. Tętno staje się drobnem i szyb-kiem, skóra blednie, żółknie i niekiedy sinieje, pokrywając się potem zimnym, lepkim. Obli-przybiera wygląd właściwy (faciès Hippo-cratica) wskutek opadnięcia szczęki dolnej, o-twarcia ust i wydłużenia się nosa. — Osłabienie zwieraczy odbytu i pęcherza sprowadza mimowolne wypróżnienie kału i moczu. Wszystkie mięśnie słabną. Temperatura zazwyczaj obni-ca się, w niektórych zaś przypadkach (w łęż-u [ob.], durzę brzusznym, ospie, płonicy) podnosi się przed samą śmiercią.—Walka ze śmiercią ustaje z chwilą ostatniego skurczu Por. Śmierć.

w cza-

na-

z na-

chełmskim

zaś słuch.

w o-

cze

serca.—

Ii-r. J. B-r.

I),

w- G- ka gałęzi* kwitnących w ojczystem Sandomierskiem, w Wielkopolsce i na Podgórzu. Z nich do niemałego znaczenia w kraju doszła gałąź wielkopolska, pisząca się: „ż Kobylina¹¹. 'Ż tej: J a U był biskupem krakowskim ( 1503-1525) (ob.); Jerzy zasiadał w senacie, naprzód jako kasztelan (1563), później, jako Wojewoda kaliski (1564); z synów rźćcźóńćgo Jana Mikdłdj był również kasztelanem kaliskim (1570), A-I dam zaś biskupem poznańskim. Mąż ten wielce zasłużony, czynny, prawy, sprawował nieje* dnokfotnie poselstwa zagraniczne U w beżkrtP leWiu 15Ù1 aż do sprowadzenia Henryka wybitną odegrał rolę (ob. Konarski Adam). Z tej gałęzi Konarskich źródła dziejowe wymieniają jeszcze Jana, kasztelana kaliskiego, w końcu XVI stulecia.—2)K. herbu Gr y ^prawdopodobnie gałąź Gryfitów z Puszczy, wyszli z Konar Wielkich w ziemi Sandomierskiej. Z nich Stanisław był kasztelanem (r. 1550), brat jego. Piotr, kasztelanem smoleńskim (1559), Jerzy—kasztelanem Zawichoj-skim (1700). Z synów tego ostatniego Mi chał zasiadał również w senacie najpierw jako kasztelan wiślicki, później jako sandomierski; Antoni, Ignacy i Hieronim Stanisław byli Pijarami; ostatni z nich zajaśniał w dziejachu mysłowości narodowej jako reformator szkół (ob. wszystkich trzech). Synowie kasztelana Michała: Ludwik i Adam otrzymali w r. 1783 tytuł hrabiowski austryacki; potomkowie ich żyją w Galicyi m. in. w Dubiecku.

3) K. h. Kolczyk (odmiana Ossoryi) wyszli z Ko-narzyna w Prusiech Zachodnich. Z nich: M i-cliał był najpierw kasztelanem gdańskim, później chełmińskim (r. 1611), w końcu wojewo dą pomorskim; brat jego, Stanisław, zasiadał również w senacie, jako kasztelan gdański, później wojewoda malborski (r. 1615); stryjeczny brat obu, Samuel, dzielny wojownik przeciwko Szwedom i Turkom, dokonał zacnego i pracowitego żywota w r. 1641-ym, jako wojewoda pomorski; syn tegoż, Stanisłalw, o-sławiony niemało czynami walecznemi podczas potrzeby wiedeńskiej, był kasztelanem kowel-skim (r. 1686); syna wreszcie tegoż ostatniego, również Stanisława, wymieniają nasi pisarze historyczni, jako kasztelana chełmińskiego. Źródła: Bielski, Paprocki, Okolski, Ks. o fam. pruskich, Niesiecki, Krasicki.

M. Han

M. Han.

M. Han.

K. bawił długo w król. Neapolitań-skiem, układając się z ministrami Filipa II i jego wice-królem, a ucierając "z Pappacodami, zjktórych Franciszka do więzienia wtrącono; w Hiszpanii wszakże nie był. Zygmunt August lubił go, więc gdy zawakowało b-pstwoj poznańskie po Andrzeju Czarnkowskim (f 9 lipca 1562), jemu je oddał. K. wtedy jeszcze zajęty był w Neapolu egzekwowaniem spadku: nie czekał na powrót do kraju, lecz pojechał do Rzymu, podziękował osobiście papieżowi i raz się wyświęcił (1563). Z częścią pozostałości po Bonie, w złocie, srebrze i klejnotach, wrócił do Polski dopiero na wiosnę 1564 r.; w Warszawie i w Parczowie zdając królowi liczbę z poselstwa, zaskarbił jego łaski, nie-tylko sobie, ale i bratu. Uroczysty wjazd do Poznania odbył d. 30 sierpnia 1564 r. Od razu okazał dbałość o kościół; już dn. 26 października złożył synod swej dyecezyi i na nim ważne

Konarska - Kujawska kasztelania leżała w w-dztwie Brzesko-Kujawskiem, obejmowała miasteczko Konary. Jest to kasztelania mniejsza czyli powiatowa. Wśród wybitniejszych kasztelanów zaznaczyć należy: Mikołaja z Gro-dzina, występuje też jako Dominik (1391 — 1400: „Kod. Wielk.“ III, .M 1910-Hel-cel II, J\o 672), Paszka z Gosławic 1433 — 1456 („Cod. ep. saec. XV“, II 312 — „Cod. Pol.“ I, J\° 126), Piotra Sokołowskiego 1505 („Lib. quit. Alexandri“, 184), Jana Pstro-końskiego 1587 („Dzieje ziemi Kujaw.“ II, 10), Jędrzeja Dąbskiego 1610 {ib. 26*. W XVIII w. najwybitniejszą rolę w miejscowem życiu odgrywał Franciszek Mieczkowski 1765 — 1766 (ib. V, J\ę 58, 63), wreszcie ostatnim kasztelanem był Antoni Karnkowski od r. 1783.

Konarska - Łęczycka kasztelania leżała w w-dztwie Łęczyckiem, obejmowała miasteczko Konary wparafii Kąty. Z pośród kasztelanów wyróżni iją się: Stanisław z Boguczicz 1391 — 1419 („Księgi łęcz.“ II, J\° 3688, „Kod. Kat. Krak.“ II, 447), Jan Żarnowski 1493 („Kod. m. Krakowa“, 287), Jan Szamowski, poseł na sejm, 1505 r. („Lib. quit. Alex.“, 170, 175). Ostatnim kasztelanem był Jan Amor Tarnowski, mianowany w 1787 r.

Konarska-Sieradzka Kasztelania powstała ze s-twa Konarskiego (ob.) w początkach XVII w. i obejmowała miasteczko Konary (w w-dztwie Sieradzkiem). Ostatnim jej kasztelanem był Maciej Zbijewski, od 1771 r.

Konarski Jan, h. Habdank, biskup krakowski,

* r. 1447 z ojca Przybysława, matki Małgorzaty z Brzostowa. Pierwsze szkoły odbył w Poznaniu, wyższe ukończył w akademii krakowskiej. Gdy bawił na dworze Stanisława Szydłowskiego, ten poznawszy jego naukę i prawość charakteru, zalecił go królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, który go dał do usług synowi swemu Kazimierzowi, później w poczet świętych zaliczonemu. Na ręku K-go królewicz duszę Bogu oddał. Przyjąwszy święcenie kapłańskie, u brata zmarłego, Fryderyka królewicza, rządził wszystkie-mi jego dobrami, otrzymał wówczas kanonię krakowską i probostwo św. Michała. Po śmierci tego królewicza, od kapituły administratorem biskupstwa krakowskiego obrany, a poparty przez królową Elżbietę, mianowany biskupem krakowskim, zasłużył sobie na dobre imię cnotami, pobożnością i sprawiedliwym rządem. Ubogacił niemiło biskupstwo przykupieniem znacznych dóbr, mądrym zarządem i podniesieniem tak gospodarstwa, jako upadłych zamków i zabudowań. W Bodzęcinie zamek przebudował, w Biskupicach wzniósł nowy. W Kielcach zakrystyę z ciosu wystawił. W Konarach, gnieździe ojczystem, kościół wymurował i w dostatnie fundusze opatrzył. Kosztowne szpalery czyli obicia (rodzaj gobelinów), na których dzieje Tobiasza artystyczną robotą wykonane były, kościołowi krakowskiemu darował, ze sprzętami srebrnemi. Synowców swoich nie bogacił, ale się starał o wychowanie ich staranne.) Po 21 latach na biskupstwie, gdy czuł się bliskim grobu, naznaczywszy koad-jutorem biskupstwa krakowskiego Pi'otra Tomickiego (ob.) w 78-m r. ż. umarł w roku 1525 w Krakowie; pochowany w kaplicy katedry na Wawelu, którą przyozdobił.—K. Wł. Wójcicki w „Enc. Orgelbr.“ większej.

Konarski Adam, h. Habdank, „de Co-bylino“ K., według Rzepnickiego 55-ty biskup poznański, Adam I (* rok niewiadomy—f 1 grudnia 1574 w Ciążeniu). Syn Jerzego, woj. kaliskiego, brat Jana, kasztelana najpierw międzyrzeckiego, potem kaliskiego. Wcześnie już został proboszczem poznańskim, później kanonikiem krakowskim. Zyg. August dał mu przed r. 1559 mniejsze zlecenie do Pawła IV, a po śmierci Bony (1557) wysłał go ok. r. 1560 po odbiór spadku i jednocześnie z aktem obedyencyi dla Piusa IV.

za-

przeprowadził uihwały. Żarliwość religijna bardzo szybko unosić/go zaczęła ku gwałtom: zastawszy w mieście szkołę odszcze-pieńczą Zacharyasza Rydy, poty zabiegał o jej zamknięcie, póki nie wyjednał u Zyg. Augusta edyktu do rajców miejskich, nakazującego heretyka wypędzić (31 marca 1568). W tych latach przylgnął K. do Hozyusza; wytępienie lie-rezyi wziął sobie za cel, a postanowiwszy do tego celu użyć Jezuitów, jako najodpowiedniejszych i z samej instytucyi swej * powołanych, umyślnie, incognito , z nielicznym, pocztem pojechał do Brunsbergi, aby poznać świeżą (1565) tam wówczas rezydencyę. VTróciwszy do siebie, ufundował Jezuitów przy kościele świętego Stanisława, w r. 1572, i zaraz wyposażył ich, za ^pozwoleniem kapituły, w dobra stołu biskupiego Kiełczewo, Ziemsko, Bochlewo i Tokarki. Na sejmie unii już w lutym był przy boku Zyg. Augusta; dawał wskozówki i instruk-cye w uanowo podjętych staraniach o nie-

Dn. 9

instrukcyami , sejmu i dyplomem z d. 16 -21 maja 1573 roku bezzwłocznie wyruszyło w drogę. Do Lipska podróż szła bez przeszkody, ale w Lipsku wstrzymał ją książę August, mszcząc się za niewybranie Ernesta: posłowie mieli czekać na salvum conductum od cesarza. K. do

uchwałami

szczęsną sukcesyę. Podpis jego znajduje się na akcie z d. 3 lipca 1569, wyznaczającym t. zw. Commissio maritima na Bałtyku: Akty u-nii wszystkie jak były podpisał. Na pocz. 1570 r. Zyg. August wysłał K-go do Maksymiliana II dla ulżenia losu synowi siostry swej Izabeli, Janowi Zygmuntowi Zapolyi, srodze wtedy gnębionemu przez cesarskich; miał działać przy pomocy stałego posła ks. Ł. Podoskiego. Z tym pomocnikiem swym K. w ustawicznej był niezgodzie. Sprawa t. zw. pacyfikacyi węgierskiej postępowała opornie; król objął nią i uwolnienie od kary t. zw. Jerzego Dal maty (Jerzego Fabiusza), którego całą winą było to, że ściganej po Siedmiogrodzie Izabelli (f 1559) dał schronienie. Podczas układów w tej sprawie K. rozglądał się w innych, wykrywał tajne roboty i donosił o nich. sierpnir 1570 r. dziękuje mu król za odsłonie-nie machinacyj pruskich. Fr. Krasiński d. 10 kwietnia 1571 r. wspomina o dawniej już przez K-go odsłonionych „praktykach dejczmistrzow-skich“. Nie braknie i inicyatywy królewskiej. Na pierwszej zaraz audyencyi u cesarza (w sierpniu 1570) ma K. dotknąć „szkodliwych praktyk przeciwko państwom naszym“; dowiedział się zaś o nich Zyg. Aug. od człowieka, którego „mamy captivum“. Chodziło tu o ligę Fryderyka II duńskiego, Magnusa, mianującego się już „królem inflanckim“ i Iwana Groźnego. Charakterystyczne są słowa Zyg. Augusta („Akta podkanclerskie“ Fr. Krasińskiego t. II str. 165 — 9) o niegodziwości tego związku, popieranego przez książąt Rzeszy. A nietylko ligą miał K. zająć dyplomacyę cesarską, ale i ua-wigacyą narewską, o której król z wielkim rozumem, stanowczością i z mocnem uczuciem krzywdy mówi we własnej swej nocie z dn. 21 marca 1571 r. W nawigacyi do zmowy wchodzi już król szwedzki; cesarz powinien ją zatamować; on sam, Zyg. August, ma już freibiterów własnych. Ostrzega jednak K-go, aby Maksymilianowi nie zachciało się „przysłać admirała cum praesidiis na Bałtyk“, bo te praesidia „mogłyby już potem o czem dal-szem myśleć“. W kwietniu 1571 r. zajmuje król K-go i sprawą Kaspra Bekiesza, w październiku poleca mu wystarać się o kopię odpowiedzi Batorego, nowego ks. Siedmiogrodu, na ljst cesarski. Nie wiemy jak się sprawił K. z tych wszystkich dodatkowych zleceń; w głównem miał powodzenie: umówił małżeństwo między Zapolyą a siostrzenicą cesarską, Kli-wianką. W maju 1570 r. był u chorego Maksymiliana w Pradze. W sierpniu pojechał za cesarzem do Spiry ; w marcu i kwietniu 1571 r. przebywał u wód w Cieplicach czeskich, a w maju był już na dworze cesarskim w In-spruku. Zapolya już nie żył (14 marca 1571), a poselstwo się przeciągało. Jeszcze we wrześniu 1571 r. Krasiński donosi K-mu o rozbiciu owych freibiteiów królewskich, o napaści na

Wielka E cykl. Fowsz. Ilustr. Zeszyt 296b Tom XXXVII

Puck i zaborze okrętów gdańskich; piszeospeł-złych naradach w Szczecinie względem żeglugi na-rewskiej i innych krzywd (1570). Dn. 17 października 1571 r. Zyg. August zleca posłowi jeszcze raz onę nawigacyę i nakazuje prosić o poparcie sprawy neapolitańskiej, w której już tylko „Bóg i cesarz zostają“; ale tego dokona K. już na audyencyi pożegnalnej, bo czas mu wracać do kraju. Jakoż K. wrócił, aby w pierwszem bezkrólewiu odegrać rolę wybitną. Na sejmie konwokacyjnym nienawistnie stanął wobec aktu konfederacyi warszawskiej o tole-rancyi religijnej z d. 28 stycznia 1573 r. i wraz z innymi biskupami, pod naciskiem Hozyusza, wywołał protestacyę Mazurów {ferla secundo, post dominicain Laetare 1573), ponowne zaś stwierdzenie zasady na zjeździe warszawskim po liście Hozyusza do Fr. Krasińskiego tylko upór K-go spotęgować mogło. Odrazu w zmowie z Łaskim, wojewodą sieradzkim, i Mikołajem Krzysztofem Radziwiłłem, w tajemnej lidze z prymasem i biskupami, z gotową episkopatu protesta cyą, nietylko nie zawahał się stanąć na czele poselstwa wzywającego Wale-zyusza do rządów, które sumieniom ludzkim zapewniały swobodę wierzeń religijnych, ale u-myślnie stanął, aby tę swobodę w najuroczystszym właśnie akcie przyjęcia unicestwić. Sejm elekcyjny obrał go na wysokie stanowisko dzięki wziętości, którą sobie za Zyg. Augusta jako dyplomata był wyrobił. Poselstwo z pełnomocnictwami księcia saskiego wystał Firleja*. Ten tak dobitnie przemówił (Fredro „Gest.“), że uzyskał zezwolenie na miejscu. Zwłoka opóźniła przybycie do Francyi; na granicy poselstwo stanęło dopiero 2 sierpnia. Wyglądano go niecierpliwie: już d. 7 czerwca stolica wrzała radością po wyborze. Dn. 19 sierpnia przedstawiło się wspaniałe grono z 13 osób królowi i obu królowym, w tydzień później Henrykowi. K. po powitaniu wstępnem rozproszył obawy jakoby elekt miał być tylko „niewolnikiem prawa“. „Nie—zawołał—ty tylko będziesz niezdolnym do złego, ale będziesz mógł zawsze dobrze czynić; posiądziesz przywilej zasypiania spokojnie na łonie każdego z obywateli“. Ale on sam już temu zaprzeczył. Hozyusz nie spuszczał poselstwa z o-ka; przysłał za niem umyślnie Reszkę do Paryża, a wpływ taki mógł łatwo urobić przyjaciela Hozyusza w fanatyka. D. 28 sierpnia 1573 wydarzyła się pamiętna scena, w której rolę główną wziął na siebie K. Kiedy Herburt odczytywał Pacta convoita, Articuli Henriciani, formułę przysięgi, przerwał mu czytanie opryskliwie biskup poznański; po protestacyi słownej

kwietniu. Po ucieczce Henryka (w nocy z 15 na 16 czerwca) K., znużony uroczystościami, rozchorował się; mimo to postanowił wyjechać na zjazd warszawski. Gdy dla ulgi w dolegliwościach, zatrzymał się w swoim Ciążeniu, 4 mile od Konina, zachorzał śmiertelnie i d. lgrudnia zmarł. Pochowany w tumie poznańskim d. 17 stycznia r. 1575, w kaplicy Grodzickich. Po nim nastąpił Łukasz Kościelecki.—O nim: Treter Th. „Vitae episc. posnaniensium“ (Brunsberga 1604); RzepnickiFr. „Vitae praesulum Poioniae“ (Poznań 1761 — 3; T. II str. 135 — 40); „Vol. Leg.“ II; „Synod dyecezalny odbyty pod przewodnictwom Ad. K-go roku 1564“ („Archivum teologiczne“ Jabczyńskiego, Poznań 1836); Krasiński Fr. „Acta Podkanclerskie...“ (Bibl. Ord. Kras., głównie T. II [skorowidz]); De N o a i 11 e s „Henri de Valois et la Pologne“ (T. II); de Broęl-Plater Wł. St. „Zbiór Pamiętników“ (Akta Bezkrólewia po Zyg. Auguście T. III); Krasiński Jan „Polska“ przekład Stan. Budzińskiego (od str. 139 —154 „Materyały do panowania Henryka Walezyusza“; Przeździecki Al. (Szujski

J.) „Jagiellonki polskie“ T. III-V; Al bertrandi „Panowanie Henryka Wal-a i Stefana Batorego (nowe wyd. w „Bibl. Polskiej“ Turowskiego); Darowski „Bona Sforza“ (Rzym 1905). Ob. Henryk III, Summy neapolitańskie, Zygmunt August.    *•

przeciwko artykułowi o pokoju religijnym, dobył piśmiennej, ułożonej jeszcze w Warszawie, i, poparty przez Łaskiego i Radziwiłła, wzniecił wielki zgiełk. Henryk kazał Montlukowi wejść między posłów. Większość potępiła gwałt zadany woli narodu, wyrażającej się w uroczystych aktach elekcyi. Henryk skorzystał z niezgody, aby odmówić przysięgi. Wtedy-to miał Zborowski zawołać: „Aut jura-bis, aut non regnabis“ (albo przysiężesz, albo panować nie będziesz), co daleko słabiej, a prawdopodobniej przedstawia się w opowiadaniu Fredry (ibid). Ostatecznie elekt uległ, ale zażądał czasu do namysłu. De Noailles nie bez zasady domniemywa się („Henri de Valois et la Pologne“ II 363): „Prawdopodobnie scena protestacyi była ukartowana z Henrykiem“. Nareszcie owi trzej żarliwcy dali się ugłaskać, głównie dzięki Zamoyskiemu i Herbuitowi. Według Fredry i A. Chr. Załuskiego miano przy-tem uczynić zastrzeżenie, że tolerancya nie obróci się na szkodę religii katolickiej“; drugi z nich podaje nawet tekst (Ep. Poi Fam.“ II 754). Posłowie wrócili 1 września. Król wręczył im memoryał wyjaśniający akty zasadnicze według swego rozumienia, poczem d. 9 września nastąpiło podpisanie aktów sejmowych i protokółów. K. i wtedy jeszcze nie wytrzymał: zaprotestował, ale już tylko zciclia bąkając; jeszcze jednak i później nie umiał wytrwać w powadze. Kiedy ' nazajutrz w Notre Dame z nadzwyczajną wystawnością wobec Karola IX i dworu Henryk składał przysięgę, biskup podczas odczytywania formuły znowu, już poraź trzeci, zaprotestował i, co więcej, wręczył Cheverny’emu, kanclerzowi Henrykowemu, memoryał przeciwko artykułowi o różnowierstwie (Noailles 1. c. II 367 za de Thou).

sze Alegambe, na głos jego i namowę kapłańską wiarę heretycką opuszczały (^„Bibl. Script. Soc. Jesu“, p. 223,). Ostatki życia swego przepędził u Jędrzeja Opaleńskiego* biskupa poznańskiego, będąc jego spowiednikiem; umarł w Poznaniu 1614 r. Dzieła jego podług świadectwa księdza Sotwela, za staraniem innych bez wiedzy jego na świat wyszły, wszystkie bardzo piękną polszczyzną pisane, takiemi są: „Dysputa teologiczna z Andrzejem Prażmowskiin z Radziejowa“; „Kazanie na pogrzebie Stanisława Sobockiego, kawalera maltańskiego, komandora poznańskiego“ (Poznań, druk Wolraba, 1590 r. w 4-ce); „Sw. Cypryana o jedności kościoła, tłómaczenie“.—S. M. Sobieszczański w Encykl. Org. większej.

Konarski Antoni, starszy brat Hi ero-

Konarski Jan, kaznodzieja i teolog polski w XVI wieku, jezuita, urodził się w Pyzdrach, w Wielkiej Polsce, w r. 1540; do Zgromadzenia Jezuitów wstąpił w r. 1555, był lat 20 rektorem kolegium poznańskiego, również długo prefektem szkół, a prawie przez całe życie swego kapłaństwa kaznodzieją. Na tych stanowiskach umiał sobie powszechny szacunek i nie-Ostatnim ograniczone zaufanie zjednać tak dalece, iż wszys-czynem K-go w inauguracyi nowego króla by- cy do niego o pojednanie i rozsądzenie się u-ło przemówienie krótkie do Karola, dłuższe do dawali. Wymową swoją potężnie wpływał na samego Henryka, w d. 13 września, w Luwrze, innowierców, z których wielu do wiary kato-przy wręczaniu dyplomu elekcyjnego; przernó- lickiej nawrócił, niekiedy miasta całe, jak pi-wień tych nie znamy. D. 28 września dwór cały wraz z ambasadorami polskimi przeniósł się do Fontainebleau. Henryk się nie śpieszył, choć wysłał był wiadomość, że już d. 15 grudnia stanie na granicy swych państw. Nie pomagało wezwanie od panów polskich z Włocławka d. 31 października r. 1573. Dopiero w końcu listopada wyruszyła wyprawa z królem do Polski, przez Blamont, Heidelberg i Fuldę, gdzie przepędziła Boże Nar. Zaledwie 26 stycznia r. 1574 stanął Henryk w okolicach Międzyrzeca. K. z Niemiec podążył przodem, aby zgotować świetne przyjęcie w Bukowcua a zwłaszcza w Poznaniu. Henryka zbliżającego się do stolicy d. 15 lutego powitał w prymasowskiej karecie, towarzysząc Uchańskiemu wraz z b pem płockim Myszkowskim. Nie bez jego wpływu ponowiły się jeszcze protestacye przeciw-    ni ma Stanisława,    wielkiego pijara, także

ko królewskiemu „pacem tuebor “ na samej ko-    pij ar (* 1695 — 1778).    Ur. w Żarczycach, wo-

ronacyi (21 lutego) i na sejmie koronacyjnym w    jew. Sandomierskiem,    pow. chęcińskim. Na

j gając sobie tylko dożywocie a domowi radomskiemu opłatę wieczystą z przeznaczeniem zapisu na fundusz stypendyalny. Ostatnie lata życia przepędził K. w Radomiu, i tam zmarł, dn. 25 marca r. 1778. Od Jana Tarły (ob.) mniej niż dwaj bracia jego zależny, rzadziej też występował wspólnie z Hier. St-em niż Ignacy i ani w pracach organicznych, z powyższym wyjątkiem, ani w polityce pijarskiej ani w ogólnej nie uczestniczył. Nic po sobie w druku ani w piśmie nie zostawił: i dlatego Bielski w swych „Vita et scripta“ prawie że go pomija. Bibliografia ob. K. Hieronim Stanisław.    ⁸

chrzcie w parafii Złotniki, dziś. w pow. Jędrzejowskim, gub. Kieleckiej, w Królestwie Pol: skiem, d. 11 grudnia r. 1695, otrzymał imiona Stanisław Karol; w zakonie przezwał się Antonius a B(eata) Cunegunde; Niesie-cki daje mu imię S t ani sł a w, Bartoszewicz — Władysław Ignacy, noty Żegoty Paulego — Hieronim Antoni. W stowarzyszeniu czynny; znał się na budownictwie i kierował wielu budowlami pijarskiemi; przytem dobry gospodarz. W r. 1737 był rektorem w Warszawie; później asystentem prowiucyi. Są świadectwa, że nauczał teologii w domu krakowskim, ale bez oznaczenia czasu. Jan Tarło dn. 20 maja r. 1737 prosi nimcyusza Pauluccego, aby relikwie św. Klemensa, wówczas sprowadzane do Polski, powierzył K-u. Pijar ten najdłużej przebywał w Radomiu i najtrwalsze też pozostawił ślady; mieszkał tam już przed r. 1740, a poczynając od r. 1742 prawie bez przerwy rządził do r. 1754. Nakładając z własnego majątku, wzniósł według swego planu mury kollegium (domu pij., dziś gim-«nazyum), zaopatrzył je w sprzęty, narzędzia, książki, mapy i podobizny współczesnych panujących. W r. 1741, gdy Hier. Stanisław został vice-prowincyałem, Antoniego wybrała kapituła w Łowiczu na vocalisa do Rzymu. Stąd obaj bracia wrócili w czerwcu r. 1742. W r. 1754 K. wyrwał brata z Radomia na pomocnika Arnulfa Żeglickiego (ob.), nowego rektora w Warszawie, gdzie, prócz uoll. Nobilium było dużo do zrobienia pod względem budowlanym. On też postarał się o ponowne wybranie Antoniego na asystenta prowincyi, i to na pierwszego w prawach. Kiedy wizy-tacya apostolska dobiegła do końca, Cypryan Komorowski (ob.) zamianował Antoniego jednym z korektorów-redaktorów „Ordinationum“. (Encyklika z d. 4 kwietnia r. 1755), a gdy w r. 1755 zmarł, K. z samego prawa objął zarząd prowincyi i za zgodą generała sprawował go aż do końca trzechlecia (1756). Bardzo wiele zrobił dla domu warszawskiego podczas swego vice-rektorstwa i prowincyalstwa; „Historia domus Varsaviensis“ wymienia jego prace fol. 27—8. Jeszcze w roku pijarskim (od września) 1760—1 dom ten doznał jego szczodrobliwości: K., zamówiwszy w Krakowie, wspólnie z obywatelem Czempińskim, wielki na owe czasy dzwon, wagi 26 centnarów, sam zawieszenia go dopilnował i „dzięki jego mądremu przemysłowi“ trzech tylko ludzi wystarczyło do wciągnięcia olbrzyma na wieżę. W duchu brata swojego reformatoral wespół z Samuelem Wysockim K. utworzył fundusz wieczysty z 2 400 dukatów na dwa stypendya dla młodych pijarów kształcących się za granicą, a kapituła łowicka dn. 4 października r. 1753 fundacyę tę zatwierdziła. Kiedy brat Ignacy ustanowił kasę prowincyi, Antoni zapisał jej kamienicę swą prywatną w Radomiu, zastrze-

Konarski lgną cy, pijar, młodszy brat Antoniego (* r. 1697 w Żarczycach — f 12 lipca r. 1777 w Opolu nad Wisłą). Ochrzczony w parafii Złotnickiej d. 15 kw. roku 1698 jako Władysław Wojciech, w zakonie Ignatius a S. Stanislao. Najgładszy z trzech K-ch, najbardziej oddany Janowi Tarle i jego możno władczej ambicyi, najchętniej obracający się w arystokracyi, ale przytem nie bez poważnej dążności i pracy w stowarzyszeniu za-konnem. W domu warszawskim przez lat o-siem z górą zajmował się wychowaniem od dziecka starosty mielnickiego, syna wojew. podlaskiego, Józefa Sapiehy, którego samobójczy prawdopodobnie skon w 15-m r. ż. (1732) nie mało i jemu samemu i Pijarom wyrządził przykrości. Hodował też K. młode płonki Lubomirskich i Jabłonowskich;, był nauczycielem Benedykta Antoniego Lubomirskiego, syna Jerzego Dominika, a synowca Stanisława Herakliu-sza, moralisty. Prawie od początku roku do września 1736 bawił w Pradze czeskiej; na świadectwo jego jako censora morum powoływała się krewna Tarłów awanturnica Szembe-kówna, w trzeciem małżeństwie żona generała, zrazu rossyjskiego, następnie francuskiego, Loevendala. Na pocz. r. 1738 przebywał K. w Wurzburgu, stąd zawitał do Paryża, wreszcie do Lunewilu, gdzie dłuższy czas przepędził; donosząc stąd Hieronimowi o czekającem go wciąż biskupstwie w Lotaryngii i chwaląc go za niechęć do porzucenia ojczyzny. W r. 1739 był w kraju; do tego czasu mało nawet żył w zakonie. W czerwcu r. 1739, podczas przechodów wojsk rossyjskich, Tarło, w celach przez występną chciwość wytkniętych, wezwał do siebie obu braci; we wrześniu każdemu z nich dawał inissyę na pogranicze Rzplitej: Ignacemu dostało się posłannictwo do Loevendala w Żwańcu i do samego nawet feldmarszałka M ii nn i c h a (ob.). Naczelny wódz wielce sobie posła upodobał, nazywał go „grafem“, wraz z Loevendalem niepokoił się o jego życie, gdy się rozeszła pogłoska o zamordowaniu ulubionego pijara. Faktyczna istota missyi K-go ukrywa się dotychczas w tajemnicy. Dopiero od powrotu z kresów południowych, w zimie 1739—40, zaczyna Ignacy właściwie żyć w za-

S.

konie. Stosunek do Tarły umożliwia mu wyjednywanie na magnacie środków i uposażeń dla całego stowarzyszenia. Siedząc w Opolu, już w r. 1740 zyskuje K. nakład na fundacye rezydency onalną tamże (ob. Pijarzy, w Polsce) dla sześciu pijarów; zapewnia kościołowi prawa parafialnego a przez nową zupełnie w Polsce instytucyę szpitala-przytułku, połączonego z pracowniami rzemieślniczemi na wzór rzymskich ad IUpam f/randem, wyodrębnia przyszłą rezydencyę z pośród wszystkich domów pijarskich Prow. Polskiej. Swoisty charakter fundacyi uzupełnia ustanowieniem przy niej kassy ogólnej prowincyonalnej odrazu już w roku 1740 zawieszonem. — Już na kapitule łowickiej r. 1741 wyjednał jej zatwierdzenie z przywiązaniem wieczystem urzędu „prokuratora“, skarbnika, do stanowiska rektora (właść. superiora) rezydencyi. Kapituła wa-ręzka r. 1747 uczyniła dla założyciela wyjątek z pod ogólnej zasady: przyznała mu głos na kapitułach wyborczych, nawet bierne prawo wyboru na wszystkie urzędy z wyjątkiem prowincyalnej; „Ordinationes“ (pars V pag. 214) wyraźnie już nadały mu przywilej dożywotniego zawiadowcy; nakoniec sam Benedykt XIV (brève z d. 13 lutego r. 1750: „Ord.“ V223—5) władzą swoją kassę i jej prokuratora na przyszłość od napaści osłonił. Do kassy mieli obowiązek przekazywać drobne swoje mienie roz-porządzalne nowicyusze przed wykonaniem ślubów nowicyatu. Ostatecznego ukonstytuowania rezydencyi dokonał Hier. Stan. K. w umowie z Tarłą (Metryka kor. 1743). — Ordynacye potwierdzają zakaz fundacyjny zakładania w Opolu kiedykolwiek normalnych szkół pijarskich, co najwyżej mogła tam być tylko szkółka parafialna (V, 218); zdaje się, że to ścieśnienie narzucił niechętny Pijarom Lipski, b-p krakowski. Instytucya kassy okazała się użyteczną i rozwijała się dobrze; w sześćdziesiąt lat prawie po jej założeniu ks. Ildefons Zubowski, assys-tent prowincyała, na kapitule z roku 1798 w Warszawie, przypominając w chwili niedoli dawną świetność Pijarów, oznaczył nagromadzony przez nią majątek na pół miliona. Sam pomysł wyrobił K-u popularność. Gdy Hier. Stanisław po powrocie z Rzymu w roku 1742 ciężar prowincyalstwa zrzucić z siebie postanowił, kandydatura Ignacego nie napotkała przeszkód tamujących wybór. Przez trzy lata 1742—5 stał tedy K. na czele prowincyi polskiej. Wrócił potem na swój dożywotni rektorat w Opolu. W r. 1748 Hier. Stanisław w tajemnicza-jąc obu swych braci w plan reformy, Ignacego użył do przygotowawczych wywiadów w Rzymie, w roku następnym z nim razem do Wiecznego Miasta wyjechał, z nim podpisał podanie do Benedykta XIV i był na audyencyi u papieża. Gdy w pierwszej połowie r. 1750 wrócili do kraju, Tarło już nie żył; ale owoce zabiegów około zapisu czynionych przez Igna

cego nie zmarniały. Tegoż samego roku b-p Wodzicki jako wykonawca testamentu złożył w Metryce kor. wespół z Mtodziejowskim i Mniszchem zapis 60 000 złotych w kapitale sty-pendyalnym i 30 000 w gotowiźnie wypłacalnej; przedtem na Opole dostał był sam K. 10 000. Lata po r. 1750 ubiegły K-u w ciszy opolskiej, wreszcie w zapomnieniu. Nic po sobie w piśmiennictwie nie zostawił; Bielski wcale go w swym zbiorze nie zamieścił. O pracowniach rzemieślniczych ob. Maciejowski W. Al. w „Kwartalniku Kłosów“ 1877.

Konarski Hieronim Stanisław, hrb. Gryf, pijar, reformator zakonu pijarskiego w Polsce i szkoły polskiej, pisarz polityczny i poeta (* 30 września 1700 w Żarczycach Wielkich —f 3 sierp. 1773 w Warszawie). A) Życie. Ćwierć wieku temu jeszcze miejsce urodzenia znakomitego męża było niepewnem. Szukano go to w woj. Krakowskiem, to w Sandomierskiem; sięgano aż pod Żywiec, pod Jasło, pod Sandomierz; szukano Żarzyć, zamiast Żarczyc, a poprzestawano i na wrzekomo rodowych Konarach. Sami Pijarzy szli po omacku. Sz. Bielskł wskazuje ogólnie Zarzyce w woj. krakowskim; („Vita et ser.“ 51); inny pijar, Politowski, w „Geografii Kr. Polskiego“ (Warszawa 1819, str. 26) wyszczególnia Wielkie Zarzyce w obwodzie i powiecie Miechowskim; Tatomir („Geografia Galicyi“ str. 147) podaje Żarnicę w obwodzie Wadowickim. W encyklopedyach dawniejszych albo nie mówiono nic, albo stawiano najdogodniejsze „Kouary“, które dostały się też do Encyklopedyi Larousse’a. Nikt nie wierzył ks. Łopackiemu, który w „Pszczole polskiej“ (Lwów 1820) miejscowość nazwał Żar-czyce, a powtarzając datę czasu z Bielskiego, nie oddalał się od prawdy. Dowód przekonywający o miejscu daje księga metryczna parafii Złotuiki w pow. Jędrzejowskim w Kr. Polskiem. Pod r. 1700 znajduje się tu następujący akt chrztu: „O c t o b r i s 18. Ego Stanislaus Molędzski {tali) Plebaiius Złotnicensis baptisavi infantem, filium, cui nomen impositum est Hieronymus Franci sc us, Magnifici Georgii Konarski, Ensiferi Vladislaviensis {tak), et Magnif. Helenae Czermińska, conju-gum legitimorum in villa Żarczyce haeredum“ (dalej o rodzicach chrzestnych). Daty czasu szczegółowo wskazanej nie mógł wziąć Bielski skądinąd, jeno z jakichś dokumentów domowych warszawskich, jeżeli nie mamy przypuścić czystego oszustwa. Na dzień 30 września przypada święto Hieronima; jeszcze i dziś niekiedy dają dziecku na chrzcie takie imię, jakie „sobie przyniosło“: tak też uczynili i rodzice K-go. Ks. Molędzki pomylił się, pisząc Vladislaviensis“ zamiast „Junivladislaviensis“: ojciec K-go był miecznikiem inowłocławskim; Niesiecki posuwa go na kasztelanię zawichoj-ską, ale dodaje, że nominat zmarł jeszcze przed złożeniem przysięgi na urząd. Przez matkę

Oboje rodzice odumarli dzieci wcześnie, zostawiając jedną tylko wieś licznemu potomstwu, bo prócz sześciu synów, którzy dożyli późniejszego wieku, mieli jeszcze dwie córki: mniszkę w Chęcinach i Joannę za Kietlińskim. Podrostkami, Michałem i Bogusławem, oraz drobiazgiem zaopiekowali się Tarłowie i Czermińscy.

Michał poszedł w świat, znalazł dostojeństwa i szczęście; Bogusław po służbie wojskowej po działach rodzinnych w r. 1724, równie jak Stefan, osiadł we wsi dziedzicznej, podzielonej na Wielkie i Małe Żarczyce. Za przykładem dwu starszych znalazł sposób do życia i zawód w zakonie pijarskim. W 9-m r. życia oddano go do Pijarów w Piotrkowie, którym wówczas dobrze się powodziło. Nie skończywszy jeszcze 15 lat życia, już po ukończeniu retoryki, z bierzmowania Cyprianus Glycerius, złożył pierwsze przyrzeczenie życia w zakonie i d. 10 sierpnia r. 1715 przywdział suknię pi-jarską. Posłany do nowicyatu podolinieckiego, już pod imieniem Stanislaus Hieronymus a S. Laurentio przebył dwa lata jako brat kleryk, a pięć jako brat i zarazem już profesor. W r. szkoln. 1717 — 8 wykładał syntaxę i sprawował dozór umysłowy nad uczącymi się humaniorów, w r. 1718—9 nauczał poezyi; w następnym, nie przestając być katechetą nowicyuszów, sam ćwiczył się w filozofii a w r. 1720 — 1 wykładał już normalnie huinianiora.

Po 7-tnim pobycie w r. 1722 opuszczał Podoli-niecjako „magister Rhetorices“ a nadto „praeses Oratorii majoris“ (prefekt duchowny). Śluby pierwsze uroczyste złożył d. 15 sierpnia 1717 roku i wtedy został „bratem“; ale dopiero w rok później, d. 29 sierpnia, przysiągł dochować wiary Pijarom w akcie już ostatecznym („Liber IV Arch. Domus Nostrae Podolinensis“ fol. 423, u Biegańskiego). Z Podolińca ściągnął go do Warszawy prowincyał Wincenty a Christo Ślegielski, który zapamiętał go jeszcze z Piotrkowa i chciał zdolności jego na większej widowni zużytkować. Do stolicy przybywał K. już z wierszami łacińskiemi: już w r. 1719 napisał tę Dekadę Liryczną, którą do wydanych w r. 1724 pieśń dewotycznych o M. Boskiej dołączył; i same te pienia, gdy się zważy ich zupełnym ukrywają się cieniu, wielość, w Podolińcu już począć się musiały.

Przez trzy lata, przeplatane częstemi panegiry-

spokrewniony był K. z Tariami, rodem już wówczas możnowładczytn; Tarłówna była mu babką macierzystą. Najstarszym w rodzeństwie był Michał, ostatecznie kasztelan sandomierski, od których pochodzą dziś żyjący Konarscy w Galicyi. On, i Bogusław urodzili się jeszcze wtedy, zanim miecznik nabyi od Pieniążków Żarczyce. Po nich idzie dwoje dzieci zmarłych jeszcze w XVII w.; następują dwaj powyżsi pijarowie, oraz ochrzczony w r. 1699 Stefan, który osiadł na zagonie ojcowskim; na ostatku dopiero, jako najmłodszy, przychodzi na świat Hieronim Franciszek.

kami i kazaniami, nauczał K. w kollegium war-szawskiem innych, głównie jednak uczył sam siebie; widząc marność dotychczasowej wiedzy, gdy dorwał się do lepszych książek, dopiero poczuł istotną żądzę światła, a nie mogąc go znaleźć u swoich, jął się rwać do obcych. Ślegielski dopomógł mu do urzeczywistnienia zamysłów przez zalecenia i starania, a Jan Joach. Tarło, b-p poznański, dawniej już dla niego u-czynny, zapewnił mu fundusz na drogę i pobyt za granicą. Na jesieni 1725 r. jest już K. w Rzymie; d. 1 listopada pisze stąd list do dalekiego, przez Tarłów, krewnego swego Józefa Gozdzkiego, starosty korytnickiego, w Paryżu. W Collegium Nazarenum, ufundowanem w XVII w. przez kard. Tonto, znajduje lepszą niż w kraul naukę. Mistrzami jego są tacy jak Paulino Chelucci, jak Eduardo Corsini, jak Bonada: u-czy się nawet matematyki, doskonali w łacinie, w historyi, w wiedzy świeckiej, a w tein wszystkiem nie poprzestaje na samem tylko C. Nazarenum. Praca i zdolności jednają mu u-znanie: nietylko z ogólnego porządku szkół pi-jarskich, ale i dla własnej swej wartości otrzymuje katedrę wymowy i poezyi i zajmuje ją od r. 1727 — 29. Zawiązane wówczas stosunki przydadzą mu się później w życiu do czynów dla zgromadzenia spełnionych. W r. 1729 je-dzie do Paryża z rozszerzonym już widokrę-giem myśli i potrzeb umysłowych; jedzie już nie jako pijar, ale jako człowiek, który wykształcenie siebie za cel sobie wytknął. Rozgląda się po szkołach i nauczycielach i autorach szkolnych; poznaje wybitne kolegia: Des Quatre nations, Du Plessis, Rollin. — Ja-nozki, świadek poważny, przez samych K-ch powiadomiony („Gelehrtenlex.“ I, r. 1755) daje K-mu półtora roku czasu na pobyt w Paryżu i wogóle we Francyi, ale nie mówi o jego tam działalności, a wzmianka o „poufałym stosunku z Fontenellem, ma wartość tylko retorycznego kwiatka, jakim uczony bibliotekarz Załuskiego lubił zdobić swe wiadomości. Dotychczas, mimo prób, całe to sześciolecie K-go nie jest zuanem, a właśnie w historyi człowieka, przemian wewnętrznych jego umysłowości, ma ono pierwszorzędne znaczenie. W każdym razie zagranica odwróciła pijara od spraw niebieskich do ziemskich, pozwoliła mu widzieć we własnym narodzie coś więcej prócz zgromadzenia wiernych, uzdolniła go do pojmowania społeczeństwa ludzkiego i wielkiej w nim roli o-światy w niezależności od religijnych wierzeń tego lub innego wyznania,—usposobiła go umysłowo do tego świeckiego obywatelstwa, jakiem odrazu w kraju zajaśniał. Trzymając się Ja-nozkiego, możemy rok powrotu do kraju oznaczyć na koniec roku 1730, początek 1731-go. I znowu te dwa lata życia K-go prawie w

Bielski każe mu odrazu pisać list do Tymińskiego, rektora w Wilnie, zalecać reformę, posyłać nawet opis Coli. Nazarennm, wreszcie samemu zjeżdżać

1    mieć mowę za otwarciem konwiktu. Ks. Moszyński, ostatni rektor kolegium lubieszow-skiego („Wiz. i roztrz. nauk. pocz. nowy drugi“ T. II str. 77 —117) pisze nawet o mowie na samo otwarcie, ale czas kładzie znacznie późniejszy: „na kilka lat przed powrotem Do-giela z zagranicy wraz ze Scypionem“. List K-go do Łuk. Rosoleckiego, kaznodziei pro-wincyi litewskiej, wydzielonej już wówczas, od r. 1736 — 7-o, z całości prow. polskiej, list noszący datę 1 czerwca r. 1739 pozwala bliżej czas pobytu K-go w Wilnie określić i same fakta Bielskiego sprostować. Słowa o spisanem na miejscu i pozostawionem urządzeniu Col. Na-zarenum, mogą się odnosić tylko do wypadku niedawnego, a gdy lata 1733 — 6 jakoteż całe pierwsze półrocze 1738-go są absolutnie przez koleje życia K-go wyłączone z domniemań o o jego działalności w Wilnie, pozostaje tylko druga połowa r. 1737 lub następnego i na niewątpliwy pobyt i na prawdopodobną mowę. WTtedy też wyrażenie tekstu z du. 1 czerwca, wzywające do odszukania pozostawionego opisu, staje się zrozumiałem. Ważną też jest o-koliczność, że zacięty spór publicystyczny i sądowy wr. 1737 i 8 przez Jezuitów z Pijarami wileńskimi toczony, uprzedził założenie konwiktu szła clieckiego, dla którego właśnie zjechał do Wilna K. (Ks. Moszyński „Wiz. i roztrz. nauk. pocz. nowy“ T. I str. 118—53). W latach 1731 —

2    sprawa Pijarów nie była jeszcze wygraną w Rzymie; breve, nakazujące Jezuitom „wieczne milczenie“, Klemens XII wydał dopiero d. 30 czerwca r. 1733. Nakoniec zamknięcie kollegium szkolnego w Wilnie, które już na pocz. r. 1739 doradzał K., rzeczywiście spełniło się dopiero d. 26 kwietnia r. 1741 pod naciskiem wyroku trybunalskiego, a to kollegium, odrodzone dopiero później przez Dogiela już po kompromisie podjętym przez Radziwiłłów (1753), w pierwszej swej dobie istniało tylko lat kilka. Tak po usunięciu Wilna pozostaje na początek pobytu K-go w kraju po pięcioletniej prawie nieobecności Warszawa, a w niej Józef Andrzej Załuski, daleki krewny, jego wówczas już wspaniałe zbiory nietylko ksiąg, ale i manuskryptów i dyplomatów, i dzięki tym zbiorom podjęte wydawnictwo „ Volumimw Legum“. Pracę nad tern wydawnictwem możemy uważać za główną, jeśli nie jedyną w latach 1731 i 2, kiedy K. jaknajniewątpliwiej stale przebywał w Warszawie. Ujawnione dotychczas świadectwa pijar-skie nie przynoszą nam śladów działalności w zakonie. Oddanie się „ Voluminom“ wynika i z Janockiego („Gelelirtenlex.“), który jednak pobudkę twórczą do zbioru wskazuje raczej w Załuskim niż w K-m, co nie zgadza się z prawdą: „ Volumina legum“ jako pomysł, zamiar i czyn są dziełem K-go. Stawał on tu do współzawodnictwa z Kożuchowskim, któremu sejm 1726 r, zlecił był kodyfikacyę; podejmował wszakże wydawnictwo w przekonaniu o praktycznej jego potrzebie, a uskutecznić miał „na wzór tego, co widział we Włoszech i Francyi“. Prócz statutu Łaskiego, archivum Załuskiego, Januszowskiego i Herburta, zamierzał zużytkować, zwłaszcza za czas do r. 1550, w którym zaczęły wychodzić oddzielne konsty-tucye, skarbiec koronny w Krakowie; zdobył już sobie jego inwentarz, ale bez pozwolenia Rzeczypospolitej zajrzeć do niego nie mógł. Pracę usilną, sumienną, zbyt jednak pośpieszną, a więc i nie dość krytyczną, poprowadził tak prędko, że już nieszczęsny sejm 1732 r. mógł ją mieć przed oczyma. Dnia 18 sierpnia 1732 r. podpisywał wydawca przedmowę do gotowego już t. I, a w nim prócz praw samych dał obszerną, pracowitą, przy krótkości czasu z mozołem tylko wielkim wykonać się dającą rozprawę własną o rozwoju prawodawstwa ipnocy praw polskich. Odtąd zaczyna się w K-im ta rosnąca z każdym rokiem znajomość ustaw ojczystych, którą pod koniec Augusta III wzbijał się już nad wszystkich swych współobywateli. Z zajęciami nad zbiorem praw łączyła się polityka bieżąca i konieczne w niej stosunki i prace. W głównej, jak okazały skutki, sprawie pomienionego sejmu, w rozdaniu buław, K. zawczasu już przygotowywał memoryał, aby go między sejmującymi rozpowszechnić; ale pracował nad nim jeszcze na początku roku 1733, kiedy sejm był już oddawna zerwany, i z datą tego roku dopiero go wydał. Jest to „Rozmowa ziemianina ze swoim sąsiadem“, brana w historyi literatury za jedno z podobnie zatytułowaną broszurą b-pa Lipskiego. W pracy swej, pod prawoznawczym względem gruntownej, staje K. po stronie Poniatowskiego jako kandydata do buławy. Ogólnie-narodowe mo-menta logiczne, w niej wyrażone, prowadzą go po niespodziewanej śmierci Augusta II do obozu Leszczyńskiego, stosunki zaś z Janem Tarłą, Poniatowskim, Czartoryskimi, prymasem Potockim i Jerzym Ożarowskim, marszałkiem ostatniego sejmu, przy osobistej przedsiębiorczości zapewniają mu w stronnictwie stanowisko wybitne. Dla poparcia kandydatury narodowej pisze znakomite już „Epistolae familiäres“ . Na wstępie odpiera argumentacyę Austryi i Rossyi przeciwko Piastowi, przytaczając cały pamflet urzędownie wtedy rozrzucany; wykazuje, że cała racya oporu tkwi w „nie pozwalamy na tego, kto się nam nie spodoba“; wymownie broni zasady, że Rzeczpospolita sama jest panią swych praw i losów, że z Bożego prawa jak i każda monarchia, ma sama nad sobą władzę najwyższą; od wieków posiada moc wybierania tego, kogo mieć chce: najobrzydliwszym więc bezwstydem i bezczelnem zuchwalstwem jest to paradowanie cudzoziemców ze znajomością prawi dążeniami do dobra Rzplitej. Wie K., że rzecz publiczna pogrąża się już w dół, ale zgoda może jeszcze wszystko napra-

wić: trzeba się tylko z pod przemocy zewnę- j ści pogrążyć; „ostatni kamień poruszą, aby trznej wydobyć, a bez poczucia przedewszyst-    garstka, którą sobie upatrzyli, nie przystała do

kiem tej przemocy niczego dokonać nie podo-    większości, i zawsze zuchwalszych, a nie rozum-

bna. Oprzeć się na sobie, siły wydobywać    niejszych, popierać będą. I nuż dopiero wrze-

z siebie, pamiętać, że pieczołowitość sąsiadów    szczeć, że Rzplita rozpada się w sobie, gdy to

naszych o wolność naszą macochą tylko być    oni sami ją rozpłatali, nuż krzyczeć, że my

może, ale nigdy matką: oto co naród uczynić    tratujemy prawa, kiedy-to oni sami zabiegami

powinien. Cudzoziemcy - to wzniecają fakcye:    pokątnemi uciskać je będą“. Niechżeż się Polacy

chciwych ujmują złotem,[^możnych wielkiemi    nie dają, niech stoją przy sobie i prawie swojem.

art

Fig. 207. Z portretu olejnego współczesnego, własn. Dia A. Vacquereta w Warszawie.

obietnicami, prostaczków odstraszają groźbami;cu-dzoziemcy oskarżają obóz narodowy o zamysły wojenne, gdy właśnie sejmiki konwokacyjne za wroga ojczyzny uznały każdego, ktoby dał sąsiadowi powód do obrazy. Jeżeli kto myśli o wojnie, to właśnie oba mocarstwa: już na Śląsku stoją legiony, już żołdactwo najeżdża Litwę. Jak dawniej tak i teraz łączą się nieprzyjaciele z mniejszością przeciwko większości, aby upór niewielu nazwać stałością, stałość wielu—uporem, większość rozbić i w mniejszo-

„Gdyby teraz ulegli i nie wybrali tego, kogo im wybrać nie pozwalają, nie byłcżby to naj-ogromniejszem przesądzeniem przyszłości?“. Nato pytanie polityka i patryoty dzieje odpowiedziały twierdząco: wybór Augusta III, okoliczności, które mu towarzyszyły, rozstrzygnęły o losie narodu. Wybór z d. 27 sierpnia r. 1733, jeden z najsilniej popartych, jakiemi dziesięcioma tysiącami podpisów stwierdzony, poszedł na pastwę polityki zagranicznej, zaślepionego, znieprawio-nego możnowładztwa i kupy ciemnego pospól-

K. pokusę od siebie

stwa szlacheckiego. August dla oderwania K-o od Leszczyńskiego zaofiarował mu przez Lipskiego, po Szaniawskim, b pa krakowskiego, biskupstwo przemyskie, odtrącił. — Po koronacyi Augusta, po u-padku Gdańska, zawiązana Koufederacya Dzikowska (9 listopada 1734) miała już tylko wirować w okręgu obietnic francuskich, zmierzających do puszczenia teścia królewskiego i jego stronnictwa z kwitkiem. Nie dostrzegano tego jednak na dworze w Królewcu: wysłano do Francyi poselstwo, a wybierając na posła Jerzego Ożarowskiego, dodano mu na sekretarza, redaktora not i pomocnika w czynnościach K-go; nie poseł go sobie dobrał, ale Konfederacya, jako urzędnika swego, przy pośle go ustanowiła. Kredytywy, instrukcye, listy do królów, dworów, władz zbiorowych i ministrów noszą datę 9 listopada r. 1734, a dopiero d. 4 marcu r. 1734 obaj wysłańcy o-puszczali granice Polski około brandenburskiego Cylichowa; d. 16 t. m. byli w Berlinie, d. 21 wyjechali do Koźlina i na Kołobrzeg . puścili się do Pilawy, dokąd przybyli 10 kwietnia, aby nazajutrz stanąć w Królewcu, dla zabrania „ostatnich już ekspedycyi“- Trwało to długo, aż do 1 maja; wtedy dopiero „wsiedli w wielki okręt“, i znowu na Koźlin powrócili do Berten a. Nareszcie d. 19 maja rozpoczęli już właściwą podróż za granicę. Du. 28 maja stanęli w Haadze; przez 5 dni dawał iin gościnę u siebie poseł francuski Fénelon. Na jego żądanie

K., siedząc kamieniem kilka dni, opracował dla ówczesnego wielkiego pensyonarza, impe-ryalisty, trzymającego zatem za Augustem 111, meinoryał o elekcyach polskich, w szczególności o elekcyi Leszczyńskiego i jego prawach, o kolejach bezkrólewia. W Wersalu dn. 8 czerwca czekał wprawdzie na obu apartament z dyspozycyi królewskiej, ale poseł od Kou-federacyi odrazu podjąć musiał starania o uznanie go za jej posła, anietylko za prostego „envoyé de la familie“ ; wytłómaczono mu jednak, że nawet i w tym charakterze będzie posłem od „spokrewnionej pótencyi, trito (utartym) posła hiszpańskiego exemple)“. Dn. 3 lipca nareszcie Ludwik XV przyjął go na uroczystej audyencyi, zapewnił, że „non desistet ab ar-mis“ (nie odstąpi od oręża), dopóki interesów polskich nie uspokoi. To zapewnienie było aż do preliminaryów wiedeńskich ostoją dla nadziei K-go i nie odrazu nawet optymizm go opuścił. Częsta, nadzwyczaj obfita korrespon-deneya z Królewcem, Warszawą, Koźlinem, wymagała ciągłego pisania not, sprawozdań i listów, a tam gdzie siłą pracującą przy Ożarowskim był K., przynajmniej połowa pracy pod imieniem posła głównego odrabianej, w rzeczywistości spadać musiała na dodatkowego. Ciężka 4-tygodniowa choroba Ożarowskiego (od 20 września) zwaliła na barki K-go całkowity ciężar robót, i to w chwili najważniejszej: ostate

cznego zredagowania i podpisania przymierza z dn. 28 września roku 1735. Ożarowski podpisał traktat przytomny jeszcze, ale już na śmiertelnem łożu. Ludwik XV wysunął ze swej strony Chauvelina. K. nietylko rozmawiał z Fleurym i Chauvelinem, nietylko jeździł (w październiku) do dworu w Fontainebleau, prowadził ciągłą korespondencyę z Janem Tarłą, pisywał depesze do Ossolińskiego, ale ułożył jeszcze bardzo szczegółowy meinoryał, któremu nawet strażnik pieczęci francuskiej nie mógł odmówić dobrego opracowania. Urzędownie przedstawiono go w Wersalu d. 4 grudnia. Godząc się już z koniecznością październikowych preliminaryów wiedeńskich, K. w memoryale tym proponuje zmiany, najważniejsze w art. III dla zabezpieczenia doskonałej wolności elekcyi i w IV dla uznania wszystkich aktów królewskich Leszczyńskiego, aż do przyzwolenia dworu francuskiego na abdykacyę, za prawowite i ważne. Meinoryał miał zabrać z sobą w końcu gru-duia du Theil do Wiednia, na układy o pokój. Lecz sprawa była już w październiku stracona, Ja w samym Królewcu podtrzymywano ją bez wiary nawet już i wcześniej. W styczniu r. 1736 kiedy król pruski podejmował się medyacyi między Stanisławem I a Augustem III, już Tarło i Ponia-, towski porozumiewali się z Keyserlingiem i Miinnichem; pierwszego z nich liazy wał Tarło (16 lutego 1736) „assertor libertatisnostrae“.Konfederacya się rozpadała, posłannictwo ustawało. D. 25 stycznia 1736 miał jeszcze K. rozmowę z Fleurym, ale już w gorzkości rozczarowania; w trzy dni później Leszczyński podpisywał w Królewcu abdykacyę; d. 19 lutego w Wiedniu umówiono się o punkta do pokoju; d. 23 marca nastąpiła „ekswinkulacya“ Konfed. Dzikowskiej: nie było już po co siedzieć we Francyi. Z Paryża, dokąd obaj posłowie w zimie się przenieśli, pojechał Ożarowski d. 2 kwietnia do Wersalu na pożegnanie, ad. 16 t. m. wraz K-im opuścił stolicę Francyi. W kraju zaczynała się sromota przystępowania do Aug. III; nie uchylił się od niej i główny poseł. D. 13 maja o-baj stanęli we Wrocławiu. K. podążył do Krakowa, zatrzymawszy się nieco w Drugui u Ożarowskiego; był też w Warszawie przed sejmem pacy fi ka-cyjnym (25 cz.). D. 17 września stawił się w krakowskim domu Pijarów do „pokornie a miłośnie podjętych“ obowiązków nauczyciela młodzi pi-jarskiej, ćwiczącej się tam głównie w teologii; nauczał ją przez rok humaniorów, oraz nauk politycznych i języków nowożytnych. Bielski mówi, że i na poprawę wykładanej teoryi i prawa kanonicznego wpłynął. Dom krakowski wybrał go na drugiego assystenta prowin-cyi. W czerwcu r. 1737 K. opuszcza Kraków i znika nam z oczu. Pierwszy znak życia, list do Tarły, wysyła z Brzozowej, z okolic Rzeszowa, d. 2 stycznia roku 1738: ta data miejsca wspiera podanie Bielskiego, iż w Rzeszowie wykładał młodym Pijarom historyę, geografię, teo-

ryę wymowy i stylu i dawał im poznawać dobrych autorów. Pobyt w Rzeszowie, przy ciągłych stosunkach z Lubomirskimi, trwa po koniec czerwca r. 1738. Potem K. przenosi się do Warszawy. Przez dwa lata od powrotu porządkuje akta poselstwa Ożarowskiego i układa jego historyę w najporządniejszem, jakie widzieć się daje, sprawozdaniu; zamieszcza w niem dwie ody do Leszczyńskich, króla i królowej, i ok. dziesięciu epigramatów, szczypiących Francyę za porzucenie Polski. W latach 1737 i 8 zajmuje się żywo sporem Jezuitów wileńskich z Pijarami; jezuicką „Aca-demia Vilnensis“ odpiera „Responsem“ i opra-cowanem pod swem okiem zbiorem „Summa-rium privilegiorum“ i najprawdopodobniej w tych właśnie dwu leciech, zwłaszcza w dru-giem, zagląda do Wilna. W pocz. sierpnia 1738 r. jest na kapitule pijarskiej w Chełmie i wychodzi z niej jako pierwszy asystent prowincya-ła, Josepha a Jesu Maria Jastrzębskiego, obranego nadrugie trzylecie. Już wr. 1737 Stanisław Leszczyński przyznaje mu niewielką pensyę, ma dla niego gotowe „biskupstwo pogańskie“ (in partibus), a nawet komendatoryę opactwa. On pensyę przyjmuje, ale na beneficya patrzy o-bojętnie, bo w nie nie wierzy. Jeszcze w sierpniu r. 1739 pisze do Tarły, że prędzej spodziewa się zostać „mandarynem w Chinach, niż biskupem w Polsce“ (w Lotaryngii z księciem Polakiem). Na początku r. 1738 zbiera się nad głową K-go burza. Ukazała się za granicą jakaś broszura jemu przypisywana (może ów me-moryał dla wielkiego pensyonarza); August III nakazuje Sułkowskiemu „zagrozić złemi konsek-wencyami“ i wezwać Tarłę „do ukrócenia“ zuchwalca. K. posyła do Drezna na ręce Sułkowskiego d. 10 lutego „justyfikacyę“; a gdy tymczasem faworyt upadł, powtarza ją i śle do Briilila. Niespodzianka z tym drukiem zagranicznym zburzyła jakiś zamiar dworu względem K-go, o którym mgliste tylko pojęcie dać może wyrażenie w liście z d. 3 maja 1738 r. do Tarły: „urząd inspektora“. Początek roku 1739 zastaje K-go w Warszawie. Jest to rok czarny w jego życiu. W marcu intrygi Jezuitów i ich przyjaciół, niesprawiedliwe wyroki trybunału, stronniczość króla, lekceważenie praw papieskich, gnębienie Pijarów wileńskich, posunięte aż do zamknięcia im szkół, wyrywają K-mu z pod pióra wyrazy rozpaczy: „Ceda-mus patria\“ (Uchodźcy z ojczyzny). Ale groźby tej nie spełnił: porzucił tylko Warszawę i w maju znalazł się w Radomiu, przy bracie Antonim. Tu w lecie r. 1739 ścigały go rozkazy prowincyała i rektora, aby jaknąjprędzej wracał do Warszawy, kiedy on, wywabiony przez Tarłę, znajdował się już w Opolu, w Lublinie, na drodze do Lwowa, dokąd go wreszcie magnat w interesach swoich zapędził. Ze Lwowa próbował mu się K. oprzeć w liście z sierpnia, nadzwyczaj dla biografii ważnym, zestawia-

Wielka E cykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 296b' Tern ÏXXV11

jącym przeszłość zmarnowaną z obowiązkiem służenia zakonowi i z gwałtownością tych potrzeb, które teraz dom warszawski szczególniej przytłaczają. Ale magnat na zbyt już był opętał uczynnością swoją i jego samego i zakon, aby oparcie się mu w tak stanowczej chwili mogło nie być zerwaniem, po którem już mógł przyjść gniew mściwy, a z nim i niepowetowana dla zakonu krzywda. Obecność, wspólnictwo brata Ignacego wywierało na wolę, na charakter wpływ demoralizujący. Dał się K. ostatecznie u-żyć za narzędzie i kiedy brat podjął się missyi do samego Miinnicha, on miał nakłonić komendanta Kamieńca, Bekierskiego, do wpuszczenia zostającego wtedy w rzeczywistej liniowej służbie rossyjskiej Loevendala wewnątrz twierdzy, a przygotować go na przyjazd samego Tarły, który za K-imi podążał. I tak, w tej niewymownie smutnej missyi znalazł się K. d. 28 listopada w Dunajowcacli; uwijając się między kozakami, którzy wówczas grasowali po Podolu, zażywszy w Dłużku noclegu w tej samej izbie, z której „tylko co wynieśli trupów“, wydobył się nakoniec z możnowładczego zatrzasku. Cel ukryty całej roboty dziś prześwituje nam przez te 350 000 złot., które Tarło w sześciu dawkach otrzymał jako wynagrodzenie, niby za szkody spowodowane przecho-dem wojsk, a rzeczywiście w nagrodę za ułatwienie im przejścia. K. na Lwów wraca wewnątrz kraju. Wyprawa kamieniecka wywołuje w nim silną reakcyę: skruszony, na Boże Narodzenie 1739 r. w Krakowie ponawia śluby zakonne, wizytuje po drodze kilka domów pi-jarskich, załatwia z Lipskim interes lubelski (o kamieniczkę dla Pijarów), może wstępuje do Rzeszowa, gdzie mu biografowie każą w roku 1740 uczyć retoryki ulepszonej, i d. 30 kwietnia t. r. staje w Warszawie. Tu go już czekają rozkazy generała i uchwały senatu pijar-skiego : podróżnik-stypendysta zostaje „praese-sem collegii novi“ na wzór Col. Nazarenum w Rzymie. Oddają mu pałacyk Humańskiego, oddają całą organizacyę szkoły, jej programa-tów, wykładów, metod, pomocy naukowych, jej wewnętrznych porządków. K. pracuje nad pro-gramatami nietylko przyszłego Coli. Nobilium, ale i wszystkich, publicznych i wewnętrznych, zakonnych szkół pijarskich. Owocem jego pracy jest obmyślenie i rozłożenie nauk na sześć klas, w sposób nieznacznie zmieniony w późniejszych ustawach reformy z lat 1750—53 („Ord. Visit. Apostolicae“, pars IV „De Scholis“ i pars V „Colleg. Nobilium“). — Już w tym układzie, wykończonym w r. 1741, jest historya powszechna, ojczysta i geografia, jest wspólna dla łaciny i dla polszczyzny gramatyka, są języki francuski i niemiecki; są ćwiczenia polskie i łacińskie; są przewodnicy do literatury klasycznej; tak samo wykłady trwają, z nielicznemi wyjątkami, po pół godziny, czas nauki rozpada się na poranny i popołudniowy, a nauczyciel u-

64

łatwia uczniowi przygotowanie się na lekcyi dzisiejszej do jutrzejszej. Pijarzy postanowili plan nowy („Historia domus Varsaviensis“ fol. 11 —12) wprowadzić do wszystkich swych szkół, a szczególnym zabiegom reformatora udało się zamiar ten urzeczywistnić odrazu w Rzeszowie, gdzie kierunek objął zdolny Aleksy Ozga. W Warszawie odrazu K. umyślił wznieść na Collegium Nobilium gmach osobny i zaczął gromadzić materyały. Nowa szkoła powstała dopiero w r. 1741, bez wyraźnie wyodrębniającego się pod ściśle naukowym względem, programatu; różnicę najważniejszą stanowił najpierw konwikt wraz ze swemi porządkami i życiem we-wnętrznem, potem filozofia, dodatkowo architektura, wreszcie na żądanie: teologia, języki inne prócz powyższych, fechtunek, jazda konno i tym podobne „kawalerom przystojne“. Odrazu zgłosiło się wielu chętnych nauki konwiktowej, nietylko z Korony, ale i z Litwy, i podanie o jednym tylko uczniu jest legendą. Na nowy okres ulepszonej szkoły przygotował K., bądź przez samego siebie, bądź pod okiem swojem wydaną „Grammatica latina“ i w*tym samym roku, w którym reformował szkołę, wydał tom pierwszy dzieła „De emendandis eloquentiae vi-tiis“ (O wadach wyniuwy, które poprawić należy), dawniej już opracowanego, a nie bez krzywdy dla umysłów ości polskiej przerwanego na tym pierwszym tomie. Z zasady medice, cura te ipsum niemiłosiernie tu krajał i nicował własne swe napuszone mowy łacińskie i, wskazując wzory klasyczne, dawał i swe własne, rzeczywiście wzorowo stylizowane. Tak pierwsza chwila odrodzenia się w powołaniu zakon-nem—którem było szerzenie światła—po wszystkich zboczeniach i bezdrożach odrazu stanęła przed nim z mocą rozszerzającą pierś ludzką do czynów. Zawdzięczyó ją musiał mądrości, którą się rządził, ufności, którą w nim pokładał prowincyał ówczesny, pomieniony Jastrzębski. Zapewne, postanowienie swoje powziął on pod wpływem K-go, ale samo wszczęcie reformy wtedy, kiedy przyszły reformator inne-mi zupełnie zajmował się sprawami, samo powołanie do niej człowieka, który jako nowator, a przytem zanadto świecki, statysta i polityk, miał wielu niechętnych w zakonie, stanowi już niemałą Jastrzębskiego zasługę. A zgotował on K-u wyższe jeszcze stanowisko, lepsze dla reformatorskiej woli warunki. Na pięć dni przed śmiercią swoją (f 18 lutego w r. 1741 w Warszawie) dla utorowania mu poprzez niechęć, obawę i zawiść drogi, otwieranej przez same prawa pijarskie, powołał go do następstwa po sobie. Objął też K. po śmierci poprzednika rządy prowincyi, nie inaczej jednak aż dopiero „po udaremnieniu wszystkich, ile ich było, knowanych zakusów“ (irritis omnium quotquot contra moliebantur conatibus) Kapituła r. 1741 odbyta w Łowiczu d. 14 sierpnia *Je dokouywała wyboru prowincyała.. „Hist.

D. Vars.“ (fol. 12) zaznacza, że z Rzymu przysłano K-u akt zaszczycający go obowiązkami prowincyalstwa. Jako prowincyał wraz z dwoma wybranymi przez kapitułę vocalisami: bratem swoim Antonim i Walentym Kamieńskim {a Beata Cunegunde) w styczniu r. 1742 wyruszył K. do Rzymu. D. 3 lutego ponowił śluby w Krakowie, a d. 26 kwietnia stanął na kapitule generalnej; nazajutrz powołany do kongregacyi rozstrząsającej stan domów [ ijarskich, dn. 11 maja uchwały kapituły podpisał. Wróciwszy do kraju w czerwcu, prezydował w lecie na kapitule, która wybrała brata jego, Ignacego, na prowncyała. Powstające w Warszawie na krótkie istnienie „Towarzystwo filomatyczne“ powołało w tymże roku K-; o na swego asse-sora. Koniec r. 1742 zastaje go w Dreźnie, wśród zabiegów nad zasiłkiem ze skarbu państwa na budowę kollegium szkolnego dla szlachty. D. 18 maja 1743 r. założono kamień węgielny pod nowe Collegium Nobilium (w miejscu, gdzie później sąd apelacyjny Król. Polskiego, przy ul. Miodowej). K. urządził wielką uroczystość, w której przewodził m. w. k. Bieliński Franciszek. Prostem a pięknem słowem łacińskiem przemawia głaz pamiątkowy do jednego z bardzo niewielu wówczas użytecznych narodowi magnatów, a mowa wyłuszcza przeznaczenie szkoły i ważność obrzędu. Przy sposobności K. ogłosił ze znacznym nakładem plan, widok zewnętrzny i rozkład wewnątrz przyszłego gmachu kollegium, po francusku i po polsku, z tyt. łac. W r. nast. wydał „Informa-cyę“ o konwikcie. Budowa szła bardzo wolno, a pożar r. 1747, w którym spłonęła część tymczasowej szkoły szlacheckiej wraz z całym prawie jej i K-go księgozbiorem, jeszcze bardziej roboty opóźnił. W r. 1748 wyjednał reformator u króla w Dreźnie przedłużenie zasiłku corocznego z 200 duk. na dalsze jeszcze 6 lat, a nadto dla siebie i dla Baudouina uzyskał pozwolenie na nową formę loteryi z 28 000 losów po 2 złote. Takiemi środkami, przy drobnych zapisach i datkach pijarskich, a slabem wogóle poparciu z zewnątrz, w 6 lat rzeczywiście dokończył budowy, samej tylko budowy bez frontonu. Wiele jeszcze brakło do urządzenia wewnętrznego, zostały i długi: rada senatu we Wschowie (1754) na niezaspokojone jeszcze potrzeby kazała znowu płacić przez 6 lat po 200 dukatów. D. 23 października 1754 odbyło się uroczyste poświęcenie nowych murów przez b-pa krakowskiego Załuskiego, przy bardzo licznem zgromadzeniu pierwszych znakomitości. K. miał tę wzorową w treści i formie mowę „De viro honesto et bono cive ab iiKunte ae-tate formando“ (O człowieku uczciwym i obywatelu dobrym, którego od poczynającej się młodości urabiać potrzeba), którą prawdziwie kwiatem myśli pedagogicznej polskiej w. XVIIInazwać można. Już wtedy nowe ustawy pijarskie („Ord. Vist. Apostolicae“), obejmujące i szkoły były, dzięki staraniom K-o, zatwierdzone przez papieża. W piątej części mieściła się ustawa „Collegium Nobilium“, z wielką szczegółowością przepisująca zakres, podział, metodę, środki nauczania, opracowana całkowicie przez K-go. Na niej opierała się szkoła konwiktowa aż do r. 1831 (ob. Pijarzy w Polsce, Szkoły). Na 2 lata przed wprowadzeniem konwiktorów do nowego budynku (22 lip. 1755) odnowiła się władza i edukacyjna instytucyi; prefektem został ks. Augustyn Orłowski (ob.), przyjaciel dzieci, człowiek sumienny, ścisły, wytrwały, światły a wysoce pod względem gospodarczym uzd Aniony. Jego dziełem jest Żoliborz, ostatnia siedziba Pijarów w czynnym okresie ich istnienia. K. go wybrał, na stanowisku przetrzymywał i dopiero po 17 leciech, znużonemu już, ustąpić pozwolił (ob. Orłowski Aug., pijar). On sam, do śmierci uważany za honorowego asystenta prowincyi, do śmierci też zachował godność jakby stałego dozorcy zwierzchniego (regens perpetuus) szkoły, która jemu winna była swe istnienie. — W planie konwiktu pijarskiego tkwił i teatr, odgrywany przei uczniów w dni mięsopustne i inne w porze zimowej. Już w r. 1743 za prowincyalstwa Ignacego K-go, wzniesiono niewielki jednopiętrowy budynek w podwórzu poza fundamentami Kollegium, a około r. 1745 K. rozpoczął w nim przedstawienia od przetłómaczonego przez siebie wierszem z Corneille’a „Othona“. Grano na tych szkolno-teatralnych deskach tragedye Corneille’a, Crebillo-na, Racine’a, Voltaire’a; grano (oh. 1756) i oryginalną K-o „Tragedyę Epamiuondy“, pełną myśli o-bywatelskiej i skierowaną ku nauce przyszłych obywateli. Widowiska te trwały przez lat dwa-dżieścia kilka. Wracającdo życia K-go, stwierdzić potrzeba fakt, że zadawnione już stosunki, konieczność łaski pańskiej dla instytucyi, nawet same zamysły obywatelskie, które dawały się urzeczywistniać tylko przy zażyłości,—wszystko to nie pozwalało K-inu wydostać się z wiru interesów arystokracyi, w którą był wpadł przez Tarłów. Oba pojedynki Adama Tarły, jego śmierć (marzec 1744), najazd Czartoryskiego na Ujazdów (luty 1745),: sprawy matrymonialne i rozwodowe, spory rodzinne Lubomirskich, zabiegi o starostwa, kłótnie o Or-dynacyę Ostrogską—zabierają mu myśl i czas. Scena napadu na Ujazdów, opisana przez takiego naocznego świadka w cztery dni po wypadku, ma lLstoryczną wartość. Czekały K-go bardziej nieuniknione, a cięższe troski z powodu samego wżycia się w zakon i zdobytego w nim stanowiska. Niewyjaśniony przez biografa, ks. Moszyńskiego, zatarg Macieja Dogiela z K-m (1745); ciągnące się bez przerwy podjazdy jezuickie na Pijarów wileńskich; napaść obcesowa, krzywdząca, a na żaduem istotnem prawie nie oparta, na fundacyą Samuela Głowińskiego (ob.) we Lwowie, która przez 18 lat czekać musiała na warunki umożliwiające jej urzeczywistnienie się (1747 — 1765); ciężkie przejścia z prowincyałem Walentym Kamieńskim a Beata Cunegunde; strach o drukarnię, do której rozwoju przez porządek i obmyślenie środków materyalnych K. nie mało się przyczynił, a nad którą zawisł nagle dekret trybunału (grudzień r. 1754, z powodu pamfletu w sprawie Ordynacyi, wydrukowanego u Pijarów)—wszystko to odrywało go od pracy umysłowej, od działalności reformatorsko-twórczej, własne swe dzieła doskonalącej, która przecież odrazu zawrzeć się nie mogła ani w porządkach w r. 1741, ani w ustawach wizyty apostolskiej. Jak jednak pożytecznem być mogło pożycie z arystokracyą, okazało się w sprawie drukarni: nazajutrz już po zamknięciu była otwartą. Niezapomnianą pozostanie zasługa zabiegliwego męża w obronie fundacyi Głowińskiego: listy, rady, orędownictwa, prośby, memoryaly, obszerne zbiory dokumentów z wyjaśnieniami, kołatanie do Rzymu, wysłanie prowincyała do Lwowa, wyjednanie na koniec u Stanisława Augusta przywileju ostatecznie i nieodwołalnie już zatwierdzającego Colleg. Nobilium lwowskie-— niczego nie szczędził K , gdy szło o dobro Pijarów a przez nich i tej powszechności, którą podnieść, u-porządkować i wzmocnić postanowił. W jego osobistości zbiegały się wszystkie sprawy bieżące Szkół Pobożnych Polskich, w jego duszę spływały wszystkie narodowe niedole i troski. Przy słabem zdrowiu, przy łagodnem, wyrozumiałością dla ludzi, bo zrozumieniem ich, zasilanym charakterze, przy słodyczy obejścia się, była w tym człowieku energia niewyczerpana, nieustająca, była pracowitość wprawiająca w zdumienie. Nadmiar pracy podkopywał wątłe z natury zdrowie. Już w latach 1743 i 4 u-skarża się w listach swoich na osłabienie, na dolegliwe bóle głowy. W kwietniu r. 1745 choruje ciężko na kamień, jest już jedną nogą w grobie. Jedzie na wypoczynek nad Wisłę, do Wólki Tyrzyńskiej w pobliżu Maciejowic, do dalekiej "swej krewnej Pawłowskiej, Gozdz-kiej z domu; ale tam znowu zapada, tak już niebezpiecznie, że i w wierszu dziękczynnym, i w korespondencyi za powróconego do życia się uważa. Dopiero w r. 1747 wyjeżdża do wód leczniczych; bawi w Plombières i, zdaje się, że w Contréxeville. W sierpniu jest na dworze w Lunewilu; jedzie z Leszczyńskim do Wersalu. Od Ludwika XV otrzymuje przyrzeczenie pensyi; pisze odę na spotkanie się królów, i na jesieni, w polepszonem zdrowiu, u-daje się z powrotem do kraju. Janozki mówi, że miesiąc był w Lipsku, pół roku w Dreźnie; Wiemy, że tu wyrobił dla Pijarów ów zasiłek, ale zresztą żadnych nie mamy świadectw o i-stotnym celu tak przeciągłego pobytu; niczem też w dzisiejszym stanie ujawnienia źródeł nie zdołamy wypełnić czasu spędzonego w Paryżu i w samym nawet Lunewilu. Do kraju wrócić musiał K. już w początku lata r. 1748. Odra-zu spadła na niego poważna bardzo robota. Obrany na nowe trzylecie Walenty Kamieński, zdawna niechętny K-u, samowolnie rozporządzający funduszami pijarskiemi, gwałtowny, despotyczny, rządzący strachem, —z prowincyal-skiego urzędu swego mógł zagrozić całej reformie szkolnej, zburzyć instytucye i szkół publicznych i szkoły prywatnej szlacheckiej, tak dobrze się rozwijające. Prawo prezydowania na-.'kapitułach wyborczych i rządzenia prowin-cyą po wyborze nowego prowincyała zwiększało jeszcze to niebezpieczeństwo. K., korzystając ze swoich stosunków rzymskich, wtajemniczywszy tylko braci swych i kilku dzielniejszych Pijarów, w sierpniu roku 1748 poczynił pierwsze kroki do urzeczywistnienia myśli, która ostatecznie rozrosła się w całkowitą reformę zgromadzenia pijarskiego w Polsce (ob. Konarski Ign acy). Po przedwstępnem badaniu dopiero pod koniec roku 1749, wyruszył w drogę, zabierając z sobą Ignacego K-go i Cypryana Komorowskiego, brata nowo-mia-nowanego prymasa, Adama (ob.). Pozoru pokrywającego tajemnicę dostarczał jubileusz r. 1750-go, a jawnym celem podróży było ostateczne kanoniczne ugruntowanie fundacyi opolskiej. Prymas powagą swoją osłaniał i nawet wspierał przedsięwzięcie. W Rzymie musiał K. rąbać skałę. Generał zakonu Del Becchio, zarzucany listami Kamieńskiego, stał po jego stronie, a był przytem włochem, patrzącym z góry na ultramontanów. K,. znając jego nie-przyjaźń, już w pierwszej chwili działania chciał go ominąć, i dlatego właśnie owe wywiady z Warszawy był urządził; ale na gruncie okazało się to niepodobieństwem. Benedykt XIV, otrzymawszy żądanie wizyty apostolskiej i zmian w atrybucyach prowincyała, odwołał się do Del Becchia. Ten dał opinię nieprzychylną, odpychającą żądanie. Wtedy K., ze swoim i brata podpisem, zaniósł bezpośrednią prośbę do Papieża: uzyskał posłuchanie. Umiał tak przekonywająco przemówić, że papież, jeden z najoświeceńszych ludzi w Europie, widząc po jego stronie sprawę porządku i światła, zgodził się i na zmiany, i na generalną wizytę, nietylko administracyjną, ale i prawodawczą, na zupełną dyktaturę. Wizytator generalny był pod ręką: breve z d. 24 kwietnia roku 1750, zarządzające reformę, powierza ją Cyprya-nowi Komorowskiemu. Podanie, jakoby Benedykt XIV bądź teraz, bądź w trzy lata później, zatrzymywał K-go w Rzymie, ofiarowywał mu biskupstwa, dostojeństwa i t. d. bezwarunkowo odrzucić należy. Prócz tej głównej sprawy Konarscy załatwili w Watykanie dwie pomniejsze: zatwierdzenie wspomnionej już fundacyi Głowińskiego we Lwowie i kanoniczne ustalenie rezydencyi opolskiej w jej całkowitej postaci. W środku roku 1750 wszyscy trzej byli z powrotem w kraju. Kamieński nie opierał się reformie. W r. 1751 zawieszony w urzędowaniu z powodu nieprawidłowości w zarządzie, miał wytoczony sobie formalnie przez Ignacego K-go proces, który ostatecznie z woli papieża rozstrzygnął nuncyusz Archinto. (Cały przebieg tego procesu podaje owa „Declaratio“, przytoczona w art. Komorowski Cypryan). Reforma poszła niewstrzymanyin biegiem.— Skodyfikowano prawa dawne, wydano nowe, uzupełniające, ograniczono władzę prowiucyała, podniesiono znaczenie asystentów i kapituł miejscowych, przepisano ustawy dla szkół, a poza wszystkiem i we wszystkiem stał i działał jako najwyższa siła i powaga K. Jak u-stawa Col. Nob., nawet z „Informacyą“ wyszła z pod jego pióra, tak i cała -część „De Scho-lis“ (par. IV) przeszła przez jego ponowną re-dakcyę, udoskonalającą przepisy i wskazówki z r. 1741. Wszystkie konstytucye wizyty apostolskiej odczytała i przyjęła cała prowincya na kapitule łowickiej w lecie r. 1753, a wybrawszy na vocalisôw do Rzymu K-go i Samuela Wysockiego, im powierzyła wyjednanie zatwierdzenia papieskiego. Było ono potrzebne dla pierwszych czterech części „Ordinationes“, traktujących o zakonie i szkołach publicznych, które Pijarzy z obowiązku utrzymywać musieli; nie mogło dotyczeć Colleg. Nobilium, które do reguły nie należało. Podejrzenie, że Benedykt XIV podpisał breve zatwierdzające na słowo K-o, że K. podstępnie breve wyjednał, a gorzej jeszcze, podstępnie do Ordynacyj dołączył, rzucane później przez Dur in i ego (ob.),—jest czczą niedorzecznością wobec porządku, który nakazywał przebyć wszystkie formy w urzędzie generalskim u św. Pantaleona, zanim sprawa dostać się mogła do Watykanu. We wrześniu r. 1753 obaj wybrani wyruszyli do Rzymu; mieli tam zostać na kapitułę generalną wyborczą z r. 1754, a przez ten czas przeprowadzić Ordynacye przez kancelarye rzymskie. Breve zatwierdzające nosi datę 15 lutego roku 1754, a K. w marcu jeszcze koresponduje z Corsi-nim, wzywa go niecierpliwie do Rzymu, zabiega gorliwie o jego wybór i wreszcie na kapitule, rozpoczętej dnia 26 kwietnia, dawnego swego nauczyciela i kolegę w Col. Nazarenum wita jako generała. Jego-to usiłowania najdzielniej przyczyniły się do wyboru uczonego męża. W lecie r. 1754 wrócił K. do kraju z pieczęcią papieską wyciśniętą na upragnionej reformie. Była to już ostatnia jego podróż za granicę. Odtąd, spełniwszy największy czyn w swem życiu, mógł już był oderwać się od spraw zakonu i powrócić na tę widownię polityczną, od której działalność swą dla narodu rozpoczynał. Musiał jednak dokończyć tego, co w De emendandis rozpoczął: dał jeszcze szkołom zakonu najlepszą stylistykę, książkę dziś jeszcze dla nauczających użyteczną: De arte bene cogitandi ad artem dicendi bene necessaria. Nie mógł też odtrącić od siebie fundacyi Głowińskiego, która go od roku 1748

utrwalającego dzieła: „O skutecznym rad sposobie“. Dawno już, na kilkanaście lat przed wyjściem rozpoczęte (Janozki, Wodzicki, Jabłonowski, Mns. Muzeum Czart.), teraz dopiero miało ono wyjść na światło publiczne. Uczciwy Michał Wodzicki, b-p przemyski, radził wcześniejsze zbawiennych myśli ogłoszenie, i szkoda, że K. rady tej nie usłuchał, skutecznie usłuchać nie mógł. Ale, chociaż spóźnione, dzieło wydało przecież owoc: znać to z listów do t. II dołączonych, znać z wiru piśmienniczego, który naokoło siebie wytworzyło, i wreszcie, w pewnej mierze i z samych u-chwał sejmu konwokacyjnego. Teza stanowienia większością, postawiona, a w części i przeprowadzona, na tym sejmie, znalazła w dziele K-go tak głębokie a wszechstronne uzasadnienie, taki ogrom dowodów za sobą, że tylko zupełna ślepota pychy, żywiołowe lgnienie do czterech kardynalnych zasad republi kantów, nałogowe wpatrzenie się w byt własny ukochaną „źrenicą libertatis“, mogły jeszcze obstawać za liberum veto, a jak K. mówił—liberum rumpo. Aie wielka obszerność dzieła tamowała doraźny skutek w massie gminu szlacheckiego. Dopiero podczas konwokacyi K. nader zwięźle wyłuszez^ł tezę swego dzieła w broszurze „Myśli na myśli“, uzupełnionej „Responsem“ (na list Dzieduszyckiego). Bibliografia pod r. 1762 przypisuje Konarskiemu „List ciekawy“; „Hist. dom. Varsav.“ poprzestaje na zaznaczeniu : „odpowiedziało się im (autorowi) pod im. syna Wołłowicza, marszałka Słonimskiego (fol. 35—6). W memoryale dla Paul -my’ego, posła francuzkiego, K. rozciągał prawo większości na pewne tylko przedmioty (1763). Upomnienie się dyssydentów na sejmie konwo-kacyjnym o prawa wyznaniowe i polityczne odparł memoryałem „Réponse aux remontrances de Mrs les dissidents...“ (Thein. „Mon“ T. IV p. II, p. 69 — 71). Również przeciwko dyssydentom zwracają się niewątpliwie K-go, „Rozmowy dwuch kawalerów z r. 1767“. Pod koniec życia zatem stawał K. wyraźnie na gruncie sejmu r. 1718. Tern jaskrawszym fałszem żarzą się wszystkie te wrzekome herezye i nie--godziwości anti-katolickie, któremi D u r i ni (ob.) zapełnia swe depesze, im wyraźniejszym jest właśnie zwrot monopolistyczny w żarliwości katolickiej K-go. Nuncyusz czyni z niego nietylko herezyarchę, ale apostatę, każe go uważać za główny filar ówczesnego systematu rossyjskie-go: on-to chciał oderwać kościół polski od Rzymu i gardłował za synodem narodowym Podoskiego, on nalegał na zniesienie nuncyatury, on szerzył w Polsce zarazę niereligijności. A mówił to wszystko wiatach 1769 — 71 właśnie człowiek, który w latach 1767 — 8 wynosił K-go pod niebiosa w swych wierszach, oblegał go swą uprzejmością w stosunkach towarzyskich, a co najważniejsza, sam otrzymywał do rąk swych moryały K-go przeciwko dyssydentom (Theiner

zajmowała (ob. wyżej), a teraz po nowych harcach jezuickich zniewalała do materyalnej pracy nad wywodem praw, obciążała koresponden-cyą, wymogła na nim cały operat (Libellus, 1763) uwieńczony powodzeniem, a nakoniec jego naleganiu na Stan. Augusta zawdzięczyła przywilej dający już trwałe oparcie ( 1765). Kiedy na konwikty szlacheckie ze szlacheckiego właśnie obozu wyszły napaści — nie mógł zamilknąć—on, twórca konwiktów: na broszurę M. Czackiego „Skarga ubogiej szlachty“... dał ciętą odpowiedź:    „Mowa o konwiktach“ (1760),

przypisywaną Jordanowi Zgromadzeniu swemu jeszcze i po roku 1754 dobroczynnych starań nie szczędził; tak np. w roku 1765, pojechawszy w towarzystwie Teodora Wagi do Białegostoku, na uroczystość zawieszenia Złotego Runa na piersiach hetmańskich, dla Pijarów zyskał przyrzeczenie 30 000 złotych. Ale pomijając te i inne zboczenia, jak podejmowanie St. Augusta i możnych w Coli. Nobi-lium, jak poważniejsze a nieuniknione zagadnienia, które życie samo stawiało mu w stowarzyszeniu pijarskiem, można powiedzieć, że od reformy Pijarów gościniec jego energii działającej i myślącej szedł przez dziedzinę polityki. Wrażeniom i myślom politycznym nie wystarczała proza: wyrażały się i w poezyi, w rytmach—nie dziwmy się łacinnikowi—łacińskich. W tym okresie życia powstały wszystkie prawie ody i car mina obu zbiorów drukowanych; a dość jest tylko uważnie je czytać, aby z nich czystą, rozumną a gorącą duszę K-go wyczuwać. Nie musiały one i pod względem sztuki być podrzędr.emi, jeżeli w takiem Cambridge jeszcze po r. 1820 dawano je na lekcyacli wraz , z Sarbiewskim. Za poetą szedł obywatel. K., wykształciwszy w sobie wcześnie wrażliwość na rzecz publiczną, żadnych nie pomijał objawów, w której coś było do poprawienia. Miłosierny dla ubóstwa, zżymał się na widok żebractwa, kupami włóczącego się po mieście, nawoływał do wstydu wobec cudzoziemców, obmy-śliwał przytułki i pracownie poprawcze; <dla choroby i nędzy dorosłych, jak Baudouin dla niedoli niemowląt, projektował, na wiele lat przed konstytucyą sejmu 1773 — 5, założenie szpitala generalnego. Pragnąc podnieść liche dziennikarstwo i wpłynąć dodatnio na opinię obcych o kraju, nakłonił Pijarów warszawskich do wydawania (od r. 1757) „Gazette de Varsovie“, którą może i sam piórem swem zasilał. Dotychczasowe poszukiwania nie stwierdziły współpracownictwa w założonym r. 1765 „Monitorze“; ponieważ jednak wszyscy współcześni i blizcy w czasie świadczą o niem, nie można świadectwa tego wręcz odrzucać. K-go jest traktat łaciński o prawach królów polskich do obsadzania tronu księżęcego Knrlandyi (1758). Główną przecież pracą publistyczną po r. 1754 było wykończenie największego, najbardziej wpływowego, najlepiej dziś pamięć pisarza

me-

1. c. T. II pars. II p. 132—51). Tajemnicę tłómaczy obrażona pycha w sprawie przełożonego w Górze Kalwaryi, Tadeusza Mikuli-cza (ob., także Durini), w której K. podniecał do obrony praw, wyjednywał poparcie u króla i ministrów, poruszał panów, uderzał do Viscontiego w Wiedniu, do generała iprokurato-rawRzymie — a wszystko to przeciwko nuncyu-szowi. Niewysłowionych przytem doznał starzec przykrości:    Durini, otrzymawszy, podsuniętą

jarów przenoszoną. Lubiąc medale i ordery, dał mu S. Stanisława, kazał wybić medal Saper e auso ; biust jego umieścił w swym gabinecie, a Durini, sumując inne przestępstwa K-go, nie omieszkał i tego napiętnować. Na początku swego panowania Stanisław August ofiaro ,vał mu b-pstwo iuflan-ckie, a gdy obdarzony je odrzucił, Massalski b-p wileński, chociaż to był on, słusznie wytykał błąd odrzucenia ze stanowiska użyteczności dla państwa (Krajewski M. D. ob. niżej Piszących o K-im). Do potomności nie doszedł żaden konkretny ślad tego indywidualnego sposobu, w jaki czująca umysłowość K-go przyjmowała Konfederacyę Radomską, Barską, sceny sejmowe i pozasejmowe r.1767, wreszcie dni kwietniowe 1773 r.; wiemy tylko, że był przeciwnikiem dyssydentów. Dopiero w ostatniej chwili (1772 r.), kiedy już przepaść się rozwarła w epitalamiuin dla Ignacego Potockiego wyrwał mu się z piersi jęk nad ojczyzną (Carmina posthuma). Dawny uczeń pijarski otrzymał w nim błogosławieństwo na drogę, z której nigdy nie zboczył. Śmierć, zawiedziona w maju 1772 r., nie odstępowała od loża K-go, i d. 3 sierpnia 1773 r. wydarła mu tchnienie już o-statnie. Wspomniany Krajewski mówi o pozostałości rękopiśmiennej. Nie wzrusza to podania, że z polecenia samego K-go papiery jego spalono, jeśli nie wszystkie, to część znaczną, zwłaszcza korespondencyi. To tylko wyjaśnia taką mnłą liczbę listów do K-go, po dziś dzień wykrytych. Listy od niego nie dochowały się nawet w dziesiątej części; ale tu niedostateczne poszukiwania są przyczyną wystarczającą do wyjaśnienia faktu. Pomimo straszliwej atmosfery moralnej skon K-go obudził żal powszechny; nawet Jezuici, będący już na schyłku dni swoich, odczuli stratę; wzięli na siebie cały kondukt żałobny w dniu pogrzebu (5 sierpnia); ks. Zacharyaszewicz, późniejszy b-p koryceński i oficyał warszawski, wygłosił na temat Ambrożego tanim reesssit, sed non totus recessit a nohis mowę chłodną, sztywną, tematu niegodną, — ale w takiej chwili dziejowej jak ówczesna możeby mu innej wygłosić nie dano. Zwłoki pochowali Pijarzy w pieczarach swego kościoła przy ulicy Długiej, a W) jęte z nich serce umieścili w murze presbyteryum. Stan. August przyrzekł wznieść pomnik marmurowy w kościele, lecz przyrzeczenia nie spełnił. W r. 1834, po wypędzeniu Pijarów z ich siedziby zwłoki zsypano w dół przy kościele cmentarnym na Powązkach, a serce przeniesiono do nowej, od r. 1836, siedziby pijarskiej przy ulicy S-to-Jańskiej. Kości przepadły razem z wielu innemi („Cment. Pow.“ Wóycickie-go); serce, przebywszy koleje zapomnienia, do-

przez Mikulicza sfałszowaną treść „Religii poczciwych ludzi“ (1760), wzniecił przeciw niemu proces kanoniczny w Rzymie, a w procesie dowodził sfałszowania łacińskiego dla Stolicy Apostolskiej przekładu. Zakończyło się wszystko —zachętą daną K-u przez Klemensa XIV, aby nie ustawał na drodze, po której idzie, i więcej takich jak ta bezbożnych książek wydał. Okrucieństwo spełnione nad K-im nie cofnęło się nawet przed zatruciem mu chwili przedzgonnej:    zacięty prałat—przedtem na

Malcie francuzki labuś, pisujący płomienne wiersze do rozmaitych Lidyj—w maju r. 1772 odrzucił prośbę walczącego ze śmiercią K-go o pojednanie i kazał mu powiedzieć, że dość będzie, gd_y mu Bóg przebaczy. Z całego tego splotu kłamstwa i nieprawości Duriniego wysnuli pisarze jezuiccy: Theiner, Dzieduszycki Maur., ks. Stan. Załęski o K-im sądy z wartości swej czcze, z dążności nieuczciwe. W obronie jego wystąpili Łukaszewicz Józef („Bi >1.

Warsz.“ 1858), we Włoszech Ricci. —Stanowisko polityczne K-go w ostatniej dobie jego życia odpowiadało zasadom w powyższych pismach wypowiedzianym. Reforma była jego celem.

W r. 1762, kiedy zdawać się mogło, że J. KI.

Branicki, trzymający się zdała od Familii, myśli o jakichś samodzielnych a pożytecznych robotach, gorąco zachęcał go K. do pochwycenia chorągwi przewodniej (list z dnia

12-go września roku 1762 j. Gdy ster przeszedł do Czartoryskich, pod hasłem reformy, wróg Uber.um veto stanął po ich stronie.

Razem z innymi poważnymi a czystymi łudził się pomocą, gwarancyą i przyjaźnią i wolność za pozwoleniem sąsiadów brał za rdzenną i trwałą. Poniatowskiemu, jeszcze kandydatowi, przypomniał obowiązki króla, wybranemu je powtórzył; chwalił go jeszcze w r. 1770 przy jego osobistych uroczystościach; mówiąc mu, że jest jakim nie był, nie zaniedbywał mu nigdy powiedzieć jakim być powinien. Ten pręgierz obowiązków rozgrzesza rymotwórcę z pochlebstw. Podbity kulturalnemi apetytami Stanisława Augusta, przywiązał się nawet do niego. Jeszcze po krwawych doświadczeniach lat 1767—9 w „Uwadze historycznej“, cennem dla historyka świadectwie, ciesząc się z ocalenia go przez Opatrzność od śmierci w żarna- stało się Pijarom krakowskim i tam wubożuch-chu 3 listopada 1771 nie wahał się napędzać nej urnie d. 13 lutego 1882 r. w mur wsta-pod jego chorągiew. Król nawzajem wielką wionę, jest jedyuym dziś materyalnym szcząt-okazywał mu uprzejmość, przez niego i na Pi- kiem człowieka.—PoJojizny oblisza, Biust z ga-

binetu St. Augusta, wyk. najpóźniej w r. 1770 przez Lebruna, zaginął, również jak popiersie przy wejściu do Bibl. pijarskiej na Żoliborzu i posąg gipsowy w sali posiedzeń Tow. Przyj. Nauk. Podobizny olejne: 1) u ostatniego pijara warsz., ks. Krupińskiego; po jego śmierci (1900) przeszła do rodziny; 2) u d-ra Vacque-ret w Warszawie; według niej nasz odtwór; 3) u Henryka K-go w Grochowcach pod Przemyślem; 4) u Pijarów krakowskich (przed kościołem gruba rzeźba). Miniaturę, robioną w Lipsku r. 17 i8, posiada lir. Kouarski w Dubiecku. • Prócz wyobrażenia na medalu Sapere miso są od- , twory na papierze bez wskazania oryginałów: u Szostowicza „Stanisława K-go S. P. Wiersze wszystkie“ (Warsz. 1778) miedzioryt staranny, twarz niepodobna do portr. własn. Krupińskiego i d-ra Vacqueret, ani do odtworów późniejszych; 2) w Chodkiewicza „Życiorysach“ (Warsz. 1820); 3) w wyd. Letronne’a-Mintra (Warsz. 1826); z charakteru dobry, z wyrazem dobroci, twarz okrągława, ale nie tak jak u Pijarów kruk. nadmiernie okrągła, prawie spłaszczona z góry).

U Pijarów warszawskich ma K. skromną, ale poważną tablicę marmurową. W r. 1900 na 200-letnią rocznicę ob. ziemski z Miechowskiego Stefan Kozłowski umieści! wielką tablicę pamiątkową z pięknym napisem w lewym murze presbyteryum kościoła parafialnego w Złotnikach; medalion Welońskiego nad nią odskakuje i od portretów olejnych i od odtworów powyższych.— Źródła: Zbiór stu kilkudziesięciu listów K-go i do niego w odpisach (korresp. z Janem Tarłą ogłosił w r. 1883 w „Przewodn.

n. i lit.“ Henr. Biegeleisen: pojedjuicze listy o-głaszali: Hubert, Wisłocki, Ricci, ks. Biegański, pijar krakowski; zapowiedziane przez tego ostatniego wydanie listów dotychczas [1904 grudzień] się nie ukazało); Odpisy metryk i zapisek z ksiąg parafii złotnickiej i dekanatu małogoskiego dokonane w latach 1880 — 82; „Akta poselstwa J. Ożarowskiego“ (Mns. Bibl. gł. warsz. JNe 464); „Libellus“ w sprawie fundacyi lwowskiej (Mns. Hof-u. Staatsarchiv w Wiedniu); „Historia domus Vąrsaviensis“ (Mus., własn. pryw.); „Papiery Jana Tarły“ i dodatki (Mns. Archivum Mieleszki - Malisz-kiewicza, obecnie w Suchej za Krakowem); „Akta sprawy Mikulicza“ (Mus., własn. pryw.); „Konarsciana“ zesz. I. (wyd. Biegański, Mikołów [około r. 1897], XXVII str. 8-o, najcenniejsze z dotychczasowych wydawnictw; omyłki w tekstach łacińskich łatwo sprostować); Odpisy z Metryki Głównej; List ks. Gustawa Käl-mńna do autora z Rzymu d. 9 stycznia 1882 r. wraz z odpisami dokumentów archiwum św. Pantaleona; Janozki „Excerptum polon, littera-turae“; Noty Z. Paulego; Noty J. Bartoszewicza; Programata pijarskie (prace Kamieńskiego Kajetana, prow.); „Liber suffrag. Dom. Stutinensis“ (Mns., .wyciąg.); Theiner Aug. „Monumenta et. Pol.“ t, Il p. II; IV p. II; Moszyński Ant. ks. „Wiz.

i roztrz. nauk.“ (jak w tekście); tenże „Kr. Rodzinna“ 1875 J\<* 12.—O Konarskim: Jauozki „Lexicon“; Bielski S. „V. et Scripta“; Łukaszewicz „Hist. szkół w Kor. i W. Ks. Lit. i „Bibi. Warsz.“ 1858 (krytyka Theinera i Dzieduszyckiego ; w tym samym przedmiocie Ricci „St. K. sco-lopio polacco“ Florencya 1860). Pochwały druk.: Albertrandi J. „Dz. wił.“ 1817 (o medalu i K-m); Horńnyi Al. „Scriptores“ (t. II p. 232 — 9, Buda 1809); Dmochowski Fr. X. (Kamieński); Krajewski M. D.; Krasicki („Zbiór potrzeb, wiad.“); Potocki Stan. w „Pochwale Szymanowskiego“ („Rocz. T. P.N. 1801); Zacharyaszewicz; Zubowski J. (u Bielskiego). Z nowszych prac o K-im poważniejsze: Łagowski Fl. „K. jako reformator szkół publicznych“ (Warsz. 1884); tenże „Col. Nob. St. K-go“ (t-że 1888); Neh-ring Wł. w Encykl. Erscha i Grubera; Weis-sblum J. „St. K. i jego działalność między r. 1725—36“ (Progr. gimn. w Złoczowie 1903); Wojciechowski K. „Młodość K-go“ (Lwów 1895). B) Bibliografia pism drukowanych Konarskiego: Znajduje się w „Bibl.“ Estr., w wyszlym w listopadzie r. 1904 w Krakowie T. XX (T. IX bibl. systematycznej), już po przeznaczeniu powyższego art. do druku. Niezależnie od niej daje się tu bibliografię następującą: I. Prozą: „Consul et pontifex Deo et populo, Ecclesiae et Patriae virtutibus sanctus, consiliis sane sa-crificans et prospiciens 111. et Excell. Dom. D. Petrus Cornes a Tenczyn et Czekarzewicze Tarło, Ep. Posn., Abbas Commendatorius Para-disiensis. In solenni ad Insignem Collegiatam Vars, ingressu Panegyrico salutatus“ (Warsz.

1721,    dr. pij fol.); 2) „Anima Cousiliorum Petr. Tarło episcopus...“ (mowa pogrzebowa; Warsz.

1722,    dr. pij., fol.); 3) „Angelus Posnaniensis Ecclesiae Joannes Poutificum Cornes optimo-ruin.... Joannes Tarło Episcopus Posnan. et Varsav. in solenni eius in Cathedram ingres-su panegyrico cultu adoratus“ (Warszawa

1723,    fol.); 4) „Cor militantis Eccl. div. Thoma Aquinas adoratus“ (Warsz. 1723); 5) „Kazanie na pogrzebie Konstancyi lir. Dónhoffowy (Słu-szczanki; Warsz. 1723, dr. pij.) [Estr. IX];

6) „Iter palatinis Maiorum trabeatum purpuris.... Illustr. D. Caroli de Pieskowa Skała Wielopolski Capitanei Crac. et 111. ac Excel. D. D. Eli-sabethae Mnisclioviae in solemnitate Nuptiarum“ (na ślub; Warsz. 1725, dr. pij. fol.; 7) „Wesele Stanów wszystkich z kontraktów przyiaźni wie-czney J.W. Panny Elżbiety Mnischówny y J. W. Karola Wielopolskiego, star. krakowskiego, herbowymi Piórami podpisanych“ (Warszawa 1725, fol.) [Bibl. Ord. Zam.]; 8) „Paestum Agni Szaniaviani, dictum Illsmo et Excellentis-simo D. D. Fabiano Szaniawski in solemni ingressu ad Capitaueatum Sochaczoviensem“ (1725) [Bielski Sz.: przypisy własnoręczne na „Vita et ser.“]; 9) „Kazanie na pogrzebie J. W. Imci Pana Józefa hrabi na Czerei, Wysokim i Siemiatyczach Sapiehi {tak), star. Mielnickie-

go, Retowskiego, etc., wojewodzica Podlaskie- Principum go. Miane w kościele Ich Mściów X. X. Mi-

Castellani et Castellanae“ (Warszawa 1739, 20 str. fol.); 17) „De emeudandis syonarzów w Warszawie Die 28 Junij Przez eloquentiae vitiis liber“ (Warszawa b. r. dr. X. Stanisława à S. L. Sehol. Piar. Roku 1732.

W Warszawie Druk. J. K. M. y Rzplitej Colle-gij Schol. Piarum“ (Warsz. 1732, 7 folia); 10) „Volumina legum“: T. I „Leges, statuta, constitutio-nes, privilégia Regni Poloniae, M. D. Litli... reimpressa (1732); T. II (1733) i nast.: „Prawa konstytucye^ i przywileje Kr. Polsk. i W. X. Lit... uchwalone“ Warszawa, folio. Wydawane razem z J. Jędrz. Załuskim [„Biblioteka“ wyd. Kuczkowski J.j; wszakże istotna praca K-go nie sięgnęła po za dwa pierwsze tomy, gdy Z. mówi o wszystkich 6-u, wydanych do r. 1739. „Vol. Leg.“ były źródłem dochodu dla Pijarów warszawskich. Wszystkie tomy druk. i przedrukowywane w drukarni pij. warszawskiej); 11) „Rozmowa pewnego ziemianina ze swoim sąsiadem o teraźniejszych okolicznościach“ (2 wydania: iii 4-o i in folio; w pierwszem na karcie tytułowej tylko tytuł mały „R. Ziemianina z sąsiadem o ter. ok. roku 1733“, bez wym. druk.; 59 kart textu, a przed nim 2-e karty Materye; w drugiem również „r. 1733“; 3 k. nlb., 94 str. Jedno od drugiego nie różni się wcale textem, różnica ta, że s ą s i a d w drugiem nie wita z i e-mianina: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus“, a nadto liczbowanie paragrafów po dojściu w końcu cz. II do XX poczyna się znowu od I—XIII, gdy w wyd. 4-o idzie jednym ciągiem od I—XXXIII. Wyd. 4-o brzydkie, warszawskie; wyd. folio, jak z listów K-go widać, druk. częścią w Lipsku; ma druk staranny, papier biały, omyłki literowe nieliczne. Oba wyd. w Bibl. Ord. Krasińskich i Muz. Konst. Swidzińskiego IX/4/181 i X/9/1126; por. text 4); 12) „Litterae familiäres sub tempus in-terregni“ (wtem „ScriptumAnonymum“; beziin.; War. 1733,14 kart, 4-o; rzadkie); 13)„Sanctae pur-purae Gratulatio Principi Joanni Lipski praesuli Cracoviensi, Duci Severiae, nomine Polonae S. P. Provinciae“ (Warsz. 1738, dr. pij. fol.); 14) „Na skrypt wydany p. t. Academia Vilnensis etc. Respons dowodzący dwóch kategoryi: 1) Dlaczego Ak. Wiln. przegrała swoją sprawę z Xię-żami S. P. w Rzymie przed Stolicą Apost.; 2) Kto wciągnął tę sprawę in forum ecclesiasticum; z supliką ad clementiam et justitiam judicii i z przydatkiem sapientissimi consilii Cardina-lis Rychelii“ (Warsz. 1738, dr. pij.); 15) „Summa-rium privilegiorum, decretorum, testimoniorum... concernentium Fundationem Vilnensem Sch. Piar.“ (b. m., roku i druku [1738]); 16) „Ad Celsiss. Casimirum in Klewań Ducem Czartoryski, Castellanum Vilnensem De singulari Pa-terni animi solatio in Celsiss. Filio Theodoro in Klewań Duce Czartoryski Episcopo Posn. nuper inaugurato Vars. Coli. Sch. Piar., cum Templum illius Praesul primum adisset, Remque in eo Divinam solenniter peregisset VI Idus Maji MDCCXXXIX Die anniversario Nuptiarum

i autora, ofiarowanie Wielopolskim; cenz. duch. z 1 stycz. r. 1741; przed zaofiar. „Stan. K. S. P. Salutationes plurimas“; dr. pij. warsz.; 5 kulb., str. 1—274 text; str. nast. domówienie, odwrotna Errata. 12-o [8-o]; 18) „In nomine Domini Amen. Grammatica latina ad usum iuven-tutis Schol. P.“ (Warsz. 1741; do roku 1743-0 3 w> d., nast. 1752, 1759 (Wilno) 1776, 1797; wielokrotnie przedr. w XIX w. w Warszawie i Wilnie ze zmianą w tytule i z dodatkami; wreszcie zastąpiona Gramatyką Andraszka i Presiowskiego. O tej „Gram.“ ks. Audraszek w progr. żolib. 1819); 19) „Oratio ad proceres Regni Pol., dum exstruendae Convictus magni fabricae primus lapis poneretur“ (Warsz. 1743, fol.); 20) „Coli. priv. ad norinam illius Nazare-ni... tam intertor quam exterior faciès“ (Warsz. 1744, fol. 4 tabl. miedz.; 21) „Informacya względem oddawania Ich Mość Panów Młodych.. zacnego urodzenia do koli. Nobi-lium warszawskiego Sch. Piarum“ (Warszawa 1744); 22) „Otton, tragedya wierszem przekładana (beziin., Warszawa 1744, dr. pij., 73 str. 4-o); 23) „In adventuad Regiam Versaliensein“ (Paryż 1747; przedr. w „Opera lyrica“); 24) K. i Baudouin „Inform, o zupełnie nowym sposobie lo-teryi... w Warszawie Anno 1748“ (podpis, przez obu, opatrzona rekoinendacyą 5-u panów) ; 25) „De viro honesto et bono cive ab ineunte ae-tate formando... oratio dum iu maxima frequen-tia ampliss. utriusque status senatorum, Mini-strorumque Regui et M. D. Litli. et aliorum Procerum sub tempus Comit. Reipubl. nobiliss. juventus ad N. Coll. Nob.) Varsaviae auspicato introduceretur anno 1754 VIII kal. Octobris“ (Warsz. 1754, dr. Pij,; także w „Alex. Politi Orationes XVIII...“ [Warsz. 1756 — 8, 8-o 2 t., T. II str. 161—98]); 26) „O założeniu szpitala generalnego w Warszawie do całego Narodu Polskiego i W. X. Litewskiego. Roku 1759 w Warszawie, w druk. J. K. Mości y Rzplitey in Coli. Sch. P.“ (3 ark., 8-o) [Mitzler „Ac. lit. 1756 str. 237]); 27) „O skutecznym rad sposobie albo o utrzymywaniu seymow w Warszawie w dr. J. K. M. i Rzplitey X. X. Schol Piar.“ (Cz. I: R. 1760; 1 k. nlb., 196 str. 2 knlb Regestr. Cz. IL R. 1761; str. 3: „O prawdziwem i y cale iednym zgadzającym się sposobie utrzym. seymow a poprawienia rad formy i o wielkich jego pożytkach“; 2 knlb., str. 3—233, text; str. 234 „Przestroga“, str. 235 — 70 trzydzieści osiem listów K-go, jeden do Sliwickiego i Respons K-go; 3 str. nlb. Regestr. Cz. III: Rok 1762; 1 knlb. „Oświadczenie od Autora“, str. 5 „Objekcye przeciw ustanowieniu w obradach publ. większey liczby powagi, i odpowiedzi na nie“, str. 5 — 344 text; str. 345—61 dwadzieścia listów i ieden do K-go; 4 str. nlb. Reg. Cz. IV y ostatnia: R. 1763; 1 knlb. str. 1 — 138

12-o

pieczeństwem życia N. Pana R. 1771 dnia 3 listopada“ (ten tytuł na str. 1, rozpoczynają cej zeszyt 1-y, jak wszystkie z kart. 8-u, zdaje się więc, że bez k. tyt.; 52 str. [w druku ostat.

„30“]    16-o, b. r. m. i dr.,

[1772]); 38) Mowa ob. łac. przy „Uwag. kaznodz. o sercu Jez.“ (Warsz. 1778;; 39) Projekt wprowadzenia mennicy do kraju [Bentkowski]; 40) Genealogia Potockich w części przez K-go opracowana w wydanych przez J. J. Załuskiego „Opera omnia“ Pawła Potockiego (Warsz. 1747); 41) Memoryał dla Paulmy’ego („Bibl. Os-sol.“); Meinoryały dla nuncyuszów (Theiner 1, c.; ob. text).

II. Wierszem-. 42) „Innumerum anno rum Di v. Matris B. V. Mariae elegiarum libri III. In gra-tiam vero Eorum, Qui ultra septuagesimum Annum Vitam Marianam extensam volunt: adij-citur septima Decas Lyrica. Authore Stani-slao Hier, a S. Laurentio Sch. Piar.“ (Warsz. 1724, dr. pij.; 3 knlb., str. 1 — 170 text In numer., 171    204 Decas; 24-o; bardzo rzadkie);

43) Napis na kamieniu pamiątkowym z r. 1743 w mowie z tego r., w „Hist, domus Vars.“ i w 1816;    44) „Wierszv. do JW.

cum

,,0 lepszey rad formie“; str. 139 Przemowa do następuiącey Rad Nacyonalnych planty...“; str. 283 „Projekt prawa Rady nacyo naine, seymy i seymiki utwierdzaiącego na zawsze...“; str. 293 — 310 „Konwersacyi pewney Relacya 2 knlb. Wszystkie cztery części 12-o [8-o min.]; dwie pierwsze ze zmianami w przekładzie niemieckim, w Warsz. u Mitzlera 1762 pod zmienionym tytułem; 28) „Mowa o Konwiktach na skrypt p. t. Skarga ubogiey szlachty odpowiadaiąca z... reflexyami, przez J. W. Ą. J. K. W. K. B.

0.“ (Warszawa Roku 1760, 59 str., 12-o [8-o]); 29) W o 11 o w i c z K a z., marszalkowicz Słonimski „List Ciekawy przeciw autorowi Książki o u-trzymywaniu seymow, z Responsem na ten list jako na przyszłą książkę...“ (b. r. i m. dr., ok. 1762 ob. text); 30) „Myśli na myśli albo Uwagi nad projektem p. t. Myśli o niezawodnym utrzymaniu seymow y Liberi veto z projektami na konwok. roku 1764“ (b. m. r. i dr.; str. 1—36 text, 2 knlb. „Respons autora Uwag“); 31) Dwie mowy w Coli. Nob.: do króla dn. 5 października 1764 (Jan. „Exc. poi. lit.“ II p. 219) i do panów d. 25 listopada 1704 na cześć króla, na temat „Hanc jussit fortuna mereri“, wzięty z medalu koronacyjnego (p. III pag. 249 —63 Janozki „Excerptum pol. lit.“); 32) „St-i K-ieS. P. De arte bene cogitandi ad artem dicendi bene necessaria“ (Warsz. r. 1767, dr. pij.

[8-o]; str. 3—6 Ad lectorein; str. 7 —189 |Cz. I];    1 knlb. „De dispositione oratoria

Pars II“: str. 1 —148 text; 1 knlb. „De elocutione Pars III“, str. 1 — 138 text, 2 knlb. Index, 1 knlb. Errata; wyd. 2-e 1823); 33) „Rozmowy dwuch kawalerów, katolika z dyssydentem o Piśmie, które wyszło z napisem Wykład praw dys>ydentskich, wiernie spisane Roku 1767“ (b. m. r. i dr.; str. 3—44 i 1 — 14);    34) „O

religii poczciwych ludzi przez... roku 1769“ (Warsz. 1769, 12-o [16-o]. 2 knlb. List JW. Ję-drzeia Zamoyskiego... do autora. 1 knlb. Histo-rya o zwierciedle; 1 knlb. Do zacney młodzi; str. 11 „Myśli Chrześciańskie o Religij poczc. ludzi“, do str. 161 text, str. 162 Approbacya; wydanie wznowione Kraków roku 1887); 35) „St-i K. e S. P. De religione honestorum homi-num“ (Warsz. 1771 dr. pij. 16-o. Tytuł z miedziorytem; 2 knlb. zaofiar. synowi J. Al. Jabłonowskiego; 2 knlb. cenzury, Imprimatur i Errata; 2 knlb. Elenchus, str. 1—4 list A. Zamoyskiego po łac.; str. 5 — 18 Paraenesis ad Juventutem [znacznie rozszerzona przedmowa polska]; str. 19 Cogitata Christiana de Religione honestorum, ut dici volunt, Hominum“, do str. 303 ostatn.; znacznie rozszerzone, uzupełnione przy pisaniu textami z pisarzów kość. i wywodami dyalektycznemi, ale w myślach zasadniczych nietknięte); 36) „Evidentissimum Providentiae Divinae argumentum, Rex servatus an, 1771 die 3 novembris“ (Warszawa [1772], 8m min.); 37) ,,ßoskiey Opatrzności dowód oczywisty* Uwaga historyczna nad strasznym niebez-

Wielka K cykl. Cowsz. Ilustr. Zeszyt 296b Tom XXXVII

progr. żolib. r.

Imci Pani Maryanny z Gozdzkich Hrab. Werbno Pawłoski {tak), kasztelanowy Biechowskiey, siostry Kochaney y Dobrodzieyki, wdzięczność za staranie o zdrowiu moim oświadczaiąc, przy wy-ieździe z Wólki Tyrzyńskiey Roku 1745“ (druk nadzwyczaj rzadki, w Bibl. Oss. signo 18, 516; bez r„ m. i dr., świstek 4 str.); 45) „Trage-dya Epaminondy“ (napis. ok. r. 1750, wyd. z rękop. obcej ręki z r. 1780, ogłosz. przez d-ra Nowakowskiego w „Areh. do dziejów lit. iośw.“ t. II i osob. Kraków 1880); 46) „Ad Co-mitem Aranda, principem... nuper Legatum Catholici Régis ad Regem Rempublicamque Pol., deinde supremum Hispaniae exercitus Bello Lu-sitanico Ducem. Post pactas Couditiones pacis

an. 1762 nomine Civitatis Varsaviensis...“ (b.

m.ir. dr. także w „Opera lyrica“); 47) Stanislao Augusto Pol. Regi Carmen lyricum (de Sapien-te rege) officia regis complexum a Sch. Piis deb. venerat. piguus“ (Warsz. 1764, dr. pij. Oda przed wyborem napis.,.zaraz po wyb. wydr. W przekładzie Eysymonta Marc. „Oda o mądrym królu z łacińskiey przetłómaczona“ Roku 1764, dr. pij. warsz. 12-o); 48) „De in-scriptione Regii numismatis, diademate suscepto sparsi in... inauguratione St. Aug. Pol. Régis, corona Regia Colloquium (Oda napisana na koronacyę Stan. Augusta 25 listop. 1764 r., niepomieszczona w „Op. lyrica“, wydruk, najpierw w Janozkiego „Excerpt.“ 246 — 248,); 49) Wiersz o cnocie (Bielski i jego błędna wskazówka. W „Monitorze“ 1766 znajdował się wiersz polski; K. uzupełnił go, przełożył na łacinę i w „Op. lyrica“ jako „Sermo de virtute“ zamieścił. Estr. IX nie zna osobnego wydania [Warsz. 1767]); 50) „Stan-i K-i e S. P. Opera lyrica anno 1767“ (b. m. dr.; tytuł ozdobny,

z miedziorytem i godłem „ Virtuti et amicis sacrum“: stronic wraz z tytułową 173. „Editor lectori“ prozą; 16-o [12-o]); wyd. 2-e 1826; 51) „Die natali St. Augusti anno 1768 d. 17* Ja-nuarii“ (Warsz. 1768; w „Carm. posth.“); 52) „Sta-nislao Augusto, regi Pol., sacro suae majesta-tis nomini die 1769“ (Warsz. 1769, dr. pij.; w „Carm. posthuma“; 53) „Carmen ad St. Aug. die natali 1770 an.“ C.P.; 54) Oda na ślub Ign. Poto-młodych uczniów pij., jeden samego K-go. Przekłady poprzedza Jakubowskiego „Życie K-go“, potem jego i inn. elegie żałobne. Kart. nie-liczb. 9, 213 (mylnie „214“) str., 8-o min.) s-Konarskiego Medal. Król Stanisław Au gust, mając na celu podniesienie poziomu nauk i sztuk, rozkazał na mennicy warszawskiej wybijać pamiątkowe medale dla ludzi, którzy się odznaczyli i wyróżnili pomiędzy współ-

gasip,.

mmm

mm

A\

mît

•àt0>

JjgSlA

'■ r. ho

■W1HŒ

MUBCCLSTV.

Fig 208. Medal Konarskiego.

1826-go.

ckiego (po łac. i w przekładzie polskim samego K-go; przekł. u Szostowicza; Warszawa 1772; po łacinie w zb. „Carmiua posthuma“); 55) „St-i K. e S. P. Carmina Posthuma“ (Warsz. 1778, dr. pij.; str. wraz z tytuł. 53; wyd. 2-e w r. 1826); 56) Szostowicz S. P. „Stanisł. K-go Sch.

P. Wiersze wszystkie, z łac. na polskie przełożone“ w Warsz. 1778 w druk. J. K. M. , i Rzplitey XX. S. Piar.“ (nie wszystkie. Karta ! .ytuł. ozdobna, z medalem „Sap. auso“. Przekłady ¹

czesnymi. Na rozkaz króla r. 1771 Holzhaeusser J au Filip, medalier mennicy warszawskiej, wykonał stemple do medalu Konarskiego. Przyczyna umieszczenia „1765“ roku na odwrotnej stronie medalu — niewiadoma, prawdopodobnie już w r. 1765 St. Aug. przyrzekł był K-mu zaszczycić go medalem. K. napisał po otrzymaniu medalu odę do Stan. Augusta, pomieszczoną w „ Carmina posthuma“, przedruk, w wyd. z. r.

w. w. w.

KONIEC TOMU XXXVII.

.

*

»

*

.

»

\

*»

«

«

•■¹

.

X

«

cC H /V

//

■

* T.

*ï3âS™SU' '- '*■

■

*

»

* .

• *

. a

t

V

;

*>

t

*

*

t

4P

rr

- -/

'//

/J

11\

*1

/,

KRAJU POLSKIEGO

dotąd.

przez Wielkieg o Napoleona Cesarza Francuzów i Króla Włoskiego oswobodzonego.

; |

.* . :

////,

%IW

:n

:4=ÿ

dl- - '

aruou’ù

W,

S|3A?xxc^w7ncx w xotau/ i 501 jnuk 311 poUUi cd o ^ o u’ skit cjtonuti^ M^-u^uńuijOUJaux!<y3.

O'V

■/

U

ÎOpcdin

^GDA^SKta

.KRÓLEWIEC

##

oSzcmbek I

s- ÆSfi''&ëru,v''ber9

fä^giß&pFraijfertfntrcf

waiT ' '•—‘i 7f ( ''JfePtzaK

PreusEylau,

___'

», *»■

Jurbo/yr

pjansburg

ßtoffOstuoie/isävO^

SepiezgszkÎQ

)/\roweMiasto ^

4.

^nsterburgr

Ga/ń//a

4t'

VI» ■*

«v

K*

inrrw

\oBiousxgska

<s

V ' ₎ J/i//atrrislA'a a \ K a/iïl20<

JpßfaUF\p

BalwiefzusĘti

Mf / J

VJ icm çnag de </>

o.

o Ch ełm L

''Mammersfein ^

>£* C/ioi/nice

‘‘Tlkienstem

q t P A fj %*

D o Benit T ^t.Bidcowiec

Staro^rod

czeu-o

atbrrp j

Gniewie A

•x

Mo/irunge/v

CyMorusiga/XZ

\h

w bv- - .    v y) ^

/ Heilst erp \ Pastenbiirg

f ,    / /    1|

R M I N S K f E /    x

;

Alte/isâel/i' /

r,

trasnopcl

OlecxkôuP

'ÿ( \ Suąm/a o

*20

Ki

it

JYo/vÉi

Ar

darnde/r) ^{/dland--

t-' -⁹' Aaiïïfcny

....a____\ fl Ś    \}y SwiecieA

, loMarkFriedbąnd fOssowba.    tjfbdn/i M^wd/nno ^Bccczpn fv

B_t ®Lubmi/meo * f\JfoBoroumdfy ftowaleuMQ

t rX* . w-u/ w>,

. MToslùrcco jy$n.„i    So/w7o«$*

>-

•-A.,---.

©Kwidzyn \P'tP°œte,id-

* Fglaiio

/>

/•

’kßrqdziqi $ ^Bishupiie oJYowcubieś ^

te

’êâL

zcrufjn

:    X^K/ustmvo

" )pli

r)ombi%W(L'

Grodno

Zdchâtv ć/ebordorp

opY D G

^ Toru/t / —

Q^y Æazoïvze

: i-

ffu/iec

Wasote, fyfofiiodz oKmjszgn (Gr MUpI

ÂniczgtiQ

grteZsburg

\Gib7enburg fM/lenber^r'

' bTMOy    pfwrzde    X'

jjanowfr u    3

N Hohe/istduiM'"'

Mif/uzloio'.

L.4-

.X.

/■

Ls?

^iSokol/ea \

/•j

cc

JGxnai

Supraśl ( o Krynki

/fadzidłoęf- ^

t N T V

Wronzetro \ J

^To^nSa ®Bialystok

*?

Łomżi Osïr'QÎç/tcc jjjTroStyń\

Abćzborf ^Alt/rww ^

o M    K \

^pr(Q^\

ßypin-M'p

(dorr/ jZtmm?

oLipno

■:>

niw

A*

».

/

OSnżadowo    \„/vrrr

Xa/n6row ,- <t „ C"“

Opu,ł    - -    ₀ ocąpeiihfZ. \

i Ostrowo dmdrzejowf ßransb    /

o/d2<ri^.

'**    MaJwuE

^G/GirAxnröf

'*    ") fflwxin/io o ‘

Wągrowiec 'yfnowracTmA

^Oborniki,    \ K V\

^ÄaximiaSX oMurowanaGosIina ^,JoBotrkou?oWrx^^&^!b^

VOivlnsft    ®Gniezno

Kupferham/Jier ^POZNAŃ a ^n cÄ    ojzbica

1:ąpz/7XizydtlJn"'j'\ B/Szipy -łs&je/c r °v<

OMàmt Siei adr\^

QÜstrzeszow

■yi/

r>

/'

x fjtyàcar

fMiędzyrzec

Miecfzi/e/iod

Gzàr/iikôùt

rJ

iß obrotom

Lesz/w

n&choim ° rJii/dxi/n L.    * ®Krobia

irliyaPo/'pm

J \CiurM,

'■*7 Ke//wen

7,Taczeui

c ^CikoT

r>K

aciąztA ^

oC/ieanuay

Barn

/> M/rabini 'o Bielską

©Płóck

IOWO

ZPidawa o\^

yjf\

ül' /| Pidtus/yr

P /JYoweJ^iastoL Wpds

? J 1eroehri.

manili

ßro/i

(Jc

dyCamieĄrzg/o

'Gbstr/nin %rf° ,

oé£,ï

ßa/rdeitf's    Bielen

•X ‘boCi.ee/ia/towicc

y y w*

^X^Grbdzis/r \t

wr

%zQMeniirów ^

<C

55?

•'»

Bendkoh Wolborz) Piotrków

tinawo

\o>

’ (J/eyd

moivladz

A/

0}

■r

BrzescL iteurski

'4

■!

ro

Betgatow Sut eg

Łł

•>.

) Wieluń®

hXPraszba Lands/jercfg

'V.....

fJlrześwz Kłobucko *•%. -pa    r*

StarijKrBepicz Cxcgtoc/wl

Fozieglbir

Czeln

MysiüiritF

„ , ^ Badornsk / 'K^^Ptawno{

K%%

- cp

Iptsztgn^ Bonmpol k\oZ<zr/’i p • b oMrzygloch .

$Jj(ktVlP7*Z ** ^^^'0/jCtM7l0fsVl'€C

[    . Mtfiy’odzieideC'

dz By*dzin\

/Ö&ja^meuie' xnafvJnv:

ZM>

Olcuidtow

©MIASTO STOŁECZNE,

® MiasTo (jfówne departamentu, © Miastopowicdoive/,

O Miasto, mlastecz/co.

O //dé’J’

^ Fortec au

GLra/iU

—.—panstwoc ......- - departamentuv.

^KRAKÓW

Rzekca.

Jezioro

Z?o(/afeX- i/o Wielkiej Enc. l/ustr. T. XXXVII

#

4«

■*

, *v- :

' -

• -

i

-v

t*

X

*

$

.C

i

■»? ~

V 4Tf

u%

y

4

'•■■ ,

■

%

m * *

: «

*

y.' -

■•» *

:■■ ■ ••.

' i* #

v •

I

«

5

%

%

.    4_...

^ r

v*

•r

0

*

. ,*

*-es '

»* . *

• •!

* J

f

V/

• .

X *

», ' •

*

*

* r •

J

>

%

->

B

p

*

>.■

j#

>«.vj* • •<;•:' > * *

/ *

•■r •

*•'£ «*

« • %

•*

#

' T

A-

4

I

c - *—7 • r ^ y.....

xi.-.

'*- • > .

.

.

«r

• r

4

t

V

‘ * É:

k

x-

?

,

t

v

V

4^.

A*.

J

*■

M

t '

f

*

<

1*

i

4

*

*

- •

>

*. *

*

'* T

%

_«*♦'

.    4*

mm

v--c

A

. *■?

'

• >..-

» *

ê.

;■ >*

*

x

.: '

■

-, :

t

*

4

\

■* V

*

/♦

ł

. »■:-;•

.

>

t

. ■î*x

, • K*

P

.4*

• n

•⁴>

:■

*

'À

&.' * • *

S A

*

.14'

v

<

•-

:

«

»

•*

-• 1 ‘ .

>

:ft

*•

♦J

/r •

•*

*

-V

m

1

»V

’■ >> ^

» *■

».

.

#; .

t

v

♦

v- •*

*

' A

^ ** ^

x

I r

«

£

4

#

&    4

t V

r

IÉ%

• 4

#•

•*

A t

. *

v

.' •9

f

'

4

é

*.

* • •

r

4

*

t

» *

■»

*

Ą-

1

■W'

tv

V ’V

'•# .

-r

#*

i

.i

y

>

»

:•)

'

*

i

Ł ,

4k

w-

' f .

f-

H

' .*

'

m.

->    4

«

v»r-

k*

' -A

¹ \ ' *

*

i; ■

*-•

:

1

f

4

f

* » .

V?

4-

♦

Ÿ «♦

#»

’ X '

t

*

■ . ⁴

A

B

*

f

5;

I

,

——r-

»

H

i*

%

f'

*

*

:•

♦

*

»

■

4

*

• 4

* ■

J

V "•

■■r

4

A

-

4P-

• \ ‘

4

A

4X--,-

* .

»

4

4 *

•*

>

<

>

j*

*

*

%

*

w

#

*

»

-4

*

*

*%

#

^T^-fr "r-** r

A - w

%*ri

' Y'ï\4;:>.

fr. ~

~ »

fit    '• aï”

»

K

\

%

ł

*

■«,

9

»

■ ■*

>.

*

' ■

' *

*'; Ą

* t

t

f.'

•XSsïfc

:ü ♦ •' •    '

ŁJ.. . *».

♦

4

4

•r

y

i

> W..

.i

.#

' ** „

À-

I

•* ’S 54

\‘Y

4

;

*

• -

*■

*

'

ą

-

:r

jr

f. .

*

•r

i

ił ą

«

4*

P

*

•*

*

t

' ü

1^

!

«f

*

•••:*'

t

.

*

X

V

5

s

t

4

tl

w*>; 9 J

* wijicnsifl ,

v

*

41

.

. »

*

•'.<1

⁴    v'

A\

.

-

A*

f

•i

♦

’ ‘

P -

%

«r

•v

A*

.:*■

♦

,»

A

f

WIELKA

t-

ILUSTROWANA.

od tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

WARSZAWA

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna 10.

m

£.c H/\J

N

ŸK U® ' v *

w < C'A

X;

/T

'

vy

* *

%

«

A03BOJIEHO U,EH3yPOH).

.

Bapmaua. — 30 HojiSpji 1904 ro.ua.

.

t

(K)

W czasie częstych swych wizyt

Hr.

Konarski Michał, filantrop, pedagog i literat polski (* 25 września 1784 w Słonimie — f 14 kwietnia 1861 w Odessie). Otrzymawszy początkowe wykształcenie w szkołach Bazylianów w Żyrowicach, wstąpił w r. 1801 do uniwersytetu wileńskiego, a ukończył go (1808) ze stopniem kandydata filozofii. Pozostawszy w Wilnie, tłómaczył i przerabiał komedye i dramaty dla teatru tamecznego. W końcu r. 1808 został nauczycielem w domu sędziego ziemskiego Obuchowicza na Litwie, gdzie przebył lat cztery, czyniąc stąd wycieczki na Podole i Ukrainę, gdzie wreszcie został nauczycielem u Swiejkow-skich.

w Tulczynie poznał tam Trembeckiego , którego przyjaźń pozyskał i o którym podał ciekawe szczegóły w dwóch swoich listach (z d. 10 stycznia i d. 5 lutego 1813 r.), zamieszczonych w „Dzienniku Wileńskim“ z r. 1815 (zeszyt 2-gi, z lutego). W roku 1815 Zofia Potocka wezwała K-go do Tulczyna i powierzyła mu wychowanie swego syna, Bolesława. W r. 1822 K. udał nę ze swym u-czniem do Berlina, do chorej jego matki, i był przy jej śmierci. Potocka przed zgonem ofiarowała K-mu zbiór dawnych rękopisów, które on zapisał krakow. to w. naukowemu. Po śmierci Potockiej podróżował z młodym jej synem po Europie. W r. 1824 przybył do Petersburga, gdzie zapoznał się z literatami polskimi, którzy wydawali podówczas pismo p. t. „Bałamut Petersburski“. K. drukował w niem sporo własnych utworów, prozą i wierszem, acz bezimiennie. W r. 1829 wyruszył za granicę, gdzie bawił do r. 1831. W roku następnym odwiedził Warszawę, w r. 1833 — Rzym. W r. 1834 osiadł na Podolu i zajął się gospodarstwem we własnej wsi Wyszkowcach; oprócz tego dzierżawił znaczne majątki. K. był

jednym z pierwszych, którzy jęli się w tamtych stronach wyrobu cukru z buraków. Na kilkanaście lat przed śmiercią przeniósł się na stałe do Odessy, skąd jednak często na wieś zaglądał. Dobrą gospodarką i oszczędnością majątek swój pomnażał. Wspierał wiele pism polskich i gromadził cenniejsze książki. D. 9 kwietnia 1861 r. sporządził testament, w którym przeznaczając majątek (głównie na funda-cye szkolne pod opieką Tow. Kr. Ziem. w Królestwie, przekazał złp. 133 333 gr. 10 redakcyi „Bibi. Warsz.“ na „bezstronne wspieranie“, w ciągu 10 lat „najbiedniejszych uczni“ oraz osób, które ukończyły już nauki, a cierpią niedostatek. Punkta do testamentu układał z Karolem Kaczkowskim (ob.), z którym go serdeczna przyjaźń łączyła. „Myślałem, żem bogaty — mawiał K. (według słów Kaczkowskiego) —a to pokazuje się, żem tylko mało miał potrzeb w życiu, bo gdy chęć przychodzi duchowym sprostać potrzebom, ubóstwo jest widoczne, a nawet dotkliwe“. „Za małą — mówi Kaczkowski—była ś. p. K-ego fortuna, ażeby wszystkim jego szlachetnym, dobroczynnym, prawdziwie polskim życzeniom odpowiedzieć mogła. Nieraz też rzucał pióro z żalem, że tak mało zrobić jest w stanie“. Na wykonawców swej woli K. wyznaczył Romualda Wernickiego i Wiktora Korejwę. — Pozostawił w rękopisach zbiór oryginalnych i tłómaczonych z obcych języków bajek, tudzież komedyę wierszem, przerobioną z rosyjskiego, p. t. „Dziw nad dziwy, czyli sekretarz poczciwy“. W pozostałość rę-kopiśm. jest oryginał poematu „Zofijówka“, cały ręką autora pisany. Z zapisu K-go, po długoletnich przejściach, powstała w Warszawie „Szkoła rzemiosł“. — K. Wł. W o y c i c k i w „Tyg. II.“ z 16 sierpnia 1862 r., J\& 151, z portretem K-ego).

(i. K.

(ob.) utworzony przez nieporozumienie.

Konarzewski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy rzeki u-kośnie w prawo płynące, nad niemi gwiazda sześciopromien-na złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Według Okolskiego, początek herbu tego datuje się od czasów Ludwika, króla węgierskiego i polskiego. Nie-siecki zowie go „Wrębami“, podając opis nieco bałamutny. Używa go rodzina wielkopolska Konarzewskich „z Kona-rzewa“. Źródła: Okolski, Niesiecki, Ostrowski, Siebma-cher III, 2, 257.

Konarzyn, herb polski ob.

Konarski Franciszek, filolog współczesny i poeta (* d. 20 lutego roku 1857 w Spasie, niedaleko Starego-Sambora). Szkoły ludowe i średnie ukończył w Stanisławowie, wydział filozoficzny na uniwersytecie lwowskim pod kierownictwem prof. Rom. Piłata i Ludw. Ćwiklińskiego. Zawód nauczycielski rozpoczął w r. 1880. Przez lat ośm pełnił obowiązki profesora języka polskiego w gimnazyutn rusiń-skiem we Lwowie. Obecnie jest profesorem języka i literatury polskiej, oraz filologii klasycznej w V gimnazyum lwowskiem. Przewodnikami jego pierwszych kroków na polu pracy literackiej byli Włodz. Zagórski i Włodz. Stebelski; rozpoczął ją jako współpracownik lwowskich pism humorystycznych: „Szczutek“ i „Różowe Domino“. — Osobno wydał następujące prace i utwory: Arystofanesa „Rycerze“ (Przekład wierszem, ze wstępem i objaśnieniami, Warszawa 1881, w „Wydawnictwie dzieł tanich Ad. Wiślickiego“ ; Akt I przekładu pomieścił był, jako słuchacz uniwersytetu lwów., w „Albumie uczącej się młodzieży, ofiar. Kraszewskiemu“, Lwów 1879); Muzajosa „Hero i Leander“ (przekład wierszem, ze wstępem i objaśnieniami, Warszawa 1882, Odb. z dodatku miesięczn. „Przeglądu Tygodn.“ Przekłady te odznaczają s(ę wiernością i dosadnością wyrażeń); „Metodyczny rozbiór satyry Ign. Krasickiego p. t. Marnotrawstwo“ (Lwów 1884). Praca wzorowa, zawierająca bardzo cenne dla nauczycieli wskazówki; „Słów kilka w sprawie ojczystego języka“ (Lwów 1889. Odb. z „Muzeum“); Ludwika Doczy „Ostatnia miłość“ (dramat w 5-u aktach; przekład wierszem, z węg. Lwów 1889); „Śmiech i łzy“ (Poezye, Lwów 1890);    „C. Salustii Crispi Bellum Catilinae,

Bellum Jugurthinum“ (z wydania A. Schein-dlera przerobił dla szkół galicyjskich F. K., Wiedeń-Praga, 1893); „Zwięzła gramatyka języka polskiego“ (Lwów 1894, wyd. 2-e 1895 ; podręcznik, ułożony na wezwanie galicyjsk. Rady szkolnej krajowej, a używany od lat 10-u we wszystkich galic. szkołach ludowych i najniższych gimnazyalnych. W wyd. warszaw-skiem wyszedł p. t. „Metodyczna gramatyka języka polskiego“ 1896. Rzecz chybiona). K. o-pracowuje, wraz z A. Inlenderem, wychodzący od roku 1897 zeszytami, nakładem M. Perlesa w Wiedniu: „Słownik języka polskiego i niemieckiego“ („Dokładny słownik języka polskiego i niemieckiego, odpracowali Franciszek Konarski i Adolf Inlender, z współudziałem dra Alberta Zippera“). Nadto K. ogłosił szereg przekładów z Catulla (7 erotyków w wydaw. „Dla włościan“, Lwów 1890), Seneki, Aischylosa, Moore’a, Lenua’a, Heinego i innych; wyimki z przekładu „Żab“ Arystofanesa pomieścił w czasop. „Eos“ (t. II, 1895 i t. VI 1900). Artykuły literackie i krytyczne rozproszone są po czasopismach (w „Muzeum“ i inn.). Jest jednym z założycieli Towarzystwa literackiego imienia Ad. Mickiewicza we Lwowie i przez szereg lat był członkiem jego Zarządu. W „Pamiętniku“ Towarzystwa pomieścił m. i rozprawy: „O erotyku Mickiewicza“ i o „Pieśni myśliwskiej“ (Chór strzelców). W rękopisie pozostaje komedya w 2 aktach wierszem p. t. „Pan Prot i Sp.“, grana na scenie Skarbkowskiej we Lwowie w r. 1882.

Konarskie starostwo niegrodowe — w wojew. Sieradzkiem, pow. radomskim, wedle lustracyi z r. 1566 powstało z dawniejszego s-stwa radomskiego i wówczas zaliczały się do niego: wieś a następnie miasteczko K., w pobliżu Spicymierza, i wsie Zawady i Rudniki. Z miasteczka utworzyła się następnie kasztelania, a tytuł kasztelanów konarsko-sieradzkich utrzymywał się do końca Rzpltej. Pozostałe zaś wsie Zawady i Rudniki posiadał w r. 1771 Ludwik Karśnicki, chorąży ostrzeszowski, o-płacając z nich kwarty złp. 750, hyberny złp. 138 gr. 3. Następnie dobra te wchodziły w skład rządowej ekonomii Gidle, a w r. 1839 przeszły na własność prywatną. („Słów. Geogr.“).

Konaryt, synonym minerału komarytu

z. w.

D.

Fig. 2.09. Konarzewski iherb;

Koło złamane.

Konaszewicz Piotr, pospolicie Sahajdacz-nym lub Sajdacznym zwany, tj. „łucznikiem“ od biegłości w strzelaniu z łuku, „starszy“ wojska zaporoskiego, czyli „hetman“ Zaporoża, jak się wyrażają, acz niesłusznie, dziejopisowie epoki późniejszej, postać bardzo wybitna na początku XVII w. W źródłach dziejowych XVII w. są liczne wzmianki o K-u-Saliaj-dacznym, ale są to przeważnie wskazówki tyczące się ostatnich lat jego życia. Przezwisko zastępuje mu pospolicie nazwisko rodowe. O młodości, o pochodzeniu, o powodach, iż z głębi Rzplitej zbiegł na Niż, zbyt mało istnieje danych, a te, co są, najczęściej niedokładne lub sprzeczne. Pochodził on z okolic Sambora, z pod Karpat, urodził się około

r. 1570, pod strzechą ubogą, szlachecką. Rok jego urodzenia nie może być ściśle określony, a również i pochodzenie. Niektórzy mówią o jego pochodzeniu wieśniaczem. Jakób Sobieski {„Comment. beUi Chotinensis“) twierdzi o nim, że był pochodzenia plebejskiego, a pod tym wyrazem nie zawsze rozumiano wieśniaka. Jer licz (w swym Letopiscu) mówi, iż „K. nie był prostego urodzenia, ale szlachcicem od Sambora“: to twierdzenie jest uzasadnione. Współczesny Sahajdacznemu, nader rozgłośny w swej epoce, Kassyan Sakowicz, w wierszach ruskich na jego zgon, mieni go szlachcicem („Wirszy na żałosnyj pohreb zacnaho rycera Petra Konaszewicza Sahajdacznaho, hetmana wojska Zaporoskoho“. Kijów 1622). Przy wydaniu rzeczonego epitafium Sakowicza był umieszczony wizerunek Sahajdacznego, przedstawiający go na koniu, z buławą hetmańską w dłoni, z kołczanem pełnym strzał, w kołpaku sobolowym, z dużą brodą; u dołu zaś wizerunku był umieszczony jego herb szlachecki — podkowa z krzyżem (herb Pobóg). Prawdopodobnie ta rodzina szlachecka, z której K. pochodził, ubożuchny „plebejski“ żywot prowadziła, należała do ciżby szlachty zagrodowej, co poniekąd stwierdza określenie o jego pochodzeniu Starowolskiego, który mówił o nim w swem dziele: is quamquam origine non satis nobilis esset... („Sarmatiae Bellatores“). Kształcił się później K. podobno (lubo na to niema dowodów) w szkołach ostrog-skieh, na Wołyniu, które, założone prze/ ks. Konstau. ks. Ostrogskiego, odznaczały się gorliwością wiary wschodniej; przypada to na epokę, gdy ze środkowych województw płynęła szeroką falą tłumna kolonizacya na południe, na porzecza Bobowe i Dnieprowe; ubogie warstwy szlacheckie zabiegały aż do „Progów“ i za „Progi“. Kiedy i wśród jakich okoliczności zostaje K. uniesiony tym prądem osadniczym, na Zaporożu, nie wykryto dotąd pewnych wskazówek; podobnie jak wogóle zabieganie na Niż jednostek, które tam później wyróżniały się i zasłynęły w historyi, nie zostawiło po sobie śladów piśmiennych. Kozacy dalekimi byli od spisywania roczników swego istnienia i licznych archiwów nie składali, u nas zaś długo jedynie poeci i różnego rodzaju bajarze, ludzie stojący zdała od historyi, tworzyli dzieje Zaporoża, nie sięgając do źródeł. Z późniejszych wypadków życiaK-ai sposobu zachowania się można wysnuć zarysy jego duchowego wizerunku i tych przymiotów, co wyniosły go na stanowisko zaznaczające się w dziejach. Na Zaporożu sięgnąć po buławę starszeństwa trudnem nie było; wdzierali się wie-lekroć na przywódców, śmiałkowie bez zasług i przymiotów, lecz ludzi z szerszym widnokręgiem myśli, z głową trzeźwo na rzeczy patrzącą nader mało spotykamy wśród owych „starszych“ wojska niżowego, czyli, jak ich często

Wielka E'cykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 298b Tom XXXVIII

nazywano i oni siebie chętnie mienili, „hetmanów zaporozkich“. — K. był jednym z wyjątków bardzo nielicznych; zdobył sobie uznanie roztropnością postępowania i to uznanie, zdobyte bardziej w kołach rządzących Rzplitą, niż wśród tłumów kozactwa, zapisało jego imię w szeregu postaci o historycznem znaczeniu. Po raz pierwszy nazwisko K-a wypływa jako jednego ze starszyzny kozackiej za dni owych licznych a rozgłośnych „chadzek na morze“, które rozsławiły Zaporożców na całym Wschodzie europejskim a przerażały Turków. K. miał przewodniczyć w niejednej ze śmielszych wypraw na morze Czarne tych mołojców niżowych; ze zbrojnemi łodziami docierał do Kaf-fy, brał udział we wszystkich najśmielszych „chadzkach“ morskich do blizkicli i dalekich portów tureckich. Rzplita z powodu tych śmiałych wypraw Zaporożców wplątana była w groźny zatarg z Portą, domagającą się nie-tylko ukarania kozaków niżowych, ale zupełnego ich zniesienia. W owej epoce K. został a-tamanem koszowym w Siczy Zaporoskiej. Były to chwile rozwoju i potęgi Zaporoża, sięgającego swą dłonią łupieżczą aż pod Konstantynopol, chwile nader ciężkie dla kozactwa niżowego; Rzplita postanowiła wreszcie powściągnąć siłą oręża wyprawy morskie Zaporożców. Żółkiewski, zawarłszy w r. 1617 traktat z Turkami w Buszy, powstrzymujący na pewien czas groźne niebezpieczeństwo od ściany tureckiej, zwrócił się ze znaczną siłą zbrojną ku Dnieprowi, w zami irze bezwzględnego poskromienia swawoli kozackiej. Wojna domowa omal nie wybuchła. Mołojey niżowi rwali się do oręża. W tak stanowczej chwili K Sahajdaczny złożył dowody niezmiernej roztropności, umiarkowania, przenosząc dobro i spokój całej Rzplitej nad wawrzyny i łupy z wybrzeży czarnomorskich. Umysły roznamiętuio-ne junaków siczowych doprowadzić zdołał do równowagi, wytrącił im oręż z dłoni, którym gotowi byli rozpocząć wojnę domową. Stanęła tedy umowa z komisarzami królewskimi, w Olszanicy nad Rosiq. Komisya olszaniecka ograniczała regestr kozaków do 1 000 głów, którzy zostawali na żołdzie Rzplitej i mieli mieć „starszego“ z ramienia królewskiego, a ów „starszy“, atamanem koszowym nazywany na Siczy, poddany najzupełniej władzy hetmana w. k., powinien był wstrzymywać kozaków od wszelkich wypraw do Turcyi i jedynie bronić granic Rzplitej. K. na wszystkie te ograniczenia zgodził się, pomimo iż go otaczały tłumy rozbujałych umysłów mołojców i „czerni“ niesfornej a zdziczałej, z którą należało się rachować; znacznie liczniejszą bowiem była od szeregów kozactwa, z żywiołów szlacheckich przeważnie składającego się. — Zgodził się K. na wszystko i okazał wkrótce, że miał dobrą wolę sumiennego wypełnienia zobowiązań. To wzięcie w karby kozactwa na komisyi olsza-

nieckiej nie składało się jedynie z wyżej wska- | dzące żywot nawpół rozbójniczy, nawpół ry-zanych ograniczeń: zobowiązali się wtedy kozacy, iż usuną ze swych szeregów wszystkich, którzy dopiero od trzech lat z nimi się połączyli, a również wykreślą z rejestru wszystkich „rzemieślników, kupców, wójtów, szynkarzy... i innych ludzi zbytecznych“. O kmieciach wzmianki tam nawet niema, gdyż główną podstawą kozactwa były jeszcze wówczas żywioły szlacheckie („Źródła Dziej.“ t. XXTI, str. 445).

cerski. Dwa te obozy siczowe ścierały się z sobą wciąż od dni ugody rastawickiej, lecz żywioły anarchiczne, chociaż liczniejsze, nie mogły górować, dopóki w Siczy trzymała władzę dłoń K-a; cała starszyzna, wszyscy bardziej rycerscy „panowie mołojcy wojska J. król. m. zaporozkiego“, jak ich mieniła Rzplita, wspierali jego rozwagę i byli obrońcami ładu; nie chcieli buntowniczo występować wobec majestatu Rzplitej, z której łona wyszli i której godło państwowe, orła białego, na swych sztandarach posiadali. Skoro jednak K. wyciągnął ze starszyzną na wyprawę, ku miedzom hana-tu krymskiego, powstał w Siczy bunt; korzystając z nieobecności K-a, ogłoszono złożenie go z urzędu, a obwołano atamanem koszowym Jacka Nierodowicza (od wielkiej brodawki na twarzy przezwanego Borodawka). Tak więc jednocześnie mieli Zaporożcy dwóch koszowych. K. utrzymywał się, popierany wszakże tylko przez mniejszość; niemając dość siły do obalenia przeciwnika przywłaszczyciela najwyższej władzy siczowej, tem mniej jeszcze mógł w tym nowym składzie okoliczności przeprowadzić warunki świeżo zawartej ugody pod Rastawicą. Współzawodnik K-a, Borodawka, wcale nie myślał o posłuszeństwie i wykonywaniu zobowiązań, wstrzymujących od „chadzek“ na morze; owszem, ten, jak go nazywał Żółkiewski, „ze wszech najniecnotliw-szy i najbuntowniejszy“, wołał do „czerni“, co go wyniosła na naczelnictwo siczowe, „że nietyl-ko na morze, ale choćby i do piekła chcieli, iść z nimi gotów“ („Listy Żółkiewskiego“, wyd. 1868; Kulisz „Materyały dla Istoryi wozso-jedinienia Rusi“ t. I). — Rozdwojenie w Siczy osłabiło znacznie węzły, które na początku rządów K-a zadzierzgnęły się między kozactwem a Rzplitą. Pierwiastki anarchiczne tak często, tak przeważnie później górujące na Niżu, wówczas wezbrały już były wielką falą. Lecz nie-tylko jedynie one targać zaczęły temi słabemi węzły, które wytwarzały zależność ówczesną Siczy od Rzplitej. Były i inne czynniki. Przed rozdwojeniem wśród Niżowców, za dni jeszcze jednolitej władzy, spoczywającej w dłoni K-a, ukazał się na widnokręgu Ukrainy patryarcha jerozolimski, Teofan, wracający z Moskwy, dokąd się był udawał — stosownie do dawnego obyczaju greckiego — po jałmużnę dla ducho wieństwa greckiego, obdzieranego przez Turków. Ruś Kijowska, dyzunicka, od czasów u-nii brzeskiej nie miała swych metropolitów. Kiedy więc przybył do Kijowa Teofan, obiegły go tłumy dyzunitów, prosząc, aby dla nich wyświęcił biskupów greckich. Prośbie zadość się stało. Teofan wyświęcił bardzo gorliwego w swej wierze Hioba Boreckiego na metropolitę: było to wytworzenie nowej metropolii dy-zunickiej, około której i około jej przedstawiciela, Boreckiego, skupiać się zaczęła walka,

Przed ukończeniem rokowań komisyi olszaniec-kiej Rzplita gwałtownie potrzebowała mężnego ramienia kozackiego; królewicz Władysław, podczas toczącej się wojny moskiewskiej, wśród znacznych był trudności; odwołano się do K-a: pod Możajsk podprowadził on królewiczowi, nie tysiąc orężnych, zawarowanych na komisyi ol-szanieckiej, lecz 20 000. Ta potrzeba moskiewska, podczas której K. skupiał pod swą chorągwią tak znaczną liczbę kozactwa, gotowość stawienia się na rozkaz królewski i przebieg wyprawy na odsiecz królewiczowi rozsławiły go i utrwaliły powagę jego imienia. Swój szlak bojowy na daleką północ znaczył zwycięstwem. Żasługom K-a przypisać trzeba, iż gdy w parę lat później zebrała się nowa komisy p, tak zwana Rastąwicka, innym już językiem przemawiali komisarze królewscy: nie żądano tak znacznego ograniczenia „regestru“, podniesiono żołd i chociaż nalegano, aby Ni-żowcy z pośród siebie „wypisywali“ różnych nowych przybyszów, słowem wszystkich, „którzy jakimkolwiek rzemiosłem się bawią“, jednak pozwalano tym wykreślonym z „regestru“

„mieszkać tam, gdzie czyja wola“, co było znakomitem ustępstwem, zważywszy, że ci wykreśleni pochodzili z rodzin wieśniaczych, bądź z mieszczańskich uciekających na Niż od wyzysków i „wielkich wymysłów starostów i ich namiestników“. (Kulisz „Hist. Rusi“ t. II, str. 362 i nast.j. Ugoda rastawicka (1619) wymogła na kozakach, iż zobowiązali się zarówno do owego wykreślenia z „regestru“, jak i do spalenia rzecznych statków, którymi odbywali wyprawy na morskie wybrzeża. Zaledwie jednak stanął nowy ten układ, powstało rozdwojenie wśród Niżowców. K. i żywioł bardziej umiarkowany, złożony zapewne z pierwiastków bardziej rycerskich, pragnęli ścisłego dochowania przyrzeczeń i zobowiązań danych komisarzom królewskim: było to stronnictwo silne rozwagą i trzeźwością poglądów, ale liczbą słabe; stanowiło ono mniejszość. Drugie stronnictwo, bardzo liczne, złożone z pierwiastków anarchicznych, do którego wchodziły tłumy „czerni“, dalekiem było od dochowywania ugody rastawickiej. Wśród tłumów „czerni“ spotykano mnóstwo nowych przybyszów, którym groziło wykreślenie z kozactwa i powrót, wprawdzie nie do poddaństwa, ale do życia o-siadłego, cichego, od którego odzwyczaiły się duchy niespokojne, już od pewnego czasu pę-

już od dłuższego czasu wrząca, między dyzunią a unią. Do tej walki wciągnięto i kozactwo, dotąd obojętnie zachowujące się wobec sporów religijnych. K. zabierał głos w tych sprawach, kiedy Kozactwo wplątane zostało w pomienione spory. Z całego zachowania się K-a uwidocznia się, że bardzo gorliwym był synem greckiej cerkwi, jako uczeń Lukarisa, że wszystko, co mówił Teofan, podczas swego, prawie rocznego, w Kijowie pobytu, czyniło na nim wrażenie niezmierne, również jak i listy T e o f a-na, po polsku doń i do wojska Zaporoża pisane; wszakże dalekim był od praktyk politycznych, któremi bawiły się mocarstwa ościenne, by zakłócić pokój wewnętrzny w Rzeczypospolitej a sprawy unitów z dyzunitami używały jako narzędzia polityki swej, wrogiej dla Rzeczypospolitej. Umiał Konaszewicz pogodzić wierność i służbę swą dla Rzeczypospolitej i Króla z obroną religii i hierarchii wschodniej cerkwi. O uznanie przez Rzpltą tej hierarchii, wytworzonej przez wędrownego patryarchę Teofana, głównie wtedy chodziło dyzunitom.— K. był pierwiastkiem kojącym rozterki, podczas gdy Hiob Borecki rozżarzał nienawiść wśród umysłów swych współwyznawców i wśród kozaków, których do tej walki wplątano. Gdy wreszcie wysłano deputacyę kozactwa dyzu-nickiego do króla w sprawie potwierdzenia nowej hierarchii dyzunickiej, K-a postawiono na czele poselstwa. Wybór przewodniczącego w poselstwie do tronu był szczęśliwy, gdyż K. miał zachowanie w sferach najwyższych i, chociaż nieznanym jest przebieg szczegółowy audyencyi mianej u króla, pozostało świadectwo współczesne nader poważne Jakóba Sobieskiego, stwierdzające, iż K. „z wielkiem ukontentowaniem“ opuszczał Warszawę, gdzie stawał przed królem, i „pocieszoną“ mołojcom Zaporozkim odnosił „odprawę“... (J. Sobieski „Comment, belli Chotinensis“). Wprędce po tej misyi dyplomatycznej, której niepomyślny wynik narazić mógł spokój wewnętrzny województw u-kraimiych, bierze udział w walkach z potęgą turecką pod Chocimem. Przyprowadził on tam siłę bardzo znaczną. Przeszło 30 000 Kozaków Zaporozkich postawił K. pod Chocimem, w jesieni w r. 1621,. by wraz z rycerstwem prowadzonem przez Chodkiewicza, kładli swój żywot u bram Rzpltej.—K. najbardziej zasłynął w owej dobie swej działalności, która przypada na ostatnie miesiące jego życia. Zanim K-a Zaporozcy legli obozem obok polskiego rycerstwa pod Chocimem, zbrojną ręką musieli się przedzierać przez zastępujące im drogę siły tureckie i tatarskie. Kiedy zaś wreszcie Sahajdaczny ze swą przeważną armią zaporoską i 40 działami okopał się pod Chocimem, stał się tam czynnikiem pełnym znaczenia a groźnym dla Turków. Szczęśliwe, z nieokiełznaną odwagą prowadzone ataki Zaporożców na pozycye tureckie wprawiały we wściekłość Turków. —

Sułtan miał się wówczas wyrazić o Sahajda-\ cznym, jak mówią ówczesne świadectwa, iż ani jeść, ani pić nie będzie, póki mu tego „psa siwego“ nie przywiodą. Nie przywiedli mu Sahajdacznego; lecz osiwiały w bojach ten wódz zaporozki ciężko był ranny podczas walk cho-cimskich; rany, w ciężkiej chwili dla Rzeczypospolitej odniesione, długo nie gojąc się, stały się po kilku miesiącach przyczyną jego zgonu. Konaszewicz, najczęściej wówczas Sahaj-dacznym zwany, z obozu Chocimskiego wyje-ehał do Kijowa, w październiku r. 1621; w następnym zaś (1622) roku, na wiosnę, umarł w Kijowie, bez względu na pomoc lekarską znakomitą, jaką go otaczano. Umyślnego lekarza i wiele cennych upominków wywiózł K. z pod Chocimia, a otrzymał to wszystko w darze od obecnego tam królewicza Władysława. Dary Władysławowe i niezmierne względy, jakiemi królewicz go otaczał, przechowywały się długo w tradycyi zaporozkiej; utworzono z tego podanie na wpół legendarne na Niżu Dnieprowym i tradycya ta weszła później do kroniki Sam. Wieliczki, gdzie jest zapisana, jako niby wyjęta z roczników kozackich. W tej tradycyi królewicz Władysław i jego stosunek do Sa-hajdacznego zarysowane są jasnemi barwami. Stosunek ten przychylnych usposobień z jednej strony, a wiernej służby z drugiej, zadzierzgnął się w obozie pod Możajskiem, pod Chocimem ustalił. — Wieliczko twierdzi, ze królewicz przybył do obozu kozackiego pod Chocimem, w celu pożegnania chorego, odjeżdżającego Sahajdacznego, okazywał wiele troskliwości o jego zdrowie, prowadził z nim wesołą rozmowę zaprawną humorem i, oprócz licznych upominków, dał mu swego przybocznego lekarza, francuza, który czuwał przy Sahajdacznym, w Kijowie, prawie aż do jego zgonu. Wreszcie królewicz, przy ostatniem pożegnaniu, zawiesił na piersi okrytego ranami wodza bardzo cenny złoty medalion drogiemi kamieniami o-toczony, na którym z jednej strony był wizerunek Zygmunta III, a z drugiej orzeł biały.— Po zgonie K-a zaostrza się coraz bardziej stosunek Kozaków Zapór, do Rzpltej. Jedyną pamiątką po Sahajdacznym na Niżu, która istniała do niedawna, była wklęsłość w skale wykuta na wyspie dnieprowej, Chortyci (Charcica), w okolicy m. Aleksandrowska; ‘nazywano tę wklęsłość tron em Sahajdacznego. Przed kilkunastu laty jakaś dłoń zdziczała zniszczyła tę pamiątkę. Pieśni ludowe, mówiące o Sahajdacznym („iż zamieniał żonę na tytoń i lulkę“) są kreacyi dość nowej^ jak przeważnie wszystkie rzekomo historyczne pieśni z dziejów Ko-zaczyzny; tworzył je w połowie XIX w. prof. un. Charkow, i czł. Ak. Nauk Petersb., Srez-niewskij. Również apokryfami są listy króla do Sahajdacznego i tegoż do króla,f umieszczone w kronice Sam. Wieliczki. — Źródła do dziejów tej postaci są obecnie rozproszone

lir.

C ~ Mv‘

M. C.

Red.

J. L-

w różnych wydawnictwach Rossyjsk. Komis Kijów. Arch. i [Do razb. dr aktów, w Kulisz a „ Materjały dla Istoryi wozsojedinjenia Rusi “ ; w „Kronice“ Sam. Wieliczki; w „Latopiscu“ Jerlicza; u Jak. Sobieskiego „Commentarii belli Chotinensis“, i u Starowolskiego „Sarmatiae bellatores“.M n

Konawlie (włos. C an ale), dawna nazwa części płd. wybrzeża Dalmacyi, ciągnącego się wszerz od starożytnego Epidauru (ob.) aż do zatoki di Cattaro (bocca lub bocche di C.). Nazwa K. pochodzi od kanału (canalis) miasta Epidauru z czasów rzymskich, którego szczątki się zachowały. Kraj ten należał w starożytności do Travunu (dawna nazwa Hercegowiny) i tworzył oddzielną, napół zależną odeń żupę. Konstantyn Porphyrogennetos ^wymienia w X w. osobnego żupana (ap/cov) konawólskiego obok travunskiego. Największemi miastami w K-ach były: Sokol i Obod; główną przystanią: Captat (włos. Raguza Vecchia—Dubrownik Stary). W w. XII—XV K. wchodziły w skład państwa serbskiego aż do jego rozpadnięcia się po zgonie Stefana Duszana (1355).' Później K. należały do dóbr magnata Wojsława Woj-nowicza oraz jego synowca Mikołaja Altomano-wicza; w r. 1373 — 78 dzierżyli je Balszyczowie, poczem przyłączył je do swych posiadłości król bośniacki Stefan Tvertko I. W czasie zawieruchy po jego śmierci (r.    1391) za

władnął K-ami potężny możnowładca bośniacki, Paweł Radenowicz; po jego zgonie (1415) otrzymali tylko część K-i synowie jego Piotr i Radosław, gdyż drugą część opanował możnowładca Sandalj. Od tych nabyli całe K. (1419 i 1427) Dubrowniczanie. Zarządcy dubrowniccy rezydowali w pierwszych czasach w nowo-założonym grodzie (1427) San Martino. Ob. Dubrownik.

Koncentracya (stężenie) wyraża stosunek wagi ciała rozpuszczonego do objętości rostwo-ru. Wagę ciała rozpuszczonego wyznacza się zwykle w cząsteczkach gramowych (molach), objętość roztworu — w litrach. Jeśli np. rozpuścić n gr. jakiejkolwiek substancyi, której waga cząsteczkowa = M, w v litrach wody lub innego rozpuszczalnika, to koncentracya,

Yl

Roztwór, zawierający jedną cząsteczkę gramową w litrze, zwie się normalnym. Prócz tego sposobu oznaczenia K-yi, używany jest inny, oparty na stosunku wagowym ciała rozpuszczonego i rozpuszczalnika, lub ciała rozpuszczonego i roztworu, Ten sposób jest najodpowiedniejszy, szczególniej w zastosowaniu do mieszanin, ze względu na to, że wtedy K-cya pozostaje zawsze wielkością skończoną: może ona się zmieniać od 0 do 1. W razie mieszanin najlepiej używać jako miary K-yi t. zw. ułamku molowego, czyli stosunku = ilość moli ciała A

ilość moli roztworu.

Koncept (z łac. concipere = chwytać, pojmować), właściwie każdy pomysł, w mowie potocznej dowcip, myśl pocieszna. K-em zowią także pierwszy rzut jakiejś pracy piśmiennej, zwłaszcza w kantorach i biurach, dlatego i urzędnicy, sporządzający bruliony takich rzutów, noszą nazwy odpowiednie; koncipienta, koncypi-sty (bardzo rozpowszechnione w Galicyi), a także papier lichszego gatunku,("używany do takich rzutów, zwano Konceptowym.

Konceptualizm (od conceptus, =pojęcie), kierunek nominalizmu, wygłoszony po raz pierwszy przez Alberta (* 1109, f 1142), uzasadniony przez Tomasza z Aquinu (* 1225, f 1274). Chodzi tutaj o rozstrzygnięcie pytania: czem są pojęcia ogólne (universalia), czyli jaki jet ich stosunek do rzeczy. Podnietą do zastanowienia się nad tern zagadnieniem było studyum Porfiryu-sza p. t. Wstęp do kategoryi Arystotelesa. Z jednej strony Realiści, zgodnie z nauką Platona, nauczali, że pojęcia ogólne dane są przed rzeczami (Universalia sunt ante res), mianowicie jako idee wieczne (w Bogu) oraz jako idee wrodzone (w umyśle w ludzkim), t. j., że mają istnienie przedmiotowe, odrębne od istnienia rzeczy podpadających pod zmysły. Z drugiej strony Nominaliści nauczali, że pojęcia ogólne nie są rzeczami, lecz tylko imionami (pominą rerum lub flatus vocis), a byt prawdziwy przypada wyłącznie rzeczom pojedynczym. Spór ten przeszedł w zaciętą walkę, dzięki swemu znaczeniu dla religii. Kierunkiem pośredniczącym był K., którego zwolennicy utrzymywali, że jakkolwiek pojęcia ogólne nie s i rzeczami i nie mają istnienia objektywnego po za naszą świadomością, atoli nie są one wyłącznie imionami, lecz odpowiadają ogólnym wyobrażeniom, jako zjawiskom psychicznym. Z filozofów, którzy bronili konceptualizmu, na uwagę zasługuje John Locke (* 1632 —f 1704). Dowodził on, że tworzenie pojęć ogólnych polega na zdolności naszego umysłu do abstrahowania z każdej rzeczy konkretnej tego, co jest właściwem tylko jej samej, i pozostawiania tego tylko, co umysł ten spostrzega w grupie innych rzeczy. W takim razie pojęcia ogólne nie istnieją wprawdzie po za naszym umysłem, atoli nie są też gołemi imionami tylko. Odpowiadają im — według Locke’a — idee ogólne, przyczem tte ostatnie rozumieć tutaj należy jako ogólne wyobrażenia, a więc pewne zjawiska psychiczne: Konceptyzm ob. Concetti.

Koncert (włos. Concerto): 1) wykonywanie publiczne utworów muzycznych przez orkiestrę, lub przez wirtuozów, śpiewaków, chóry itp.; 2) utwór muzyczny wielkich rozmiarów na jeden instrument, zwykle z towarzyszeniem orkiestry, dający wirtuozowi pole do popisu swojej sprawności techniezej i wogóle artyzmu wykonawczego. Od czasów Mozarta K. posiada taką samą formę jak i sonaty i symfonia — z małemi zmianami, z których haj-

a. roi.

.1. K

na

1856).

1867).

ważniejszą jest: wprowadzenie w końcu pierw-wszej części K-u, czasami w końcu wszystkich części, kadencyi (oh. Kadencya w muzyce). K-ty składają się zwykle z trzech części, istnieją wszakże i jednoczęściowe.

Koncerz (broń). Zdawałoby się, że nazwa ta pochodzi od sposobu użycia tej broni (koniec= kłucie końcem), był to bowiem miecz obosieczny, który w walce trzymano oburącz i posługiwano się nim do przebicia leżącego już lub do cięcia broniącego się pieszo nieprzyjaciela. Trudno jednak nie uwzględnić tej okoliczności, że miecz ten zowie się po łacinie contus ferreus. Miał on niekiedy do 7 stóp długości, z których 2 na samą rękojeść przypadało. Przytracznno go do siodła z dosiadanej strony, pod lewem u-dem, częstokroć bez pochwy nawet. Miecze takie ukazują się już w XIV wieku i są używane przez ciężką jazdę. K. drogą tradycyi przeszedł do husaryi polskiej. K-e w srebro i żelazo oprawne, czarne, białe (jasne) lub pozłociste spotykają się w inwentarzach z XVII jeszcze wieku. Wyszły zupełnie z użycia za czasów saskich po reformie jazdy. Birkowski nazywa K-em włócznię turecką. Petrycy powiada, że szlachcic powinien mieć rynsztunek wszystek, a w nim „koncerz albo pałasz“. Górnicki czyni wzmiankę o przywożeniu K-y i innej broni z Niemiec i Węgier do Polski.

Koncesya (z łac. concessio)— jest-to pozwolenie władzy państwowej na założenie i prowadzenie przedsiębiorstwa. W dawnych czasach, gdy zasada handlu wolnego była różnemi zastrzeżeniami obwarowana, przywileje ua handel wydawano w drodze podobych konce-syj. Feudalny ustrój handlu oparty był prawie wyłącznie na K-yi. Rozszerzenie wolności handlowej czyniło coraz większe wyłomy w systemie koncesyjnym, który obecnie odnosi się tylko do szczególnych sfer działalności przedsiębiorczej. Tak więc, według obowiązującego u nas prawodawstwa, K-e wymagane są na zakładanie towarzystw akcyjnych, kolei żelaznych, kopalni, towarzystw wzajemnego kredytu itp. Po za tern cała działalność przemysłowo-handlowa jest od nich wolna. Na zachodzie pole K-yi zostało bardziej już ograniczone. Towarzystwa akcyjne opierają się przeważnie już na systemacie deklaracyjnym, tj. na ujawnianiu przed stosowną władzą warunków, zasadzie których towarzystwa działają. System koncesyjny utrzymał się tylko w Austryi i Rosyi. Na wschodzie K-e są częstem zjawiskiem w zakresie różnych nadań, udzielanych przedsiębiorstwom zagranicznym lub rządom obcym co do eksploatacyi danych gałęzi handlu, przemysłu, komunikacyi, kredytu itp. System koncesyjny jest w każdym razie przestarzałym i powoli ustępuje miejsca ustawom normalnym, zastrzegającym w jakich warunkach pewna działalność jest dozwolona.    st A- K-

Koncewicz^L udwik, filolog^r^w r.|1791 w Łomazach — f 1857). Ukończywszy nauki w Białej Radzi wiłłowskiej w r. 1810, był tam przez dwa lata nauczycielem, poczem udał się do Warszawy. Tu słuchał nauk w uniwersytecie i uzyskał stopień magistra. Przez czas dłuższy był profesorem historyi w liceum warsz. W: r. 1825 został profesorem literatury polskiej w instytucie guwernantek. W latach 1833 —1839 był dyrektorem gimnazyum w Łukowie. Osiedliwszy się na stałe w Warszawie, dawał lekcye po pensyach. Głównym przedmiotem jego zajęć był język polski. Ogłosił następujące prace: „Zdanie o dopełnieniach Tacyta przez Brotiera“ (w Program. Liceum Warsz. 1821); „Nauka moralna o powinnościach człowieka względem siebie samego, ułożona dla klas wyższych szkół wojewódzkich“ (Warszawa 1830); „Prawidła pisowni polskiej na zasadzie wniosków deputacyi z r. 1830 oparte“. (Warszawa, 1845; wydanie 2-e ukazało się w roku

G-l K

Koncewicz^Łhikasz, filolog, brat Ludwika (* w roku 1796 w Łomazach —f 1867). Nauki odbył w szkole bialskiej i w uniwersytecie warszawskim, gdzie-otrzymał stopień magistra. Był nauczycielem, naprzód w liceum warszawskim, następnie przy szkole wojewódzkiej w Kielcach, w końcu przy gimnazyum w Lublinie. Wysłużywszy emeryturę, osiadł w Warszawie. Wydał następ, prace: „De usu et vi musicae apud Graecos et Romanos“, (w „Programie szkolnym lubelskim 1827“); „O naukach starożytnych w Polsce w XVI wieku“ (b. m. i r.); „Zagadki tudzież przypowiastki, powieści i porównania“ (Warszawa 1842); „Nowy słownik podręczny łacińsko-polski“ (Warszawa

O 1 K.

Koncewicz J an, technolog, brat Ludwika i Łukasza (* w r. 1795 w Łomazach—-j- 1859 w Warsz.) Uczył się najpierw w szkole bialskiej, później w liceum warsz. i uniwersytecie, gdzie obrał sobie za główny przedmiot umiejętności matematyczno-fizyczne i tamże w r. 1820 otrzymał stopień magistra filozofii. Mianowany nauczycielem w szkole wojewódzkiej w Kielcach, w rok później został w niej profesorem. W r. 1825 wysłany za granicęjdla^wydoskona-lenia się w naukach technologicznych, za po- < wrotem przeznaczony w r. 1829 na profesora przy szkole przygotowawczej do instytutu politechnicznego, po zwinięciu jej był do r. 1833 nauczycielem w gimnazyach w Szczebrzeszynie i w gubernialnem w Kielcach; zaś od r. 1841 nauczycielem gimnazyum realnego w Warszawie, którą to posadę opuścił w r. 1852. — Zmarł d. 30 sierpnia 1859 r. Zawód swój literacki rozpoczął napisaniem rozprawy,"umieszczonej w prograinacie ^szkolnym kieleckim 1823 r., po tytułem: „O wpływie nauk przyrodzonych na ogólne ukształcenie młodzieży“. Potem

f w Rombiniu [W.

nik lek. pols.“ (str. 225).

Koncha ob. Muszla.

Koncha w anatomii ob. Małżowina.

Koncha, zaokrąglenie burty na rufie okrętu. Na zewnętrznej stronie konchy zwykle bywa umieszczony napis, oznaczający nazwę i port, w którym okręt jest zaregestrowany (t. z w. 'naczelniec).

wydał osobno: 1) Rozprawę potrzebie ści- ; konchoidy; obie gałęzie razem wzięte stanowią

jednę krzywą: konchoidę. Równanie konchoidy w spółrzędnych biegunowych jest postaci:

s. u.

Hr.

Hr.

E Chw.

słego stosowania się w budowaniu domów do klimatu i natury używanych materyałów, celem zapobieżenia tak powszechnemu dzisiaj zimnu i wilgoci w mieszkaniach“ (Kielce 1836); r.); 2) „Praktyczny wykład sztuki gorzelniczej“, z 3 tablicami (Warszawa 1841);    3) „Piwo-

warstwo w całej obszerności praktycznie wyłożone, z 10 tablicami (tamże, 1847 r.). Oprócz wielu rozpraw w tychże samych przedmiotach drukowanych w pismach czasowych, jak: w „Bibliotece warszawskiej“ i w „Kalendarzach“, przez rok jeden, 1842, był redaktorem odpowiedzialnym „Roczników gospodarstwa krajowego“. F. A. Sobieszczański w „Enc. Org.“ większej.

Koncewicz Aleksander (* w Warszawie d. 18 stycznia r. 1824 Ks. Poznańskie] d. 10 marca r. 1857), lekarz. Po ukończeniu gimnazyum w Łukowie i t. zw. Kursów dodatkowych w Warszawie, został tamże pomocnikiem etatowym profesora chemii Zdzitowieckiego (oh.); miejsca tego atoli nie zajmował długo, gdyż wskutek spraw politycznych ujrzał sję zmuszonym do opuszczenia Królestwa. — Schroniwszy się naprzód do W. Ks. Poznańskiego, przebył tam trzy lata,'zarabiając na utrzymanie, jako nauczyciel prywatny, następnie udał się do Berlina, gdzie zapisał się do wydziału lekarskiego, który ukończył w r. 1851 a obroniwszy rozprawę „De quibusdain corporis humani laesionibus, quae profluvio liquorisce-rebrospinalis locum dederunt“, dyplom doktorski otrzymał. Aby uzyskać prawo wykonywania sztuki lekarskiej w granicach państwa pruskiego, złożył potem egzamin rządowy i wyjechał do Paryża dla wydoskonalenia się w zawodzie. Powróciwszy z Francyi w r. 1854, osiadł jako lekarz naprzód w Bninie, następnie w Kórniku. Był współpracownikiem stałym „Przeglądu poznańskiego“, w którym ogłosił prac wiele treści społecznej. — Por. S. Kośmińskiego „Słow-

Dr. J. P.

m z.

Konchoida, Kochloida (od xćrpo) muszla) albo linia muszlowa, jest to krzywa rzędu 4-go, odkryta przez Nikomedesa (ob). Jej definicya jest następująca: Na płaszczyźnie dany jest punkt A, biegun, oraz prosta a, podstawa; przez punkt A prowadzimy promienie, przecinające podstawę a w puńkcie zmiennym M\ od punktu M odcinamy na promieniu AM w jednę i drugą stronę odcinki MP i MQ stałej długości Jc.; miejsce geometryczne wszystkich punktów P stanowi jednę, miejsce wszystkich punktów Q, drugą gałąź

COS O)

gdzie m jest długość postopadłej, spuszczonej z bieguna A na podstawę a; równanie w spółrzędnych prostokątnych Descartes’a jest postaci:

(x — m)² (x² -|- ?/²) — kx² = 0.

Biegun A jest punktem podwójnym krzywej, podstawa a jej asyinptotą (ob). Koncho-ida ma zastosowanie w rozwiązywaniu zagadnień o podwojeniu sześcianu, o podziale kąta na trzy równe części i w budownictwie.

Konchyliologia (grec, *07 yûXiov = małż), dział nauk przyrodniczych o mięczakach (ob.), traktujący zwłaszcza o muszlach, w których te zwierzęta zamieszkują; anatomia i fizyologia mięczaków nosi nazwę mal a ko logii (ob.). Często oba terminy są używane w tern samem znaczeniu,

Koncylium ob. Sobór.

Konczak i Kohiak (także Boniak) Karły-j ewicz, chanowie połowieccy, którzy niepokoili Ruś częsteini napadami. W r. 1171 pobici zostali obaj nad rz. Worskłą przez ks. Siewierskiego, Igora Swiatosławicza. W r. 1174 obaj chanowie wyruszyli na Perejasław, lecz zostali zmuszeni do ucieczki przez tegoż Igora, ks. Siewierskiego. W r. 1178 K-biak podstąpił pod Perejasław i tu kazał wyrżnąć nawet niemowlęta. W jednej z bitew (w r. 1183 albo 1184) wzięty został do niewoli wraz z dwoma synami przez ks. Włodzimierza Glebowicza. W r. 1203 uczestniczył K-biak we wzięciu Kijowa przez Ruryka Rostisławicza, a jedna z jego córek (nieznana z imienia) była żoną syna Igora, Włodzimierza.

Konczezierskie huty i wody mineralne w gub. Ołonieckiej, pow. Pietrozawodzkim, o 8 w. na wschód od zat. Konczezierskie) przy wiosce „Dworeckaja“, zawierają żelazo i siarczan sody, jako produkty rozkładowe znajdującego się tam w obfitości diabazowego gatunku krzemienia. Odkryte w r. 1714 przez Rja-bojewa, zasłynęły w XVIII w. z tego powodu, że Piotr Wielki w latach 1719—24 leczył się w nich skutecznie. W połowie XVIII w. założono tam fabrykę witryolu, zamkniętą obecnie. Z wód mineralnych K-skich korzystają obecnie jedynie okoliczni mieszkańcy. Badał je Blu-m enstrost.

Konczyński Tadeusz, spółczesny beletrysta polski, urodzony r. 1875 w Krakowie, gdzie się kształcił i mieszka. Wystąpił dotąd ze szkicami literackiemi (poważne studyum o dramatach Szujskiego umieściło „Ateneum“ r. 1900 I, str. 85 i 335, p. t. „J. Sz. jako teoretyk i jako twórca dramatyczny“); z obszerną nowelą „Śladem tęsknoty“ (drukowaną w„Bibl. Warsz.“ 1902),

dziejami sercowemi artysty, chowającego żar i uchodzi za przedstawiciela studyów nauko-uczuć dla twórczości i wyobraźni, chłodnego w życiu, odpychającego skłonność czy namiętność dziewczęcia, głęboko mu oddanego; poprzedził ją zbiór krótszych szkiców i powieści p. t. „Z burz życia“, 1898 r. Największe wzbudził oczekiwania występami dramatycznemi, szczególniej „Otchłanią“, drukowaną w „Przeglądzie Polskim“ za r. 1900, ale już następny dramat „Kajetan Orug“, w Warszawie 1902 r. wystawiony, wcale nie był postępem. „Otchłań“ za- (1902) itd. jęła samym tematem: Podosockiemu miała potęga finansowa zapewnić podstawę do osiągnięcia wyższych celów ambitnych, do kierowania społeczeństwem, lecz nie nadaje się on wcale, dla braku wszelkiego charakteru, na jakiegokolwiek wodza; oszukiwał żonę, wszystkich, siebie samego, co do swej wartości, póki go stary Hanusz, teść, nie zdemaskował i do u-cieczki nie zmusił. Ponieważ społcześnie roz- gwistycznej Ba-ntów, prowadzą staranną upra-grywała się tragedya dyrektora Zimy i Kasy wę roślin (banany, kukurydza, proso afrykańskie, pataty, yam, rośliny strączkowe) i trudnią się hodowlą bydła rogatego. Rzemiosło kowalskie odznacza się wykwintnością wyrobów swoich. W r. 1891 powstało w K. pięć misyj protestanckich, w r. 1893 zaś Wissmann założył fort Langenburg. Ob. Merensky „Deut-„Kaje- sehe Arbeit am Nyassa“ (Beri. 1894).

wycli w zakresie sztuki bizantyjskiej i rossyj-skiej. Napisał „Sculptures de la porte de Sainte Sabine à Rome“ (Paryż „Revue Archéologique“ 1877); „Histoire de l’art byzantin considéré principalement dans les miniatures. Edition française originale, sur la traduction de Trawiiïski, précédé d’une préface de Springer, prof, de l’univ. de Leipzig“ (Paryż 1886 — 91); „Pamjatniki christjanskago iskusstwa na Afonje“

E. Chw.

Konde, dzielnica i lud w wschodniej Afryce niemieckiej, na wybrzeżu północnem i pół-nocno-zachodniem jez. Nyassa. Kraj jest otoczony pasmem gór (przeszło 3 500 metr. nad p. m.), posiada obfite a prawidłowe opady deszczowe; temperatura jego odpowiada temperaturze Kairu. K. jest jedną z urodzajnych dzielnic Afryki. Mieszkańcy należą do rodziny lin-

Oszczędności, upatrywano w „Otchłani“ spe-kulacyę na sensacyę chwilową, lecz zbieg okoliczności był przypadkowy, nie myślał o nim ani przewidywał go poeta. Dramat przypominał fakturą Sudermanna, zajmował treścią i niektóremi scenami; nie porywał siłą ani wielkością charakterów czy kollizyi. tan Orug“ był pod każdym względem znacznie słabszy; temat poniekąd przypominał „Lalkę“ Prusa. K., autor inteligentny, myślący, spokojny i zrównoważony może aż nadto, zwraca się wyłącznie do inteligencyi czytelnika i widza, serc ani porwie, ani zdobędzie; i styl jego jest taki sam, nie olśniewa niczem, staranny zato i gładki.

Konda, rzeka w gub. Tobolskiej, lewy dopływ Irtyszu; bierze początek w lasach, oddzielających okrąg Turyński od Berezowskiego, i płynie najpierw na płd., tworząc jezioro Wielkie Turyńskie, później na płd. - wschód; przy-jąwszy rzeczkę Kumę, skręca na płn.-wschód, gdzie poniżej sioła Rjepołowskiego wpada do Irtyszu. Długość K-y — 560 w., średnia gze rokość 20—55 sążni. Porzecze posiada 30 jezior nadbrzeżnych. K. przyjmuje mnóstwo dopływów, z pośród których najważniejsze: Muilja, Jachwa, Tana, Jerwa, Kuma i Jukonda. Mimo to wszystko, K-a nie jest żeglowną; płynąc przeważnie przez tundry i grzązkie niziny, ma koryto muliste i płytkie.    Hr-

Kondakow Nikodem, rossyjski prof. hi-storyi i teoryi sztuki (* 1844 r.). Po ukończeniu uniwersytetu moskiewskiego został w r. 1870 docentem uniwersytetu noworossyjskiego, w 1873 obronił na magistra rozprawę „Pa-mjatnik Garpij iz Ksantha w Likii“, w 1877 r. uzyskał doktorat za pracę „Istorja wizantij-skago iskusstwa i ikonografii po miniaturam greczeskich rukopisjej“, poczem zajmował ka-„ tedrę teoryi i historyi sztuk pięknych na uniwersytetach rossyjskich. Odr. 1898 jest akademikiem

li od.

A. B

Kondemnata, wyrok zaoczny, który uzyskał moc obowiązującą — w procesie in contumacia (ob.). Instytut ten istnieje od najdawniejszych czasów w Polsce — w przewodzie sądowym. Już art. 4 księgi zwyczajowej z w. XIII głosi: „Gdy i trzeci raz nie stanie (pozwany), to powód sprawę wygrywa“, przyczem, jeżeli chodziło o majątek, pozwany i jego krewni tracili prawo wznawiania sprawy o tenże majątek, to jest byli pozbawieni prawa wykupu (Hube „Prawo polskie w w. XIII“, 225). Ustawodawstwo polskie uregulowało kwestyę K-t: zajmuje się tern prawodawstwo Kazimierza W. (Statut wiślicki, art. 9 i piotrkowski art. 7 wyd. Hu be go), zbiór zwyczajów ziemi krakowskiej z 1505 r. („Vol. leg.“ I, 328 — 9, 333), konstytucye 1588 i 1589 r. (ib. II, 1234 i 1285), rok 1726 przyniósł korekturę sądownictwa, a wraz z tem rozpatrzył i unormował sprawę K-at, wreszcie drobne zmiany wprowadzono w 1764 r. („Vol. leg.“ VII, 394 — 6). K-y występują równolegle z dekretami kontu-macyjnemi, z tą różnicą, iż pierwsze dotyczą osoby, zaś drugie ściągają się do rzeczy. O ile pozwany nie stawi się za pierwszym pozwem, wychodzi na niego dekret K-ny z karą pieniężną, nie stanę zwaną (ob.); ze strony powoda nazywa się to „otrzymać K-ę“. Powtórne pozwy w takim wypadku uchodzą już za termin (rok) zawity (peremptorius). Sąd przyznaje powodowi aktorat i zabezpiecza mu prawo do pretensyi, o ile idzie o rzecz rozsądzoną lub o sprawę czystego długu; we wszystkich innych wypadkach sędziowie rozpatrują sprawę, następnie wydają wy-

M. Han.

S. K.

rok o mocy obowiązującej. „W sprawach juris albo facti“ dopiero za trzecim terminem wydają wyrok ostateczny, który powodowi prócz pretensyi przyznaje przezy ski (ob.), a sądowi grzywny. Powód zaspakaja żądania sądowe, otrzymuje na to kwit od instygatora i poszukuje tego wszystkiego na dobrach przeciwnej strony. W razie zaspokojenia Ky pozwanemu powraca prawo odpowiadania, co się zwało aresztować K-ę. K-a ex cruda citatione musi być aresztowana w ciągu 24 godzin. Z pod jednego wpisu może być tylko jedna K-a, w razie dowiedzenia większej ilości K-t strona przeciwna zyskuje 1 000 grzywien kary. Od K-y uwalnia uzasadniona niewiadomość o położonym pozwie, usługa publiczna za granicą sprawowana, oraz gwałtowna choroba. Na Litwie wyrok ostateczny zapadał za drugą K-ą w sprawach „obligowych, egzemp-cyjnych, o objekeye ignobilitatis, o zbiegłych poddanych, o wiolencye, inwazye i we wszystkich rokiem zawitym sądzących się“; za trzecią zaś w sprawach o rozpoznanie praw, o spadki, o aktorstwo dóbr i o zwykłe obrazy. Skutki K-y w życiu politycznem polegają na zawieszeniu czynności urzędowych (ob. Co n turn ac i a). Wyjątek stanowią sędziowie, o których odpowiedź Rady Nieust. 1781 r. JMs 123, 4 maja—głosi: 1) sędzia zasiadać może na tejże ka-dencyi, na której proces zaspakaja; 2) będąc pod procesem, może urzędu swego dopełniać, byle był ręcznie zapewniony, że mu procesem strona szkodzić nie będzie; 3) sąd może poznawać „procesa lubo sprawa in principali nie rozsądzona“; 4) „publikata ma miejsce, gdy a-pelacya, lubo założona, nie dopuszczona“.—Znoszą się K-y „glejtami, solucyą lub nullitateu, wtrzymuje się ich działanie listami królewskie-mi lub kanclerskiemi. Ustawa 1726 r. podaje szczegółowy spis kar za K-ę—od 14 grzywien do 90, stosownie do charakteru K-y („Vol. leg.“ VI, 441).—Por. Zawacki „Processus judicia-rius“ (1647, str. 287 — 295); Ostrowski „Prawo cywilne narodu polskiego“ (1784, II); Hubo „Ustaw. Kazim.W.“ (1881).

Kondensacya, zagęszczanie, powiększanie gęstości ciała, skupianie materyi, czyli zmniejszanie jej objętości, w szczególności zaś przeprowadzanie pary i gazów do stanu ciekłego; co wszakże lepiej oznacza się nazwą skraplania (ob.) Ztąd przyrządy służące do skraplania pary wodnej w machinach parowych nazywają się kondensatorami (ob.); tęż samą nazwę mają takie przyrządy do zagęszczania elektryczności (ob. Kondensator).

Kondensacja i Kondensatory (technika). Jeśli K-yi'dokonywać się w przestrzeni szczelnie zamkniętej , to zmniejsza się w niej prężność odpowiednio do obniżenia temperatury. A ponieważ woda pod mniejszem ciśnieniem wrze przy niższej temperaturze, a nadto ponieważ za pomocą skraplania można obniżyć ciśnienie w pewnej przestrzeni zamkniętej, więc, połączywszy kocioł, w którym płynjakiś się gotuje, z ową przestrz iiiią, można tym sposobem obniżyć temperaturę wrzenia tegoż płynu. Korzystają z tego cukrownie przy gotowaniu soku w wy-parnicach z próżnią. Jeżeli w cylindrze maszyny parowej, napełnionym parą, o pewnej prężności raz z jednej strony tłoka, drugi raz z drugiej, para odlatująca będzie skraplana, to zmniejszy się ciśnienie na tłok z jednej jego strony, a przez to zwiększy działanie pary po za tłokiem.—Dlatego K-a jest znakomitym środkiem do spotęgowania działalności maszyny parowej. Można także (i to w technice nazywają również K-yą) parę użytą już (np. parę odbtową z machiny parowej) zmieszać z wodą i tym sposobem ogrzać ją, a wskutek tego ciepło, znajdujące się jeszcze w porze, zużytkować. Bardzo często stosują ciepło, aby pewne materye oddzielić od siebie, tj. materye trudno-lotne oddzielić od lotniejszych, a potem przez powrotne zgęszczenie za pomocą oziębienia znowu je odzyskać (np. sublimacya siarki, cynku, destylacya wody, spirytusu, olejków e-terycznych, nafty itp.). Stąd wynika, że działanie K-yi można zastosować do celów następujących: 1) do wytwarzania próżni w naczyniach, służących do gotowania i odparowywania płynów, przez co temperatura ich wrzenia zmniejsza się; 2) do powiększania działalności maszyny parowej, wskutek zmniejszenia przeciwci-śnienia na tłok; 3) do zużytkowania ciepła, które można uważać za stracone; 4) do odzyskania substancyi odparowanych przez zgęszcza-nie ich wskutek oziębienia. Przyrządy, w których się odbywa kondensacya, noszą nazwę kondensatorów (skraplaczy), a niekiedy oziębiaczek. Większość kondensatorów polega na zasadzie sprowadzenia K-cyi za pomocą wody ; używają również powietrza jako środka oziębiającego. Wprowadzenie wody oziębiającej doK-ra, z powodu próżni w nim będącej, może nastąpić za pomocą rury, wychodzącej z kondensatora, a sięgającej po pod po*ziom wody pewnego zbiornika, studni itp. — jeżeli oczywiście panuje dostateczny nadmiar ciśnienia atmosferycznego. Jeżeli jednak ciśnienia to nie wystarcza, to należy zastosować przyrząd do podnoszenia wody, np. pompę, smoczek (injektor) itp. Przy urządzaniu K-rów należy zwrócić uwagę na to, że w wodzie znajduje się pewna ilość gazów (powietrza i kwasu węglowego, a nadto i par), które trzeba u-sunąć z przestrzeni kondensacyjnej, uskutecznia się to za pomocą osobnych pomp zwanych powietrzne mi. Odprowadzenie wody ciepłej następuje za pomocą albo rury zwanej upadową, albo pompy do wody ciepłej. Rura upadowa powinna mieć przynajmniej 10 m. wysokości. Pompa do tego celu stosowana służyć może zarazem do wyprowadzania gazów—jest to pompa powietrzna mokra. K-y w któ-

û L

mS t?

II

lita

mi

rych do oziębiania używa się wody zimnej, może być albo w ten sposób urządzone, że para miesza się bezpośrednio z wodą, albo też, że parę wpuszcza się osobno do naczyń, które są ochłodzone za pomocą wody. Stosownie do tego rozróżnić można dwa rodzaje K-ów, tj. m i e-sza nkowe czyli bezprzeponne i naprze p o n n e. I. K-y bezprzeponne dają się zastosować tylko wtedy, gdy można zmieszać z wodą materye zgęszczające się; działają one korzystnie, a to z powodu bezpośredniego zetknięcia się pary z wodą ochładzającą, której ilość potrzebna wynosi 25—30 kgr. na 1 kgr. pary. Zmieszania pary z wodą można dokonać w sposób rozmaity, zależnie od tego, c-iy woda oziębiająca wchodzi w postaci pyłu lub kropli lub na pewną powierzchnię w bardzo cienkich warstwach, albo też w postaci strumienia, jak w injektorach (ob.). Dlatego odróżniają K-y natryskowe, zraszające i strumieniowe, a) natryskowe: wtryskiwanie wody następuje za pomocą natrysków, rur dziurkowanych, dysz itp., złączonych z przewodem doprowadzającym wodę chłodzącą; b) zraszające odznaczają się tern, że wodę, rozpostartą w cienkich warstwach na wielkich płaszczyznach, wprowadza się w zetknięcie z parą. Woda chłodna spływa od góry przez płyty, para zaś wstępuje od dołu, napotyka więc prąd wody zimnej; a przez to skrapla się; c) strumieniowe (smoczkowe). Tu para mająca być skroploną wstępuje do przestrzeni skraplającej równocześnie z wodą chłodną i z nią się miesza. Od K-ów z pompą powietrzną różnią się one tern, że zawartość K-a, składająca się z wody ciepłej, powietrza i pary, bywa wyprowadzana, nie za pomocą pompy, lecz siłą żywą wody wytryskiwanej, zupełnie w ten sam sposób jak w smoczkach (ob. Inżektor). Fig. 209 przedstawia kondensator bezprzeponny, zwany przeciwprądowym, ponieważ wodę chłodzącą wprowadza się do przestrzeni kondensacyjnej od góry, a para odlotowa wchodzi od spodu, a więc naprzeciw prądu wody. Powietrze jest wyprowadzane górą za pomocą pompy powietrznej suchej. Wodę zmieszaną wraz z parą odprowadza albo osobna pompa, albo też rura upadowa, dłuższa nad 10 m. Pompa do wody zimnej M tłoczy wodę ochładzającą do naczynia G (połączonego z rurą wschodzącą F), z którego przechodzi do K-a C przez rurę I) i przewód łączący Q. WK-rze woda spada po talerzach Z, para zaś wstępuje ze strony przeciwnej rurą i?, jak strzałka wskazuje. Przez rurę upadową A, przynajmniej 10 m. wysoką, oddala się wodę z K-a samoczynnie. Pompa sucha, L, pędzona silnikiem parowym T, ssie powietrze u góry rurą E. Przestrzeń G służy do odpowietrzenia wody chłodzącej. Wyprowadzone powietrze wstępuje przez rurę P i łączy się w przestrzeni J z powietrzem znajdującem się w parze, która

Wielka Kucyki. P<nr»z. Ilustr. Ze»*yt 296b- Tom XXXVIII

wchodzi przez rurę Pdo rury E. Ki K, (P)) są klapy zwrotne; służą one do zabezpieczenia od szkodliwych wahań słupów wody. K-ry te mają zastosowanie do gotowania lub odparowywania

jfr

pjj.î

yi 11 WJI

àmmrn

Mg

Fig. 209.

płynów pod zmniejszonem ciśnieniem, a więc i przy niższej temperaturze, np. w cukrownictwie do odparowywania soków. W takim razie rurę B przyłącza się do naczynia, w któ-rem znajduje się sok do odparowania. Fig. 210 przestawia pompę powietrzną, połączoną z K-em.

Tl

HÉli

Fig. 210.

Do przestrzeni kondesacyjnej K, szczelnie zamkniętej, wprowadza się: parę rurą r, wodę chłodzącą zaś rurą s, zakończoną sitkiem dla rozdzielania strumienia wody. Woda i para mieszają się razem, wskutek czego para się skrapla, a woda ogrzewa. Za pomocą pompy powietrznej P wytłacza się mieszaninę wody, pary i powietrza na zewnątrz, przez rurę znajdującą się w ściance naprzeciw rury s; 1, 2 są wentyle ssące—3, 4 wentyle tłoczące. Pompa ta bywa napędzana machiną parową przez połączenie ich tłoczysk, i to albo bezpośrednio, albo za pośrednictwem dźwigni. K-tory tego rodzaju zastosowuje się zwykle do urzą-

M. H.

M. H.

dzania K-cyj w machinach parowych, a w takim razie bardzo często ta sama machina parowa napędza ową pompę. 2) K o n-densatory naprzeponne działają w ten sposób, że para mająca uledz skropleniu styka się z przeponami, utrzymywanemi w stanie chłodnym. Na przeponę używa się rur i płyt, które z jednej strony stykają się ze środkiem chłodzący m, z drugiej—z parą. Ochłodzenia można dokonać, albo: a) przez ogrzanie wody o-chładzającej, albo b) przez odparowywanie wody ochładzającej, wskutek czego obniża się temperatura. K-y naprzeponne są używane przeważnie do zgęszczania produktów destylacyjnych (wody, spirytusu, benzolu, eteru itp.). Składają się ze zbiornika walcowatego, napełnionego wodą zimną, w którym umieszczona jest wężownica, połączona w górnej części z przyrządem destylacyjnym, a w dolnej części z odbieralnikiem. Wodę chłodzącą wpuszcza się do zbiornika od dołu, a wypuszcza od góry. Zwyczajny podgrzewacz (ob.) może być zastosowany jako K. naprzeponny. K-ry naprzeponne mogą być także zbudowane z płyt prostych lub, lepiej, falowanych, ustawionych o-bok siebie w określonych odstępach. Płyty te stykają się z jednej strony z parą, a z drugiej z wodą chłodzącą. Ażeby K-cya odbywała się skutecznie, musi być wody chłodzącej 20—25 razy więcej niż pary, podlegającej skropleniu. W razie braku wody należy zastosować takie urządzenia, aby tej samej wody ochładzającej można było powtórnie użyć, tego zaś dokonywa się w chłodnicach. Polegają one na tern, że wodę ochładzającą, już o-grzaną, wystawia się na działanie prądu powietrza, co ochładza wodę i umożliwia powtórne jej użycie do K-yi. Ochłodzić zaś wodę można: a) zanurzając w wodę ciała, które są ustawicznie oziębiane; wiązkę rur, przez które przelatuje para podlegająca skropleniu, wstawia się do wody, a nadto w wodzie zanurzone są częściowo tarcze ustawicznie się obracające, wskutek czego powierzchnie ich nawilżają się cienką warstwą wody, a gdy się wynurzą, woda na nich paruje, a one same oziębiają się; b) podnosząc wodę na pewną wysokość, i spuszczając ją stamtąd na dół cienkim strumieniem, wskutek czego naturalny prąd powietrza ochładza tę wodę. Prąd powietrza może być wywołany także za pomocą wentylatora. Zwykle w tym celu urządza się tak zwane chłodnice tężniowatez desek ustawionych prostopadle rzędami, po których woda spływa cienkiemi warstwami. Wskutek ogrzewania się powietrza między ścianami z desek powstaje naturalny prąd powietrza, który obniża temperaturę. Trzeci sposób polega na tern, że wodę wypryskuje się w powietrze a spadającą w postaci deszczu łapie się w odpowiednie zbiorniki. Aby wodę rozdzielić na drobne kropelki, puszcza się ją pod ciśnieniem jednej atmosfery

przez dyszę. Dla zabezpieczenia zaś wody od strat np. wskutek wiatru, należy ustawić nad dyszą wieżę chłodnicową z desek w rodzaju żaluzyi. W ten sposób można ochłodzić wodę o 3°—9° C poniżej temperatury powietrza, zależnie .od jego suchości i wilgotności. Zastosowanie K-yi zwiększa znacznie działalność maszyny parowej, wskutek lepszego wyzyskania pracy pary.—Nie cała jednak zyskana praca idzie na dobro maszyny, gdyż pewna część jej musi być użytą do napędu przyrządu K-ego, w każdym razie osiągnąć można 25°/°— 30$ oszczędności na opale. Nie wszystkie silniki parowe bywają zaopatrywane w urządzenia K-yjne—gdyż wskutek nich koszt silnika znacznie się zwiększa, a następnie potrzebną jest znaczna ilość wody do ochłodzania. Małe silniki parowe, lokomotywy, lokomobile, machiny parowe wyciągowe (górnicze), obywają się bez kondensatorów, gdyż urządzenie ich byłoby tu zbyt skomplikowane. Silniki parowe okrętowe urządzane są zawsze z K-yą, tylko należy za-stosowywać do nich K-y naprzeponne, ponieważ do ochładzania pary używa się wody morskiej, która nie może być użytą do zasilania kotłów, tworzyłby się bowiem w nich bardzo szkodliwie działający osad soli.—Por. Schwager „Kondensation u. K-onsanlagen“(Berlin 1890) t. I; Weiss „Kondensation“(Berlin 1901).

Kcndensaoyjne garnki czyli odwadniacze służą do wyprowadzenia wody skondensowanej bez straty pary z przewodów parowych. — Są to bardzo ważne przyrządy, które za-stosowuje się przy przewodach parowych i wo-góle przy wszelkich urządzeniach służących do gotowania (jak np. w cukrowniach), suszenia itp. za pomocą pary. Przyrządy te polegają na tej zasadzie, że wodę skroploną wprowadza się do pewnego zbiornika, z którego się ją następnie od czasu do czasu wypuszcza, ale tak, aby tylko woda, nie para, mogła się na zewnątrz wydobyć. Wypuszczanie wody odbywa się zwykle samoczynnie, tj. automatycznie, stąd przyrządy te nazywają także automatami. Mechanizm, za pomocą którego następuje wyprowadzenie wody skroplonej, tj. kurek albo wentyl, otwiera się lub zamyka samoczynnie, co dokonywa się albo wskutek rozszerzania się lub kurczenia pewnych części składowych przyrządu przy zmianie temperatury, albo też za pomocą pływaka, umieszczonego wewnątrz zbiornika, połączonego z wentylem lub kurkiem, w ten sposób, że, skoro w zbiorniku nagromadzi się pewna ilość wody, pływak podnosi się i otwiera wenty], przez który woda uchodzi na zewnątrz. Gdy zaś poziom wody się obniży, pływak opada i zamyka wentyl, nie pozwalając na W) puszczenie pary na zewnątrz.

Kondensator (tj. zagęszczacz), przyrząd służący do zagęszczania elektryczności, C/.yli do gromadzenia jej w większej ilości na przewodniku. W postaci najprostszej składa się z dwóch

1- k²,

płyt metalowych, oddzielonych odosobniającą czyli izolacyjną warstwą werniksu i opatrzonych z drugiej strony rękojeściami szklanemi; jedna z tych płyt może być odszrubowana od rękojeści i połączona z elektroskopem (fig.211). Jedna z tych płyt, zwana kolektorem, łączy się ze źródłem elektryczności, jak np. z konduktorem machiny elektrycznej; w takim razie ładuje się elektrycznością, a mianowicie zyskuje taką jej ilość, że napięcie jej elektryczne dorównywa napięciu konduktora, czyli posiada jednaki z nim potencyał elektryczny. Jest to największa ilość elektryczności, jaką w warunkach danych ten kolektor przyjąć może; oznaczmy ją przez -\-E. Gdy płytę tak na-elektryzowaną umieścimy na płycie dolnej, Zvvanej kondensatorem, to w tej ostatniej następuje rozkład elektryczny, elektryczność ujemna zostaje przyciągnięta, a dodatnia odepchnięta, którą tedy odprowadzić możemy przez dotknięcie palcem. Na górnej więc

-kE—k*E-k*E- .

kE

' 1- k².

Gdy więc na kolektorze pierwotnie gromadzić się mogła tylko ilość elektryczności E, to przy

-f-z- razy większa. Je-

udziale K-a staje się

żeli np. stosunek k =

1—/i²

0.95, to ^

—10.

(B

<3E

W postaci tu opisanej K. zbudowany został przez Yoltę (1782), a w połączeniu z elektroskopem (oh.), jak na fig. 212, służy do wykazywania drobnych ilości elektryczności, których bez tej pomocy elektroskop nie mógłby zdradzić. Dawniejszą jednak i najhardziej znaną formę K-a przedstawia butelka lejdejska (ob.), w której zbroja wewnętrzna tworzy kolektor, a.zbroja zewnętrzna konduktor; pod tym wyrazem podane są też różne i inne szczegóły, tyczące się K-a.—T ablica Franklina składa się z płyty szklanej, z obu stron pokrytej płytami cynfolii; jest to więc tylko odmienna forma butelki lejdejskiej. Zamiast K-a fig. 211 do pomiarów ściślejszych drobnych ilości elektryczności służy K. Ko li lr aus cli a, złożony z dwóch krążków metalowych uiepowerniksowanych, ustawionycli pionowo naprzeciwko siebie, które w rozmaitej między sobą odległości umieszczane być mogą, — K. Fi ze au nazywa ¹ się przyrząd służący do wzmocnienia działania przyrządu indukcyjnego Ruhmkorffa (ob. I n-dukcyjne przyrządy, str. 925).

Kondensacyjne hygrometry, ob. Hygro-

S. K.

metr.

Fig 211. Elektroskop z kondensatorem

powierzchni płyty dolnej pozostaje związana pewna ilość elektryczności ujemnej — kE, gdzie współczynnik k jest ułamkiem właściwym, a wielkość jego zależy od grubości i natury warstwy odosobniającej. Związana elektryczność ujemna — k E wiąże nawzajem na płycie górnej w tymże samym stosunku ilość elektryczności dodatniej -J- k k E=-\- k²E, pozostaje więc na niej swobodna elektryczność dodatnia tylko w ilości:

E-WE = E (1 k²).

Wskutek tego zmniejsza się jej napięcie elektryczne: z konduktora więc machiny elektrycznej napłynąć może nowa ilość elektryczności -\-k²E, co przywraca napięcie poprzednie. Ta wszakże ilość k ²E wiąże na płycie dolnej ilość—k ³E, a ta znów z kolei na płycie górnej ilość k *E. Tą drogą postępując dalej, otrzymujemy na kolektorze ładunek:

E+k²EĄk*E-\-

a na kondensatorze

Kondescensye bywały w prawie polskiem wyznaczane w sprawach uczynkowych lub gruntowych. Zwykły sąd zawieszał wyrok wrazie, gdy nie mógł z powodu zachodzących trudności rozstrzygać o przedmiocie sporu, i wyznaczał sąd K-yjny, tj. zjazdowy, nazwany w ten sposób z powodu zjeżdżania na miejsce sporu. Sąd ten składa się z osób przez sąd właściwy do tego wyznaczonych, zwykle za wiedzą stron obu. Żaden z deputatów ani nawet ci, którzy mają urzędy podkomorskie, ziemskie lub grodzkie, na kadencye deputowani albo naznaczani być, a dopieroż jeździć i ekspedyować onycli nie mają, póki funkcyi deputackiej nie skończą (1726 „Vol. leg.“ VI, 418). W r. 1768 przepis ten zmieniono w ten sposób, iż odtąd inkwizycye, K-e, komisye, egzekucye czynić się mają przez urząd grodzki lub ziemski, a nie przez deputatów. Termin K-yi liczy się na 4 tygodnie od chwili wydania na nie innotescencyi. Do zagajenia, przywołania i limitowania sądu wystarcza obecność jednego z członków urzędu K-go (officium condescenso-rale), o ile inni członkowie przez umyślnego zawiadomią tegoż jeszcze dnia o niemożności przybycia z powodów zupełnie usprawiedliwiających (a legalitate aligna). Sąd K-y rozpatruje jedynie tę sprawę, którą mu powierzono,

M. Han.

srebrny, idący ukośnie w lewo; 1111 nim trzy róże

im¹, .".i¹ i¹1'' yjj

|ii

(horo).

swoicli

w Vassy (dn.

w ce-

zo-

zbliżył się do dworu. — Oszczędzono go podczas rzezi w noc św Bartłomieja za cenę przyjęcia katolicyzmu. K. zrazu opierał się, ale ostateczuie przeszedł pozornie na katolicyzm i' uczestniczył w oblężeniu La Rochelle (1573). Po śmierci Karola IX wszedł do grona spiskowców, ale po odkryciu sprzysię-żenia (dn. 23 lut. 1574 r. ), schronił s ę do Strassburga i porzucił katolicyzm. Tymczsaein

a wyrok jego posiada znaczenie wyświetlające, to zu., iż potrzebuje, dla prawomocności potwierdzenia ze strony sądu, który mu zlecił rozbiór sporu. W razie aprobacyi jest to ukończeniem sprawy, w razie zaś apelacyi trybunał albo dekret potwierdza albo wysyła ua grunt podkomorzego, którego orzeczenie może nadać pierwszemu wyrokowi znaczenie ostateczne. W razie gdyby strona chciała obalić K-yę nowemi dokumentami , a następnie nie przedstawiła tych dokumentów i nie rozpoczęła sprawy, podpada karom o powrócenie wydatków prawnych, oraz karze przeciw targającym się na dekrety trybunalskie, to zn. oprócz grzywien zamknięciu w wieży na czas od czterech tygodni. O ile rozpisy na K-ch są przeciwne dokumentom, inkwizycyom lub regule dekretu trybunalskiego, albo gdy się rozpis sfitaie „in puncto terminu satysfakcyi“,— co ma być stwierdzone przez sąd odpowiedni — w takim razie czynność ta podlega karze. Sędzia ściąga na siebie karę dwóch niedziel wieży i musi zapłacić vadium starościńskie, zaś strona podlega karze, jak za opór, i opłatom kosztów sądowych {penis contraventionis et refusioni litis expensarum subjacet) („Vol. leg.“ VII, 704). — Por. Ostrowski „Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego“ (1784) II, 96 inn.

Konderski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem pas

czerwone. Nad koroną szlachecką pięć piór strusich białych. Nadany Józefowi i Adamowi, braciom Kon-derskim, neofitom, na sejmie koronacyjnym r. 1764, potwierdzony na sejmach r. 1775 i r. 1782. Źródła: „Vol. Legum“; księgi kanclerskie 45—46, p. 42. D-Kondeusz ród francuski (Condé i Conti), spokrewnio-Fig. 212. Konderski ny z Burbouami, a przez nich sięgający Capeta. Pod nazwą K. obejmują zarówno ks. Con d é (ob.) jak i ks. Conti (ob.j, właściwie zaś tylko pierwszym przysługuje ta nazwa spolszczona. Z pośród K-ów zasługują na obszerniejszą wzmiankę: 1) Ludwik I Bourbon par Francy i, markiz Conti, hr. Soissons i t. d. syn Karola Bourbon, ks. Vendôme, stryj Henryka IV (* 7 maja 1530 r: w zamku Vendôme — zamordowany dn. 13 marca 1569). Pierwszą o nim wzmiankę znajdujemy pod r. 1549. W młodym już wieku przejął się ideami protestanckiemu W walce domu Guise (ob.) z Mo ntmo-rency’mi (ob.), K. idzie z tymi ostatnimi. W r. 1551 walczy jako ochotnik, pod wodzą Brissac’a, we Włoszech. W r. 1552 odznacza się przy obronie Metzu. W r. 1553 przechyla szalę zwycięstwa pod Doullens. Lata następne upływają mu także w harcach wojennych, a wszędzie odznaczył się męztwem. — Pomimo czynów nie zdołał K. zaskarbić sobie łaski dworu. Ze wstąpieniem na tron Franc isz-k a II (ob.), będącego pod wpływem domu Guise, K. rzucił się w wir walk politycznych, zajmując wrogie stanowisko względem partyi królewskiej. Udając się na zwołane przez króla zgromadzenie stanów generalnych do Orleanu, po przybyciu do tego miasta, został aresztowany (30 paźdź. 1560) i skazany na śmierć (26 listop.); uszedł wszakże kary, dzięki śmierci króla (5 grud.). Zrehabilitowany przez dekla-racyę królewską z d. 1 marca oraz dekret parlamentu z d. 13 czerwca 1561 r., pojednał się z ks. Guise (24 sierp.). Lecz Bourboni stawali się zbyt potężnymi. Przeciw partyi protestanckiej, której byli przewódcami, utworzył się tryumwirat katolicki (ks. Guise, Montmorency i Saint-André). Rzeź 1 marca 1562) przyśpieszyła wojnę domową. Ludwik K. usiłował nadaremnie porwać króla, ale zawładnął Orleanem (2 kwiet.) i powołał pod broń protestantów. Wszczęła się pierwsza wojna religijna, zakończona pokojem w Amboise (12 marca 1563). K. przeszedł pozornie na stronę dworu, nawet uczestniczył w zdobyciu Havre‘u (28 lip. 1563). Tymczasem nadwerężano edykt wydany w Amboise, a nadto Katarzyna zaczęła podejrzewać K-a. Ostatni, ostrzeżony w porę, porozumiał się z Coligny’m lu uprzedzenia swych wrogów; wszczęła się znów wojna domowa. Królowa Katarzyna schroniła się do Meaux przed porwaniem po speł-złym ponownym zamachu na króla. K. stał ogłoszony za winnego obrazy majestatu. Bitwa pod Saint - Denis, w której zginął Montmorency, nie rozstrzygnęła sprawy; otrzymawszy posiłki palatyna Jana Kazimierza (11 stycznia 1568), K. uwolnił Orlean, zdobył Beaugency i Blois i począł oblegać Chartres. Dwór przystał na układy w Longjumeau (23 marca), Lecz znów dwór nie dotrzymał umowy; K. ostrzeżony o zami trach przeciw niemu stanął do walki, wszakże pobity pod Jarnac (13 marca 1569) i wzięty do niewoli, został zamordowany wystrzałem z pistoletu, może z rozkazu ks. Anjou. 2) Henryk I, syn poprzedzającego (* 29 grud. 1552, f 5 marca 1588 r.). Walczył wspólnie z Henrykiem z Nawarry (późniejszym Henrykiem IV) po stronie protestantów pod Arnay -le- Duc (26 czerw. 1570). Po zawarciu pokoju w Saint-Germain zawarłszy układ z palatynem Janem Kazimierzem, z nim na czele 18,000 wojska wkroczył do Francyi (w styczniu 1576). Z nimi połączyli się ks. d’Alenęon i kr. Nawarry. Położenie dworu było krytyczne. Sprzymierzeni zmusili Henryka III do zawarcia pokoju, t. z w. „la paix de Monsieur“ (w Chastenoy d. 6. maja 1576 r.). K-owi wrócono wszystkie godności i dobra. Ale wzmagająca się potęga „Ligi katolickiej“ zmusiła protestantów do chwycenia za oręż. D. 10 sierp. 1585 r. K. zawarł z królem Nawarry układ, który dał hasło do ostatniej i najdłuższej wojny religijnej-. Papież Sykstus V uroczyście wyklął obu księżąt (9 wrześ. 1585), i walka się rozpoczęła. Sprzymierzeńcy pobili armię katolicką pod Coutras (20 paźdź. 1587 r.). K. raniony schronił się do Saintonge, gdzie pono został otruty. Podejrzewano go, iż chciał oderwać się od Francyi i utworzyć niezawisłe księstwo. 3) Henryk II syn (pogrobowiec) poprzedzającego (* 1 wrześ. 1588 r. w Saint-Jean-d’Angely — f 26 grud. 1646 r. w Paryżu). Matkę jego, Karolinę de La Tremoille, podejrzewano o otrucie męża, co nieprzychylnie usposabiało dwór i dla jej syna. Swoją drogą zajęto się wychowaniem K-a w zasadach wiary katolickiej i uważano go za pierwszego księcia krwi i domniemanego następcę tronu. Rozwód Henryka IV, poślubienie przezeń Maryi Medycejskiej i narodziny delfina, późniejszego Ludwika XIII, pozbawiły K-a tych widoków. Zaślubiwszy Karolinę-Małgo-rzatę de Montmorency (17 maja 1609), bronić jej musiał przed natarczywością króla. Udał się z nią do Pikardyi, później do Brukselli, i dopiero po zabójstwie Henryka IV powrócił do Paryża, roszcząc pretehsye do sprawowania regencyi, udzielonej przez parlament Maryi Medycejskiej. K. spiknął się z partyą Con-cini’ego i rozpoczął walkę z dawnymi ministrami Henryka IV, podtrzywanymi przez księcia Vendôme, Guise’ôw i innych. Doszło do otwartego rokoszu magnatów. Rząd ustąpił, przyrzekł zwołać stany i obdarzył K-a znacznym upominkiem pieniężnym. Jednak pozostał przywódcą niezadowolonych; w d. 9 sierp. 1615 r. protestował przeciw tendencyom ultramoutań-skim rządu, oraz małżeństwu króla. Ale królowa postąpiła stanowczo: ogłosiła K-a winnym obrazy majestatu, jak i jego stronników, i udała się z królem do Bordeaux, gdzie odbyły się zaślubiny Ludwika XIII z Anną Austrya-clcą, Nastąpiło powtórne pogodzenie z dworem. Lecz królowa-inatka, obawiając się wpływów K-a. kazała go aresztować i osadzić w Bastylii (1 wrześ. 1616), skąd go później przewieziono do Vincennes. Po wyjściu z więzienia (20 paźdź. 1519 r.) K. zmienił swoją politykę'—i z dawnego rokoszanina stał się gorliwym sprzymierzeńcem, oddanym zupełnie polityce króla i Richelieu’go. Uczestniczył w wielkiej wyprawie południowej Ludwika XIII, stłumił powstanie protestantów, walczył przeciw Hiszpanom. D. 20 kwiet. 1643 r. K. mianowany został przez króla członkiem rady regencyjnej. Po zgonie Ludwika XIII przewodniczył tej radzie podczas nieobecności królowej oraz księcia Orleańskiego. Odtąd aż do swojej śmierci pilnował jedynie u dworu spraw swego syna. Prócz Wielkiego K-a pozostawił dwoje dzieci: Armanda, protoplastę późniejszych książąt Conti (ob.), oraz Annę-Genowefę, słynną księżniczkę de Longueville (ob.). 4) Ludwik II Bour-bon, zwany Wielkim (Graud Condé), jeden z największych wodzów w. XVII (* 8 wrześ. 1621 r. w Paryżu — f 1686 r. w Fontainebleau). Ukończywszy nauki w r. 1535, młodociany książę d’Enghien — takie nazwisko nosił K. aż do śmierci ojca — został przedstawiony królowi (19 stycz. 1636 r.) W r. 1637 wstąpił K. do akademii Benjamin’aitam doskonalił się w ćwiczeniach fizycznych. W roku następnym rządził Burgundyą w czasie nieobecności swego ojca, już wtedy wykazując wielkie upodobanie do wojskowości. Zaręczony z siostrzenicą kard. Richelieu’go, Klarą - Klementyną de Maillé-Brézé (w kwiet. 1640 r.), młody K. udał się jako ochotnik do armii w Pikardyi, gdzie odznaczył się w bitwie pod Arras (lip. r.

1640) . Wstąpił w związki małżeńskie (9 lut.

1641) , ale obojętność, jaką okazywał narzuconej sobie małżonce, usposobiła nieprzyjaźnie potężnego kardynała. D. 29 sierp. 1642 r. uczestniczył w oblężeniu miasta Perpignan, ale główne dowództwo nad armią flandryjską, już przedtem przeznaczone, otrzymał dopiero po śmierci Richelieu’go. Niebawem na czele tej armii odniósł świetne zwycięstwo nad Hiszpanami pod Rocroy (18 maja 1643). W roku następnym ks. d’Enghien został wysłany do armii Turenniusza nad Ren. Położenie Francuzów było dość przykre. Generał nieprzyjacielski Mercy oblegał Freiburg, a pozycya jego była silną. K. uderzył nań, a gdy morderczy ogień powstrzymał żołnierzy, zsiadł z konia, cisnął wśród szańców nieprzyjacielskich buławę i sam pierwszy rzucił się po nią. Wojsko poszło za nim. Nieprzyjaciel odszedł od Freibur-ga, poczem Francuzi zajęli Philippsburg (9 wrześ.), Moguncyę (17 wrześ.), cały Palatynat i dzielnicę pomiędzy Renem a Mozellą. Powodzenie to było owocem zwycięstw K-a. Zwycięzca wrócił do Paryża, lecz po klęsce odniesionej przez Turenniusza pod Marienthal wyruszył ponownie nad Ren; połączywszy się z Turen-niuszem pod Spirą (2 lip. 1645 r.), odniósł walne zwycięstwo pod Nordlingen. Na tern się kończył udział K-a w wojnie trzydziestoletniej. W roku następnym K. zdobył twierdzę Dunkierkę (19 wrześ. —11 paździer. 1646). Po zgonie ojca stał się panem olbrzymiej fortuny i spadkobiercą tytułu ks. Condé. Sława młodego bohatera zatrwożyła Mazarin’a, który postanowił usunąć K-a od dworu i w tym ce-

lu wysłał go do Katalonii, zleciwszy mu zajęcie warownej Leridy. — Po pięciotygodnio-wera bezowocnem oblężeniu K. był zmuszony zaniechać zamiaru (18 czerw. 1647). W roku następnym wezwano go na miejsce jego pierwszych zwycięstw — do Flandryi. Zdobywszy Ypres (29 maja 1648), pobił arcyksięcia Leopolda Wilhelma pod Lens (19 sierp.), poczem zajął Furnes (8 wrześ.). Francyę właśnie wtedy zaczęły niepokoić zamieszki i K. ofiarował swoją pomoc jako rozjemca królowej, oraz Mazarin‘owi przeciw parlamentowi. Kiedy król opuścił Paryż (6 stycz. 1649 r.), K-owi powierzono obsaczenie stolicy, ale postępowaniem swojem ściągnął na siebie podejrzenie o sprzyjanie Frondzie (ob.). Aczkolwiek wprowadził króla do Paryża (18 sierp.), nie zdołał zaskarbić sobie jego łaski; Mazarin zaś, obawiając się wpływu K-a, kazał go aresztować i osadzić w Vincennes (18 stycz. 1650 r.). Tymczasem parlament, tudzież panowie, należący do Frondy, spiknęli się znów przeciw Mazarin’owi. Królowa oraz pierwszy minister zmuszeni byli ustąpić. D. 13 lutego 1651 r. K. został uwolniony, a d. 25 uznany dekretem królewskim za niewinnego, acz sam rzekł o sobie: „wszedłem do więzienia niewinny, lecz wychodząc byłem już godny więzienia“. K. zrazu wahał się po czyjej stronie ma stanąć, wreszcie połączył się z partyą królowej, ale, zasmakowawszy w wojnie domowej, kazał drogo płacić za swe usługi; przymierze niebawem rozprzęgło się, i K. podniósł sztandar wojny domowej i zawiązał stosunki z Hiszpanią. Pobiwszy wysłane przeciw sobie wojsko królewskie pod Bleneau (7 kwiet. 1652 r.), K. ruszył na Paryż, w którym parlament i zamożne mieszczaństwo szły z królową. Na pomoc stolicy pośpieszył Turenniusz. Obaj wodzowie stoczyli krwawą bitwę u bramy św. Antoniego (2 lipca). Zwycięstwo długo wahało się, ale Paryżanie, widząc z murów, jak K. walczy krwią i kurzem okryty, z włosami rozpuszczo-neini i nawpół spalonemi od strzałów, potrząsając skrwawionym mieczem, od którego pochwę w tłum rzucił, pośpieszyli otworzyć mu bramy. Turenniusz zaprzestał dalszej obrony Paryża. Powtórne wygnanie Mazarina i dwukrotne ogłoszenie amnestyi (26 sierpnia i 22 paźdz. 1652 r.), owoce tego zwycięstwa, zakończyły Frondę. K. osamotniony, nieufając dworowi, porozumiał się z Hiszpanami i rozpoczął, kwoli ambicyi swojej, wojnę przeciw ojczyźnie; - połączywszy się z armią hiszpańską, towarzyszył jej do Szampanii i zajął tam kilka miast. Podczas gdy dekret królewski nakazywał parlamentowi rozpoczęcie przeciw K-owi procesu (13 listop.), Filip IV nadał mu tytuł generalissimusa wojsk hiszpańskich (25 listop.). W r. 1653 K. wkroczył na czele armii hiszpańskiej do Pikardyi, gdzie zdobył kilka miast, między in-nemi Rocroy (7 wrześ.). Parlament ogłosił go

winnym obrazy majestatu i zdrady, skazując na karę śmierci (27 marca 1654 r.). K. odpowiedział na to poprowadzeniem armii pod Arras (3 lip.), lecz był zmuszony przez Turen-niusza do zaniechania oblężenia (25 sierp.). Po długich zapasach, w których powodzenie to na jedną, to na drugą przechylało się stronę, Turenniusz odniósł wreszcie świetne zwycięstwo nad K-em oraz Hiszpanami pod Dünnes (14 czerwca 1658 r.), które skłoniło Hiszpanię do zawarcia pokoju pirenejskiego (7 listop. 1659    r.). Na mocy układu K-owi wrócono

wszystkie godności i dobra, a d. 27 stycz. 1660 roku król przyjął go bez świadków w Aix. K. zrozumiał, iż rola jego jako wichrzyciela już się skończyła i oddał się całkowicie dworowi, wszakże z zachowaniem godności własnej. Nie dowierzano mu z początku, aż do r. 1668. W tym to roku król powierzył K-owi zajęcie Franche-Comté (hrabstwo Burgundzkie), gdzie zdobył kilka miast. Kiedy wybuchła wojna z Holandyą (1672 r.), K. pospołu z Tureuniu-szem otrzymał dowództwo nad armią, zdobył Emmerich i Rees i dokonał słynnego przejścia przez Ren (12 czerw.), podczas którego został raniony, zginął zaś synowiec jego, hr. Longueville. Ledwie wyleczony z rany, ruszył na o-bronę Alzacyi, przeszkodził wkroczeniu armii cesarskiej do Francyi przez Strissburg (listop.) Po ewakuacyi Hollandyi zajął kilka miast, poczem wstrzymał pochód księcia Oranii krwawą bitwą pod Seuef (11 sierp. 1674 r.). W roku następnym udał się do Alzacyi,- zagrożonej po zgonie Turenniusża (27 lipca 1675 r.), i zrę-cznemi ruchami zmusił Montecuculli’ego do zaprzestania oblężenia Hagenau oraz do powrotu za Ren. Była to ostatnia kampania K-a. Dręczony podagrą i reumatyzmem, usunął się do swej wspaniałej rezydencyi Chantilly; otoczony rodziną oraz szczupłem gronem przyjaciół, żył — według słów Bossuet’a — „sans envie, sans fard, sans ostentation, toujours grand dans l’action et dans le repos“. Przez własną nieostrożność przyśpieszył sobie śmierć: udał się do Fontainebleau, do swej wnuczki, chorej na ospę, i tutaj po 5-ciu dniach życie zakończył. K. Wielki jest jedną z wybitniejszych osobistości wieku XVII. Po Napoleonie niema głośniejszego imienia w liistoryi wojennej Francyi. Pozostawił jeduego syna, Henryka-Juliusza, oraz córkę. Kilka słów jeszcze o kandydaturze K-a do tronu polskiego. D. 19 sierp. 1660 r. Ludwik XIV pisał do swego ambasadora w Polsce, de Lumbres'a, iż aprobuje zamiar K-a co do zapewnienia korony polskiej synowi jego, księciu d’Enghien. Po długich i nader „dyplomatycznych“ rokowaniach K. oraz syn jego wysłali do Polski swego specyalnego agenta Caillefa. Lecz wkrótce grupa magnatów ofiarowała koronę samemu K-owi (paź. 1663), co zostało przychylnie przyjęte i przez dwór (24 kwiet. 1665 r.). W początkach r. 1667 K.

takie imię-nosił aż do śmier-

wybrał się już do Warszawy wraz z synem, pod pozorem uczestniczenia w obrzędzie pogrzebowym Ludwiki Maryi, kiedy Ludwik XIV odstąpił od sprawy K-a i zaczął popierać kandydaturę księcia Neuburskiego. Wkrótce jednak, wobec oświadczenia Polaków, iż pragną mieć K-a za króla, przechylił się na jego stronę (1668). Wszystkie zabiegi, usiłowania i intrygi nie doprowadziły w końcu do upragnionego celu. Szlachta, oburzona temi postępkami i mając w pamięci * rokosz Lubomirskiego, związany z temi intrygami, na sejmie konwokacyjnym zwołanym przez prymasa Mikołaja Prażmowskiego, wyraziła niechęć swoją do kandydatów cudzoziemców i uchwaliła konstytucyę, wykluczającą od kandydatury tych, którzy za Jana Kazimierza ubiegali się o koronę za pomocą środków wzbronionych. Na polu samem elekcyi tłumy-szlachty podstąpiły pod szopę i prymas zmuszony był wykluczyć K-a z listy kandydatów. D. 19 czerwca 1669 r. królem polskim obrany został Michał Korybut Wiśniowiecki. Mimo to K. nie zaprzestał starań, łudząc się nadzieją uwieńczenia swojej lub syna swego skroni koroną Polski. Marzenia jego rozwiała e-elekcya Sobieskiego. 5) Henryk- Juliusz Bourbon ks. d’Enghien, syn poprzedzającego (* 29 lipca 1643 r. w Paryżu — f 1 kwiet. 1709 tamże). W chwili uwięzienia swego ojca (1650 r.) przebywał z matką w Chantilly, poczem opuścił z nią Francyę, aż póki pokój pirenejski nie przywrócił ojcu dawnych godności. Młody ks. d’Enghien otrzymał wtedy stanowisko wielkiego mistrza Francyi, której K. W. się zrzekł na jego korzyść (2 lut. 1660 r.). W r. 1667 ks. d’Enghien odbył kampanię Niderlandzką w armii królewskiej i uczestniczył w oblężeniu Tournai (24 czerw.), Douai (6 lip.) i Lille (27 sierp.). W roku następnym towarzyszył ojcu w wyprawie na Franche-Comté. Mianowany d. 18 stycz. 1669 r. dowódcą jazdy korpusu, zbierającego się na granicach Lotaryngii, zachował to dowództwo podczas kampanii, która zakończyła się zajęciem całej Lotaryngii. D. 20 kwiet. 1672 r. został marszałkiem polnym. Podczas wyprawy Holenderskiej towarzyszył ojcu i brał udział w zdobyciu Orsoy (2 czerw.), i Emmerich (9 t. m.), oraz w przejściu przez Ren (12 czer.). Mianowany d. 3 kwiet. 1673 r. general-lejtenantem, dowodził w tymże roku armią Renu pod zwierzchnictwem ojca. D. 2 stycz. 1674 r., pod rozkazami ojca, dowodził armią we Franche-Comté i uczestniczył w oblężeniu Besançon (15 maja) i Dole (5 czerw.). Następnie towarzyszył ojcu do Niderlandów, walczył przy jego boku pod Senef i był obecny przy oblężeniu Limburga (czerw. 1675    r.). W tymże roku walczył przy ojcu

w ostatniej jego kampanii — Alzackiej. W r. 1677 ks. d’Enghien udał się do armii Flandryjskiej i brał udział w oblężeniu Bouchain, Va-lencieimes oraz Cambrai (1677), następnie Gandawy (1678). W r. 1691 był obecny przy oblężeniu Mons, a w roku następnym Namuru. K. ten, odważny w boju jak ojciec i dziad, nie posiadał ich zarozumiałości, ani dumy. Jako ks. d’Enghien był pretendentem do tronu polskiego, a popierała go Ludwika-Marya Gonzaga, pragnąca przeprowadzić obiór nowego króla jeszcze za życia męża, Jana Kazimierza. Austrya, nie chcąc dopuścić do elekcyi ks. d’Enghien zmówiła się z marsz. wiel. i hetin. poln. kor. Jerzym Lubomirskim, któremu obiecywała tron po zgonie Jana Kazimierza. Sejmy z r. 1661 oraz 1662 rozbiły nadzieje stronnictwa francuskiego. Atoli Ludwika-Marya nie porzuciła zamiaru zapewnienia korony polskiej ks-u d’Enghien, ożenionemu już podówczas z siostrzenicą Jana Kazimierza, a córką Filipa Wilhelma neuburskiego (1663). Lubomirski trzymał wciąż z Austryą i burzył szlachtę przeciw królowi, czem ściągnął na siebie wyrok, skazujący go na banicyę. Wtedy magnat ów podniósł rokosz, a pobiwszy wysiane przeciwko sobie wojsko królewskie, zawarł z Janem Kazimierzem układ (w Łęgonicach, 1666 r.), mocą którego król zrzekł się zamiaru doprowadzenia do skutku elekcyi za swego życia. Po śmierci Lubomirskiego, Jan Kazimierz na sejmie w r. 1667 po raz ostatni poruszył sprawę kandydatury ks. d’Enghien. Sejm jednak wniosek królewski bezwzględnie odrzucił. Po ustąpieniu Jana Kazimierza, obok ks. Enghien, Fran-cya wystawiła kandydaturę ojca jego, K-a Wielkiego. Dalszy przebieg wypadków ob. Kondeusz Wielki (Ludwik II Bourbon). ’ — 6) Ludwik III Bourbon, syn po przedzają-cego (* 11 paździer. 1668 w Paryżu — f 4 marca r. 1710 tamże). Pierwszą swą kampauię odbył w armii operującej w Niemczech, pod dowództwem delfina, w r. 1688, uczestnicząc w oblężeniu miast: Philippsburg (29 paździer.), Mannheim (12 list.), Frankenthal (19 list.), Spiry, Wormacyi, Oppenheim i Trewiru. D. 2 kw. 1690r. został K. marszałkiem polnym (mirechal de camp). W r. 1691 towarzyszył królowi w armii flandryjskiej i brał udział w zdobyciu Mons (8 kwiet.), poczem wrócił do armii w Niemczech. W roku następnym udał się książę de Bourbon ci swego ojca — do armii Flandryjskiej, dowodzonej osobiście przez Ludwika XIV. Tutaj odznaczył się przy oblężeniu Namuru (30 czerw.), a zwłaszcza w bitwie pod Steinkerke, gdzie na czele gwardyi francuskiej i szwajcarskiej odparł wściekły atak nieprzyjaciela i odebrał utraconą poprzednio artyleryę 3 sierp.). W r. 1693 wyróżnił się pod Neerwinde (29 lipca) i przy oblężeniu Charleroi (11 paź.); w r. 1695 uczestniczy! w bombardowaniu Brukselli. — K. odznaczał się dumą oraz dzikim i bardzo surowym charakterem.—7) Ludwik-Henryk Bourbon, syn poprzedzającego, znany pod

nazwą „Monsieur le Duc“ (* 18 sierp.

Crefeld (23 czerw.). W r. 1759 walczył pod Minden (1 sierp.). W r. 1760 był obecny w bitwach pod Corbach (10 lip.), Wolfhagen (26), Oberweimar (30) i Warburg (2 sierp.). Następnie udał się do armii dolnego Renu, gdzie odznaczył się w bitwie pod Neheim (28 lip. r. 1761) oraz w zdobyciu Meppen (3 paźdz.), w r. 1762 pod Gemmingen, gdzie przeciw sobie miał księcia Brunświckiego, i pod Johannisberg. Pragnąc zyskać sobie popularność, •początkowo zaprotestował przeciw parlamentowi Maupeou’a, za co go wydalono do Chantilly (1771). Ale niebawem ujawnił usposobienie wrogie dla idei postępowych i wystąpił przeciw ministrowi Saint-Germain i jego reformom (1775). Kiedy Ludwik XVI zwrócił się do książąt krwi o zdanie, K. ze swym synem, ks. de Bourbon, oraz wnukiem, ks. d’Enghien, wystosował do króla memoryał, donoszący o rewolucyi „qui se préparait dans les principes du gouvernement“. D. 17 lipca r. 1789 K. opuścił Francyę i udał się do Brukselli, a stąd do Turynu; widział się w Akwizgranie z Gustawem szwedzkim. Po niepomyślnych usiłowaniach, skierowanych przeciwko Lyonowi i Strassburgowi, K. utworzył w Bryzgowii oddział, złożony z emigrantów, a znany pod nazwą

1692 w Wersalu — f 27 stycz. 1740 r. w Chantilly) W r. 1711 uczestniczył w kampanii Flandryjskiej, pod dowództwem Villars'a.

W roku następnym towarzyszył temu wodzowi r ad Ren; tegoż roku został marszałkiem polnym.

Ludwik XIV w testamencie swym mianował księcia (duć) de Bourbon — ponieważ K. nosił stale ten tytuł i nie przybierał innego: księcia (prince) de Condé—członkiem rady regencyjnej z chwilą ukończenia przezeń 24-ch lat. Po śmierci Ludwika XIV K. został prezydującym wspomnianej rady (12 wrześ. 1715 r.), a d. 26 sierp. 1718 r. powierzono mu wychowanie młodocianego króla. Podczas regencyi K. zajmował się bardzo mało polityką, natomiast gorączkowa! się spekulacyami Law’a (ob.). Po śmierci Filipa Orleańskiego (ob.) król za radą Fleury’ego (ob.), ofiarował K-owi urząd pierwszego ministra, który tenże przyjął. Fleury miał nadzieję, że K., umysł mierny, będzie w jego ręku posłusznem narzędziem; przewidywania te się ziściły, dzięki pomocy kochanki Fleury’go, pani de Prie. Ludwik XV był zaręczony z infantką hiszpańską, córką Filipa V, która się wychowywała na dworze francuskim, a miała dopiero lat siedm. „Mon-    „Farinée de Condé“ lub „Condéens“. Oddział ten

sieur le Duc“ lękał się, by korona nie prze-    udał się w pochód 1 sierp. 1792 r., działając soli-

szła w ręce Orleanów, gdyby król zszedł bez    darnie z Austryakami, ale niebawem emigranci

zerwać i ożenić króla ze swą siostrą, panną de Vermandois. Lecz Fleury i pani Prie uradzili ożenić Ludwika XV z Maryą Leszczyńską (ob.). W tym okresie Rosya ofiarowała K-owi poparcie w kandydaturze na tron polski po śmierci Augusta II, pod warunkiem, iż zaślubi księżniczkę rosyjską Elżbietę, albo Maryę Leszczyńską, a wtedy Ludwik XV zostałby mężem księżniczki rosyjskiej, te spełzły na niczem, Ludwik XV poślubił Maryę Leszczyńską, a stanowisko K-a, skompromitowane intrygami, zostało bardzo zachwiane. Jednak ani to niepowodzenie, ani nędza w kraju, ani rozterki pomiędzy duchowieństwem z powodu bulli „Unigenitus“ i kłopoty finansowe, jeno rywalizacya z Fleury’m przyśpieszyła upadek K-a. Zmuszony opuścić stolicę, udał się do Chantilly (11 czerw. 1726), i tam poświęcił ostatnie lata swego życia studyom nad chemią i historyą naturalną. 8) Ludwik-Józef Bourhon, syn poprzedzającego (* 9 sierp. 1736 r. w Paryżu — f 13 maja 1818 r. tamże w Palais-Bourbon). Przybrał na powrót tytuł księcia (prince) de Condé, porzucony przez ojca i dziada. W piątym roku życia, straciwszy rodziców, przeszedł pod opiekę wuja swego hr. Charolais, który go bardzo surowo wychowywał. Pierwszą swą kampanię odbył w r. 1757 w armii Hanowerskiej, pod dowództwem d’Estrées’go. W roku następnyin udał się do armii, operującej w Niemczech pod dowództwem hr. de Clermont, i brał udział w bitwie pod

potomków: postanowił przeto małżeństwo to j poróżnili sie ze swoimi sprzymierzeńcami, oddział ledwie nie został rozwiązany, cesarz cofnął jednak rozkaz i Condéens w zastępach armii gen. Wurmsera uczestniczyli w wyprawie na Alzacyę. Sam książę odznaczył się w potrzebie pod Berstheim. Ale gdy Hoche odrzucił wrogów za Ren, znowu rozpoczęły się nie maski pomiędzy armią K-a a Austryakami. W r. 1796 K. na czele swej „armii“ walczył pod Ober-Kam-Zamiary lach, Unter - Kamlach i Suntheim (13 sierp.), brał udział w ściganiu gen. Moreau i w bitwie pod Biberach (2 paź.). Wskutek nieporozumień z Austryą, udał się w r. 1797 do Petersburga, gdzie umieszczono go w pałacu Czer-nyszewa i zaszczycono krzyżem orderu S. Andrzeja. K. bawił wtedy parę miesięcy na Wołyniu, ale zawiedziony w nadziejach wskutek zbliżenia się pomiędzy ces. Pawłem a pierwszym konsulem, opuścił Rossyę i wstąpił do służby angielskiej 20 marca r. 1800). Po rozwiązaniu swojej armii (30 kwiet. r. 1801) K. zamieszkał w Anglii, a powróciwszy do Francyi w r. 1814 towarzyszył Ludwikowi XVIII do Gandawy podczas stu dni, poczem wrócił razem z nim do kraju. Niebawem usunął się do Chantilly, gdzie spędził ostatnie dni swego życia. K. ogłosił drukiem: „Essai sur la vie du Grand-Condó“ (Paryż 1798, wyd. 2-gie 1806). 9) Ludwik-Henryk-Jńzef-Bourbon, syn poprzedzającego (* 13 kwietnia roku 1756 w Paryżu—f 27 sierpnia 1830 w zamku Saint-Leu). Po podpisaniu, za przykładem swego ojca, protestu książąt krwi przeciw parlamen-

Hr.

E CK

lled.

E. Ch.

tovvi Maupeou, K., który wówczas nosił tytuł ks. de Bourbon, został wydalony do Chantilly (1771). Podczas pierwszych lat panowania Ludwika XVI zwrócił na siebie uwagę jedynie głośnym pojedynkiem z hr. d’Artois, któremu wszakże już w sierpniu r. 1782 towarzyszył do obozu w Saint-Roch pod Gibraltarem; po powrocie z tej wyprawy został marszałkiem polnym. D. 17 lipca r. 1789 emigrował w towarzystwie ojca swego oraz syna, ks. d’Enghien, później rozstrzelanego przez Napoleona I, i walczył w szeregach wychodźców, był nawet raniony pod Berstheim (2 grud. 1793). W r. 1795 K. udał się do Quiberon: w r. 1799 powrócił do armii ojca nad Ren, gdzie pozostawał aż do jej rozpuszczenia. Następnie przeniósł się do Anglii i wrócił do Francyi po re-stauracyi, gdzie został parem Francyi. Podczas Stu Dni daremnie usiłował wywołać ruch w Wandei, poczem udał się do Hiszpanii. Za drugiej restauracyi mieszkał w Saint-Leu i Chantilly, spędzając czas na polowaniach lub w towarzystwie słynnej Zofii Dawes, którą poznał był w Anglii i wydał za barona de Feu-chères (w sierp. 1818). On-to zajął się pogrzebaniem w Chantilly ciał K-ów, spoczywających w Vallery (Yonne). Od r. 1827 stan jego zdrowia stawał się coraz gorszym; wtedy staje się K. pastwą intryg, których celem był olbrzymi jego majątek. Dnia 30 sierpnia roku 1829 sporządził testament, którym uczynił dzm-dzicem swej fortuny ks. d’Aumale, syna ks. Orleańskiego, a także suto wyposażył baronową de Feuchères. Dnia 27 sierpnia roku 1830 zualeziouo go wiszącego na zasuwie okiennej w pokoju sypialnym w zamku Saint-Leu,]dokądudał się był na polowanie. Zgon K-a pozostał zagadkowym, choć prawdopodobniejszą jest zbrodnia , niż samobójstwo. K. poślnbił d. 24 kwiet. r. 1770, a więc mając zaledwie lat 14, Lu-dwikę-Maryę-Teresę Orleańską, urodzoną dnia 9 lipca r. 1750, z którą miał jednego syna — Ludwika-Antoniego-Henryka de Bourbon, księcia d’E nghien (ob ).

Kondh, Kandh, lud drawidyjski w In-dyach ob. K hon do wie.

Kondoma (po tatarsku Mołdum), dopływ Tomi, wpadającej do Obi (rzeka syberyjska w gub. Tomskiej). Bierze początek w pow. Kuznieckim, w tajdze, wypływa ze źródeł w górach Szarba i Dżytybyrła. W górnym swym biegu płynie wartko w łożysku kamienistem i przerzyna wązką, lasem pokrytą dolinę. Tworzy liczne zakręty. Głębokości 2 — 7 stóp, szerokości około 40 sążni. Dopływy: Czuntuk, Ta-rałam, Koczury, Gonowoj, Tazas, Bazas i t. d. W pierwszej połowie XIX w. w K-mie i jej dopływach dobywano wiele złota, obfitość jego obecnie zmniejszyła się. Nad dopływem Kal-tanem dobywają glinkę ogniotrwałą.

Kondominat (z łac. condominium), władza wspólna dwu lub więcej państw nad jakimś obsza-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 298b- Tim XXXVIII

rem. Np. Hamburg i Lubeka aż do r. 1867 miały K. nad Bergedorfem, który obecnie należy jedynie do Hamburga. Termin ten zresztą wyszedł dzisiaj prawie z użycia.

Kondon, ob. Coudom.

Kondonosha zatoka w gub. Ołonieckiej, pow. Pietrozawodzkim, w połn.-zachodnim kącie jeziora Onegi, wrzyna się na 30 wiorst w głąb lądu, największa szerokość 8 wiost. Obfituje w liczne wysepki (największa, Suisarska, ma 10 w. długości, 1 — 3 w. szerokości). W kącie zatoki leży wielka wieś Kandopoga w pobliżu Tiwdijskich kopalni marmuru.

Kondor {Sarcorhamphus gryphus), ptak z rodziny Cathartidae, rzędu drapieżnych (Rapta-tores). Upierzenie dorosłego K-a czarne o ciemno-stalowym połysku; pióra skrzydeł matowo-czarne; zewnętrzne pokrywy skrzydłowe wszystkich trzech rzędów, a także kołnierz na karku, składający się z miękkich, włosi-stych, długich piór, —białe; zewnętrzny brzeg chorągiewki małych lotek z białą obwódką. Obwódka ta na piórach przedramienia i ramienia staje się coraz szerszą, tak, że wreszcie zachodzi na środkową część chorągiewki, skutkiem czego pióra ramienia są zupełnie białe, pozostając czarnemi tylko u nasady. Kark, przednia część głowy i gardło — czarno-szare; wązka fałda skóry na gardle i dwie zmarszcz kowate fałdy skóry po bokach szyi u samca — jaskrawo-czerwone; szyja koloru surowego mięsa; okolica wola blado-czerwona. Oczy o-gnisto-karminowe; dziób z grzebieniem, u nasady i na górnej stronie rogowo-czarny, z boków i na końcu rogowo-żółty; nogi ciemno-bru-natne.—Długość samca 102 cm.; długość skrzydeł 115, ogona 37 cm.; długość samicy 85 cm. Zamieszkują K-y wysokie góry Ameryki płd. od wyżyny Quito do skrajuycli południowych miejscowości tego lądu; w Andach przebywa K. na szczytach górskich wzniesionych na 3 000—5 000 m. u. p. m., szybuje zaś bardzo często na wysokości 7 000 m. W porze lęgowej K-y trzymają się zwykle parami, po-zatem gromadnie, wybierając dla spoczynku strome urwiska skalne.—Żywi się K. padliną lam, koni, ssaków morskich, napada także na cielęta i owce, które unosi w góry. Człowieka unika i nigdy nie napada na dzieci. Okres lęgowy przypada podczas naszych zimowych i wiosennych miesięcy. Gniazda, budowane na niedostępnych skałach, nie zawsze zasługują na to miano, gdyż samica bardzo często składa dwa błyszczące białe jaja (108 mm. długości i 72 mm. szerokości) wprost na ziemi. Pisklęta przychodzą na świat okryte szarawym puchem, rosną powoli, pozostając przez długi czas w guieździe; nawet już uskrzydlone młode karmione są jeszcze przez rodziców, którzy mężnie bronią dziatwy w razie niebezpieczeństwa — K.-p(o mors ki (Sarcorhamphus pupa) mniejszy od poprzedniego dochodzi 84 — 89 cm.

długości; długość skrzydeł Odznacza się rżeniem. Kc

.ogona 23 cm. | du siłą swietnem pie- i , prz ni i część tro-pok wy skrzydłowe białe, lotki i pióra ogonowe zupełnie czarne, przyczem lotki z zewnętrzną szarą obwódką; ciemię i przednia część głowy okryte krótkie-mi i sztywnemi, szczeciastemi piórami mięsno-

ny grzbietowej i

(JQ VI

I-S CD

Zfl S

gdy się już naje, siada na wysokie¹¹¹» najczęściej wyschłem drzewie, roztaczając dokoła wstrętny zapach padliny. Łatwo daje się oswoić, przyczem wykazuje; przywiązanie tylko dla osoby opiekującej się nim.

Kondoryn albo Fen, bronzowa moneta chińska, wartości 2¹/₂ kopiejek.

Cz. St.

W. W w.

■mtù

ùp

W//

;S\' ■| '

mw--

■?v

'I

jÈêêÊÊÊëê,

':éo-

ifMgJ

WMÉÊM

ipii

IISSÉ

'. '"-o- .

■-.ii

fmtSw

J/:

mm

Ifwl

toi a

■iw

mim

'7

u\ I

....

«P

RflHM

Fig. 21 >• Kondor.

czerwonego koloru; okrągławe brodawki, znajdujące się pod i za oczami, a także gruba fałda skóry, przebiegająca ku tyłowi głowy, ciemnoczerwone; szyja i głowa jasno-żółte. Oczy sre-brzysto-białe; wysoki, czarniawy sfałdowany grzebień posiada także samica, zawsze większa od samca; dziób u nasady czarny, po środku ja-sno-czerwony, na końcu żółtawo-biały; wosków-ka żółta; nogi czarno-szare.—K. pomorski przebywa się na równinach Ameryki płd. od 32° szer. połudn. do Meksyku i Texasu; w górach żyje tylko na wysokości najwyżej 1500 m. nad p. m. Właściwem miejscem jego przebywania są lasy dziewicze lub zadrzewione równiny. Noc całą spędza na drzewach. Żywi się pa-

Kondotierzy, dowódzcy band zbrojnych we Włoszech, ob. Condottieri.

Kondraoki Eugeniusz (* w Kamieńcu Podolskim w r. 1841) lekarz. Po ukończeniu nauk gimnazyalnych w mieście rodzinnem wstąpił w r. 1859 do Akademii medyko-chirur-gicznej w Warszawie, z której przeszedł do wydziału lekarskiego Szkoły Głównej , ale go nie skończył, ponieważ wypadki krajowe naukę mu przerwały. Pochwycony z bronią w ręku, skazany był w Kijowie na wygnanie do Syberyi, gdzie lat kilka przebył. Otrzymawszy pozwolenie powrotu, udał się do Warszawy w celu dokończenia nauk w uniwersytecie tamtejszym, ale mu odmówiono przyjęcia,

w r.

mu

.\<j 9).

Kondracki, herb polski.

Mo?

Hefner.

Jlr.

Kondratowa. 1). Nazwa szczytu w grupie Czerwonych Wierchów, w Tatrach nowotarskich, nazywanego powszechnie Małym (Dającego groby królewskie w Krakowie. Czerwonym Wierchem; zowią go także 2 klasycznych tematów zaczerpnął treści do Kopą Kondracką, Kondrat owym lub śmierci Wirginii i do Herkulesa duszącego hydrę. Kondrackim Wierchem, 2,000 metrów Obrazy te, pełne teatralnych ruchów i pozba-wysokości. 2). Nazwa doliny w Tatrach nowotarskich, powyżej i na płd-zach. Kuźnic za-

na

II r.

K. Chw.

UCZ-

wyjechał więc do Szwajcaryi i w Zurychu 1872, po obronieniu rozprawy „Ueber die Durch-schneidung des N. trigeminus beim Kaninchen“ dyplom doktorski osiągnął, poczem niezwłocznie udał się do Dorpatu (dziś Jurjew), gdzie po złożeniu powtórnem egzaminów i obronieniu rozprawy „Werthbestimmung verschiedener Aloë-Sorten“ otrzymał potwierdzenie godności doktorskiej w r. 1874, poczem, nie mając widoków innych, wstąpił do służby wojskowo-lekar-kiej. Powrót do Kamieńca Podolskiego był bezwarunkowo zabroniony; okoliczności wszakże tak się złożyły, że władza wojskowa właśnie służbę mu pełnić kazała w mieście rodzinnem, do którego od lat wielu tęsknił niezmiernie; tam też, jako człowiek niezmiernie zacny umiał sobie zaskarbić uznanie ogólne. Oprócz dwu rozpraw wyżej wymienionych, drukiem ogłosił tylko jeszcze „Przypadek rozerwania naczyń krwionośnych krezkowych, wskutek uderzenia w okolicę łonową“ („Medycyna“ r. 1879,

Dr. J r.

Na tarczy w polu czerwonem dwie szable

rzędem, końcami na dół, ostrzami do siebie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pięciu piórach strusich szabla ostrzem do góry, nieco ukośnie w lewo umieszczona. Odmiana herbu Kałuszowski (ob.), powstała prawdopodobnie w XVIII stuleciu, a uży-

liii j|\ wana przez galicyjską ro-I I dzinę Kondrackich.— Źró-l|j| my dła: Ostrowski, Borkowski, Poczet szl. galicyjskiej;

o.

K g 2,4. Ki ndrackl

Kondratienko Gabryel, pejzażysta rossyjski (* 1854). Kształcił się w petersburskiej akademii sztuk pięknych, którą ukończył w r. 1882. Podróżował wiele po Krymie, Kaukazie i wogóle po Rossy i południowej. Wątek do obrazów czerpał przeważnie ze zwiedzanych miejscowości. Najchętniej oddawał efekty wywołane przez oświetlenie księżycowe. Do najcelniejszych obrazów, K-a należą: „Sewastopol podczas nocy księżycowej“ (1882); „Wieczór w zatoce Sudackiej“ (1884); „Bachczysaraj w nocy“ (1886); „Widok Kazbeku i góry Stołowej z okolic Włarlykawkazu“ (1889); „Zwaliska dawnej twierdzy w pobliżu Bałakławy (1889).

kopiańskich, rozpościerającej się u płd. stóp Giewontu (ob.) i wsch. stóp Czerwonych Wierchów. U wejścia do doliny K-ej roztacza się piękna polana — Kalatówek (słynna ze źródła, zwanego Wywierzyskiem, pot. Bystrego), z której przez las przybywa się halę K-ą. Zach. bok doliny K-ej tworzy przełęcz między Giewontem a Czerwonym Wierchem Kondrackim; płn. zaś przypiera do skał Giewontu. Od polany jkondrackiej dolina się rozdziela: jedno ramię, zachodnie, idzie pod wyżej wymienioną przełęcz i górny jego koniec zowie się Piekłem; drugie zaś w kierunku płd.-zach. Nad niem wznosi się wierch Magóra, na wschód od tegoż — Koński Upłaz, pod nim — Sucha Dolina. Przełęcz pomiędzy Końskim Upłazem a Magórą zwie się S i o d ł e m. Z górnego końca doi. K-ej, czyli z t. zw. Piekła, roztacza się piękny widok. Z doi. K-ej przez ^Piekło jest wyjście na Czerwone Wierchy.—„Słów. Geogr.“

Kondratowicz Cyryak, uczony rossyjski; umarł ku schyłkowi XVIII w., w głębokiej starości, małorusin, syn setnika kozackiego, kształcił się w Akademii Kijowskiej, w r. 1728 był nauczycielem w seminaryum w Perejasła-wiu Rjazańskim, od r. 1731 „filozofem“ dworu cesarzowej Anny, w r. 1742 przedstawił akademii petersburskiej „Leksykon“, który stał się podstawą przy układaniu Słownika języka rossyjskiego. Z mnóstwa miernych prac K-a bliżej nas obchodzą: „Gieografja rossijskaja i sosjedstwiennych s Rossieju obłastej około 947 goda iz knig sjewernych pisatelej wybrana awtora Beera“ (z łacińskiego, Petersburg 1767) i „Polskij obszczij słowar i bibliejnyj z polsko-ju, łatinskoju i rossijskoju nowoisprawletinoj bibljami smjecziwan“ (Petersburg 1775). W rękopisie, w bibliotece Towarz. moskiew. Staroż. znajduje się przekład Kroniki Kromera.

Kondratowicz Daniel, malarz polski, (* na Żmudzi r. 1765—f 1844 w Warszawie). Początkowe wykształcenie ogólne otrzymał w Wilnie, następnie przeniósł się do Warszawy, i tam, postanowiwszy poświęcić/ię malarstwu, u-dał się pod kierunek Pr. Smuglewicza. Wpływ mistrza odbił się jeżeli nie w technice nia, to w pojęciu kompozycyi. Liczno utwory K-a, które w końcu XVIII w. zaczął malować noszą wybitnie ślady kierunku, jakiemu Smu-glewicz hołdował. Są oparto przeważnie na historyi polskiej: np. „Leszek Biały i Goworek“, „Zwyczaje pogrobowe dawnych Litwinów“, „Po-strzyżyny Mieczysława I“, „Chrzanowska w Trę-bowli“, „ Dymitr z Goraja i Jadwiga“ itd. Wypadki współczesne dały mu wątek do namalowania Kościuszki na l*oniu i ks. Józefa zwie-wione wszelkiej prawdy życiowej, jak zresztą u wielu współczesnych mu artystów, nie zjedna-

glewicza kierunku.

wa

ły K-owi uznania szerszego ogółu. W kierunku tym zaliczonym on może być śmiało do e-pigonów Smuglewieża. O wiele lepsze są jego portrety jak: Aloizego Felińskiego, ks. Ksawerego Michała Bohusza, wizerunek córki i w. in. Są one poprawne w rysunku, a, jak np. portret Bohusza, znamionują pewien rozmach artystyczny. Osiadłszy w Warszawie K. pozostał w niej do śmierci. Brał udział w wystawach wiatach 1819, 1821 i 1823. W r. 1824 po śmierci wiocha, Villoniego, powołany został na dyrektora galeryi i zbiorów lir. Józefa Ossolińskiego. Odtąd poświęcając się pilnie swoim zajęciom, niewiele już malował. Na warszawskiej retrospektywnej wystawie znajdowały się trzy obrazy K-a, z których najlepszym był portret córki, miękko, w harmonijnych tonach utrzymany. Artysta ten, zdaniem Rasta-wieckiego niezbyt ceniony, w ogóle mało jest znanym i nieobdarzony wybitnemi zdolnościami, działalność swoją zamykał w ciasnych granicach narzuconego społeczeństwu przez Smu-

H. P

Kondratowicz Ludwik (Władysław Franciszek), poeta znakomity, herbu Syrokomla, piszący pod pseudonimem Władysława Syrokomli (* 29 września 1823 — f 15 września 1862 r.). Urodził się we wsi Smolkowie (pow. Bobrujski, gub. Mińska) z ojca Aleksandra, byłego komornika czyli geometry, dzierżawcy małego w dobrach radziwiłłowskich, człowieka ceniącego zajęcia umysłowe, i z matki Wiktoryi ze Złotkowskich. Koczowali rodzice z jednej dzierżawki do drugiej, do Jaśko-(poleskiego), do Kudzinowicy pod Nieświeżem; synka oddali r. 1833 do Dominikanów nieświeskich, u których r. 183? piątą klasę z miernym postępem ukończył; study a dalsze przerwał K. r. 1839, gdy na wieś do rodziców (do Marchaczewszczyzny) powrócił; w jesieni 1840 r. umieścił go ojciec jako kancelistę w zarządzie dóbr ordynacyi, gdzie do r. 1843 pozostał, znalazłszy w pełnomocniku (ks. Wittgen-steina), Adolfie Dobrowolskim (spółpracowniku K. Sienkiewicza w Puławach) i u kolegów życzliwe poparcie w budzeniu i rozwijaniu umysłu dostarczaniem książek i czasopism (wszechwładnego „Tygodnika“ petersburskiego), w poznawaniu literatury francuskiej i polskiej, głównie Zygmuntowskiej; od „Jana Kochanowskiego “ nie odrywał się młody „ poeta “, wierszujący z nadzwyczajną łatwością wszelakie rymy przygodne, choćby dokuczając koledze, R. Baranowskiemu („dałem szpryngla na Parnas przez grzbiet Rajmundowy“, twierdził później K.), a idąc w ślady innego kolegi-wier-szopisarza, Kątkowskfego, (późuiejszego autora kilku satyr obyczajowych; „on mi niegdyś dał przykład, jak grać na bardonie“). Lata 1842 — 1845 zaznaczyły się u K-go całą powodzią wierszy okolicznościowych, parodyj itp. D. 16 kwietnia 1844 r. ożenił się K. z ubogą sierotą, Pauliną

Mitraszewską; krewny i opiekun jej Dobrowolski ofiarował w darze pierwszych pięć tomó w liistoryi literatury polskiej (a raczej łacińskiej)

M. Wiszniewskiego i tem zwrócił K-go ku dawnej poezyi polsko-łacińskiej. Ojciec, przenosząc się do Łukówki, ustąpił teraz synowi dzierżawę ubożuchną Załucza nad Niemnem, poetycznego, lecz niedającego chleba a odrywającego od pracy umysłowej , rozwijającej się coraz szerzej. Nauczywszy się w domu czytać na Ołtarzyku złotym; pochłonąwszy jeszcze tu Krasickiego, zapoznawszy się później z Mickiewiczem, z literaturą romantyczną rosyjską od Żukowskiego począwszy, próbował teraz K. własnych sił, naśladując Sonety krymskie w „Wspomnieiiiacn z Nieświeża“ (1844), przerzucając się do balad, występujących u niego w skromniejszej szacie Pgendy i gawędy— ta ostatnia miała się stać ulubioną jego formą. „Pocztyliona“ (z kwietnia 1844 r.) wydrukowało „Athenaeum“ Kraszewskiego— był tu pierwszy sukces literacki K.; omal głowy nie zawrócił skromnemu, nieufającemu sobie pieśniarzowi. Inne drobne gawędy i rymy pojawiły się po różnych publikacyach, w „Gwioździe kijowskiej“ itd., lecz pseudonimowi rozgłosu nie czyniły. Powstawały powoli najcenniejsze rzeczy z puścizny K. literackiej, lecz, onieśmielony kilku niepowodzeniami, wcale z niemi nie występowa!,—podjąwszy się na razie innej pracy. Wprowadził go był Wiszniewski do literatury Zygmuntowskiej, spoufalił z Janicyuszem, Klonowicem, Sarbiewskim, dla ogółu wykształconego istniejącymi tylkoz nazwiska: wpadł tedy K. na myśl, pochwaloną natychmiast przez Kraszewskiego i Grabowskiego, spopularyzowania owych poetów, odkrycia zdrojów prawdziwej poezyi, nurtującej pod skorupą zlodowaciałą łaciny. Nie przyszła wprawdzie do skutku praca zbiorowa, do której K. nawoływał; sam dokonał przekładów Janicynsza (1848) a do r. 1852 przybyły „Roksolania“ Klono-wicza, wybrane rzeczy z Kochanowskiego, Simonidesa, Sarbiewskiego i in. Z tych zajęć wynikły też tomiki „Dziejów literatury polskiej“ (Wilno 1851 i 1852), urywające się w połowie XVII w., tj. jak daleko dzieło Wiszniewskiego sięgało, napisane popularnie, nieco szumnie i górnie; największą ich ozdobą są próbki spolszczenia poetów łacińskich, których K. jedynie znał dokładniej. Przekłady jego nieścisłe, lecz o wiele nad oryginały piękniejsze, dają to, co prawdziwy poeta pod powłoką i śniedzią ła cińską odgadywał i wyczuwał, nie to, co filolog z nich wyczyta. Zajmowały K-a i kroniki łacińskie i dzieła dawniejsze historyczne; tłó-maczył je i wydawał, np. francuskie: Poujou-lata „Historyę rewolucyi“ (Wilno 1851), J. Coyera „Historyę Jana Sobieskiego“ (Wilno 1852, 2 tomy); łacińskie w zbiorze petersburskim Wolffa Dziejopisów krajowych, 1854 i 1855 r., Łasi-ckiego, Fredrę, Sobieskiego Jakóba, Solikow-skiego; osobno wydał r. 1856 M. Kromera opis Polski (Polonia) w dwu księgach. Wzmagały te zajęcia tylko kierunek historyczny twórczości oryginalnej K-a. Prawdziwego rozgłosu nabrało jego imię dopiero po wydaniu dwu tomików „Gawęd i rymów ulotnych“ (1853) a popularnym uczynił go „Urodzony Jan Dęboróg“ (1854). Wszystko to płody Załucza i jego samotni, i wyżej K. już się nie wzniósł nigdy. W formie gawędy, mniejszej i większej, opracowywał on podania miejscowe, dzieje familijne, przejścia historyczne, z bardzo nierównem powodzeniem. Udawało się co z bliższych czasów (np. napoleońskich), z żywej tradycyi, bez szerokich zamiarów, na skromnem tle wiejskiem powstawało, czemu własna K-a tęsknota barwę nadawała; nie udawały się rzeczy zakrojone na większą skalę, np. taki „Kanonik przemyski“ (St. Orzechowski i bunt jego duchowy; przyjaciele wileńscy odstręczyli poetę od wykończenia tematu, dla czasów reakcyjnych zbyt drażliwego). Najpiękniejszym był „Dęboróg“ (do którego później K. dopisał „Szkolne czasy J. Dębo-roga“), niby w „Panie Tadeuszu“ odwieczny spór domowy (Brochwiczów i Dęborogów) o zagarniętą nieprawnie ziemię, zagodzony ożenkiem (Dębo-roga i Brochwiczanki), ale nie o treść, mimo upioru nocnego, wcale błahą, chodziło: kreślenie głównych postaci: „urodzonego“ szlachcica, z narowami i uprzedzeniami, i ks. definitora, szlachetnego demokraty, wierzącego w równość braterską i wedle niej działającego i uczącego; kreślenie epizodów, później dopiero do dzieła (r. 1851) wcielonych, np. z dzieciństwa bohatera ów nocleg słynny, — stawiało tę gawędę wyżej nad utwory Pola. Ani myśl ruchliwa ani fantazya bogata nie odznaczały poety; ale serce tkliwe, wmiłowane w kraj rodzinny („ziemio moja rodzona, Litwo moja święta“ i t. d.) i w człowieka, głęboka, łzawa tęsknota, uśmiech pogodny, korna wiara—jednały poecie litewskiemu umysły. Bolała go każda krzywda, świeża czy dawna, upośledzenie ludu i drobnej szlachty, wszelki ucisk i niesprawiedliwość- więc dobierał tematów, gdzie widział ukarane odstępstwo od zasad, lekceważenie obowiązków, niemilość, gdzie za przewinienie ciężkie pokutę cało-ży-ciową nakładano na siebie; wietrzył wszędzie podobne objawy, więc nawet przysłowia historyczne, tj. wcale nie historyczne (jak straty Zabłockiego na mydle, Filip z Konopi, Marek po piekle itp.) dostarczały odpowiedniego wątku: przerabiał je ze swego, bardzo indywidualnego, punktu widzenia; jego Filipa karano zawsze o niewczesne ujmowanie się za prawdę—przeciw mitologii, za miłość ludzką i ku żydom, za równość stanów i wobec chłopa itp. „O bracia moi z nad Wilii, z nad Niemna, Bracia w kapocie i bracia w siermiędze, Nie żal mi serca i nie żal mi głowy, Dla ciebie śpiewam, gminie szaraczko-wy, O tobie śpiewam i z tobą zespolę Nadzieje, radość, i smutki i bóle“—oto motto całej poe-

zyi K-a, anietylko „dedykacya gawęd gminnych“. Więc w słynnej „Lalce“ ujmował się za głodną rzeszą chłopską, trwożącą sen pański a niepokojącą serduszko małej dziedziczki; więc chwytał za serca w elegii „o moim starym domku“, w pieśni o „Lirniku wioskowym“, co jak on sam skonał, grając na lirze. —Porzucił nareszcie K. niewdzięczne Załucze w końcu roku 1852, przeniósł się na razie do Wilna na bruk; nadzieje otrzymania jakiejś posady zawiodły, z pióra (tj. z przekładów kronik itp.) rosnącej familii utrzymywać sposobu nie było: więc, nie gospodarz, musiał wrócić do gospodarki i wziąć w kwietniu roku 1853 Borejkow-szczyznę Tyszkiewiczów, pod Wilnem, przy trakcie pocztowym, w dzierżawę. Gdy mu ojca z Tulonki bez grosza i clileba wypędzono (por. gawędę „Kęs Chleba“), przyjął na swe barki cały ciężar utrzymania familii („dziewiętnastu gąb“), a choć tam zato zbyt nie naciskano poety, nędza była wielka. I ratował ją piórem, przedając na pniu swe plony (nb. literackie). Więc choć brakło owego skupienia w zaciszu załuckim, choć z blizkiego Wilna goście, odwiedzając go „siedem razy na tydzień“, czas i środki nawet zabierali, choć nowych, momentów nie przybywało, zaroiło się głównie między roku 1854 a 1856 od dziel i dziełek poetyckich; żadne nie przewyższyło „Dęboroga“: ani „Janek Cmentaruik“, co z tęsknoty za swoimi usycha i, wróciwszy, ich nie poznaje i na mogiły umyka; a z historycznych gawęd nie wzniósł się również wyżej nad za-łuckiego „Hetmana polnego“, ukaranego za to, że się nie ujął za kmiecia. Szereg gawęd historycznych był jednak bardzo liczny: udatną w całości nie nazwiemy żadnej, ale są szczegóły piękne; np. w „Zgonie Acerna“ (Klonowica) wiele wierszy wydobyło się ze zbolałej piersi poety, który o sobie samym śpiewał tam, gdzie poe-ta-mieszczanin skarży się i oskarża; w „Kęsie Chleba“, epizod o Łagodzie starym i wypędzeniu z dworku; w „Starych Wrotach“ postać Skargi. Lecz brak żywej akcyi i ślamazarność bohaterów zabijają „Starostę Kopanickiego“ (rymowaną prozę), „Marcina Studzieńskiego“

( mimo zabarwienia waśnią stanową), „Królewskich Lutnistów“, „Córę Piastów“, „Nocleg hetmański“ itd. Najbardziej zawiódł się K. na ulubionym swoim „Margierze“, wydanym w najpłodniejszym roku 1855. Zrodził go w głowie poety „Konrad Walenrod“, lecz wyszło epos Wirgiliuszowe, poprawne niby co do formy (cieszył się K., że wszelkim wymaganiom estetycznym zadość uczynił), chłodne i zimne, z ludźmi i walkami,— manekinami, nieobjawiający-mi Litwy ani Średniowiecza (wszelki mistycyzm obcy był zupełnie arcytrzeźwemu umysłowi), z konwencyonalną fabułą (miłością Egłi do Ransdorfa) i śmiercią Margiera w gruzach zamku Pullen, nie wstrząsającą niczem czytelnika.

O wiele wyżej stanął poeta w „sielance bojo-

wej“, w „Ułasie“, natchnionym wspomnieniami ' satyrycznym żywiołem nacechowana, czego się r. 1812, jak „Pan Tadeusz“, znamiennym—wpro- i poeta w dopisanej później drugiej części odwodzeniem chłopa, Ułasa i wnuki jego, z na- rzekał; nawet wietrznica jego dotrzyma poecie rażeniem życia ratujących szlachtę, kreśloną na pustkowiu towarzystwa do zgonu. I w dra- « niby zaścianek dobrzyński, z łagodną ironią; matach porusza K. też same kwestye i tematy, co i do „Ułasa“ zresztą myśl jeszcze w Załuczu w Gawędach; a więc jak np. Marka w Piekle, powstała. W innych autor się powtarzał: „Spo- podobnie wystawił dramatycznie „Hrabiego na wiedź Korsaka“ fabułą „Chodylię“ dawniejsze- Wątorach“ (przeciw pyszałkom), albo bohater-go, a księdzem Podolcem definitora z „Dęboro- stwo uświetnił w „Kasprze Karlińskim“, albo ga“ przypominała. Ducha ani szczegółów cza- napiętnował w „Wyroku Jana Kazimierza“

Fig 215. Kondratowicz Ludwik. (Syiokomla Władysław.)

zdradę kraju i przedstawił, jaką pokutą zbrodnię zagładzić należy. I gawędom i dramatom szkodził jednak brak skupienia sił i czasu, trwonionych na najrozmaitsze rzeczy okoliczuościow > i ulotne; dramat „Moż-nowładcy i sierota“ (walka Radziwiłłów i Chodkiewiczów o rękę czyli właściwie o dobra Zofii Olelkowiczówny i jej ofiarę dla miłej zgody) napisał K. w ciągu 10 dni, aby go na benefis w porę dostarczyć. W „Wiejskich Politykach“ zabrał sam głos w sprawie włościańskiej, idealizując ludzi, wahając się zato w propagandzie myśli socyalnej, przeciwieństwa godząc w duchu miłości i braterstwa: dobrego pana, któremu wywłaszczenie grozi, wspierają włościanie jego włości. W „Stelli Fornariuie“,

su odtworzyć nie umiał: czasy wojen krzyżackich i szwedzkie lub saskie jedną barwą i niezmienionym rysunkiem oddawał, energicznych charakterów nie tworzył; podkupywał miłością nietajoną tradycyi i dawnych ludzi; nigdy-by się nie zdobył na wyszydzanie ojców, chociaż ich zbytnio nie idealizował, chociaż wyznawał: „piękna ziemico, zgubionaś sto razy,

Sama swym własnym zabijasz się nożem, nie wi-nuj obcych“. Zachęcony powodzeniem „gawędziarza“ (jak udawały się np. facecye o kapralu Terefere i kapitanie Szerpentynie, z czasów, naturalnie, napoleońskich!) wstępował K. na deski teatralne; 1855 napisał „dziwactwo dramatyczne“— „Chatkę w lesie“ (niby Załuczez K-em samym), gdzie rozmowa poety z księgarzem

A. Ii.

z życia artystycznego, miłości, niewystępują-cej u niego wybitniej nigdy, główną zawaro-wał rolę—uprawnieniu uczucia, acz nie ściśle prawnego. Lecz talentu dramatycznego K. nie posiadał i żadna z tych rzeczy prócz pa-tryotycznego „Karlińskiego“ powodzenia nie miała, nie zarzucił też K. dla dramatu ulubionej gawędy i coraz bardziej wzmagającego się tworzenia lirycznego. Głęboko uczuciowym był zawsze i ustami swych bohaterów (np. Klonowica) własne wypowiadał żale i smętne przeczucia; coraz przykrzejsze przejścia życiowe (brak środków; praca nad siły; miłość kobiety - wietrznicy ; wzmagająca się groźnie choroba piersiowa, alkoholizm), wtłaczały na głowę jego ciernie coraz dotkliwsze, zaprawiały wiersze jego bólem i (na wzór Heinego i jego Głosu Czarta) sarkazmami; cichy, pogodny, zrezygnowany poeta szydził z subie i otoczenia, dolegają mu więzy cielesne, choroba, niedostatek, żądła obmowy i potęgują się bóle do obłędu, nim pożądana katastrofa („Cupio dissolvi“) tragedyę rozwikła. W tych wierszach wymownych z ostatnich lat życia odsłania się inna twarz poety, o rysach subtelniejszych, uduchowionych, zdradzających wewnętrzne targania; społeczeństwu szlacheckiemu rzuci za sobkowstwo w sprawie włościańskiej słowa pogardy dotkliwej; rozdziera go przeciwieństwo ducha i materyi, ideału i życia; wiersz nabrzmiały gorzkiem a głębokiem u^ czuciem potężnieje widocznie i lotniejszym się staje; skowronek nadniemeński wznosi się pod niebiosa, ale rychło pęka gardziołek słowika, nadrywającego się w więzieniu drucianem, aby gwar brukowy zagłuszyć. Z rozdartym sercem i rozdzierającym jękiem (por. „Melodye z domu obłąkanych)“ wstępował poeta w przedwczesną mogiłę. Nie brakło mu było zachęty (począwszy od Kraszewskiego i przyjęcia w Hu-binie r. 1850) i oznak czci i wdzięczności, np. gdy do Warszawy i Poznania przyjeżdżał; nieraz znowu szarpnięto go za dzieło (Bartoszewicz) i za tendencye (Siemieński): należycie jednak nie zaopiekowano się nim za życia. R. 1857 zostawił on rodziców w Borejkowszczy-źnie, a sam się do Wilna przeniósł, gdzie na Popowszczyźnie dworek wynajął; lecz tu dopiero zaczęło się istne piekło dla niego. Choroba piersiowa rozwijała się szybko, o ratunku, podróży do Włoch np., i mowy nie było, później i z Popowszczyzuy musiał się, dla taniości, do brudnego i gwarnego zaułku przenieść, gdzie go bezsenność do reszty wyczerpywała. Gdy po „Kasprze Karlińskim“ bukietami drogiemi zasypywano autora, w domu poety nie było co jeść. I zwątpił K., onieśmielony już dawniej do ludzi, i stronił od wszystkich i krył swoją nędzę i'^chorobę; opiekował się nim najwięcej jeszcze Kraszewski,—sprowadzał do Warszawy, zaliczki przesyłał. Nie wiele to pomagało; i pobytów Druskienikach, zamącony nieustającą

troską i robotą na chleb, katastrofę tylko nieco odroczył. Dopiero po zgonie ofiarność public;: ui rodziny pozostałej nie opuściła.—Książka

J.    I. Kraszewskiegoo K-u, zbiór materyałów raczoj niż biografia wyczerpująca, bardzo żywo sylwetkę K-a wystawiała—jedyne to obfitsze źródło, dopełnione publikacyą Władysława Korotyńskiego („Syrokomla o sobie“, tu przytoczona i jego autobiografia dla Marcinkowskiego). Najbardziej zasłużył się około pamięci K-a przyjaciel jego, Wincenty Korotyński, znakomitem zbiorowem wydaniem „Poezyi L.

K. “ (Warszawa 1872, dziesięć tomów—obietnicy wydania i Korespondencyi poety jednak nie dopełniono). Na wydaniu tem oparli A. T ysYy ń-ski i Wł. Spasowicz swoje szkice, do których przybyły szkice W. Z. K o ś c i a ł k o w s k i ej, Suryna („Tygodnik Ilustrowany“ r. 1897) i in. W bibliotece Macierzy Polskiej nr. 10 umieścił Tadeusz Pini obszerniejszą rzecz (247 str.) p. t. „Wład. Syr. i jego utwory“ (Lwów 1901); lecz wydanie to popularne ma cele i przytacza głównie wyjątki nawet całe utwory pióra K-a („Ułasa“, „Szkołę wiejską“ itd.); szczegółów życia i twórczości nie dotyka niemal. Najpiękniejsze studyum poświęcił poecie A. Drogo-szewski w „Bibi. Warsz.“ 1904, luty-lipiec p. t. „Wł. Syr.“ analizując żywioły i środki tej poezyi (wyszło to stud. w oddz. odb., Warsz. 1904). K. jest epigonem rozmantyzmu malejącego, zszarzałego, spowszedniałego na gruncie litewskim, domowym. Niezdolny wznieść się do większej, wyższej twórczości, nie ogarniał szerszych widnokręgów; wyszły z demokracyi szlacheckiej, oligarchów nienawidził, ludowi sprzyjał bardzo, acz chłopomanem nie był; z tradycyi otrząść się jednak nie potrafił i ruch nowoczesny trwożył go raczej: bał się zmateryalizowania społeczeństwa; chwiał się w przekonaniach. Te braki okupowały gorąca miłość, tkliwe uczucie, przywiązanie głębokie do swej ziemicy—powiatu; lubowanie się w pięknościach przyrody poleskiej i nadniemeńskiej, nawet wcale nie uroczej; dokładna znajomość sfery przyrodzonej, jedynej w której swobodnie się obracał. Łagodny uśmiech, łzawe spojrzenie, miłości pełne słowa,—to cecha skromnej w gruncie sielskiej poezyi K-a; przyroda nie istnieje jeszcze dla niego sama przez się, człowiek mu ją stale zasłania; ludzi, szczególniej z własnej sfery, kreśli z niewzruszonym idealizmem i’ optymizmem, nieco ogólnikowo, bez wyrazistości, boleje głęboko nad niesprawiedliwością losu, nierównością stanów, niewdzięcznością i sobko-stwem ludzi; nie udziela jednak bohaterom swoim energii ani siły, najczęściej skarżą się oni i płaczą; najlepiej opisywał wrażenia własnej młodości, tęsknotę za przyrodą, za wonią łąk swych i szmerem ruczajów i gajów; blade przymglone obrazy jego, i dykcya nawet, większego polotu w ostatnich dopiero nabierały utworach,

Kondratowicz S tya n i s ł a w (* w W arsza-wie d. 21 inaja r. 1850 — f w Monachium d. 25 października r. 1898), lekarz, uprawiający położnictwo i leczenie chorób niewieścich. — Do gimnazyum uczęszczał K. w mieście rodzin-nem od r. 1862, opuścił je w r. 1867, osiągnąwszy świadectwo dojrzałości i niebawem zapisał się do wydziału lekarskiego Szkoły Głównej, już wkrótce potem przekształconej na uniwersytet warszawski, który ukończył chlubnie- w r. 1872. Wprost z ławy uniwersyteckiej, jako już obeznany dostatecznie z przedmiotem, zamianowany był ordynatorem kliniki położniczej, zostającej wtedy pod kierownictwem profesora W. Tyrcho wskiego (ob.). Odtąd też działalność swą lekarską poświęcił wyłącznie położnictwu oraz chorobom niewieścim, a w gałęzi tej wiedzy doszedł z czasem do doskonałości niezwykłej.—Zamiarem pierwotnym K-a było wstąpienie na drogę czysto naukową; w tym też celu postarał się w r.jl875 o osiągnięcie'; dyplomu doktorskiego, ale w obec okoliczności niesprzyjających temu, wyrzec się musiał nadziei otrzymania katedry profesorskiej, by zająć się wykonawstwem lekarskiem; nauce jednak, pomimo to, do śmierci służył wiernie, bądź bezpośrednio, bądź pośreduio. — Gdy w r. 1883 urządzono w Warszawie kilka t. zw. Przytułków położniczych, trzeci z nich powierzony został K-owi, który nim też do końca dni swych zawiady val wzorowo i umiejętnie.— Od r. 1881, w którym „Gazeta lekarska“ pod postacią odmłodzoną wychodzić zaczęła, przeszedłszy w ręce grona lekarzów młodych, K. przez towarzyszów pracy wybrany jednomyślnie, objął obowiązki wydawcy tygodnika tego, a sprawował je zawsze, jak wszystko do czego rękę przyłożył, z sumiennością i wytrwałością przykładną tak, że rozwój pomyślny i powodzenie pisma rzeczonego w mierze znacznej, niewątpliwie jego było zasługą. Z gorliwością nie mniejszą krzątał się również około „Odczytów klinicznych“ oraz innych wydawnictw tejże „Gazety; osobliwszy zaś dał wyraz pracowitości i dbałości swojej, gdy zabrał się do wydania wspaniałej „Księgi pamiątkowej“, złożonej w r. 1884 w darze jubileuszowym profesorowi Ho y er owi (ob.) przez grono współwłaścicieli „Gazety lek.“—Działalność pisarską rozpoczął K. już w r. 1873 w „Gazecie lekarskiej“ dawnej, redagowanej i wydawanej wówczas przez prof. Girsztowta (ob.). Prac jego wszystkich, odznaczających się bez wyjątku o-brobieniem systematycznem i umiejętnem, a noszących na sobie piętno wybitnie naukowe, wyliczać tu nie będziemy; znaleźć je można wyszczególnione w „Słowniku lek. pols.“ S. Koźmińskiego (str. 225, 226 i 607), oraz w dziele „Szkoła Główna warszawska“ (T. II, Kraków 1901, str. 492 i 493); zwrócimy wszakże uwagę na niektóre. Ozdobą prawdziwą literatury lekarskiej naszej jest jego „Przyczynek do histologii ciężarnej macicy“ (w „Pam. To w. lek. warsz.“ r. 1875, t. LXXI, str. 59 i nast.; toż w odb. os. Warszawa 1875; w. 8-e str. VI, 97 i 3 tabl., również po rossyjsku, jako rozprawa doktorska, tamże t. r., w. 8-e str. 102). Rozprawa ta, dokonana na podstawie poszukiwań mozolnych, podjętych w pracowni profesora Hoyera, należy bezwarunkowo do najlepszych w wieku XIX przez lekarzy Polaków napisanych i świadczy zarówno o zdolnościach wybitnych jak o nauce głębokiej autora. Bardzo ceune są również jego „Uwagi o cięciu cesarskiem według sposobu Porro dokonanem“ (w „Medycynie“ r. 1880, nr. 17 i 18), w których umysł krytyczny K-a jaśnieje blaskiem znamiennym. Nakoniec wspominamy „O badaniu chemicznem zawartości torbieli jajnikowych“ (w „Księdze pamiątkowej“ prof. Hoyera str. 611 — 620). Trzy prace tu wymienione zachowały dotąd zupełnie wartość swą naukową, posiadaną w chwili wydania; lat kilkadziesiąt znaczeniu ich pod względem tym nie zmniejszyły zgoła. —Oddawszy się pracy nauko wo-wydawniczej i wkładając w nią czasu wiele, K. nieomal zupełnie sam pisywać przestał, nad czem ubolewać trzeba, pocieszając się wszakże tern, iż działalność jego, jako wydawcy, przyczyniła się wcale niemało do ożywienia ruchu literacko-lekarskiego u nas. Za młodu K. wzbogacił też literaturę lekarską naszą, przekładając wybornie na język ojczysty dwa dzieła znakomite, mianowicie: R. Barne sa „Odczyty o operacyach akuszeryjnych“ (Warszawa 1875; w 8-e str. 394 i VI) i K. Schroedera „Wykład chorób kobiet“ (tamże 1-876; w. 8-e str. II i 496).—W roku 1875 K. został członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, a był nim nie z imienia tylko, lecz na prawdę, gdyż od początku naj wytrwałej uczestniczył we wszystkich pracach jego, zarówno na posiedzeniach zwykłych, z których bardzo rzadko tylko to lub owo opuścił, jak i w komitetach różnych, pomimo że mu to wiele czasu pochłaniało, ale w sprawach publicznych nigdy czasu nie skąpił. Nadto od d. 1 stycznia r. 1893 wziął na siebie obowiązki zaszczytne, ale uciążliwe podskarbiego Towarzystwa i pełnił je naj przykładniej.—K. posiadał zdolności wrodzone, uiepospolite, wiedzę ‘rozległą, naukę głęboką, sąd zdrowy i bystry, przy-tem odznaczał się charakterem prawym, nieugiętym, stanowczym i bardzo zacnym, ścisłość w spełnianiu wziętych na siebie obowiązków posuwał nieraz aż do pedantyzmu; sam będąc czcicielem prawdy i szczerości nie znosił udawania i strojenia się w pozory obłudne, karcił też zawsze otwarcie i nieraz bardzo ostro to, co słusznie w oczach jego na naganę zasługiwało; będąc sędzią surowym postępków własnych, dla innych też pobłażliwym nie bywał, ale przytem zawsze i niezłomnie umiał być sprawiedliwym. Pracy, chociażby najmozolniej-

szej i najnudniejszej nie lękał się i nie uchylał się od niej; dowodem tego najlepszym jest lat tyle dobrowolnie prowadzona korekta ostateczna „Gazety lekarskiej“ i wydawnictw jej innych, a podjął się tego jedynie, stojąc na straży czystości języka ojczystego, który kochał i władał nim wzorowo; obowiązek wydawniczy nie zmuszał go bynajmniej do pracy tej żmudnej, której, jako lekarz bardzo wzięty, nieraz godziny poświęcone na sen i wypoczynek oddawał.—Wyjechawszy w roku 1898 za granicę dla wytchnienia, gdy z wycieczki tej powracał, najuiespodziewaniej zmarł nagle w Monachium, gdzie się na dni kilka zatrzymał; zwłoki sprowadzone do Warszawy oddano matce ziemi na cmentarzu powązkowskim w d. 3 listopada tegoż roku. — Por. „Gazeta lek.“ (r. 1898, ser. 2-a, T: XVIII, str. 1 183 — 1 200, z portretem) i „Medycyua“ (r. 1898, T. XXVI,

Dr J p.

H. Or-e

Kondrau, wieś i miejsce kąpielowe w bawarskim Górnym Palatynie, w obwodzie Tirschenreuth; 3 źródła alkaliczne, zawierające kwas węglowy, o temperaturze o 9° C. Kąpiele

Wielka fcneykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 297a X:>üi XXXVIII

Hr.

Pyr.

Z. W.

str. 1093 — 1095).

Kondratowicz Sylweryusz, współczesny publicysta, powieściopisarz i krytyk literacki polski (*13 czerwca 1858 r.). Początkowe wykształcenie odebrał w Warszawie, później zaś w K jo-wie study o wał nauki przyrodnicze. Działalność publicystyczna K-a zaczęła się w r. 1879 od korespondeticyi i artykułów przyrodniczych, które przysyłał do pism warszawskich. Osiedliwszy się na stałe w Warszawie, został z kolei współpracownikiem „Nowiu“, „Kuryera Warszawskiego“, „Kury era Codziennego“, „Gazety Polskiej“ i „Gazety Warszawskiej“; w czasopismach tych zamieszczał krytyki literackie, artykuły treści społecznej i felietony, oraz prowadził przegląd prasy. Jednocześnie K. pisze liczne szkice, obrazki, humoreski, itd., a nadto dał kilka większych utworów powieściowych: „Zmarnowane dziedzictwo“ („Wędrowiec“, 1890 r.), „Zapóźno“ (tamże 1892 r.), „Pierwsze kroki“ („Gazeta Polska“ 1893 r. i w odb.), „Bez woli“ („Gazeta Warszawska“ 1894 r. i w odbitce), „Fałsze życia“ (tamże 1895 r. i odb. w 2 tom.) „Całą siłą“ („Niwa polska“ i „Biblioteka Dziel Wyborowych“, oraz odbitka), Taniec lichwy“ („Dziennik dla wszystkich“ i „Glos narodu“ krakowski, 1902 r., oraz w odb. 2. tń „Z mroków“ („Ziarno“ 1904 r. ). Jest K. także autorem kilku utworów dramatycznych, grywanych w swoim czasie w teatrze warszawskim i na prowincyi, jak: „ Dwakroćstotysięcy“. „Jegomość w eskimosach“. Utwory beletrystyczne K-cza nie celują wykwintnością roboty pisarskiej, ani humorem, ani artystyczuem obrobieniem; mają charakter publicystyczny raczej, nie zaś literacki, podejmują jakąś bieżącą sprawę społeczną z punktu zapatrywauia się autora, są niejako ilustracyą do artykułów dziennikarskich.

solankowe, błotne i żywiczne. Około 1,000 mieszk., prze w ażnienie katolików.

Konduktor, w fizyce, w ogólności przewodnik elektryczny (ob. Elektryczność, Przewodnictwo), w szczególności zaś część machiny elektrycznej, na której gromadzi się elektryczność przez machinę wytwarzana (ob. Elektryczne machiny). W mowie potocznej K. oznacza u nas zwykle piorunochron (oh.).

Konduktor, w inżenieryi cywihiej i budownictwie konduktorem nazywa się początkujący inżynier lub budowniczy, któremu por uczą się pilnowanie robót i przestrzeganie, aby wszystko według planów i kosztorysów zostało wykonane. K. także zwykle przyjmuje ma-teryały i przestrzega, aby co do ilości i jakości zadosyć czyniły warunkom, pod któremi dostawcy zobowiązali się je dostarczyć. Kou-duktorowie na drogach żelaznych mają obowiązek czuwania nad bezpieczeństwem podróżnych i kontrolowania ich pod względem opłaty za drogę. Konduktorowie pocztowi czuwają nad biegiem poczty, bezpieczeństwem i całością przewożonych przedmiotów i jadących osób.

Konduriotis: 1) Łazarz— bohater grecki (* 1768 na wyspie Hydrze, f tamże 17 czerwca 1852). Gdy w r. 1821 rozpoczęła się walka o niepodległość, K. z bratem Jerzym, należąc do najzamożniejszych przedsiębiorców okrętowych na w. Hydrze, złożyli na rzecz ojczyzny tak wielkie ofiary pieniężne, że skutkiem tego sami zbiednieli. Oprócz tego Łazarz popierał usilnie sprawę narodową, jako prezes senatu wyspy rodzimej. Za to odpłacono mu później za rządów Capo d’Istrias’a niewdzięcznością i dopiero po jego śmierci publicznie uznano te zasługi. 2) Jerzy, brat poprzedzającego (f 1858 r.), był w r. 1825 i 24 prezesem greckiej rady wykonawczej i wraz z bratem stał na czele opozycyi przeciw stronnictwu angielskiemu w Grecyi, a później zabierał głos przeciw prezydenturze Capo d’Istrias. W r. 1843 piastował godność prezesa rady stanu.

Konduryfc, minerał . występujący w kopalniach Condurrow i Wheal-Druid w Koriuvelli. Tworzy on matowe lub słabo-połyskujące bru-natno-czarniawe skupienia, miękkie i łagodne w dotknięciu, w odłamie plasko-muszlowe. Wewnętrzna część tych skupień składa się z mieszaniny arsenku miedzi i siarki, zewnętrzna jest przeważnie kwasem arsenawym. Przypuszczalnie jest to produkt rozkładu minerału tenantytu.

Kondycya (z łac. conditio). 1) Warunek główny w umowach, kontraktach. Podług dawnego prawa polskiego zwracano szczególnie uwagę w umowach pisanych na K-cye wyrażone, których niedotrzymanie rozwiązać mogło tę umowę. Ztąd w przenośni lud powiada: „żyć w niedobrej z kimśK-yi“. 2) Służba, obowiązek: „Iść na K-yę“ = wziąć na siebie obowiązki guwernera. 3) W dawnej polszczyźnie wyraz ten

oznaczał stan i położenie towarzyskie człowie- weźmiy sardelli, wymocz, uwierć masła mło« ka, np., że jest K-yi szlacheckiej, miejskiej, dego zmieszay z sardellami, ale nietopioneąo, wiejskiej. Pytano: jakiej jesteś K-cyi, a Fr. y nie słonego, ponakraway gorącego Kapłona, Zabłocki pisze „różność fortun czyni różnicę    przydawszy Imbieru y Gałki, kładź w nńkra-

K-yi“. W myśl tego znaczenia, ale już nieco    waue, day gorąco.    Tak Bażanty, Jarząbki Ku-

zmienionego, lud nasz mówi: „Chłop zawsze    ropatwy, Dropie,    Cielęce pieczenie, y cokol-

chce, aby baba na niego robiła. Taka jest    wiek chcesz“;—2)    „Czosnku uwierć niemało

u niego kundycyja“.    licd- ińko masło, zmieszay z miodem, masłem, w na-

Kondyktowe dekrety—jako instytucya po- krawanego Kapłona albo co inszego, kładź, lubownego załatwiania spraw spornych—rozwi-    ń day nń Stół“.    r»r j. p.

Zondyrew: 1) Jan, mąż stanu rossyjski z końca XVI i początków XVII w. (f 1635), pomiędzy inemni delegowany był do Francyi ze skargą cara na królów polskiego i szwedzkiego, a jednocześnie z uwiadomieniem o wstąpieniu Michała Fedorowicza na tron. nadto polecenie wyswatania garowi którejkolwiek z księżniczek Burbońskich, ale zabiegi w tym kierunku spełzły na niczem. Był uroczyście • odejmowany przez Ludwika XIII w Bordeaux, a po powrocie do ojczyzny informował o stanie politycznym Europy ówczesnej. Umarł w godności wojewody. —2) Piotr, pisarz i tłó-

Miał

cara

nęły się w prawie polskiem z pierwotnego sądownictwa kompromisarskiego. Posiadały w życiu polityczno-sądowem znaczenie równoległe do t. zw. sądów kompromisarskich. Były zawierane K-e d-y przez strony osobiście albo przez specyalnych do tego wyznaczonych plenipotentów, przyczem plenipotencya musiała być zapisana w tym samym, co i d-y, miejscu. Po załatwieniu sprawy zawiadamiano o tern sąd przez illacyę, po upływie dni trzech następuje powtórna illacya, a wreszcie decyzya, jako już posiadająca moc obowiązującą, była wciągana w sentencyonarz i dekretarz. Stronie przypozwanej zapewniano „optio jormandi reciproce maez rossyjski (* 1789;, po ukończeniu w r. sui actoratus“ (wolność ułożenia odwrotnego po- 1807 uniwersytetu kazańskiego za protekcyą wództwa), co również się praktykowało i w de-    prof.    Jakowkina został    kandydatem    przy    kate-

kretach remisowych. Gdyby która ze stron    drze    historyi, geografii    i statystyki,    w r.    1809

cze-

chciała się cofnąć „z ułożonego projektu i urno- uzyskał -magistraturę. Był współpracownikiem wy“, w takim razie podaje prostą illacyę w tej pisma „Kawkazskija Izwjestja“, w r. 1811 mierze do sądu, poezem sprawa bywa rozpa- wreszcie rozpoczął wykłady ekonomii politycz-trywana w zwykłej formie przewodu (e.r seriis nej według zasad Sartoryusa, którego pracę controversiis)—co do tych punktów, do którycli p. t. „Naczalnyja osnowy narodnago bogatstwa się strony nie mogły ugodzić. Wyrok, który i gosudarstwiennago hozjajstwa“ (Kazań 1812) zapadał w takich sprawach, bywał wpisywany przetłóm. na język rossyjski. Z prac jego własnych pod „owym wpisem i feryą, jak była przywo- wymienimy „Stranstwowanje Filippa Jefremo-łana sprawa“ („Vol. leg.“ VII, 694). — W ten wa po Kirgizskoj stępi, Cliiwje, Bucharje, Ti-sposób określiła konstytucya 1768 r. K-e d-y    betje    i Indji i wozwraszczeuje jego    ottuda

dla Korony; na Litwie zaś już w r. 1764 r.    rez    Anglju i Rossju“    (uzupełnił i    wydał    poprzestały one istnieć, skasowane z powodu nadu- prawnie, Kazań 1811).    Ed chw.

Kondzeveram (ang. Conjeveram, skryć. Kanczipuram), miasto w Indyach Wschodnich (angielskich), 67 kim. na połd. od Madrasu, pomiędzy 12° 49’ 45” szer. płn., a 79° 45’ dług. zuch., nad rz. Vegavati (dopływ rz. Palar), stacya drogi żel. Chingleput— Arconam Jmiction; około 50,000 mieszk. Miasto leży na obszernej płaszczyźnie , dwie jego główne świątynie oddalone są od siebie o 5 kim. Szerokie ulice, zabudowane licznemi pięknemi, niewielkich rozmiarów pagodami. K. jest świętem miastem braminów płd.-indyjskich i nosi miano „Benaresu południa“. Przeszło 100,000 pątników nadciąga na uroczystości doroczne. Główna świątynia wznosi się nad stawem, kształtów olbrzymiej piramidy, zdobią ją liczne rzeźby. Choć cieszy się p^ielką sławą, ustępuje jednak, co do piękności, innym świątyniom Indyj południowych. — K. był w VII w. bardzo ważnem ogniskiem cywilizacyi dra-widyjskiej, później buddyzmu, wreszcie hin-duskiem. Dawni władcy przyozdabiali miasto

san-

żyć, które się z tego powodu zagęściły w sądownictwie {ib. 406). — Por. Ostrowski „Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego“

(1784, II, 85).

Kondylomaty, ob. ‘Lepierze i Szysz-k o w i n y.

Kondyment, wyraz ten łaciński (condimen-tum), oznaczający właściwie przyprawę każdą, był dawniej u nas używany przez pisarzów o rzeczach kuchennych, którzy tak nazywali przyprawy pewne, dodawane zwłaszcza do pieczystego. Wie ląd ko (oh.), współczesny Stanisława Augusta, w Słowniczku umieszczonym na końcu „Kucharza doskonałego“ (str.

402) tak znaczenie wyrazu tego objaśnia: „Sos do pieczystego lub potrawy, jako to, kondyment cebulny z mlekiem i mąką albo solą, białym pieprzem, oliwą, octem“. O sto lat wcześniej piszący Stanisław Czerniecki w dziełku „Compendium Ferculorum albo zebranie potraw“ podaje „dziesięć Condymentów do pieczystych rzeczy“, z których, dla dania wyobrażenia o nich dwa przytaczamy: 1) „Kapłona weś, upiecz go, i skwapli wie, Kryszna-Radża założył tu około r. 1509

M. Han

lir.

ski.

z. w.

Könen Adolf von, geolog i paleontolog niemiecki (* 21 marca 1837 w Poczdamie). Odbywszy studya w Berlinie i Marburgu, gdzie się habilitował w r. 1867, został profesorem nadzwyczajnym w r. 1873, zwyczajnym w r. 1878; w r. "1881 otrzymał katedrę geologii w Getyndze. Napisał: „Über Conorbis und Cryptoconus“ (Marburg 1867); „Beiträge zur Kenutniss der Molluskenfaune des norddeutschen Tertiärgebirges“ [(Kassel 1867); „Das marine Mitteloligocän Norddetsclilands und Molluskenfaune“ (tamże 1867 — 68,    2 części); „Das

Miocän Norddeutschlands und seine Molluskenfaune“ (tamże 1872): „Über eine paläocäne Kopenhagan“ (Getynga 1886)

Hr.

K. B.

obie wielkie świątynie, oraz mnóstwo mniejszych pagód. Po wygaśnięciu jego dynastyi K. dzierżyli mahometanie z Golkondy, później nabab z Arkotu. W r. 1751 Robert Clive (ob.) walczył tutaj z Francuzami, którzy w r. 1757 miasto podpalili. Następnie K. służył Anglikom za ważny punkt wojenny.

Koneczny Feliks, historyk (* w Krakowie w r. 1862). Uczęszczał do gimnazyum w Krakowie, a w r. 1884 zapisał się na wydział filozoficzny w uniwersytecie Jagiellońskim. W r. 1888 uzyskał stopień doktora filozofii. W r. 1890 wysłała go Akademia Umiejętności w Krakowie do Rzymu, w t. zw. ekspedycyi rzymskiej, pracował tam w archiwum waty-kańskiem. Po powrocie został (w jesieni 1890) adjunktem w Akademii Umiejętności i był nim aż do r. 1897, poczem wstąpił do biblioteki Jagiellońskiej jako praktykant, a po roku został amanuentem i to stanowisko piastuje do dziś dnia. Po śmierci kustosza Wł. Wisłockiego w r. 1900 powierzono mu dział rękopisów tejże biblioteki. Jest K. autorem wielu prac historycznych. Oto tytuły ważniejszych: „Kazimierz Wielki protektorem Kościoła ruskiego“ („Pamiętnik uczniów Uniw. Jagiell. na otwarcie Collegii Novi“ 1888); 2) „Polityka Zakonu w 1389 — 1390“ („Rozpr. Akad. hist. filoz“. t. 24); 3) „Walter von Plettenberg, land-mistrz inflancki“ (t-że t. 28); 4) „Jagiełło i Witold 1382 — 1392“ („Przewodn. nauk. i liter.“ 1892 i osobno); 5) „Jan III Waza i misya Possewina“ („Przeg. powsz.“ 1900 i osobno); 6) „Szkoły pruskie Hozyusza“ (t-że); 7) „Charakterystyka Erazma z Rotterdamu“ (t-że); 8) „Dzieje Szlązka“ (Bytom 1897, rzecz napisana popularnie dla ludu); 9) „Zatarg szkolny chełmiński z XVI w.“ („Prz. powsz.“);10) „Z zakamarków XVII w.“, przyczynek do stosunków ekonomicznych („Przegl. polski“). Wreszcie podręczniki do dziejów Polski: jeden, „Dzieje Polski dla dojrzalszej młodzieży“ (Łódź 1902, 2 t.), drugi, dotąd dwie części, napisany popularnie, ale naukowo i na najnowszych badaniach oparty i P°j§fy bardzo rozlegle, a zwłaszcza kładący nacisk na organizacyą społeczną i państwową, są to: 1) „Dzieje Polski za Piastów“ (Kraków 1902) 2) „Dzieje Polski za Jagiellonów“ (Kraków 1903). Prowadzi je K. dalej i na 5 tomów oblicza. Oprócz tego jest stałym współpracownikiem „Przeglądu powsz.“ i „Przegl. polskiego“; w pierwszym pisze „Nowinyhistoryczne“, tj. przegląd najnowszych monografij historycznych; w drugim prowadzi dział teatralny. Nadto jest autorem wielu artykułów politycznej lub społecznej treści, a umieszczanych w dziennikach krakowskich i warszawskich i czasopismach naukowych-(«Biblioteka Warszawska“, „Ateneum“ (dawne), „Muzeum“, „Kwartalnik historyczny“). Z tych artykułó w zasługują na wzmiankę: „Geneza pedagogii“ (w„Mu-zeum“ 1888; jest to pierwsza jego rozprawa),

W sprawie górno-śląskiej“, „Oświata a dobro-yt w Galicyi“ i „Konserwatyzm chłop-

M. G-y.

Konelit, minerał, piękne błękitne przeświecające ostre heksagonalne kryształki, pozbierane w skupienia graniaste. Jest to sól podwójna: siarczan i chlorek miedzi; skład ściśle niezbadany. Występuje w niektórych kopalniach w Kornwalii.

Fauna von i inne. '

Koner Wilhelm, geograf, archeolog i bibliograf niemiecki (* r. 1817 — f 29 wrześ. 1887 ako bibliotekarz królew. biblioteki uniwersyteckiej w Berlinie). Napisał: „Repertorium über die vom Jahr 1800 bis zum Jahr 1850 auf dem Gebiet der Geschichte und ihrer Hilfswissenschaften erschienenen Aufsätze“ (Berlin 1854,    2 zeszyty ) ; wspólnie z Ernstem

Guhl’em „Das Leben der Griechen und Römer, nach antiken Bildwerken dergestellt“ (tamże 1862;    6-e wydanie R. Eugelmann’a 1893)

— najbardziej znana praca K-a, tłómaczona na liczne języki; od r. 1861 aż do śmierci wydawał „Zeitschrift für allgemeine Erdkunde“; potem redagował „Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin“, gdzie opracowywał roczne przeglądy bibliograficzne. Hr-

Koner Maks, malarz niemiecki (* r. 1854 w Berlinie), uczeń tamtejszej akademii Szt. Pięk., szczególnie zaś A. v. Wernera i M. Michaela. K. po studyach, odbytych również zagranicą, poświęcił się wyłącznie malarstwu portretowemu. Robił portrety przeważnie dostojników państwowych. Śród nich do lepszych należą portrety Wilhelma Ii-go’¹, księcia Pless, księcia Lichnowskiego, ministra finansów Miquela, admirała v. Goltz, oraz znanych artystów malarzy, jak Men z la, A. v. Wernera, Bracht a, Brausewettera i v. Kameke. K. otrzymał medal złoty z wystawy berlińskiej oraz tytuł profesora i członka akademii.

Konesament, konessament lub konossament (fr. Connaissement, ang. Bill of Ląding, niem. Konnossement, włosk. C ono s ciment o), świadectwo frachtowe morskie, wydawane przez kapitana statku (szypra), lub jego zastępcę na-

Red.

k. r..

dawcy towaru. Świadectwem tem przełożony statku potwierdza przyjęcie towaru na pokład i zobowiązuje się zarazem przewieźć go do wymienionego w K-cie portu. Według prawodawstwa handlowego większej części państw europejskich i Ameryki K. powinien być napisany w 3-ch egzemplarzach — tak pod względem treści, jak daty i liczby równobrzmiących zupełnie. Jeden z tych egzemplarzy pozostaje u kapitana okrętu, drugi przeznaczony jest dla nadzorcy towaru, trzeci dla odbiorcy. Prawo francuskie podnosi liczbę duplikatów (kopij) do 4-ch, niemieckie zaś zobowiązuje szypra do wystawienia tylu duplikatów K-u, ile nadawca towaru zażąda. K. oprócz wyszczególnienia towarów zawiera dokładne dane, odnoszące się do jego transportu, a zatem: nazwisko nadawcy, szypra i odbiorcy, nazwę i flagę okrętu, nazwę portu, w którym towar nadano, oraz portu, gdzie ma być odebrany, warunki frachtowe, wreszcie datę i liczbę egzemplarzy. Szyper na miejscu, do którego adresowany jest towar obowiązany jest za okazaniem duplikatu K. wydać towar odbiorcy lub osobie upoważnionej do tego przez odbiorcę (albo nadawcę). W ostatnim ws akże wypadku warunek ten w K-e powinien być zaznaczony. K. „tranzytowy“ obowiązuje szypra do przewiezienia towaru tylko na pewnej części drogi morskiej którą towar ma być przesłany. Za dalszy przewóz szyper nie jest odpowiedzialny, powinien jednak przez staranny wybór przedsiębiarców transportu zabezpieczyć przewóz i całość towaru.    ,    M z

Konew, Konewka naczynie drewniane lub metalowe, zwykle kształtów ostrokręgu ściętego, najczęściej opatrzone jednem uchem, a służące do przelewania i przenoszenia wody oraz innych płynów. Wyraz zaczerpnięty z niemieckiego K a n n e = konew (przyczem konew ma tę samą końcówkę jak obcego również pochodzenia brukiew, panew, rzodkiew i in.), tak samo jak Kanka — rureczka u enemy, ale przyszedł do nas f)rz3z Czechy (konew). J. Karłowicz mniema, iż źródłem wyrazów tych, jak franc, canette (kufel), jest łac. canna — trzcina, rurka, dudka, łódka. Natomiast wyrazy ko n fas (ceberek na trzech nogach), k an fas (kropielnica) pochodzą odniem. Hand-fass. Por. J. Karłowicz „Słów. wyr. obc.u (Konew).

Konewka Paweł, rysownik niemiecki i wycinacz sylwetek (*    1840 w Greifswald,

f 1870 w Berlinie). K. jako sześcioletni chłopiec wycinał już nożyczkami z papieru podług natury figury ludzkie i zwierzęce, przyczem ujawniał taką zręczność, że ojciec sam skierował go na drogę artystyczną. W r. 1857 K. udał się do Berlina i rozpoczął karye-rę studyami w pracowni rzeźbiarskiej Drake-go. Zawód ten nie zadowalał go jednak, przerzucił się więc do pracowni malarskiej Stef-fecka, nie zaniedbując przytem swej sztuki wycinania sylwetek. Zachęcony powodzeniem, jakie zjednało mu wydanie icli „Albumü“, oddał się całkowicie tej sztuce i wkrótce wydał szereg kompozycyj, między innemi dwanaście illustracyi do „Fausta“ Goethego, które wyciął z papieru czarnego, a które następnie reprodukowane w litografii (Berlin 1864). Późniejsze kompozycye rysował wprost i a drzewie i następnie rytował je. Obok wielu prac, przeznaczonych dla pism ilustrowanych, książek dla ludu i czasopism dła młodzieży, wykonał K. większe cykle iłustracyj do „Snu nocy letniej“ Szekspira (Heidelberg r. 1868), oraz do „Falstaffa“ (Lahr 1870). K-ę cechuje wyobraźnia bogata, humor i silne poczucie kształtu. Przyczynił się on do podniesienia wartości artystycznej drzeworytu, przed ni m po rzemieślniczemu traktowanego.

Konfederacye. A) w Europie Od końca w. XI zaczynają się pojawiać w krajach Europy zach. związki, noszące różne nazwy: konfraterni, unij, lig, konspiracyj, K-yj. Są to bądź związki rycerstwa, jak np. jedne z pierwszych i ważniejszych: związek baronów angielskich z r. 1215, rycerstwa bawarskiego z r. 1402 i t. <h, bądźto związki miast między sobą jak Hanza (ob.), związek miast- nadreńskich itd. Nieraz znów łączą się miasta z rycerstwem, a nawet duchowni. Cechą tych związków wszystkich jest 1 o, iż mają podstawę prawno-pry watuą, oparte są na zobowiązaniu osób, które dobrowolire do związku przystępują; cele jednak ich są prawno-publiczne. Najczęściej chodzi o zabezpieczenie pokoju, który w tych czasach nie był zagwarantowany przez władzę państwa, to znów o wspólną obronę i pomoc dla celów handlowych, jak w związkach miast. Nieraz jednak tego rodzaju związki są zawierano wprost przeciw władzy państwowej dla przeprowadzenia postulatów z zakresu prawa publicznego. Są te związki wynikiem ówczesnego ustroju państwa, jego uzupełnieniem. Zakres spraw, na które rozciąga się władza państwa, jest jeszcze dość ciasny; życie zaś postępuje naprzód. Nie znajdując zaspokojenia tych potrzeb w działalności państwa, społeczeństwo przez te związki stara się tę działalność państwa zastąpić, uzupełnić, bądź też przez nacisk na nią zmusić do pewnych działań, których dotąd nie przedsiębrała. W tych to związkach znajduje społeczeństwo właściwą organizacyę, która umożliwia mu wpływ na sprawy publiczne. Z drugiej zaś strony władza państwa nieraz nawet bierze te związki w swoją opiekę i przyłącza się do nich. Taką cechę mają związki t. zw. landfriedeny, które ostatecznie zapewniły w Niemczech bezpieczeństwo i usunęły prawo pięści. Te związki prowadzą, wskutek właśnie swego charakteru związków społecznych, w sprawach państwowych do tego, iż ostatecznie zaczyna społeczeństwo zyskiwać

reprezentacyę w zjazdach, które do tego czasu miały piętno jedynie zjazdów urzędników, powoływanych przez królów i książąt do narad w kwestyach, mających większą dla państwa doniosłość. K-e stanowią zatem ważny szczebel w rozwoju praw społeczeństwa. Z chwilą jednak, kiedy to społeczeństwo zostało dopuszczone do sejmów i wszelkiego rodzaju zjazdów, K-e stały się zbędnemi. A że i władza państwowa niechętnie na nie patrzyła, choć się niemi w potrzebie posługiwała, więc toż zaczynają niknąć w końcu Wieków Średnich.

państwo. K-a, wychodząca z imcyatywy panującego, miała więc tu związać węzłem prawno-prywatnym społeczeństwo z krółem, uzupełnić braki, umożliwić przeprowadzenie postulatów, obchodzących całe społeczeństwo. Trzecia wreszcie grupa, to K-e nielegalne, skierowane przeciw władzy państwa wprost, lub też podejmujące na siebie zadania, które państwo powinno było samo przeprowadzić. Tu właśnie należy pierwsza z tych K-cyi, Maćka Borkowi-ca z r. 1352, skierowana przeciw władzy starosty wielkopolskiego, dwie K-e z lat 1406 i 1407 zwrócone przeciw duchowieństwu,

W Niemczech w r. 1495 zabronił takich związków generalny landfrieden. B) K-ye wPo/sce zja- a mające na celu ograniczenie praw jego wiają się także, choć później niż na Zachodzie oraz uregulowanie na korzyść szlachty sprawy jak wogóle cały rozwój Polski szedł znacznie dziesięcin (druga z nich w formie znacznie łapo za państwami Europy zachodniej. Nie zna- godniejszej, niż pierwsza), K-a lwowska z roku czy to jednak, jakoby K-ya była w Polsce 1436, dążąca do usunięcia upośledzenia ziemi tworem obcym, sztucznie tylko na nasz grunt lwowskiej i stanowiska wojewody lwowskiego przeszczepionym. Tak jak na Zachodzie, i tu w zarządzie dochodów w czasie małoletności wynikała ona z całego ukształtowania się sto- Warneńczyka, K-a Spytka z Melsztyna z r, sunków, z tych braków organizacyi państwa, któ- 1439, wprost przeciw państwu wymierzona re przedstawia i polski ustrój średniowieczny, w obronie husytyzmu; późniejsza nieco, pocho-choć zaprzeczyć się nie da, że na formy ze- dząca z bezkrólewia po Warneńczyku, nieda-wnętrzne wpłynęło naśladownictsvo zagranicy, towana K-a dwudziestu rodów w celu usunięcia Pierwsze K-ye, które się pojawiają w Polsce, zemsty krwawej (a więc jeszcze z nich naj-są to związki miast wielkopolskich: Poznania, ' legalniejszn), wreszcie K-a lwowska z r. 1464

Gniezna, Kalisza i Pyzdr z roku 1298— 1302; Poznania,

1350. — Wszystkie te K-ye mają na celu zabezpieczenie pokoju, ściganie wspólne w miastach tych, którzy przec'w niemu wykraczali.

K-ye do skutku przy współdziałaniu władców, którzy chętnie je popierają. K-ye szlachty są późniejsze. Pierwsza Maćka Borkowica z r. 1352; odtąd coraz tych kou-federacyj przybywa. Podzielić je można według stosunku do władzy państwa na trzy grupy, choć podział jto nie zupełnie ścisły. Pierwszą grupę, K-yi zupełnie legalnych, tworzą K-e, zawierane w czasie bezkrólewi. Tu należą dwie K-e z lat 1382 i 1384. Nie było wówczas władzy w państwie, nie było monarchy, a dzielnice, zabrane przez Łokietka i Kazimierza W., nie miały jeszcze organów, których władza rozciągałaby się. na całe państwo, któreby też mogły występować w imieniu całego społeczeństwa. Ten brak miał zastąpić związek tych ziem, bo one występują jako łączące się razem w formie K-yi. O ile szło o późniejsze bezkrólewia, to już tego rodzaju K-yi nie było potrzeba, przynajmniej za Jagiellonów, gdy czas bezkrólewia nie był zwykle zbyt długi, a na czele państwa stała już zorganizowana rada królewska, względnie później sejm. Drugą grupę stanowią K-cye, zawiązy-waue przy królu, a więc również legalne. Śą to K-e z lat 1424 i 1438, zwrócone przeciw husytyzmowi. Nie wystarczały dla zwalczenia tych nowych, wdzierających się w państwo prądów zwykłe środki, jakie miało do dyspozycyi

szlachty z miastem Lwowem skierowana prze-Kalisza i Pyzdr z roku ciw nadużyciom starosty lwowskiego. Tyle

ich znamy z aktów K-yj, które się zachowały. Bezwątpienia jednak było ich więcej, przypuszczać możemy, że zwłaszcza przywileje ta-Dlatego też przychodzą te kie jak czerwieński z r. 1422, cerekwicki z r. ,

1453 i nieszawski z r. 1454 zostały zapewne wymuszone przez K-e szlachty. Choć w aktach to znana K-ya zawsze mowa na ich początku, iż one nie są zwrócone przeciw królowi, choć oświadczają się za utrzymaniem podstaw ustroju, to przecież treść ich naruszała prawa panującego, dążyła do zmian, nawet gwałtownych. Dla tego też nieraz królowie występują przeciw K-om, nawet bardzo energicznie, z bronią w ręku (1352, 1439). W stosunku do K-cyj zachodnioeuropejskich wykazują te K-e jedną*wadę, iż kiedy tamte tworzą jakiś organ wykonawczy i w ten sposób zapewniają egzekucyę, to na-szé K-e wprawdzie głoszą, iż w obronie K-yi przeciw każdemu wszyscy wystąpią, jednak — z wyjątkiem związku z r. 1407—takiego organu wykonawczego nie powołują do życia, brakło im więc egzekutywy. Choć nie można im odmówić znaczenia dla organizowania się społeczeństwa i zdobywania przez niego praw, to jednak nie miały- tego wielkiego znaczenia w Polsce, co zagranicą. Z chwilą, kiedy społeczeństwo zaczyna sobie zdobywać w Polsce —w drugiej połowie wieku XV — legalną reprezentacyę przez sejmiki, a następnie w sejmach przez izbę poselską, tracą K-e swo ją racyę bytu w ustroju państwa. Rzeczywiście też zanikają, i to na czas długi. Pojawiają się one w Europie znowu od XVI wie-

Marszałkom dodają do bo-

ku, kiedy władza książąt zaczęła łamać przewagę stanów. Związki takie starają się więc zastąpić braki organizacyi państwowej. — Wtedy też pojawiają się i w Polsce. I tu znów dadzą się odróżnić ich trzy grupy. Pierwszą tworzą znowu K-e w czasie bezkrólewia. W Polsce XVI w. wyrobiła się teorya, doprowadzona do ostatnich nieraz konsekwencyj, że z śmiercią króla gasną wszelkie prawa. Dla zabezpieczenia więc bezkrólewia trzeba było stworzyć jak.ś węzeł prawny. Podstawę znaleziono w wiadomościach o przeszłych K-ch. Już w czasie pierwszego bezkrólewia w r. 1572 po śmierci Zygmunta Augusta, tworząc K-e, odwoływano się jako na przykład i wzór na K-ę z r. 1438. K-e te zawiązywano po województwach, na sejmikach. W pierwszem bezkrólewiu działo się to samorzutnie, później już stało się regułą, tak, że odrazu pierwsze sejmiki, zwołane przez prymasa po śmierci króla, wiązały się w K-e. Te K-e w czasie bezkrólewia z\vano kapturami. Wyrażenie to było równoznaczne z nazwą K-yj, później jednak wyłącznie przywiązane było do tych K-yi w czasie bezkrólewia. Kaptury wydają zarządzenia na czas bezkrólewia, zabezpieczające spokój. Wybierają też osobny sąd, t. zw. kapturowy (ob. kaptur, kapturowe sądy), który spełnia, zwłaszcza w późniejszych bezkrólewiach, rolę wydziału kapturowego. Na sejmie konwoka-cyjnym (ob. Kon wok a cy a), odprawiającym się po sejmikach, uchwały sejmu noszą nazwę K-yi generalnej, gdyż stany wiążą się pod wiarą, honorem i sumieniem, przyrzekając sobie wzajemną pomoc i wykonanie powziętych uchwal. Dlatego K-a generalna przychodzi do skutku nawet w razie zerwania sejmu konwokacyjnego. Obok tych konfederacyi pojawiają się K-cye także za życia króla, bądź w obronie państwa stojące, bądź przy królu (jak Tyszowiecka za Jana Kazimierza, Goląbska za Michała, Sandomierska i Tarnogrodzka za Augusta II itd.), choć zawiązywane początkowo bez jego udziału; bądź też skierowane przeciw władzy państwa. Te ostatnie, noszące także nazwę rokoszów, uważane są za nielegalne. Atoli nieraz i ojie zyskiwały ostatecznie uznanie prawne przez przystąpienie do nich króla. Mimo swego nielegalnego charakteru przecież rzadko ściągają na sprawców karę; zwyczajnie sejm, łagodząc taką sprawę (stąd zwany p a c y fi k a c yj ny m, orzeka ogólną amnestyę. Te konfederacye przeciw królowi zwrócone opierały swoją racyę bytu na normach o odpowiedzialności króla wobec narodu, którą określił articulas de non praestan-da obedientia, pomieszczony w t. zw. artykułach henrykowskich z r. 1573, a następnie o-kreślony bliżej w konstytucyach z lat 1576, 1607 i 1609. K-cye zwykle powstają w taki sposób, iż wiąże się naprzód jedno województwo, albo też jakaś grupa osób, a następnie

dopiero przystępują inne województwa. K-a wybiera sobie marszałka, później także województwa wybierają marszałków — wojewódzkich K-cyj. ku również wybieranych radców czyli kon-syliarzy K-cyi, którzy stanowią razem organy wykonawcze K-racyi. Zebrania przedstawicieli K-acyi wojewódzkich, które zwyczajnie król zwołuje, składające się z wybranych przez sejmiki deputatów, noszą nazwę rad walnych, i mają wielkie podobieństwo do sejmów. Zdarza się też, że rada walna wprost w sejm się zmienia. Konfederacye, które ogarniają całe państwo, a przynajmniej większość jego, roszczą sobie prawo do najwyższej władzy w państwie, stać chcą nawet ponad królem, jako reprezentacya całego narodu. Z tego-to powodu także ustanawiać one zaczynają niekiedy ( K-ya G-ołąbska i Targowi-cka) osobne sądy konfederacye po województwach i sąd K-racyi generalnej ( ob. art. Kaptury pod koniec ). K-cye wynikały z ustroju, z jego braków, dopełniały go ale też i rozsadzały. Stąd-to dążą monarchowie do ich zupełnego zniesienia. Udało się to na Zachodzie. W Polsce zabroniła K-cyj kou-stytucya 3-go maja, atoli bezskutecznie. Odrębny charakter noszą konfederacye wojskowe — oraz K-cye na sejmie. Pierwsze pojawiają się już od końca XVII w. Są to związki wojska, tworzące się zwykle w celu uzyskania wypłaty zaległego żołdu. Były one bardzo niebezpieczne dla państwa, gdyż kierowały przeciw niemu jego własną, siłę zbrojną. Wyłamują się też z pod władzy swoich wodzów, by w ich miejsce postawić wybranych marszałków. Nieraz też hetmani przystępują do K-cyj wojskowych , by w ten sposób zapewnić sobie pewien przynajmniej wpływ na nie. Przeciw K-cyom wojskowym występują też nieraz konstytucye, wyraźnie ich zakazując (konst. 1609, 1623, 1624, 1662). — K-racye w przeciwstawieniu do zasadniczych podstaw ustroju parlamentarnego polskiego uznawały zasadę większości głosów. Przez K-cye wprowadzono częściowo tę zasadę w miejsce jednomyślności także na sejmach, zwłaszcza za Stanisława Augusta. O ile sejmy zbierały się w czasie trwania K-cyi, to . przewodniczył im marszałek tejże , a uchwały zapadały większością głosów. Za Stanisława Augusta pojawia się też nowy zwyczaj, iż sam tylko sejm wiąże się w K-cyę. do której więc tylko przystępują posłowie. Taką K-cyę bądź zawiązuje król w radzie nieustającej (sejm z r. 1776), przez co zapewnia sobie na nią większy wpływ, bądź też powstaje ona poza sejmem w gronie posłów, a potem reszta posłów do niej przystępuje. W ten sposób więc bez K-cyi o-gólnej przeprowadzano w sejmach zwyczajnych przy użyciu tego niezwyczajnego środka zasa-

sk.

Red.

lied.

dę głosowania większością. — Literatura: o K-acli za granicą traktują najczęściej ogólne dzieła o parlamentaryzmie. Specyalnie tego rodzaju związkom poświęcone są z ważniejszych prac: Gierke „Rechtsgeschichte der deutschen Genossenschaft“; Kelle ter „Die Landfriedensbünde zwischen Maas und Rhein im XIV Jht.“; Ko pp „Geschichte der eidgenössischen Bünde“. Ustroju i znaczenia prawnego polskich konfederacyi tyczą: Leugnich G. „Dissertatio de Polonorum oonfoederationibus“ (Gdańsk 1735); Kettner Cant. Er. „De Po-lonorum confoederationibus“ (Gdańsk 1735); Ulanowski Boi. „Konfederacye polskie XIV i XV w.“ („Rozprawy Ak. Urn. wydz. hist.-fil.“ t. XXIV, seryi I); Rembowski Al. „Konfederacya i rokosz w dawnem prawie polskiem“ (wstęp do wydawnictwa p. t. Rokosz Zebrzydowskiego w „Bibl. ord. Krasińskich“ t. IX — XII roku 1903, i osobno; omawia w części pierwszej stanowisko K-acyj na tle ustroju stanowego w państwach zachodniej Europy, w części drugiej K-cye w Polsce). Obok tego dość liczne monografie o poszczególnych konfederacyach (historyczne). Co do K-cyj w czasie bezkrólewia ob. Kaptur, i Interregnum.

Konfederat, pierwotnie towarzysz związkowy, należący do konfederacyi. Później K-em nazywano dzielnej miny szlachcica, zuchwałego, gotowego zawsze do korda i puhara: „to prawdziwy K.“; „dzielna konfederacka mina“. Wyraz ten u ludu przekształcił się w k o n f e d e.-raka i konferata (wspomnienie w pewnych o-kolicach o kilku rodzinach chłopskich, których ojcowie służyli w Konfederacyi Barskiej).

Kcnfederatka, czapka o czterech rogach, wysoka, karmazynowa lub granatowa, czarnym, siwym lub kasztanowatym barankiem obszyta, zawsze na prawe ucho zwieszana. Dodawano do niej dla ozdoby pióro czaple w osadzie srebrnej a nawet złotej i kamieniami sadzonej. Kszałt takich czapek był znany oddawna, ale przyjęty powszechnie przez konfederatów barskich w latach 1768 — 1771 wziął od nich nazwę. Z czapki takiej, przez dodanie do niej daszka nad oczy, utworzył się kaszkiet ułański („Enc. Starop.).

Konfekcja, z łac. confectio = wypraoowanie ukończenie, a w znaczeniu przenośnem wyrób i dostarczanie strojów i gotowej odzieży, zwłaszcza damskiej. Termin ten z francuskiego przeszedł do niemczyzny, a w ostatnich czasach zaczął się krzewić w kraju naszym. Ukazanie się jego zwiastuje zupełny przełom w dawnych metodach produkcyi i sprzedaży odzieży, a mianowicie wkroczenie do tego przemysłu wielkich kapitałów, powstanie olbrzymich, kantorów powierzających materyał do obrobienia pracownikom do domu, (tj. zapanowanie t. zw. przemysłu rozdawczego) lub niekiedy prowadzących wyrób we własnych warsztatach, wreszcie nagromadzenie znacznych ilości ubrania w. wielkie h sklepach, w których towar oczekuje nabywcy, wybierającego jakąś sztukę z pośród innych. Krawiec-rzemieślnik ustępuje przed kapitalistą, a warsztat przed kantorem i olbrzymim sklepem. Przełom ten rozpoczął się w Paryżu około r. 1840, kiedy kilku przemysłowców wpadło na myśl wyrobu gotowego ubioru różnej miary, nie czekając obstaluiiku. Wyrób ten, prowadzony na wielką skalę, umożliwiał znaczne oszczędności, i dlatego ceny ubrania w takich sklepach były niższe, z drugiej zaś strony nabywcy zaoszczędzali sporo czasu. Z tych sklepów z biegiem czasu wyrosły takie olbrzymy, jak: Louvre, Printemps, Jardinière, Samaritaine, à Bon Marché — olbrzymie, jak W.Ma-tajasię wyraził, karawanseraje bielizny i ubiorów (ob. Wielkie magazyny). Przełom tego rodzaju ogarnął Niemcy , ukazały się tam z jednej strony w Berlinie i innych większych miastach wielkie magazyny gotowego ubrania (Jordana, Hertzoga, Meya i Ehrlicha i in.), z drugiej zaś fabryki, jak w Szczecinie fabryki ubranek dla dzieci. Jeszcze bardziej w tym kierunku poszły Stany Zjednoczone, gdzie obstalu-nek ubrania wyszedł zupełnie z użycia, i jedynie dawnym zwyczajom hołduje plutokracya, pozostałe zaś warstwy poprzestają na kupnie gotowego towaru. Ten zanik dawnych zwyczajów (obstalunku, przymierzania i t. d.) pozostaje w ścisłym związku z rozwojem prądów demokratycznych, kiedy najniższe warstwy nawet ubierają się tak samo jak i najzamożniejsze — różnice dotyczą jakości materyału, ale nie fasonu, a nadto idzie w parze z rozkładem gospodarstwa domowego, występującym powszechnie wśród warstw najem nickich. W Warszawie ro.:wój stosunków podąża w tym samym kierunku: ukazują się wielkie magazyny gotowego ubrania, znajdujące klientelę prawie wyłącznie wśród warstw średnio zamożnych. Na rozpatrywany dział produkcyi zwrócono w ostatnich czasach szczegółowszą uwagę z powodu rozwielmożnione-go w nim sweating systemu (ob.), jednej z najbezwstydniejszych form wyzysku, oraz wskutek tłumnej pracy źle płatnych kobiet, przeważnie dziewcząt, zmuszonych sprzedażą wdzięków swoich uzupełniać niedostateczny zarobek.

Konfekt (z łac. conficere—sporządzić, przyprawić), tak u nas niegdyś nazywano wyroby pewne na pół aptekarskie, na pół cukiernicze, były to albo cukry, albo rodzaj konfitur suchych lub wilgotnych. Przysmaki te, zazwyczaj bardzo korzenne, często zabarwione szafranem, nieraz pozłacane lub posrebrzane, uchodziły rówocześnie za ła kocie, oraz za leki wzmacniające żołądek, wzbudzające chęć do jadła, przyśpieszające i ułatwiające trawienie: dlatego też jadano je w Wiekach Średnich, tak samo u nas jak gdzieindziej, zawsze przed obia dem. Cena ich, z powodu drogości niesłycha-

Dr J. 1'.

zdobyły nader poważne znaczenie; do tych należy K. Afrykańska, Berlińska 1884—85 obesłana przez 14 państw, a dotycząca terytoryum basenu rzeki Kongo i warunków okupacyi nowych terytoryów w Afryce; dalej K. anti-nie-wolnicza, odbyta w Brukselli 1889 —1890, obesłana przez 17 państw, w tej liczbie 13 europej-skich. Na tej K-yi zapadły niezmiernie ważne uchwały. W ostatniem dziesięcioleciu wreszcie wiele pożytku przyniosły K-ye, zwoływane do Haagi w przedmiocie prawa międzynarodowego prywatnego. Nie należy również zapomnieć o K-yi w sprawach robotniczych, zwołanej w r. 1890 do Berlina z inicyatywy Wilhelma II. Ob. Kongresy, Kongo, Prawo międzynarodowe prywatne, Okupacya,

s. r

skwa 1886).

Konferwity (paleont'.), ob. Conte rvi tes.

Konfesata. W prawie polskiem zwano K-ą przyznanie się przez oskarżonego w sprawie kryminalnej do winy—bądź dobrowolne, bądź też na drodze inkwizycyi. Pierwszy rodzaj nosił nazwę confessata libera, drugi—torturata, stąd też i tortury zwano u nas K-ami. K-a, a więc przyznanie się do winy, nie zmniejszało zupełnie kary, czy to w sprawach o zabójstwo, czy o rany itp. („Jus Polonicum“, 442, 444). Podobny sposób postępowania, był zapożyczony z przepisów Saksonn i stosowany później bez względu na to czy winowajca „wyznawał czyli się parł zarzuconych sobie kryminałów“ Statut Litewski (roz. XI, art. 4) postanawia, że złodzieja, przy którym lice znajdą, wolno torturą męczyć trzy razy jednego dnia. W redak-cyi drugiej i trzeciej dodano, iż choćby człowiek prostego stanu był bez lica schwytany,

nej cukru, była bardzo wygórowana, więc też tylko ludzie bogaci używać ich mogli. Kogo niestać było na cukier, posługiwał się miodem. K-ów takich używano powszechnie przynajmniej do końca wieku XVII; w w. XVI, wskutek odkryć geograficznych, dokonanych już na schyłku w. XV, rozmaitość ich wzmogła się, ponieważ dowóz cukru i korzeni rozlicznych, zamorskich powiększył się wtedy, co sprowadziło i stanienie rzeczy tych, więc K-y, jako teraz dostępniejsze i dla ludzi średnio zamożnych, rozpowszechniły się jeszcze więcej.— Dopiero w w. XVIII rozwój sztuki cukierniczej, wyszedłszy z Włoch i z Francyi zepchnął je ze stanowiska od wieków tylu zajmowanego.— Dla przykładu podajemy spis części składających K., który w roku 1395 przyrządzano dla króla Władysława Jagiełły, wybierającego się na spotkanie w Sączu z królem węgiel skim, Zygmuntem. Zużyto na K. ten: kamień cukru, 2 funty gałek muszkatowych, lYa funta gwoździków, 2 funty rajskich ziarnek (nasiona rośliny Ormuszu pieprzowate-go, Amomum grana paradisi), 1 funt kwiatu muszkatowego, 0 fuutów anyżu, 3 funty cynamonu, a kawałki gotowe tego K-u suchego pozłocono następnie; koszt przyrządzenia ich wyniósł przeszło 280 rub. (Por. „Rachunki dworu kr. Władysława Jag. i kr. Jadwigi z lat 1388 do 1420“, wyd. prof. P i e k o s i ń s kiego; Kraków 1890, str. 215).—W t. zw. „Zielniku Siennika“ (Kraków 1568) znajdujemy szereg pokaźny przepisów na sporządzanie K-ów; dwa z nich tu przepisujemy: „Jabłkowy Konfekt, który żołądek twierdźi, wracania powściągając, Weźmi wody ińkoby dwie cżęśći, ń miodu trzecią warz w tym iabłka co nasłodsze. Po-tym je smaż w szcżerym miedźie, ń włóż ie tak w słoiek wlawszy na nie dobrze wyszymowń-nego miodu, chceszli też rzecży wonnych przyłożyć, możesz Cynamonu, gwoźdźików miałko po trosze przymieszńć“ (list 530).— „Z węgierskich śliw osobliwy konfekt, weźmi sńmey o-środki z śliw Węgierskich słodkich 2 funty, warz to w wodźie tey, w któreybyś drzewiey rozwarzył Tlustosz ogrodny: Przyłóż Cukru białego funt 1. ń wódki Fiolkowey 2. funty. Zmie-szay zaś ń smaż na lekkim ogniu, ńże zgę-gtnie, chowayże to w nacżyniu śklńuym“ (list 531), —Przepisy podobne spotykamy również u nas jeszcze w wydawnictwach pochodzących z wieku XVII, a nawet w XVIII.

Konferencye w prawie międzynarodowem zgromadzenia pełnomocników i przedstawicieli państw bądź dla zawarcia umowy, bądź dla przygotowania uchwał i umów (tak np. kon-ferencya zwołana do Brukselli w r. 1874, w celu przygotowania reformy prawa wojny), bądź w celu uzupełnienia i wprowadzenia w wykonanie uchwał kongresów (np. K. Berlińska z r. 1880), bądź też wreszcie K-ye mają specyalny charakter, a z nioh niektóre

Wilhelm II, Zjazdy.

Konferenoya przy dworze w Rossyi została otworzona w r. 1741 przez córkę Piotra W., ces. Elżbietę, zamiast „gabinetów“ Anny Joan-nówny. Zadaniem jej było rozważanie w obecności cesarzowej „ważnych spraw zagranicznych“. W ciągu pierwszej połowy panowania cesarzowej Elżbiety K-cya zbierała się stosunkowo rzadko i dopiero z chwilą wybuchu wojny siedmioletniej wpływ K-cyi zaczął wzrastać. K. na wzór hofkriegsrathu wiedeńskiego wzięła w swe ręce kierunek strategiczny wojny. J. lir. Szuwałow, który podówczas rej wodził w K-i, krępował głównodowodzącego armią swemi radami. Sprawami wewnętrzue-mi szerszego znaczenia mało zajmowała się K cya; rozpatrywano w niej pomiędzy innemi rozwój handlu konopianego w Rossyi, z inicyatywy hr. Szuwałowa, w r. 1757, a w roku następnym poddano rozwadze kwestye wyrobu pieniędzy z miedzi i sprawę cenzurowania gazety akademickiej. Po wstąpieniu na tron cesarza Piotra III K. została zniesiona, akta i sprawy jej podzielono między kollegium spraw zagranicznych a senat. Por. Masło wskij

„Russkaja armja w siemiletniuju wojnu“ (Mott. Ch w.

\T. Han.

S. PI.

sposób w poszczególnych krajach, iż beneflcya, otrzymane drogą K-yi, uważano za wakujące (np. we Francyi edykt 1610). U nas np. zabarwiano tego rodzaju sprawy pubudkami klasowemu w ustawie r. 1496 szczególniej surowo wystąpiono przeciw tym wszystkim z mieszczan, którzy uciekli się do K-yi dla otrzymania bądź wyższych dostojeństw kościelnych, bądź benefi-cyów, ponieważ chciano zachować te stanowiska wyłącznie dla szlachty („Jus polonicum“, 346).

M. Han.

ale jednak byłby powołanym i raz już komuś „zapłacił złodziejstwo“, może być oddanym na mękę. Wolno męczyć tylko raz na godzinę, ale nie wolno męczyć na członku ochromio-nym.‘ Jeżeli oskarżony wyzna, ma być gardłem karany, jeśli zaś nie w> zna, ma otrzymać nawiązkę podług swego stanu. Społeczeństwo polskie pojmowało zbędność podobnego środka dowodzenia i występowało przeciwko niemu. Jeden z najwybitniejszych, choć niedocenianych, prawników naszych, Jan Cerazyn Kir stein, jeszcze w r. 1529 pisał w „O prawie i fołdro-waniu“: „mocny góral da się męczyć, a nie wyzna prawdy, a slaby piecuch opowie grzech, którego popełnić nie miał śmiałości. Kat pierwej bierze obwinionego karać za suspicyę o grzechu, nim sędzia powie, że zgrzeszył. Kto wróci ból i sromotę, kto będzie za to karany, że w błędzie katować kazał? Niech lepak u-rząd w probacyę bierze Boga, świadków i wyznanie, niż oprawców“. Jednak K-y utrzymały się do końca XVIII w. i dopiero konstytu-cya r. 1776 je skasowała. Głosi ona: „częstym doświadczeniem jest dowiedzione, jako używane w niektórych sprawach kryminalnych K-y przez tortury jest sposób dla konwikcyi winowajców zawodny, a dla usprawiedliwienia niewinności okrutny, jako prawami powszech-n emi i naszemi krajoweini opisane manifesta iudicia, in recenti crimine deprehensio, propria oris confessio, inkwizycye, niemniej inne w tej mierze dowody i odwody są do konwikcyi doskonalsze, sprawiedliwsze i lepiej z wszelkiemi prawami zgadzające się“, — a przeto zakazano ich używania pod karą przestępstwa stanu, a jednocześnie uchylono karę śmierci w sprawach złodziejstwa (malefcii) i czarów („Vol. leg.“ VIII 882) Ob. Tortury,

Konfesya augsburska, ob. Augsburskie wyznanie.

Konfesyonał, siedzenie dla spowiadającego, w kształcie budki z klęcznikami dla spowiadających się, spowiednica („Słownik języka polskiego“ t. II, 436), w bocznych ścianach K-łu na wysokości głowy klęczącego penitenta są kratki, przez które wyznaje on swojo grzechy i słucha spowiednika. K-ły powinny stać w widocznych miejscach kościoła, nie po kątach i nie za ołtarzami. Tylko głuchych i chorych wolno słuchać spowiedzi w zakrystyi lub w K-le stojącym na uboczu (ob. Spowiedź).

Konfidencya, obietnica jawna lub ukryta, na mocy której w razie dostarczenia lub otrzymania beneficyum kościelnego obdarowany miał oddać część jego, albo tylko dochody, udzielającemu, kolatorowi lub osobie trzeciej wskazanej. Była to swego rodzaju symonia. Przeciw niej wyraźnie wystąpił po raz pierwszy Pius IV (1564). Surowe kroki przedsiębrał przeciw konfidency ary uszom Pius V, zwłaszcza jego bulla z r. 1569 świadczy o wielkich nadużyciach w tej dziedzinie. Bulle te stosowano w ten

Wielka Encykl. Poważ. Ilustr. Zeazyt 297b Tom XXXVIII

M. Han.

Konfinacya, ograniczenie osoby pewnym obszarem zamieszkania, zakaz opuszczenia danej miejscowości. Karę tę często stosowano w Wiekach Średnich. Stopniowo zanika ona w miarę rozwoju stosunków międzynarodowych, zastąpiona w części dozorem policyjnym.

Konfirmacya (z łac. confirmatio potwierdzenie). Wyraz ten, oznaczający w języku sądowniczym potwierdzenie aktu lub wyroku przez wyższe instancye, nie obcy jest i w kościele chrześciańskim od czasów najdawniejszych na oznaczenie namaszczenia przy bierzmowaniu (signo te signo crucis et confirmo te chrismate salutis). Nie słusznie tedy pragną niektórzy stosować tę nazwę wyłącznie do aktu religijnego , który istnieje w Kościele Ewangielic- ■ kim i uchodzi za potwierdzenie chrztu jeżeli chrzest został dopełniony w niemowlęctwie, i zarazem za zobowiązanie się należenia do Kościoła Ewangielickiego. O ile w Kościele Rzymskim bierzmowanie jest uważane za odrębny sakrament, niezależny od sakramentu Chrztu, otyłe w Kościele Ewangielickim K. (przyjmowanie nowotnycb) uchodzi za konieczne następstwo tego, iż chrzest odbywa się w wieku niemowlęcym. — Reformator wie, nie mogąc dla zasadniczych powodów uznać bierzmowania za sakrament, bynajmniej nie chcieli rugować go, ale zamiast bierzmowania zaprowadzili akt religijny według ducha ewangielii. Akt ten polega na katechezie młodzieży ochrzczonej, katechezie uprawniającej do przystąpienia po raz pierwszy do komunii. — Takie zasady popierał głównie J. F. Spener, ojciec pietyzmu niemieckiego, i znalazł poparcie w p i-rafianach swoich, oraz pozwolenie władz duchownych. Dążono też do tego, aby po katechezie następował egzamin dla przekonania się i o dostatecznem przygotowaniu katechumenów. Czy ten egzamin miał być prywatnym, czy publicznym, zdania przez pewien czas były podzielone; z czasem egzamin publiczny wobec całego zgromadzenia zyskał większe uznanie. Odnowienie przymierza chrztu przez K-anie młodzieży uiewszędzie znalazło zastosowanie, a to z powodu, że znaczenie chrztu może na tern ucierpieć. Chrzest, o ile powtarzany być nie może, nie powinien nic w sobie zawierać, coby z odnowieniem go styczność miało; Wyznanie wiary powszechnej w jednobrzmiących słowach, przyjętych przez całe chrześciaństwo, natomiast jest uważane za konieczne przy K-yi. Młodzież konfirmowana własnemi usty powtarza to wyznanie, które w jej imieniu złożyli rodzice chrzestni przy chrzcie niemowlęcia. K. ma też na celu nie tylko wejście do powszechnego Kościoła chrześcijańskiego, ale nadto do tego wyznania, w jakiem katechizowana młodzież ugruntowaną została i do jakiego młodzież ta zostaje przyjętą bez względu na to, gdzie chrzest niemowlęcia był dopełniony, bo chrzest nie stanowi o wyznaniu. Po wyznaniu wiary następuje zobowiązanie się należenia do tego wyznania, wjakiem K. się odbywa. Czy to zobowiązanie będzie nazwane ślubem czy przysięgą, na jedno wychodzi, chyba żeby kładziono nacisk na subtelność znaczenia tych dwóch jednoznacznych wyrazów, czego Pismo S-te nie przestrzega. Po ta-kiem zobowiązaniu się, w którem chodzi oto, aby młodzież konfirmowana nie mogła lekkomyślnie go dawać, i dla tego ani zbyt wcześnie nie była konfirmowana, ani też po otrzymaniu pobież-nej tylko nauki, zostaje ona przyjętą jako samodzielni religijno-pełnoletni członkowie Kościoła z prawem przystąpienia do komunii.

. To przyjęcie na zasadzie zwyczaju apostolskiego odbywa się przez wkładanie rąk. Namaszczenie św. olejami, jako nieuzasadnione przez Pismo Ś-te, nie mogło zostać «wyczajeni w Kościele Ewangielickim, ale za to istnieje oddzielne błogosławieństwo, udzielane każdemu kofirmowanemu w szczególności. K. w Kość. Ewangelickim jest solennym aktem religijnym, jakkolwiek nic sakramentalnego w sobie nie posiada. K-ę poprzedza nauka, a chociaż ta nauka w różnych parafiach niejednakowe posiada wymiary, krótszą od 3 — 4 miesięcy nigdy nie bywa. Parafianie uważają dzień K-i za święto uroczyste i wraz z rodzicami i krewnymi kon-firmowanej młodzieży są obecni przy K-i i w tym dniu, będącym rocznicą ich własnej K-i przystępują do sakr. Wieczerzy Pańskiej; konfir-mowani, przystępując do komunii, są naczczo. Jakkolwiek przyjęcie skromnego posiłku dla zaspokojenia głodu nie byłoby grzechem, jednak ewangielicy w tym razie post zasadzają na zupelnem powstrzymaniu się od posiłku. I przez cały dzień K-yi młodzież konfirmowana powinna się powstrzymać od wszystkiego, co w światowem znaczeniu może służyć do podniecenia cielesnego człowieka. Jak bez chrztu nikt konfirmowanym być nie może, tak K. jest koniecznym warunkiem przyjęcia prozeli-tów i konwertytów do społeczności wyznania. Chrzest dla pierwszych nie może ulegać zasadniczej zmianie, dorośli więc a przez chrzest przyjęci do chrześciaństwa muszą złożyć nadto zobowiązanie się należenia do pewnej społeczności religijnej. Podobnież i konwertyci z innych wyznań lub sekt nieodrzucających chrztu podlegają K-yi, której zasadą jest to, aby publicznie dopełnioną została. Tak nazwane K-e prywatne, oddzielne, nie zbiorowe, nie powinny być dopełniane przy zamkniętych drzwiach kościoła, i żadne względy na stosunki ziemskie nie mogą być brane pod u-wagę. Kto chce należeć z przekonania do Kościoła Ewangielickiego, z"całą otwartością do zasad tego kościoła przyznać się po winien.Ks'A-K-])-Konfiskata,—kara, polegająca na odebraniu majątku przestępcy na korzyść państwa, które majątkiem rozporządzać może dowolnie lub wedle ściśle określonych przepisów. K. bywa bądź ogólna, tj. gdy podlega jej całkowity majątek, bądź szczegółowa, kiedy dotyka jedynie niektórych przedmiotów. K. o-gólna sięga czasów najpierwotniejszych, kiedy za przestępstwo czekała kara w postaci rabunku, jako wyraz zemsty prywatnej; z czasem przyłączyła się chęć osłabienia przeciwników politycznych. K. właśnie obciąża, nie przestępcę, lecz także jego rodzinę — a więc sprzeciwia się zasadzie odpowiedzialności osobistej. Prowadzi drogą zaboru wewnętrznego do bogacenia się skarbu państwowego, a więc nie odpowiada jego godności, albo do bogacenia się urzędników i osób prywatnych (delatorów), a więc przeszkadza bezstronnemu wymiarowi sprawiedliwości. Wady te stopniowo doprowadziły różne ustawodawstwa do skasowania K-y ogólnej. K. specyalna bywa stosowana do przedmiotów, które bądź są corpus delicti, bądź są wytworzone przez przestępstwo, bądź służyły lub są dopiero przeznaczone do wykonania przestępstwa. Stosownie do charakteru przedmiotu konfiskowanego K-a bywa trojakiego rodzaju: 1) dotyczy przedmiotów, których posiadanie jest dozwolone i zapada przeciw winowajcy jedynie dla uniemożliwienia przestępstwa, jako środek karny, np. K. sum, za których pośrednictwem chciano zyskać fałszywe świadectwo. W tym wypadku K-a jest ściśle karą i do niej muszą się stosować wszystkie przepisy o sądo-wem nakładaniu kar; 2) ma na celu usunięcie z obiegu przedmiotów, których posiadanie jest zakazane, lub które są szkodliwe, bądź niebezpieczne, i podlega przepisom, dotyczącym porządku policyjnego, np. K. fałszywych miar i wag, broni, lekarstw itp.; 3) bywa podjęta, w interesie ofiary przestępstwa, jako odszkodowanie za fraus, jest środkiem wynagrodzenia i zapada w urzędach sądowych, np.: K-a powtórnego bez woli autora dokonanego wydawnictwa lub reprodukcyi na rzecz autora, K-a świadectwa, marki fabrycznej itp. — Grecy a starożytna. K-a ogólna była karą legalną, stosowaną we wszystkich dzielnicach; a występowała bądź osobno, bądź w połączeniu z innemi karami. W Atenach K-ę (^(xsoatç) stosowano w drugiej postaci za umyślne zabójstwo, świętokradztwo, zdradę stanu, dążenie do tyranii itp. przestępstwa. Uchwalić podobną karę mógł tylko sąd ludowy lub zgromadzenie ludowe. K. stale towarzyszyła wyrokom śmierci, wygnania lub całkowitego pozbawienia czci (àttjj.îa). Czasem jednak K. dotyczyła tylko rzeczy, nie zaś osoby winowajcy, nakładana zarówno za przestępstwa ogólne i prywatne, jako kara sądowa, skąd powstawały nadużycia. Każda rewolucya wywoływała pod pozorem wymiaru sprawiedliwości wielką moc rabunków, dokonywanych przez partyę zwycięską. Nawet w zwykłych warunkach sądy ulegały podszeptom delatorów, działając pod wpływem chciwości, lub dla wzbogacania skarbu. Delatorstwo było nader rozwinięte w Atenach, a stąd wypływały częste K-y. Arystoteles poszukuje środków ich zwalczania i widzi je w poświęceniu majątków K-nych bogom i karaniu delatorów. Właściwie państwo nie otrzymywało zbyt wiele. Łatwo było ukryć część majątku, zwłaszcza ruchomego. Wyłączano posag żony, sumy hypotecznie na majątku zabezpieczone itp. Delator otrzymywał część swoją, część zwykle dziesiąta szła na rzecz bogów. Pozostały majątek sprzedawali osobni urzędnicy (rcwXrpu), zwykle za niską cenę. Sprzedaż była nieodwołalną, nawet gdyby sprzedany przedmiot był wziętym niesłusznie; nabywcę broniło prawo od wszelkiej ewikcyi. Rozumie się, iż praktyka hołdowała innym zasadom: z chwilą powrotu dawnych właścicieli do władzy upominali się oni o swoje prawa. Zajmowali grunta, częstokroć gwałtem, i nowonaby weom nie pozostawało nic innego tylko u rządu dopominać się zwrotu wydatków. — Rzym starożytny znał początkowo tę instytucyę pod uazwą publication dopiero po utworzeniu fiskusu powstała obecna nazwa. K. początkowo posiadała charakter religijny i była wykonywana na korzyść bogów. K. była wynikiem wszelkiej sacratio capitis, ale i prawo nakazywało K-ę za pewne przestępstwa. Następnie K. towarzyszyła karze śmierci i wygnaniu {aquae et ignis interdictio), a w każdym wypadku zapadała na zgromadzeniu ludowem. K-y były przyczyną wywołującą proskryp-cye (ob.). Z biegiem czasów wytworzył się zwyczaj, iż K-a towarzyszyła wszystkim karom, które pociągały za sobą pozbawienie praw. Ty-beryusz nadał temu formę ustawodawczą. Później jeszcze połączono K-ę z karą śmierci, wygnania lub utraty wolności obywatelskiej (ser-vitus poena). Rzadziej stosowano ją tylko jako karę nadzwyczajną, przyczem w ręku skazanego mogła pozostać część majątku. Dzieci skazanych na K-ę niekiedy otrzymywały prawo do części majątku (zwykle połowy), ale ustawodawstwo to było pod tym względem nadzwyczaj nieokreślone. K. w Rzymie w swej rozwiniętej' postaci posiada wyraźnie charakter dziedziczenia przez państwo bądź całego bądź części majątku, który należał do skazanego; stąd wypływało to, iż państwo spłacało długi, które ciążyły na skonfiskowanym majątku, ale nie ponad wartość samego majątku. —Na Wschodzie, a więc w prawodawstwach żydowskiem, muzułmańskiem i bramińskiein, największe przestępstwa pociągały za sobą karę śmierci, a wraz z tern zniszczenie mienia przestępcy. (Do takich przestępstw należało odstępstwo od religii; oprócz kary śmierci konfiskowano wtedy majątek winowajcy). —G e r m a ń s k i e zwyczaje średniowieczne łączą karę K-y z karą ogólną. Skoro przestępcę wyłączano ze społeczeństwa, przez to samo więc pozbawiano go wszelkiej opieki ze strony prawa. Wywołanie dotyczyło nietyl-ko osoby przestępcy, ale i wszelkiej jego rzeczy, która według pojęć np. norweskich staje się-również wyjęta z pod prawa pokoju. Sąd, władca, oskarżyciel mogą ją posiąść, co odbywa się w Skandynawii zgodnie ze ściśle określonem postępowaniem sądowem. Do gruntów wywo-łańca, wobec ogólnego wyłączenia z pod działania prawa, zwyczaje przedchrześciańskie (jako to saskie (i in.) stosowały rabunek (W list un g). Polegał on pierwotnie na zniszczeniu i spaleniu domu, w którym żył przestępca, aby zgładzić wszelką o nim pamięć. Ponieważ w owej dobie kara publiczna była aktem religijnym, stosowano ją tedy w przypadku takiego „złamania pokoju“ (Fr i e d e n s b r u c h), które mogło wywołać zemstę bogów—jak np. odstępstwo od religii i obraza świętości kultu. Pierwszy system karny germański polegał na połączeniu ogólnych przekroczeń przeciw pokojowi z wywołaniem, jako karą, a przestępstw religijnych, które nie mogą być zagładzone, z karą śmierci ofiarniczej. Po wprowadzeniu chrześciaństwa upada dwoistość systemu pierwotnego. Sakralny charakter kar został usunięty; kara śmierci nie zanikła jednak, ale została ograniczoną. Ukazały się nowe rodzaje kar, a wśród nich kary majątkowe z K-ą na czele, jako równorzędne lub spółrzędne z zasadniczą karą śmierci. Tymczasem ustaliły się stosunki feudalne. W zasadzie grunta należały do suzerena, który oddawał je wasalom, zastrzegając wypełnianie pewnych obowiązków. Pogwałcenie tych obowiązków, złamanie pokoju lub wogóle przestępstwo wywoływały skasowanie tej warunkowej własności; następowała tedy K., do której przyczyniał się także pogląd, iż przez przestępstwo ojca potomstwo jego traci dawne prawa z powodu „zepsucia krwi“ (corruption of blood). Na tej podstawie, oraz na zasadzie kompozy cyi (ob.) opierało się stosowanie K-at we Francy i, gdzie zresztą zwyczaje w różnych prowincyach różniły się bardzo. W założeniu zwyczajów paryskich i niektórych innych tkwiła zasada, iż kto konfiskuje osobę, konfiskuje i rzeczy. Każda więc kara, sprowadzająca śmierć cywilną (np. galery), pociągała za sobą K-tę majątku ruchomego i nieruchomego. W prowincyach, gdzie przeważało prawo pisane (droit écrit), ograniczano stosowanie K-y do przestępstw obrazy majestatu boskiego i ludzkiego. W innych dzielnicach dotyczyła K. tylko nieruchomości, w innych jeszcze

na majątku skonfiskowa-W 1722 r. uchwalono, iż ziemie po du-

wcale nie istniała. K-ę skasowała ustawa 21 stycznia 1790, jednak prawo 30 sierpnia 1792, 19 marca 1793, 1 brumaire II i 14 floréal III roku przywróciły K-ę, jako karę przeciw spiskowcom, emigrantom, wyrabiaczom i rozprze-strzeniaczom fałszywej monety, trwoniącym grosz publiczny, wreszcie przeciw domowi Burbonów. Kodeks karny 1810 r. utrzymał tę karę w przestępstwach przeciw bezpieczeństwu stanu i wrazie fałszowania (monet). Nowy rząd pomyślał o skasowaniu tej przez poprzednie rządy zbyt często stosowanej kary: art. 66 karty 1814 r. u-sunął K-ę i zapowiedział, że kara ta nigdy wznawianą nie będzie. Zasadę tę odnowiono w konstytucyach 1830 r. (art. 57) i 1848 (art. 12). Natomiast K-ę szczegółową, opartą na zasadach wyżej wyłożonych utrzymano, przy-czem kodeks karny drobiazgowo wylicza przypadki jej stosowania, nie pozwalając sędziemu na najmniejszą nawet dowolność.—W Anglii K. następowała w razie przestępstwa głównego (capital felony) ze strony lennika. Przestępstwo takie, zwłaszcza zdrada, pociągało śmierć cywilną przestępcy, co wobec zasady o zepsuciu krwi uniemożliwiało spadkobiercy objęcie dziedzictwa. Ziemia więc przechodziła do starszego lennika lub do korony. Zamieszki wewnętrzne dawały powód do częstokroć nieuzasadnionych oskarżeń o zdradę, co wywołało wiele nieporozumień i nieraz nieusprawiedliwioną K-ę. R. 1833 zaprowadzono pewien ład, a w 1870 przystąpiono do zasadniczej rewizyi całej sprawy. Mianowicie według prawa z tegoż roku w razie dłuższej nad rok kary, ciężkich robót, majątek skazanego ma być oddany pod kuratelę lub pod administracyę rządową, a po upływie kary majątek powraca do właściciela. I tak K-ę skasowano. W Szkocyi dochowała się K-a spe-cyalna, jako kara za przestępstwo — w razie gwałtu, bigamii, krzywoprzysięstwa i niektórych in.—W Stan ach Zjednocz, istnieje K-a dóbr, które pozostały bez właściciela. — Niemcy posiadały K-ę jako karę dopełniającą do innych kar głównych, przytem była to K-a całego majątku. Pierwszy wyłom i ograniczenia wytworzyła w tym systemie Carolina przez ścisłe sformułowanie wypadków jej stosowania. 0-becny „Reichsstrafgesetzbuch“ uznaje tylko K-ę pojedyńczych przedmiotów. Art. 40 — 42 stosują ją w myśl zasadniczych względów, przyczem zaznaczają, iż w wyroku musi być wskazana K-a, jako kara spółrzędna poboczna; jeśli zaś wykonanie wyroku na osobie skazanej nie może być dokonane, w takim razie K-a otrzymuje samoistne znaczenie. K-a istnieje w stosunkach celnych, podlega jej bezwzględnie kontrabanda; występuje także w razie podniesienia niektórych pośrednich podatków. Wbrew przepisom Karoliny w Rzeszy niemieckiej K. miała liczne zastosowanie, zwłaszcza po wojnie trzydziestoletniej.-Obecnie w Austryi K. nie istnieje^ jako kara samoistna, lecz łączy ją

kodeks bądź z aresztem, bądź też z grzywnam —jako dodatkową karę przepadku. Przedmioty ulegające K-ie kodeks na równi z grzywnami przekazuje funduszom ubogich w miejscu popełnienia przestępstwa (§§ 240a, 241 i in.). — W Rosy i występuje K-a już w Russkiej prawdzie pod postacią potoku i rabunku. Tak zw. Ułożenie 1649 r. podaje ją w bardziej już rozwiniętej formie jako karę za polityczne przestępstwa i rozboje, łącznie z karą śmierci, za wielokrotne nadużywanie stanowiska urzędowego dla zysków — wraz z knutem i zesłaniem, za palenie tytoniu —wraz z knutem. Karę zabierania majątków prywatnych na rzecz monarchy spotyka się bardzo często w ukazach i za inne przestępstwa: za przechowywanie złodziei i rozbójników, przetrzymywanie pieniędzy należących się z komór celnych i szynków, za t. zw. miestniczestwo. Często nawet stosowano tę karę i do obywateli, którzy nadużywali swej władzy w stosunku do chłopów. W r. 1678 wyjaśniono, iż nabyte po K-cie prawa do ziemi utrzymują swoją moc po wieczne czasy, tj. usunięto pretensye tych właścicieli, którym ziemie odebrano. Wiek XVIII bardzo szeroko stosował K-ę, która towarzyszyła karze śmierci oraz wiecznego lub czasowego zesłania. Grunta K-ane zwykle rozdawano delatorom lub osobom będącym w bliższych stosunkach z dworem. W r. 1718 wprowadzono zasadę zaspakajania wierzycieli nego.

chownych, skonfiskowane za przestępstwa polityczne lub religijne, przechodzą na własność szpitali. K-a obejmowała ziemie przestępcy i jego żony; dopiero ces. Katarzyna w r. 1785 wy łączyła z pod K-y rodowe ziemie szlachty, zaś w r. 1802 rozszerzono to i na inne stany. W latach 1809, 1810, 1820, 1831 i in. znowu dozwolono stosować karę K-y w razie przestępstwa politycznego. Na tej podstawie „Swod zakonow“ uznaje K-ę jako karę za bunt przeciw monarsze i państwu, ale tylko w guberniach pogranicznych. Ustawa 1845 r. rozprzestrzenia K-ę na wszelkie ziemie z i udział w przestępnej działalności przeciw życiu, zdrowiu, wolności i honorowi monarchy lub członków domu cesarskiego, w buncie przeciw władzy zwierzchniej i zdradzie stanu. Dla zastosowania tej kary dodatkowej konieczny jest specyal-ny ukaz—dla całego cesarstwa lub jego części, ogłaszany bądź na początku wojny bądź w razie rozruchów. Co do K-y specyalnej, istnieje na tych samych zasadach, jak i gdzieindziej, przyczem nowy kodeks karny 1903 r. uchwala-w art. 36 — 38, że przedmioty, których przygotowanie, posiadanie lub rozpowszechnianie jest zakazane, mogą być niszczone lub też sprzedawane na rzecz więzień. Na tej zasadzie K-ować trzeba na rzecz skarbu przedmioty, przeznaczone dla wykonania czynów przestępnych, o ile K-a jest przewidziana w prawie,

oraz wyżej przytoczone przedmioty. K-a ogólna nie istnieje w nowym kodeksie, jest dzisiaj przeżytkiem, wyrzuconym przez wszystkie prawie ustawodawstwa.—P o 1 s k a. Wszystkie ważne przestępstwa przeciw panującemu, jego prawom i niepodległości ziemi w dobie pierwotnej podlegają wyłącznemu rozpoznawaniu monarchy. Król rozporządzał osobą i mieniem przestępcy dowolnie, a właściwiej przestępstwo pociągało za sobą utratę praw obywatelskich, a kara cielesna (względnie śmierć) sprowadzała K-ę wszystkich jego dóbr. Bolesław Szczodry w ten sposób karze rycerzy, co go odbiegli na Rusi, i choć w opowieści z czasów późniejszych Stanisław go za to strofuje, wyrok monarszy, zdaje się, był wyrazem wymagań normalnego stanu rzeczy. Pomimo upadku władzy monarchi-cznej w wieku XIII te same sprawy podlegały wyłącznemu rozpoznaniu przez księcia, a książę w karaniu ich posługiwał się karami cielesnemi, karą majątku i wygnaniem winnego z kraju. Kara taka spotyka wszystkich bez różnicy stanowiska: tak w r. 1292 Mściwoj pomorski za jawną zdradę pozbawia majątku Dywona, syna wojewody świeckiego (Hube „Prawo polskie w wieku XIII“, 153). Ponadto podlegali tacy zbrodniarze, jako karze dodatkowej, karze cielesnej. K-a później występuje w postaci okupu, który składano w tym wypadku, jeżeli przestępcy groziła kara śmierci, jak to miało miejsce w łotrostwach (latrocinia „Liber fund. in Heinrichów“, 24). Znamiennego kroku naprzód dokonano w w. XIV przez ograniczenie K-y i określenie stosowania tego rodzaju kary. Art. 33 statutu wielkopolskiego (wyd. Hu-bego) wprowrdza nową zasadę przez wyodrębnienie skarbu królewskiego (camera nostra), jako instytucyi, na i zecz której szły nieruchomości konfiskowane. Jednocześnie ustala się zasada, iż ruchomości mają przechodzić wpołowie na sędziego i jego asesorów. Przepis ten z tego względu zasługuje na uwagę, iż przeciwstawia komorze królewskiej osobę monarchy, który w danym wypadku występuje jako sędzia. K-e podlega majątek winowajcy, a więc wyłączony z niego jest posag żony (dotolicium). Kara taka spada na przestępcę, o ile on nietylko że nie staje przed sądem, ale nowych dopuszcza się przestępstw, uciekając. Oprócz przestępstw prze-ciwpaństwowych przekioczenia antyreligijne podlegały tej karze. Jednoczono się nieraz w obronie jakoby zagrożonego katolicyzmu i uchwalano wtedy konfederacye przeciw heretykom i kacerzom. Z konfederacyi takich wyłaniały się następnie przepisy o prawie karania infamią i K-ą tych wszystkich, którzy-by szkodzili dobru pospolitemu. Oprócz takich na większą zakrojonych miarę środków K-ę a jednocześnie i utratę wolności mogły pociągnąć i drobne stosunkowo wykroczenia przeciw moralności. W r. 1468 np. Nyemyerzy z Gołcza zagrożono, iż, jeżeli nie przestanie żyć w związku nieprawym z niejaką Barbarą, ziemie jego będą oddane do skarbu (fisco liegió) (H e 1-cel, II, «Ns 3 930). Jednocześnie zaczyna oprócz K-y ogólnej powstawać i K-a specyalna, jako kara za sprzedawanie przedmiotów zakazanych. Np. za sprzedaż soli ruskiej miast bochnieńskiej ma podledz miasto Strzeżó\ karze K-y, chociaż wciąż jeszcze miano na względzie interesy skarbu (proventuum regalium diminutio ib. «Ns 4107). Interesy klasowe wysunęły K-ę jako ochronę szlachty od udziału mieszczaństwa w beneficyach kościelnych. Wszelkie osiągnięcie tych intrat lub też ich ustąpienie nieprawne miało pociągać za sobą K-ę oraz natychmiastową banicyę (r. 1496 „Jus Polonicum“.. 346). Z biegiem czasu interesy ogólne wysunęły nową potrzebę ich zabezpieczenia: moneta, jako część prawa monarszego wyłącznego i jako podstawa stosunków ekonomicznych, domagała się ochrony specyalnej. W r. 1527 postanowiono, iż fałszowanie monety, oraz złota i srebra w robocie, ma być karane gardłem i K-ą („Vol. Leg.“ I 476); na krótko, w r. 1607, zmieniono karę śmierci na infamię (ib. II, 1605), ale potem w r. 1659 znowu powrócono do poprzedniego stanu rzeczy (ib. IV, 599). Wogóle ustaliła się zasada, iż K-a jest karą dodatkową, stale towarzyszącą karze śmierci i w niektórych wypadkach infamii. Taką karę ściąga na siebie przestępstwo obrazy majestatu, którą to zbrodnię Statut Litewski (Roz. I art. 3, 4, 5) trzeci w ten sposób określa: 1) kto zmowę u-czyni na zdrowie panującego; 2) kto buntuje się, bunt podnosi lub pokój pospolity psuje; 3; kto monetę bije bez woli monarchy; 4) kto się z nieprzyjacielem porozumiewa, sprowadza cudze wojsko lub ściąga lud przeciw ojczyźnie lub panującemu. Jednocześnie wyłączono majątek żony i dzieci z pod K-y. Konstytucya r. 1776 dołączyła do tego spisu: werbunek dla wojsk zagranicznych, sejm zaś r. 1788—obrazę ojczyzny przez zgwałcenie reprezentacyi narodowej; jednocześnie jednak, uznając K-ę za niesłuszną mówi tylko o sekwestracyi dochodów (Czacki „O litewskich i polskich prawach“, 1861, I, 194 i nn). W połączeniu z ba-nicyą K-a występuje od r. 1629 jako kara przeciw poborcom, którzyby nie wypłacali punktualnie rat odebranych („Vol. Leg.“ III 639). Art. 159 karty konstytucyjnej Królestwa zniósł na zawsze K-ę; po rewolucyi przywrócono ją wart. 12 Statutu Organicznego z d. 26(14) lutego r. 1832. W zachodnich guberniach Cesarstwa utworzono osobne komisye konfiskacyjne gubernialne, których wyroki musiały być zatwierdzane przez cesarza. Izby skarbowe otrzymały chwilowo oddziały dla administrowania dóbr skonfiskowanych. W r. 1832 dla zlikwidowania długów, ciążących na tych majątkach, utworzono osobne komisye likwidacyjne. Do r. 1833 skonfiskowano w 9 guberniach 315 majątków, z ogólną liczbą 110 870 dusz, obejmu-

M Han.

Red.

z. w.

Ks. A. K. 1).

TI. K.

jących 831 155 dziesięcin, a w Królestwie Pol-skiem majątki 970 osób. Powstanie roku 1863 dało pobudkę do wydania nowego ukazu o K-e majątków osób w nie zamieszanych. W r. 1868 wydano przepisy o likwidacyi długów i o rozpatrzeniu różnych pretensyj do ziem skonfiskowanych; sprawy z tego powodu powstałe podlegały miejscowym izbom sądowym cywilnym. D. 11 (23) maja roku 1873 rozkazano przerwać wszelkie nieukończone sprawy z powodu roku 1863, a 3 (15) lutego r. n. postanowiono nie podciągać pod dawniejsze przepisy tych mająt-tków, w których posiadanie jeszcze nie wszedł skarb państwa. Co do Królestwa, K-a była zwykłą karą za wszelkie przestępstwa polityczne pierwszego rzędu, skasowaną przez ukaz 8 (20) czerwca r. 1867. — Bibliografia: Thonissen „Droit pénal de la république athénienne“; Chauveau et Hélie „Code pénal“; Garraud „Droit pénal“; Stephen „Digest and History of the Criminal Law“; Vorberg „Die Einziehung der Producte und Werkzeuge eines Debets“; Krzymuski „Wykład prawa karnego“ itd. II; Amira „Grundriss des germanischen Rechts“ (1901); Hube Historya praw karnych słowiańskich (rosyj.); Ostrowski „Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego“ (t. I); Dareste „Etudes d’histoire du droit“.

Konfitury. Odróżniają K-y suche i płynne; do pierwszych służą owoce, łodygi, korzenie niektórych roślin, skórki owoców, które najpierw gotują, a po spłynieniu z nich wody kładą do syropu cukrowego, w którym smażą je aż póki nie nabiorą pożądanej gęstości. K-ry płynne otrzymuje się przez smażenie owoców w syropie cukrowym. K ry wyrabiano ongi w gospodarstwie domowem, a niektóre z gospodyń słynęły z tej umiejętności. Obecnie wyrób tych smakołyków coraz bardziej zanika w gospodarstwie domowem: powstają w społecznym podziale pracy olbrzymie przedsiębiorstwa, które biorą na siebie to zadanie. Takie fabryki konfitur ześrodkowały się zwłaszcza w Kalifornii, która zamienia się zwolna w olbrzymi ogród owocowy, a z pośród drzew sterczą kominy fabryczne. Między innemi i w Rossyi, zwłaszcza w Kijowie, ukazują się tego rodzaju przedsiębiorstwa. Ob. Kuchnia.

Konflagrata, w dawnej polszczyźnie nazwa dóbr pogorzałych, jako też funduszu zebranego na wspomożenie pogorzelców. Fr. Zabłocki pisze w jednej ze swych komedyi: „Biednej choć nie miałem chaty, wziąłem dukatów tysiąc z konflagraty“. Był zwyczaj powszechny u szlachty polskiej niesienia pomocy przez wszystkich ziemian okolicznych sąsiadowi dotkniętemu klęską pogorzeli. Nie zbierano jednak i nie dawano mu nigdy pieniędzy, nie przyjąłby ich bowiem, uważając je za jałmużnę, ale zwożono mu zboże na zasiew, drzewo na budynki, siano, słomę, narzędzia, wozy, konie i bydło, jeżeli się spaliło, a jeśli się nie spaliło, to rozbierano do siebie dla przeżywienia przez zimę. Zdarzały się też nieraz wypadki, że szczodra pomoc kilkunastu sąsiadów dorównywała zupełnie wartości poniesionych strat przez ogień. („Enc. Starop.“).

Konfolenzyt, minerał, należący do tej samej grupy gliniastych bezpostaciowych wodnych kwasów glino-krzemowych, co i koli-ryt. Skład jego chwiejny, w przybliżeniu daje się wyrazić przez wzór H₂ Al₂ Si₄ 0₁₂. x H20 a więc niejako jest to wodzian pirofilitu. Znacznie zanieczyszczony różnemi domieszkami, stąd analiza, oprócz wody, krzemionki, glinki wykrywa dość znaczne w nim ilości alkaliów, wapna, magnezyi i tlenków żelaza.

Konformiści. Królowa angielska Elżbieta (1558 — 1603), wychowana przez arcybiskupa Cranmera w protestantyzmie, pragnęła zapewnić temu wyznaniu panowanie w swem państwie. Synod w Londynie (1562) wypracował wyznanie wiary z 39 artykułów, które wraz z liturgicznym formularzem miały obowiązywać w angielskim kościele narodowym. Praktyczne zastosowanie tych zasad zawierało się w książce „Book of common prayer“. W r. 1571 uchwałą parlamentu wyznanie to stało się obo-wiązującem prawem państwowem. W nauce Komunii zachowano nauką Kalwina, zarząd wszakże kościelny i forma nabożeństwa hołdowały duchowi Kościoła Rzymskiego. Królowa jednak znalazła wielu przeciwników, mianowicie purytanie i presbyteryanie pragnęli zachowania prostoty w duchu reformacyi szwajcarskiej. Aby zaprowadzić jedność, królowa ogłosiła w r. 1563 akt unii i karała grzywnami, więzieniem i wywołaniem z kraju nieposłusznych. Oponentów tych zwano Nonkonformistami. Jeden ich odłam (Independenci, Kongre-gacyonaliści, albo, od kierownika, Browniści) posunął się w opozycyi tak daleko, że nawet presbyterya i zwoływania synodów zarzucił; za rządów Cromwella wielu Nonkonformistów powróciło do kraju.

Konfraternia ob. Bractwo kościelne.

Konfrontacya — w procédé karnym tak się nazywa łączne badanie dwóch osób, których zeznania wzajemnie sobie przeczą, a dotyczą wypadku, który między niemi zaszedł. Stosowana do świadków, do obwinionego i świadka, dwóch oskarżonych między sobą i t. d.

Konfucyusz, z łacińska przerobiona nazwa K ung-E u-Tseu, tj. mędrzec Kung. Właściwe nazwisko tego znakomitego filozofa chińskiego brzmi Kung-Kiu. K. urodził się w wiosce Kiie-li w prowincyi Szan-tung w r. 551 przed Nar. Chr. Pochodził ze znakomitej rodziny, wyprowadzającej się od cesarza Huang-ti (2698 — 2598 r.), która, opuściwszy państwo Suug, gdzie jeszcze pradziad K-a był urzędnikiem, zamieszkała w państwie Lu. Ojciec K-a, wysoki urzędnik, Kung Szu-liang Ho, mając z pierwszego małżeństwa dziewięć córek i ani jednego syna, ożenił się powtórnie pomimo późnego wieku (miał lat 70) z młodą dziewczyną Czeng Tsai z rodu Jen. Czeng Tsai była matką K-a; młody Kung otrzymał z powodu guza na głowie, z którym na świat przyszedł, imię Kiu oraz przezwisko Czung-ni. Po śmierci Kung Szu-liang Ho w r. 548 Czeng Tsai wyszła za mąż powtórnie i wraz z synem przeniosła się do Kü-fu. K. do lat 7-iu wychowywał się pod opieką matki, następnie oddano go do szkoły znajdującej się pod kierunkiem słynnego nauczyciela Ping-czung. To, co opowiadają podania chińskie o jego zdumiewających zdolnościach i przedwczesnej dojrzałości umysłowej, ma zapewne taką samą wartość, jak anegdoty o cudownych zjawiskach, które miały urodzeniu późniejszego filozofa towarzyszyć; źródłem tego rodzaju anegdot jest płytkie dzieło uczonego Wang Su (zm. w r. 256 po Chr.:] Opowiadanie ożyciu K-a. W r. 17-yin życia K. otrzymał urząd nadzorcy nad targami oraz inspektora przy rozdawnictwie zboża skarbowego. W r. 533 ożenił się z Ki-Kuau-sze, która w rok po ślubie powiła mu syna; książę Lu dla uczczenia tego faktu przysłał mu w upominku parę sztuk karpi, za co wywdzięczając się, K. przezwał syna swego Karpiem (Lij.^W r. 21-m życia otrzymał K. stanowisko rządcy majątków panującego , a wkrótce potem intendenta spichrzów państwowych wraz ze zleceniem ukrócenia nadużyć. Śmierć matki (około r. 527) zmusiła go do złożenia urzędu na lat trzy, jak tego wymaga zwyczaj, dotychczas w Chinach praktykowany. W tym czasie odwiedził on miasto Loh (niedaleko Ho-nan-fu) w celu pogłębienia swej wiedzy filozoficznej i tam, jak głosi podanie, poznał mędrca Lao-tseu. Złożywszy w r. 524 żałobne szaty na grobie matki, poświęcił się prawie wyłącznie pracy nauczycielskiej i wkrótce otoczony został przez pilnych, a całą duszą mu oddanych, uczniów. Parokrotne propozycye objęcia wysokich godności i urzędów odrzucił. Oddając się z całem zamiłowaniem poważnej pracy umysłowej, nie zaniedbywał i lżejszych zajęć: chętnie uprawiał gimnastykę, strzelał z łuku i polował, powoził, wprawiał się w robie-bie bronią, studyował obrzędy ceremonialne, ćwiczył się w kaligrafii, arytmetyce i wreszcie muzyce; tę ostatnią sam uprawiał, nauczywszy się biegle grać na lutni od muzyka Sianga, i uczniom swoim gorąco zalecał tę umiejętność. W r. 517, kiedy w państwie Lu zapanowało zupełno rozprzężenie, udał się na dwór władcy sąsieduiego państwa Tse, gdzie bawił czas jakiś, poczem wrócił do kraju rodzimego. W r. 501 przez księcia Lu, Ting Kuug’a, brata i następcę zmarłego na wygnaniu Czao-Kunga, mianowany został rządcą miasta Czung-tu. U-rząd ten pełnił z takiem powodzeniem, że już w następnym r. 500 otrzymał godność ministra robót publicznych, a wkrótce potem ministra sprawiedliwości. Doszedłszy do władzy, zajął się reformami, które w ciągu lat kilku podniosły zamożność ludu, wykorzeniły przedaj-ność, nadały prawom ]moc przedtem nieznaną, ukróciły samowolę możnych, dźwignęły państwo z upadku, a ministrowi, zjednały rozgłos i sympatyę wśród ludu. Wywołało to zazdrość ze strony władcy państwa Ki, który, chcąc księcia Lu oderwać od spraw państwowych, posłał mu w podarunku kilka pięknych śpiewaczek oraz wspaniałe rumaki. Podstęp udał się znakomicie: Książę Ting oddał się uciechom i jął zaniedbywać rządy. K., żywiąc wciąż jeszcze nadzieję, jak się okazało, płonną, że książę się opamięta, złożył w r. 495 urząd i udał się w podróż. Wędrując z dzielnicy do dzielnicy, zwiedził państwa: Wei, Tsao, Sung, Czeng, Czeu i inne, wszędzie służąc radą tym władcom, którzy go słuchać chcieli; niejednokrotnie spotykał się ze wzgardą lub szyderstwem, raz nawet znalazł się w niebezpieczeństwie życia. Obok nauczania zajmował się zbieraniem i wydawaniem starodawnych utworów liryki ludowej chińskiej („Szy-king“, jedna z pięciu ksiąg kanonicznych, ob. Chiny, literatura); wydał je w liczbie 311, a dziś znane są one pod nazwą Od. Zredagował również i wydał Księgę d z i e j ó w („Szu-King“, ob. Chiny, literatura), obejmującą hi-storyę dynastyi Ju, Hia, Szang i Czeu od r. 2356 do r. 627 przed Kar. Chr., oraz napisał samodzielnie Roczniki wiosenne ijesien-ne („Czin-Tsien“, ob. Chiny, literatura), obejmujące dzieje państwa Lu od r. 722 do r. 484 przed Nar. Chr. W r. 481 powrócił do kraju ojczystego, ale od karyery politycznej i spraw państwowych usunął się zupełnie. Dowiedziawszy się, że w czasie jednej z wypraw myśliwskich księcia Lu zjawić się miało cudowne jakieś i niezwykłe stworzenie, utożsamiane naprzemian to z jednorożcem, to z żyrafą a zwane „Ki-lin“, dopatrzył się w tym fakcie przepowiedni upadku państwa, w któ-rem panował nierząd, oraz obwieścił, że koniec jego się zbliża. We dwa lata później, w r. 479 przed Nar. Chr., zmarł w wieku lat 73, w dzień Ki-czeu w czasie czwartej kwadry księżyca, w 16-ym roku panowania Ngai Kun-ga, księcia Lu, i w 41-ym r. panowania King Uang’a, 25-go cesarza z dynastyi Czeu. Życie mędrca nie obfitowało w szczęśliwe chwile. Rozwód z żoną, która według podania, była istną sekutnicą, śmierć jedynego syna Kung-Li, śmierć dwóch najulubieńszych uczniów, Jen-Hoei i Tseu-lu, oraz przedświadczenie, że nauka, którą głosił w celu uszczęśliwienia narodu, nie została przychylnie przyjęta, zatruły mu ostatuie zwłaszcza chwile życia. Ponieważ z rodziny filozofa pozostał zaledwie wnuk nieletni Kung-Czy, pogrzebem przeto zajęli się dwaj uczniowie: Tsu-kung i Kung-Hi-cze. Miejsce,

M. Kr.

w którem pochowano zwłoki mędrca i na któ-rein wzniesiono wspauiały grobowiec, dało początek miastu K-a (Kung Li). W II w. przed Chr. z rozkazu j idnego z książąt Lu zbudowano nad grobowcem świątynię; nadto później niejednokrotnie monarchowie wydawali rozporządzenia nakazujące budowę innych świątyń i odprawianie nabożeństw uroczystych w różnych czasach; dziś w każdem niemal mieście obowiązkowo znajduje się świątynia K-a, w której dwa razy do roku, wiosną i jesienią, władze miejscowe obowiązane są odprawiać ceremonie pamiątkowe. Monarchowie chińscy nadali z czasem K-owi przeróżne tytuły zaszczytne, jako to: księcia, pierwszego, świętego, kaznodziei królewskiego, wreszcie najświętszego, najmędrszego i najcnotliwszego z nauczycieli ludzkości, który to tytuł do dziś dnia pozostał. Odrzucana za życia mędrca nauka jego stała się po jego śmierci religią, która w XII w. (od czasów filozofa Czu-hi, * w r. 1130, f 1200 po Chr.) otrzymała nazwę Ju-Kiao, a którą po dziś dzień wyznaje ludność państwa chińskiego. O popularności K-a świadczy zdanie, napisane przed 19 wiekami przez sławnego historyka Sseu-ma-Kien (f między 86 a 74 r. przed Nar. Chr.): „Niezliczeni są książęta i prorocy, których świat w różnych czasach oglądał: sławni byli za życia, zapomniani po śmierci. Ale Konfucyusz, choć tylko jeden z licznego tłumu w bawełnę przyodzianych, nie przestał wśród nas wciąż przebywać, pomimo że od dnia jego śmierci upłynęło lat wiele i minęło wiele pokoleń. Zachęta to jest dla każdego,kto pragnąłby zostać mędrcem. Wszyscy, od Syna słońca począwszy do najlichszego studenta, nieprzymuszenie uznają najwyższą powagę jego zasad. Można go w istocie uważać za najbardziej boskiego z pomiędzy wszystkich ludzi“. —Jako filozof K. był nawskroś konserwatywnym i rdzennie praktycznym umysłem, wolnym zupełnie od mistycyzmu, czy to filozoficznego, czy religijnego. Praktyczność, a przeto dostępność głoszonych przezeń zasad dla wszystkich, tłómaczy niezwykłą popularność jego nauki we wszystkich warstwach narodu chińskiego. K. nie otaczał się nimbem posłannictwa nadziemskiego, nie głosił dogmatów religijnych; wszędzie i zawsze miał na celu jedynie ziemskie szczęście pojedyńczych jednostek i całego narodu. W możliwość takiego szczęścia wierzył, twierdząc, żr człowiek z natury jest dobry, a staje się złym dopiero pod wpływem złego otoczenia. Ażeby przyrodzoną dobroć zachować i przez to zapewnić sobie życie szczęśliwe i wygodne, należy starać się o pięć cnót głównych, bez których nikt obejść się nie może; cnotami temi są: ludzkość i sprawiedliwość w stosunku do bliźnich, zgodność z przepisanemi obrzędami (1 i), prawość czyli uczciwość i prawdomówność. Obok tych cnót zapewniających szczęście jednostce, są jeszcze

cnoty rodzimie i obywatelskie, o które każdy starać się powinien dla dobra własnego i ogółu. Najważniejszą z nich jest h i ao, miłość synowska; na niej opiera się stosunek poddanych do panującego, dzieci do ojca, żony do męża; liiao—to podwalina życia rodzinnego i politycznego, rękojmia szczęścia rodzin i państwa. Głosząc tę ostatnią zasadę, usiłował K. wskrzesić potęgę władzy monarchicznej, pod której opieką rozwiuąć-by się mógł dobrobyt i oświata; nie jego to wina, że późniejsi monarchowie uczynili z hiao narzędzie despotyzmu. Do tegoż celu —ugruntowania w państwie porządku publicznego — zmierzał filozof, pouczająa t o ważności li; pod tym wyrazem pojmować należy nietylko wszelki ceremoniał w znaczeniu najobszerniejszem, od rytuału religijnego do formuł grzeczności i etykiety, ale także stosunki hierarchiczne książąt i urzędników z obowiązkmni do nich przy wiązanemi. Nie mędrca to również wina, że owo 1 i stało się synonimem zastoju, skostnienia życia prywatnego i publicznego Chińczyków w odwiecznych a strupieszalych z czasem formach.—Z wizerunkiem duchowym filozofa chińskiego ściśle godzą się wszystkie szczegóły, które opowiadają o jego życiu codziennem. K. był smakoszem, kochał się w pięknych strojach, miłował czystość i ład wzorowy, drobiazgowo przestrzegał form towarzyskich i etykiety dworskiej, uprawiał wszystkie sporty, był oszczędnym i zabie-gliwym gospodarzem, słowem stanowił typ człowieka do szpiku kości praktycznego, „dżentelmena który miał duszę rzetelnie zdrową w ciele wybornie odżywionemu — Bibliografia:

J. A. Święcicki „Historya literatury powszechnej“ (T. II, str. 79 — 122); Herbert A. G ileś „A Chinese biographical dietionary“ (London —Shanghai 1898 str. 398 nr. 1 043, art. „K’ung Cli’iu“); A miot „Vie de Koung-tse“ (w Mémoires concernant les Chinois“ XII);

S. W. Williams w „Chinese Rep.“ (t. XI); E. C. Bridgman (t-że, XVIII); Legge „Chinese classics“; Edkim w „Jour. As. Soc.“ (t. II), Plath „Confucius und seine Schüler, Leben u. Lehren“ (Monachium 1867 —1873'; R. K. Douglas „Confucianism“ (Londyn); H. Cordier w „Bib. Sinica“.

Konfuzya—jest to zlanie się w jednej osobie kilku własności prawnych, wzajem sprzecznych lub przeciwnych. Używana bywa w trojakiem znaczeniu: 1) w razie pomieszania ruchomości, do różnych właścicieli należących, w ten sposób, iż rozróżnić ich nie można, tj. nie można wydzielić każdej poszczególnej własności; 2) zlanie się w jednej osobie właściciela różnych praw, do tej pory rozdzielnych, które można mieć do tej samej rzeczy; jest to sposób ustawania serwitutów; 3) zlanie się w jednej osobie praw wierzyciela i dłużnika, co daje jeden ze sposobów ustawania zobowiązań. I ) Sposób nabycia własności przez K-yę może się

stosować tylko do przedmiotów płynnych, po- że mieć serwitutu na swej własności), Kodeks nieważ tylko one mogą być tak silnie pomie- j Napoi, wyprowadza następujące dwa wnioski: szane (np. dwa rodzaje win), iżby ich od- : 1) użytkowanie przerywa się przez zjednocze-dzielić nie można było. W prawie rzym-skiem bez względu na przyczynę K-yi, na to czy była ona dziełem właścicieli, przypadku lub osoby trzeciej, wynik jej należał zawsze do współwłaścicieli. Otrzymywali oni powództwo communi dividundo, przyczem sędzia każdemu musiał wydzielić część jego stosownie do jakości i ilości jego poprzedniej własności. Kodeks Napoleona rozpatruje tę kwestyę w nast. artykułach: Jeżeli są zlane rzeczy nierównej wartości, to właściciel rzeczy o większej wartości (głównej) otrzymuje prawo do całej rzeczy, przez K-yę powstałej, z obowiązkiem wynagrodzenia właścicieli pozostałych części (574). Jeżeli w powstałej w ten sposób rzeczy żadnej części składowej za główną uznać nie można, w takim razie: 1) o ile ją można podzielić z łatwością na części składowe, ten, bez czyjej wiedzy nastąpiła K-ya, ma prawo żądać wydzielenia; 2) o ile zaś jej podzielić nie można,

nie w jednej osobie praw użytkownika i wła- • ściciela (art. 617), co się zwało inaczej konsoli d a c y ą (ob.); 2) serwitut przestaje istnieć, skoro majątek, któremu służył, i majątek nim obciążony będą zjednoczone w tych samych rękach (art. 705). Serwitut ginie całkowicie w prawie własności i gdyby miało nastąpić rozdzielenie tych dwóch praw, to tylko na mocy nowej przyczyny. Austryacki kodeks (Ali. bürg. Gesetzbuch) w art. 526 stawia inaczej tę kwestyę, a mianowicie, o ile z biegiem czasu następuje rozłączenie praw, a K-a nie była zadokumentowana w odpowiednich księgach, serwitut znowu zyskuje swą moc.—III) Sposób ustawania zo b o w i ą z a ń. Nikt nie może być swoim własnym dłużnikiem. Zasadę tę sformułowało i wyprowadziło z niej wnioski praw o rzymskie. Przytem z przepisów jego wynikać się zdawało: K-ya jest tylko wtedy ustawaniem zobowiązania, o ile uniemożliwia lub czyni uie-

0 ile

wszyscy otrzymują wspólne prawo własności J potrzebnem wypełnienie zobowiązania, do rzeczy w zależności od ilości, jakości i wartości K-ya następowała pomiędzy wierzycielem i dłuż-swoich części (573). Ta wspólna własność nikiem, równała się spłaceniu i kasowała zo-ma być na ich korzyść sprzedana przez licy- bowiązanie, a więc wraz z nią znikały wszeł-tacyę (575). Kodeks austryacki w art. 414— kie akcesorya: zastawy, hypoteki, poręczenia. 419 daje następujące określenie, różne od za- W razie K-yi pomiędzy wierzycielem i porę-sady napoleońskiej, iż K-ya (Vereinigung) mo- czycielem drugi z nich. bywał zwalniany od zo-że powstać także na drodze przerobienia ma- bowiązania, nie uwalniało to jednak głównego teryału. O ile podział może nastąpić, należy dłużnika. Wogóle rezultaty K-yi były nieodwo-go uskutecznić; w przeciwnym razie—własność łalne, to zn., iż utrzymywały się nawet wtedy, staje się wspólną, przyczem ten, bez winy gdy spadkobierca, którego dotyczyła K-a, czyjej nastąpiła K-ya, ma prawo wybo- zbywał swój spadek. Natomiast kasowano ru: może wziąć całą rzecz i dać wynagrodzenie ją, o ile tytuł do spadku był odwołany, np. stronie drugiej, albo też oddać jej rzecz i żą- z powodu querella inofficioń testamenti. Przędąc za część swoją odszkodowania. W razie, pisy Kodeksu Napoleona, dotyczące tej sprawy, gdy żadna strona nie jest winną, przewaga na- mieszczą się w art. 1 300—1 301. Art. 1300 leży do tej, która ma własność głównej części, określa K-yę: „O ile własności wierzyciela Kodeks austr. wprowadza zasadę winy, obcą i dłużnika jeduoczą się na tej samej osobie, tak francuskiemu jak i rzymskiemu prawu—co według prawa następuje K-a, która znosi obie do tej kwestyi. Nowy kodeks niemiecki (Bür- pretensye“. K-ya następuje wobec tego, o ile ger. Gesetzbuch, 1896) zajmuje się K-yą w art. wierzytelność będzie przekazana na mocy specyal-946—951, określając ten instytut ściślej niż nego tytułu, albo też: 1) o ile dłużnik staje się oba poprzednie, przytem K. utrzymuje swój cha- całkowitym spadkobiercą wierzyciela, 2) wie-rakter z kodeksu francuskiego. Wszelako i- rzyciel — dłużnika, 3) osoba trzecia otrzymuje stuieją tu pewne zmiany: za niemożność podziału spadek po nich obu. K-ya oparta na niespół-uważaó należy i ten fakt, jeżeli podział jest mierności własności, które się zbiegają utrudniony i związany z dużemi kosztami (948); w jednej osobie, kasuje i wszystkie akcesorya: oraz, iż właściciel głównej rzeczy staje się przywileje, hypoteki, poręczenia. Właściwie właścicielem osobistym całej rzeczy, przez K-ę K-ya nie kasuje zobowiązania, lecz uniemożli-powstałej (947). Jest to zupełnie nowy punkt wia jego wykonanie. To też, o ile tego wy-widzenia — uwzględniono tu przedewszystkiem maga osoba trzecia zainteresowana, dług odradza interesy kapitalistów, rozszerzając na ich rzecz się, wbrew K-yi, i występuje przy obliczeniu prawo nabywania własności. Fakt ten ma miej- sumy rozporządzaluej, jako pewna część włą-sce z tego głównie powodu, iż kodeks niem. mówi o czona do masy spadkowej. O ile K-ya nastę-K-yinietylko jako o pomieszaniu przedmiotów nie- puje w osobie wierzyciela i głównego dłużnika, płynnych, lecz i jako o przerabianiu cudzych wychodzi ona na korzyść poręczycielom, ponie-materyałów. II) Sposób ustawania ser wit u- waż poręczenie posiada tylko charakter dodat-tów. Z zasady sformułowanej jeszcze w prawie kowy. Natomiast K-ya przez zlanie się włas-rzymskiem: res sua .nomini servit (nikt nie mo- ności wierzyciela i poręczyciela nie wywiera

Wielka Kacyki. Fowsi. Ilu«tr. Zeszyt kK7b Tom iiiVUl

najmniejszego wpływu na istotę zobowiązania, t. j. dłużnik pozostaje zmuszonym do wykonania ciążącego na nim obowiązku. K-ya, o ile następuje zlanie się własności wierzyciela i dłużnika solidarnego, przynosi korzyść innym spół-dłużnikom tylko przez zmniejszenie długu o część tego jednego dłużnika (art. 1301).

kiedy zwycięztwa Japończyków nakazały rządowi odwołać się do doświadczenia K-a i zrobić go przewodniczącym w Tsung-li-Yamenie; w tym samym roku powierzono mu kierownictwo nad Wielką radą. O stosunku K-a do polityki europejskiej świadczy jego wyrzeczenie w r. 1869 do sir Rutherford Alcocka: „Chiny nie doświadczałyby niepokojów, gdybyście szczędzili nam waszego dowozu opium i mi-

zao-

Red.

Kong, główne miasto krainy tejże nazwy

Kodeks austryacki daje o wiele ściślejsze o-kreślenie K-yi, mówiąc w art. 1445: „O ile jednakowej siły prawo i obowiązek zbiegają syonarzy“. się w jednej osobie, oba ustają. K. nie szkodzi jednak wierzycielom spadku, spółspadko- w obrębie protektoratu francuskiego nad wy-biercom i legataryuszom, w razie gdy dłużnik brzeżem Kości Słoniowej, w Afryce płc.-zachod-wchodzi w dziedziczenie spadku swego wie- niej, jeden z największych punktów handlowych rzyciela, lub wierzycielowi w razie otrzymania zachód. Sudanu; tkactwo (bawełna), farbowanie, spadku przez dłużnika i poręczyciela“. Por. hodowla koni; około 20 000 mieszk. (przeważ-Labbé „De la confusion considérée comme nie mahometan). Pierwszym Europejczykiem, mode d’extinction des obligations“; Aubry et który do K. zawitał, był kapitan francuski

M. lian.

Rau „Droit civil“ II, IV.

Bing er (ob.). K. leży na falistej płaszczyźnie, Kong, chiński mąż stanu, szósty syn ces. (700 m. n. p. m.). Dawniej przypuszczano Tao-Kouga a brat ces. Hsien-Fenga (*    1832).    istnienie pasma górskiego K., ale badania now-

Hr.

Kongestya, ob, Przekrwienie, Kong-fu-tse, ob. Konfucyusz.

Kong-kia, cesarz chiński, ob. Hi a. Konglomeraty w geologii i petrografii są

Na widowni politycznej występuje po raz pierw- sze rozwiały te złudzenie, szy w r. 1858, kiedy powierzono mu śledztwo w sprawie ministra Ki-junga, który podpisał był umowę nankińską. W następnym roku został członkiem departamentu, na którym ciążył o-bowiązek stosunków z „barbarzyńcami zamor- to skały okruchowe, powstałe z odłamków skal skimi“, a w r. 1860 otrzymał pełnomocnictwo do dawniejszych, otoczonych przez wodę bieżącą rokowania ze zwycięzkiemi mocarstwami europej- ; lub fale morskie i sklejonych następnie lepisz-skiemi, których wojska stanęły u wrót stolicy. , czem (ob. Klastyczne skały).    z- w-

Konglutynat, ob. Konglomerat.

Kongo L u a 1 a b a—K o n g o, albo Zaira, rzeka Afryki zachodnio-równikowej, po Nilu największa z rzek afrykańskich. Płynie odpowiednio do pochyłości wyżyny, naprzód ku pół-noco-zachodowi, ale następnie, powstrzymana przez dział wodny północno-równikowy, zwraca się ku południo-zachodowi i w tym kierunku toruje sobie drogę przez zachodnią krawędź wyżyny do Atlantyku; zatacza olbrzymi luk zwrócony otwartością ku południu. Ostatnie tarasy wyżyny pochylającej się ku północo-za-chodowi, przypadają pod 5"—6° szer. płd.; dla tego dopływy połuduiowe rzeki K. na tej linii, tworzą ostatnie wodospady i stają się żeglownemi; i tak: Kuango opuszcza ostatnią kamienną zaporę pod Kingunszi pod 5°, Kassai—wodospad Wissmana pod 6°, Lulua—wodospad Français, Sankuru — Lubi łasz — wodospad Wolffa; oba również pod 6°. U dopływów tej strony południowej leżących bardziej na północo-wschód, te punkta ostatnich przeszkód i początku żeglo-wności przypadają bliżej równika; dla tego Łomami jest żeglowną w górę tylko do 4¹/₂° szer. płd., e sama Kongo dopiero na równiku opuszcza krawędź wyżyny i tu tworzy siedem niebezpiecznych wodospadów Stanleya, zstępując z wysokości 475 m. na 450 m. Podobne stosunki występują u dopływów północnych: Aruwimi posiada ostatnie katarakty pod 17₂° szer. płn., Itimbiri, pod 2‘/₂°, Mangala pod 3°, Ubangi pod 4°20' szer. płn. To stopniowe od-

Ces. Hsien-Peng odmówił wejścia w jakiekolwiek układy, a wtedy na K-u spoczęło trudne zadanie zawarcia pokoju z mocarstwami euro-pejskieini, ośmielonemi przez powodzenia, a nadto rozdraźnionemi przez zdradzieckie uwięzienie sir Harry Parkesa i jego towarzyszy.

Pokój zawarto w dn. 24 października; w następnym tygodniu wojska europejskie odstąpiły, sir Eryd. Bruce zaś, pierwszy przedstawiciel W. Brytanii przy dworze pekińskim, otrzymał pełnomocnictwo do ostatecznego uregulowania stosunków zK-em.W r. 1861 gdy rząd chiński powołał do życia nową instytucyę, Tsung-li-Yamen,

K. został w niej przewodniczącym. W parę miesięcy po stworzeniu tej instytucyi umarł już ces. Hsien Feng. Dwóch książąt krwi zagarnęło rządy regencyjne, usuwając wdowę-cesarzową i K-a. Ale K. umiał postąpić energicznie: minister Su-Szum został stracony, książęta położyli kres życiu swemu samobójstwem, stronnictwo starochińskie zostało rozbite, a na K. spłynęły wysokie dostojeństwa i tytuły.

W r. 1865 otrzymał dymisyą, ale już po 5 tygodniach przywrócono mu wszystkie urzędy z wyjątkiem przewodnictwa w radzie. W r.

1874 synowiec jego, ces. Tung-Czy, znowu zdegradował go za „śmiałą mowę“, a w rzeczywistości wskutek intryg pałacowych, ale już dnia następnego cofnięto to rozporządzenie. Powtórzyło się to w r. 1878, oraz w r. 1884—w o-góle K., jako rzecznik reform, miał wielu wrogów. Ostatnia niełaska trwała do r. 1894,

stępowanie wodospadów odpowiada północno-zachodniemu kierunkowi spadku wododziału północno-równikowego ku kotlinie Kongo. Skutkiem takiego układu wszystkie rzeki kotliny Kongo są w części zachoduiej żeglowne między 5° szer. pd. i 4" szer. pn., na wschodzie zaś— między 4° szer. pd. i równikiem, sama Kongo jest żeglowna od wodospadów Stanleya wdół do Stanley Poolu, poniżej którego zaczynają się wodospady Livingstone’a w wyłomie przez zachodnią krawędź kotliny.    Pomimo    znacznej

rzeczywistej długości rzeki Kongo (4 200 km.), odległość w linii powietrznej od źródeł do u-ścia wynosi tylko 1 750 kim., tym sposobem Kongo różni się pod tym względem ostro od Nilu, który w swym długim biegu doznaje nieznacznych tylko zboczeń od głównego południkowego kierunku. Wskutek tego dorzecze Kongo posiada daleko więcej jedności geograficznej niż dorzecze Nilu, który kolejno jest naprzód rzeką wyżynową,    następnie    rzeką    błotnistej

niziny, wreszcie rzeką pustynną. W każdym razie i rzeka Kongo posiada cechę rzek afrykańskich: w dolnym biegu tworzy wodospady przerywające żeglugę. Tym sposobem cały bieg Kongo da się podzielić na trzy części: od źródeł do wodospadów Stanleya, od tych do wodospadów Livingstona i wreszcie od nich do uścia. a) Bieg górny do wodospadów Stanleya. K.    powstaje    z    dwóch    wielkich

strumieni źródłowych: wschodniego, L u a p u 1 i i zachodniego, Lualaby; trudno rozstrzygnąć któremu z tych    strumieni    należy    przyznać-

pierwszeństwo, który uznać za rzekę główną: jeżeli chodzi o to który z tych strumieni sięga swemi źródliskami dalej na południe i posiada większe dorzecze, to pierwszeństwo trzeba przyznać Luapuli; Lualaba też zachowuje po połączeniu swój kierunek północno-zachodni podczas gdy Luapala wygląda jak dopływ nadpływający z południa; Luapula też toczy większą ilość wód. Jednakże geografowie belgijscy jak Wauters i Goffart uważają Lualabę za rzekę główną; tutaj znów powstaje pytanie który z jej strumieni składowych należy uważać za źródłowy: Lemaire uważa za taki strumień Ku-leszi, albo Lukaleszi, dopływ łączącego się z Lualabą strumienia Lubudi; ten ostatni jest dłuższy, ale daleko uboższy w wodę od Lukaleszi. Przypatrzmy się teraz bliżej dwom wyżej wymienionym głównym strumieniom źródłowym. Luapula wypływa z okolic między jeziorami Nyassa i Tanganika na wysokości około 1 400 m.; tutaj z licznych źródeł wypływa strumień Czasi, przyjmujący w dalszym ciągu miano Czambesi, strumień ten po przyjęciu wielu dopływów uchodzi do jeziora Bangweolo na wysokości 1 150 m., które podobnie jak Tsad rozlewa się na obszernej równinie i posiada bardzo zmienne granice, tak, iż różni badacze, którzy zwiedzili to jezioro w różnych czasach, nadają mu zupełnie różne kształty: Livingstone nadał mu kierunek rozciągnięty równoleżnikowo i punkt wypływu Luapuli umieścił w północno-zachodnim rogu jeziora; Giraud uważa to jezioro za złożone z dwóch części a rozdzielone wybiegającemi ku sobie półwyspami: ^właściwe Bangweolo na północy i Bemba na południu; całe jezioro ma według niego główną rozciągłość południkową, a Luapula wypływa z południowo-zachodniego rogu; wreszcie Weatherley twierdzi, że Bemba jest tylko bagniskiem, znacznie więc redukuje właściwy obszar jeziora. Wszystko to są jednak tylko rezultaty oględzin chwilowych, stosunek powierzchni wodnej i bagnistej musi, jak sądzi Singer, w różnych latach być bardzo różny. Nie dziw też, że obszar powierzchni jeziora jedni podają na 5 00U km. □ inni na 15 000 km. | |; głębokość jeziora ma być bardzo nieznaczna. Wypływająca z południowo-zachodniego rogu jeziora Luapula, zatoczywszy łuk, zwraca się na północ ku jezioru Meru, którego dosięga licznemi kataraktami. W tym biegu zwęża się ona niekiedy do 40 a nawet 30 m., i w jednym z tych wąwozów tworzy wodospad Miele-Miele na 6 m. wysoki; jeziora Meru dosięga już na obszarze bagnistym. Jezioro to leży na wysokości 900 m. (zatem o 250 m. niżej niż Bangweolo); obszar jego wynosi 5 200 kin. kw. Wybrzeża południowe są niskie, błotniste, północne zaś wysokie, i to jezioro ulega w swych zarysach i głębokości znacznym zmianom. Po wyjściu z jeziora Meru Luapula płynie ku północo-zachodo-wi i tworzy znów liczne katarakty, uniemożliwiające żeglugę; katarakty te są wywołane przerzynaniem się rzeki przez góry czy też grzbiet wyżynowy Mitumba, złożony, jak świadczą podróżnicy, z czerwonego piaskowca; grzbiet ten ciągnie się z południo-zachodu na północo-wschód, od źródeł Zambezi do środkowej części jeziora Tanganika. Przedostawszy się przez ten grzbiet, Luapula łączy się z Lualabą pod 6° szer. południowej. Źródła Lualaby leżą prawdopodobnie na południowo-zachodnim krańcu wyniosłości Katanga, niedaleko źródeł rzeki Kabompo, lewego dopływu górnej Zambezi, na wysokości 1 500 m. Lualaba zarówno jak Luapula, przerzynając się przez grzbiet Mitumba, tworzy wodospady; płynie tu ona wąwozem Nsilo, który przy długości 76 km. zwęża się miejscami do 30, a nawet 20 m. przy głębokości 400.; jest to prawdziwy kanion. Po wyjściu z tego kanionu Lualaba wstępuje w kraj falisty, a wreszcie—równy, obfity w jeziora, które rzeka, dzieląca się tu na odnogi, poczęści przepływa. W tej krainie jezior Lualaba przyjmuje z prawej strony dopływ Lufira (Lufila), wypływający ze środka wyniosłości Kalanga, obfitującej w pokłady miedzi i żelaza. Z lewej strony Lualaba, jeszcze przed, wstąpieniem w krainę jeżiorną, otrzymuje znaczny dopływ Lubudi z wyżyny Usamba; Lubudi zapomocą swej rzeki źródłowej Lukaleszi, albo Luleszi

wciska się bardzo daleko między dopływy rze- | biorą początek w pobliżu zachodniego brzegu ki Kabompo. Po połączeniu się Imałaby z Lua- Łomami. Rzeka Czuapa bierze początek nie-pulą Kongo otrzymuje z prawej obfitą w wo- daleko Bena-Kamba, przyjmuje znaczne dopły-dę rzekę Lukugę, odpływ jeziora Tanganika. wy z południa, z północy zaś jest ścieśniona Poniżej uścia Lukugi połączona¹ rzeka nosi przez pobliską Sulongo. Ruki-Czuapa uchodzi miano Ugaraua, płynie na północ między do K. pod stacyą Equateurville. Wkrótce górami Cleveland (po lewej) i Dlianis (po pra- potem K. przyjmuje z północy jeden z najpo-wej) i jako rzeka na 600 m. szeroka i do 11 tężniejszycli swych dopływów U ban g i; do-m. głęboka dosięga Nyangwe, gdzie się dzieli pływ ten powstaje z dwóch strumieni źródło-na liczne odnogi, obejmujące liczne wyspy. Po- wych: północnego Mbomu i południowego, znacz-niżej Nyangwe Kongo płynie dalej na północ, niejszego, Uelle-Makua; do tego ostatniego przyjmuje z prawej strony rzekę Elila, wypły- dotarł z północy Schweinfurth, jeszcze na dłu-wającą w pobliżu północnego krańca Tangani- go przedtem, zanim kwestya K-a została rożki; dosięgnąwszy równika, tworzy siedem wo- strzygnięta przez Stanleya; wówczas Uelle by-dospadów⁷ Stanleya. Wodospady te leżą między ła jeszcze uważana za górny bieg Szari. Uelle 0°30'szer. pd. i 0°15' szer. pn.,wmiejscu, gdzierze- wypływa na zachodzie od Wadelai posiada ka z ostatniego tarasu wyżyny wstępuje w kotlinę, w różnych miejscach różne nazwy, tworzy ka-Pierwsza katarakta przecina rzekę ukośnie, tarakty, podobnie jak i jej dopływy, przewa-druga opiera się na dwóch, wzdłuż rzeki leżą- ważnie równoległe od rzeki głównej, tj. płynących, wyspach, prawie bezpośrednio po niej ce w kierunku zachodnim; najważniejszy z tych następuje trzecia katarakta, a wkrótce czwarta dopływów jest Mbomu, tworzący prawie na ca-i piąta. Po opłynięciu długiej wyspy Asama łej swej długości granicę między państwem rzeka rozlewa się na 3 km. szeroko i płynie K. i posiadłościami francuskiemi. Po połącze-spokojniej ku równikowi, w pobliżu którego niu się Mbomu z Uelle połączona rzeka, Uban-występuje szósta katarakta, podczas gdy sió- gi, bierze na siebie rolę rzeki granicznej i pi zyj-dma znajduje się dopiero w pobliżu uścia rze- muje z północy liczne dopływy jak: Kotto, ki Mbura. b)Bieg środkowy. W biegu śre- Kuango, Kemo; ta ostatnia zbliża się bardzo dnim rzeka Kongo posiada wszędzie prawie do systematu Szary. Pod 5° szer. płn. Ubangi, jednostajny charakter rzeki nizinnej: płynie płynąca dotąd ku zachodowi, zwraca się na wolno, jest szeroka, posiada liczne wysp;y. Spa- południo - zachód i w tym kierunku, prawie dek rzeki jest tu nieznaczny: na 1 km. tylko równoległym do K., dosięga rzeki głównej, już 10 cm. Szerokość rzeki wzrasta od 4 km. przy po drugiej stronie równika, od punktu zwrotne-uściu Aruwimi do 55 km. między ościami Rubi go, gdzie tworzy ostatnie wod spady i nie przed-i Mongala; za zbliżeniem się do wyłomu rzeka stawia wielkich przeszkód di żeglugi, dłu-znów się zwęża, a brzegi podnoszą. Na-prze- gość Uelle-Ubangi podają na 2 351 km.; poniżej strzeni od wodospadów Stanleya do punktu, uścia Ubangi K. otrzymuje z praw. i strony li-w którym powraca do równika, Kongo przyj- czne dopływy innego kierunku, mianowicie pły-muje bardzo znaczne dopływy: z południa nące z północy na południe, lub z póUoco-za-rzekę Łomami, która długi czas płynie równo- chodu na południo - wschód. Najznacz. iejszą legie do rzeki głównej, przyjmuje z lewej do- z tych rzek jest S a n g a, żeglowna od 4° ozer. pływy, Łukassi i Lowimbi; pod Bena-Kamba pn. aż do uścia; mniej ważne są inne dopływy tworzy ostatnie wodospady i stąd aż do uścia tej strony: Likuala, Łikona i Alima (Mboszi). jest żeglowną; miejscami nosi ona miano Bolo- Jak Uelle-Ubangi powtarza łuk K. na półno-ko i Łubilasz. Z północy wpada do Kongo rze- cy tak San kur u i Kas s ai — na południu; ka Aruwimi, wypływająca w pobliżu jeziora i jak Uelle-Ubangi sama jedna prowadzi rzece Albert Nyansa; przyjmuje ona liczne dopływy głównej prawie cale bogactwo wód północno-z północy i południa, pod 30° dług. wsch. Gr. równikowego działu wodnego, tak wody San-wstępuje w niezmierny obszar lasów równiko- kuru Kassai i licznych innych rzek łączą się wych. Jak wszystkie rzeki dorzecza Kongo, ostatecznie w jedną rzekę K wfuja, która ucho-Aruwimi nosi miejscami różne nazwy jak: Itu- dzi do K. z południa. Główną rzeką tego cari, Nowelle, Luliaki, Bijerre. Prócz tego Kon- tego południowego systematu zdaje się być, nie go przyjmuje z północy rzekę Rubi albo Itim- Kassai, lecz Sankuru, żeglowna na przestrzeni biri, oraz znaczną Mongala. Wszystkie te rze- 1 300 km.; skraca ona drogę żeglowną w górę ki wraz z Aruwimi posiadają katarakty, a wo- K.: w górę Sankuru, następnie przez dział wody ich, jako leśne, są ciemno zabarwione. Po dny do Łomami, a wreszcie z Łomami do K. lewej stronie Kongo od uścia Łomami aż do pod NyangwTe- Sankuru, albo Sankullu wypły-1° szer. pn. nie ma ani jednego dopływu gdyż wa jako Łubilasz pod 10° szer. pd. i 24° dług, rzeki, płynące po południowej stronie Kngowego wsch. Gr. Płynie z początku po wysokiej po-łuku, naśladują łuk rzeki głównej tylko ze ładniowej krawędzi kotliny K. w leśnej dolinie słabszym wygięciem; do nich należą: Łulongo między skałami piaskowcowemi; następnie pod i Ruki, Bussira, albo Czuapa. Łulongo powsta- 7° szer. pd. zstępuje z krawędzi, tworząc woje z połączenia rzek Maringa i Łopori, które | dospady Wolffa, zwraca się na półno co-zachód

i pod 4° szer. pd. przyjmuje dopływ Lubefu; stronie południowej, gdzie biegnie kolej żela-po przyjęciu tej rzeki Śankuru zwraca się na zna, obchodząca wodospady, przebywająca liczne zachód i łączy się z Kassai. Kas s ai wypły- wody i strumienie; najwyższy jej punkt leży na wa pod 12° 15' szer pd. i 19° dług. wsch.-Gr. wysokości 745 m.—d) Bieg dolny. Poniżej na wyżynie Angoli, w pobliżu źródłowisk dopływów Zambezi i Kuanzy, płynie z początku ku wschodowi, następnie w pobliżu bagnistej o-.kolicy jeziora Dilolo zwraca się na północ kierunek ten zachowuje aż do połączenia z Sankuru. Kassai tworzy liczne katarakty jak np. Poggego oraz Wissmanna. Najliczniejsze dopływy (Czikapa i inne) Kassai przyjmuje z początku ze strony lewej, gdyż od strony prawej przechwytuje je pobliska, równolegle do Kassai płynąca L u 1 u a, tworząc liczne wodospady. Po połączeniu się z Sankuru Kassai zwraca się na północo-zachód, przyjmuje z lewej strony dopływ L o ange, a następnie potężny system rzeki Kuango. Przyjmująca dopływy głównie od strony prawej (np. Dżuma Kuilu) Kuango bierze początek w pobliżu źródeł Kassai, płynie z początku na północo-zachód, a następnie na północo-wschód, po 7° szer. pd. tworzy wodospady Franciszka-Józefa. Po przyjęciu Kuango, Sankuru-Kassai, przepływa jezioro Wissmann-Pool, następnie przyjmuje z prawej strony Lukenje, przyjmującą odpływ jeziora Leopolda II. Poniżej ujścia Lukenje, cała masa wód południowej części kotliny K. łączy się w jedną potężną rzekę Kwfuja, która u-chodzi do K. pod Kwamouth na wysokości 310 m. nad powierzchnią morza. Poniżej Kwamouth K. toczy swe wody trzema pasami: po środku pas brunatny własnych wód rzeki głównej, po lewej zaś i prawej dwa pasy żółte rzek Kwa i Ubangi. Wreszcie K. dosięga jeziora Stanley-Pool, leżącego na wysokości 280 m., o-bejmującego obszar 4 000 km. Q i liczne wyspy lesiste, c) Wyłom. Poniżej Stanley-Poo-lu rozpoczyna się wyłom zachodniej krawędzi, który da się podzielić na trzy części: pierwsza od Śtanley-Poolu do Mandżanga przedstawia głębokie, wcięcie w wyżynie, druga od Mandżanga do Vivi jest nadzwyczaj krętym wąwozem, trzecia od Vivi do Borna znów stopniowo rozszerzająca się. Pierwsza część przypada w obszarze łupków krystalicznych, druga i trzecia w obszarze gnejsu. W najwęższych miejscach ma 400 m. a nawet tylko 225 m., ale za to głębokość jej wzrasta do 40, a nawet 90 m., szybkość zaś do 13, a nawet 15 m. na sekundę. Wyższy szereg wodospadów ciągnie się od Leopoldville do Mandżanga, niższy szereg —od Isanghila do Vivi. Koniec wszystkich katarakt tworzą wodospady Jellala. Na przestrzeni wyłomu K. otrzymuje tylko nieznaczne dopływy. Jeżeli z głębokiej doliny wyłomu wstąpimy na krawędź brzegu północnego, to znajdziemy się na falistej wyżynie, pokrytej po części lasem, po części sawannami; najwyższe punkty tej wyżyny nie o wiele przenoszą 700 m.

Matadi zaczyna się krótki, żeglowny bieg dolny po nizinie nadbrzeżnej; rzeka tu znacznie się rozszerza i tworzy liczne wyspy; po środku tego biegu szerokość rzeki dosięga 17 km., ale bliżej ku morzu zwęża się znów do 6 km.; głębokość w pobliżu uścia dosięga 300 m., ale w samem uściu, pod Banana, znajduje się mielizna uściowa, gdzie głębokość spada do 6 m. Woda rzeki płynie daleko po powierzchni, morza: jeszcze w odległości 22 km. od ujścia woda jest prawie słodka; żółtawa barwa wód rzecznych da się zauważyć na morzu jeszcze w odległości 300 do 400 km.—(Ob. Sie ver s-Hahn „Afrika“ wyd. 2-e 1901).

Kongo, kolonia francuska w zachodnio równikowej Afryce na północ od ujścia rzeki Kongo, głównie w obszarze rzek nadbrzeżnych: Kuilu, Ogowe i Gabunu. Już w roku 1839 Francuzi wskutek układów z krajowcami nabyli mały obszar ziemi nad Gabunern jako punkt oparcia dla swych statków wojennych; w roku 1849 założyli tu stacyę handlową Libreville, ale dopiero w r. 1842 rozszerzyli swe posiadłości na południe do przylądku Lopez i rzeki Ogowe. Usiłowania przedarcia się z tego pasa nadbrzeżnego ku wnętrzu pozostawały długo bez skutku; dopiero w roku 1878 udało się to znakomitemu podróżnikowi francuskiemu Savorgnanowi de Brazza, który w r. 1880 dosięgnął wreszcie rzeki Kongo, powyżej wodospadów, wyprzedziwszy w tym względzie Stanleya, który dążył tu od ujścia Kongo. Na tej podstawie Francuzi oparli swe pretensye przeciw państwu K., które w r. 1885 zmuszone było odstąpić Francuzom prawy brzeg K. od Mandżangi w górę do ujścia Ubangi; stacye założone przez Belgijczyków dostały się Francuzom. Na zasadzie układów z państwem Kongo i z Portugalią południowa granica kolonii francuskiej biegnie obecnie od wybrzeża Atlantyku pod Massabi do rzeki Kongo powyżej Mandżangi. Na wielkiej przestrzeni granica biegnie po dziale wodnym między Kongo i Kuilu, a dalej ciągnie się wzdłuż Kongo i Ubangi do 4° szerokości geograficznej. Na północo-wschodzie K. Francuskie na zasadzie ukła-

W. N.

du z Anglikami w r. 1899 (sprawa Faszody) przechodzi również we francuski obszar otaczający z południa i wschodu systemat Szary i Tsadu, Granicę z kolonią niemiecką Kamerunem oznaczono na podstawie układów z Niemcami w latach 1885 i 1894; biegnie ona od ujścia rzeki Campo na wschód do rzeki Sanga a potem na północ do 10° szerokości, wzdłuż niego znów na wschód do Szary i lewym jej brzegiem do Tsadu. Obszar kolonii w r. 1891, a więc przed najnowszem rozszerzeniem ku Tsadowi, podawano na 57 000 km.; kw, obecnie

Podobnież stosunki wysokości spotykamy po

towe L o a n g o Kuilu.

wraz z obszarem Tsadu obliczają całość na 3 miliony km. kw.; liczbę mieszkańców podają na 3, a z wnętrzem na 5 milionów; liczba białych wynosi zaledwie kilkaset głów. Ze sta-cyi najważniejszą jest Libreville nad Gabunern, raczej osada misyjna niż handlowa. Ze stacyi wnętrza w obszarze Ogowe leżą: L a m-b are ne, Njale, Franceville; nad Stanley Poolem leży Brazzaville. Ważniejszem od* tych wszystkich stacyj jest miasto por-na południe od ujścia

W. N.

Kongo, państwo założone przez Belgijczy-ków w Afryce środkowej, głównie w dorzeczu r. K. I Geografia fizyczna. Dla względów, które wymieniliśmy przy traktowaniu geografii Kaplandyi (ob. Kap), musimy przy traktowaniu geografii państwa K. wyjść nieco po za jego granice polityczne i wziąć pod u-wagę większą nieco naturalną całość, obejmowaną w geografii pod nazwą Afryki zachód-nio-ró wnikowej, w której skład wchodzi kotlina centralno-afrykańska, czyli kotlina rzeki K., oraz przyległe jej zachodnie wybrzeże nadatlantyckie Niższej Gwinei, zajęte na południu przez portugalską kolonię Angola, a na północy w obszarze rz. Ogowe przez kolonię francuską K-o; między niemi państwo K. sięga oceanu tylko wązkim paskiem wzdłuż prawego brzegu rzeki K. Kotlina K. o charakterze przeważnie nizinnym, ograniczona od wschodu wyżyną wschodnio-równikową z jej fosowatemi zapadnięciami i jeziorami, na południu dzieli się od dorzecza Zambezi poiudnio-wo-równikowym działem wodnym, dosięgającym 1300 — 1500 wysokości, ale noszącym charakter przeważnie nie górski, lecz wyżynowy, falisty. Na północy kotlina K. jest odgraniczona północno-równikowym działem wodnym od systematn Nilu (Bahrel Gazalu) Szary (Tsadu), Benue (Nigru), Ogowe. I ten dział wodny nie ma charakteru górskiego; występuje raczej jako płaski grzbiet złożony z granitów i łupków, nieprzenoszący nigdzie 1400    m.; zwłaszcza

zachodnia część działu ( Szary-Benue), zresztą nie dość jeszcze dokładnie znana, jest niska; nowsze podróże francuskie napotykały tu równiny tylko na 450—550 m. wzniesione a śród nich pojedyńcze góry rzadko, zdaje się, przewyższają 700 m. Dopiero na dziale od nadbrzeżnych rzek Kamerunu i Ogowe występują znów znaczniejsze wyniosłości na 1 000— 1200 m. wzniesione; tutaj ciągną się tak zwane zacliodnio-afrykańskie Góry Łupko ,ve, które stanowią tylko podniesioną nieco krawędź wyżyny afrykańskiej, często zresztą pokrajaną przez rzeki nadbrzeżne (Sanaga, Ogowe, Kuilu), które wkraczają swemi źródłami dalej we wnętrze niżli dawniej sądzono; dział wodny więc nie zgadza się z położeniem tych „gór“. Znacznie też we wnętrze wkraczają rzeki nadbrzeżne na południe od ujścia

K-go: Koauza, Kutiene i inne. Dorzecze K-go ścieśnione tym sposobem z północy i południa, tylko wązkim paskiem dosięga oceanu, dokąd rzeka K-go, podobnie jak i wiele rzek nadbrzeżnych, utorowała sobie drogę wyłomem w za-chodnio-afrykańskich Górach Łupkowych. W górach tych prócz łupków występują gnejsy (zwłaszcza na południe od wyłomu K-go), ku wnętrzu zaś występuje granit. Czy występuje on też w podłożu kotliny K-go, nie wiadomo. Historya geologiczna tej kotliny jest tern trudniejsza do odtworzenia, że skały na wielkiej przestrzeni uległy rozkładowi, zamieniły się na lateryt, utwór eluwialny (t. j. na miejscu rozkładu powstały, czerwonej barwy); podobne do niego są też osady rzeczne i wód deszczowych; nie jest to już jednak właściwy lateryt. W wielu miejscach obszary laterytowe zostały pokrajane przez erozyę na labirynt bardzo malowniczych gór o charakterze minowym, podobnym do Saskiej Szwajcaryi, lecz z zabarwieniem przeważnie czerwonem. Młodszy trzeciorzęd i alluwium występują w pasie nadbrzeżnym, a alluwium—także wzdłuż wielkich rzek dorzecza K-go, zwłaszcza w środkowej części kotliny. Obszar kotliny K. wynosi do 3 700 000 km.; średnie wzniesienie nad poziomem morza—około 400 m., pojedyncze wyniosłości nie wiele się wznoszą ponad tę normę. Pas nadbrzeżny ku południu od ujścia K. jest to tarasowato ku morzu spadająca wyżyna Angoli, złożona z gnejsów i łupków mikowych, na których tu i owdzie leżą przeważnie poziomo warstwy drugorzędowe i trzeciorzędowe wapieni i piaskowców; taras najniższy, nizina nadbrzeżna, zwęża się ku po-łuduiu. Najwyższe wyniosłości tego kraju wznoszą się na północo-wschód od Bengueli, gdzie góry Loviti, na północ od drogi z Bengueli do Bihe, dosięgają 2 370 st.; w łańcuchu Andrade Corvo wiele punktów przenosi 2 000 m. Liczne rzeki nadbrzeżne Angoli, spływając po tarasach, tworzą wodospady, a przy ujściach są zaparte mieliznami. Na północy jedną z najznaczniejszych rzek jest Ambriz, która śród licznych wodospadów posiada jeden, blizko 50 m. wysoki. O wiele większą jest rzeka Koan-za albo Kuanza, której źródła leżą na wschód najwyższego punktu Angoli, w węźle hydrograficznym, z którego wypływają również rzeki systematu K-go (Kuango, Kassai) i Zambezi. Wodospady Kuanzy są niższe niż Ambriza a część rzeki na najniższym tarasie nadbrzeżnym jest żeglowna, ale mielizna ujściowa i tu tamuje komunikacyę z morzem. Na południe od ujścia Kuanzy opady atmosferyczne znacznie ubożeją i zamiast rzek stałych występują coraz częściej tylko czasowe; nawet Kunene, przewyższająca długością Kuanzę, ma mało wody i w czasie suszy rozpada się na szereg kałuż. Pas nadbrzeżny ku północyodujścia K. składa się też z tarasów, ale -te nie są

tak wybitnie zarysowane jak w Angoli; skład i mówią o „deszczu błyskawic“. W dolinie rze-geologiczny jest też podobny do Angoli, pokry- ki K. temperatura od wybrzeża ku wnętrzu wa piaskowcowa pochyłością swą wyznaczyła, zdaje się, kierunek rzekom, które werznęły się aż do archaicznego podłoża. We francuskiem K. warstwy uległy sfałdowaniu, które jednak zostało ukończone już w czasie starszej kredy.

lądu wzrasta nieco. 'Średnia roczna w Vivi wynosi 25°, w Brazzaville 27.3°, w Bangala 26°. Roczna ilość opadów w Vivi wynosi 1 041 mm., ku. południu zmniejsza się. równika pora suszy prawie znika, deszcze padają przez cały rok, zachmurzenie nieba jest bardzo znaczne, co wraz z przywiązanemi do tego pasa przerwoborami nadaje krajobrazowi cechę ponurą. W obszarze południowych dopływów K. dotkliwie dają się uczuwać chłody nocne, zwłaszcza na parcelach wyżynowych, dzielących doliny rzek. W Katanga w nocy kałuże pokrywają się niekiedy lodem. Szata roślinna omawianego kraju przedstawia wszystkie stopniowania od ubogich w drzewa sawannów do gęstych wilgotnych lasów, a to w zależności od klimatu. Gęsty las występuje tam, gdzie pora suszy prawie znika, mianowicie w pasie równikowym; zresztą panują sawanny, bądź jako obszary trawiaste z pojedyńczemi drzewami, bądź jako lasy parkowe, rzadkie. Pośród sawannów występują smugi lasów wzdłuż dolin rzek, dostarczających drzewom wilgoci; są to tak zwane lasy galeryowe. Wo-góle obszar lasów wzrasta ku wschodowi i kończy się na krawędzi wyżyny Wschodnio-a-frykańskiej .— Świat zwierzęcy nie j est zbyt bogaty ani co do ilości gatunków ani co do indywiduów. Na sawannach napotykają się antylopy, lecz rzadko, a termity swemi dziwaczne-mi budowlami urozmaicają równiny. W lasach charakterystyczne są małpy człekokształtne: goryl w części zachodniej i szympans bardziej rozpowszechniony i ku wschodowi; słonie są częstsze na wschodzie. W rzekach krokodyle dość rzadkie, natomiast hippopotamy występują wiel-kiemi stadami.—II. Geografia polityczna. Wobec wielkiego wzrostu podróży i prądu ko-lonizacyjnego w Afryce około środka drugiej połowy ubiej łego stulecia, zwołaną została, za inicyatywą króla belgijskiego Leopolda II,fi w roku 1876 do Brukselli konferencya znakomitych geografów i podróżników, która doprowadziła do skutku utworzenie Międzynarodowego Towarzystwa Afrykańskiego towarzystwo to miało na celu zbadanie i otworzenie dla handlu

W okolicach

Góry dorzecza Ogowe są nieznaczne, lecz miejscami bardzo urozmaicone przez głębokie wyłomy rzeczne i malownicze formy zwietrzenia.

Jeden z tutejszych tarasów biegnie od Stanley Poolu nad K. na północo-zachód; na nim leżą źródła Kuilu —Niadi i Ogowe, oraz źródła rzek spływających do K. (Alima, Mossaka,

Afryki Centralnej, i to mianowicie od strony wybrzeża wschodniego. Gdy jednakże już r. 1876 przyszła do Europy pierwsza wiadomość o słynnej podróży Stanleya wzdłuż Lualaby-Kongo i podnieciła cały świat geograficzny, wtedy Leopold II zdecydował się zmienić plan pierwotny w ten sposób, ażeby przy pomocy drogi rzecznej rozpocząć zbadanie Afryki Środkowej od zachodu. Król belgijski pozyskał dla swego projektu samego Stanleya i oddał mu kierownictwo wielkiej nowej wyprawy w celu założenia stacyi nad rzeką K. i wogóle przeprowadzenia kolonizacyi jej dorzecza. Dla opracowania planów tej kolonizacyi zawiązało

Likona — Likualla). Na tarasach bliższych wybrzeża wznoszą się góry. jak np. Aszango między Kuilu i Ogowe, Montes de Cristal między Ogowe i Muni i t. d. Wysokość tych gór sięga 1200 — 1 500 m. Ta część wybrzeża otrzymuje obfite opady i stąd posiada liczne i obfite w wody rzeki; znaczniejsze z nich, poczynając z południa, są następujące: Czyloango, żeglowna tylko na małej p-zestrzeui w górę od ujścia; dalej znaczniejsza rzeka Kuilu- Niadi, która stanowi drogę od wybrzeża do K., pod Stanley Poolem, niestety, przerwaną całym szeregiem wodospadów w pasie tarasów. Na północ od Kuilu wpada do oceanu rozgałęzioną deltą rzeka Ogowe, najznaczniejsza między ujściami K. i Nigru; długością dorównywa przynajmniej Kuanzie i jest żeglowna w górze od ujścia na 350 km. Gabun pod równikiem uchodziła dawniej za wielką rzekę, sięgającą daleko we wnętrze Afryki; obecnie wiemy, że jest to estuaryum sięgające na 70 km. w ląd i przyjmujące tylko dwie niewielkie rzeki. Co się tyczy stosunków klimatycznych omawianego kraju, to wybrzeże aż do ujścia Ogowe jest ochładzane przez zimny prąd morski, płynący wzdłuż zachodniego brzegu Afryki południowej, z południa na północ. Wiatry, wiejące od oceanu ku rozgrzanemu (choć nie tak znacznie jak Sahara lub Sudan) wnętrzu kotliny, przenoszą ten wpływ ochładzający głębiej. Deszcze są zenitalne, na wybrzeżu ubogie z powodu zimnego prądu. Średnia temperatura roczna wynosi w Loanda 23.6° temperatura miesiąca najcieplejszego (lutego) 26.2°, najzimniejszego (sierpnia) 19.9°; ilość deszczu tamże — 320 mm.; ku wnętrzu z powodu wzniesienia powierzchni temperatura zniża się nieco, a ilość deszczu wzrasta. Na północy nad Gabunern już po za wpływem prądu zimnego ilość deszczu wynosi 2 272 mm.; średnia temperatura roczna 24.5°, lipca 22.4°, kwietnia 25.4°. Sta-cya Chinchocho, leżąca w pobliżu granicy części północnej wybrzeża obfitej w opady i w części południowej, cierpiącej posuchy, posiada opady bardzo różne w różnych latach (zapewne od zmienności w sile i kierunku prądów) i również różne temperatury. Wszędzie na wybrzeżu są częste mgły i częste burzę: podróżni

się w Brukselli w r. 1878 towarzystwo pod nazwą „Comité d’Études du Haut Congo“. Stanley, przybywszy do ujścia K. w r. 1879, założył stacyę Vivi poniżej ostatniego wodospadu; ale dopiero przy końcu r. 1880 udało mu się obejść wodospad i założyć powyżej w r. 1881 drugą stacyę, Isanghila, z której można już było puścić się w górę K-go. Jeszcze tegoż samego r. 1881 w maju Stanley założył trzecią stacyę, Mandżanga, w drugim końcu żeglownej części rzeki, ale dopiero r. 1881 w listopadzie wyprawa dosięgła jeziorowatego rozlewu rzeki (powyżej wyłomu), zwanego Stanley Pool. Gdy jednak tutaj miano przystąpić do założenia czwartej stacyi, okazało się, że Stanleya uprzedził szczęśliwszy współzawodnik, podróżnik francuski Savorgnan de Brazza, który, idąc w górę rzeki Ogowe, przeszedł dział wodny i przybył nad K. powyżej jej wyłomu wcześniej od Stanleya. Brazza już w r. 1879 zawarł z wodzem pokolenia Bateke układ, wskutek którego prawy brzeg rzeki K. został odstąpiony Fraucyi. Wobec tego Stanley udał się na lewy brzeg Stanley Poolu i założył tutaj w końcu listopada r. 1881 stacyę Leopoldville; tutaj parowiec, rozłożony na części i przewieziony z wielkim trudem drogą lądową, został nanowo złożony i rozpoczęła się żegluga w górę K., oraz zakładanie licznych stacyj nad jej brzegami. Oprócz tego udało się Stanleyowi nabyć pas nadbrzeżny od Loango do Sette Kama pod 2V2⁰ szer. płd., w r. zaś 1882 i 1883 wyprawa przez niego wysłana założyła nad K. stacyę: Kimpoko, Kwamouth, Bolobo, Luko-leła, Ngombe, Aequatorville, Lulongo, Bangala, Upoto, Aruwimi i Stanley Falls Station; wiele z tych stacyj z biegiem czasu zostało opuszczonych, przeniesionych, lub też zmieniło nazwę. Tymczasem „Comité d’Études du Haut Congo“ zmienił się w „Association Internationale du Congo“, które zajęło się sprawą załóżmia przez Belgijczyków w środkowej Afryce państwa, które byłoby uznane przez mocarstwa. Plany te natrafiły na opór dwóch mocarstw, które rościły sobie pretensye do pewnych części dorzecza K. Portugalia mianowicie rościła oddawna pretensye do ujścia K. i do całego wybrzeża aż po 5°12' szer. płd., Francya zaś w osobie Brazzy nie zadawalała się nawet nabytym przez tegoż brzegiem prawym rzeki, lecz rościła pretensye do brzegu lewego między Stanley Poolem i Kwamouthem. Wskutek tego „Association Internationale“ miało wiele kłopotów z uzyskaniem uznania mocarstw dla swego państwa; pierwszem mocarstwem, które u-dzieliło swego uznania w r. 1884 były Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Tegoż roku za inicyatywą Niemiec zebrała się konferencya dla sprawy K-ga w Berlinie, która doprowadziła wreszcie do porozumienia z Francyą i Por-tugalią. Porozumienie to zostało uzyskane jednak kosztem wielkich ofiar ze strony towa

rzystwa: Francyi musiano ustąpić wybrzeża Loango i cały prawy brzeg K. od Mandżangi w górę; Portugalia trzymała się jeszcze npar-ciej niż Francya i chciała utrzymać całe wybrzeże, zgodziła się jednak wreszcie na część wybrzeża po południowej stronie ujścia K. i na odosobniony kawałek wybrzeża Leango, tak, iż dla państwa K. pozostała przynajmniej północna część ujścia z przyległym wązkim paskiem kraju. Tym sposobem ukończone zostały spory i w lutym r. 1885 wszystkie mocarstwa rudzieliły swego uznania dla Państwa K. (État Indépendant du Congo); nad państwem tern król belgijski objął władzę zwierzchniczą. Zaraz w roku następnym siedlisko rządu nowego państwa zostało przeniesione z Vivi do korzystnej położonej Bomy. Pierwszem zadaniem Europejczyków w nowem państwie było jego zbadanie, a po części nawet odkrycie, a następnie jego zasiedlenie i eksploatacya. W działalności tej rząd państwa natrafił na znaczne trudności z różnych powodów, jak niezbyt wielka ochota Belgijczyków do osiedlania się w Afryce, brak kapitałów, wreszcie zakorzeniony od dawna w dorzeczu K. handel niewolnikami. Pierwotnie niewolnicy byli dostawiani do wybrzeża oceanu Atlantyckiego i stąd wysyłani do Ameryki; dopiero w r. 1868 ostatni, zdaje się, statek niewolniczy, przeznaczony do Ameryki, został tu zatrzymany przez Anglików. Ale przez to handel niewolnikami nie ustał jeszcze, znalazł sobie tylko inne drogi: około tego czasu wyprawy łupiezkie egipskich handlarzy niewolnikami sięgnęły na północo-wschodzie do obszaru rzeki Uelle, a równocześnie arabscy handlarze niewolnikami, postępujący od wybrzeża wschodniego, usadowili się w Nyangwe nad g »mein K. Wkrótce liczba łu-piezkich Arabów zwiększyła się znacznie, tak iż w jednym tylko r. 1874 przypada na ów-j czesny sułtanat Zanzibaru około 30 000 nie-I woluików, z których znaczna część pochodziia ! z dorzecza K. Opanowanie wschodniego wybrzeża Afryki równikowej przez Niemców i Anglików sparaliżowało w tej stronie handel niewolnikami, niezmiernie zyskowny dla kupców zanzibarskieh zwłaszcza, dla słynnego Tip-pu - Tippa. Wskutek postanowienia brukselskiej konferencyi antyniewolniczej roku 1~92 przedsięwzięto systematyczne międzynarodowe środki w celu stłumienia handlu niewolnikami. Niemożna było, naturalnie, spodziewać się, ażeby handlarze niewolników zaniechali swego rze-J miosła dobrowolnie: trzeba było przedsięwziąć z Arabami długą i uporczywą wojnę. Już w r. 1886 przyszło do kroków zaczepnych, jednakże sądzono jeszcze, iż niebezpieczeństwo da się zażegnać przez zamianowanie potężnego i wpływowego handlarza niewolnikami, Tippu-Tippa rządcą obwodu wyższego K. pod zwierzchnią władzą belgijską. W każdym razie zyskano tym sposobem przynajmniej czas na przygoto-

wanie się do nieuniknionej walki. Walka ta wybuchła w roku 1891; sam Tippu-Tipp nie wziął w niej wprawdzie udziału, ale zastąpili go bardzo czynnie członkowie jego licznej rodziny. W początkach wojny Belgijczycy ponieśli znaczne straty: stacye nad górnym K. dostały się w ręce Arabów, wyprawa Hodistera w r. 1892 została zniesiona w tym samym roku, w którym Emin Pasza, dążący ku zachodowi, znalazł śmierć w lasach K-a. Dopiero w r. 1893 Belgijczycy zaczęli zyskiwać przewagę nad Arabami i w r. 1894 można było wojnę uważać za tymczasowo zakończoną. Jeszcze w czasie wojny Belgijczycy zwrócili u-wagę na obfitującą w miedź krainę Katanga nad górną Lualabą w południowo-wschodniej części państwa i wysłali hczne wyprawy w celu zbadania i eksploatacyi tego kraju. Ważniejsze jeszcze były wyprawy ku półucco-wscho-dowi w strony górnego Nilu, nad Którym w r.

kich, angielskich, francuskich i portugalskich; okręty te dopływają w górę K. do Matadi, gdzie kończy się żegluga morska a rozpoczyna kolej żelazna, obchodząca wodospady; budowa tej kolei rozpoczęła się w 1890 r., w 1898 dopiero przybyła pierwsza lokomotywa do Dolo nad Stanley Poolein, długość jej wynosi 399 km. Na rzece K. od Stanley Poolu w górę ruch handlowy odbywa się przy pomocy całej floty parowców rzecznych; pierwszy parowiec został tu przewieziony przez Stanleya w r. 1881, a w r. 1898 było ich już 45. Siedlisko rządu państwa K., należącego do Belgii, znajdowało się początkowo w Vivi, a od r. 1886 w Bonia. Pod względem administracyjnym państwo dzieli się na 14 obwodów, których wielkość wzrasta w miarę oddalenia od ujścia rzeki ku wnętrzu, podobnie jak to ma miejsce ze stanami a-merykańskiemi; w tych 14 obwodach znajduje się 263 stacyj; ważniejsze z nich są następujące: Banana, grupa faktoryj na piaszczystym półwyspie przy ujściu K.; Borna, siedlisko władz państwowych; Matadi, początek kolei, warsztaty kolejowe, obóz wojskowy; Leopold-ville nad Stanley Poolem, koniec kolei żelaznej i początek żeglugi rzecznej; dalej we wnętrzu leżą stacye L u 1 u a b u r g na lewym brzegu rzeki Lulua; B a n g a 1 a albo Nowa Antwerpia nad K. itd. — Si e ve r s-Hahn „Afrika“ (wyd. 2-e 1901).    w- N- '

Kongregacya

(congrégations) — nazwa związków, które tworzyli robotnicy wiejscy w Anglii w XIV w., a które zwano także „alliances“. Po dżumie 1248 r., kiedy znaczna część (prawie połowa) ludności wiejskiej wymarła, robotnik podrożał, a to zrodziło niezadowolenie wśród lordów oraz wywołało ze strony rządu całą moc normujących płacę robotnika rozporządzeń (ob. Prawodawstwo robotnicze, Edward III i Ryszard II). Dla stawienia skuteczniejszego oporu lordom i rozporządzeniom rządu robotnicy organizowali się w „congrégations“ i „alliances“ i urządzali strejki. Lordowie wykonali próbę powrotu do przeżytych już zwyczajów pańszczyźnianych; próba ta wywołała ruch rewolucyjny wśród ludności wiejskiej, znany pod nazwą powstania Watt Ty-

Literatura: W. Stubbe „Constitutionul Hi-story“ (Oxford 1873 r.); W. I. A s hie y „Au Introduction to English economic History and Theory“ (Część 2. wyd. 2 Londyn r. 1893); O c h e n k o w s k i „Englands wirtschaftliche Entwickelung in Ausgange des Mittelalters“ (Jena 1879 r.); D. Pietruszewski „Woz-stanje Uot Tailora“ (Część I Pet. 1897 r. cz,

M. K.

1892 zatknięto flagę belgijską; przedsiębrano też wyprawy w obszar Bahr el Gasalu, oraz Szary. Wszystkie te wyprawy ku północo-wschodowi i północy doprowadziły do starć z Mahdistami. Ale nie dość na tern: zdobycze terytoryalne w tych okolicach nie dały się na d!ugo utrzymać, gdyż natrafiły na roszczenia Francuzów i Anglików; wprawdzie na zasadzie układu z Anglikami 1894 roku udało się Belgijczykom przynajmniej wydzierżawić część ziem nad górnym Nilem i Gasalem, ale Francuzi, którzy chcieli sobie pozostawić swobodną drogę do Nilu, nie zgodzii się na żadne ustępstwa w obszarze Szary i górnego Bahr el Gasalu. Obszar powierzchni powstałego w ten sposób państwa K. wynosi przeszło 2 250 000 km. □; liczba ludności około 14 milionów; wśród nich liczba białych (przeważnie Belgij-czyków) w roku 1999 nie wynosiła nawet 2 000, w 1901 wzrosła do przeszło 2 200. —Co do podstaw ekonomicznych państwa to skarby mineralne (miedź, żelazo) nie mają wielkiego znaczenia; główne miejsce zajmują produktu zwierzęce i roślinne. Zpomiędzy pierwszych główne miejsce do niedawna zajmowała kość słoniowa; państwo K. dostarcza najwięcej kości słoniowej z pośród krajów Afryki, tak, iż Antwerpia stała się v ostatnich czasach największym lera r. 1391 (ob. Chłopskie wojny), rynkiem kości słoniowej, prześcignąwszy Liverpool, a nawet Londyn. Wobec wielkiego tępienia słoni zarządzono w państwie K. środki ochronne. Z produktów roślinnych pierwsze miejsce zajmuje kauczuk, którego cała prawie, ilość idzie również do Antwerpii. Mniejsze znaczenie niż kauczuk ma olej palmowy. W r.

1884 założono pod Leopoldville pierwsze plan-

Kongregacye rzymskie, zwane także kon-gregacyami kardynalskie mi albo kongre-gacyami ś w i ę t e m i, są trybunałami do /.ala-

tacye kawy, i kultura ta znacznie się rozsze- II Moskwa 1901 r.). rzyła; nawet Arabowie zaczynają uprawiać kawę. Murzyni potrosze dają się nakłaniać do pracy na plantacyach, zarówno jak i do innych prac. Handel państwa K. z Europą odbywa j twiania spraw kościelnych i sądzenia kwestyj się przy pomocy okrętów belgijskich, niemiec- spornych. Kardynałowie, tworzący każdą K-ę,

są sędziami, którzy rozstrzygają sprawy kolegialne większością głosów. K-e działają pod powagą i w imieniu papieża, więc każda z nich w swoim zakresie jest trybunałem najwyższym, któremu winni posłuszeństwo wszyscy wierni, nie wyłączając nawet biskupów. Przyjmują one apelacyę we wszystkich sprawach agitujących się w kuryach biskupich. Stąd także wypływa, że od wyroków K-nych nie wolno a-pelować do innego trybunału; może jednak ta sama K-a, na prośby jednej lub obudwóch stron, sprawę na nowo rozpatrzeć. Jeżeli decyzya K-yi ma klauzulę Et amplius, co znaczy: et amplius causa non proponatur, może być sprawa poddaną nowemu badaniu tylko za pozwoleniem papieskiem, co się jednak rzadko zdarza. K-e jedne są stałe i zwyczajne, drugie zaś nadzwyczajne; ostatnie Papież stanowi do rozstrzygnięcia ważniejszej sprawy. Do K-yj zwyczajnych, zwanych właśnie rzymski e m i, należą :    1. K-y a Inkwizycyi

[Congr egatio Supremae et Unie er salis Inquisi-tionis), nazywana także Sanctum Officium, bo jej zadaniem jest czuwać nad kacerzami, starać się o ich nawrócenie, karać upartych w błędach kacerskich i oczyszczać kraje z kacerstw, co rzeczywiście jest według Kościoła sanctum officium. Według świadectwa kard. Pitry trybunał Inkwizycyi ustanowiony został początkowo z powodu herezyi Albingensów przez Innocentego III, a urząd inkwizytorów poruczony Dominikanom i Franciszkanom, chociaż przez to nie był uszczuplony zakres władzy biskupów, którzy również z urzędu swego mają czuwać w dyece-zyi nad czystością wiary. W wieku XVI, z powodu wystąpienia Lutra, Paweł III K-yę tę o-statecznie ukonstytuował (Const. 34 Licet.) a Sykstus V zatwierdził i nowe prawa nadał konst. Immensa. K. składa się z kardynałów inkwizytorów, mianowanych przez Papieża, który jest jej prefektem, i z konsultorów, wybieranych z kleru świeckiego i zakonnego. Sesye odbywa w poniedziałki (sami konsultorowie), środy (wobec kardynałów) i czwartki (wobec Ojca św.). Do znaczniejszych urzędników tej K-yi należą: asesor (przewodniczy konsultorom, przedstawia kardynałom zgromadzonym sprawy i kwestye bieżące, wraz z wotami konsultorów składa relacyę papieżowi z posiedzenia kardynałów), komisarz z pomocnikiem (sporządza procesy), fiskalis (pilnuje zachowania przepisów prawnych), adwokat, uotaryusz itp. K-yi tej podlegają wszyscy wierni, bez żadnego wyjątku co do godności, a w zakres jej działalności wchodzą sprawy kacerstwa, odszczepień-stwa, apostazyi od wiary, solicytacyi na spowiedzi, małżeństw mieszanych. Jakkolwiek de-cyzye tej K-yi zażywają wielkiej powagi w święcie katolickim, nie są jednak nieomylnemi, chociaż je papież zatwierdza: zachowują naturę odpowiedzi kardynalskich, które tylko jako takie papież zatwierdza i ogłasza. Gdyby papież decyzyę kongregacyjną przyjął za swoją i ogłosił ją uroczyście w osobnej konstytu-cyi, w takim razie odbyłoby się orzeczenie dogmatyczne i nieomylne. —2. K-ye Indeksu (Congreg. Indicis), uważana za pomocniczą poprzedniej, ustanowioną została przez św. Piusa V, a bliżej określona co do sposobu postępowania przez Benedykta XIV konst. Sollicita ac provida r. 1753. Należy do niej rewizya i zakaz książek uważanych za złe przez Kościół. Składa się z kardynałów, powołanych do tego przez papieża, z kardynałem-prefektem na czele, który ma do pomocy magistra pałaców a-postolskich, sekretarza (zawsze Dominikanina) i wielu teologów jako konsultorów. Dekreta tej K-yi zatwierdza papież. Katalog książek zakazanych zowie się indeksem (ob.). Przepisy kościelne, tyczące się takich książek, mieszczą się w konst. Leona XIII Officio rum ac munerum. Kto czyta książki, zakazane przez tę K-yę, popełnia grzech śmiertelny, a niekiedy wpada w klątwę, o której mówi konst. Piusa IX Apostoücac Sedis: Omnes et singulos scient er leg entes sine auctoritate Sedis Aposto-licae libr os... apostatorum et haereticorum liae-resim propugnantes, nec non libros cujusvis auctoris per apostolicas litt er as nominatim pro-hibitos, eosdemąue libros retinentes et quomo-dolibet défendantes. Pozwolenia w pewnych warunkach na czytanie książek zakazanych u-dziela również ta K. albo miejscowy biskup, władzą delegowaną apostolską. —3. K. biskupów i zakonników (Congreg. Episcoporum et Regularium). Pierwiastkowo były to dwie K-ye, z których pierwsza istniała za Grzegorza XIII, a drugą utworzył Sykstus V (1586); w następnym roku tenże papież obie K-ye połączył w jedną. Składa się z wielu kardynałów, z których jeden jest jej prefektem; ma także sekretarza, substytuta i audytora. Według konst. Immensa Sykstusa V należą do niej spory i interesy, dotyczące biskupów i zarządu dyecezyj, rekursy do Stolicy Apostolskiej przeciwko biskupom i ich wikary uszom generalnym, mniejsze sprawy kryminalne samych biskupów, a z de łegacyi papieża większe; zaopatruje dyece-zye w zarząd, jeżeli biskupi do tego są niezdatni wskutek choroby lub innej przyczyny; rozstrzyga spory co do wyboru wikaryusza ka-pitularnego. Do niej także należą sprawy i interesy wszystkich zakonów, spory pomiędzy zakonami, spory między klasztorem a zakonnikiem, przejście zakonnika z jednego klasztoru do drugiego; alienacye, fundacye i supresye klasztorów; sprawy i prośby co do klauzury w klasztorach żeńskich. K. ta ma charakter jakoby K-yi powszechnej, gdyż rozpatruje rozmaite sprawy, prócz tych, które się tyczą wiary i formalnej interpretacyi dekretów Soboru Trydenckiego.—Pomocniczemi K-mi dla niej są: a) K. karności i reformy zakonnej [Congr. super disciplina et reformations regu-

Tarium), ustanowiona przez Innocentego XII w r. 1698. Do niej należy wyznaczanie we Włoszech i na przyległych wyspach klasztorów męzkich na nowicyaty i studya, dopuszczanie nowicyuszów do obłóczyn i profesyi zakonnej, a także zachowania karności co do życia wspólnego i dyspensowanie od zachowania reguły w obrębie klasztoru; b) K. super statu r e-gularium z przepisu Piusa IX. z r. 1847 stanowi prawidła co do przyjmowania nowicyuszów i wychowywania ich 'w karności zakonnej, dopuszczania najpierw do ślubów prostych dopiero potem do ślubów uroczystych, przywracania życia wspólnego i innych spraw, dotyczących zakonników w czasach obecnych.—4. K. Soboru (Congreg. Concïlii Tridentini inter -pretum). Pius IV konst. Benedictus Deus 27 stycznia 1564 r. zatwierdził akta Soboru Trydenckiego, a konst. Alias nonnullas, w tymże roku ogłoszoną, ustanowił K-ę kardynalską, do której należało staranie o zachowywanie dekretów soborowych. Sykstus V konst. Immen-sa'■ potwierdził ją, zlecając jej obowiązek tło-maczenia dekretów tegoż soboru, tyczących się karności kościelnej. W taki sposób powstała K-a kardynalska tłómaczów soboru Trydenckiego. W skład jej wchodzi wielu kardynałów, z kardynałem prefektem na czele; sekretarz piastuje godności biskupie. Do zakresu tej K-yi należy wyłącznie tłómaczenie dekretów dyscyplinarnych Soboru Trydenckiego, chociaż pieczę o zachowanie ich posiada łącznie z in-nemi Iv-ami. Stąd do K-yi zbiorowej należą sprawy, tyczące się: rezydencyi biskupów i innych beneficyatów jak również dyspensy od o-bowiązku rezydencyi z prawem pobierania dochodów, redukcyi intencyj mszalnych fundowanych; ważności małżeństwa i innych spraw, z niem połączonych, a także dyspensy co do małżeństwa ważnie zawartego a nie dopełnionego (in matrimonio rato ęt non consummato); niezdolności do przyjęcia i wykonywania święceń kapłańskich i dyspensy od niej; uwalniania duchownych z jednej dyecezyi i przyjmowania do drugiej, ważności profesyi zakonnej w niektórych wypadkach; przyłączania benefi-cyów do seminaryów duchownych lub kościołów katedralnych, ważności ńominacyi na be-neficium między wielu prezentowanymi i prawa patronatu. Do K-yi soborowej należą jeszcze dwie’nastepne, gdyż wspólny jest ich wszystkich prefekt i sekretarz, a mają do pomocy tylko osobnych konsultorów, mianowicie: a) congregatio super statu ecclesia-rum. K-a ta ustanowioną została przez Benedykta XIV, konst. Decet, 23 listop. 1740 r., do załatwiania próśb i żądań biskupów, przybywających do Rzymu z wizytą, zwaną ad limi-na\ b) congregatio pro recognoscendis synod i s provincialibus, której zadaniem jest rozpoznawanie synodów prowincyonalnych.— Pod zwierzchnictwem sekretarza tej K-yi znajduje się studium, w którem młodzi kapłani, mający już stopień naukowy, wydoskonalają się praktycznie w nauce prawa kościelnego.— 5. K. rozkrzewiania wiary (Congr. de propaganda fide). Chociaż papieże przy współudziale biskupów zawsze się starali o rozszerzanie wiary między niewiernymi i heretykami, jednakże osobna K-a kardynalska ustanowioną została dopiero przez Grzegorza XV konst. In-scrutabili Divinaeprovidentiae arcano die décima Kal. Julii 1622 r. Składa się z kardynała—prefekta generalnego (w ostatnim czasie był nim kard. M. Ledóchowski f 1902 r.), kardynała prefekta ekonomicznego, sekretarza i konsultorów. Urban VIII konst. 675 Rornanus Pontifex wybudował kolegium, w którem się mieszczą biura tej K-yi i szkoły przyszłych misyo-narzy. Na niej ciąży zadanie przygotowywania misyonarzy do głoszenia nauki Chrystusowej i posyłania ich do terytoryów misyjnych, zwanych wikaryatami apostolskiemi, na których czele stoją misyonarze z tytułem wi-karyusza apostolskiego, albo prefekta, a w godności najczęściej biskupa. Otóż te wikaryaty i prefektury zależą od K-yi Propagandy. Prócz tego piecza tej instytucyi rozciąga się także na niektóre kraje, gdzie hierarchia kościelna zaprowadzoną została, jak np. w Anglii, Ir-landyi, Stanach Zjedn. Ameryki Północnej, In-dyach wschodnich itd. Propaganda w krajach jej podległych używa bardzo wielkiej władzy, nietylko równej innym K-yom rzymskim, ale nawet wyższej, gdyż zajmuje się sprawami de-putacyi wikaryuszów apostolskich w krajach misyjnych i elekcyi biskupów w dyecezyach od niej zależnych. Z pod tak obszernej władzy wyjęto tylko sprawy, tyczące się wiary, które należą do św. Oficyum, i zakresu sumienia, co do których decyzya i rozwiązanie wychodzą z Penitencyaryi apostolskiej. Do K-yi należą wielkie dobra, przeznaczone na cele misyjne; administracya tym majątkiem od kilkunastu lat znajduje się w ręku zaborczego rządu włoskiego.—Pius IX konst. Romani Pontifices 6 stycznia 1862 r. ustanowił pod tymże prefektem osobną K-yę do spraw kościołów wschodnich. Ma ona osobnego sekretarza, konsultorów i innych urzędników. — 6. K. obrzędów (Sacra rituum congregatio albo congregatio sacrorum rituum). Sobór Trydencki na sesyi XXV zalecił, aby papież przedsięwziął reformę ceremonij kościelnych i świętych o-brzędów. Z tego powodu Sykstus V konst. Immensa ustanowił K-yę osobną, złożoną z wielu kardynałów, na których czele stoi jeden z nich jako prefekt; do liczby urzędników należą sekretarz, promotor tiscalis, asesor i kilkunastu konsultorów, do których z urzędu zaliczają się: zakrystyan papieski (augustyanin), magister palatii apostolici (dominikanin), trzech starszych audytorów św. Roty i jeden protono-taryusz apostolski (a participantibuś). K-ya

przestrzega, aby obrzędy święte wszędzie przy mszy, nabożeństwach, administrowaniu śś. Sakramentów przez wszystkich były zachowane; rozstrzyga ona wynikające stąd wątpliwości, których już biskupi po dawnemu u siebie załatwiać nie mogą, —zatwierdza kalendarze dye-cezalne i oficya właściwe dla każdej dyecezyi lub kościoła, —przenosi obchodzenie niektórych świąt na inny dzień nawet ze mszą św , —zatwierdza wybór świętego jako patrona państwa lub pojedyńczych miejscowości, — prowadzi sprawy beatyfikacyjne i kanonizacyjne, na co sposób i normę do zachowania przepisał Benedykt XIV w dziele: De beatif-catione Servorum Dei et de Beatorum canoni-sotione. — 7. K-a konsystorska (Congre-gatio Consistoricdis albo Sacri Collegii Car-dinalium congregatio) ustanowiona przez Sykstusa V konst. Immensa, a złożona z kardynałów, na czele z papieżem jako prefektem; ma także sekretarza, który po śmierci papieża jest sekretarzem kolegium kardynalskiego w czasie Conclave (ob.). Do tej K-yi należą następujące sprawy: rozpoznawania powodów, dla których mają być erygowane nowe kościoły patryarchalne, metropolitalne i katedralne; jakie ma być ich uposażenie, kapituła, duchowieństwo, lud i wszystko, co erekcyę według kanonów obchodzi; rozbiera trudności, jakie zachodzić mogą co do podobnych erekcyj; roztrząsa sprawy, dotyczące połączenia, rozdziału, zniesienia dyecezyj i klasztorów, przemienienia, przeniesienia i oznaczenia pensyj i dochodów; rozpoznaje nominacye i prezentacye na godności, potrzebę i szczegóły ustanowienia su-fraganów i koadjutorów; roztrząsa kwalifikacye przyszłych biskupów,-i to wszystko przedstawia papieżowi. — 8. K-a swobód i przywilejów kościelnych (Congreg. immunitatis Eccl.), ustanowiona przez Urbana VIII, jest o-becnie od czasów Leona XIII połączona cziso-wo z K-yą soborową, chociaż ma dotąd niektórych urzędników własnych. Do jej obowiązków należy obrona niezależności i jurys-dykcyi kościelnej od pogwałceń i uzurpacyi ze strony władz świeckich.—9. K-a odpustów i r e 1 i k w i j ( Congreg. indulgentiarum et ss. reliquiarum). Założył ją Klemens X konst. In ipsis pontifcatus Nostri 6 lipca 1669 ; składa się ona z kardynałów, z których jeden jest prefektem, z sekretarza i konsultorów. Do niej należy władza rozwiązywania wszelkich trudności i wątpliwości co do relikwij świętych i odpustów, o ile te kwestye nie dotyczą dogmatu wiary. Dekreta tej K-yi za czas od 1668 do 1882 roku ogłoszono z rozkazu Leona XIII w 1883 'roku u Fryderyka Pusteta. Według praktyki dzisiejszej Stolica Apostolska udziela odpustów przez tę K-yę, jak również przez sekretaryaty brewiów i memoryałów. —

mensa VIII dla opieki nad tą wspaniałą świątynią. Składa się z kilku kardynałów, na których czele jako prefekt znajduje się kardynał archiprezbyter tej świątyni, oprócz sekretaryatu na sekcye: administracyjną, prawną i techniczną. Do tej K-yi także należy władza: re-dukcyi legatów dla słusznych przyczyn i pozwolenia na wykup legatów pobożnych, a także zamiany mszalnych intencyj śpiewanych na czytane dla ważnych powodów. — 11. K. w i-zyty apostolskiej (Congreg. visitationis apistolicae). Ponieważ papież, jako biskup rzymski, nie jest w możności odbywania wizyt kanonicznych w kościołach swojej decyzyi, Urban VIII ustanowił ostatnią K-yę kardynalską, któraby ten obowiązek spełniała. —12. K. do spraw kościelnych nadzwyczajnych ( Congreg. a negotiis ecélesiasticis extra-ordinariis) przez Piusa VI w r. 1793 ustanowiona dla interesów we Francyi a przez Piusa VII rozciągnięta do załatwienia spraw innych krajów. Kompetencya tej K-yi nie ogranicza się na żadnym rodzaju spraw kościelnych, gdyż wszelkie interesa do niej należą, które dla szczególnych względów tą drogą uznano załatwić. Dla dyecezyj w Król. Polskiem i Ces. Rosyjskiem ta właśnie K. wydaje w rzeczach kościelnych wszelkie władze i indulty, jak Propaganda dla krajów misyjnych. — 13. K. study ów (Congreg. studiis r eg midi s praepo-sita). Kościół ma prawo czuwać nad wykształceniem młodzieży, aby ją ochronić od błędów i zepsucia. Ztąd wtedy, gdy władze cywilne mało albo wcale się nie zajmowały nauką, Kościół zaprowadził szkoły przy kościołach katedralnych i klasztorach (De magistris). Z tych szkół powstały później uniwersytety w Bolonii i Paryżu pod opieką papieską. Na wzór tych założono uniwersytety we Włoszech, Francyi, Anglii, Niemczech i Polsce, a wszystkie za dekretem instytucyjnym Papieża. Stopnie akademickie magistra i doktora biorą także początek z pozwolenia papieskiego. Otóż w celu kierowania wyższemi szkołami i rozciągnięcia nad niemi kontroli Sykstus V konst. Immensa ustanowił osobną K-yę, złożoną z kardynałów, a z tych jeden jest prefektem, z sekretarza i konsultorów. Wielka była władza tej K-yi nad szkołami w państwie kościelnem według konst. Leona XII Quod Divina sapien-tia. Dzisiaj działalność jej ogranicza się na zakładaniu nowych uniwersytetów katolickich, przepisywaniu praw co do tworzenia katedr i nadawaniu stopni naukowych jak również na rozwiązywaniu kwestyj co do praw i przywilejów istniejących już uniwersytetów katolickich.— 14. K. do wyboru biskupów (Congreg. de eligendis episcopis) ustanowiona przez Inocentego XI, a zatwierdzona przez Benedykta XIV dnia 16 października r. 1740 i Leona XIII konst. Ad Apostolicae. Składa się

10. K. bazyliki św. Piotra (Congreg.

Bev. labriçae S, Petri) ustanowiona przez Kle- z pięciu kardynałów i audytora papieskiego,

Ks K.M.

pełniącego obowiązki sekretarza. Zadaniem K., tylko dla Wioch, jest badać przymioty duchownych mających otrzymać prekonizacyę biskupią. Jest jeszcze druga K. super examine episcoporum z teologii i prawa kanonicznego, także dla Włoch i wysp przyległych. Tę o-statnią powołał do życia Klemens VIII. — 15. K. rezydencyi biskupów (Congreg. super residentia episcoporum). Ponieważ Sobór Trydencki (sess. 6 c. 1 i sess. 23 c. 1 de Ref.) przypomniał biskupom obowiązek rezydowania w dyecezyi, Urban VIII ustanowił r. 1634 osobną K-yę kardynalską, któraby nad tern prawem czuwała. Benedykt XIV konst. Ad universae 3 września r. 1746 zarządził, aby prefektem jej był każdorazowy kardynał wikaryusz,'a sekretarzem—takiż urzędnik K-yi zakonnej. Celem K-yi była piecza nad zachowaniem prawa rezydencyi przez biskupów, wymierzanie kary na przekraczających i rozpatrywanie próśb biskupów, domagających się prawa wydalenia się z dyecyzyi po nad trzy miesiące, do których Sobór Trydencki upoważnia. Prawie aż do naszych czasów K. składała się z sześciu kardynałów; dziś pozostał tylko tytuł K-yi, w której zasiadają kardynał wikary i sekretarz K-yi soborowej; oni-to rozpatrują prośby zanoszone przez biskupów, przedstawiają je do decyzyi Papieżowi i następnie wydają indul-tum absentiae za podpisem kardynała wikarego.—Do K-yi. kardynalskich La Gerarcliia C a 11 o 1 i c a zalicza także komisyę papieską, ustanowioną przez Leona XIII w celu obmyślenia środków do połączenia kościołów niekatolickich. Składa się ta komisya z Papieża jako prefekta, z dziesięciu kardynałów, dwóch sekretarzy i ośmiu konsultorów; kance-larya jej mieści się w pałacu watykańskim.— Wreszcie nadmienić trzeba, że tenże Papież zaraz po wstąpieniu na Stolicę Apostolską wydał rozporządzenie przez sekretaryat stanu, na mocy którego biskupów, w Rzymie zamieszkałych, zaliczono do K-yi biskupów i zakonników, Soboru i rozkrzewiania wiary; rozpatrują oni sprawy, rozważane w tych K-yaoh, wobec kardj-nała prefekta i sekretarza z prawem głosu doradczego.

Kongregacyonaliści ob. Independenci.

Kongresy (z łacińskiego congressus). Nazwę K-ów stosowano pierwotnie do zjazdów politycznych i religijnych—jedynych, które istniały ongi. Ale rozwój stosunków społecznych powołał do życia z biegiem czasu K-y, zakreślające sobie cel bardzo różnorodny: naukowy, społeczny itd. Zjazdy te pierwotnie łączyły we wspólnych obradach jedynie osoby, przebywające w obrębie jednego państwa. Przez taką fazę przechodziły np. zbory uczonych. W Niemczech w r. 1828 zbiera się około 450 uczonych z inicyatywy Humboldta. W r. 1831 powstaje „Brytańskie Towarzystwo przyczyniające się do postępu nauk“ (British Association for the ad-

vancement of sciences“, ob. Towarzystwa naukowe);, odbywa ono pierwszy zjazd w r. 1832 (w Yorku), a za tym przykładem de Cau-mont zwołuje podobny zjazd uczonych francuskich do Caen (w r. 1833), który przybierze , nazwę Congres scientifique de France, rozdzieli się na sekeye: przyrodniczą, przemysłowo-rolniczą, medyczną, historyczno-archeologiczną, fi-lozoficzno-literacko-artystyczną i fizyko-matematy-czną i będzie zbierał się corocznie; w r. 1862 z inicyatywy minist, oświaty''powstanie Congrès des sociétés savantes, zbierający się corocznie w Sor-bonnie. W r. 1839 zbierają się uczeni włoscy w Pizie. Dzisiaj przedstawiciele prawie każdej gałęzi nauk, oraz rzecznicy najrozmaitszych ideałów społecznych, dążeń praktycznych itd. zgromadzają się w pewnych odstępach czasu dla porozumienia się wzajemnego i wymiany poglądów. Ale obok tych zjazdów, odbywających się w obrębie jednego państwa lub narodu, ukazały się liczne a systematyczne zjazdy międzynarodowe. Objaw ten pozostaje w związku z rozwojem międzynarodowego obszaru wymiennego (ob.), kiedy międzynarodowy podział pracy i wypływająca stąd wymiana towarów stworzyły pomiędzy narodami całą moc wspólnych zagadnień i interesów. Koleje, urządzenia pocztowe i telegraficzne, giełdy, powiązały z sobą ludy w jednię wyższego rzędu, a różnego rodzaju K-y międzynarodowe są jakby namacalnym wyrazem tej łączności, jakoteż wspólności interesów — wyrazem dotychczas luźnym, ale niepodobna wątpić, iż z biegiem czasu te dowolne zjazdy zamienią się w stałe instytucye i wyłonią z siebie odpowiednie organy, chociażby w rodzaju już działającego międzynarodowego wydawnictwa bibliograficznego dauko-wego. Takie K-y międzynarodowe zaczynają ukazywać się dopiero w drugiej połowie XIX w., a nawet zaledwie około r. 1863 — 1870. Pobudki silnej w tym kierunku udzieliły w y-stawy powszechne (ob.): pola popisów dla przemysłu, kiermasze, a nadewszystko namacalny dowód, iż rozwój życia ponad ludami stworzył sieć zależności wzajemnej. Z okazy i każdej wystawy odbywa się mnóstwo najrozmaitszych zjazdów, wytykających sobie cele teoretyczne i naukowe. Obradują rzecznicy dobroczynności, zwolennicy idei pokoju powszechnego, abolicyoniści , partye robotnicze, uczeni itd. Zwłaszcza ostatnie wystawy obfitowały w różne zjazdy międzynarodowe, np. wystawa paryska z r. 1889 dała powód do zwołania prawie 60 K-ów, wystawa r. 1900 mogła poszczycić się jeszcze większą ich liczbą, Wystawy w Chicago r. 1893 i w Saint-Louis r. 1904 również oglądały liczne, może jeszcze liczniejsze zjazdy, jednak przeważnie, a niekiedy jedynie, złożone z przedstawicieli społeczeństwa amerykańskiego. Na tych dwóch wystawach istniała nawet tak. zw. Congresshall, olbrzymi budynek, wzniesiony specyalnie dla

1883.

Sprawozdanie :

zarządów i posiedzeń K-ów. Uzupełnieniem obrad są odpowiednie wystawy: naukowe, kooperatysty-czne itd., mieszczące się w obrębie wystawy powszechnej. W szeregu zamieszczonych artykułów uwzględnionemi zostały prawie wy-wyłąezne Kongresy międzynarodowe; zjazdy, odbywające się w obrębie jednego kraju, ob. Zjazdy, Niektóre z K-ów międzynarod. będą traktowane pod odpowiedniemi rubrykami (nauki, interesów). Idą one w porządku następującym:

a)    kongresy naukowe: amerykanistów

antropologii i archeologii przedhistorycznej

antropologii krymindn-j

chemików (genewski)

etnograficzne

filozoficzne

folklorystycz e

geograficzne

historycżne fpowsz. i polskie)

his tory i nauki

historyi religii

matematyków

lekarskie

oryentalistów

psychologów

socyologicz'c •

st: ty-tyczne

b)    kongresy społeczne: abohcyonistów dobroczynności publicznej kobiet

koop' ratystów ochrony pracy penitencjarne pocżt i telegrafów pokoju robotnicze

ć) kongresy polityczne.

Kongresy Amerykanistów są międzynaro-dowemi zjazdami uczonych, którzy poświęcili się studyom nad przeszłością Ameryki tubylczej, jej archeologią, stosunkami etnograficznemi i t. d. Datują się od r. 1875, kiedy odbył się pierwszy zjazd ameryk inistów w Nancy. Powołał je do życia świat naukowy Europy, i badacze amerykańscy, dzisiaj tyle przyczyniający się do rozwoju etnologii i archeologii Ameryki, byli nieobecni —okoliczność, która nie omieszkała oddziałać ujemnie na rezultaty zjazdów. Rozprawiano tam początkowo o tego rodzaju zagadnieniach, czy język quichuah-ski może być zaliczony do języków rodziny a-ryjskiej. Badacze zamorscy zaczęli uczęszczać liczniej dopiero w ostatnich czasach, a wraz z nimi same K-y przybrały większą żywotność. K-y odbywały się niekiedy na lądzie amerykańskim, co umożliwiło zetknięcie się licznej rzeszy źródłowych badaczy z amerykanistami europejskiemi. Przedmiotem obrad na tych K-ach są: I) tubylcy lądu amerykańskiego, ich początki, rozmieszczenie, historya, cechy fizyczne , języki, umiejętności techniczne , zwyczaje i religia; 2) archeologia i pomniki; 3) dzieje rozwoju i zajęcia lądu amerykańskiego. Na pierwszych zjazdach przeważały zagadnienia powyższych działów 2 i 3, w ostatnich zaś

czasach pierwszy dział coraz bardziej zapano-wywa. O żywotności tych zjazdów, prócz tego, że odbywają się w niewielkich odstępach czasu, świadczy jeszcze wzrastająca obfitość rozpraw; np. na zjazd w Nowym Yorku 1901 zapowiedziano aż 95 prac. Odbyło się dotychczas 14 K-ów: 1) w Nancy 1875. Sprawozdanie „Compte rendu de la I-ère session du congrès international des Americanistes“ (Paryż 1875, 2 tomy) zawiera z większych prace Gaffarela (o Fenicyanach w Ameryce), L. Cordeiro (A-meryka i Portugalczycy), Balleta (o Karaibach),

L. Adama (o plemionach Kri i Czypewejach), F. A. Allena (o Ameryce przedhistorycznej), Comettanfa (o starożytnej muzyce amerykańskiej); 2) w Luksemburgu r. 1877 „Compterendu de la 11-e session“ (Paryż 1877, 2 tomy) zawiera prace Graviera o Mississipi jako drodze, A. Bampsa o synchronizmie przedhistorycznym, P. Gaffarela o odkryciu Brazylii przez Francuzów, V. Henry’go o tern czy język qui-chuański może być zaliczonym do rodziny języków aryjskich. 3) w Brukselli 1879. „Compte rendu de la III session“ (Bruksella 1890, 2 tomy z atlasem) był drukowany w bardzo ograniczonej liczbie egzemplarzy i zawiera z ważniejszych pracę Bampsa o zbiorach starożytności z Ameryki równikowej, które znajdują się w muzeum brukselskiem, L. Adama zestawienie budowy gramatycznej 14 języków amer., Ameghino o starożytności człowieka w Ameryce, Griinewalda gramatykę języka mosquickiego, Orozco y Berra o kalendarzu meksykańskim itd. 4) w Madrycie 1881. Sprawozdanie wyszło pod tytułem „Actas de la IV-a Reunion“ (Madryt 1883 — 1884, 2 tomy, z licznemi me-lodyami), a także „L’exposition de la flore du Neauveau-Monde et l’exposition des antiquités americ. à Madrid 1881“ (Bruksella 1882);

5) w Kopenhadze r.

„Compte rendu de la V-ème ses.“ (Kopenhaga

1884) 6); w Turynie r. 1886. Sprawozdanie nie wyszło, gdyż rękopisy zaginęły wysłane do drukarni. Ukazało się tylko opracowanie przez J. de Bayß „Compte rendu de la Vl-ème session“ (Châlons-sur-Marne 1886, str. 48); 7) w Berlinie 1888; „Compte rendu de la Vll-ème session“ zawiera prace R. Andree’go, A. Bastia-na, Bovalliusa, de Charencey, Douay, Hale’a, Reissa, Selera, Uhlego i inn.; 8) w Paryżu 1890. Sprawozdanie „Compte rendu de la

VIII- ème session“ ukazało się z r. 1892 w Paryżu; 9) w Huelva 1882; „Actas de la

IX- a Reunion“ (Madryd 1894, tom I); 10) w Stokholmie 1894 („Compte rendu de la

X- ème ses.“, Stockholm 1897); 11) w Meksyku 1895 („Actas de la XI Reunion“ Meksyk

1897); 12), w Paryżu 1889 („Compte rendu de la Xll-ème session“ Paryż 1902); 13) w No wym Yorku 1901; 14) w Stutgardzie 1904. Istnieje nadto stała instytucya międzynarodowa dla studyów nad Ameryką: „American Interna-

L. K.

L. K.

Kongresy antropologii kryminalnej. K-ów antropologii kryminalnej odbyło się 5. Pierwszy z nich obradował w Rzymie w r. 1885 (w listopadzie), tj. w okresie największego rozgłosu doktryny C. Lombrosa (ob.), iż istnieje specyalna odmiana człowieka cywilizowanego: zbrodniarz urodzony, odróżniający się właściwemi sobie cechami anatomicznemi. K. nosił nazwę K-u antropologii kryminalnej, biologii i socyologii, a zjechało się około 70 u-czestników. Z ważniejszych tematów na porządku dziennym znalazły się następujące: a) ja-kiemi cechami organicznemi i duchowemi wyróżnia się zbrodniarz z pomiędzy ogółu społecznego (Ferri, Lombroso, Marro) ; b) czy u zbrodniarza istnieją jednolite cechy bio-pato-logiczne (Sergi, Taverni): c) na jakiej zasadzie dadzą się uklasyfikować czyny ludzkie w stosunku do uczuć i czy za pomocą wychowania można oddziałać na uczucia, a w dalszym ciągu na czyny; d) czy istotnie liczba samobójstw wzrasta w stosunku odwrotnym do liczby zabójstw (Morselli); e) wypadki epilepsyi i obłędu moralnego wśród więźniów; /) symulacya u o-błąkanych; g) założenie muzeum antropologii kryminalnej we Włoszech; k) wpływ czynników meteorologicznych i ekonomicznych na zbrodnictwo. Por. „Actes du premier congrès d’Anthr. criminelle, biologie et sociologie“ (Turyn r. 1887). Drugi K. odbył sięw Paryżu pod-

tional Archeological Commission“, uchwalona przez delegatów państw amerykańskich na kon-ferencyi r. 1900 w Meksyku, a obecnie organizująca się i mająca zająć się założeniem „Muzeum Międzynarodowego Amerykańskiego“. Komisya będzie urządzała komitety w różnych państwach, które zajmą się odkopywaniem i konserwacyą ruin miast przedhistorycznych na Nowym lądzie.

Kongresy antropologii i archeologii przedhistorycznej. K-y międzynarodowe antropologów i archeologów przedhistorycznych odegrały bardzo wpływową rolę w rozwoju obu tych gałęzi wiedzy. Lata 1870 —1880 były okresem żywej wymiany poglądów, a walka pomiędzy uczonymi, usiłującymi dowieść istnienia człowieka w epoce trzeciorzędowej, a badaczami występującymi przeciw temu śmiałemu przypuszczeniu, bądź w imię powściągliwości, która nakazuje zawsze liczyć się z faktami, bądź ze względów obcych nauce (hipoteza człowieka trzeciorzędowego zwłaszcza znajdowała przeciwników w osobie rzeczników dogmatu), walka ta była prowadzona z wielką namiętnością. Był czas, iż na każdym K-ie występowano z nowemi dowodami rzekomej obecności człowieka w epoce trzeciorzędowej, a to wywoływała żywą dyskusyę, ściągało na zjazdy po setce i więcej uczestników. Tematy z zakresu archeologii przedhistorycznej przeważały, K-y zaś odbywały się w niewielkich, dwuletnich a nawet rocznych, odstępach czasu. W miarę jak wymiana poglądów stawała się spokojniejszą, K-y gromadziły coraz mniej uczestników, odbywały się w coraz większych odstępach czasu, aż wreszcie dzisiaj zbierają się bardzo nieregularnie. Pobudkę dały Włochy w roku 1863, jednak pierwszy kongres międzynarodowy doszedł do skutku dopiero w Neufchatelu w r. 1866, na którym wykopaliska szwajcarskie dostarczyły obfitej treści do rozpraw. Dotychczas odbyło się 12 K-ów. Prócz Neufchatelskiego odbyły się następujące K-y: 2) w Paryżu 1867 („Compte rendu de la 1-ère session“, Paryż 1868, tom I); 3) w Londynie 1868 („C. r. de la II ses,“, Londyn 1869, t. I); 4) w Kopenhadze 1867    („C. r. de la Ill-e ses.“ (Kopenhaga

1875, I tom); 5) w Bolonii 1871 („C. r. de la IV-ème ses.“, 1873, I tom); 6) w Brukselli 1872    („C. r. de la VI-ème ses.“, Bruksella

1873, tom I); 7) w Sztokholmie 1874    („C. r.

de la VII-ème ses.“, Paryż i Sztockholm 1876, 2 tomy, dołączono notatki z podróży J. I. Kraszewskiego); 8) w Budapeszcie 1876 („C. r. de la VUI-ème ses.“ Budapeszt 1877); 9) w Lizbonie 1880 („C. r. de la IX-ème ses.“, Lizbona 1884); 10) w Paryżu 1889, połączony z wystawą międzynarodową, na której antropologia i archeologia posiadała dział bardzo obfity i dobrze urządzony („C. r. de la X-ème ses.“, Paryż, tom I); 11) w Moskwie 1892 („C. r. de la XI-ème ses.“, Moskwa 1893, 2t.)12) w Paryżu 1900 w związku z wystawą powszechną. Postanowiono na nim zwołać następny zjazd w Wiedniu, ale komitet urządzający podczas prac przygotowanych nad zwołaniem następnego K-u wystąpił z wnioskiem obradowania wyłącznie w języku francuskim, co wywołało niezadowolenie i rozterki, i K., już bliski zwołania, został odroczony do terminu nieokreślonego. Warto wspomnieć także o corocznie powtarzających się zjazdach antropologów i archeologów niemieckich. Pierwszy zjazd odbył się w Mo-guncyi r. 1869, a w r. 1894 obradował już w Gryfii 35-ty zjazd tego rodzaju. Zagadnienia w czasach ostatnich tutaj poruszane sprawiają, iż zjazdy te stały się najważniejszym ogniskiem postępu odpowiednich gałęzi nauki i wzięły na siebie zadanie dawnych K-ów międzynarodowych, które wskutek różnych okoliczności podupadły. Sprawozdania o tych zjazdach niemieckich, ob. „Correspondenzblatt der deuts. Gesell, für Anthropologie“ (przy „Archiv für Anthropologie“). Obok międzynarodowych K-ów antropo-logiczych usiłowano powołać do życia takie same zjazdy etnograficzne. Trzeci z kolei K. międzynarodowy nauk etnograficznych odbył się w Paryżu r. 1900, od 26 sierpnia do 1 września i rozpadał się ua 7 sekcyj: etnologii ogólnej, socyologii i etyki, psychologii etnicznej wierzeń, lingwistyki i paleografii, sztuki i u-miejętności, etnografii opisowej. Ale zjazdy etnograficzne nie wykazują zbytniej żywotności.

•art y K. odbył — 29 sierp.) i w

ht* N

(Lyon).

K. SI.

czas wystawy powszechnej r. 1889 (10 — 17 sierp.), a zasługuje na uwagę z powodu namiętnej dys-kusyi pomiędzy prawowitą szkołą włoską a antropologami francuskiemi. Manouvrier wystąpił z surową oceną L oryi, iż istnieje wyróżniający się pod względem anatomicznym yp zbrodniarza urodzonego, i dowodził, iż zbrodniarz jest fizyologiczną, ale nie anatomiczną, odmianą; typ zbudowany przez Lombrosa, to sztuczny manekin, który w faktach nie znajduje potwierdzenia. Z innych kwestyi podniesionych zasługują na wzmiankę rozprawy: H. Ferriego o czynnikach indywidualnych, fizycznych i społecznych zbrodni; BrouardeFa o zwyrodnieniu fizyologicznem ludności miejskiej (o infantilizmie i feminizmie mężczyzn), Laschiego o zbrodni politycznej; Coutagne’a o stosunku pomiędzy profesyą a zbrodnią: Hamel’a o systemie celkowym; Romiti’ego o usługach, jakie antropologia kryminalna oddać może policyi. Por. „Actes du deuxième congrès d’Antr. crim.“ (Paryż 1889 r. Na trzecim K-e, w Brukselli r. 1892    (7 — 14 sierpnia), w dalszym ciągu

trwał pojedynek pomiędzy rzecznikami teoryi Lombrosa a badaczami, Którzy widzieli w zbrodniarzu przedewszystkiem okaz zwyrodnienia fizyologicznego lub moralnego, argumenta zaś tych ostatnich były tak przekonywające, iż „Archives d’anth. crim.“ pisały w sprawozdaniu, iż obalono teoryę, jakoby istniał lombrosowski zbrodniarz urodzony. Z tematów zasługują na wzmiankę: odczyty Houzé’go, Warnots’a i Mano uvrier’a wymierzone przeciw teoryi Lom-brosa, Drilla o zasadniczych twierdzeniach szkoły antropologicznej, Benedikta o sugestyi zbrodniczej i odpowiedzialności, Magnan’a o opętaniu zbrodniczem, Hamel’a o środkach, które należałoby zastosować względem niepoprawnych przestępców. Większość tematów była poświęcona „pogodzeniu teoryi wolnej woli z determinizmem, prawa — z biologią, urzędnika — z lekarzem“, się w Genewie r. 1896 pierwszym dniu obrad liczył 150 uczestników. Byli nieobecnymi przeciwnicy Lombrosa, i badacz ten znów odzyskał przewagę po porażce w Paryżu i Brukselli. Między innemi Ferri mówił o stosunku pomiędzy temperamentem i zbrodnią, Tarde o zbrodnictwie zawodowców, Lacassagne o złodziejach w wielkich magazynach, Naecke o psychologii zbrodnictwa, Bertillon o antropometryi w zastosowaniu do przestępców, Hamel o anarchistach i walce przeciw nim. Na piątym K-e, w Amsterdamie 1900 r. (9—14 września), poruszono rozprawy o zbrodniarzu urodzonym. Rozpatrywano psychologię życia zbiorowego (Jelgersma, Sighele, Carrara) oraz stosunek pomiędzy zwyrodnieniem a zbrodnią (Lewis, Kurella, Benedikt); dużo rozprawiano o środkach, zapobiegających przyjściu na świat zwyrodniałych okazów i o dziedziczności zwyrodnienia (Zuccarelli, Rabinovitch, Cutiera), oraz o usuwaniu tych skłonności u dzieci za pomocą hypnotyzmu (Berillon), o zbrodnictwie porównawczo-etnologicznem (Steinmetz); zajmowano się zwyrodnieniami i zboczeniami popędów płciowych (Moll, Viazzi, Aletriuo), zbrodni czością starczą (Wellenbergh) i wyrostków (Baer), czynnikami społecznemi zbrodni (Colo-janni, Tarde, H. Denis), Rozprawy K-ów są drukowane pod nazwą „Actes“, z wskazaniem K-u, nadto wyczerpujące sprawozdania znajdują się w „Archives de 1’anthr. criminelle“

L. K.

Kongres genewski chemiczny 19—22 kwietnia 1892 roku odbył się pod przewodnictwem Friedeli’ego i wice-przewodniczących: A. Baeye-ra, Cannizzaro, Gladstone’a i Liebena i miał na celu ujednostajnienie słownictwa chemicznego, zwłaszcza w zakresie chemii organicznej. Myśl opracowania słownicty a chemicznego powstała na międzynarodowym kongresie w Paryżu r. 1889; dla braku jednak prac przygotowawczych bezzwłocznie w czyn wprowadzoną być nie mogła. W celu przygotowania odpowiedniego materya-łu wybrane zostały komisye, które opracowały projekty nowego słownictwa. —Największą zas.ugę w tym kierunku położyli francuscy chemicy: Behol, Bouveault, A. Combes, A. Fauconnier i Gautier, których projekt słownictwa został wydrukowany i rozesłany szerszemu ogółowi chemików do skrytykowania i uzupełnienia; w tej formie byi poddany uprzednio obradom, które jako ostateczny wynik dały projekt nowego słownictwa, omawianego szczegółowo i ustalonego na K-ie genewskim. Postanowienia swoje K. określił w 62 punktach, któremi objął cały obszar chemii organicznej; postanowienia te zostały rozpowszechnione przez specyal-ną prasę chemiczną i dziś obowiązują wszystkich chemików. — Głownem zadaniem nowego słownictwa jest umożliwienie oryentowauia się w olbrzymiej ilości związków organicznych: to też K. wyraził prośbę, żeby oprócz nazw zwykłych, wedle dawnego słownictwa ułożonych, w pracach nowych umieszczono nazwy nadane przez K. g-i. Chcącym bliżej zapoznać się z rezultatami prac K-u g-ego odsyłamy do „Beri. Bericht“ 1893 r. 1595 str., w „Procee-dingsof the Chemie. Society“ 114, 1892 str. 127 i w „Archives physiques et naturelles“ (Genève, Troisième période“ t. 27 p. 485).

Kongresy etnograficzne, ob. K-y antropologii i archeologii pr;edhistory-c z i. ej.

Kongresy filozoficzne. Pierwszy międzynarodowy K. filozofii odbjł się podczas wystawy powszechnej w Paryżu r. 1900 (1—5 sierpnia). Inicyatywa wyszła z pośród filozofów, hołdujących duchowi metafizyki. Przeważali—rzecz charakterystyczna—matematycy: Cantor, Schröder, Russell, Vailati, Peano, Wasiljew, J. i P. Tannery, Poincaré itd. Audytoryum składało się w jednej trzeciej z kobiet. Obrady zagaił

z tego K-u wyszło w Londynie: „The Transactions of the Second International Folk-Lore Congress“ (1891). Por. także sprawozdanie J. Karłowicza w „Wiśle“ 1891. Trzeci K. obradował znowu w Paryżu podczas wystawy powszechnej w r. 1900    (10 —12 września),

Boutroux. Obradowano w 4 sekcyach: 1) Logiki (Cantor o początku rachunku opartego na wielkościach nieskończenie małych, Poincaré o zasadach mechaniki, S. Dickstein; rozprawy dotyczyły przeważnie zagadnień związanych z filozofią matematyki); 2) historyi filozofii (Boutroux o za -daniach i metodach, Gourd o postępie w historyi filozofii, Brochard o filozofii Platona; tej samej kwestyi dotykali Couturat i Ritchie); 3) metafizyki i filozofii ogólnej (Bonnier, Bergson o zasadzie przyczynowości, Weber o ewolucyonizmie w związku z zasadami logiki, Iwanowskij, Hémon); 4j moralności (Bargy o ruchu etycznym, Desjardins o dziejach Związku dla działalności moralnej, panna Russell o wychowaniu dziewcząt, Chatterji z Benaresu o ideach zasadniczych filozofii hinduskiej). Drugi K. międzynarodowy filozofii obradował w Genewie r. 1904 (5 — 8 sierpnia). Uczestniczyło około 400 osób, a nadesłano 7 raportów i 97 przyczynków. Prócz posiedzeń ogólnych, obradowano w 5 sekcyach: 1) historya filozofii; 2) filozofia ogólna i psychologia, 3) filozofia stosowana; 4) logika i filozofia nauki; 5) historya nauki. Posiedzenie zagaił prof. Gourd z Genewy. Na ogólnem posiedzeniu referowali: Boutroux o znaczeniu historyi filozofii dla filozofii, L. Stein o metodach i przedmiocie filozofii, Gourd o zadaniach filozofii, Windelband o zadaniach logiki i teoryi poznania w stosunku do nauk przyrodniczych i kulturalnych, Pareto o pojęciach indywidualizmu i społeczności, Reinke o neo-witalizmie i celowości w biologii. K. uchwalił uporządkowanie słownika filozoficznego (w czterech językach: francuskim, angielskim, niemieckim i włoskim). Duch Kanta unosił się nad zjazdem, ale rozprawy na temat: jakiemi są zadania filozofii?—i poruszanie wielu innych podobnego rodzaju zagadnień nie przyczyniały się do pogłębienia rozpraw, choć dys-kusye były bardzo ożywione. Przyszły zjazd ma odbyć się w Heidelbergu r. 1908.

Kongresy folklorystów.

L. K.

a zgromadził 150 uczestników. Postanowiono zająć się ułożeniem bibliografii przedmiotu (por. sprawozdanie w „Wiśle“ 1901). Warto także wspomnieć o K-ie w Chicago 1893, który, chociaż nie nosi nazwy międzynarodowego, przecież niezaprzeczenie posiadał taki charakter. (Szczegóły w „Wiśle“ 1893).

Z WO-

Ii ed.

Kongresy geograficzne. Z projektem łania międzynarodowego K u geografów pierwsze wystąpiło towarzystwo geograficzne paryskie, ale wojna francusko-niemiecka stanęła na przeszkodzie urzeczywistnieniu tej idei. Wtedy inicyatywę wzięło na siebie towarzystwo geograficzne belgijskie i w r. 1871 zaprosiło na zjazd różne towarzystwa geograficzne. K. odbył się w r. 1871 (14—22 sierpnia), w Antwerpii; chociaż liczba uczestników * była dość nieznaczną, przecież K-y geograficzne weszły w życie (Sprawozdanie: „Compte-rendu du congrès des sciences géogr., cosmiques et commerciales“ 2 tomy, Antwerpia 1872). Drugi K. odradował w Paryżu 1875 (1 — 11 sierpnia) pod prezydencyą admirała la Roncière le Noury. Tematy podzielono na siedem sekcyj: geografii matematycznej, hydrografii, geografii fizycznej, historycznej, ekonomicznej, nauczania i podróży, a do tych sekcyj już podczas obrad dodano ósmą: etnograficzną. Między innemi dyskutowano , nad podziałem setnym obrębu koła (względnie kąta prostego) i nad uregulowaniem sprawy pierwszego południka i czasu powszechnego (Sprawozdanie: „Congrès intern, des sciences géogr.“, w 2 tomach, 1878 i 1880, a nadto w r. 1882 rzecz o mapach i narzędziach). Trzeci K. odbył się w We-necyi 1881 (15—22 września), doprowadzony Pierwszy do skutku staraniem towarzystwa geograficzne-K. międzynarodowy folklorystów odbył się w Pa- go w Rzymie (Sprawozdanie: „Terzo Congres-ryżu podczas wystawy powszechnej w r. 1889 so geografico internaziouale, ten. a Venezia (od 29 lipca do 2 sierpnia). Powodzenie było 1881“, Rzym 1882 — 1884 2 tomy). Czwarty mienie, a program zjazdu pozostał niewypeł- w połączeniu z wystawą powszechną w Paryżu nionym: nadesłano lub oznajmiono tylko 24 od- 1889; piąty w Bernie 1891, szósty w Lon-czyty. Z pośród kwestyj praktycznych obrado- dynie 1895 rozpoczął się 26 lipca; odczyty wano nad zakładaniem muzeów folklorystycz- | J. Kirka, Slatiua-paszy, v. Pfeila i Stauley’a nych (por. sprawozdanie M. Żmigrodzkiego zwróciły uwagę na sprawy dotyczące Afryki w „Wiśle“ 1889). —Drugi K. obradował w Lon- Środkowej. Siódmy obradował w Berlinie dynie 1891 r. (1 — 7 października) w połączę- 1899 (28 wrześ.—4 października), w posiedzeniach niu z wystawą folklorystyczną. Uczestników jego uczestniczyło 1 665 osób. Obrady toczyły się zebrało się 83, w tej liczbie, naturalnie, prze- w gmachu sejmowym pruskim. Kongres ten ważali Anglicy; Andrew Lang zagaił posiedzenie, uchwalił zorganizowanie komisyi międzynaro-w mowie swej wystąpił przeciw teoryom Max. dowej dla studyów magnetyczno-meteorologicz-Miillera. Istniały sekeye: Podań ludowych, mi- nych nad okolicami bieguna południowego, oraz tologiczna, ludowych zwyczajów prawnych, teo- powołanie do życia komisyi dla ujedaostajnie-ryj ogólnych i klasyfikacyj, a jak w Paryżu, nia nomenklatury w zakresie studyów nad urządzono zabawę, na której produkowano pie- geografią roślin. Nadto wygłosił życzenie u-ni, melodye i tańce ludowe. Sprawozdanie jednostajnienia miar, używanych w pracach geo-

Wielka Eneykl. Fowsz. Iluatr. Zeszyt 2?8a Tom XXXVIII

graficznych, polecając system metryczny i ter- polskich: Poznańskiego, Toruńskiego i Akade-mometr podzielony na 100 stopni, a zatrzymując mii Umiejętności w Krakowie, reprezentowanej podział koła na 360 stopni, zalecił podział przez S. X. Sadowskiego i t. d. Spółcześnie stopnia na dziesiętne części. Uczestnicy K-u odbywały się zjazdy w Rossy i o charakterze odbyli liczne wycieczki i byli podejmowani bardzo gościnnie. Jednak Saint-Louis, w którem podczas wystawy powszechnej r. 1904 odbył się ósmy K. geografów, bodaj prześcignęło swoją gościnnością wzory berlińskie. W związku z powyższemi K-ami międzynarodowego znajdują się K-y międzynarodowe, zwoływane w sprawie unormowania pierwszego południka i wprowadzenia powszechnego czasu 1883taki K. obradował w Waszyngtonie, drugi w Berlinie r. 1886 — oraz międzynarodowe K-y kolonialne (ostatni obradował w Paryżu r. 1900 27 — 31 sierpnia), zajmujące się praktycznemi sprawami dotyczącemi handlu i rozwoju kolonii, ale potrącające o wiele zagadnień , które poruszano na K-ach geograficzuych. Nadto istnieją w różnych krajach zjazdy geograficzne narodowe. Ukazały się najwcześniej w Niemczech, gdzie już w r. 1865 z inicyatywy Petermanna odbył się pierwszy zjazd geografów niemieckich we Frankfurcie na Menem. Ale dopiero na zjeździe w r. 1831 w Berlinie zbory te o-trzymały stałą orgunizacyę, tj. nazwę (Geogr a-p li e n t a g c), oraz stały termin (w tygodniu wielkanocnym). W latach 1881—1887 odbywał/ się corocznie, później co lat dwa. Podczas zjazdów są urządzane wystawy geograficzne, rozprawy zaś i obrady drukowane pod nazwą:

bardziej specyalnym z inicyatywy hr. Uwaro-wa, prezesa Towarzystwa Archeologicznego, a po jego zgonie hrabiny Uwarowowej, piastującej tęż samą godność, mianowicie: I. w r. 1869 w Moskwie, II. w r. 1871 w Petersburgu, III. w r. 1874 w Kijowie, IV. w r. 1877 w Kazaniu, V. w r. 1881 w Tyflisie, z udziałem 400 członków, VI. w Odessie r. 1884, VII. w Jarosławiu r. 1887, VIII. powtórnie w Moskwie r. 1890, IX. w Wilnie r. 1893, X, w Rydze r. 4896, XI. w Kijowie r. 1899. Plon każdego zjazdu zawiera się w drukowanych niebawem, zwykle dwutomowych „Pracach“ (Trudy Sjezda). Dla omówienia badań nad stanem Ameryki przed jej odkryciem i kwestyj, dotyczących biografii Kolumba zbierał y się k-y Amerykani-s t ó w w Paryżu 1890 i w Sztokholmie w r. 1894. Cechę specyalną narodową nosił również zjazd Długoszowy w Krakowie urządzony dn. 19 — 21 maja r. 1880 na uczczenie czterechsetnej rocznicy śmierci wielkiego dziejopisa (f 1480) i nazwany I-em Zjazdem Historycznym Polskim. Zajmował się przeważnie sprawą pomnożenia źródeł do historyi polskiej i nakreśleniem planu wydawnictw. Przewodniczył Dr. A. Małecki; sprawozdanie ze wszystkich czynności zjazdu ogłosiła Akademia w tomie VI „Scriptores rerum polonicarum“ p. t. „Pamiętnik pierwszego zjazdu historycznego Polskiego“ (Kraków 1867). Ulepszenie w orga-nizacyi uczynił Il-gi zjazd historyków polskich we Lwowie r. 1890; prezydyum, ściągnąwszy na kilka miesięcy przed datą otwarcia referaty od uczestników i wydrukowawszy je zawczasu w postaci broszur jednakowego formatu, rozdawało przybywającym, a nadto wynalazło do każdego referatu koreferenta czyli oponenta. Tym sposobem obrady rozwinąć się mogły z należytem przygotowaniem i doprowadzić do uchwał dojrzałych, a stenograficzne sprawozdania posłużyły za materyał do tomu Ii-go „Pamiętnika Zjazdu“, który wyszedł już w roku następnym 1891-m i oddziałał pożytecznie na rozwój liistoryografii polskiej szczególnie w kierunku udoskonalenia jej przez pil niejsze studya nad źródłami krajów obcych i nad historyą powszechną. Ill-ci zjazd historyków polskich, odbyty w Krakowie w r. 19(JO, przed 500-letnim jubileuszem Uniwersytetu Jagiellońskiego, utrzyma! taką samą orgunizacyę i zrodził kilka cennych wydawnictw dokumentalnych, oraz szereg opracowań do dziejów XIX wieku. — W Niemczech w końcu XIX w.

w r.

Red.

„Verhandlungen“. W Anglii podobne zjazdy odbywają się w związku z corocznemi posiedzeniami brytyjskiej Association for the advan-cement of sciences, tak samo jak we Francy i — z posiedzeniami Association française pour l’avancement des sciences. Szwajcarya zorganizowała pierwszy wiec geografów szwajcarskich w r. 1881, Włochy—w r. 1892.

historycy zjeżdżali się już co roku. Największe ożywienie panowało na zjeździe r. 1898 w Norymberdze, walczył tu bowiem Lamprecht ze swoimi licznymi przeciwnikami o metody i pojmowanie zadań historyi. Podczas wysła-

Kongresy historyczne wyłoniły się z ogólno-naukowych, a najpierw z K-u złożonego w Caen dn. 20 lipca r. 1833 na zaproszenie zasłużonego archeologa Arcisse de Caumont pod nazwą: le Congrès scientifique de France, chociaż zasiadali na nim uczeni różnych narodowości. Sekcya 4-ta, z ogólnej liczby 6-u, była przeznaczoną dla archeologii i historyi. Nie łatwem jednakże zadaniem okazało się opanowanie całego obszaru nauk i kwestyi historycznych. Obradowanie gromadne uporządkowane zapoczątkowali archeologowie łącznie z antropologami i przyrodnikami, kiedy się narodziła gałąź nowa, mianowicie archeologia przedhistoryczna (ob.). Zbierają się także K-y antro-pologiezno-archeologiczne w r. 1863 w Pizie 18H6 w Neufc-hatelu, 1867 w Paryżu, 1868 w Norwich, 1869 w Kopenhadze, 1871 w Bolonii,

1880 w Lizbonie (gdzie zasiadał prof. Adolf Pawiński, jako delegat uniwersytetu warszawskiego), 1884 we Wrocławiu pod prezydencyą Yirchowa z udziałem Towarzystw naukowych

wy powszechnej w Paryżu r. 1900 w liczbie kilkuset kongresów najróżnorodniejszej treści odbył się też 23—29 lipca K. Historyi Porównawczej (le Congrès d’histoire comparée) w 8-u sekcyach następujących :    1) historyi

ny m. Rzymu, zaofiarowaniem usług przy poszukiwaniu mieszkań i pensyonatów, wyje-dnauiem obniżki biletów jazdy o 40 do 60$ od zarządów dróg żelaznych i o 5D°/₀ od Towarzystwa Generalnego Żeglugi; kwota wpisu była niższa od paryskiej (12 franków zamiast 20-a); za dodatkowe 3 franki dawano ładny medalik pamiątkowy z archaicznym napisem: „II IX Aprile MCMIII“ oraz głową Romy. Przybysz doznawał uprzejmej usłużności już na dworcu drogi żelaznej od komi-syi „przyjmującej“ (Commissione di ricevimen-to), następnie w biurze kongresu przy uregulowaniu legitymacyj, wreszcie w gmachu Col-legio Romano, gdzie znajdował pocztę, telegraf i salę dziennikarską do swego użytku. Na ze

powszechnej i dyplomatycznej, 2) historyi porównawczej instytucyj i prawa, 3) ekonomii społecznej ,    4) spraw reiigijnych, 5)

sztuk rysowni-

obiór swoich prezesów i sekretarzy na każdem posiedzeniu. Lista była ułożona w ten sposób, że w każdej grupie znajdowały się nazwiska cudzoziemców z dodaniem jednego Włocha, niezbędnego do suflerowania; wszystkich zaproponowanych kandydatów okrzyknięto z oklaskami, jrozumiano bowiem, że prezydyum chciało u-czcić swoich gości wielkiego kraju i narodu (nie pomijając Warszawian) tytułami urzędowe-mi i nadać K-owi cechę międzynarodową, a raczej wszeclmarodową, wszechcywilizacyjną. Do wytworzenia doskonałego koleżeństwa przyczyniła się miła uprzejmość, jakiej doznawał każdy uczestnik na wszystkich zebraniach, wycieczkach, przyjęciach, festynach. Uroczyste otwarcie kongresu na Kapitolu w obecności królewskiej pary nadało wysoki nastrój pracom przyszłym, gdy minister oświecenia i syndyk miasta przypomnieli wielką rolę dziejową Rzymu w świecie starożytnym i nowożytnym, która czyni go „wspólną ojczyzną“ wszystkich narodów cywilizowanych (Roma communis patria), a Villari, określiwszy obecny stan nauk historycznych, tak we Włoszech jak poza granicami Italii, wytknął dążenie do syntezowania zdobytych już wiadomości i zawezwał uczonych do zgodnej pracy dla dobra cywilizacyi. Po południu tegoż dnia 2 kwietnia zaczęły się prace w trzech sekcyach, a nazajutrz we wszystkich ośmiu, z podziałami na grupy, tak, że jednocześnie odbywało się 13 posiedzeń w gmachu głównym (Collegio Romano) i w kilku pałacach. Na porządku dziennym zamieszczano dwojakie produkcye: 1) „Communicazioni“, tj. doniesienia specyalistów o poczynionych odkryciach do odczytania bez dyskusyi i 2) „Temi“ (tematy), tj. wnioski naukowe o kwestyach domagających się rozstrząsania; przewodniczący otwierał nad nimi dyskusyę, udzielał głosu mówcom, zarządzał głosowanie i ogłaszał zapadłą uchwałę. Tym sposobem wytwarzała się działalność

nauk, 6) literatur, 7) czych (des arts du dessin), 8) muzyki. Zgłosiło się ze wszystkich niemal krajów kuli ziemskiej około 850-ciu uczestników. Wady orga-nizacyi, niedokładne i niewczesne ogłaszanie porządków dziennych, niedostateczna sprawność biura kongresowego spowodowały niemożliwość systematycznych obrad, a za tern poszedł brak uchwał. Posiedzenia upływały na czytaniu j braniu pierwszem, przygotowawczem,JVillari, pod-różnorodnych referatów, częstokroć w skrócę- [ dał pod głosowanie przygotowaną zawczasu niu, przez sekretarza sekcyi, w zastępstwie nie- j i rozdawaną na sali listę prezesów, wicepreze-obecnych autorów. O ilości i wartości ztożo- sów, sekretarzy i podsekretarzy kongresu, oraz nych rozpraw można było powziąć wyobra- ) wiceprezesów sekcyj, pozostawiając sekcyom żenie dopiero ze sprawozdań, ogłoszonych w r. 1901 i 1902 p. t. „Annales internationales d’Histoire; Congrès de Paris 1900“. Sek-cya I przedstawia się i w tern wydawnictwie ubogo i chaotycznie, przyłączenie bowiem dy-plomacyi do Historyi Powszechnej daje się wy-tłómaczyć chyba tą przygodną okolicznością, że organizatorami jej byli dawniejsi członkowie K-u międzynarodowego z Hagi r. 1898, przeważnie dyplomaci, i że historycy zawodowi, grupujący się podług wyznania naukowego i politycznego około „Revue Historique“, usunęli się od udziału. Słabo też odbiły się w wydawnictwie Ekonomia Społeczna (str. 3 — 57), i sprawy religijne (affaires religieuses, str. 3 —

47) z ciekawą dla nas sprawą Dymitra Samozwańca przed trybunałem sw. Inkwizycyi, wydobytą na jaw z Archiwum Watykańskiego przez O. Józefa Pierlinga. „Historya Nauk“ jest obfita (str. 346, autorów 20), ale z drobnych przyczynków złożona. Najczynniejszemi były sekcye sztuk pięknych, zwolennicy plastyki bowiem dostali pięknie illustrowauy zeszyt (17 artykułów), a miłośnicy muzyki nacieszyli się świetnem wykonaniem koncertów historycznych na gościnnych przyjęciach u państwa Senart i u księcia Rolanda Bonaparte.—Najwyższe u-doskonalenie organizacyi i największe dotychczas powodzenie osiągnął K. międzynarodowy nauk historycznych odbyty w Rzymie 2 — 9 kwietnia r. 1903 pod prezydencyą sędziwego patryarchy historyografii włoskiej Pasquale Villari’ego. Liczba uczestników dosięgła 1800 osób, w tern 300 delegatów od rządów i instytucyj naukowych oraz 273 dam, rozmaicie utytułowanych. Komitet organizacyjny pociągnął tak licznych cudzoziemców i krajowców ugrzecznioną i żwawą korespondencyą, zapewnieniem bezpłatnego wstępu do wszystkich muzeów, archiwów, bibliotek, wykopalisk, zostających pod zarządem ministeryów lub gmi-

T. K.

L K.

zapoczątkowanych lub

zbiorowa uczonych, którzy dotychczas pracowali oddzielnie w swoich krajach, a porozumiewać się mogli tylko za pośrednictwem czasopism lub monografij drukowanych. Nadto pre-zydyum użyło jeszcze jednego sposobu do wytworzenia spólnego czucia i do skupienia umy-słowości całego organizmu wielojęzycznego: zbierało od sekretarzy treść referatów i rozpraw ka';dej sekcyi do dziennika (Diario), który nazajutrz o godzinie 9 zrana był już wydrukowany, oddany do sali pocztowej i rozdawany bezpłatnie zgłaszającym się uczestnikom; na końcu znajdowała się gazetka z doniesieniami o widowiskach, odczytach, koncertach, przyjęciach i tym podobnych zdarzeniach dnia następnego ku wiadomości powszechnej. Urządzenia wewnętrzne pozwalały odrazu powziąć wyobrażenie ogromie dzisiejszego dziejoznaw-stwa, o kwestyach poruszanych przez specya-listów i luminarzy nauki, o zamierzonych wydawnictwach olbrzymich i o programach badań, jakie mają być wykonywane przez akademie wszelkich narodów Europy i Ameryki; dokładną zaś wiadomość o tern wszystkiem podadzą „Atti del Congresso Internazionale di scienze storiche“, które zaczęły już ukazywać się w druku tomami.

Kongres historyi nauki. W liczbie sekcyj K-u historyi porównawczej w Paryżu r. 1900 istniała sekcya historyi nauki, która, po wspól-nem posiedzeniu z innemi sekcyaini zjazdu historycznego, zorganizowała się jako odrębny K. Obrady jego ciągnęły przez dni sześć (23 —28 lipca). Z przyczynków, poświęconych specyalnie historyi nauki, warto wymienić odczyty Heiberga o symbolice liczb u Anatoliusa, Longraive’a o początkach związku pomiędzy planetami a dniami, Curtzego o nauce geo-metryi w Wiekach Średnich, Saavedra’y z dziejów matematyki, Giinthera o poglądach astronomicznych w. XVI—XVIII, Favara o historyi metra, Cantora o Gaussie, Meuriota z dziejów geografii , ks. Golicyna o doświadczeniach Montgolfiera, Lipińskiej o kobietach lekarkach w starożytności, Capitan’a o archeologii przedhistorycznej w w. XVI—XIX. Natomiast posiadały cechę bardziej filozoficzną niż historyczną referaty A. Lalande’a, Milhauda, Meu-niera, Rochas’a, Champville’a (ci dwaj ostatni poruszali „fizykę magii“). D. Berthelot mówił o konieczności studyów nad historyą nauk (specyalnie nad historyą fizyki). W ostatecznym rezultacie K. postanowił utworzyć Towarzystwo historyków nauki i założyć specyalne czasopismo „Revue de synthèse historique“, oraz uchwalił zwołanie przyszłego K-u międzynarodowego, poświęconego historyi nauki.Red-

Kongresy historyi religii. Podczas wystawy powszechnej w Chicago 1893 zorganizowano parlament religijny, w którym u-czestniczyli przedstawiciele różnych wyznań chrześciańskich, oraz innych religij (buddyzmu, konfucyonizmu, judaizmu itd.)—dla wyszukania wspólnych punktów stycznych („wszystkie re-ligie są tylko różnemi ścieżkami na ten sam wierzchołek, ua którym stanąwszy ujrzymy to samo słońce“) i podjęcia solidarnej walki przeciw krzewiącej się bezreligijności. W r. 1898 abbé Charbonnel podjął starania celem urządzenia podobnego zjazdu podczas powszechnej wystawy paryskiej r. 1900. Usiłowania te nie doprowadziły do skutku; natomiast Sorbonna zwołała K. międzynarodowy historyi religii, któryby zgromadził badaczy, poświęcających się stu-dyom nad początkami i rozwojem religij. K. odbył się w Paryżu 1900 we wrześniu. D r u-gi K. historyi religii obradował w Bazylei w r. 1904 (od 30 sierpnia do 2 września). Nie brakło tutaj obrońców religii (obrońca parsizmu Rastunji Edulji Dustoor Peshotan z Bombaju, misyonarz Berthoud; budy sta Kaikioku Wata-nake z Tokio, marzący o połączeniu budyzmu z chrześciaństwem; rabin Tänzer; misyonarz londyński islamu Abdullah al Mamoon Schrab-worthy i in.); ale były to wyjątki, K. zaś sam odznacza się przedmiotowością i naukowością. Obrady główne toczyły się w sekcyach, które było osiem: 1) religie ludów pierwotnych, w tej liczbie Peruwiańczyków i Meksykauów; 2) chińskie i japońskie; 3) egipskie; 4) semickie; 5) hinduskie i erańskie; 6) religie Grecyi i Rzymu; 7) religie Germanów, Celtów, Słowian, Węgrów; 6) chrześciaństwo.

Kongresy mig izyna rolowe matę nu tyków. Dotąd odbiły się trzy K. międzynarodowe ma-tematycz ne: pierwszy w r. 1897 w Ziirichu, drugi w 1900 w Paryżu, trzeci w 1904 w Heidelbergu; czwarty ma odbyć się w r. 1908 w Rzymie. Wszystkie trzy kongresy miały zupełne powodzenie, tak pod względem udziału w nich znacznej liczby członków jak i pod względem organizacyi naukowej i towarzyskiej. Prócz posiedzeń ogólnych, na których przemawiali najczęściej znakomici przedstawiciele nauki w doniosłych sprawach, obchodzących cały ogół pracowników na polu matematyki, odbywały się posiedzenia sekcyjne, na których przedstawiano komunikaty z różnych specyal-nych dziedzin nauki. Na K-ie w Ziirichu były następujące sekcye: I Arytmetyka i Algebra, II Analiza i Teorya funkcyj, III Geomë-trya, IV Mechanika i Fizyka matematyczna, V Historyą i bibliografia. Na K-ie paryskim przybyła sekcya VI Nauczania i metod. Na K-ie w Heidelbergu sekcya IV — miała nazwę Sekcyi Matematyki stosowanej, sekcya VI—nazwę Sekcyi pedagogicznej. Z pomiędzy spraw natury ogólniejszej dyskutowanych na tych kongresach, wymienić należy: sprawę powszechnej bibliografii matematycznej, urządzanie wystaw międzynarodowych literatury mate maty czn ej oraz narzędzi

1904.

Dr J. P.

matematycznych (taka wystawa była urządzona na ostatnim K-ie w Heidelbergu), wydawnictwo dzieł zbiorowych znakomitych matematyków, a pomiędzy innemi dziel Eulera, sprawa badań nad historyą nauk matematycznych i literatury tego przedmiotu, a między innemi podjęcie zbiorowemi siłami pracy nad dalszym ciągiem klasycznej Historyi matematyki Canto-ra (nad przedmiotem tym radzono w Heidelbergu na specyalnem zebraniu pewnej liczby członkó v Sekcyi historycznej), sprawa Ency-klopedyi nauk matematycznych itd. Nie podobna tu wymieniać tytułów wypowiedzianych odczytowi przedstawionych komunikatów; wystarczy zaznaczyć, że poruszone kwestye obejmowały najważniejsze tematy, będące na porządku dziennym nauki. Udział znakomitych przedstawicieli i twórców nauki nowoczesnej nadawał tym przedstawieniom i dyskusyom wysoką powagę i nie pozostał bez należytego wpływu na ożywienie stosunków naukowych pomiędzy pracownikami w tej samej lub w pokrewnych dziedzinach. Szczegóły znaleść można w sprawozdaniach o tych kongresach, pomieszczonych w „Wiadomościach matematycznych“: o K-ie

1- ym w t. I (1897) na str. 183 — 198, o K-ie

2- gim w t. IV (1900) na str. 242 — 247 i w t. VII (1903) na str. 180 — 202, wreszcie o K-ie

3- im będącym w grud. 1904 r. w druku, w zeszycie

4- 5—6 „Wiadomości matematycznych“ za rok

s. D.

Kongresy lekarskie międzynarodowe* Nazwę tę noszą zjazdy lekarzów z krajów różnych, odbywające się od lat kilkudziesięciu, w pewnych odstępach czasu, zwykle kilkoletnich, celem ich zaś jest rozbieranie spraw naukowych bieżących. — Kongresy te rozwinęły się z dawniejszych zjazdów lek ar z.y i przyrodników (ob.), zgromadzających pe-ryodycznie uczestników do jednej tylko narodowości należących. Pierwszy zjazd taki odbył się w Genewie w r. 1815; za przykładem Szwajcaryi poszły Niemcy w r. 1822, później również Francya oraz kraje inne. — Pierwszy K. międzynarodowy, ale jeszcze nie ogólny, lecz odnoszący się jedynie do hygieny odbył się w Brukselli w r. 1852; tamże, w r. 1857, K. podobny zgromadził okulistów z całej Eu-ropy.— Myśl zwoływania peryodycznie K-ów m-wych ogólnie lekarskich powstała we Fran-cyi w r. 1865, podczas trzeciego zjazdu lekarzów francuskich w Bordeaux, postawił ją zaś na porzątku dziennym Dr. Henryk G in trać (* w r. 1829—f w r. 1878). Dwa lata później, t. j. w r. 1867, pierwszy K. taki odbył się w Paryżu; zjechało się nań wtedy 1200 lekarzy, bądź europejskich, bądź amerykańskich. Do zjazdu tak licznego przyczyniła się wielce przypadająca na rok ten wystawa powszechna, paryska.—K-y następne zgromadzały się we Florencyi (r. 1869;, w Wiedniu (r.

1873), w Brukselli (r. 1875), w Genewie (r. 1877), w Amsterdamie (r. 1879), w Londynie (r. 1881) najliczniejszy dotąd ze wszystkich, zgromadził bowiem aż 3 250 uczestników; w Kopenhadze (r. 1884), w Washingtonie (r. 1887), w Rzymie (r. 1893), w Moskwie (r. 1897) i w Kairze (r. 1902).—Oprócz tych wielkich K-ów ogólnych, od lat trzydziestu mniej lub więcej odbywają się również w pewnych odstępach czasu K-y poświęcone gałęziom poszczególnym nauki i sztuki lekarskiej, więc okulistyce, chirurgii, psychiatryi i t. d.; wyliczać ich tu wszystkich nie sposób, zwrócimy tylko uwagę na K-y hygieniczne, z których szczególną odznaczył się świetnością peszteński w r. 1895. K-y takie oddzielne bywają zwykle łączone z wystawami powszechnemi, jak np. w r. 1904 w St. Louis w Ameryce północnej.—Znaczenie bezpośrednie K-ów międzynarodowych dla nauki nie może być wielkie, ponieważ trwają one zbyt krótko, po kilka dni tylko, a nadto połączone z niemi bywają zawsze uczty, przyjęcia uroczyste, wycieczki zbiorowe, zbyt wiele czasu pochłaniające uczestnikom, tak, że go nie starczy nigdy na rozprawy wyczerpujące, nadto i mnogość przybywających na nie lekarzy nie dopuszcza nigdy przemówień i roztrząsali dłuższych, tak, że niejeden nawet dla tego do słowa dojść nie może. Tak np. w Londynie, gdzie w r. 1881 zebrało się j. w., z górą 3 200 uczestników, w ciągu dni niewielu odbyły się 4 posiedzenia ogólne i 119 sekcyjnych, w których przemawiało z tej liczby wielkiej tylko 464 uczestników. Korzyści pośredniej wszakże dla nauki zjazdom tym odmówić nie można bynajmniej: owszem przyznać im trzeba, iż nieraz wyświadczają jej usługi rzetelne, ułatwiając uczonym z wszech krajów przybyłym zapoznanie się osobiste i wymianę myśli po~za posiedzeniami, ważniejszą od przemówień zbyt krótkich podczas posiedzeń.—K. znajduje zawsze opiekę przychylną rządu kraju, w którym się odbywa, ale zachowuje niezależność zupełną; przewodniczących i biura wybiera ze swego grona, jako też oznacza miejsce K-u następnego. W obradach i przemówieniach, oprócz języka krajowego, zawsze dopuszczone są też języki obce, zwykle z góry w liczbie kilku oznaczone.

Kongresy oryentalistów. Oryentaliśei odbywają od r. 1873 zjazdy międzynarodowe. Roztrząsają oni tam zagadnienia dotyczące ludów aryjskich i Semitów, Afryki, Azyi środkowej i Dalekiego Wschodu, Malezyi i Polinezyi. Kwestye lingwistyczne i historyczno-literackie przeważają. Dotychczas odbyło się 12 zjazdów: 1) w Paryż żu 1873 („Compte rendu de la 1-ère sess. du congrès intern, des Orientalistes“, Paryż 1874 — 8, 3 tomy); 2) w Londynie 1874, we wrześniu („Transactions of tłie II sess. of the intern, congr. of Orient.“, wydał R. K. Douglas

Na plan pierwszy wystąpiły na K-ie londyńskim zagadnienia z zakresu anatomii i fizyo-logii mózgu, fizyologii zmysłów i psychologii matematycznej (tj. możliwości ujęcia zależności spostrzeganych w objawach duchowych w formuły matematyczne), natomiast wcale nie dotknięto spraw, poruszanych na zjeździe paryskim. Trzeci K., tytułujący siebie wprost K-em międzynarodowym psychologii, odbył się w Monachium r. 1896 (4 — 7 sierpnia), zgromadził 440 uczestników, a nadesłano, lub przed stawiono, 160 przyczynków. Prócz ogólnych posiedzeń obradowano w pięciu sekcyach: 1) anatomii i fizyologii mózgu, fizyologii i psychologii zmysłów, psychofizyologii; 2) psychologii osobnika normalnego; 3) psychologii chorobliwej (psychyatryi) i antropologii kryminalnej; 4) psychologii snu, stanów hypnotycznych, tele-patyi itd.; 5) psychologii porównawczej i zastosowań psychologii do pedagogiki. Wogóle dostarczone przyczynki potrącały o różne zagadnienia, tak, iż rozprawy nie ześrodkowały się żadnej jakiejś kwestyi specyalnej, jak to było na pierwszych zjazdach. Czwarty K. psychologii obradował podczas wystawy powszechnej w Paryżu r. 1900 (20 — 25 sierpnia), zgromadził 476 członków, złożono aż 156 przyczynków, z których odczytano 110. dzenia odbywały się w 7 sekcyach: 1) psychologia w stosunku do anatomii i fizyologii; 2) psychologia introspekcyjua i jej związek z filozofią; 3) psychologia doświadczalna i psy-chofizyka; 4) psychologia patologiczna i psy-chiatrya; 5) psychologia hypnotyzmu, suggestyi itd.; 6) psychologia społeczna i kryminalna; 7) psychologia zwierząt i porównawcza, antropologia, etnologia. Zjazd zagaił Th. Ribot, da-w tomie XII, ale idea nie znalazła od- jąc w swem przemówieniu obraz postępów

Londyn 1876); 3) w Petersburgu 1876 („Travaux de la III sess. du cong. d. Orient.“, Petersburg 1879, 2 tomy); 4) we Florencyi 1878 we wrześniu („Atti del IV Congrr. intern, degli orientalisti“, Florencya 1880—1881, 2 tomy); 5) w Berlinie 1881, we wrześniu („Verhandlungen des V-en intern. Orientalisten-Congresses“, Berlin 1880—1881, 2 tomy); 6) w Leydzie 1883 („Actes du VI congr. inter, des Orient.“, Leyda 1884 — 1885, 4 tomy); 7) w Wiedniu 1886 („Verhandlungen des VII-en intern. Orient.-Congresses“, dział semicki 1888; aryjski 1888, malajski 1889); 8) w Sztokholmie i Chrystya-nii 1889 („Actes du VlII-ème Congr. des 0-rient.“,pierwsza część nie ukazała się, trzy następne wyszły w Leydzie 1892 —1893); to obradowanie w dwóch miejscach było wynikiem niesnasek pomiędzy oryentalistami i rozłamu; 9) w Londynie 1891 („Transactions of the IX-th intern. Cong. of Orientalists“, wyd. E. D. Morgan, Londyn 1893, 2 tomy; 10) w Genewie 1894 („Actes du X-èrne Congr. des Orient.“, Leyda 1895 — 1897, 4 tomy); 11) y,' Paryżu 1897 („ Actes du Xl-ème Congr. intern, des Orient.“, Paryż 1898 — 99, 5 tomów); 12) w Rzymie 1899. Oryentaliści francuscy odbywali nadto własne zjazdy sekcyjne, które wyprzedziły początkiem swoim zjazdy międzynarodowe i nawet dali ku nim pobudkę (w St Etienne 1875, Lyonie 1878) ; obrady tych zjazdów są również w oddzielnych toniach publikowane.

na

Posie-

!.. K.

Kongresy psychologii. Pierwsza myśl zwołania międzynarodowego K-u psychologów wyszła od J. Óchorowicza w r. 1881 (por. notatkę L. Marillier’a w „Rev. philos.“ 1889, II 539); artykuł jego w tym względzie drukowało „Rew phil.“

głosu: uważano zjazd taki za niemożliwy i przedwczesny. W r. 1879 projekt J. Óchorowicza podniósł Ch. Richet, a Towarzystwo paryskie psychologii fizyologicznej wzięło na siebie zadanie urzeczywistnienia tego projektu. K. doszedł do skutku i obradował w Paryżu 1889 r. (6 — 10 sierpnia), chociaż niektórzy uczestnicy jeszcze w dniu otwarcia jego powątpiewali, czy rzecz się powiedzie. Podzielono się na cztery sekcye: dziedziczności (głównym referentem był Fr. Galton), hypnotyzmu (głównie chodziło o ustalenie terminologii), studyów statystycznych nad obfitością halucynacyi, wreszcie studyów nad czuciem mięśniowem. K. nosił nazwę K-u psychologii fizyologicznej; następny przybrał nazwę K-u psychologii doświadczalnej. Drugi K., psychologii doświadczalnej, obradował w Londynie 1892 (1    4

sierpnia), a zgromadził około 300 uczestników,

r.

sce

psychologii od czasów ostatniego zjazdu w 1896, a po nim zabrał glos prof. Ebbinghaus z Wrocławia, który przedstawił w zestawieniu porównawczem stan psychologii obecnie i przed stu laty. Na zjeździe tym oznaczono na miej-przyszłego, piątego, Rzym. Ów zjazd miał się odbyć w r. 1904, ale ponieważ zszedł się z K-em międzynarodowym filozoficznym, więc w ostatniej chwili odłożono go na r. 1905. Obrady zjazdów dotychczasowych zostały ogłoszone drukiem w języku francuskim. Sprawozdanie ze zjazdu czwartego ;,IV-ème Congrès international de psychologie à Paris 1900“ wyszło w r. 1901, jak i poprzednie,w Paryżu. Natomiast odbył się w Giessen K. psychologii doświadczalnej (18—21 kwiet. r. 1904), psychologów niemieckich. Wygłosili tam referaty:—z psychologii indywidualnej Neumann , Binet i v. Henri, Larguier des Bancels; z psy-dwie trzecie z nich przypadało na Anglików chofizyologii zmysłów: Ascher, Benussi, E. Mil-(byli w tej liczbie Herbert Spencer, F. Galton, 1er, Schumaun, A. Guttmann, Ebbinghaus, Tscher-Hack Tukę; z Niemców Helmholtz, Preyer, Eb- mak, Schumann, Martius, Detlefsen, Struycken, binghaus, Wallaschek, Schrenck-Notzing;zFran- Dessoir, Alrutz; o pamięci: E. Miiller, Meumann, cuzów: Bernheim, Richet, Pierre Janet, Berillon). Wreschner, W.Wirth, Kate Gordon, Ranschburg,

Ked.

pod redakcyą sekretarza, Worm-sa, pod tyt. „Annales de l’Institut international de Sociologie“, ^których tom I ogłoszony w r. 1895, a tomy następne w odstępach rocznych. W latach, w których niema K-ów, tomy te zawierają prace członków Instytutu, ogłaszane7niezależnie od K-u. Roczniki te zawierają drobiazgową historyę K-ów i mogą służyć jako źródło oryentacyjne o poszczegól-

R. Müller; o działalności intelektualnej: Kulpę, Spearman, Elsenhans; o świadomości i śnie: W. Wirth, Weygandt, Claparède; o ruchu i woli: Henri, Ach, Martius, Sommer, Kohnstamm, Ettlingen o estetyce: Elsenhans, Groos, Siebeck, Marbe; o psychologii dziecka; Ament, Lay, W. Stern; z psychologii zbrodnictwa: Stumpf, Gross, W. Stern, M. Borst; z psychopatologii: Sommer, Wolff. Przy K-ie urządzono wystawę przyrządów psychometrycznych („die Ausstellung von experimental-psychologischen Apparaten und Methoden bei dem Kongress f. exper. Psychologie in Giessen 1904“, opracował prof. Sommer, Lipsk 1904).

Kongresy socyologiczne. W r. 1893 z ini-cyatywy Réné Worms’a (ob.), socyologa francuskiego, powołany został do życia Instytut międzynarodowy socyologii (Institut international de sociologie), organizacya socyologów świata całego, w myśl art. 2 statutów. Instytut zbiera się corocznie w celu odbycia K-u. Instytut liczy 100 członków (membres) i dwustu stowarzyszonych (associés). K. słucha referatów przygotowanych i poddaje je dyskusyi. Biuro składa się z prezydenta, czterech wice-pre-zydentów i sekretarza generalnego, którym został obrany i pozostaje aż do chwili obecnej Réné Worms. Instytut ogłasza corocznie zbiór swoich prac (Annales de 1’ Inst. intern, de Sociologie tom I i nn. (1895 i in.). Prezydentem był w r. 1893/4 Lubbock (ob.),    1895 Schaeffle (ob.),

1896 — Fouillée (ob.,), 1897 —Lilienfeld (ob.), 1898 —de Azcarate, 1899 — Loria (ob.), 1900 — de Greef, 1901—Karol Menger (ob.), 1902 — Bogisic. W liczbie wiceprezydentów na r. 1895 spotykamy nazwisko Gumplowicza (ob.). Pierwszy K. odbył się w Paryżu 1894 r. (1 paźdz.), drugi tamże 30 września — 3 paźdz. 1895 r., III — tamże w r. 1897, IV — 1900. Najwięcej wrażenia wywołały: K. III, na którym dyskutowano obszernie i namiętnie nad „szkołą organiczną w socyologii“. K. IV, poświęcony w znacznej części sprawom „materyalizmu ekonomicznego“ (ob.). Prace tego K-u objęły dwa tomy, a tom cały (VIII zbioru „Roczników“), poświęcony został referatowi Kazimierza Krauza (Qu’est ce que le matérialisme économique str. 49 — 92, replika str. 307 — 328) oraz dyskusyi, w której zabierali głos Novmow (ob.), Loria (ob.), Maksym Kowalewskij (ob.), de la Grasserie, Costa, Greeff, Ward (ob.). Groppali, Puglia (ob.), de Roberty (ob.), Winiarski (ob.) i inni.—Instytut ogłasza wydawnictwo „Roczników“

nych poglądach socyologicznych doby naszej. Niestety jednak, jak cała zresztą socyologia narodów romańskich (włoska, francuska, hiszpańska), nie są wolne od balastu frazeologicznego. Wpływu na rozwój socyologii, jako nauki, dotychczas nie wywarły żadnego. — Ob. „Socyologia“.

Kongresy statystyczne stanowią najwybitniejszy i najdonioślejszy organ statystyki międzynarodowej.—Pomiędzy r. 1853 a 1878 odbywały się liczne zjazdy statystyków, bądź z urzędu, bądź prywatnie zajmujących się statystyką, w celu przygotowania wspólnych metod pracy, a to gwoli ujednostajnienia statystyki w różnych krajach. Za głównego inicyato-ra należy uważać Quetelet’a (ob.), który zaczął w tym kierunku prowadzić propagandę z okazyi wystawy międzynarodowej w Londynie (1851). Pierwsza „sesya“ zgromadziła się w Brukselli (1853) następne: w Paryżu (1855); Wiedniu (1857); Londynie (1860); Berlinie (1863); Florencyi (1867); Hadze (1869); Petersburgu (1872) i Budapeszcie (1876).—W celu stworzenia stałej organizacyi —powołano dożycia stałą k o m i s y ę ( Commission pamnanente), która zbierała się w Wiedniu (1873); Sztokholmie (1874); Budapeszcie (1876); Paryżu (1878). IJ-ch wały kongresów statystycznych posiadały z natury rzeczy charakter czysto akademicki. Na ostatmem dopiero zgromadzeniu komisyi stałej uchwalono wniosek, aby wpływać bezpośrednio na orgauizacyę statystyki międzynarodowej. Uchwała ta zachwiała istnieniem i u-. trzymaniem nadal kongresów, wywołała bowiem znaczną opozycyę niektórych rządów przeciwko ingerencyi kongresów statystycznych do organizacyi statystyki administracyjnej. Najważniejszym czynem K-u s-go było zainieyowanie szeroko pomyślanego dzieła: „Statistique internationale“, które objąć miało (według planu uchwalonego na sesyi w Hadze) całkowitą statystykę międzynarodową. Każde państwo powinno było opracować porównawczo jeden dział statystyki administracyjnej przy czynnym współudziale wszystkich urzędów statystycznych. Pomiędzy r. 1875 a 1877 — ogłoszono też oddzielne części tak zamierzonej pracy, przyczem autorowie jednak odstępowali od u-chwalonego planu i postępowali zupełnie samowolnie. (Obecnie w tym kierunku pracuje tylko Ki a er). Obok tej wielkiej, nieukończo-nej w części nawet pracy powołano do życia specyalną komisyę statystyki kolejowej (1876) a Körö si (ob.) opracował, w myśl mandatu otrzymanego na kongresie—statystykę międzynarodową wielkich miast (1876—1878).—K-orn statystycznym — statystyka międzynarodowa zawdzięcza w znacznym stopniu postęp w zakresie metodyki i techniki, ujednostajnienia i ujednolicenia; K-y podniosły materyał statystyczny na poziom materyału umiejętnego i nadającego się do opracowania naukowego.

W r. 1878 z okazyi

s. P.

Natomiast ujemne strony K-ów sprowadzały się do organizacyi nazbyt przypadkowej, do zbyt wielkiej ilości członków i do przewagi dyletantów. Jakkolwiek kongresy te niespodziewanie kres swój znalazły, to jednak dowiodły ,*że międzynarodowa organizacya statystyki administracyjnej jest konieczna i dlatego nie zarzucono i w czasie późniejszym ani na chwilę myśli o potrzebie urządzania kongresów w dalszym ciągu. Publikacye K. s. były nader liczne i obejmują 8 grup pism ogłaszanych:

1)    Comptes rendus oddzielnych sesyj kongresu;

2)    referaty, sprawozdania, programy przygotowywane na sesye; 3) ogólne referaty np. „Compte rendu général des travaux du C. In. de St. par Semenów“ (Petersburg 1872); 5) liczne pół-urzędowe i urzędowe sprawozdania delegatów i uczestników w czasopismach statystycznych;

6)    Comptes rendus de la commission permanente oraz związana z nią praca Mayr’a „Die Organisation der amtlichen Statistik und die Arbeitsthätigkeit der stat. Bureaus“ (1876);

7)    prace ogłoszone pod tytułem ogóluym „Statistique internationale“, a mianowicie obszerne dzieła o ludności, uprawie wina, handlu morskim, sprawiedliwości cywilnej, kasach oszczędności, rolnictwie, wielkich miastach, kopalniach, bankach, programy statystyki nauczania, budowli, finansów, immigracyi, ubóstwa, kalectwa 0-statnim ogniwem w tym łańcuchu prac była „Navigation maritime“, ogłoszona przez Kiaer’a (Kristiania 1893 oraz uzupełnienia do roku 1896 ogłoszona tamże 1897); 8) „Bulletin annuel des finances des grandes villes“, wydawane przez Körösi’ego i tegoż „Bulletin hebdomadaire de statistique internationale“ (od r. 1878). Wreszcie wymienić tu należy prace komisyi kolejowej międzynarodowej, wystawy paryskiej zwołano kongres demograficzny, który po upadku dawnego K-go st-go zajął jego miejsce i odbył swe sesye 1882 w Genewie, 1887 w Hadze, 1889 w Wiedniu, 1891 w Londynie, 1894 w Budapeszcie, 1897 w Madrycie, 1900 w Paryżu, 1903 w Bruk-selli. Naukowa wartość prac kongresu „deino-graficzno-hygieniczuego“ stoi niżej od prac dawnego K. st-go. Nie chodzi tu o prace te-chniczno-metodyczne; zakres prac kongresu jest obszerniejszy i w cale nieściśle ograniczony. Kongres jest przedewszystkiem organem międzynarodowym statystyki lekarskiej i hygieni-cznej.—Zasada teoretycznego opracowywania statystyki międzynarodowej znalazła sobie dalsze za-dosyćuczynienia w pracach i komisyach mi ę d z y-narodowego Instytutu statystycznego, który powstanie swoje i powodzenie zawdzięcza w znacznym stopniu znakomitemu statystykowi włoskiemu Bodio—Por. wogóle art. „Statystyka“ Lit.: Laspeyres „Die Kathedersozialisten und die statistischen Kongresse“ (Berlin 1875); v. Neumann Spallart „Résumé of the intern, statist. congresses“ (Jubilee j

Volume of the Stat. Society 1885); Mi schier „Handbuch der Verwaltungsstatistik I, 280 o-raz w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ wyd. 2-e t. VI, str. 1056 i inn.

Kongresy abolicyonistyczne, ob. Prosty-t u c y a (r e g 1 a m e n t a c y a).

Kongresy dobroczynności publicznej. W ogólnej organizacyi dobroczynności (ob.) K-y międzynarodowe zdobywają coraz donioślejsze znaczenie. Około zgromadzenia pierwszego K-u zaczęto się krzątać w połowie stulecia XIX. K. zgromadził się się w Bruk-selli w r. 1856 („Congrès international de Bienfaisance“, session de 1856); prace jogo wypełniły dwa tomy (Tom I Programme. Compte rendu des séances, Résolutions, Exposition d’économie domestique str. 518, Tom II: Annexes str. 360). Sesya druga odbyła się w Frankfurcie nad Menetn w r. 1857. Prace obejmują 2 tomy (str. 428 i 603, Frankfurt

1858). Sesya trzecia—w Londynie 1862 r. (2 tomy, Londyn 1863, str. 423 i 227). K-y radziły nad całym szeregiem kwestyj w trzech sekcyach: dobroczynności, wychowania i więziennej. Po roku 1862 nastąpiła zupełna cisza, zaostrzenie się stosunków międzynarodowych, powstanie państwa niemieckiego przy pomocy „krwi i żelaza“ czyniły do niedawna wszelką działalność międzynarodową na tern polu niemożliwą. Dopiero z okazyi wystawy międzynarodowej w Paryżu 1889 r. zebrał się „Congrès international d’Assistance“ (28 lip. — 4 sierpnia) i ogłosił prace swoje w 2 tomach (str. 660 i 774; tom drugi zawiera doskoniłą bibliografię dobroczynności). Z okazyi wystawy w Chicago (1893) zwołano również K. międzynarodowy (International Congress of Charities), podzielony na ośtn sekcyj: dobroczynności publicznej, opieki nad dziećmi, opieki nad chorymi, umysłowo-chorymi, profilaktyki przestępstwa i poprawy więźniów, organizacyi zakładów dobroczynnych, socyologii, opieki nad nie-letniemi idyotami. Prace K-u ogłoszone zostały w pięciu tomach. Zawierają olbrzymią ilość materyału, w szczególności dotyczącego stosunków atneryk niskich (Baltimore 1894, str. 319, 163, 127, 193, 22, 107, 400). I w r. 1900 z okazyi wystawy międzynarodowej w Paryżu odbył się K. dobroczynności (C. d’assistance publique et de bienfaisance priveé, 30 lipca—5 sierpnia). Zajął się on bliżej opieką u-dzielaną „à domicile“, wykreślił udział w tej sprawie dobrodzynności publicznej i prywatnej, radził zaś głównie nad wychowaniem dzieci, które-mi opiekuje się dobroczynność publiczna, wreszcie dobroczynnością udziel mą w pracy i opieką nad suchotnikami. Prace K-u obejmują również 5 tomów. — Obok tych ogólnych K-ów dobroczynności zwoływano niekiedy K.y specyalne. I tak w r. 1883 zwołano do Paryża K. opieki nad dziećmi (Congrès international de la protection d© l’Enfance), który w pięciu sekcyach zajmo-

wał się opieką nad drobnymi dziećmi, nad terminatorami, sprawą zapobiegania nieregularnemu uczęszczaniu do roboty—nieletnich przestępców. Prace K-u ogłoszono w dwu toniach (1886). Drugi z kolei K. tego rodzaju odbył się we Plorencyi w r. 1896 (nieznany przebieg jego obrad; żadnych prac nie ogłosił). Specyal-ną również gałęzią K-u dobroczynności są K-y zwoływane w przedmiocie patronatu nad więźniami wy chodzącymi z więzień. Pierwszy taki K. międzynarodowy, odbył się w Antwerpii 1890r. („Compterendu sténographique du Congrès international pour l’étude des questions relatives au patronage des détenus“, Bruksella 1891 r. str. 533); drugi również w Antwerpii 1894 r., przyczem rozszerzono kwe-styę patronatu na—dzieci moralnie zaniedbane, włóczęgów i umysłowo chorych (Prace w 2 tomach—„Documents“ i „Discussions“ wydane w Brukselli 1894 i 1895 r.); K. trzeci odbył się również w Antwerpii w r. 1898. — W r. 1890 powstało w Paryżu „Société internationale pour l’étude des questions d’assistance“, jako stała organizaeya międzynarodowa, mająca na celu propagandę stałą „pracy teoretycznej, czynów i wymiany międzynarodowej“ na polu dobroczynności. Towarzystwo wydawało od r. 1890 „Bulletin de la société internationale pour l’étude des questions d’assistance“, w r. 1893 przeobrażony w „Revue d’Assis-tauce“.

s. r.

Kongresy kobiece. Jednym z czynników rozwojowych sprawy kobiecej (ob. Kobieta) są K-y międzynarodowe. Już od lat wielu istniały w różnych krajach organizacye kobiece, których celem było gromadzenie się w pewnych odstępach czasu w celu,wymiany myśli i układania wspólnego planu działania. Ogółem istnieje takich organizacyj narodowych w obecnej chwili dwadzieścia. Organizacye te, rozumiejąc, że tylko przez zespolenie sił mogą posunąć naprzód rozwiązanie spraw kobiecych, połączyły się w jeden Międzynarodowy związek Kobiet (International Council o f Women), założony w Waszyngtonie 1888 roku. Oddzielne organizacye narodowe zaczęły zwolna przyłączać się do tej organizacyi międzynarodowej. Związek odbył dwa zgromadzenia w Ameryce (1888 w Waszyngtonie, 1893 w Chicago), aż wreszcie w r. 1899 przedstawicielki wszystkich organizacyj narodowych zjechały się na K. do Londynu. Związek wszechświatowy założył sobie cele następujące: 1) popieranie solidarności kobiet pracujących wszystkich narodów,

2) utworzenie środowiska, w któremby kobiety pracujące wszystkich krajów mogły się zjeżdżać co pięć lat w celu powiększania swoich wiadomości; 3) stworzenie możliwości dla kobiet pracujących ustanawiania w razie potrzeby wspólnych celów, do których dążyć należy (dodać trzeba, że wszechświatowy związek, pomimo 7fQ w programie swoim mówi o kobietach

Wielka Kucyki. 1’owsz, Ilustr. Zeszyt 29Sa To%,XXXVlU

pracujących, jest organizacyą mieszczańską i feministyczną, a nie robotniczą). K. z r. 1899 obesłany został przez wszystkie kraje cywilizowane; między innemi po raz pierwszy uczestniczyły w nim przedstawicielki organizacyj narodowych niemieckich. Prace K-u były bardzo różnorodne, i zebrane następnie, utworzyły 7 tomów. Następny K. zwołany został na czerwiec 1904 r. do Berlina. Był to K. imponujący swoją wielkością; właściwie obejmował pięć różnych zjazdów międzynarodowych i ilość kobiet występujących na nich w charakterze uczestniczek wynosiła około 6 tysięcy. Najmniej licznym był K. w przedmiocie praw wyborczych kobiety. Przewodniczyła K-owi zasłużona feministka amerykańska, 84-letnia miss Zuzanna Anthony. Z liczby referatów najsilniejsze wrażenie uczynił odczyt p. Dobson, delegatki Tasmanii, gdzie kobiety niedawno zdobyły prawa wyborcze. Nie bez żalu opowiadała ona o rozczarowaniach, które spotkało feministki australijskie, kobiety bowiem skorzystały z praw swoich w tym sensie, że wybierały samych tylko mężczyzn. Oczywiście, ' jak sądzi p. Dobson, stało się to dla tego, że kobiety nie posiadają wychowania politycznego, świadomości swoich obowiązków politycznych, a w klasach zamożniejszych odznaczają się zupełną obojętnością dla spraw publicznych. Podczas ostatnich wyborów jedne tylko przedstawicielki klasy robotniczej przystępowały do urny wyborczej; wszystkie inne kobiety świeciły nieobecnością. Następnie rozpoczął swoje obrady właściwy K. związku wszechświatowego, który reprezentował w Berlinie w osobach o-koło 6 tys. przedstawicielek interesy 7 milionów zorganizowanych kobiet. W różnych sek-cyach zajął się K. sprawami wychowania kobiety, macierzyństwa, stanowiska kobiety w rodzinie , w społeczeństwie i t. d. Mówiono o „kobiecie jako wychowawczyni społecznej“, o płacy zarobkowej kobiet, o kobiecie w literaturze pięknej itd. Najwięcej wrażenia wywołała p. Gerhardt, która wystąpiła przeciwko krzykliwej frazeologii, orzekającej, iż działalność umysłowa kobiety staje na przeszkodzie naturalnemu jej powołaniu, tj. macierzyństwu. Wielką sensacyę sprawił odczyt murzynki, p. Mary Church-Tarill, prezydentki związku narodowego kobiet „kolorowych“ w Waszyngtonie. „Wojnie r. 1861—mówiła rzeczniczka interesów kobiet murzyńskich—zawdzięczam, iż jestem tu między wami, a nie w kajdanach niewoli na jakiejś plantacyi kawy w południowym Stanie Ameryki. Moi rodzice byli jeszcze niewolnikami. Nie wolno było nas uczyć, nie posiadaliśmy żadnej własności; nawet ciało nasze nie stanowiło naszej własności. Obecnie jest inaczej. Ale i dzisiaj zwalczać musimy najboleśniejsze przeszkody i najsmutniejsze przesądy w ojczyźnie naszej amerykańskiej. Nasi biali spółobywatele opowiadają wciąż o nie-

szmit w „Ogniwie“ r. 1904.

moralności naszych kobiet, o braku wszelkich nabywanych przez stowarzyszenia spożywcze, zdolności—wszystko to jest nieprawda. Nasze a nadto zakładać w poszczególnych krajach kobiety kończą uniwersytety, wykonywają obo⁻ związki zakupu hurtowego. Sprawozdanie: „Com-wiązki lekarzy, adwokatów, bywają nauczycielkami, nie mówiąc o innych zawodach i pracy fizycznej. Niemoralność murzynek nie jest wcale większą od niemoralności kobiet białych, i wiemy dobrze, że w jednym i w drugim wypadku warunki zewnętrzne stanowią o moralności czy niemoralności kobiety. Nasz związek narodowy liczy 10 tysięcy kobiet. Zakładamy szkoły zawodowe, ogródki dziecięce, przytułki dla‘ kobiet upadłych i różne inne instytu-cye dobroczynne. Posiadamy świadomość naszych obowiązków narodowych i ludzkich i dla tego wierzymy w naszą przyszłość“. — Zajmowano się w Berlinie udziałem kobiet w produkcyi przemysłowej, w rolnictwie i handlu, w pracy społecznej, dobroczynności, w nauce i sztuce; mówiono też wiele o stanowisku prawnem kobiety, zarówno we względzie prawa prywatnego jak i prawa publicznego w różnych krajach.— Ob. sprawozdanie P. Kuczalskiej-Rein-

S. F.

pte rendu du troisième Congrès coop. inter, de Delft.“ Dwa następne K-y, czwarty w P;> ryżu r. 1900 (sprawozdanie: „Compte rendu du

IV- ème Congrès de l’Alliance Coop. Intern.“, Londyn 1900) i piąty w Manchesterze r. 1902 (sprawozdanie: „Report of Proceedings at the

V- th Congress of the Intern. Coop. Alliance“ Londyn 1902) nie wydały rezultatów praktycznych, a właściwiej nie uchwaliły żadnych wniosków, nauczone bezpłodnością podobnych rezo-lucyj, które powzięto na K-ch poprzednich. Szósty K. odbył się we wrześniu r. 1904 w Budapeszcie. Nadto w r. 1900 kooperacye socyalistyczne obradowały odrębnie, zwołując K. międzynarodowy kooperaeyi robotniczej (sprawozdanie: „Premier Congrès national et International de la Coopération ouvrière, 7 — 10 Juillet 1900“, Paryż 1900); drugi K. odbył się w Lille i w Brukselli 1902 (sprawozdanie: „Congrès national et international des Coopératives ouvrières, tenu à Lille et à Bruxelles, le 29 et 30 septembre, le 1 et 2 Octobre 1901“, Bruk-

L. K.

Kongresy międzynarodowe kooperatystów.

Sprawa spójni międzynarodowej pomiędzy ko- sella 1901). operatystami została wniesiona na porządek    Kongresy ochrony pracy, ob. Praca (0-

dzienny w Anglii, w r. 1869, ale dopiero zjazd chrona pracy robotniczej), Robotnik, Ro-w Derby r. 1884 wyłonił komisyę dla zbada- botnicza kwest y a.

nia, o ile wejście w stosunki z zrzeszeniem    Kongresy penitencyarn?. W połowie XIX

zagranicznem da się urzeczywistnić; w r. 1886 stulecia powstaje w Europie myśl zwoływania zaś na zjeździe kooperatystów angielskich międzynarodowych K-ów dla rozważenia spra-w Plymouth postanowiono wreszcie przedsię- wy reformy więzień, czyli, jak je nazwano wów-brać środki do wcielenia w życie spójni mię- czas, K-ów penitencyarnych. Pierwszy dzynarodowej. Obradujące w tym samym ro- taki K. odbył się we Frankfurcie n. M. 1846. ku zjazdy kooperatystów francuskich w Lyonie Przewodniczył mu słynny prawnik niemiecki i włoskich w Medyolanie powzięły taką sarnę Mittermaier (z Polaków • uczestniczył w nim uchwałę. Wystawa powszechna w Paryżu r. Fryd. Skarbek). K. ten rozpoczął pierwszą 1889 zbliża kooperatystów różnych krajów seryę K. p., która z przerwami ciągnęła się z okazyi urządzonego tam zjazdu stowarzyszeń do r. 1872. Sesya ta zajmowała się głównie spbżywczych, który nosi również nazwę mię- nowym podówczas sposobem urządzenia wię-dzynarodowego, i przyśpiesza zwołanie pierw- zień, t. zw.celkowym, tj. systematem odosob-szego międzynarodowego K-u kooperatystów, nienia, w którem chciano widzieć najszczyt-który rozpoczął swe obrady w d. 19 sierpnia niejszą reformę i poprawę nieludzkiej organiza-1895 w Londynie. Na K-ie tym uchwalono cyi więzień. Serya tych K. miała przeważnie cha-zgromadzić materyały statystyczne dotyczące rakter prywatny, nieurzędowy. Bywali na nich produktów wytwarzanych przez kooperacyę i delegaci rządów; te jednak zapatrywały się wytwórczą. Sprawozdanie: „Report of the I-st na K-y przeważnie krytycznie, niechętnie. K. Intern. C-ve Congress“ (Londyn 1896).—Dr u- nie były ściśle poświęcone sprawom więzień; g i K. obradował w Paryżu r. 1896 (w paź- zajmowano się na nich sprawami dobroczynne-dzierniku); uchwalił on ankietę statystyczną mi, społecznemi i ekonomicznemi kwestyami. o rozmiarach zrzeszenia w różnych krajach A kwestyj tych przychodziło na stół coraz (jej rezultaty ogłoszono pod tytułem „Statistics więcej: tedy sprawy więzienne ustępowały na of C-ve Societies in various countries“, Londyn plan dalszy. Że zaś uchwały K-ów posiadały

1898) oraz opracował ustawę „Łączności koope- charakter często akademicki, platoniczny, albo-ratystycznej międzynarodowej“ (ob. Koopera- wiem rządy nietylko że nie sankcyonowały ich, cyà). Sprawozdanie: „Le deuxième Congrès ale je ignorowały, tedy zaczęły zbiegiem cza-coôpératif international“ (Paryż 1896).--Trze- su tracić zupełnie swój urok. Wtedy z ini-ci zjazd obradował w Delft 1897. Postano- cyatywy Stanów Zjednoczonych Ameryki Pół-wiono na nim urządzić giełdy kooperatystyczne, nocnej, a przedewszystkiem znakomitego kry-tj. stałe wystawy próbek produktów, wy twa- minalisty amerykańskiego, sekretarza półn.-a-rzanych przez stowarzyszenia wytwórcze lub ' merykańskiego związku więziennego E. C. W i-

i 1895.

tów.

nes’a (ob.) zwołany został do Londynu w r. 1872 K. więzienny, który zapoczątkował nową seryę, odtąd w charakterze swym odmiennych K-ów p-nych. Drugi odbył się w Sztokholmie (1878), trzeci w Rzymie (1885), czwarty w Petersburgu (1890), piąty w Paryżu (1895), szósty—w Brukselli (1900). K-y te posiądą charakter bardziej praktyczny, poświęcone są kwe-styom wyłącznie należącym do prawa karnego i wymiaru kar a przedmiotami innej natury (społecznemi, ekonomicznemi, hygienicznemi itd.) zajmują się o tyle, o ile te wiążą się ze sprawami penitencyarnemi. Wreszcie noszą charakter urzędowy: rządy rozsyłają zaproszenia, dzielą wydatki urządzenia K-u i wysyłają dwóch delegatów. Zorganizowaniem K-ów zajmuje się tak zwana Komisya iMędzynarodowa peniten-cyarna, do której należą wyłącznie delegaci rządowi. Komisya ta zbiera materyały i projektuje kwestye, któremi ma się zająć K. Jest to stały organ K-ów, zapewniający im żywotność i ciągłość. Pozatem jednak każdy członek uprawniony jest do przedstawiania kwe-styj, jakie uważa za pożyteczne. Projektodawca, o ile wniosek jego przyjęty zostaje przez komisyę, nadsyła referat, który ogłasza zawczasu komisya. Takie referaty przygotowują inni i specyaliści. Referaty rozsyłane bywają zawczasu i stanowią doskonałą podstawę do dyskusyi na samym K-ie. Członkowie są zawczasu przygotowani i dyskusya nie rozprasza się niepotrzebnie. Komisya ma swego stałego sekretarza (dr. med. Guillaume’a w Bernie). Ilość uczestników K-ów p-nych rośnie wciąż: w Londynie było 1872 r. — 841 uczestników (w tej liczbie krajowców 192, państw reprezentowanych 24), w Sztokholmie — 297 (krajowców 155), w Rzymie 234 (kraj. 141), w Petersburgu (1890 r.) — 740 (krajowców 563), w Paryżu 1895 r. — 808 (krajowców 528, z Państwa Rosyjskiego 60, z Belgii —97, z Włoch— 34, z Ameryki 26 itd.). Liczba państw reprezentowanych wynosi 24—26, liczba delegatów urzędowych wysoka. K. dzieli się na kilka sekcyj. Ilość referatów jest bardzo znaczna i gdy w Londynie wynosiła tylko 16, w Petersburgu—doszła już do 139. Prace K-ów nie giną napróżno i postępy wymiaru sprawiedliwości związane są z nią bardzo blisko: ulepszenie w budowaniu więzień, w sposobie pracy więźniów i ich wynagradzaniu, w zakresie in-stytucyj opiekuńczych nad więźniami wychodzącymi na wolność, w zakresie szkół dla dozorców itd. Na K-ach tych odbywa się stałe urabianie pojęć przedstawicieli jednych państw przez innych, a żywe słowo i żywa wymiana opinii znaczy więcej niż działanie za pośrednictwem drukowanego słowa. Z liczby polskich kryminalistów stałym uczestnikiem i referentem K-ów p-nych był i jest Al. Molden-hawer (ob.).— Bibl. Sprawozdania Molden-h a wer a w „Roczniku Osad Rolnych“ (1885

i 1886); Miklaszewski (tamże 1890); Molden hawer w „Gazecie Sądowej“ 1893

s. r.

Kongresy poczt i telegrafów ob. Poczty i t elegr a fy.

Kongresy pokoju, zjazdy peryodyczne delegatów związków mających na celu zażegnanie wojen i utrwalenie wiecznego pokoju. Związki takie zaczęły powstawać w Europie w początku XIX wieku, zrazu w Anglii, a następnie w Szwaj caryi i innych krajach. Pierwszy kongres pokoju zwołany został do Brukselli w r. 1848 z inicyatywy kwakrów amerykańskich i angielskich „przyjaciół pokoju“. Następne kongresy odbyły się w roku 1849 w Paryżu, w r. 1850 w Frankfurcie, w roku 1851 w Londynie, w roku 1853 w Edymburgu, w r. 1867 w Genewie z inicyatywy Garibaldiego, przyczem uchwalono, że zadaniem demo-kracyi europejskiej jest utworzenie stanów zjednoczonych europejskich na podobieństwo amerykańskich. W następnych dziesięcioleciach u-stają zjazdy międzynarodowe, anatomiast rozwija się gorąca działalność w kierunku stworzenia or-ganizacyi narodowych, których w różnych krajach Europy i Ameryki naliczyć można setki całe. W r. 1889 rozpoczyna się druga serya kongresów międzynarodowych w Paryżu. Następny w r.

1890    zgromadził się w Londynie, trzeci w r.

1891    w Rzymie, czwarty (92) w Bernie, piąty (93) w Chicago, szósty (94) w Antwerpii itd., ostatni trzynasty odbył się w r. 1904 w Bostonie. Ten kongres liczył 1400 uczestników, w tej liczbie 120 przedstawicieli obcokrajowych. Plan prac kongresów jest zawsze jednakowy: rozprawia się o sądach rozjemczych, o zniesieniu wojsk stałych, o przyczynach wojen, o konkurencyi na rynkach międzynarodowych, o wychowaniu w duchu pokojowym; z kwestyj aktualnych najwięcej czasu i słów poświęca się sprawie alzackiej, Armenii, Macedonii itd. Kongres posiada stałe swoje biuro {Bureau international permanent de la paix) w Bernie, które przygotowuje program kongresu, wydaje broszury agitacyjne, odezwy, sprawozdania itd. Najwybitniejszemi uczestnikami kongresów są: baronowa Suttner (ob.), Fryderyk Passy (ob.) oraz duńczyk Bajer. Kongres wpływu na bieg wypadków nie wywiera prawie żadnego. To samo należy powiedzieć o innej, a związanej z nim organizacyi międzynarodowej, o t. zw. konferencyi międzyparlamentarnej {Conférence interparlamentaire de la paix),

składającej się z delegatów różnych parlamen-

s. p.

Kongresy robotnioze, ob. Międzynarodówka Trades Unions, Społeczna de mokracya, Zawodowe związki.

Kongres (polityka), od łac. cum = z, wespół z, i gradior — stąpam, kroki stawiam, czas przeszły dok. gressus sum; A) wieloosobowy

też najczęściej używa go mowa potoczna. K-em nazywają obie izby prawodawczo - nadzorcze misya, która wydała z siebie t. zw. następujące rzeczypospolite; a) federacyjne:

Stany Zjedn. Amer. Półn., Argentyna. Brazylia,

Mexyk, oraz b) jednopaństwowe: Bolivia (także „Pod. leg.“), Ecuador, Guatemala (Rada stanu i Zgr. naród.), Columbia i Peru. W innych rzeczaehpospolitycli Am. połudn. Izba przedst. ludu ma nazwę Izby deputowan., reprezent., gmin (Haiti), Zgrom, narodowego (Salvador); Uru-guaj obie swe izby razem wzięte nazywa Władzą prawodawczą, Haiti — Zgr. narodowóm. K-mi nazywali Amerykanie wielkie swoje zgr. przedstawiennicze podczas wojny o niepodległość i później aż do ułożenia konstytucyi 1787 — 9 r. Kiedy Belgia oderwała się od Holandyi (wrzesień 1830 r. konstytucyę dla niej (7 lut. 1831 r.) uchwalił i króla wybrał K. We Francyi według konst. Wallona (25 lutego 1875 r.) zgromadzenie nadzwyczajne, złożone ze wszystkich senatorów i wszystkich posłów, a zwoływane do Wersalu dla wybrania nowego prezydenta, nazywa się „assemblée nationale“; zwyczaj jednak nadaje mu nazwę K-u. B) Zgromadzenia i narady dyplomatów jako pełnomocników zwierzchnich piastunów władzy wykonawczej, wysyłanych przez nich w charakterze urzędników i w interesach jednego mocarstwa do układów i u-mów z pełnomocnikami takiej samej władzy drugiego lub wielu innych mocarstw. Są to K-y dyplomatyczne. Najczęściej zbierają się po wojnach dla traktatów pokoju, a w miarę rozległości i uporczywości samych wojen, obszaru podbojów i zniszczeń, oraz dokonanych przewrotów nabierają znaczenia i dla mocarstw neutralnych w wojnie i wkraczają już w obręb dziejów uniwersalnych, jak np. Westfalski, U-treehcki z dopełniającemi go w Rasztadt i Baden Szwaj c., Paryski i Wiedeński 1814 — 5 r.

Z takich też zgromadzeń powojennych wychodzą najczęściej obowiązujące wszystkich zasady, t. zw. prawa międzynarodowego, które mocarstwa dla siebie samych i poddanych

organ władzy przawodawczej, bądź jedyny, bądź wraz z drugim, najczęściej senatem (ob.), powołany do stanowienia praw jako przedstawiciel powszechności narodowej, bądź też wreszcie złożony z dwu zbiorowości wspólnie powołanie to spełniających. Nazwa K. głównie jest w użyciu w Hiszpanii i w państwach amerykańskich, które się od Hiszpanii i od Portugalii oderwały. W pierwszem znaczeniu używa jej prawo państwowe rzeczypospolitych: Costa Pica, Rp. Dominikańska, Honduras i Nicaragua (również i „Poder legislativo“ = wł. prawod.); w drugiem jedna tylko Hiszpania, gdzie starodawną nazwę K. nosi Izba przedstawicieli jeszcze i w obecnej konstyt. z d. 30 czerw. 1876 r., a obie wraz z senatem mają też średniowieczną jeszcze nazwę Kortezów, rad dworskich. K. jako nazwa najpowszechniejsze zastosowanie ma w trzeciem znaczeniu i wniem

swoich stanowią (np. zasadę “Le pavillon couvre la marchandise“, oraz wpływ blokady na handel postawiły już traktaty Utrechckie 1713 —14 r. K.; wiedeński 1814 — 5 r. zniósł kor-sarstwo, potępił handel niewolnikami, uznał za wolną żeglugę na rzekach pogranicznych; na K-e paryzkim 1856 r. wyraziła się dążność do stałego pośrednictwa między mocarstwami itd.); bywają jednak zgromadzenia umyślnie zwoływane w tym celu, są i zasady na nich uchwalane (ob. Konwencye). Od poważnych zgromadzeń, stanowiących rzeczy nowe w prawie między mocarstwami, odróżniają się zwoływane dla wykonywania dawniej już powziętych postanowień lub zaciągniętych zobowiązań i dotyczące raczej porządku niż prawa. Tu należą i komisy e rozgraniczające tery tory a traktatowe, oraz wszelkie inne do wykonywania traktatów wyznaczane, jak np. po Campo Formio t. zw. K. w Rasztacie, albo po Lunewilu wielka ko-

„ Reichsdeputationhauptschluss“ w sprawie indemniza-cyi i medyatyzacyi książąt Rzeszy niemieckiej (1803 r.). Najwybitniejszy jest w tej kategoryi zebrań i umów dyplomatycznych cały szereg zjazdów w mrocznej dobie po K-e wiedeńskim i akcie Św. Przymierza: cztery zwane K-ami : w Akwizgranie (1818), Opawie (1820), Lublanie (1821) i Weronie (1822) i jeden między ministrami w Karlsbadzie 1819 r. Wszystkie one miały na celu uwiecznienie władzy absolutnej i skrępowanie wewnętrznego ruchu społeczeństw europejskich. W Opawie i Lublanie postanowiono działać przeciwko rewolucyi w ogóle, a przeważnie przeciwko wypadkom włoskim, w Weronie dano mandat Francyi do uśmierzenia Hiszpauów. Postanowienia karlsbadzkie dla Niemiec zaostrzyły cenzurę, skrępowały młodzież uniwersytecką, samą ideę stowarzyszeń uznały za niebezpieczną—a wszystko to z woli Św Przymierza. Na kongresie w Akwizgranie (29 wrześ.— 21 listop. 1818) Francya przystąpiła do niego, a wzamian za to dostała wielkie ulgi w zobowiązaniach traktatowych i znalazła się w p e n-t ar chi i (ob.). Przeciągnęły się te zjazdy i poza r. 1830. W sierpniu 1833 spotkali się monarchowie w Münchengrätz w Czechach, a we wrześniu ministrowie ich uchwalili tamże wspólne działania zapobiegawcze na ziemiach polskich. Od pogromu napoleońskiego w Rossyi wszyscy trzej monarchowie przez 10 lat tworzyli grono stale związane obecnością, stale się odwiedzające. Narady w latach 1813 — 5 toczyły się w ich obecności, pod ich bezpośrednim wpływem i jako bardziej uroczyste, ważniejsze, zmieniające tytuły posiadania terrytoryalnego, słuszniej od powyższej grupy zjazdów nosić mogą nazwę K-ów. We wszystkich wypadkach tu wskazanych, we wszystkich im podobnych nazwy konferencya (ob.), kongres, zjazd mieszają się z sobą i żadna z nich niema wydzielonego dla siebie ścisłego pojęcia. W ogóle

badeńskim

n irzucone

ma-

1814

K. jest poważniejszym od konferencyi; ogarnia narady długotrwałe, po wypadkach i terryto-ryalnie i rzeczowo donioślejszych, prowadzone przez dyplomatów najwyżej w hierarchii urzędniczej stojących, kończące się postanowieniami większej wagi, zakresu obowiązywania i wpływu na przyszłe stosunki nietylko danych państw kongresowych, ale całych grup zwanych „systematami“, jak np. systemat państw północnych, środkowo-europejskich, amerykańskich. Można powiedzieć, że w przeważnej liczbie wypadków sama obecność monarchów zamieniała konferencyę w K., pokrywając mniejsze jej znaczenie rzeczowe bezpośredniością woli państwowej przez monarchów działającej. Zgromadzenie np. w Utrechcie (1712 — 4) nie nosi nazwy K-u, choć dokonało czynów w stosunkach między mocarstwami bardzo ważnych i trwałych, a z drugiej strony K-mi nazywają się pomienionezjazdy monarchiczne (1818—22). Codo dawniejszych, jeżeli zjazd w Posonium (Pressburg) i Wiedniu od kwietnia do sierpnia roku 1515 z powodu zamysłu wyprawy powszechnej na Turków, związków dynastycznych między Jagiellonami i Habsburgami i owarunkowanych przez nie przyrostów terrytoryalnych słusznie za bardzo ważny uznano i w historyczną już nazwę K-u zaopatrzono, to niema żadnej zasady pojęciowej do uważania np. za K. zebrania podrzędnych dyplomatów francuskich, niemieckich i austryackich w Rasztacie (9 grudnia 1797 — 23 kw. 1799), powołanych do podrzędnej tylko czynności, jaką były zmiauy terrytoryalne w samych Niemczech,

Austryi i rzeszy przez traktat w Campo-For-mio (17 paźdz. 1797). Trzy kongresy z lat 1820 — 2, jak również zjazdy w Kaliszu (1835), Warszawie (1841,    1850,    1860) i Skier

niewicach (1884) były wprost tylko odwiedzinami monarchów, wraz z naradami ich ministrów nad polityką bieżącą, i nie dotyczyły wcale praw i tytułów własności między mocarstwami, które ci monarchowie i ministrowie wyobrażali. Za to rzeczywistemi K-mi, skoro już wyra^ zowi temu większą wagę niż konferencyi przyznać wypada, były zjazdy i konferencye paryskie tak przed pierwszym (30 maja 1814) jak po drugim (20 list. 1815) Traktatem Paryzkim, które zmiotły Napoleona a zgnębiły Francyę i dla przyszłego ukształtowania Europy wytknęły trwałe zasady, ujęte ostatecznie w postanowienia kongresu wiedeńskiego i w Akt św. Przymierza (26 (14) września 1815, w Paryżu). Z dawniejszych rokowania w Osnabrück i Münster (1641 — 8), w Oliwie (1660), choć przynosiły uspokojenie ogromnym obszarom ziemi, przywracały równowagę jeszcze w XVI w. naruszoną i zmieniały ogromnie prawne stosunki terrytoryalne, nie otrzymały jednak w historyi zasłużonej nazwy K-ów; -a znowu niewłaściwie ją nosi K. w Châtillon s. S. (luty i rzec 1814), który był tylko prostą, i to jeszcze spełzłą, konferencyą, a właściwie K-m nazwać-by wypadało ważne dla przyszłości zebrania i narady, z których wyszła t. zw. konwencya w Chaumont (1 marca t. r.).—Do prawomocno ś c i d z i a ł a ń na K-ch i konferencyach nie wystarcza sam charakter urzędników państwowych w ich uczestnikach; każdy z nich ma specyalne pełnomocnictwo, otrzymuje z góry instrukcye jawne i tajemne (dla wszystkich lub tylko dla niektórych); w ciągu obrad odwołuje się do swojego rządu, i w razach ważnej niepewności wstrzymuje się od uczestnictwa w czynnościach zbiorowych. Rzadkie są w dziejach wypadki samowoli, jak Grzymułtowskiego przy traktacie r. 1686, a w starożytności Antalkidasa w układach z Persyą (387). Zwykle mocarstwa mianują po dwu pełnomocników, jednego z nich stawiając na pierwszem miejscu. I)o niego nadchodzą dokumenty i wskazówki od rządu, który go wysłał; może jednak otrzymywać je i drugi pełnomocnik, pod warunkiem doręczenia głównemu. Obaj muszą mieć pełnomocnictwa, co nie stosuje się już do rzeczoznawców i pomocników dalszych, w obradach nieuczestniczą-cych. Wymiana pełnomocnictw i zaprotokółowanie ich zastępuje doręczenie listów wierzytelnych. Po tej czynności sami uczestnicy obierają z pośród siebie przewodniczącego, zazwyczaj kanclerza, min. spr. zagr. tego mocarstwa, w któ-rem zasiada zgromadzenie; rzadkie były wypadki, aby ten minister nie był zarazem pełnomocnikiem, nawet wtedy, gdy mocarstwo powyższe występuje w roli pośrednika. — Przy wielości i różnorodności zajęć dzielą się zgromadzenia na komitety, komis y e. Tak np. kongres wiedeński miał trzy ważniejsze komi-sye: do spraw Saksonii, a raczej Fryd. Augusta, Księstwa Warszawskiego i Polaków, z której wyszły dwa nowe traktaty rozbiorowe z d. 3 maja r. 1815; do spraw niemieckich, która urządziła Związek Niemiecki i pokrajała Niemcy, głównie w interesie Prus, mniej Austryi; wreszcie do ostatecznego zredagowania uchwałw t.zw. „Acte final du C. de Vienne“ (9 czerw.). Kongres ten, urzędownie otwarty d. 3 listop. r. 1814, właściwie trwał od końca września r. do d. 11 czerwca r. 1815, kiedy biura jego zamknięto; trwał długo, ale był o wiele krótszym od Westfalskiego, Nymwegskiego (1676 — 9) i Utrechckiego (1712—4). Był też podział pracy i na K-e Berlińskim r. 1878 mianowicie przy układaniu reform dla Turcyi, która je miała u siebie wprowadzić.—Wszyscy pełnomocni c y są uważani za równych, ale w glosowaniu wszyscy należący do jednego mocarstwa mają tylko głos jeden. Chociaż więc rozstrzyganie spraw dokonywa się większością, indywidualne przekonania żadnej w tem nie grają roli. Większość głosów ma tylko ten skutek, że mniejszość dyplomatów odwołuje się do swych rządów a jeśli zezwolenia na poddanie się pod większość nie otrzyma, zrywa układy. Głosują właściwie,

swe

nie pełnomocnicy, ale same mocarstwa za pomocą nichjako swych organów, żadne bowiem mocarstwo nie. uzna nad sobą żadnej większości, gdyż nie ma ponad sobą żadnej władzy, ani nakazującej powagi. Już od czasów Henryka IV wytwarzano ideowo trybunał zwierzchni. L’abbé de St. Pierre podczas traktatu utrech-ckiego opracował „Projet de paix perpétuelle“, a w nim systemat pokoju, z wyznaczonem dla Polski miejscem wybitnem. I Kant, o wiecznym pokoju myśląc, musiał magistraturę rozjemczą wprowadzić; ale wszystkie te i późniejsze pomysły porozbijały się o samo poczucie udziel-ności, nieograniczonej niczem, najwyższowład-nej, każdego państwa i narodu, który wolnym być chce. — T e rr y tory urn narad dawniej najczęściej obierano na gruncie neutralnym lub do neutralnego zbliżonym. Oba traktaty westfalskie podpisano w miastach biskupich; oliwski na gruncie uprzywilejowanego Gdańska; między Francyą a Hollandyą (1748) w Akwizgranie; między Francyą a Prusami (5 kwietnia r. 1795) w Bazylei; w drugiej połowie XIX w. traktaty między Francyą i Sardynią a Austryą (16 listopada r. 1859) w neutralnym Ziirichu; wojnę ross.-turecką r. 1877 — 8 zakończył K. w Berlinie, (13 cz. — 13 lipca r. 1878), dokąd udało się Bismarckowi ściągnąć dyplomacyę europejską, aby mógł wystąpić u siebie jako „uczciwy mekler“. — Traktat pokoju, z mocą już ostateczną, podpisała Hiszpania po nieszczęśliwej wojnie ze St. Zjedn. w neutralnym Paryżu (10 grud. 1898). Przypomnieć wreszcie należy, iż niepodległość Gre-cyi i Belgii Europa orzekła na konferen cyach w Londynie (1830—2 i 1831). W XVII i XVIII w. miejsce zebrań bardzo często obierano w Holandyi: w Nymwedze, w Rys wij ku (1677), w Utrechcie. Fryderyk II zabór Śląska uprawomocniał na terytoryum nieprzyja-cielskiem, d. 28 lipca r. 1742 we Wrocławiu, d. 25 grudnia r. 1745 w Dreźnie. Wojnę siedmioletnią zakończył dla Francyi i Anglii traktat w Paryżu (10 lutego r. 1763); dla Prus i Austryi w Hubertusburgu (15 lutego r. 1763).— Po wojnie o niepodległość Osad Angielskich w A-meryce (1775—82) musiała Anglia układać się w stolicy nieprzyjacielskiej: w * Paryżu i Wersalu, tu podpisała i preliminarya d. 30 list. 1782 r. i pokój d. 3 gr. 1783 r. Pokój ze zwycięzką Francyą konsularną zawarły o-bie potęgi koalicyjne na jej terytoryum: Au-strya w Luneville (9 lut. 1801), Anglia w A-miens (5 maja 1802). Napoleon dyktował traktaty Austryi w r. 1805 (26 gr.) w Schönbrunn, w r. 1809 w Pressburgu (14 paźdz.), ale do układów z Rossyą po zwycięstwie friedlandzkiem wystarczyła mu pruska Tyl-ża (od 26 czerwca do 9 lipca 1807), z tej strony Niemna. Nawzajem, gdy sprzymierzeni jego pobili, wywzajemnili się i jemu i Francyi. W r. 1829 klęski zniewoliły Turcyędo pod

pisania traktatu w Adryanopolu. Po wojnie z Prusami i Austryą Dania musiała przyjść po pokój do Wiednia (30 paźdz. 1864). W wojnie pru-sko-austryackiej Napoleon III, mimo swego pośrednictwa, nie odwrócił od Austryi konieczności przemocy: Prusy w rozpędzie zwycięstw na gorąco wymogły preliminarya w Nikolsburgu (26 lip. 1866), a w cztery tygodnie później pokój również na terytoryum nieprzyjacielskiem w Pradze (23 sierp.); pobite' Włochy zyskały również swą zdobycz na gruncie austryackim, w Wiedniu (3 paźdz. 1866). —Równie jak miejsce i w wyższym jeszcze stopniu sprawą go-i dności mocarstw układających się po wojnach jest język. Zobowiązywanie -się w języku zwycięzcy byłoby ostatnią, upokarzającą klęską i nie przynosiłoby takiej stanowczości i uświęcenia woli, jakich potrzebuje dla siebie zwycięzca. Przyjmuje tedy dyplomacya język o-gólny, jakby wyrób cywilizacyi w danej epoce. Ponieważ cała oświecona Europa aż do XVII w. mówiła po łacinie, przeto i wszystkie narady prowadzono, wszystkie traktaty spisywano w jęz. łacińskim. Poddawała się mu i Turcya i nietylko Traktaty Karłowickie (26—30 stycz. 1699), ale jeszcze i pokój w Belgradzie w r. 1738 zamknęła w tekst łaciński. Wyjątkowo haniebny traktat Grzymułtowskiego (3 —6 maja 1686) spisany jest w dwu językach równoważnych: w ówczesnym rossyjskim i w polskim. Ła-cińsko-polski jest traktat z Sejmu Niemego (zawarty 3 list. 1716). Główny traktat repni-nowski z d. 24 lutego 1768 r. ma tekst rossyj-sko-polski; oba Articuli separati—łaciński i polski. Traktaty obu rozbiorów (19 wrz. 1773 i 22 lipca i 25 września 1793), zawarte z Rze-cząpospolitą, ujęto w redakcyę francuską. Od końca XVII w. w całej Europie rozpowszechnia się już francuzczyzna. Traktaty Utrecli-ckie spisane są wszakże po francusku; łacina utrzymuje się w stosunkach ze Sżwecyą i, j. w., z Turcyą. — Obecność p an uj ący ch jest zuacznem ułatwieniem, a może być i pomocą, dla radzących dyplomatów. Dawniej, gdy nie znano dzisiejszych środków porozumienia się, waga jej była większa; dziś coraz bardziej maleje i z czasem pełnomocnicy sami sobie radzić będą. Na K-e wiedeńskim wielką przewagę mieli Metternich, Hardenberg, Nesselrode, i Razumowskij nad Castlereaghiem, dzięki obecności swych monarchów, gdy regenta angielskiego wyłączał sam konstytucyjny zwyczaj.— Akty podpisane na konferencyach i K-ch mogą być albo traktatami, albo konwen-cyami, albo prostemi protokółami lub deki a r a c y a m i. Traktaty i konwencye muszą być ratyfikowane, nawet przy obecności monarchów interesowanych podczas układów, a ra-tyfikacye (ob.) wymienione między stronami; protokółom i deklaracyom wystarczają podpisy ministrów. — Osobną grupę stanowią narady i postanowienia, handlowe, techniczne w naj-

S. D.

Hr.

nego.

Pyr.

obszerniejszem znaczeniu, ekonomiczne, dotyczące pograniczy, zwłaszcza rzek wspólnych, wreszcie podpadające’pod właściwe pojęcie policyi, o-raz humanitarne (kom. genewska 1874, peters. 1868 o pociskach, brukselska 1874, w Hadze

1899), cywilizacyjne (prawo międzynarod. prywatne; umowa o Kongo 1884); lecz tu działalność jest, z wyjątkiem handlowości, bardzo mała lub powierzchowna. Główniejsze traktaty polityczne dziejów powszechnych znajdą się pod wyre zem T r a k t a t; tam również i nowością zasad wybijające się handlowe; konwencye przeważnie; humanitarne i cywilizacyjne pod wyr. Konwencya i imionami własnemi miejscowości, w których je zawierano.    ⁸-

Kongresówka. Kongresowe Królestwo, ob. Królestwo Polska: (Dzieje).

Kongrewski druk, K-e race, ob. Congre-ve William.

Kongruencya, (matem). 1) Przystawanie figur, np. przystawanie dwóch trójkątów o trzech bokach odpowiednio równych; 2) K-cya dwóch liczb (całkowitych) według danego modułu (ob.), jest to związek arytmetyczny tych liczb, polegający na tern, że ich różnica: jest podzielna przez moduł bez reszty; np. liczby 17 i 7 stanowią kongruencyę (są kongruentne, przystające) podług modułu 5, gdyż ich różnica 17 — 7=10 dzieli się bez reszty przez 5. Kongruencyę piszemy w sposób następujący

a==c (mod m)

i czytamy: a przystaje do c podług modułu m. Kongruencyę, w których znajduje się niewiadoma, są stopnia 1-go, jeżeli ta niewiadoma występuje w potędze pierwszej, jak np. kongruencya a x~b (mod m),—-stopnia 2-o jeżeli ta niewiadoma występuje w potędze drugiej, jak np. kongruencya

ax²Ą-bx-\-c^o (mod. m)

OC

Kongruencyę postaci a == b (mod ra) nazywają się wykładniczemu Teorya i metody rozwiązania K-encyj, które zawdzięczamy przeważnie Gaussowi (ob.), stanowią dział zasadniczy Teoryi liczb, i wykład tych metod znaleść można w traktatach i podręcznikach Teoryi liczb n. p. w dziele klasycznem „Vorlesungen über Zahlentheorie von P. G. Lejeune Dirichlet, herausgegeben voll R. Dede-kind“ (wydanie czwarte, Brunświk 1894). — Porów. E. Pascal „Repertoryum matematyki wyższej“, tom I, Analiza (Warszawa 1900), gdzie na str. 475—486 podane są treściwie najważniejsze twierdzenia o K - ach wraz z bibliografią tego przedmiotu. 3 ) Kon-gruencyą w geometryi wyższej nazywamy układ figur (krzywych), których równania zawierają dwa parametry; jest to zatem mnogość ciągła, dwukrotnie nieskończona krzywych ta-

ka, że ogólnie biorąc, przez każdy punkt przestrzeni przechodzi ograniczona liczba krzywych K-encyi; w wyjątkowych tylko przypadkach liczba krzywych K-encyj przez dany punkt przechodzących może być nieskończona. W szczególności, jeżeli równania dane, w których zachodzą owe dwa parametry są stopnia pierwszego, tj. gdy krzywemi układu są linie proste, otrzymujemy kongruencyę prostych, lub kongruencyę prostoliniową, lub też układ promieni. Teorya K - encyj prostoliniowych , zapoczątkowana przez Menge’a, udoskonalona przez Hamiltona, Kummera, P 1 ii c k e r a, została znacznie posunięta przez badania Darboux’a, Guichard a, Bianchi’ego, i wielu innych. W języku polskim mamy o K-acli liniowych obszerną rozprawą A. Prze-b orskiego p. t. „Niektóre zastosowania teo-ryi kongruencyj liniowych“ w tomie XIII i XIV „Prac matematyczno-fizycznych“ (1902—1908). O kongruencyach w ogólności porów. E. Pascal: „Repertoryum matematyki wyższej“ [(tom II) Geometrya (Warszawa 1901), gdzie na str. 471 — 485 kolejno jest mowa o teoryi ogólnej K-encyij prostoliniowych, o K-cyach rzędu 1-go, rzędu 1-go bez linij osobliwych, z rzędu 2-go z liniami osobliwemi oraz przytoczona jest bibliografia prac naukowych z tej dziedziny.

Kongsberg, miasto górskie w norweskim okręgu Buskerud, 84 kim. od Chrystyanii, w wąskiej dolinie rz. Lagen, u stóp góry Joon-knuden (909 m.),przy linii dr. ż. Hugsund. — siedziba norweskiego urzędu górniczego, filia mennicy królewskiej, fabryki broni i prochu, wyrobów żelaznych; szkoła średnia, pomnik Chrystyana IV. Około 1000 mieszk. powstanie swe zawdzięcza K. odkrytym w r. 1623 kopalniom srebra. W latach 1886 — 90 otrzymano tam przecięciowo 5100 klgr. czystego srebra.

Kongsborgit, minerał, występujący w Kongs-bergu w Szwecyi, miejscowości słynnej przez występowania obfite srebra rodzimego. Jest to amalgamat srebra, zawiera do 4.90 % rtęci, krystalizuje się w ośmiościanach układu regular-

z. w.

Kong-Ti, imię przynane po śmierci kilku cesarzom chińskim, a mianowicie: 1) ostatniemu cesarzowi z małej dynastyi Wei zachodnich (554—557 po Chr.); 2) dwóm cesarzom Yeu i Tong z małej dynastyi Soei (617 i 618); 3) ostatniemu cesarzowi z małej dynastyi Czeu późniejszych (960 po Chr.); 4) jednemu z o-statnich cesarzy (1275 po Chr.) z dynastyi Song południowych. —Kong znaczy „taki, który nie jest dumny“.

Kongu, gatunek herbaty, ob. Herbata.

Koni 1) Teodor, wodewilista rossyjski (* r. 1809 w Moskwie—f r. 1879); po ukoń-

„Russkaja Myśl“.

s. i’.

Ulice szerokie, zabudowane

Za

czasów bizantyjskich

czeniu w roku 1833 medycyny w Moskwie poświęcił się pedagogice, od roku zaś 1849 literaturze. Jako wodewilista, wystąpił po raz pierwszy w r. 1833 z utworem p. t. „Żenich po dowjerennosti“. Napisał mnóstwo wodewilów, sztuk i komedyj, jak również artykułów z hi-storyi teatru w Rossyi; z ostatnich wymienić warto: „Russkij teatr, jego sud’by i jego istoriki“ („Russkaja Scena“ z r. 1864 J\® 2, 3, 6 i 8). Niektóre z utworów K-go („Student, artist, Chorist i aferist“, „Bieda ot sierdca, gore ot urna“ i „Nie wlublajsja bez pamjati“) utrzymały się dotychczas na scenie rossyjskiej. 2) Irin a, zdo-mu Jurjewa, żona poprzedniego artystka sceniczna i powieściopisarka rossyjska (* r. 1811 — f r. 1891), kształciła się w Moskwie. Od roku 1830 zaczęła występować na scenie teatralnej pod pseudonimem Sandunowej. W roku 1837 drukowała powieść: „Powjesti djewicy Jurjewoj“ (Moskwa, 1837) i zamilkła w końcu 6-go dziesięciolecia XIX wieku. Posiadała nadto talent muzyczny. 3) Eugeniusz, syn Teodora (oh.), humorysta rossyjski (f 1892). Po ukończeniu wydziału prawnego służył początkowo w sądownictwie. Od r. 1880 zaczął zamieszczać w-gazecie „Nowoje Wremia“ i w tygodniku humorystycznym „Budilnik“ dowcipne opowieści i wierszyki; liryki drukował w miesięczniku

E Chw.

Koni Anatol, zasłużony prawnik rosyjski,* 28 stycz. 1844 r. w Petersburgu, syn Teodora (^ob.) Pierwotnie urzędował w ministeryum wojny (w wydziale prawnym), później w magistraturze sądowej petersburskiej i moskiewskiej, był towarzyszem prokuratora sądu okręgowego w Sumach i Petersburgu, prokuratorem w Kazaniu i Petersburgu, wice-dyrektorem departamentu w ministeryum sprawiedliwości, prezesem sądu okręgowego petersburskiego (1877), prezesem departamentu izby sądowej petersburskiej (1881), prokuratorem kasacyjnego departamentu senatu (1885), senatorem w wydziale karnym (1891), i znowu naczelnym prokuratorem w senacie (1892). W okresie wprowadzenia nowych u-staw sądowych i działalności nowych sądów w pierwszem ćwierćwieczu ich działalności K. zajmował wysokie, naczelne stanowiska w sądach, zarówno prowincyonalnych jak stołecznych, i nadawał charakter, pilnował wykonywania ustaw w duchu sprawiedliwości i bezstronności. W r. 1876 był jednym z założycieii towarzystwa prawniczego w Petersburgu; 1876 — 1883 był nauczycielem teoryi i praktyki procesu karnego w cesarskiej szkole prawa; w r. 1890 mianowany doktorem prawa honoris causa przez uniwersytet w Charkowie, 1894 r. — członkiem honorowym uniwersytetu moskiewskiego, w r. 1894 — członkiem komisyi wybranej do przejrzenia ustaw sądowych. Nie było wogóle ważniejszej sprawy społecznej i prawnej, w której by K. nie występował w charakterze rzeczoznawcy. Przedewszystkiem jednak był typem sędziego i prokuratora w najlepszem, naj-właśeiwszem zuaczeniu tego wyrazu i zawsze uważany był za ozdobę magistratury rosyjskiej; odważnie bronił opinij swoich; bronił również niezależności sądu i tradycyj ustaw sądowych z r. 1864 przeciwko wszelkim zakusom doby reakcyjnej. W mowach swoich sądowych—uważanych za rozkwit krasomóstwa sądowego rosyjskiego — nigdy nie zapominał o godności podsądnego i był, jak sam mówi, „sędzią-oskarżycieleni, który potrafił odróżniać zbrodnię od nieszczęścia“. Zbiór jego mów sądowych doczekał się trzech wydań. Przemawia w nich nietylko prawnik, ale i obywatel, nietylko sędzia-psycholog, ale i wielki artysta słowa. Ogłosił wiele rozpraw z zakresu procedury karnej, literatury pięknej („Dostojewski jako kryminalista“, 1881), biografii („O filantropie moskiewskim doktorze Haase“, 1891). Pisywał do „Wjestnika Jewropy“ i do wszystkich czasopism prawnych rosyjskich.

Konia, także Konija lub Ko ni eh, grec. ’Ixoviov, łac. Iconium, także K û ni j a, C u-nin, Connie, Stancona. 1) obecnie główne miasto wilajetu tejże nazwy w płd. części Azyi Mniejszej, położone na wyżynie, około 45000 m-ców. przeważnie lepiankami z gliny. Liczne zabytki budownictwa seldżuko-arabskiego (pałac sułtanów z przepięknemi portykami, liczne meczety i t. p.); a także grób poety mistycznego Dżelal-ud-din Muhammed’a ar-Rumi Mewlana (ob. Dżelal eddin Rumi), założyciela słynnego zakonu derwiszów Mewlewi. W K-i istnieje przeszło 60 szkół muzułmańskich, szkoły gre-goryańskie dla Ormian i Koptów, kaplica katolicka. Białoskórnictwo, młynarstwo posługujące się siłą pary, fabrykacya kobierców, pończoch i rękawiczek. Na wywóz wyrobów krajowych posiadają koncesyę przedsiębiorcy niemieccy, a służy do tego linia dr. żel., przeprowadzona do Eskiszehr.

Iconium była siedzibą arcybiskupa Likaonii. W r. 1097 sułtan seldżucki Kilidż-Arslan I uczynił to miasto (lub Rńm, jak je nazywano na Wschodzie) stolicą potężnego, państwa, które aż do ujarzmienia go przez Mongołów, przodowało w całej Azyi Mniejszej, stawiało dzielny opór Krzyżowcom i włączyło do swoich posiadłości państwo dynastyi Daniszmend (ob.), a z Bizancyum bezustannie toczyło wojny. D. 18 maja 1190 r. zwyciężył pod K-ą Sel-dżuków Fryderyk I Rudobrody, zawładnął stolicą, lecz nie zdołał zdobyć twierdzy. Od r. 1244 sułtanowie ikonijscy wpadli w zupełną zależność od Mongołów, którzy ich sadzali na tronie lub zrzucali; ostatni z tych sułtanów, Masud II, zmarł w r. 1308. Kiedy Turcy osmańscy podbili Azyę Mniejszą, dynasty a Kara-mańska utwierdziła się w Lykaonii, Kappadocyi, Gralacyi i zachód. Cylicyi, lecz w r. 1392 musiała oddać się pod zwierzchnictwo Porty. W

Hr.

„Les eaux de vie

M. H.

M. u.

cu

r. 1460 K-ę zdobył Mahomet II; część mieszkańców przesiedlono do Konstantynopola, potem wziął je w r. 1511 Achmed, a d. 30 maja 1559 r. Soliman tu zwyciężył brata swego Baja-zeta. D. 20 grud. 1832 r. egipski Ibrahim pasza odniósł pod K-ą zwycięstwo nad wojskiem tureckiem. 2) K., wilajet turecki w płd. części Azyi Mniejszej; 91600 kim. □ około Ił 00 000 mieszk. Dzieli się na 5 sandżaków: K., Nigde, Hamid-Abad, Buldur (Burdur), Adalia i obejmuje dawną Kappadocyę (ob.), Pisydyę (ob.), Pamfilię (ob.) i Cylicyę zachodnią (ob.). Ważniejsze miasta nadbrzeżne: Adalia i Alaïa. W wilajecie wielkie lasy dębowe i orzechowe. Ob. I k o n i o n.

Koniak, wódka otrzymywana przez desty-lacyę różnych gatunków wina, a biorąca nazwę od miasta Cognac (ob.), gdzie sporządzają ją od końca XVIII w.‘ z winogron zbieranych w okręgu Cognac, d’Anguleume i Barbe-rieux. Wina białe dają wogóle K. delikatniejszy niż czerwone. Ze 100 części wina otrzymuje się 10—15 części spirytusu 93#-go. K. ma smak łagodny korzenny, zapach przyjemny, przypominający wino. Zapach ten zawdzięcza sub-stancom eterycznym bliżej niezbadanym, które bądź znajdują się już w samym winie, bądź powstają podczas destylacyi, bądź wreszcie wytwarzają się przez długotrwałe odleżenie, stąd odleżały K. ma większą wartość niż świeży. W handlu istnieją rozmaite gatunki K-u: la grande champagne albo fine champagne; la petite champagne, les borderies, albo premiers bois; les deuxièmes bois; Saintouge, Rochelle. Inne gatunki wódek z wina (esprits de vin), jak armaniak w (prowincyi Armagnac), są od K-ku pośledniejsze. Wyrobem i sprzedażą K-u zajmują się głównie Anglicy, którzy we Francyi mają swoje destylarnie i wzięli w ręce swoje w zakresie tego produktu cały rynek wszechświatowy. Wyrób K-u polega na tern, że wino wyciągnięte z winogron przez ich u-bijanie i wyciskanie pod prasami, ściąga się do kadzi, gdzie fermentuje. Po ukończeniu fer-mentacyi następuje destylacya, a otrzymany produkt zlewają do beczek z drzewa dębowego i pozostawiają czas dłuższy, aby się dostatecznie odleżał. W tym okresie K. wyciąga z drzewa beczki substancye, które nadają mu barwę złotawo-żółtą. — Przez pory drzewa wchodzące powietrze sprawia zmiany chemiczne, wskutek których trunek otrzymuje właściwy sobie zapach przyjemny. We Francyi jednak w celu zabarwienia K-u i nadania mu smaku dodają cukru, karmelu, rumu, tokaju lub śliwowicy. Składu chemicznego K-u dokładnie nie zbadano. Główną częścią składową jest alkohol etylowy (50,8%) i w zmiennych ilościach następujące części składowe: aldehyd, alkohol: propylowy, izobutowy, amylowy, furfurol i zasady, olej winny przyjemnego zapachu, kwas octowy, izobutylen, glykol, glicery-

Wlelka Eiioykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 298a Tom XXXV1U

na i inne. Zawartość oleju fuzlowego oznaczono na 0,079%—0,151%. Najczęściej jednak K., znajdujący się w handlu, jest sztucznie podrabiany, i tak doskonale, że trudno go odróżnić od prawdziwego. W r. 1887 otrzymano z całej Francyi tylko 26 535 hektolitrów K-u prawdziwego, a tymczasem do jednej tylko Anglii wywieziono 124670 hktl., sam Paryż zaś zużył 150 000 htl. Zwykle fabrykują K. z o-lejku koniakowego (ob. niżej), który mieszają z 6 —10-krotną objętością spirytusu. Prócz Francyi wyrabiają także K. i innych krajach (na Węgrzech, w Hiszpanii, Portugalii, we Włoszech, w Niemczech, a także i w Rossyi z win krymskich i kaukaskich).—Por. Brevans „La fabrication de liqueurs et des conserves“ (Paryż 1890); Bersch „Praxis der Weinbereitung“ (Berlin 1899); Baudoin et la fabrication du cognac* (Paryż 1890).

Koniakowy olejek, essencya koniakowa. Eter koniakowy posiada silny zapach wina i o-stry smak; znajduje się on w bardzo małej ilości w winie, a trochę w większej ilości w drożdżach winnych, z których się go otrzymuje. W tym celu drożdże prasuje się, następnie miesza z wodą, a potem destyluje. 2 500 kgr. drożdży dają 1 kgr. eteru koniakowego. Eter ten dodany w nader małej ilości do wódki zwykłej, nadaje jej smak i zapach koniaku. Jest on jednak zbyt drogi, dlatego do podrabiania koniaku używają sztucznego oleju koniakowego otrzymywanego przez eteryfi-kacyę kwasów stłuszczonych oleju kokosowego (ob.) Mydło kokosowe topią w wodzie ciepłej i zaprawiają rozcieńczonym kwasem siarkowym, przyczem kwasy tłuste, kwas palmitynowy, kaprynowy i kapronowy roztapiają się i jako oleista warstwa odłączają. — Kwasy te zostają oddzielone od roztworów wodnych, przemyte i rozpuszczone w silnym alkoholu — poczem wprowadza się gaz kwasu solnego. Przez następne mycie płynu tego wodą usuwa się z niego kwasy przymieszane; tworzy się mieszaninę eteru etylowego, istniejących kwasów organicznych, która dodana do spirytusu rozpuszcza się w nim i nadaje mu zapach i smak K-u.

Koniarza obchód, oh. Konika obchód.

Koniasz Antoni (* 1691—f 1760 w Pradze), głośny Jezuita, który spalił 30 000 ksiąg czeskich, podejrzanych o herezyę. Ogłosił rodzaj indeksu ksiąg zakazanych w Czechach: „Klic kacirské bludy k rozeznani otvirajiei“ ("„Clavis haeresim claudens et aperiens“, w Hrad-Królowej 1729, wyd. II 1749, III 1767). W celu usunięcia dawnych śpiewników i po-styl protestanckich ogłosił drukiem „Cytarou Nového Zakona“ (Hradec Król. 1727 —1762); ,Zlatou neomylné fimsko-katolickó prawdy den-nici“ (Praha 1738); „Jedinou chot berânkovou“ (Hrad. Kr. 1733) i „Yejtaźni naućeni“ (1740—

« J. F. G.

D-r J. F

S 0-3

594

Koniawskie star, niegr. — Könitz Henryk.

1756)., Nietyle wszakże działalnością piśmienniczą,, ile kazaniami, które niekiedy pięć razy dziennie, wygłaszał, zasłużył się reakcyi katolickiej w Czecliach. „Naucnÿ Slovn.

Koniawskie starostwo niegrodowe. Konia-w a, wś, pow. lidzki, niegdyś miasteczko, dziś ząledwie kilkanaście domów liczy. Folwark, o 4 w. od wsi oddalony, stanowił dawniej, wraz ze znacznemi przyległościami, starostwo. Niegrodo-w.e st-wo koniawskie, w w-dztwie wileńskiem, powiecie lidzkim, r. 1771 było w posiadaniu Michała Brzostowskiego, podskarbiego wiel. ks. litewskiego, który z niego opłacał kwarty złp. 80Ö1 Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 75 stany Rzpltej nadały toż starostwo Konstantemu Brzostowskiemu, synowi poprzedniego, w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne wraz ze starostwami: puńskiem, dawgoskiem i orań-skiem, na tenże przeciąg czasu i tychże samych warunkach w konstytucyi wyrażonych. („Słowu. Geogr.“).

Konitz Leon (* w Warszawie w r. 1822 — f tamże d, 15 października r. 1895), lekarz zajmujący się położnictwem. Po ukończeniu nauk gimnaźyalnych w mieście rodzinnein K. udał się w r.' 1839 do Berlina, gdzie wstąpił dó wydziału lekarskiego, tam też w r. 1843, po obronieniu rozprawy „De trichomate“, dyplom doktorski osiągnął. Stanąwszy z powrotem ,w kraju i uzyskawszy od ówczesnej rady lekarskiej w Królestwie Polskiem prawo do swobodnego wykonawstwa sztuki swej, lat kilka spędził w Warszawie, zajmując się leczeniem chorych wszelakich; następnie powziąwszy zamiar, oddania ' się wyłącznemu położnictwu i ginekologii, powtórnie wyjechał na dłużej za granicę i . kształcił się dalej w klinikach wiedeńskich, getÿngieûskich i paryskich. Tak pfzysposobiony, powróciwszy do Warszawy, w r. 1850 stale już tam do końca przemieszkiwał, a jako lekarz biegły i sumienny umiał zdobyć sobie uznanie kolegów i wziętość niemałą śród publiczności. W r. 1893 towarzyśtwo lekarskie warszawskie, którego Członkiem czynnym K. był od lat kilkudziesięciu zamianowało go członkiem honorowym; w tymże samym roku, po 50 latach pracy lekarskiej, zaprzestał zajmować się wykonawstwem i zaczął używać wypoczynku ^zasłużonego, Bibliotekę swą, zawierającą mnóstwo dzieł położniczych i ginekologicznych, przeważnie niemieckich, zapisał towarzystwu lek. — Piórem zabawiał się K. od r. 1847, o-głaszając rzeczy wyłącznie prawie drobniejsze z kazuisty ki położniczej i ginekologicznej, albo sprawozdania i krytyki z prac obcych, po polsku w „Tygodniku lekarskim“, Pamiętniku t&w. lek. warsz.“, w „Klinice“ i „Medycynie“, po niemiecku zaś w „Neue Zeitschr. für Ge-buftdkuńde“, w „Wiener Wochenblatt“ i „Wien. med.^Presse“. Na posiedzeniach tow. lekarskiego Od r. 1863 glos zabierał stosunkowo dość często, omawiając przypadki położnicze i ginekologiczne przez siebie spostrzegane. — Por. S. Kośmińskiego „Słowu. lek. polskich“ (str. 226, gdzie wyliczone są wszystkie prace drukowane K-a, oraz wyszczególniona treść przemówień jego w tow. lek.) i „Medycyna“ (r. 1895, t. XXIII, str. 900).

Konic Henryk, wybitny prawnik polski (* 15 stycznia 1860). Wydział prawny uniwersytetu warszawskiego ukończył w r. 1881; od r. 1886 jest w Warszawie adwokatem przysięgłym. W r. 1881 właściciele „Gazety sądowej“ powołali go do grona redakcyi. Tygodnikiem tym kieruje K. samodzielnie od r. 1897 jako rzeczywisty redaktor. Po śmierci profesora Antoniego Okolskiego objął dział prawny w „Wielkiej Encyklopedyi ilustrowanej“; jest też członkiem komitetu kasy literackiej i komitetu kasy Mianowskiego. Bardzo wcześnie rozpoczął działalność pisarsko-naukową. Już w r. 1878 wydrukował w „Przeglądzie tygodniowym“ :    „ O nieprawych urodzeniach “

a w „Niwie“ M. Godlewskiego „Rozwój szkół elementarnych Król. Polskiego“. Następnie prze-tłómaczył Schaefflego „Kwintesencyę socyalizmu“ i wydał z Fr. Olszewskim „Podręcznik dla władz gminnych“ (1882) a w kilka lat później dokonał przekładu „Opodatkowania gminnego“ Leona Bilińskiego (1889). Rozprawy oryginalne i pomniejsze artykuły pomieszczał w „Ateneum“, „Gazecie Sądowej“, „Przeglądzie prawa i administracyi“, w wydawnictwach zbiorowych jak „Pamiętnik zjazdu prawników i e-konomistów“ (1894), „Upominek dla Orzeszkowej“ (1893), „Książka dla głodnych“, „Myśl“ (1904) itd. Dawniejsze prace K-a są następujące: „Sąd kasacyjny Księstwa Warszawskiego“, „Przyczynek do dziejów kodeksu Napoleona w Polsce“, „Zapomniane prawo“, gdzie zwraca uwagę na obowiązującą do dziś ustawę w Królestwie o podwójnej dacie kalendarzowej, wbrew przyjętej praktyce z pojćdyńczą datą starego stylu; „Rolnictwo i handel za czasów Księstwa Warszawskiego“ (1881), „Samorząd gminny“ (Warszawa 1886), „Wydział oświecenia publicznego i szkoły elementarne za czasów Księstwa warszawskiego“. „Kartki z dziejów oświaty w Polsce“ (Kraków 1895); „Dzieje prawa małżeńskiego w Królestwie Polskiem (1818 — 1836)“ (Kraków 1903); „Komisya rządząca“ w Ks. war-szawskiem (w niniejszej Encyklopedyi i w oso-bnem odbiciu 1904). Z artykułów K-a w „Encyklopedyi“, wymienić należy jeszcze, prócz powyższych: „Głosowanie“ „Gmina w Królestwie Polskiem w XIX wieku“, „Notaryat“. Każde studyum tego autora odznacza się źródłowem wniknięciem w szczegóły, opartem na archiwalnych lub kodyfikacyjnych materyałach, jasnym wykładem, dobrą polszczyzną. Gruntowny cywili sta, uważanym jest za specyalistę w prawie administracyjnem, zwłaszcza w tym dziale, który nosi miano samorządu, inaczej urządzeń lokalno-autonomicznych. Tematy ad-

Koiiichalcyt — Konicz Tadeusz.

f. o.

z. w.

ministracyjne podejmuje z zamiłowaniem i gruntowną znajomością przedmiotu, i dla tego jego „Samorząd“, „Gmina w Królestwie Polskiem“, „Komisya rządząca“ są pracami wybitnemi. W dziele o samorządzie, przed ośmnastu laty drukowanem (Warszawa 1886), autor zestawia ustrój gminy Królestwa Polskiego w porównaniu z istniejącemi w krajach europejskich, i jej możliwą działalność, wykazuje błędy w ustroju i systemie działań, daje dokładny porównawczy obraz życia administracyjnego w obranym zakresie przedmiotu. W pracy p. t. „Komisya rządząca 1807 r.“ dał K. cenny zarys historyczny na podstawie zupełnie nowych w archiwach wykrytych przez siebie źródeł. — Dla historyków praca ta ma rzetelną wartość. W książce p. t. „Dzieje prawa małżeńskiego“ (Warszawa 1903) zestawił K. usiłowania prawodawcze między 1818 a 1836 rokiem, których celem było zaprowadzenie wsteczniczej ustawy o małżeństwie w Królestwie. Połowę książki zajmują in extern> dokumenty archiwalne dotychczas nieznane.

Konichalcyt, minerał, składu 2 (4 Cu. As₂ 0₅). 3 H₂ O, z pozoru podobny do malachitu. Występuje zwykle razem z erynitem posiadającym skład: 5 Cu O. As₂ 0₅. 2 H₂ O; oba te minerały tworzą nerkowate skupienia koncentrycznie skorupowe. Znane w niektórych miejscowościach Irlandyi.

Konicz Tadeusz, malarz polski z XVIII w., znany z prac swoich, które wysoko stawią go w malarstwie polskiem i miejsce bezpośrednie obok Czechowicza mu zapewniają. Zupełny mrok pokrywa dotychczas szczegóły jego życia. Zebrawszy to wszystko, co w literaturze naszej o K-u napisano, dochodzi się do wniosku, że musiał się urodzić w pierwszych latach XVIII w., wiadomo bowiem, że go jako młodego chłopca służącego przy kuchni, a o-kazującego zdolności do rysunku później bp krak. An. St. Załuski wziął pod swą opiekę, oddał do szkół i dalej promowował. Z konieczności u-pada zapisany w Rastawieckim wniosek, że K. był uczniem Marottiego (f 1713 r.). Najbardziej prawdopodobną datą jego urodzenia jest rok 1705, na przedmieściu Krakowa, Kleparzu. Oddany do kuebni ówczesnego kanonika a później biskupa, ks. Andrzeja Załuskiego, między 12-tym a 15-tym rokiem życia, przebywa bądź w niej bądź następnie w szkołach lat kilka a może i więcej, tak, że prawdopodobny jest podany przez hr. Mycielskiego rok 1730, jako data wyjazdu jego do Włoch. Datę tę możnaby nawet opóźnić. Przebywszy czas pewien we Włoszech, jako wielce wyrobiony i ceniony artysta powraca do Krakowa i tam w czasie biskupich rządów swego protektora maluje wiele kompozycyj: św. Floryan, św. Kazimierz, św. Kajetan, św. Józef, św. Jacek i ś. Wacław w katedrze krakowskiej, św. Michał w kościele na Skałce, św. Wincenty i śmierć św. Józefa u XX. Misyonarzy, św. Norbert w klasztorze Norbertanek na Zwierzyńcu. Oprócz tego są jego prace u Bonifratrów na Kazimierzu i u Franciszkanów, a także w warszawskim kościele pp. Wizytek piękny obraz ołtarzowy „Nawiedzenie N. M. Panny“. Obraz; & Wojciecha, zawieszony w katedrze krakowskiej, nosi obok podpisu napis Roma 1754; w roku tym zapewne należy zapisać jego wyjazd z kraju i powtórne osiedlenie się w Rzymie. Nieznane szczegóły biograficz îe artysty nie’pozwalają sprawdzić faktu przebywania K-a na dworze hiszpańskim. W każdym razie, do kraju już nie powrócił a. ostatni szereg znanych prac jego, kolekcya gwaszów, nosi na sobie cechy mody panującej w strojaęh około 1780 r. W tym więc zapewne czasie jako wiekowy już bardzo człowiek, musiał umrzeć. Hr. .Mycielski szeroko bardzo w dziele swenp rozpisuje się o owych gwaszach, znanych mu z wystawy retrospektywnej lwowskiej 1894 r., podnosząc ich pierwszorzędne zalety. Warszawska wystawą retrospektywna posiadała dwie prace K a,¹ który stale podpisywał się Thadeo Kuntze: „Sąd Piłata“ i „Wieńczenie poety“. Rastawięeki wylicza jeszcze portret biskupa Załuskiego, Morderstwo Ammona, Fortunę, Młodzieńca poznającego błędy rozpusty, Ucieczkę do Egiptu; obrazy te jednak, będące w swoim czasie własnością Stanisława Augusta, nie wiadomo gdzie się znajdują obecnie. W Rzymie w kościele polskim św. Stanisława jest podług Fiiszlego; jego historyczny obraz, co też i Seb. Ciampi potwierdza. . K. miał za granicą we Włoszech i Hiszpanii wiele prac szacownych pozostawić. Józef Brodowski w „Pszczółce krakowskiej“ z r. 1822 utrzymuje, że w Rzymie w kilku kościołach są jego obrazy i że malował pałac papieski i pałac miejski Castel Glandolfo. Są to jednak tylko domniemania. Z dwóch obrazów, które można było oglądać na wystawie retrospektywnej .1898 r. łacno dojść do przekonania że K., na tle malarstwa polskiego swojej epoki, jedno z pierwszych miejsc zajmuje. Ustępuje on Czechowiczowi w sile nastroju religijnego, przewyższa go natomiast kolorytem i brawurową techniką, przewyższa również późniejszego atak słynnego Smuglewicza. Czysto włoskim akcentem tchną utwory tego polskiego o dobrowolnie nadanem sobie niemieckiem nazwisku—artysty. K. jest jednym z nielicznych polskich malarzy odczuwających dekoracyjność. Przez długi pobyt we Włoszech zżył się ze sztuką tego kraju, studyując przedewszystkiem Ve-ronesa i Giordana. Utwory jego, szeroko, z brawurą malowane, tak w rysunku pewnym jako też i w kolorycie odznaczają się harmonią i siłą. Nie posiadając indywidualności słodkiej ą jednak dziwnie religijnej Czechowicza, przemawia raczej temperamentem. K. dotychczas nie posiada w literaturze naszej sobie poświęconej monografii—pisali o nim; Fiiszli, Ciampi,

h. r.

na

Amb. Grabowski, Rastawiecki, J. Brodowski, Bołoz Antoniewicz, hr. Jerzy Mycielski i H. Piątkowski. Są to jednak fragmenta, niedostatecznie wyświetlające życie jego i artystyczną działalność.

Koniczyna (Trifolium L.), jedna z najpożyteczniejszych roślin pastewnych z rodziny tylkowatych (Papilionaccae). Znanych jest dzisiaj około 280 gatunków, głównie w strefie umiarkowanej północnej hodowanych lub dziko rosnących, a ponadto wiele odmian. Do uprawy na większą skalę w naszych stosunkach nadają się: 1) K. czerwona (Trifolium pratense L.); 2) K-a biała (T. repens L.); 3) K-a bladoróżowa, szwedzka albo mieszana (T. hybridum L.) i 4) K-a inkarnatka (T. inearnatum L.) — K-a czerwona posiada łodygę wzniesioną ku górze, rozgałęzioną i delikatnym przylegającym włosem pokrytą, a wychodzącą z korzenia głęboko w ziemię wchodzącego i również rozgałęzionego. Liście ma trój-listkowe, z których dolne stoją na ogonku do 15 cm. długim i są odwrotnie jajowate; inne listki są coraz podłużniejsze i na krótkich ogonkach osadzone. Ogonki są przylegającym włosem pokryte, a liście zielone mają jaśniejszy odcień półksiężycowatego kształtu i kończą się dość wyraźnym kolcem. Kwiaty zebrane są w główki. Kielich rurkowaty, o 10 nerwach, włochaty, o 5 szydełkowatych końcach, z których jeden dwa razy dłuższy od innych. Barwa korony czerwona lub ciemnoczerwona, a czasami zdarzają się kwiaty całkiem białe, jak również znajdują się liście czworolistkowe, uważane za dobrą wróżbę przez lud. Korona jest budowy motylkowatej, o ża-gielku dłuższym od innych płatków, o bocznych skrzydełkach dłuższych od łódki. Płatki te są zrosłe. Pręcików jest 10, z których jeden wolny, dziewięć zaś zrosłych w rurkę. Owocem strąk o jednem, czasem] 2-4-ch małych ziarenkach, podługowatych i na jednym końcu silnie na ukos spłaszczonych, ciem-no-żółtych w odcień zielony lub fioletowy wpadających. Produkcya nasienia K-y jest utrudniona z tego powodu, iż pręciki dojrzewają znacznie wcześniej niż słupek, a ztąd i samo-zapylenie jest niemożliwe, zapylanie zaś za pośrednictwem wiatru z powodu zakrycia pręcików i słupka przez ściśniętą koronę jest także wielce utrudnionem; pomocne są więc przy zapylaniu owady, zaopatrzone w długie trąbki, np. pszczoły, a przedewszystkiem bąki (trzmiele), które,, zbierając płyn miodnikowy, w ten sposób przenoszą pyłek z pręcików jednych okazów słupki drugich. K-a czerw, kwitnie od maja do października. Rośnie prawie we wszystkich krajach Europy, w Algierze, na górach Anatolii, w Armenii, Turkiestanie, w Syberyi aż po góry Ałtajskie, w Kaszmirze i t. d. Ze wszystkich gatunków K-a czerwona jest najwięcej wymagająca i żąda dobrego i dobrze zgnojonego, glinkowatego gruntu: dlatego też zasiewają ją w zboże siane po roślinach okopowych sadzonych na świeżym gnoju, albo w o-ziminie, sianej w gnojonym ugorze. Na lekkich i piaszczystych gruntach, nie bardzo su1 chych, udaje się również, nie znosi jednak ciężkich gliniastych gruntów, a chociaż lubi podłoże wilgotne, nie lubi wody podskórnej, do której sięgać mogą jej korzenie, głęboko się zapuszczające. Lubi również wapno w gruncie, a stąd wapnowanie gruntów, ubogich w ten składnik, jest korzystnem dla niej. Co się tyczy zasiewu, to należy zważać, że siana bezpośrednio po sobie, lub też w bliskich odstępach czasu, marnieje i ginie zupełnie. K-ę czerwoną z powodu jej słabego rozwoju w pierwszej młodości sieje się prawie zawsze pod osłoną rośliny ochronnej, np. oziminy lub zboża jare^ go. W gruntach ciężkich zasiew bywa pewniejszym w oziminie zwłaszcza w życie. Stosownie do dobroci nasienia wychodzi 24—40 funtów na hektar. Jeżeli K-a czerwona ma zajmować pole przez dwa lata, wysiewa się z nią równocześnie rajgras angielski (Lolium perenne) i tymotkę (Phleum pratense). Taka mieszanka jest znakomitą i nie wydymającą paszą — i ma tę jeszcze zaletę, że jeżeli K. wyginie, to druga roślina zajmuje jej miejsce. Zielona K-a sprawia u przeżuwaczy łatwo o-dęcie; zagrzewa się też i jest wtedy niebezpieczną dla zwierząt; należy ją więc trzymać pod dachem w szopie, w miejscu ocienionem i prze wie wnem, a nie składać jej w wielkie kopy. W polu nie wymaga wielu starań; bądź co bądź należy zważać, aby jej chwasty nie zabiły zupełnie. Istnieje wiele jej odmian. Werner i Langenthal znaleźli odmianę bez przy listków u główki kwiatowej. Dla rolnika przeznaczającego swą K. na paszę, a nie na nasienie, jest to rzeczą obojętną; dla produkcyi nasienia przeciwnie, gdyż główki kwiatowe bez przylistków łatwiej odpadają, przez co rolnik naraża się na szkodę. Ważniejszą dla rolnika jest odmiana późno zielona lub styryjska (od ojczyzny, skąd pochodzi), a znosząca łatwiej klimat ostrzejszy. Nasienie K-y czerwonej jest ważnym produktem na rynku, odróżniają tam: K-ę czerwoną polską, nadzwyczaj wytrzymałą, lecz często zanieczyszczoną nasieniem kanianki, francuską nadreńską znacznie delikatniejszą i dla naszego klimatu mniej przydatną, i wreszcie K. śląską, może najlepszą ze wszystkich, o ile jest wolną od kanianki. W nowszych czasach wspominaną jest K. czerwona amerykańska, przeciw której wiele zarzutów podnoszono, a mianowicie, że jest mniej wytrzymałą na mrozy, że słabo się rozwija, i że łodygi jej, jako więcej owłosione, sprzyjają rozwojowi grzybka, zwanego rosą miodową. Ale trudno jest na targu ją rozpoznać. Jedyne nasiona pewnych chwastów, stale ją zanieczyszszających: Panicum crus gaili, Pani-

sanguinale, Setaria glauca, Polygonum Per-sicaria, a najcharakterystyczniejsze dla niej: Ambrosia artemisiaefolia,\ Panicum capiltare Plantago maior), nigdy się nie trafiają-(e w nasieniu K-y czerwonej europejskiej, wskazują jej pochodzenie amerykańskie. Szczególniej często znajduje się zmieszane z nią nasie-nielAmbrosia artemisaefolia, które łatwo poznać, gdyż jest woskowato miękkie, zupełnie gładkie, lub też pokryte 5 — 12 ząbkówatemi listkami okwiatu, a czasem kończystemi wyniosłościami, pozostalemi z resztek słupka. Nasionko takie roztarte na

cum

oraz

papierze pozostawia tłuste plamy wskutek wielkiej zawartości oleju.— K. czerwona posiada wielu nieprzyjaciół w postaci chwastów, pasorzytów, grzybków, a nawet i ze świata zwierzęcego. Do najczęściej spotykanych chwastów, które przy złym jej stanie mogą ją zupełnie zabić, należy w pierwszym rzędzie perz, a nadto: Stellaria media (muchotrzew), Chrysanthemum segetum (gat. złocienia), Senecio vernahs (starzec), Delphinium Consolida (ostrożki), Capsella bursa pa-storis (łasznik właściwy), Taraxacum vulgare (mniszek), Viola tricolor (bratki), Oxalis Ace-tosella łszczawik pospolity), Plantago lanceolata (języczki polne), a także skrzyp (Equisetum arvertse) i jeden gatunek maku (Papaver Ar-gemone). Te dwa ostatnie chwasty występują nieraz w takiej ilości, że trudno ich się pozbyć. — Do najniebezpieczniejszych pasorzytów należy kanianka (Cuscuta Epithymum L.) i zaraza mniejsza (Orobanche minor Sutt.). Kanianka (ob.) dusi poprostu swemi sploty K-ę, gdyż okręca się około niej i zapuszcza u łodygi K-y swe ssawki. Zimuje ona na opanowanej przez siebie roślinie i trudno jej się pozbyć, gdyż rozrasta się szybko, a wystarczy nawet jedna łodyga kanianki, pozostała w ziemi lub zawleczona na świeże pole, aby w krótkim czasie pokryła łany K-y. W Niemczech ustanowiono kary na tych rolników, którzy dopuścili do tego, że kanianka na ich polu zakwitła. Drugim pasorzytem, napastującym K-ę czerwoną a także białą i szwedzką,jest zaraza mniejsza (Orobanche minor Sutt.). Wśród K-y spostrzedz można liczne, około 30 cm. wysokie, sterczące rośliny, o pętach czerwona-wo-brunatnych, łuskami opatrzonych, o kwiatach liliowych, wargowych. Jest to zaraza, zwana także wilkiem. Zaraza niszczy prze-dewszystkiem korzeń K-y, zapuszczając w niego nitkowaty utwór, który drąży jej korzenie, rozrasta się i znowu dalej podobne kiełki wypuszcza. Trzeba się starać przedewszystkiem o to, aby nie dopuścić do dojrzenia nasiona zarazy, które są nadzwyczaj małe i liczne, bo do 1 500 ziarn w jednej torebce; torebki zaś te pękając rozpryskują nasienie, a wiatr je dalej roznosi. Pierwszy pokos K-y nie może nam dostatecznie odkryć tego szkodnika, gdyż początkowy jego ^rozwój jest bardzo słaby i powolny.

Dopiero drugi pokos i dalsze dają wyobrażenie o jej szkodliwości, gdyż K-a, nie mogąc się obronić, w końcu zupełnie ginie. Oprócz tych szkodników jawnokwiatowych opadają także K-ę czerwoną liczne skrytopłciowe, np. rak K-y (Sclerotinia Trifoliorum Erik as.). Dolne części łodygi K-y brunatnieją, miękną, a w końcu zupełnie się rozluźniają tak, iż pozostaje z łodygi zewnętrzna skórka i resztki naczyń. Z czasem wydostają się na zewnątrz małe o-wocniki grzyba w postaci białego i delikatnego nalotu, w którym widać miękki i workowaty kłębek, później zamieniaiący się w twardy, z wierzchu czarny, zewnątrz biały, przetrwal-nik. Celem ochrony przed tym szkodnikiem należy unikać wilgotnego i nieprzewiewnego pola pod K-ę, a jeżeli się ten grzybek już bardzo wzmógł, że widać w łanach K-y puste miejsca, to wtedy należy po pierwszym roku zużytkowania zaorać rolę wcześnie. Z innych grzybków wymienić tutaj należy: rosę mączną prawdziwą (Erysiphe Martii), pokrywającą łodygę i wierzchnią stronę liści K-y białą, silnie przylegającą powłoką; rosę mączną fałszywą (Perenospora Trifoliorum) o blado-żółtych, niewyraźnych plamach na wierzchu liści, którym odpowiada biały puszysty meszek na spodniej stronie liści. Na liściach i łodygach o-kazują się czasem małe, okrągłe, brunatne jakby poduszeczki pochodzące od rdzy (Uromyces Tri folii). Często około lipca zaczynają gałązki K-y czerwonej żółknąć, więdnąć, wreszcie usychają liście zupełnie. Przypatrzywszy się wówczas bliżej K-e widać, że jej korzenie pokryte są brudno-fioletową pleśnię — j est to zaraza korzeniowa K-y (Leptosphaeria circinańś Sacć.). Grzyb ten rozwija się najlepiej w ziemi mokrej—stąd jako środek ochronny zalecają osuszenie gruntu i odosobnienie miejsc przez grzyb zniszczonych, zapomocą rowów, a następnie spalenie roślin zarażonych i zasianie miejsca esparcetą, której ów grzybek nie wiele szkodzi. Często K-a czerwona wydaje wątłe pędy, łodygi grubieją i skręcają się, a liście niewykształcone mają często formę łusek. Pochodzi to od K o s z 1 a w i z n y koniczyny, spodowanej przez mątnika niszczyciela (Tylenchus äevastatrix K ii h n.). Przy silniejszym rozwoju tej choroby K. nie wytwarza wcale łodygi aż w końcu zupełnie ginie.—Uprawa K-y czerwonej sięga dawnych czasów i była znaną prawie wszystkim ludom Europy i stref umiarkowanych Azyi Zachodniej. Czy i w czasach przedhistorycznych ją uprawiano, na to nie ma dowodów, a i w uanskry-cie nie istnieją dla niej nazwy. Wiadomo na pewno, że w połowie XVI wieku uprawiano ją w Belgii i Łombardyi; zdaje się, że Belgia i Holaudya są kolebką jej uprawy, a według Schwertza przynieśli ją do Niemiec wypędzeni z Hiszpanii protestanci, którzy w Niemczech znaleźli przytułek. Do Anglii dostała się około roku 1633 za pośrednictwem Westona, ówczesnego lorda-kanclerza. Uprawę K-y czerwonej w Niemczech na większą skalę rozpoczął Schuh art w pierwszej ćwierci ubiegłego stulecia; otrzymał też od Akademii berlińskiej nagrodę w kwocie 50 dukatów za jej uprawę, a od cesarza au-stryackiego tytuł szlachecki „von Kleefeld“. U nas jej uprawa sięga również pierwszych lat XIX w.; większe jednak przestrzenie pod jej uprawę zaczęto przeznaczać dopiero w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Dawniej w medycynie używano: Herba, Flores et Semina Trifolii purpurei—dzisiaj niema K. żadnego zastosowania. Drugim gatunkiem K-y, nadającym się do uprawy na większą skalę, jest K. biała (Trifolium repens L.). Rośnie najczęściej dziko i w tej formie spotyka się prawie w całej Europie. Nazwa jej pochodzi od białych, czasem różowawych, kwiatów. Pod względem gruntu nie zbyt wybredna, udaje się nawet na piaskach, jednak nie bardzo suchych. Jako roślina uprawna znana jest od połowy XIX w., a jèj uprawa rozpowszechniła się głównie z północnych Niemiec. Łodygę ma okrągłą, 15 — 30 cm. wysoką, płożącą się nieco po ziemi. Jest naga lub rzadko włosami pokryta i dość rozgałęziona; liście trójlistkowe długoo-gonkowe, nagie, delikatnie i ostro piłkowane, na stronie spodniej błyszczące i stulające się w czasie deszczu lub pod wieczór Pędy kwiatowe wychodzą z kątów liści i są zakończone główką kwiatową barwy białej lub różowawej. Budowa kwiatu motylkowata. Owocem strąk o 2— 4 okrągłych nasionkach. Płożąca się łodyga tej K-y wypuszcza korzonki przybyszowe, z których rozwijają się nowe, niewielkie pędy. Kwitnie od maja aż do jesieni. Jest dobrą paszą dla bydła, choć wartość ma znacznie mniejszą niż K-a czerwona; mimo znacznych zasobów materyj pokarmowych ilość z masy hektara w porównaniu z K-ą czerwoną jest znacznie mniejsza. Ponieważ w całych łanach wyrasta nisko, stąd daje słaby pokos; zasiana jednak z trawami stanowi przez kilka lat wyborne pastwisko. Ma tę dobrą zaletę, że, płożąc się po ziemi i wypuszczając korzenie przybyszowe, wytwarza nowe pędy, które zapełniają miejsca puste lub też nawet wymarzłe. — Lubi ona ziemie lekkie, mniej lub więcej zasobne w wilgoć; na ziemiach o płytkiej warstwie urodzajnej i na żelezistych wydaje dość dobre plony. Szczególniej zmieszana z innemi trawami pastewnemi lub też z K-ą czerwoną nadaje się do obsiewania pastwisk. Nasienie jej jest znacznie mniejsze niż K-y czerwonej (ziarn białej liczą na jeden kilogram około 1 500 000, czerwonej zaś około 560 000) stąd i do wysiewu wychodzi jej znacznie mniej, a biorą około 10 — 12 klgr. na jeden hektar, mieszając do tego 8 kg. tymotki, o ile nie sieje się tej K-y na nasienie, lecz na paszę, Dobre jej nasienie powinno zawierać bardzo wiele ziarn złoto-żółtych. Siano tej K-y schnie szybko i jest najlepszą paszą dla cieląt i jagniąt. Szkodnikami tego gatunku są prawie te same chwasty, posorzyty i grzyby, co i K-y czerwonej.—Trzecim gatunkiem uprawianym jest K. szwedzka lub mieszana (Trifolium hybridam L.). Rośnie także dziko. Piękna i trwała ta roślina sprawia na pierwszy rzut oka wrażenie mieszańca T. pratense i T. repens, a dostarczając pożywnej paszy i wiele siana łączy w ten sposób dobre przymioty jednej i drugiej. Wielką jej zaletą jest także i to, że znosi wiele wilgotności w ziemi. Z silnego korzenia wybiegają liczne, długoogonko-we, trójlistkowe liście. Listki są odwrotnie jajowate i prawie całkiem tępe. Z pośród tych liści wznosi się do 40 cm. wysoka i rozgałęziona łodyga o listkach więcej jajowato podłużnych i dość ostrych. Przylistki są szeroko lancetowate i ostro zakończone, całobrzegie; wszystkie listki są ostro i delikatnie piłkowane. Kwiaty motylkowate, zebrane w główkę, w których najwyższe są białe a dolne różowo-czerwone. Owocem—strąk o 3 nasionkach. Kwitnie od maja do października. Dziko rośnie po wilgotnych łąkach, po brzegach rowów etc. Nazwa jej „hybridum“ pochodzi stąd, iż uważano ją dawniej, podobnie jak i I«jinneusz, za ba-starda K-y czerwonej i białej. Późniejsze jednak badania wykazały tyle odrębnych cech tej K-y, iż już dawno uznano ją za osobny gatunek, Wartość uprawna K-y szwedzkiej jest bardzo wielka, gdyż pod względem zawartości składników pokarmowych zbliża się ona bardzo do K-y białej, a pod względem wydatno-ści masowej nie ustępuje pierwszemu pokosowi K-y czerwonej. Rozwija się na wiosnę później niż K. czerwona, a stąd też i później się ją kosi; drugi pokos wydaje słaby, dlatego najlepiej obrócić ją zaraz po pierwszym pokosie na pastwisko, które daje znakomite. Na glebach zbyt mokrych dla K-y czerwonej ta udaje się bardzo dobrze, i tutaj leży jej największa zaleta. Ponieważ da'ej K-a czerwona wymaga między jednem a drugiem zasianiem najmniej 6 lat: więc w tym międzyczasie, o ile rozchodzi się o paszę, możemy z bardzo dobrym skutkiem siać K-ę szwedzką. Jest również bardzo odporna na mrozy. Sieje się ją zwykle z rośliną ochronną, np. z owsem, a na hektar wypada 12 — 15 kg. nasienia. W roku jej zasiewu rośnie ona bardzo powoli, a jako nawozu powierzchownego dobrze użyć popiołów roślinnych lub rnarglu. Przy uprawie jej na nasienie należy zważać i na to, aby rośliny nie były zbyt gęste, gdyż przy delikatnej dość budowie swej łodygi łatwo zlegają i wydają w ten sposób nasienie mniej dobre. Zaczęto ją najpierw uprawiać w Szwecyi, skąd i jej nazwa, a stamtąd, zyskawszy sobie rozgłos z powodu wytrzymałości na mrozy, w krótkim czasie rozpowszechniła się po całej północnej Eu-

ropie. Na rynku handlowym nosi także nazwę „Alsica“, a niektórzy wywodzą to od nazwy parafii Alsica w Szwecyi pod Uplandem. Jako szkodników jej warto wymienić: rak koniczyny, zarazę itd.—Na europejskich wybrzeżach morza Śródziemnego, kolo Tryestu, na austrya-ckiein Pobrzeżu, rośnie czwarty gatunek K-y uprawianej a mianowicie — K. inkarnatka Trifolium incarnatum L.). Stąd uprawa jej rozpowszechniła się dalej na .północ Europy. Sieją ją pod jesień lub. na wiosnę. Liście dolne ma długoogonkowe, o listkach odwrotnie sercowatych, całobrzegich i owłosionych, podobnie jak i cała roślina. Liście górne (na ło-' dydze) odwrotnie jajowate, krótkoogonkowe. Przylistki tępe i jajowate⁻. Łodyga, 15 — 30 cm. wysoka, pojedyńcza lub rozgałęziona, kończy się główką kwiatową walcowatą i wydłużoną. Kwiaty szkarłatne lub purpurowe, a w czasie dojrzewania ciemno-purpurowe. Jedna jej odmiana, o kwiatach białych, nosi nazwę F. Mo-linieriB abb. Uprawiają ją najwięcej w połudn. Niemczech. Jest rośliną roczną, a zasiewają ją najczęściej w lecie, zaś na wiosnę sprzątają. Inkarnatka nie zastąpi K-y czerwonej, gdyż daje tylko jeden pokos, a pastwiska prawie wcale; ma ona jednak jeden dobry przymiot, iż siana w lecie daje nam prawie o trzy tygodnie wcześniej—na wiosnę—paszę, niż K-a czerwona. Bydło chętnie ją wtedy zjada mimo dość silnego owłosienia tej rośliny. Inkarnatka lubi glebę suchą i przepuszczalną; dobrą jest dla niej także gleba glinkowa lżejsza, jak również i piaskowa. Czas zasiewu przypada mniej więcej na początek czerwca. Śiejąc ją oddzielnie, orze się płytko i bronuje. Na hektar należy użyć do 30 kg. dobrego, wyłuskanego z plewek, żółtego lub zielono-żółtego, a nigdy brunatnego, nasienia. Zupełnie dojrzałe nasienie inkarnatki jest jajowato-eliptyczne, żółtawo-błyszczące i prawie dwa razy większe od nasienia K-y czerwonej. Zbiera się około 20 cetnarów cłowych z hektara.—T ecztery gatunki K-y nadają się najwięcej pod uprawę; z nich czerwona jest głównie uprawianą i tworzy jeden z najważniejszych produktów rolnych.—Oprócz tych gatunków istnieje jeszcze wiele innych, mniej nadających się pod uprawę, które jednak, z innemi trawami na łąkach lub w lasach rosnąc, stanowią dobrą paszę dla bydła. Do tych należą: T. rubens L. o łodydze do 60 cm. wysokiej i delikatnie o-włosionej, o listkach lancetowatych i drobno piłkowanych. Kwiaty, zebrane w główkę długą i walcowatą, są barwy pięknie purpurowej. Kwitnie od czerwca do lipca. Rośnie w lasach liściastych, szczególnie w górzystych okolicach o ciepłym klimacie. Jest piękną ozdobą lasów jak również dobrą paszą dla bydła. —

L. lappaceum L. jest roślinką małą, o listkach drobnych, a kwiatach czerwonych. Rośnie po zaroślach w Istryi i na przyległych wyspach,

jak również na całera pobrzeżu morza Śródziemnego i Adryątyku. Kwitnie od maja do czerwca. T. medium L. (K-a pogięta) jest rośliną trwałą, o łodydze do 30 cm. wysokiej, delikatnie owłosionej, rozgałęzionej i kn wierzchołkowi nieco pogiętej. Liście długoogon-kowe, jajowato lancetowate, gładkie, ja-sno-zielone. — Kwiaty zebrane w okrągłą główkę są barwy ciemno-purpurowej lub czerwonej i pięknie pachną. Nasionka koloru żółtego. Rośnie po łąkach leśnych, na wzgórzach i stokach; prawie w całej Europie. Lubi podłoże piaszczyste. Kwitnie od czerwca do lip-ca. Tylko za młodu stanowi dobrą paszę dla bydła, gdyż później twardnieją jej łodygi. Polecają ją do uprawy, gdyż łatwo znosi klimat i każdą glebę. — T. maritimum Hudson ro-śliuka mała, rzadko ulistniona i owłosiona. Kwiaty czerwone lub też białawe. Rośnie na wybrzeżach Adryątyku i morza Śródziemnego. Nadaje się na paszę dla bydła. — T. noricum Wulfen o korzeniu trwałym. Z kłącza wybiega kilka łodyg kończących się tylko jedną główką kwiatową barwy blado-czerwonej. Cała rcślina silnie owłosiona. Rośnie w Styryi, Ka-ryntyi, Krainie, Tyrolu itd., kwitnie w lipcu.—

T. pallidum W. K. roślina dwuletnia o łodydze cienkiej i słabo ulistuionej. Kwiaty jasno-czerwone. Kwitnie od maja do czerwca. Rośnie na Pobrzeżu austr., w Dalmacyi, Kroacyi, Siedmiogrodzie, a także w połud. Rossyi. Przydatna na paszę. — T. alpestre L. (K-a dwu-kłosowa), o łodydze do 30 cm. wysokiej, prostej, nierozgałęzionej i przylegającemi włosami pokrytej. Listki lancetowate, ząbkowane lub całobrzeżne, jasno-zielone i z obu stron owłosione. Kwiaty, w główkach wydłużonych, pięknie purpurowe. Są odmiany o kwiatach różowo-czerwonych lub białych. Rośnie najczęściej na podłożu wapiennem, po brzegach lasów i wzgórzach. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Jest doskonałą paszą dla bydła. — T. ochroleucwn L. o kwiatach blado-żółtych. Rośnie prawie w całej Europie.— T. pannonicum Jacquin posiada kwiaty w główkach podłużnych, barwy blado-czerwonej. Rośnie na Węgrzech, w Kroacyi, Siedmiogrodzie, Rossyi, w Galicyi, Lombardyi i Piemoncie. Kwitnie od lipca do sierpnia. Dobra na paszę dla bydła. T. alexandrinum L. prawie do pół metra wysoka i silnie rozgałęziona, o listkach delikatnie piłkowauych, owłosionych i lancetowatych. Kwiaty zebrane w główkę podłużną wychodzą z kątów liści. Jest dobrą paszą dla bydła. Rośnie w Europie płd.-wschodniej i Afryce płn.-wschodniej. W Egipcie znana jest pod nazwą Bersym alboBerzun i tam także na paszę uprawiana. Niema jednak dowodów, aby uprawa jej tam sięgała aż czasów starożytnych, nie znaleziono jej bowiem dziko rosnącej; natomiast trafia się w Syryi i Małej Azyi. Nad brzegami morza Adryatyckiego i Śródziem-

J. Rcł.

i».

Hr.

nego rosną jeszcze: T. Cherleri L., która jest jakby miniaturą L. lappaceum L. (ob. wyżej), i T. scabrum L. Ta ostatnia rośnie po miejscach suchych i kamienistych. Jest dobrą paszą dla owiec.—W Europie połudn. rośnie T.

Bocconi Savi o kwiatach ciemno-purpuro-wych i T. angustifolium L. o listkach podłużnie lancetowatych i silnie owłosionych. —

T. striatum L. o kwiatach różowo-czerwonych i T. arvense L., zwana u nas kotk i, o kwiatach białawych w wydłużonych główkach kosmatych. Ta ostatnia była dawniej używaną w medycynie jako Herba et Flores Lagopi\ dzisiaj w niektórych okolicach przyrządzają z niej herbatę w cierpieniach piersiowych. Rośnie wszędzie.—Wysoko w Alpach, prawie tuż koło lodowców, rośnie T. saxatile Allion i.

Jest to mała i dość silnie rozgałęziona roślinka o drobnych listkach i białawych kwiatach.

W Istryi i na przyległych wyspach rośnie T. subterraneum L., odznaczająca się tem, iż owoce swe aż do ich dojrzenia przez skręcenie pędu kwiatowego wwierca w ziemię, aby w ten sposób ułatwić kiełkowanie nasienia.

Istnieją jeszcze w Europie T. fragiferum L. rosnąca na słonawych łąkach, T. resupinatum

L., T.tormentosum L., T. alpinurn L., zaledwie

3. cm. wysoka, o pięknie purpurowych kwiatach; rośnie na łąkach alpejskich. T. Lupina-ster, L. o kwiatach żółto-białych lub czerwonych i bardzo dużych, hodowana także jako kwiat ozdobny; T. suffocatum L. bardzo maleńka; T. montanum L. rosnąca wszędzie, o kwiatach białych; T. glomeratum L. o kwiatach różowo-czerwonych; T. procumbens o kwiatach żółtych i różnych odmianach; T. micran-thum V i v i a n i o kwiatach żółtych i drobnych.

Wszystkie te gatunki, i wiele innych, służą oddawna na paszę dla bydła, a niektóre z nich są tak pożyteczne dla gospodarstwa, dostarczając paszy świeżej i suszonej jako siano, iż bez nich dzisiaj nie możnaby w wielu wypadkach mówić o jakiejkolwiek hodowli bydła. Wcze-śpie też poznano wartość K-y i od tej chwili jest ona dominującym produktem w rolnictwie.

Oprócz tych największych pożytków służy jeszcze K-a do wyrobu perfum i mydeł, a nawet liść K-y znalazł zastosowanie i w sztuce plastycznej, mianowicie w gotyku. Literatura: H allier „Flora von Deutschland“, XXIII;

De C an do Ile „Der Ursprung der Cultur-pflanzen“ (Lipsk 1884); St. Rewieński „Praktykant gospodarczy“ (Warszawa 1904);

Frank i Sorauer „Choroby roślin“ (Lwów 1899); Sorauer „Die Pflanzenkrankheiten“

(Berlin 1886); Garcke „Flora von Deutschland“ (Berlin 1898); Wł. Gałecki „Upiawa roślin motylkowych“ (Warszawa 1895); Kerner von Marilaun „Pflanzenleben“ (Lipsk i Wiedeń 1898); Warming „Handbuch der systematischen Botanik“ (Berlin 1902); ponadto liczne artykuły i sprawozdania w następujących czasopismach: „Ziemianin“ (Poznań, roczników 54); „Rolnik i Hodowca“ (Warszawa, roczników 22); „Journal für Landwirtschaft“ i „Deutsche landwirtschaftliche Presse“).

Konidye, rodzaj zarodników u grzybów, ob. Co ni di a.

Konie, herb polski, ob. S t a r y k o ń.

Koniecki, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w polach—gór nem czerwonein, dol-nem srebrnem— lew wspięty. Nad hełmem, w

/S

Fig. 216. KooLcki (herb).

koronie szlacheckiej, pół lwa. Labry czerwone, podbite srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Janowi de Zanden Konieckiemu za dzieła rycerskie przez Zygmunta III, króla polskiego na sejmie w Warszawie 16 kwietnia r. 1590. Źródła: Niesiecki, Metr. koronna ks. 133, str. 466.

Koniecpol, dawniej Koniecpole, osada (przedtem m-ko), gub. Piotrkowska, pow. No-woradoinski, w dolinie przy uściu rz. Białki do Pilicy; urząd gminny, szkoła pocz., poczta, fabryka żelaza (imdlingarnia), założona w r. 1833 za inicyatywą Banku Polskiego, szpital św. Joanny, założony w r. 1835 przez Joannę hr. Potocką, kościół murowany, wzniesiony w r. 1644 przez Stanisława Koniecpolskiego, hetm. wielk. kor.; 3 000 mieszk. Wielki pożar, który nawiedził osadę w r. 1879, zniszczył także szpital św. Joanny.—K. założony został w r. 1443, na terytoryuin wsi tejże nazwy, na mocy przywileju Władysława Jagiełły. Zygmunt August nadaje miastu 4 jarmarki (1559), Jan Kazimierz uwalnia je od stacyj wojskowych (1649), a Jan III od wszelkich ciężarów (1674). Pierwotnie K. oraz przyległe dobra były własnością Koniecpolskich; później przeszły do Czapskich, a od tych w posagu do Potockich. Dn, 21 listopada r. 1708 stoczoną została pod K-em krwawa bitwa między stronnikami Leszczyńskiego a obrońcami Augusta II; z górą 2 000 ludzi legło na polu; dotąd jeszcze można tam rozpoznać mogiły.—Opis i widok K-a w „Tygodniku illustr.“ z r. 1874, JM« 351.—„Słów. geogr.“

Koniecpol Nowy, m-ko, gub. Podolska, pow. Bałcki, u zbiegu rz. Kody my z Bohem; szkoła

Był W

Hr.

wiejska, synagoga, cerkiew, młyn; około 1500 inieszk. — K. został założony przez Stanisława Koniecpolskiego, kaszt, krak., hetin. w. kor., który polecił znakomitemu inżynierowi francuskiemu Wilhelmowi Beauplan zbudować tam twierdzę w r. 1634; pozostały z niej zaledwie szczątki wałów, oraz opodal stojący słup ciosowy nad Bohem z napisem: „Koniec Polski“. Od Koniecpolskich przeszło m-ko wraz dobrami przyległemi do Lubomirskich, od tych do Szałajskich, wreszcie do Sobańskiej.

K-u kościół Jezuitów.

Koniecpolscy herbu Pobóg, znakomity ród polski, wygasły po mieczu w r. 1719. Protoplastą jego był Przedbor, ziemianin sieradzki, żyjący w drugiej połowie w. XIV, właściciel Koniecpola, od której to włości potomkowie jego w XV w. wzięli nazwisko Koniecpolskich. Synem Przedbora był Jakób, wojewoda sieradzki (r. 1401), dzielny wojownik przeciwko Krzyżakom w potrzebie Grunwaldzkiej gdzie dowodził, jak o tern podają Długosz i Bielski, chorągwią, własnym sumptem wystawioną, Jakób pozostawił trzech synów: Mikołaja, magistra sztuk pięknych w akademii krakowskiej, zmarłego bezpotomnie; Jana, kanclerza wielkiego koronnego (ob.), i Przedbora, kasztelana rozpierskiego (r. 1436), a później sandomierskiego (r. 1443), wsławionego niemało czynami rycerskiemi w wojnie z Wołoszą, w której, walcząc na czele szlachty ruskiej, zmusił ostatecznie hospodara Bohdana do posłuszeństwa królowi Kazimierzowi. Synami kasztelana Przedbora byli: J a k ó b, kasztelan przemyski (r.    1480), zgasły bezpotom

nie, i Mikołaj, starosta i podkomorzy przemyski, który dalej poprowadził ród K-ich, rozpadający się w osobach jego wnuków: Stanisława i Mi koł aj a na dwie gałęzi'¹: starszą, hetmańską, i młodszą, kasztelańską. Co się tyczy drugiej z nich, to mimo dzielnej służby wojskowej swoich członków, mimo serdecznych z hetmanem Stanisławem i je.:o najbliższymi stosunków, nie zdołała ona jednak wznieść się w Rzeczypospolitej zbyt wysoko. Ledwie dwa krzesła w senacie, i to mniejsze, przypadły w udziale jej przedstawicielom: założycielowi, M i-kołajowi (kasztelania rozpierska r. 1565) i synowi jego, Andrzejowi (kasztelania połaniecka r. 1591). W drugiej połowie XVII w. głucho już całkiem o tej mniej głośnej linii panów z Koniecpola, która ostatecznie wygasła w początkach wieku XVIII. (Wywodów pruskiej rodziny von Joeden, która dowodziła swego pochodzenia od tej gałęzi domu Koniecpolskich, i w r. 1790 u-yskała od rządu pruskiego potwierdzenie dawnego szlachectwa z nazwiskiem „von Joeden-Koniecpolski“, brać na seryo niepodobna). Gałąź starszą, hetmańską, rozpoczyna Stanisław (ob. wyżej), starosta wieluński, kasztelan sieradzki (r. 1549). Synami jego byli: Stanisław, podkomorzy

Wielka Encykl. Poważ. Iluatr. Zeszvt 2S8a Tona XXXVIII

sieradzki, i Aleksander, wojewoda sieradzki. Po Stanisławie pozostał syn, Samuel, kasztelan chełmski (r. 1620), zmarły bezpotomnie, Aleksander zaś dalej poprowadził tę gałąź rodziny, przez koligacye z najpierwszemi domami ówczesnemi, tudzież przez skrzętność i umiejętne gospodarowanie, kładąc kamień węgielny późniejszego znaczenia majątkowego i świetności swych potomków. Dzielny żołnierz pod Byczyną i w wyprawie inflanckie';, gdzie przywodził własnej chorągwi, walczył również po stronie królewskiej z rokoszanami pod Gu-zowem. Wierny stronnik monarchy, cieszył się też rzetelnemi jego względami. W r. 1595 nadał mu król starostwo żarnowieckie; w r. 1597 jest już kasztelanem sieradzkim, po bitwie guzowskiej otrzymuje starostwo brześni-ckie i „6 000 czerwonych złotych jurgieltu na Pile“, wreszcie w r. 1606 wstępuje na województwo sieradzkie, na którern zasłużonego żywota dokonywa w r. 1609, pozostawiając pięciu synów, którzy okryli, zwłaszcza najstarszy z nich, nieśmiertelną sławą imię Koniecpolskich. Z nich: Aleksander, drugi z rzędu, starosta żarnowiecki, jeden z najdzielniejszych rycerzy czasu swego, postrzelony przy zdobywaniu Smoleńska i przywalony murem, zmarł od ran w wieku młodzieńczym; R e m i-gian, opat jędrzejowski, poseł kilkakrotny od Zygmunta III do Papieża, dokonał żywota w r. 1640 jako biskup chełmski; Stanisław, najstarszy z braci, hetman wielki koronny, należał bez wątpienia do najświetniejszych postaci historycznych, jakie Polska kiedykolwiek wydała (ob.); Krzysztof, chorąży wielki koronny, w końcu wojewoda bełzki (r.    1641),

położył niemałe zasługi radą i orężem w smutnym okresie dziejowym w latach 1648—59; Jan wreszcie, najmłodszy z braci, dzielny wojownik przeciwko Turkom pod Cecorą i Szwedom, przyczynił się również wiele do świetności imienia domu swego, jako mąż niepospolitej inteligencyi i nauki, nabytej za granicą, których-to przymiotów niejednokrotne dawał dowody w senacie, gdzie zasiadał jako kasztelan (r. 1643), a później jako wojewoda sieradzki (r. 4.647). Synem hetmana Stanisława był Aleksander (* w r. 1559), który pozostawił jedynego syna, S t à ni sł a w a-J a n a.— Ten ostatni, największy swego czasu magnat w Polsce, był nasamprzód oboźnym w. koronnym (r. 1676), później wojewodą podolskim (r. 1679), wreszcie zasiadł w r. 1682 na kasztelanii krakowskiej. Zmarł bezpotomnie, zapisując całą swoją olbrzymią fortunę stryjowi, J a no wi-Al ek s a ndr o w i (ob. niżej). Wojewoda sieradzki, Jan (ob. wyżej), pozostawił jedynego syna, S t a ni s ł a w a-K a r ol a, starostę parnawskiego (mylnie przez Niesieckiego nazwanego „wojewodą parnawskim“), zgasłego bez potomstwa płci męzkiej. Synem wreszcie wojewody bełzkiego, Krzysztofa, (ob. wyżej)

r>.

był J a n-A 1 e k s a nd er, wojewoda Jbracławski (r. 1694), później sieradzki (r. 1710), zmarły w r. 1710 jako ostatni z rodu. Pozostała po nim olbrzymia fortuna, odziedziczona po ojcu i bratanku, stała się powodem długich i uporczywych sporów, których odgłosy znaleźć można jeszcze w aktach z końca XVIII stulecia. Źródła: Niesiecki, Żychlinski (XIX str. 30 — 45).

Koniecpolski Jan, kanclerz wielki koronny (f 1455    r.). Syn Jako ba, wojewody sie

radzkiego i starosty kujawskiego, jednego z naj-zaufańszych doradzców króla Władysława Jagiełły; był powołany przez monarchę do dworu, na nim jednak niedługo przebywał, gdyż już w parę lat potem (r. 1427), posądzony o meprawe stosunki z młodą królową (Zofią, księżniczką kijowską), zmuszony był uciekać za granicę. Wkrótce atoli, gdy niewinność jego w tym względzie została dowiedziona, odzyskał łaski, króla, otrzymał starostwo sieradzkie i w końcu pieczęć wielką po Janie Szafrańcu. Wysłany na Sobór Bazylejski, odprawiał za panowania Władysława Warneńczyka liczue poselstwa: w r. 1434 do cesarza Zygmunta z prośbą o rękę córki ks. Alberta dla króla polskiego; w r. 1436 uczestniczy na zjeździe w Kez-marku celem załatwienia sporu o Spiż, a w r. 1439 jest pełnomocnikiem na zjeździe w Lu-bomli. Jego również wysyłał kilkakrotnie do Węgier Władysław III dla wybadania opinii magnatów; jemu też zlecone zostało poselstwo do królowej Elżbiety z uwiadoti ieniem o przyjęciu korony węgierskiej. Ostatniego zlecenia nie był jednak w stanie wykonać wobec namiętnego postępowania królowej, która kazała posłów uwięzić. Gdy król wyruszył do Węgier, połączył się z nim kanclerz w Kezmarku i odtąd w Węgrzech bawił, zaglądając czasem do Polski, gdzie, jako stronnik biskupa krakowskiego, ściągnął na siebie nienawiść Spytka z Melsztyna. W walkach stronnictw węgierskich brał również udział niemały i wystawiał własnym sumptem poczty rycerskie. Po klęsce warneńskiej powrócił na stałe do kraju, gdzie żywota dokonał w roku 1455. — Pochowany w Wielgomłynach. — Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki; „Rozprawy Akademii Umiejętności“ t. XVII.

Koniecpolski Stanisław (* 9 lutego 1591, — 11 marca 1646)jkaszt. krak. i hetman w. kor., jeden z najznakomitszych hetmanów polskich. Był najstarszym synem Aleksandra, wojewody sieradzkiego. Kształcił się w Krakowie od 9-go roku życia wraz z młodszym od siebie krewnym, Zygmuntem K-m, później sędzią sieradzkim i starostą będzińskim, autorem „Rodowodu domu K-ch“ (napisany w r. 1651, a wydany przez Przyłęckiego: w „Pamiętnikach o K-chu), aż do rokoszu Zebrzydowskiego (ob.). Wtedy zawiózł go ojciec na sejm do Piotrkowa, ale rychło do domu odprawił, by na rozlew krwi bratniej nie patrzył. W służbę publiczną wchodzi K. dopiero w wojnie moskiewskiej; uczestniczy mianowicie przy boku Karola Chodkiewicza (ob.) w oblężeniu Smoleńska w 1611 r., jako starosta wieluński. Męstwo jego wielką zjednało mu przyjaźń Stanisława Żółkiewskiego (ob.), hetmana w. k., który K-mu, około r. 1615, dał córkę swoją za żonę. Ale poślubiona umarła mu w Koniecpolu już w półtora roku, a wraz z nią synek Andrzej. W roku 1615 zostaje K. pod-stolim koronnym, a niedługo potem hetmanem polnym. Od tego czasu poczynają się ciągłe boje K-go na kresach Rzplitej z Tatarami i Turkami. W r. 1620 bierze hetman udział w odwrocie z pod Cecory i wiernie dotrzymuje miejsca poległemu tu wielkiemu Żółkiewskiemu. Po klęsce dostaje się wraz z synem poległego, Janem, i innymi do niewoli, która lat 3 trwała. Jako jeniec K. był własnością Skin-der-baszy; ten zamknął go w wieży w Biało-grodzie i żądał 50 000 okupu. Po śmierci jego, przewieziono K-go do Jedykuły, bo nie chciał przyjąć wiary mahometańskiej. Dopiero wielkie poselstwo polskie do Turcyi, ks. Krzysztofa Zbaraskiego, zdołało uwolnić z niewoli i jego i wielu innych jeńców, tak, że na Wielkanoc 1623 r. wrócił K. do Polski. W tymże roku został wojewodą sandomierskim. Wkrótce'po powrocie musiał się udać do Prus, gdzie mu król powierzył naczelne dowództwo w wojnie szwedzkiej z Gustawem Adolfem (ob.). W r. 1627 zdobył K. Puck i przez to ocalił Gdańsk, ale zaraz potem poniósł dwukrotną klęskę pod Libiszowem: paraliżowany bowiem brakiem żołdu, nie mógł energicznie wojny prowadzić. Dopiero w r. 1629 wzmocniony zasiłkami, dzięki temu, że sejm uchwalił podatki, pobił Gustawa Adolfa pod Trzcia-ną na głowę, tak, że o mało sam król nie dostał się do niewoli. Pokój jednak w Alt-marku zawarty (1629), a raczej 6-letni rozejm, zakończył wojnę. Walczył K. i na południu Rzeczypospolitej , gdzie musiał poskramiać ciągle się powtarzające ruchy kozackie. Już w r. 1623 walczył K. z atamanem Żmoiłą pod Kryłowem, a pokonawszy Kozaków w r. 1625 przywiódł t. zw. kurukowską ugodę, dla nich niekorzystną, do skutku. W roku 1630 podobnież pod Perejasławiem rozgromił kozaków K. W tym właśnie czasie (1629) stał się właścicielem Brodów, nabytych częściowo kupnem, częściowo darem od synowca Żółkiewskiego hetmana, Łukasza (ob.), starosty kałuskiego.,Wa-żniejsza walka z Kozakami przypadła na bunt Sulimy (ob.) w 1635. Od lat dwóch już wtedy był K. kasztelanem krakowskim, a od trzech hetmanem wielkim. Właściciel olbrzymich obszarów, zbudował w tym czasie bardzo warowny zamek w niedawno nabytych Brodach, tak, że sejm z r. 1633 publiczne wyraził mu podziękowanie, a ponadto prześliczny, współcześnie

tam niebezpieczeństwo

Widział

opiewany przez poetów (mianowicie Jakób Sobieski, ojciec Jana III) pałac w Podhorcach (ob.). Rósł K. w powadze i znaczeniu za zwycięstwo odniesione w r. 1624 nad Kante-mirem i Tatarami pod Martynowem; wielbiono go jako wybawcę (kazanie słynne Fabiana Birkowskiego „Kantemir basza po-r lżony“), bo kilkadziesiąt tysięcy dzieci ocalił wtedy z jassyru. Zasiadł na tronie polskim od r. 1632 Władysław IV, a K. wkrótce stał się przyjacielem i najpoufniejszym doradcą we wszystkich planach królewskich, obok kanclerza Ossolińskiego (ob.). Vrojną moskiewską rozpoczął Władysław IV swe rządy; nie brał w niej jednak udziału K., bo musiał strzedz granic przed spodziewanym napadem Tatarów i Turków. Jakoż w r. 1633 pobił Tatarów pod Sasowym Rogiem, wkrótce potem po l Paniow-cami Turków pod wodzą awanturniczego Aba-zy-baszy. — Za to brał K. czynny udział w rokowaniach ze Szwecyą, obok Rafała Leszczyńskiego, Jakóba Sobieskiego, Jerzego Ossolińskiego itd., jako jeden z polskich delegatów w sierpniu r. 1635: negocyacye te, o burzliwych posiedzeniach, doprowadziły wreszcie do pokoju w Sztumdorfie 1635 r. zawartego ze Szwecyą. K. jako polityk był zwolennikiem przyjaźni i przymierza Polski z Francyą. Jednakowo z królem Władysławem IV zapatrywał się na kwestyę wschodnią, tj. kozacko-tu-recką.

zarówno od Turków, jak od Kozaków grożące i zawczasu przemyśliwał, jak temu zapo-biedz: nie dziw tedy, że później przystąpił do wielkiej myśli Władysław IV, wielkiej wojny tureckiej; nie dziw, że król z tej tajemnicy mu się zwierzył. K., pan rozległych obszarów na Podolu, znał wybornie stosunki kresowe i sprawy Niżowc^w jak nikt wtedy w Polsce.

Nie posiadał wprawdzi-e tej miłości u ludu u-kraińskiego, co jego teść, wielki hetman, pod Cecorą poległy, Żółkiewski, ale hart jego ducha, umysł rozległy i wykształcony, szacunek, jakim się cieszył u Turków i Tatarów nawet, dawały rękojmię, że potrafi ująć w karby kozaków i na Niżu spokój ustalić. Dążył do tego K. wszelkiemi siłami, śledził bacznie i czujnie każdy ruch kozaczyzny, przez swój system szpiegostwa wiedział o wszystkiem, co się na Niżu dzieje. Trzymał K. kozaków żelazną ale sprawiedliwą ręką, w karbach posłuszeństwa.

Sam żołnierz, szanował starych żołnierzy kozackich, łagodził ich stan, bronił ich od ucisiu, wspierał, obdarzał, ale z tern wszystkiem śledził pilnie i czujnie, znając ich skłonność do buntu. Środkiem do utrzymania kresów i Kozaków w spokoju, a zarazem, by zapewnieó trwarde posiadanie tych ziem Rzplitej i zyskać podstawę do walki z Turcyą i Tatarami, nie-tylko obronnej ale i zaczepnej z czasem, miał być plan, który przedłożył K. Władysławowi IV we Lwowie r, 1634. Wierzył on bowiem, jak i król, w możność i potrzebę zupełnego wyparcia pogan od granic Polski i dopełnienia posłannictwa historycznego Rzplitej. Planem tym było wzniesienie twierdzy kresowej. Uzyskawszy pozwolenie od króla i sejmu, nie czekając na żadne subsydya, zabrał się szybko i energicznie do dzieła. Jego nadworny inżenier, francuz rodem, ale spolonizowany, Beau plan (ob), wzniósł w krótkim czasie pod osobistym nadzorem K-go i wyłącznie z jego funduszów, o-bronną twierdzę nad Dnieprem, Kudak (ob.). Jest więc ta twierdza wyłącznem dziełem K-go. Ale ledwo Kudak stanął, rzucił się na niego Sull ma, na esele zbuntowanych kozaków, zdobył i zburzył (1635). Ukarał go jednak K., który właśnie wolny już od rokowań ze Szwecyą (pokój sztumdorfski), śpieszył na Ukrainę. Kozacy, przestraszeni na wieść o tern, sami wydali K mu Sulimę i Pawluka. Na polecenie sejmu i króla K. zajął się odbudowaniem Kudaku,* który stanął pod dachem w roku 1636. — W r. 1637 K. znowu z buntem kozackim pod wodzą Pawluka miał sprawę, groźniejszym niż inne dotychczas, w następnym zaś poskramiał bunt Ostrzanina i H u n i (ob.). Ostatnim czynem wojennym K-go 1644r.było wielkie zwycięstwo nad 40000 Tatarów pod Ochmatowem. Całe więc niemal życie, a zwłaszcza od powrotu z niewoli tureckiej, upłynęło K-mu w bojach. W r. 1646 Władysław IV odkrył swój plan wojny tureckiej na sejmie, plan upadł. K. należał do jego wielkich zwolenników, a teraz tern bardziej, że kozacy znowu ruszać się poczynali, a wśród nich przywodził Chmielaicki. Jego to obawiał się K. i umierając miał powiedzieć, że spokojniejszą miałby śmierć, gdyby Ukrainę zabezpieczył przed Chmielnickim; chcąc go zjednać , wyjątkowemi obdarzał go względami. Wiedział K. o tych nowych, a niebezpiecznych spiskach kozackich, a zwłaszcza o ich znoszeniu się tajemnem z Tatarami. Dlatego popierał gorąco, w „dyskursie“ przedłożonym senatorom w r. 1645, myśl królewską: zaczepną wojnę z Tatarami, na których należy rzucić kozaków, i tak przerwać ich machinacye, a stąd wyniknie i wojna z Turcyą; pochwalał ten plan i jego potrzebę konieczną i wielkie korzyści wykazywał. Ale K. pragnął wojny legalnej, z wiedzą i wolą sejmu, i w tern dążeniu swojem różnił się stanowczo od innego przyjaciela królewskiego i zwolennika wojny, kanclerza Ossolińskiego; nie pochwalał też K. traktatów z Rzymem, Wenecyą itd., bo stał wiernie przy prawach narodu i był im posłuszny tak dalece, że zaprzestał ścigać Abazę-baszę po rozbiciu go pod P a ni o w c a mi (1633), gdy mu sejm tego zakazał. Jechał właśnie K. na swój ślub do Rytwian i wtedy (koniec 1645) wstąpił do Warszawy, by utrwalić króla w jego zamysłach wojny z Ordą i zdobycia Krymu, by mu udzielić niepokojących wieści, jakie go doszły z nad

g§§

gHBIlg SBJilSiilyi

mm

T «■ *à

55-go roku życia.ff^ Śmierć jego

Niżu, o tajemnych porozumiewaniach się kozaków z Tatarami, ich pragnieniach wydobycia się na wolność z pod obecnego „ucisku“; wtedy to także na radzie senatorów odczytał ów swój „dyskurs o zniesieniu Ordy Krymskiej“. Żenił się K. po raz trzeci. W r. 1619}bowiem poślubił po Żółkiewskiej Krystynę Lubomirską, kasztelankę wojnicką, która w r. 1645 zmarła w Brodach. Z niej doczekał się syna Aleksandra. Nakoniec w dn. 16 stycznia r. 1646 poślubia Zofię Opalińską, wojewodziankę poznańską. Ale żył z nią zaledwie 2 miesiące niespełna, bo umarł w dn. 11 marca r. 164<b

r-

Mi

lijl ilSf

:IÄ-,

Fig. 217. Stanisław Koniecpolski.

w Brodach,

zwłaszcza niepowetowaną stratą była dla króla, który nie miał kim zastąpić wielkiego hetmana zarówno w swoich planach wojny jak w stosunkach z Kozakami. Niemało było takich w Rzpltej, którzy przepowiadali koniec Polski z jego śmiercią, bo szlachta poważała go i za stróża praw i bezpieczeństwa Rzpltej poczytywała. Hospodar wołoski uważał śmierć K-go za największą stratę dla chrześciaństwa, ale w szczególności bolał nad nią król, bo hetman miał wielki wpływ na szlachtę i wojsko. Umarł K. na drugi dzień po weselu królewskim z Maryą Ludwiką. Był to~wielki obywatel, szczęśliwy wo-

jownik, znakomity gospodarz. Wspaniały i dobroczynny, pełen ognia i geniuszu, czynny, o-sobiście mężny, wierny przyrzeczeniu; temperament gwałtowny, energiczny a wytrwały, tak, że mówiono o nim, iż prędzej uderzy, nim wymówi, ścisły w dochowaniu sekretu, nieomylny w przyjaźni, należy K. do najwybitniejszych postaci historycznych XVII w. obok Żółkiewskiego, Chodkiewicza i Sobieskich. Cieszył się wielką i powszechną sympatyą i poważaniem, nawet Islam-Girej łasił się przed nim i prosił, by go za syna przyjął. Jako wódz miał przydomek „Cunctator“, bo nic bez planu nie przedsiębrał; dla żołnierzy wyrozumiały i sprawiedliwy, trzymał ich jednak w karbach subordy-nacyi i posłuszeństwa. Na dworze i w obozie K-go znajdowali się ludzie o rozlicznych, wybitnych talentach, które umiał wyszukiwać i o-ceniać, a ludzie ci nieraz zasłużyli się Rzpltej, zwłaszcza jako wojownicy i inżenierowie, np. wspomniany inżenier Beauplan. Do grona dworzan K-go należał także znany później dworzanin królewski, Stanisław Oświęcim (ob.). Ałe dodać należy, że ulubieńcem K-go był także Krzeczowski (ob.), znany z buntu Chmielnickiego, że K. byl protektorem słynnego awanturnika Łasz cza (ob.), że znany Czapliński (ob.), był podstarościm w dobrach K-go. Oprócz wyłuszczonych posiadał jeszcze K. kilka starostw: żarnowickie, bytomskie, burskie, barskie, kowelskie, płoskirowskie i pere-jasławskie, otrzymane w różnych czasach za zasługi wojenne. Budował wiele : zamek w Brodach, w Podhorcach, pałac w Warszawie (dziś namiestnikowski), obronny zamek w rodowym Koniecpolu (stawiał go Beauplan), który na miasto zamienił; w Barze rozprzestrzenił i odnowił zamek; wspaniałe kościoły w Brodach i Koniecpolu, w Myślenicach kaplicę dla Najśw. Maryi Panny; uposażył klasztor Jezuitów w Barze i grecki klasztor t. zw. Monaster na Pleśniku koło Podhorzec. W ulubionych Brodach, za przykładem Zamojskiego, zamierzał założyć akademię i profesorów do niej zaczął już sprowadzać, ale śmierć te zamysły przerwała. Pozostawił jedynego syna Aleksandra. Pochowany został po uroczystym pogrzebie w Brodach, obok drugiej swej żony.—L i t e-ratura: Przyłęcki „Pamiętniki o Koniecpolskich“ (Lwów 1842); Dyaryusz Oświęci-ma (dotąd właściwie niewydany, ob. Szajnocha pod tym tytułem); Niesiecki t. V; Żychliński „Złota księga“ (t. XIX Poznań 1897); Bartoszewicz J. w „Tyg. Ilustr.“ (t. VII 1863—rzecz niedokończona“); niektóre szczegóły w monografiach do tych czasów: Szajnocha „Dwa lata dziejów naszych“; Dubiecki ;,Kudak“; Szajnocha „Opowiadanie o Janie III“; Kubala „Jerzy Ossoliński“; C z e r m ak „Plany wojny tureckiej“ itd.; o niewoli K-go Szajnocha „Powieść o niewoli na Wschodzie“; o wojnie zaś szwedzkiej

ków 1904).

tych groszy, nie wiadomo, lecz sądząc z techniki wyrobu, w żadnej z mennic państwowych, jeno prawdopodobnie gdzieś w pobliżu teatru wojny.

W tymże właśnie roku

„detyna". na wojnę, Hańba

nowem,

W r. 1655, w czasie najazdu szwedzkiego Karola Gustawa, gdy Jan Kazimierz opuszczony uszedł na Szłąsk, K. na czele 4 000 wojska kwarcianego przystąpił do Gustawa Adolfa, o-puszezeniem Rzpltej przez króla swój krok motywując. Wkrótce jednak porzucił królaśzwedz-kiego i potykał się ze szwedzkiemi wojskami pod Warszawą, Malborgiem, Toruniem. Był wtedy właśnie wojewodą sandomierskim, mianowany nim w r. 1656. W 1658 r. w październiku wraz z Janem Sobieskim, chorążym ₄ koronnym podówczas, wyprawił się do Prus Królewskich z 3 000 wojska przeciw Szwedom. W obozie pod Sztumem rozchorował się jednak, i to śmiertelnie, a 31 marca 1659 r. u-marł w Podhorcach w 39-m roku życia. Pozostawił jedynego syna Stanisława (zrn. 1682), kasztelana krakowskiego, na którym wygasła hetmańska linia rodu K-ch.—Lit e r at ur a ta sama, co przy hetmanie Stanisławie; można dodać: Korzon „Dola i niedola Jana III“ (t. I. Kraków 1898 r.). Żychliński podaje nagrobek K-go z kościoła Podhoreckiego.    M- °'y-

Gustawa Adolfa, niedawno wyd. monografia Szelągowskiego „O ujście Wisły“ (Kra-

M. G-y.

Koniecpolski Stanisław w czasie wojny moskiewskiej, zapewne z rozporządzenia króla, wybija w r. 1614 grosze na zapłatę zaległego wojsku żołdu, na których, dla odróżnienia od zwykłych mennic państwowych, zamieszcza swój herb Pobóg, aby, jako monetę wyjątkową, posiadającą mniejszą wartość od takich samych groszy normalnych, wycofać z kursu ; tern można objaśnić nadzwyczajną rzadkość tego grosza; dotychczas znany jest tylko w jedynym egzemplarzu. Gdzie odbywało się wybijanie

«as

Fig. -218.

w. w. w.

Koniecpolski Aleksander (f w r. 1659) wojewoda sandomierski, jedyny syn Stanisława, hetmana wielkiego koronnego, i Krystyny Lubomirskiej, kasztelanki wojnickiej, drugiej jego żony. Był także starostą perejasłaskim, kaniowskim, korsuńskim, dolińskim i czehryń-skim. Ur. się na parę miesięcy przed klęską cecorską i niewolą turecką ojca, tj. w r. 1620. Otrzymawszy w domu staranne wychowanie wysłany został na dwór cesarza Ferdynanda III, który mu nadał tytuł „księcia“. Następnie zwiedziwszy Rzym, Grecyę i Belgię, wrócił do Polski i walczył przy boku ojca pod Och-matowem w r. 1644. Jeszcze za życia ojca w r. 1641 został chorążym koronnym. — Choć kształcił się w sztuce wojennej u najlepszych mistrzów za granicą i osobistem męstwem się odznaczał, nie dorównywał jednak ojcu ani zdolnościami, ani charakterem. Na słynnym sejmie r. 1646, na który przybył K. późno, a na którym roztrząsano właśnie plan wojny tureckiej Władysława IV, należał do jej zwolenników. W blizkich bardzo i serdecznych stosunkach pozostawał też z kniaziem Jeremim Wiśniowieckim (ob.) i później popierał jego politykę. W r. 1647 na czele kilku tysięcy wojska zapędził się aż pod Oczaków, gromiąc hordy tatarskie. Na K-im ciąży poniekąd wina buntu Chmielnickiego, bo nietylko nie ujął się za pokrzywdzonym przez Czaplińskiego Chmielnickim (wydarcie słobody i żony), ale przyrzekł swojemu pod-starościemu, na jego usilne prośby, że nie będzie stawał w obronie kozaka, gdy Czapliński na własną rękę zajedzie mu posiadłość. Czapliński bowiem, oczerniając Chmielnickiego przed swoim panem, chciał, by K. sam pozbawił Chmielnickiego posiadłości. Po śmierci ojca swojego K. był, obok Jeremiego Wiśnio-wieckiego, Stanisława Rewery Potockiego, Mikołaja Ostroroga, kandydatem do buławy polnej, nie otrzymał jej jednak, podobnie jak Wi-śniowiecki, i wtedy-to właśnie spokrewnili się i zaprzyjaźnili.

(1646) spór ich o rozległe starostwo hadziackie, odstąpione K-mu przez umierającego ojca, był tylko krótkotrwałym epizodem w stosunkach szwagrów: K. bowiem w r. 1643 ożenił się z Joanną Barbarą Zamojską, córką ordynata Tomasza, kanclerza w. kor., z rodzoną zatem siostrą żony Jeremiego Wiśniowieckiego. Barbara umarła w r. 1653, dn. 10 lipca, i pochowana w Zamościu. W r. 1646 przyjmował K., w parę miesięcy po śmierci ojca, w zamku podhoreckim króla Władysława IV z żoną Maryą Ludwiką. Wybuchł tymczasem bunt Chmielnickiego; obaj hetmani koronni (Potocki i Kalinowski) po klęsce korsuńskiej (ob.) dostali się oo niewoli, a w Mereczu zmarł Władysław IV (1648). Przeciw Chmielnickiemu ogłoszono wojnę i pospolite ruszenie, a ponieważ hetmani byli w niewoli, wybrano re-gimentarzy: Zasławskiego Dominika, Ostroroga, i trzecim zaś był K. Jako regimentarz otrzymał Koniecpolski od Chmielnickiego dla młodego wieku — 28 lat — przydomek:

Szlachta wystąpiła wspaniale ale K. najświetniej ze wszystkich.

„sromu pilawieckiego“ nie ciąży jednak na K-m, bo głównymi sprawami popłochu i całej hańby byli Zasławski i Ostroróg. K. zaś obok Wiśniowieckiego próbował walczyć, aż wreszcie dał się porwać ogólnemu szałowi ucieczki. Walczył jeszcze potem kilka-kroć z Tatarami i kozakami: pod Konstanty-Zbarażem, Beresteczkiem, Żwańcem.

Konieczkiewicz Kasyan, dominikanin, św. teologii prezentat (ob.), profesor w seininaryum krakowskiem, wydał w druku: „Życie zachodnich krajów apostoła ś. Wincentego Ferreryusza, wyznawcy zakonu kaznodziejskiego“, przez K. A. Teolego, przekład z włoskiego (Kraków 1750, w 4-ce). Dzieło to ważne jest do histo-ryi domu Odrowążów, gdyż umieszczona w niern Jacka, obejmująca 75 stron, opisuje cały jego ród , genealogię i wszystkich herbowych tego rodu. Mnóstwo także miedziorytów, wystawiających różne cuda świętych, ozdabia książkę.—F. M. Sobieszczań-ski w „Enc. Org. większej.

Konieh, ob. Konia.

Koniferyaa Cl6 Haa 0₈ f 2H, 0. K. znajduje się w soku kambialnym roślin iglastych. Wygotowując w wodzi 3 młode pędy różnych odmian sosny, jodły lub modrzewiu, można otrzymać rozczyn, z którego po odpowiedniem zgęszczeniu wypada K-na w stanie stałym. K. jest ciałem krystalicznym, o połysku jedwabistym, topi się przy temp. 185°, bardzo trudno rozpuszcza się w alkoholu i wodzie zimnej, znacznie łatwiej w gorącej, nie rozpuszcza się w eterze; rozczyny wodne posiadają smak gorzki. Charakterystycznym odczynnikiem na K-nę jest mieszanina fenolu z kwasem solnym, pod wpływem tych ciał w obecności K-ny występuje niebieskie zabarwienie. K. należy do grupy związków organicznych zwanej gluko-

K. St.

ro-

M. ii.

Hr.

dedykacya do ś v.

ry darni (ob.).

König Jan Ul ryk, poeta niemiecki (* w Esslingen 1688 —f w Dreźnie 1744). Pisywał teksty do oper, wystawianych w dworskim teatrze w Dreźnie, w r. 1719 został mianowany poetą dworu drezdeńskiego. Jego poezye okolicznościowe (np. epos „August im Lager“; 1731) pełne są ponad wszelką miarę wygórowanych pochlebstw. Pisywał utwory w dzaju komicznym (np. komedye: „Der Dresdener Schlendrian“, „Die verkehrte Welt“). Zbliżał się stylem do tak zwanej drugiej szkoły szląskiej (ob. Niem, literatura). Pozostawał też w stosunkach przyjaznych z Gottschedem. Poezye jego wraz z życiorysem wydał w Die-źnie r. 1745 J. Ch. Rost.    w-©•

König Fryderyk, wynalazca pośpiesznej prasy drukarskiej (* 1774 -f 1833).—K. uczęszczał do gimnazyum w Eisleben, lecz nie u-kończywszy szkół, wstąpił do drukarni w Lipsku, gdzie praktykował jako zecer, przyczem studyował historyę, filozofię, literaturę i słuchał wykładów Platner’a, a jeden rok uczęszczał na uniwersytet w Lipsku. Po śmierci matki powrócił do Eisleben , gdzie założył księgarnię.Przedsiębiorstwo to jednak nie powiodło się, tak, że K. stracił całe swe mienie. Ucząc się sztuki drukarskiej, widział niedostateczność prasy ręcznej, powziął więc myśl ulepszenia jej i w tym celu jął się studyów nad mechaniką. W krotce wpadł na pomysł zbudowania machiny dmkarskiej. W celu urzeczywistnienia swego pomysłu udał się do Petersburga, a po-j tem do Wiednia, lecz wszędzie uwaiano jego pomysł za niewykonalny. Dopiero w r. 1807 udało mu się wejść w stosunki z drukarzem londyńskim Bensley’em, który dostarczył środków pieniężnych na uskutecznienie planu K-a i na uzyskanie patentu. K. powołał jako wspólnika Fryderyka Bauer’a, mechanika ze Stut-gardu, i w r. 1810 zbudował pierwszą machinę drukarską, która podawała druk na dwóch poziomych płytach, podobnież jak prasa ręczna. W r. 1814 zbudował walcową machinę drukarską. Wskutek nieporozumień, jakie wynikły z pomienionym Bensley’em, K. i Bauer opuścili Anglię i wrócili do Niemiec. Tu w Oberzell pod Würzburgiem zakupili były klasztor Pre-monstrantensów i założyli fabrykę, która wkrótce doszła do wielkiego rozgłosu, —machiny bowiem drukarskie tam wyrabiane na cały świat się rozchodziły. Około roku 1828 wraz z Cottą ze Sztutgardu K. założył fabrykę papieru machino wego. W r. 1891 wystawiono K-wi pomnik w Eisleben, jako wynalazcy machiny drukarskiej.—Por. G o e b e 1 „ Fryderyk König u. die Erfindung der Schnellpresse (Sztutgard 1883).

König Gottlob (Bogumił), leśnik niemiecki (* 18 lipca r. 1776 w Hardisleben, w ks. Sasko-Wejmarskiem —f 22 październ. r. 1849 w Eisenach). Po ukończeniu szkoły leśniczej w Zillbach (u Henryka C otty), został pouncni-kiem leśnika a w r. 1805 leśnikiem okręg >wym w Ruhle, gdzie tegoż roku założył prywatną szkołę leśniczą, która wkrótce zyskała wielki rozgłos w kraju i za granicą. W r. 1819 został K. radcą leśnym, w r. 1821 szefem wej-marskiej komisyi taksacyjnej; w r. 1830 powołano go do Eisenach, dokąd przeniesiona została z Ruhle założona przezeń szkoła zamieniona potem na państwową szkołę leśniczą. W r. 1837 K. został nadradcą leśnym. Na stanowisku dyrektora szkoły pozostawał K. do samej śmierci. Główne prace K-a: „Die Forstmathematik“ (Gotha 1835; 5-e wyd. Grebe’go 1864); „Die Waldpflege“ (Gotha 1849)    3-e wyd.,

przerobione przez Grebe’ego, 1875); „Die Forstbenutzung“ (ze spuścizny wyd. przez Grebe’go w Eisenach 1851; 3-e wyd. Berlin 1882). K. wprowadził gospodarstwo leśne na nowe tory. Bardzo dbał o dokładność i ścisłość zasad matematycznych w leśnictwie i w tym kierunku pozostawił sporo cennych uwag.

König Henryk Józef, pisarz niemiecki (* w Fuldzie 1790 — f w Wiesbadenie 1869). Pełnił różne urzędy we Frankfurcie nad M. i w Fuldzie. Zajmował się polityką i jako członek sejmów r. 1832 i 1833 występował z ostrą opozycyą w duchu bardzo liberalnym, z powodu czego utracił zajmowany urząd i o-statnie lata życia przeżył w Hanau i Wiesbadenie, oddany pracom literackim. Odznaczył się głównie jako dramaturg i powieściopisarz. W r. 1817 wystąpił z pierwszemi swemi dramatami: „Die Erfüllung“ i „Wyatt“. Jakkol-

w. o.

gen 1871).

lir.

W. G.

König Otto, rzeźbiarz niemiecki (* 1838 w Miśni), uczeń akademii drezdeńskiej, osiadł z czasem w Wiedniu, gdzie został profesorem w szkole artystycznej rzemiosł. Wykonywał przeważnie grupy niewielkich rozmiarów, projekty na dekoracye wodotrysków oraz przedmioty sztuki zastosowanej do rzemiosła, śród których na wyszczególnienie zasługują: Wino i Woda, grupa alegoryczna; Amor, jako listonosz; Wenus i Amor, Narcyz, Narodziny Wenus

K. 13.

1893).

wiek katolik z wyznania, napadał ostro na katolicyzm w traktatach: „Rosenkranz eines Katholiken“ (Frank. n. M. 1829) i „Der Christ-baum des Lebens“ (tamże 1831). Następnie przeszedł na protestantyzm. Z dramatycznych jego utworów najwięcej ceniona jest tragedya „Die Bussfahrt“ (Lipsk 1836). Oprócz tego pozostawił wiele powieści i opowiadań, po części historycznych, po części obyczajowych („Die hohe Braut“; „Die Waldenser“, „Hedwig die Waldenserin“, „William’s Dichten und Trachten“, „Deutsches Leben in deutschen Novellen“ itd.). Z innych jego pism: „Georg For-ster’s Leben in Haus und Welt“ (Lipsk 1844, wyd. 2-e 1858), „Auch eine Jugend“ (tamże 1852, wydanie 2-e 1861), „Ein Stillleben“ (tamże 1861), „Eine Fahrt nach Ostende“ (Frankf. 1846), „Literarische Bilder aus Russland“, (Sztut. 1837), „Was ist Wahrheit von Jesu“ (Lipsk 1867). Romanse jego wydano w 20 tomach w Lipsku 1854—69; wybór w 15 tomach tamże 1875.

König Gustaw, malarz niemiecki (* 1808 w Koburgu—f 1869 w Erlangen). K. rozpoczął praktykę malowaniem na porcelanie, ćwicząc się przytem w rysunku i kompozycyi. Uczęszczał następnie do szkoły szt. pięk. w Norymberdze i wreszcie dostał się do akademii monachijskiej. Wkrótce potem wykonał K. cykl obrazów z historyi saskiej dla arcyksięcia Ernesta Koburskiego. Okoliczność ta zetknęła go bliżej z historyą Reformacyi, z której następnie tak wiele czerpał tematów, iż otrzymał przezwisko: „Luther-König“. Na działalność jego składają się: 48 plansz ze scenami z życia Lutra p. t. „Martin Luther, der deutsche Reformator “, reprodukowanych w miedziorytach (Berlin 1894); 29 inicyałów do religijnych pieśni Lutra; obraz olejny „Jan Fryderyk Wspaniałomyślny słucha wyroku śmierci swojej przy grze w szachy“. Oprócz tego: rysunek wyobrażający św. Bonifacego, -wykładającego Niemcom zasady wiar> chrześciańskiej, Psalmy Dawida i inne. — Literatur a: Ebrard „Gustaw König sein Leben und seine Kunst“ (ErlaU-

lC 13.

König Herbert, rysownik i ilustrator niemiecki (* 1820 w Dreźnie —f 1876 w Nieder-lässnitz). K. był początkowo aktorem. Przybywszy do Monachium w r. 1848, stał się znanym jako rysownik humorystyczny przez szkice, które umieszczały „Fliegende Blätter“. W r. 1852 po podróży po Austryi, Belgii i Hol-landyi przybył do Lipska, gdzie został współpracownikiem „Gartenlaube“ i „Illustrierte Zeitung“. Rysunki K-a obejmują najrozmaitsze strony życia, jedną z najcharakterystyczniej-szych zaś cech jego jest umiejętność i doskonały humor, z jakiemi, obok zręczności rysunkowej i dobrego smaku, wystawiał mody na śmieszność. Żałować jedynie należy, że artyzm

dyach.

König Robert, pedagog i pisarz niemiecki (* 15 listopada 1828 w Gdańsku—f 9 kwietn. 1900 r. w Poczdamie). Studyował w Berlinie, Edynburgu, Bonn i Halli filologię i teologię. W r. 1854 został rektorem wyższej szkoły żeńskiej (höhere Töchterschule) w Oldenburgu; w r. 1858—inspektorem zakładu guwernantek w Droyssig (pod Zeitz); w latach 1860 — 63 mieszkał w Lozannie; w r. 1864 został redaktorem czasopisma tygodniowego „Daheim“ w Lipsku, w r. 1889 opuścił to stanowisko, ze względu na -tan zdrowia, i odtąd osiadł na stałe w Poczdamie. Obok kilku podręczników szkolnych oraz prac, poświęconych kwestyi kobiecej, jak np. „Ein Blick auf den gegenwärtigen Stand der Litteratur über weibliche Pädagogik“ (Oldenburg 1856), „Zur Charakteristik der Frauenfrage“ (Bielefeld 1870) i in. — wydał mnóstwo pism dla ludu i młodzieży, jak: „Der grosse Krieg von 1870“ (2-e wyd. Lipsk 1872), „Der alte Nettelbeck“ (tamże 1873); „Meister Schott und seiue Familie, Aus der Belagerung von Strassburg“ (2-e wyd. tamże 1877) i in. Wielką popularnością cieszy się jego illustro-wana „Deutsche Literaturgeschichte“ (25-e wyd. Lipsk 1895). K. przełożył także kilka romansów Walter Scotta.

König Ewald August (* 1833 — f 1888), powieściopisarz niemiecki, autor licznych popularnych romansów, przeważnie treści kryminalistycznej: „Durch Kampf zum Frieden“, „Auf der Bahn des Verbrechens“, „Schuldig?“, „Schuld und Sühne“ i t. d.

(oba dla wodotrysków) itp.

König Franciszek Józef, chemik i hy-gienista niemiecki (* 15 listopada 1843 r.), zaszczytnie znany ze swych prac nad badaniem produktów spożywczych. W r. 1870 został dyrektorem instytutu do badań w dziedzinie chemii agronomicznej w Münsterze w Westfalii. Z dzieł K-go zasługuje na znaczenie olbrzymich rozmiarów podręcznik do badań produktów spożywczych („Chemie der menschlichen Nahrungsund Genussmittel“, III wyd. Berlin 1889 —

k. »i.

König Juliusz, spółczesny matematyk węgierski, (* 16 grudnia 1849 r. w Raab), profesor uniwersytetu w Budapeszcie, sekretarz klasy matematyczno - przyrodniczej akademii węgierskiej. Ogłosił dzieła: „Zur Theorie der Modu-

S. D.

Już w roku

Dr J. M.

Hr.

Hr.

twarty.

Hr.

largleichungen der elliptischen Funktionen “ (Heidelberg 1871), Elementy analizy algebraicznej (po węgiersku, Budapest 1877), Analiza jako .wstęp do matematyki I (po węgiersku, tamże 1887), Wstęp do ogólnej teoryi wielkości algebraicznych (po węgiersku i po niemiecku: „Einleitung in die allgemeine Theorie des algebr. Grössen“ (Lipsk 1903). Rozprawy K-a z dziedziny teoryi funkcyj, teoryi liczb, równań algebraicznych, szeregów potęgowych, teoryi równań różniczkowych itd. znajdują się w następujących czasopismach naukowych: „Acta mathematica“, „Mathematische Annalen“, w pismach akademii węgierskiej i wiedeńskiej. Wymieniamy tu niektóre z pomiędzy tych rozpraw: Całkowanie układów Hamiltona ^.'(„Integration der Hamiltonischen Systeme“ itd. Metz. 1884 r.), Nowa interpretacya równań podstawowych dynamiki („Neue Interpretation der Fundamentalgleichungen der Dynamik“, tamże

1888), Prawo wzajemności w teoryi reszt kwadratowych („Reciprocitätsgesetz in der Theorie d. quadr. Reste“, Acta math. 1898).

Köllig, ob. Koenig.

Königgrätz (czes. Hradec Krâlové = K ö ni gi n gr ä tz=G r ó d ek Królowej), miasto powiatowe w Czechach, nad Elbą, 244 m.

n. p. m., przy liniach dr. żel. Deutschbrod — Liebau, Chlumetz — Geiersberg — Mittelwalde i K.,— Wostromef; siedziba biskupa, urzędu o-kręgowego, sądu powiatowego; katedra gotycka z pocz. XIV w., rezydencya biskupa z biblioteką, ratusz z muzeum miejskiem, wyższe gim-nazyum, wyższa szkoła realna, seminaryum nauczycielskie, dyecezalne teologiczne, szkoła zawodowa artystyczno-ślusarska, instytut głuchoniemych, kasa oszczędności; fabryki instrumentów muzycznych, browar, gazownia itp. Około 10 000 mieszk. (przeważnie Czechów). Do roku 1884 miasto posiadało twierdzę.

1062 K. (wówczas Hradec, niem. Grätz) był obwarowany. W r. 1362 cesarz Karol IV zapisał Hradec czwartej swej żonie, Elżbiecie Pomorskiej, jako dożywocie (odtąd miasto zaczęło się nazywać Hradec Krâlové, niem. Königin-grätz oraz stanowiło wiano królowych czeskich). K. ucierpiał wielce w czasie wojny husyckiej (w r. 1424 pochowany tu został Jan Żiśka), trzydziestoletniej oraz siedmioletniej. Hr-

Königinhof, ob. Kralowy dwór.

Königsbad (Kir aly für dö), źródło siar-czane ciepłe (-}- 43.7    C°) w Buda-Peszcie.

(ob. Budapeszt.)

Königsberg, miasto w Prusach Wschodnich, ob. Królewiec.

Königsboden (łac. Fundus regius, węg. Kiraly föl d), dawna nazwa prowincyi w płd. Siedmiogrodzie, w której za czasów Gejzy II osiedlili się koloniści niemieccy, a mianowicie Sasi (w połowie XII w.), obdarzeni przez Andrzeja II w r. 1224 znacznemi przywilejami, Prowincya ta obejmowała siedm jurysdykcyj:

Szäszburg, Mühlenbach, Groszszenk, Reps, Reuszmark (Ruzmark), Leszkirch i Broos— ze stolicą miastem Hermannstadtem (Cybin), do których przyłączone zostały później jeszcze dwie jurysdykcye: Mediasz i Szelk. Na czele prowincyi stał hrabia saski (cornes cibinensis).— W r. 1877 prowincyę tę wcielono do Węgier i utworzono z niej dwa komitaty: Mało-kokelską żupę (ob. Kokelskie żupy) o-raz Hermannstadt (ob.). — Ob. Siedmiogród.

Königsborn, miejscowość w pruskim okręgu regens. Arnsberg, pow. Hamm, należąca do miasta Unna, przy linii dr. żel. Welver—Dortmund; kopalüie węgla kamiennego i soli, wielka warzelnia, kilka tężni. Z warzelnią połączone są kąpiele słone oraz zakład zdrowia dla dzieci. Ob. Wegele „Bad K. und seine Heilmittel“ (Essen 1892).

Königsbrunn—zakład wodoleczniczy i kąpielowy, w królestwie Saskiem w pobliżu miasta Königstein, z klimatem łagodnym, kojącym. .— (153 metr. nad poz. morza). K. leży w samem środku Szwajcaryi Saskiej; godzina jazdy koleją od Drezna. Zakład przez cały rok o-

I>r. J. M.

Königsbrück (K i n s b ó r k, miasto w zniemczonej części saskich Łużyc), miejscowość kuracyjna w król. Saskiem, powiat Kamieniecki (niem. Kamenz), obwód Budyszyński (niem. Bautzen), w malowniczej dolinie rz. Położnicy (niem. Pulsnitz), przy linii dr. żel. Klotzsche — K. Sąd, poczta, telegraf, kościół ewangelicki, ratusz, zamek z pięknym parkiem, zakład leczniczy z kąpielami; znaczne garncarnie, fabryki wyrobów emaliowanych, pieców porcelanowych, kamieuiołomy. Około 3 500 mieszk. Oświetlenie elektryczne. —W pobliżu Keulenberg (Augustusberg) z obeliskiem na pamiątkę króla Fryderyka Augusta II.    Hr-

Konigsdorf, źródła mineralne na Szląsku Górnym, ob. J astr ze mb.

Königsfelden, dawne opactwo w szwajcarskim kantonie Aargau, w okręgu Brugg, założone w r. 1310 przez królową Elżbietę austryacką, w miejscu, gdzie zabity został król Albrecht I (1308), zniesione w r. 1528 przez rząd berneński; obecnie, przerobione i rozszerzone nowemi budowlami (w r. 1872), służy jako kantonalny zakład dla obłąkanych, tudzież jako schronisko dla kalek. Z dawnego opactwa pozostał kościół, dzisiaj odnowiony, którego chór posiada 11 przepięknych witryn z r. 1360. — Por. Li eben au „Geschichte des Klosters K.“ (Lucerna 1868); Brunner „Königsfelden’s Schicksale, aus seinem Urkundenschatz“ (Aarau 1875).

Königsfels, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu błękitnem król brodaty w koronie, w delii szkarłatowej, obszytej gronostajem, ze złotym łańcuchem na szyi, z mieczem w prawej, a berłem w lewej ręce brodzi po

JO)

K-sów, nobilitowaną przez Karola V, cesarza św. państwa rzymskie; o, której jedna gałąź o-siedliła siç’/w’Kurlandyi. Z niej Piotr, pułkownik wojska koronnego i guwerner paziów, o-trzymał indygenat polski w r. 1768. — Porów. „Vol. Legum“ VII, 799; „Baltisch. Wappenbuch“ Klingspoora.

Königshofen Jakób T wTn g e]r, kronikarz niemiecki XIV w. (* w Strasburgu w r. 1346 f w Königshofen dn. 27 grudnia r. 1420). W r. 1382 wyświęcony na księdza, otrzymał w r. 1386 probostwo w Drusenheim, a w r. 1395 został kanonikiem kościoła św. Tomasza w

54 i nast.).

Königshütte (Królewska Huta), miasto w regencyi opolskiej,^w powiecie bytomskim, na Ślązku pruskim, przy kolei żelaznej, powstałe w r. 1869 przez połączenie kilku wsi, ognisko

Wielka Encykl. Poważ. Ilustr. Zeazyt 298b Tom XXXVIII

1885 r.).

Hr.

kostki w fali srebrnej. Nad hełmem w zawoju błękitnym, ^przetykanym złotemi i szkarłatne-mi nićmi, taka sama postać królewska, jak na tarczy, ^widoczna do kolan. Labry z prawej strony błękitne, a z lewej czerwone, podbite srebrem. Używany przez rodzinę niemiecką

asŁ

Fig. 219. Königsfels (herb).

Strasburgu. Napisał słownik łacińsko-niemie-cki, oraz kronikę po łacinie, dzieła te wszakże nigdy w druku się nie ukazały; następnie drugą kronikę, po niemiecku, obejmującą w trzech pierwszych rozdziałach historyę powszechną, w dwóch następnych —historyę kościoła Sztrasburskiego, Alzacyi i miasta Sztrasburga. Samodzielnie opracowane tu są lata 1382 — 1414. Wykład popularny, ubarwiony legendami, anegdotami i przysłowiami ludowemi. Część samodzielną wraz z dalszym ciągiem (do r. 1420), który zjawił się w druku dopiero w r. 1474 w Augsburgu, a następnie wydany został w r. 1698 w Strasburgu wraz z komentarzami Schilter’a, pomieścił Hegel w wyd. Kroniki Strasburskie ( „Strasburger Chroniken“ , Lipsk 1870—1871, 2 tomy). Rękopis uległ zniszczeniu w czasie pożaru biblioteki Sztrasburskiej w r. 1870.—Por. „Allg. Weltgeschichte“ von Flatke, Hertzberg, Justi, Prutz, Pfługk-Harttung, Philippson (t. VI, Berlin 1891, str.

M. Kr.

górnośląskiego kopalnictwa węgla kamiennego, liczyło 1880 r. 87 522 m., a to: 22 941 katolików, 3JS85 ewangelików, 1020 żydów; w 1892 r. 30 000 m.; w 1900 r. 45 000 m. W mieście poczta, telegraf, kasa pożyczkowa, sąd okręgowy, rewir górniczy, inspekeya górnicza, kościół ewangielicki, dwa kościoły katolickie, synagoga, symultanne gimnazyum, dwa szpitale, fabryki smoło wca^drutu, gwoździ, szamoty (chamotte), młyn parowy, tartak parowy, cegielnia. Wielka huta żelazna, założona 1797 r., dawniej własność.[państwa, dziś Towarzystwa akcyjnego, zatrudniająca 1 800 robotników, przerabia rocznie dwa miliony centnarów żelaza na stal i inne wyroby. Wielka państwowa kopalnia węgla kamiennego, zwana Koenigsgrube, a zatrudniająca 3 084 górników, wydaje rocznie przeszło 23 miliony centnarów węgla. Kopalnia hrabiny Laury wydaje rocznie około 11 milionów centnarów węgla. Kopalnia węgla kamiennego, zwana Florentine. Huta Lydognia, w której w r. 1809 zaczęto wyrabiać cynk z galmanu, wydaje rocznie 15 000 centnarów cynku. Kopalnia kamienia wapiennego.— G.jNeurnann „Orts-Lexicon d. Deutsch. Reichs“; H. A damy „Schlesien“ (Wrocław

Dr. S. K.

Königslutter, miasto w brunświckim powiecie Helmstedt, w górach Elm, nad rz. Lutter, przy linii dr. ż. Brunświk—Eisleben, 141 metr. nad p. m. Sąd, wyższy zarząd leśny, zakład dla obłąkanych, 2 cukrownie, fabryki konserw, sukna, maszyn i papieru, browary, wypalarnie wapna, gorzelnie, łomy kamienia; około 3 500 mieszk. — Bezpośrednio do miasta przylega wieś Oberlutter (około 1 500 mieszk.), w której, tuż pod miastem, wznosi się na wzgórzu klasztor K. (dawne opactwo benedyktyńskie, założone w r. 1010 jako klasztor żeński, w r. 1135 zamienione na męski), w którego pięknym romańskim kościele '.znajduje się mauzoleum cesarza Lotaryusza II oraz żony jego Richenzy i grobowiec Henryka Pysznego, ks. bawarskiego.—K. został zniszczony w r. 1433 przez Brunświczan; często był też pustoszony podczas wojny 30-letniej (zwłaszcza w r. 1640 przez wojska cesarskie).

Königsmark hrabiowie: 1) Jan Krzysztof, feldmarszałek "szwedzki (* 4 marca r. 1600 w Kötzlinie; [Stara Marchia]—f 8 marca r. 1663 w Sztokholmie). Wychowywał się na dworze Fryderyka Ulryka ks. brunświcko - limebur-skiego. W początkach wojny 30-letniej zaciągnął się do wojsk cesarskich, wstąpił do armii szwedzkiej i w r. 1636 został pułkownikiem. W tymże roku pobił cesarskich pod Rodkirchen, później [przez czas dłuższy był naczelnym ] wodzem szwedzkim w Westfalii, skąd przeszedł połowę Niemiec, rabując i niszcząc. W r. 1642 K. towarzyszył gen. Tor-stensson’owi do Szlązka, kierował pierwszym atakiem w spotkaiyu pod Świdnicą, następnie

Hr.

przeszedł Saksonię, dowodził w drugiej bitwi pod Lipskiem (2 listop.) lewem skrzydłe m poczem brał udział w oblężeniu tego miasta, tu dzież Freiberga. Po odejściu Torstenssona do Danii, K. pozostał w Niemczech środko-w ych i zdobył Mellrichstadt, Aschersleben, Halberstadt i Osterwick, potem blokował Magdeburg, wypędził cesarskich z Pomorza i obsadził Bremę oraz Verben, poczem został wielkorządcą tych miast. W r. 1644 zjawił się znowu w Saksonii, pobił gen. Rekowitza pod Zeitz i zmusił elektora do zawieszenia broni, tudzież do opróżnienia Lipska i Turgawy. Po licznych pochodach przez Saksonię, Palaty -nat i Westfalię połączył się K. w Frankonii w r. 1648 z Wranglem, rozstrzygnął o zwycięstwie pod Zusmarshuusen (17 maja) i ruszył na Pragę, której jedną dzielnicę zdobył (26 lipca) i zabrał ogromny łup. W roku 1651 K. otrzymał tytuł hrabiego, w r. 1655 został feldmarszałkiem. W czasie wybuchu wojny z Polską K. udał się do Prus (1656), lecz dostał się do niewoli i aż do pokoju oliw-skiego (1660) siedział w Wisłouściu (Weich-selmiiude). — Por. K. G. Nordin w „Sven-ska Akademins handlingar “    (1813).    —

2) K. Otto Wilhelm, syn poprzedzającego (* 15 stycz. 1639 w Minden — f 15 wrześ. 1688 w Modon [Methoni] od zarazy). W roku 1661 działał w Anglii jako poseł szwedzki. Zaciągnąwszy się do armii francuskiej, odznaczył się w bitwie pod Senef (1674). Odwołany w tymże roku do Szwecyi, został tam feldmarszałkiem. Po klęsce wojsk szwedzkich pod Fehrbellin (1675) polecono mu obronę posiadłości niemieckich. Wobec niewystarczających sił bojowych zmuszony był oczyścić Pomorze w r. 1678, jakkolwiek w styczniu tegoż roku odniósł zwycięstwo nad zjednoczonymi Bran-denburczykami i Duńczykami pod Wacksow. W tymże roku (1678) został wielkorządcą Pomorza. W roku 1686 udał się do Wenecyi, która rozpoczęła wojnę z Turcyą. Jako głównodowodzący, kierował świetnie operacyami wo-jennemi i zdobył, między innemi, Navarino, Nauplia di Romania i Ateny. Wenecya uczciła wielkiego wojownika pomnikiem z napisem: „Semper victori“. — Porów. E. G. Geijer w „Svènska Akademins handlingar“ (1847).

3) Filip Krzysztof, pułkownik szwedzki, wnuk Jana Krzysztofa a syn Kurta Krzysztofa (* 1662 —f 1 lipca 1694). Wcześnie puściwszy się w świat, roztrwonił majątek, w Wenecyi znalazł towarzysza swoich przygód miłosnych w osobie ówczesnego następcy tronu saskiego, późniejszego Augusta II. Powróciwszy z tym ostatnim, bawił przez jakiś czas w Dreźnie, poczem wstąpił do służby hannowerskiej. Tutaj oskarżyła go żona elektora hannowerskiego Zofia, o utrzymywanie stosunku miłosnego z Zo-fią-Dorotą Cylejską, małżonką następcy tronu Jerzego (późniejszego król^ Jerzego I). K.

zniknął, prawdopodobnie zamordowany, a Zofię-Dorotę osadzono w klasztorze w Ahlden, gdzie zmarła w r. 1726. Palmblad’a „Briefwechsel des Grafen K. und der Prinzessin Sophia Dorothea von Celle“ (Lipsk 1847) są prawdopodobnie przez dwór hannowerski sfałszowane.—Porów. Hâve mann „Geschichte der Lande Braunschweig und Lüneburg“, tom

3-ci (wyd. 2-e, Getynga 1857).

Königsmark Marya Aurora, hrabianka (f 16 lutego 1728), głośna swojego czasu piękność i jedna z pierwszych faworyt elektora saskiego, Fryderyka Augusta I, późniejszego Augusta II , króla polskiego. — Po mieczu wnuczka feldmarszałka Jana Krzysztofa, po kądzieli zaś sławnego podczas wojny 30-sto-letniej wodza szwedzkiego, Wrangla, urodziła się w miasteczku Stade, gdzie rezydował ojciec jej, Kurt Krzysztof, jako namiestnik księstwa, dawniej biskupstwa bremeńskiego. Brak ma-teryałów źródłowych nie pozwala dokładnie o-kreślió daty jej urodzenia, która przypada między r. 1668 a 1670. Osierocona wcześnie przez ojca, który, wstąpiwszy do służby hol-lenderskiej, zginął w czasie oblężenia Bredy w r. 1673, przebywała zrazu w Hamburgu, później w Stokholmie, dokąd przeniosła się jej matka, zrujnowana skutkiem t. zw. redukcyi. tj. przymusowego odbioru dóbr koronnych, znajdujących się w posiadaniu szlachty szwedzkiej na mocy zbyt rozrzutnych nadań królewskich. Po śmierci matki w r. 1691, zamieszkała Aurora ponownie w Hamburgu przy starszej swej siostrze, Amalii Wilhelminie, poślubionej lir. Lówenhauptowi. Od tego czasu datują się pierwsze tryumfy miłosne hrabianki, około której zaroiło się od konkurentów i wielbicieli. Do zaszczyconych kosztownemi względami -Aurory zaliczali się 60-letni Antoni ks. brunświ-cko-wolffenbüttelski i 17-letni Fryderyk Wilhelm ks. meklembursko-szweryński. W lipcu 1694 r. zaszedł fakt, który stanowczy wpływ wywarł na dalszą przyszłość Aurory. Brat jej, Filip, wplątany w intrygę miłosną z żoną następcy tronu hannowerskiego, ks. Maryą Dorotą Cylejską, zniknął wśród tajemniczych i niepokojących okoliczności. Miotana trwogą o jego los, a nie mogąc przez dotychczasowych swych przyjaciół żadnych o nim wydostać wiadomości, udała się jesienią do Drezna w nadziei, że elektor saski zajmie się skuteczniej losem dawnego swego generała. Zresztą spadek po bracie mógł przydać się Aurorze w jej przykrych stosunkach materyalnych. Na tle tych starań u dworu saskiego wywiązał się między doświadczoną już pięknością, a elektorem romans. Moritzburg, Wersal saski, rozbrzmiewał wrzawą hucznych zabaw, wspaniałych igrzysk, swywolnych maskarad, na które sadził się „zadumiony pięknością hrabianki elektor“. Jakiś anonimowy Sarmata (w Raczyńskiego „Archiwum taj nem Augusta II“)

v.

Z. Tski

woła z zachwytem: „Wszyscy na nich z podziwem patrzyli. Wszystkie damy pragnęły kochanka, jakim był elektor, wszyscy mężczyźni— kochanki, jak hrabianka“. Ale szybko mijają dni miłości. Przeczuwając to, postarała się Aurora uprzednio o stanowisko koadjutorki przy księżniczce Annie Dorocie weimarskiej, ksieni kwedlinburskiego opactwa luteranek kanoniczek. Z przyczyn tych musiało pozostać w tajemnicy macierzyństwo Aurory, która 28 października 1696 r. powiła w Goslarze dziecko płci męskiej, tak później sławnego hr. Maurycego Saskiego. W zgromadzeniu, którego przeoryszą została w r. 1700, nie przesiadywała Aurora zbyt pilnie; zanadto nęcił ją świat, a i miłość macierzyńska odzywała się głośno. Często więc o-puszczała Kwedlinburg, jeżdżąc to do Berlina, to do Hamburga, to znów bawiąc w Dreźnie, Lipsku lub Wrocławiu. Na konkurentach nie zbywało jej nigdy, i to poważnych, jak np. ks. Krystyn wirteinberski. W pierwszym rzędzie zaprzątały ją jednak ustawiczne kłopoty pieniężne, co natchnęło ją myślą, ażeby przez o-sobistą interwencyę u Karola XII, który właśnie najechał Polskę, wyjednać złagodzenie re-dukcyi, ciążącej na jej dobrach rodzinnych. Przejeżdżającej przez Warszawę postanowił August II użyć do rokowań pokojowych z królem szwedzkim i w tym celu zaopatrzył ją w listy. D. 6 stycznia 1702 r. stanęła Aurora w obozie szwedzkim pod Mitawą, lecz nie uzyskała audyencyi, mimo usilnej pomocy kanclerza Pipera, mimo własnej natarczywości i hojnie rozsypywanych powabów urody i niepospolitego umysłu (co, z większą zresztą fantazyą, niż prawdą, opisał Voltaire w Karolu XII). Nie wiadomo, dla czego Karol XII okazał się tak nieprzystępnym: czy bał się, aby nie uledz pokusie, czy też był obrażony, że August próbuje układów przez dawną kochankę. W trzy lata później (grudzień 1704—marzec 1705) występuje Aurora ponownie jako pośredniczka między Augustem a Karolem, do którego udawała się kilkakrotnie do Rawicza, ale również bez skutku. Ostatni raz ujrzał ją świat na godach weselnych siostry Augusta, poczem usunęła się na stałe do Kwedlinburga (1706), oddana praktykom (uie zawsze) pobożnym i synowi, nad którego wychowaniem czuwała zdała, lecz troskliwie, a któremu później przez protekcyę ojca utorowała drogę do bogatego lecz nieszczęśliwego i uiebawem rozwiązanego małżeństwa (z Anną v. Loeben). Gdy z początkiem r. 1726 otworzyły się dla Maurycego widoki korony kurlandzkiej, ofiarowała resztki swej fortuny po to tylko, aby w niedługim czasie (koniec r. 1727) widzieć go wygnańcem i zbiegiem przed siłami rosyjskiemi. Zawód ten stargał do reszty zwątlone jej siły. Zmarła w Kwedlinburgu, gdzie dotąd w podziemiach opactwa pokazują jej szczątki. Była to kobieta bądź co bądź niepowszednia. Obdarzona

wielkim taktem i rzadką zręcznością, umiała w najtrudniejszych nawet okolicznościach zachować równowagę na śliskiej pozycyi wszechwładnej, a później odepchniętej faworyty.

Z energią i nieprzebieraniem w środkach łączyła rzetelne wykształcenie naukowe i ogładę artystyczną. Jako kompozytorka pozostawiła wiele pieśni, kantat i motywów operowych, a Voltaire pełnym jest zachwytu dla jej poematów francuskich. Jak rodowitym, władała pięciu językami. W zbiorach muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie przechował się współczesny sztych z wizerunkiem tej „najsławniejszej kobiety dwu stuleci“ (Voltaire). Wychyla się z tego portretu postać rzeczywiście niezwykłej urody. Ponad bujnem łonem i szyją, spowitą w koronki, unosi się inteligentny owal twarzy o przedziwnie subtelnych konturach, u-jętych w złocistą gloriosę obfitych pukli. W dużych oczach czai się melancholijne zadumanie, rozświetlone błyskiem przekornej, trochę może zaczepnej finezyi. Podkreślają wyraz ten usta pełne, pysznie wykrojone, rozchylające się w czarującym półuśmiechu, jakby drgały ponętą bliskiej, a niepojętej rozkoszy.—Bibliografia. Losy Aurory K. znalazły u bar. Poellnitza „La Saxe galante“(Liège 1735) swego autora„Cro-nique scandaleuse“ dworu saskiego, swywolne-go dziejopisa, który drastyczność tematu uwydatnił z uszczerbkiem prawdy historycznej. Podobnie niepewnem jest i W. J. Palm blada „A. v. K. und ihre Verwandten“ (Lipsk 1848, 6 cz.); na zaufanie zasługują natomiast, oparte przeważnie na poszukiwaniach źródłowych dzieła: Fr. Cramera „Denkwürdigkeiten Gr. A. M. A. v. K.“ (Lipsk 1836, 2 t.); Hesekiela „Nähr. z. Gesch. d. Geschlechtes v. Grafen v. K.“ (Berlin 1854) i Webera. „Moritz Graf von Sachsen“ (Drez. 1863).

Königssae (Bartholomäussee), piękne jezioro górskie w górnej Bawaryi, 4 kim. na płd. od m-sta Berchtesgaden (ob.), 603 metr. n. p m., u wscli. stoku dwuszczytowego Watzman na, w dolinie, otoczonej wznoszqcemi się prawie pionowo (do 2 500 metr. nad p. m.) skałami wapiennemi. Jezioro zajmuje przestrzeń 526 ha, głębokość—188,2 metr. K. za pomocą rzeki Alm (Achen) odlewa swe wody do Salza-chu. W pobliżu Dolina lodowa (Eisthal)— głęboki parów, a w niej słynna niegdyś kaplica lodowa (Eiskapelle) —wspaniała ongi grota lodowa, prawie zupełnie zniszczona wskutek zawalenia się skały w r. 1861 oraz przyczyn klimatycznych (upałów letnich w ciągu lat paru). W dolinie tej toczy swe wody Eisbach; potok ten z przyniesionych przez siebie gruzów utworzył półwysep—Hirschau, na którym wznoszą się: starożytny kościół św. Bartłomieja, oraz zameczek myśliwski (z hotelem). W dzień św. Bartłomieja gromadzą się tutaj liczne rzesze pielgrzymów. Jezioro obfituje w pstrągi. Na płd.-wschód od K., oddzielone

tylko wązkim pasem ziemi, leży mniejsze je- I zioro—Obersee.—Por. S i m o n y „Über Temperatur und Tiefenverhältnisse des Königssees“ (Wieden 1874).    1Ir

Königssee, miasto w księstwie Schwarzburg-Rudolstadt nad rzeczką Rinne, 8 km. od stacyi kolei§ żelaznej Gehren, słynne niegdyś z kopalni

1    handlarzy maści i pomady, liczyło w 1880 r.

2    640 m-kców. Poczta, telegraf, urząd ziemski, sąd okręgowy, kasa pożyczkowa, kościół ewan-gielicki, odlewnia żelaza, fabryki maszyn, farb, węglanu ołowianego, farbiarnia, browar, garbarnia, tartak parowy. G. Neumann „Orts-Le-xicon des Deutschen Reichs“.

Konigstein, miasto w Saksonii, w okręgu Drezdeńskim, pow. Pirnajskim, nad Elbą, przy dr. ż. Drezno—Bodenbach, 127 metr. nad p. m. Kościół ewangielicki, sąd, tartaki parowe, fabryki papieru, celulosy, ram, guzików, maszyn, odlewnie żelaza itp.; około 5000 miesz.—W pobliżu

miedzi i kobaltu, oraz z chemików

Dr. S. K.

hydropaty-

przebywali:

Hr. •

Hr

muzeum nu-

miasta są też zakłady czne: Königsbrunn (ob.) z obszernym parkiem i Schweizer miilile.—Na płn.-zachód od miasta, na lewym brzegu Elby, naprzeciw Liliensteinu, leży na skale piaskowej (360 metr. nad p. m. i 246 metr. nad p. Elby), której trzy ściany sterszą pionowo, twierdza K., jedyna warownia królestwa Saskiego. Do twierdzy prowadzi z jednego boku bardzo stroma droga. Wody dostarcza wykuta w skale 152 metr, głęboka studnia tudzież kilka cystern. Warownia służyła i jeszcze służy jako archiwum i skarbiec, oraz jako więzienie stanu, w którem—między innymi kanclerz Mikołaj Crell, Jakób i Konstanty So-biescy, Patkul, Böttger, Menzel, Bakunin, Heub-ner i Reckel. — O tym zamku na skale (łac. „Lapis régis“) wspominają dzieje po raz pierwszy w r. 1241, kiedy gród ten był w posiadaniu króla czeskiego, który miał tu swego bur-grabiego. W r. 1400 K. należał do burgra-biego Dohna, a po upadku tegoż przeszedł do margrabiego Miśnii. Budowę twierdzy rozpoczęto w r., 1589, a ukończono dopiero w r. 1731. Podczas wtargnienia Prusaków do Saksonii w roku 1756 K. służył Augustowi III i hr. Briihlowi za schronienie, a później Fryderykowi Augustowi II oraz jego ministrom w czasie rokoszu majowego w Dreźuie w roku 1849. Po zawarciu układu między Prusami i Saksonią K. otrzymał w lutym r. 1868 komendanta pruskiego oraz załogę pruskę, którą dopiero po pokoju z r. 1871 zastąpiono saską. W pobliżu twierdzy wznoszą się dwie, stojące osobno, dziwnych kształtów skały, z których roztacza się wspaniały widok: Papststein (452 metr.) i Pfaffenstein (428 metr.). — Por. Manitius „Die Festung K.“ (Drezno 1860); Moser „Die Festung K. und ihre Umgebung“ (Pirna 1872); Gautsch „Älteste Geschichte der Sächsischen Schweiz“ (Drezno 1880).

Königstein (w górach Taunus), miasto i miejscowość kuracyjna w pruskiej regencyi Wies-badeńskiej, pow. Obertaunus, 362 metr. n. p. m. Katol. kościół parafialny, klasztor św .Anny, zamek wielk. księżny Luksenburskiej, nowy zamek księcia Nassauskiego, piękne wille, dwa zakłady lecznicze (z których jeden leczenia zimną wodą), sąd, wyższy urząd leśny, fabryki safianu, olejarnie, poczta, telegraf, oświetlenie elektryczne; około 3 000 mieszk.—Nad miastem na 455 m. wysokiej skale, wznoszą się zwaliska zamku K., niegdyś bardzo silnego, w r. 1796 przez Francuzów wysadzonego w powietrze. Dwa kim. na płn.-wschódpiękne ruiny grodu Falken stein (ob.).    Hr-

Königsstuhl, pamiętne w dziejach niemieckich miejsce, na lewym brzegu Renu, około 400 kroków poniżej m-ka Rhens (Rense), w regencyi Koblenckiej. Ces. Karol IV kazał tam wznieść w r. 1376 ośmiokątny gmach; budowla ta, o 9-u filarach i 7-u łukach, nie posiadała dachu; dookoła ścian biegła murowana ława, a na niej miejsca dla 7-u elektorów były o-znaczone płytami kamiennemi. Zburzony w r. 1794 przez Francuzów, gmach ten w r. 1843 został odbudowany w pierwotnych kształtach przez grono obywateli Koblenckich. Z dawnej budowli pozostał jeno kapitel filaru środkowego. O K-u wspominają kroniki por iz pierwszy jako o zwykłem miejscu zgromadzeń („von alters her“), w roku 1308, przy elekcyi tymczasowej Henryka VII. D. 16 lipca r. 1338 powstał tam pierwszy związek elektorów („Kurvereinzu Rense“ —„Unio eiectoruin Rhensensis“). D. 11 lipca 1346 odbył się zaś wybór tymczasowy Karola IV, a 21 sierp, roku 1400 elekcya Ru-prechta z Palatynatu, na j miejsce zdetronizowanego Wacława.

Königswart w Czechach, jw starostwie Plan, przy dr. żel. Wiedeń — Eger. Około 2 500 mieszk. Zamek K. był zburzony przez Szwedów podczas wojuy 30-letniej; miejsce, gdzie stał, zakupili później Metternichowie i u stóp góry, na której wznosił się dawny zamek, zbudowali nowy, przebudowany w r. 1839 przez ks. Klemensa M. w stylu włoskim (w zamku bogata biblioteka, obfite zbiory sztuki i okazów przyrodniczych, oręża, starożytności, mizmatyczne, w kaplicy relikwie wielu świętych; ołtarz marmurowy z jednego kawała; park wspaniały a w nim obelisk na cześć ces. Franciszka I). Zakład wód mineralnych żelazistych—w bliskości Marienbadu, skąd godzina jazdy do K-u, po przepysznej drodze, przez las. K. posiada klimat podalpejski (723 metr. nad p. m.) łagodny, z dostateczną osłoną od wiatrów północnych; 5 zdrojów żelezi-stych, obfitych w gaz, kwas węglagy, do picia i do kąpieli gazowych i żelezistych; kąpiele borowinowe, elektryczne, igliwiowe; zakład hy-dropatyczny. Taksa lecznicza: 5 fl.—Chorych

C₅ H₁₀ N (C₃ H₇).

K. Sł.

które powraca z nabożeństwa krokiem

przyjeżdża około 500 w ciągu sezonu, który trwa od 1 czerwca do końca września. D r J- M-

Koniina, a-propilopiperydyna C₅ H₁₀ N (C₃ H₇), jest jednym z nielicznych alkaloidów otrzymanych na drodze syntezy chemicznej. W przyrodzie spotyka się K-nę we wszystkich organach rośliny pietrasznika plamistego (Conium maculatum), należącego do rodziny blaszko-watych (Coniferae), największa jednak ilość K-ny znajduje się w nasionach. W r. 1831 Geiger poraź pierwszy otrzymał K-nę. Zwykły sposób otrzymywania K-ny polega na przygotowaniu wyciągów z nasion pietrasznika za pomocą rozcieńczonego kwasu siarkowego i następnie po odpowiedniem zgęszczeniu na rozłączeniu otrzymanego rozczynu siarczanu K-ny za pomocą ługu sodowego lub potasowego. Wydzieloną w ten sposób zasadę rozpuszcza się w eterze i, po oddzieleniu warstwy wodnej od eterowej, suszy się warstwę eterową zawierającą K-ę i następnie za pomocą destylacyi oddziela się eter od K-ny. K. jest cieczą bezbarwną, lotną, o bardzo przykrym, silnym zapachu, ulatnia się na powietrzu i przybiera barwę brunatną, posiada własności silnie trujące, skręca płaszczyznę światła polaryzowanego na prawo, wrze przy 168°. W wodzie rozpuszcza się dosyć trudno (1 : 100), łatwo w eterze, alkoholu i chloroformie. Synteza K-ny dokonana przez Ladenburga polega na redukcyi allilopi-rydyny za pomocą wodoru, in statu nascendi otrzymanego przez działanie sodu na alkohol, według równania:

C₅ H₄ N (C₃ H₅) + 8H

K. otrzymana tą drogą nie skręca płaszczyzny światła polaryzowanego.

Konika obchód. Lud w Krakowie obchodzi na Boże Ciało uroczystość, słynącą pod nazwą Konika zwierzynieckiego. Najdawniejszy opis (z r. 1820) podaje o niej szczegóły następujące: „Na równinach przedmieścia Krakowa, ku Zwierzyńcowi, w drugi czwartek Bożego Ciała, uroczystość konika mnóstwo ludzi zgromadza. Człowiek po tatarsku przebrany, w zawoju i w żółtych butach, z wielką buławą w ręku, harce na posuwistym biegunie udaje, w istocie zaś pieszo kroczy na wspaniale przystrojonym koniku drewnianym, przy odgłosie muzyki, trąb i kotłów. Za każdem podskoczeniem w tę i ową stronę kilkuset ludzi do zamieszania przywodzi, a wielu z niebezpieczeństwem szwanku znęca do włażeuia na dachy, parkany, drzewa i kamienie w szychtach, byle się konikowi przypatrzyć mogli. Obchód ten, do najweselszych i najdawniejszych w Krakowie należący, dzieje się w następujący sposób: Jak tylko pro-cesya od P. Maryi po rynku ukończy się, wnet cała publiczność, rozmaitego stanu, wieku i płci, pośpiesza na rozległą równinę za pałacem biskupim przez Bracką, Wiślną i Franciszkańską ulicę, aby zgromadzenie włóczków (flisów) uprzedzić wolnym i w porządku stosownym dogdawnego zwyczaju. Tam po niejakiej chwili pokazuje się od Zwierzyńca oczekiwany Konik z swoim udzielnym orszakiem, postępujący zwolna na przyjęcie bractwa, z którem niebawem się łączy i zajeżdża przed okna biskupa krakowskiego dla złożenia mu czci należuej przez trzykrotny powiew chorągwią. Po dopełnieniu tego obrządku ^yłóczkowie zatrzymują się nieco opodal, a rozweselony Tatarzyn harcuje dopiero na swoim * koniku, wpadając między pospólstwo, gdzie najbardziej ściśnione tłumy ujrzy. Po kilku takich zawodach, uczęstowawszy w plecy (gałka tej buławy sierścią wypchana) nie jednego z biednych, który nie zdąży, albo nie chce dobrowolnie ustąpić z drogi, łączy się na-powrót z włóczkami i na ich czele z powagą wodza, przodkującego zastępom chwałą zwycięstwa uwieńczonych, jedzie na przedmieście Zwierzyńca, gdzie kończy dostojność swoją na przygotowanej uczcie* („Pszczółka krakowska“, 1820, t. II str. 193, tam także rycina wedle fresku Stachowicza w b. pałacu bis. krak. z podniety Woronicza). Inne opisy źródłowe: H i p o-lit Dąbrowa w „Dzienniku Warszawskim“ 1853 [list z Krakowa]; W ł. Anczyc w „Tyg. Illustr.“ [1861, «N® 88, z ryciną]; J. Łepkow-ski „Przegląd tradycyj krakowskich“, Kraków 1866. O. Kolberg w swoim „Ludzie“, serya V, 301—307 przedrukował niektóre z tych opisów. J. Sikorski wydał w Warszawie me-łodyę marsza, grywanego podczas uroczystości (przedrukował ją O. Kolberg, ib. 305); „Ruch* (1861, JV» 45 i 50) rozpisał się o niej. Melodya zbliża się do tak zw. marsza Sobieskiego, a w dalszym ciągu Józefa Poniatowskiego, który jest poniekąd odmianą tamtego; O. Kolberg robi uwagę, iż miejscami nosi na sobie [[charakter ludowy i powtarza się w wielu marszach, grywanych ua wsi podczas uroczystości weselnych. Obchód Konika zwierzynieckiego w w. XVIII miał odbywać się jedynie w obrębie i okolicy klasztoru pp. Norbertanek, skąd ksieni wysyłała go na uczczenie do biskupa. W końcu XVIII w. został zarzuconym niemal zupełnie, a do wznowienia przyczynił się wielce Konst. Majeranowski, któremu nawet zarzucano, iż, ujrzawszy podobną uroczystość we Francyi południowej, wymyślił ją w Krakowie („Ruch“ 1861,1. c.). Zdaje się w samej rzeczy, iż ręka jego dodała nieco nowych szczegółów. Lud krakowski powiązał rodowody obchodu z najściem Tatarów, amteligencya nawet wyznaczyła datę szczegółowszą. Miało to być za Leszka Czarnego, kiedy Tatarzy, po raz trzeci grasując y Polsce, podsunęli się aż pod sam Kraków. Właśnie podczas procesyi Bożego Ciała dano znać do miasta, iż oddział najezdników popełnia gwałty na przedmieściach Zwierzyńca. Płacz zdjął wszystkich i trwoga. Wtedy jeden z włóczków zwierzynieckich porywa za chorągiew, nieci mową swoją zapał i na czele uzbrojonego ludu pośpiesza na Zwierzyniec.

mo-

I,. K.

chód.

W kilka godzin później odparto wroga, a waleczny dowćdzca, przystrojony od ludu w ubiór zabitego naczelnika Tatarów, z tryumfem był poprowadzony do miasta i powitany z okrzykami radości w tern samem miejscu, gdzie przy Wiślnej niegdyś bramie konik się obecnie łączy z powracającą z procesyi włóczków chorągwią (tutaj warto zaznaczyć, iż dawniej podczas procesyi Bożego Ciała w Krakowie każdy cech zbrojnie przy proporcu stawał). Podanie to po raz pierwszy przytoczył właśnie Majeranow-ski (w cytowanej „Pszczółce“), a przypomina ono treścią podanie o początkach widzianego przezeń we Francyi połudn. podobnego obchodu, mającego uwiecznić wypędzenie Maurów. Możliwą jestrze-cyą, iż dodał coś, a opowiadanie przedostało się do ludu, ale także niewykluczonem jest, iż lud sam powiązał obchód, którego początków nie rozumiał, z Tatarami, tak samo jak tatar-skiemi szańcami nazwał tu i owdzie o wiele dawniejsze od T-rów grodziska (A. Wiślicki „ Ci-pis Król. Polskiego“, Warszawa 1850II, usiłował wykazać pochodzenie Konika z czasów najścia Tatarów, powołując się na śpiewy kościelne we wsi Pierzchnicy, na góry tatarskie od wsi Bejsce do Kazimierzy Wielkiej--pod Krakowem). Jedno nie ulega wątpliwości, a mianowicie, iż obchód K-a jest dawniejszy od tradyeyi, która go wyprowadza od Tatarów. W samym Krakowie słynie on pod nazwą łaja, albo lal konik a (J. Łepkowski), a właściwie 1 e j k o n i k a („Wisła“ IV 594, gdzie rys. 3 wyobraża skrzypka, towarzyszącego konikowi zwierzynieckiemu). Nazwa ta leja powtarza się u ludu naszego na oznaczenie śmigusu: pod Sandomierzem drugi dzień Wielkanocny nazywają dniem św. Lejka (O. Kolb e rg „Radomskie“ I 104), w Ja-godnem (Z. Wasilewski 106) —św. Lejem. To świadczy, iż ongi K. zwierzyniecki nie tyle bił ludzi buławą, ile oblewał ich wodą (może w związku z tern pozostaje obecność włóczków), a przedewszystkiem, iż uroczystość była obchodzona podczas Świąt Wielkanocnych i jest jedynie odmianą urozmaiconą obchodów Konika i Koniarza, wówczas świętowanych w Krakowskiem. W niektórych wioskach tej dzielnicy w kwietnią niedzielę usmolony chłopiec, przepasany powrósłem, z długim słomianym ogonem, stukając do koła młotkiem drewnianym, śpiewa lub prędko odmawia swoje wiersze: jest to obchód pucherów (ob. P uc h e r n ik); w okolicach Trzebini i Olkusza chłopiec ów jeździ na lasce, kończącej się wystruganym łbem końskim (Konopka J. „Pieśni ludu krakowskiego“, 75). A. Wiślicki także wspomina o pochodzie z koniem w Kwietnią Niedzielę w Krakowskiem, ale nie wymienia wiosek: zwykle najzręczniejszy chłopak we wsi, ubrany dziwacznie, z młotkiem w ręku, siada na kij, którego koniec wyobraża łeb koński. Gromada towarzyszy koniarzowi, śpiewa pieśni poniekąd treści religijnej, poniekąd świeckiej, kończące się zwrot

ką: „jak mi nic nie dacie, to was pozabijam“. Obchody te niewątpliwie są bliższe pierwotnej uroczystości niż K. zwierzyniecki. Istnieją podobne obchody na Mazowszu: w okolicach Pniewa i Porzędzia we wstępną środę, jeden z parobków przebrany był za żandarma, siedzącego niby na koniu, zrobionym z łubu od przetaków i okrytym płachtą, a rozkazów jego słuchać musieli inni parobcy, przebrani, jeden za dziada, drugi za babę z dzieckiem, zrobionem ze szmat. Towarzyszyło mu około 20 chłopaków; wstępowali do chat i po przemówieniu dostawali od gospodyń wykup, a gdy im nic nie dano, wtedy łapali gospodarza pod wartę i zatrzymywali go, póki im się w karczmie nie wykupił (Kolberg „Mazowsze“ IV 123). U Kurpiów wieczorem wjeżdża dc izb parobczak na przybranym koniu, na końcu drąga umocowany czerep koński, zamiast ogona jestzawie-szona kiść lnu, a cała machina okryta prześcieradłem. Jeździec ten ma drągi przymocowane do siebie sznurkami i, dowolnie poruszając niemi, naśladuje ruch konia. Jest to zapust: sypie on popiół na głowy komornic i miotłą je wygania, a obróciwszy się do gospodyni, wywraca naczynie z wódką, popiołem zasypuje jej oczy i gasi światło. Takim jest koniec zapust i początek wielkiego postu (ib., 124). Ale wszystkie te obchody są dzisiaj tak zlenionemi przeżytkami, iż niepodobieństwem jest dociec ich znaczenia pierwotnego. Zdaje się jednak, iż niewolno przebrania za konia zestawiać z chodzeniem z kozą lub wilkiem': w pierwszem zasadniczą postacią jest człowiek, koniarz, wyganiacz zapust, żądający wykupu, goniący wrogów. Naturalnie, oglądanie w tych obchodach szczątku kultu słonecznego jest zgoła niewłaściwe. Tak samo zestawienie obchodu K a z wywieszaniem w Krakowskiem czerepów końskich na płotach nie że poprzeć swojej tezy żadnemi faktami; gdyby obchód ograniczał się jedynie na Krakowskiem, możnaby mniemać, iż uroczystość pozostaje w związku z dawnenii zwyczajami rodu Stary Koń , a więc jest przeżytkiem totemizmu, ale rozpowszechnienie zwyczaju na Mazowszu podważa to przypuszczenie. Może porównawcze zestawienie naszego K-a z pokrewnemi obchodami na obczyźnie przeleje jakieś światło wyraźniejsze. O jednej z takich uroczystości, „le cheval Mailet“ (w parafii Saint Lumine de Contais, Bretania), podała wiadomość “Melusine“ (1887, «Ns 14); H. Gaidoz uważa jq, za przeżytek tańca słynącego w Wiekach Średnich pod nazwą „morisque“, a często towarzyszącego w Bretanii świętom i obchodom ludowym.

Konik zwierzyniecki, ob. Konika ob-

Konik polnjr ob. Locustidae Konik piewik ob. C ica da Konik morski, inaczej Pławikonik (Hippo~ campus). Koniki morskie tworzą jeden z ro

tu-

pocampus.

dzajów rodziny iglicowatych (Syngnathidae), podrzędu zrosłoskrzelnych( Lophobranchii), rzędu ryb kościstych (Teleostei). Cechami wspólnemi całej rodzinie iglicowatych (ob. Syngnathidae) są: listki skrzel zebrane w główkowate pęczki, rozłożone parami na łukach skrze-lowych; pancerz, złożony z dużych tarcz, pokrywa cały tułów i ogon; rozwój jaj odbywa się w worku lęgowym. Cechy zaś wyróżniające K-ów m-ich od innych przedstawicieli rodziny iglicowatych są: charakterystyczna budowa głowy, przypominająca kształtem i położeniem w stosunku do tułowia głowę konia; głowa zakończona jakgdyby ryjkiem, ogon bezpletwo-wy, długi i silny, może się zwijać ku stronie

i ,±

mm

I:

jjKggl

h i§⁻ -20. Konik iinorsd jlLppocawpus uh i l>j uoyuiuj.

brzusznej; za pomocą tegoż ogona K. m. przytwierdza się do łodyg roślin podwodnych; łów pokryty szerokimi tarczkami, ułożonemi w ten sposób, że robi wrażenie, jakgdyby był podzielony zewnętrznie na odcinki (metame-l y ob.); ogon otoczony pierścieniami z tarczek, przyczem na jeden pierścień składają się 4 tarczki: dwie z boków, jedna od strony grzbietowej i jedna od brzusznej; brzegi ogona pokryte są igłami, stanowiącemi zakończenia tarczek; takież mniej więcej'igły, tylko cieńsze, dłuższe, za to bardziej wiotkie stanowią zakończenia tarcz grzbietowych; podczas tarcia samica składa jaja na brzuchu samca, u którego w tym czasie następuje wytrysk nasienia i w ten sposób jaja zostają zapłodnione; jaja przytwierdzają się ściany brzusznej samca (z zewnątrz), nad nimi tworzy się następnie powsta-jący z fałdów bocznych skóry worek lęgowy,

w którym odbywa się w dalszym ciągu rozwój jaj. K-i m. są koloru popielato - szarego, przy załamaniu się światła dają odcienie niebieskawy i zielonkawy. Oczy ich są ruchome, jedno niezależnie od drugiego. Przebywają w morzu Śródziemnem, jednak spotykano je i w zatoce Gaskońskiej, a nawet u wysp Brytańskich. Żyją zwykle na dnie płytkich mórz, obfitujących w roślinność podwodną, w której wyszukują pożywienia; na to ostatnie składają się małe, często bardzo ledwo okiem dające się dostrzedz, gatunki raczków. Najpospolitszy gatunek pławi k o n i k (Hippocampus antiquorum); rzadsze:

H. brevirostris, H. japonicus, Syngnathus hip-

St. M.

Konn, miasto powiatowe w gub. Kaliskiej, na lewym brzegu rz. Warty, 7 mil od Kalisza, 4 mil o 1 granicy W. ks. Poznańskiego, połącz me drogami bitemi ze wszystkiemi miastami powiatowemi gubernii i przyległego W. ks. Poznańskiego. Posiada trzy przedmieścia: Kolskie , Bożentowo (oba na lewym brzegu Warty) i Słupeckie (na prawym). Położony w nizinie i otoczony — podobnie, jak Kalisz i Koło —rozległemi błoniami, podlegającemi corocznie wylewom Warty, K. na wiosnę przypomina poniekąd wyspę. Urząd powiatowy, sąd pokoju, sąd gminny, sędzia śledczy, komisarz włościański, zarząd akcyzy, wydział hy-poteczny, stacya pocztowo-telegraficzna, t-wo ratowania tonących, t-wo muzyczne, kółko śpiewackie,. straż ogniowa ochotnicza, dozór bóżniczy; fabryki maszyn i narzędzi rolniczych, wyrobów żelaznych, sukna i wyrobów bawełnianych, octu, lejnie żelaza, mydlarnie, olejarnie, garbarnie, browary, zakłady kotlarskie, fabryka cementu, młyny systemu amerykańskiego, drukarnia (fabryki zatrudniają przeszło 3 000 robotników, produkeya roczna — z górą 3 mil. rub.); szkoły prywatne: 4-klasowa męska, 4-kla-sowa żeńska i 2-klasowa żeńska; 5 szkółek początkowych (w tern ewangielicka i żydowska); murowany parafialny kościół katolicki (z pocz. XV w., w mieście), murowany kościół po-reformacki (z XVII w., na przedm. Kolskiem), kościół ewangielicko-augsburski (z r. 1870), piękna bożnica murowana, szpital św. Ducha, dwie apteki, gmach urzędu pow. i kasy powiatowej, budowla po b. magazynie solnym (obecnie koszary), murowane zabudowania klasztoru po-re-formackiego, mieszczące dziś magistrat, szkołę

4-klasową, szkółkę początkową, narzędzia ogniowe, łazienki, jatki, bydłobójnię i koszary; około 10 000 mieszkańców (w r. 1806 miał K, tylko 1500 m-ców; w r. 1827—3 608; w r. 1862 — 5 975; w r. 1883 - 6 553; w r. 1897, według spisu jednodniowego —8 528 m-ców). Przez K. przechodzą następujące ważniejsze drogi komunikacyjne: 1) rz. Warta, zaledwie na wiosnę żeglowna, a przez resztę roku dostępna tylko dla tratew, na których spławia się budulec; 2) szosa z Warszawy do Poznania, t. zw. trakt

poznański; 3) szosa powiatowa z K-a do Kalisza,

t. zw. trakt kaliski; 4) szosa pow. z K-a ku Włocławkowi, t. zw. trakt włocławski. Projektowana jest odnoga dr. żel. od Słupcy przez K. do Kalisza. W pośrodku miasta dwa obszerne rynki, na których dwa razy tygodniowo odbywają się .targi, a sześć razy do roku jarmarki. W pobliżu miasta znajduje się dość obszerny i nieźle utrzymany park, który wszakże z powodu piaszczystej drogi nielicznie bywa uczęszczany. Ulubionem miejscem przechadzek jest most na głównem korycie Warty i aleje wiodące ku Słupcy.—Początku K-a nie znamy. W pierwszej połowie XII w. posiadał już zamek, w którym zamieszkiwał często Piotr Dunin. Zamek ten stał w znacznej odległości od miasta; w czasach późniejszych poczęło powstawać koło niego miasto nowe, stare zaś zmieniło się z biegiem czasu w osadę wiejską (ob. Stare miasto). W dokumencie z r. 1283 K., pod nazwą K u n y n; wymieniony jest w liczbie miast, podległych jurysdykcyi sądu miejskiego w Kaliszu. W dokum. z r. 1284 K. nazwany jest Conyn. W dok. z r. 1293 figuruje wójt koniński „Goslaus“. Akt z r. 1318 wskazuje na stosunki handlowe z Toruniem. W r. 1331 miasto spalili Krzyżacy; Kazimierz W. je odbudował i opasał murem. Nazwiska rajców w akcie z r. 1373 są przeważnie niemieckie, choć o imionach polskich, jak Maćko Dribegger. W r. 1433, podczas wyprawy na Krzyżaków, przebywał w K-ie przez całe lato Władysław Jagiełło, oczekując wyniku wojny. Po śmierci Zygmunta Augusta bawił tu przez pół roku (od października 1572 r.) Jan Mont-luc, poseł francuski, popierając elekcyę Henryka Walezyusza. Podczas drugiej wojny szwedzkiej Karol XII spalił zamek, śladu prawie zeń nie pozostało. Z dawnych gmachów na uwagę zasługuje tylko kościół parafialny (Łaski, „Lib. ben.“ I, 232, 241, gdzie K. nazwany jest Konino), mieszczący w sobie kilka pięknych nagrobków, między innemi Stanisława Przyj emskiego, marsz, kor., starosty konińskiego (f 1595), stryja tegoż, Krzysztofa Przyjemskiego (f 1711), Jana Zeneliusza, doktora filozofii i medycyny (f 1607). Na cmentarzu tego kościoła stoi o-krągły słup kamienny, w początkach ubiegłego stulecia przeniesiony z pod zamku, gdzie miał go wznieść Piotr Dunin dla oznaczenia połowy drogi z Kruszwicy do Kalisza, jak świadczy wyryty na nim napis łaciński. Klasztor Reformatów (na przedm. Kolskiem), wzniesiony w r. 1631; zamiast dawnego kościoła drewnianego przy tym klasztorze księżna Teofila Wiśnio-wiecka wybudowała własnym kosztem świątynię murowaną (1727). Pierwotna osada (Sta-remiasto) miała kościół parafialny p. w. św. Piotra, który, zniszczony wraz z miastem przez Krzyżaków w r. 1331, a następnie odbudowany, istniał jeszcze podczas wizyty z r. 1608. Z powstaniem około zamku nowego miasta

przeniesiono parafię do istniejącego tam kościoła św. Bartłomieja, fundowanego — jak niesie podanie—przez Piotra Dunina (powstał on prawdopodobnie wXIV w. z zapisów mieszczan). — Koniński powiat, w gub. Kaliskiej, utworzony w r. 1867 z połowy dawnego powiatu tejże nazwy, zajmuje 20.37 mil Q obszaru i liczy około 115 000 m.; graniczy od płn. i zaeh. z pow. Słupeckim, od płd. z pow. Tureckim i Kaliskim, od wsch. z pow. Kolskim. Terytoryum powiatu ma kształt wielokąta prawie foremnego, w którego środku leży miasto K.; powierzchnia przedstawia równinę nieco falistą, we wsch.-płd. części bardziej wzgórzy-stą. Dolina rz. Warty, płynącej ze wschd. na zach., dzieli powiat K-ski na dwie połowy: płn. i płd. Większa część obszaru, zwłaszcza w płn. połowie, stanowiła ongi dno rozległych jezior, oddzielonych od siebie wązkiemi pasami stałego lądu mnóstwem wysp i wysepek. — Niziny te przez liczne wieki były bagni-skami, podlegaj ącemi zalewom wiosennym, jak np. nizina, przerżnięta kanałem Morzysław-skim, a zwłaszcza rozległa nizina, przedzielona obszerną wyspą, na której brzegach leżą:    Grójec, Laskowice, Wola Podłężna.

Rzeka Wiercica i kilka drobnych jezior na płn. od Kramska: oto pozostałości owego wielkiego wodozbioru przeddziejowego. Większą część tej niziny zajmuje zachód, część pow. Kolskiego. W części wsch.-płd., której najwyższy punkt, t. zw. Złota góra, dosięga 430 stóp, znajdują się pokłady węgla brunatnego, piaskowca ziarnistego iwe wsi Brzeźno, pod K-em) i kamienia wapiennego (we wsi Paprotnia). Opróc^ tego, w różnych miejscach, a zwłaszcza w płn. i płd.-wschód, częściach powiatu, istnieją obfite pokłady torfu. Prócz rz. Warty, przepływającej przez całą szerokość powiatu ze wsch. na zachód, i stanowiącej główną drogę wodną, istnieją w płn. części powiatu dosyć obszerne, połączone z sobą jeziora, r jak: Go-cławskie, Pątnowskie, Migorzyńskie i Ślesińskie; to ostatnie, połączone kanałem Morzysław-skim z Wartą, tworzy drugą drogę wodną w kierunku płn.-płd. Grunt powiatu K-go przeważnie szczerkowaty, żytni klasy drugiej, z wyjątkiem małej części na płd. i w stronie zach. na prawym brzegu Warty, gdzie znajduje się ziemia cięższa, gliniasta, pszenna. Produkcyę rolną wyczerpuje głównie żyto i kartofle. Przemysł niezbyt wysoko rozwinięty. („Słown. Geogr.“).

Konina, potok górski, powstaje w obr. gm. Koniny, w pow. limanowskim, z połączenia się dwóch górskich potoków, zachodniego Mostownicą, wschodu. Podmrasznicami zwanego, wytryskaj ących na płn. stoku Gorców, z pod góry Mostownicy (1 244 m.). Oba potoki łączą się przy potażami w jeden rwący potok, płynący na płn., zrazu wązką doliną, nad którą od wsch. wznosi się znaczne lesiste wzgórze

ryk Francuzi i Liljowcy uledz musieli party i narodowej. Pokój z królem Filipem IV stanął dopiero w 1304 r. W r. 1887 postawiono w Brügge pomnik K-owi i Breydlowi, jako bohaterom i obrońcom sprawy narodowej.—Por. Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ (Lipsk 1868, tom VII, str. 737 i nast.); N a-mèclie „Pierre Coninck et Jean Breydel“

M Kr

K. B.

K. Sł.

Koning Jakób, malarz holenderski (* około 1645 r, w Amsterdamie), był uczniem A-dryana van den Velde, zdobył rozgłos głównie jako pejzażysta, nadto malował obrazy treści historycznej. K. został powołany na dwór króla duńskiego i, zdaje się, tam umarł. W muzeum brukselskiem znajduje się jego „Krajobraz holenderski“. Ostatniem dziełem jego

jest portret filozofa MuscuIus’b, datowany w r.

k. u.

(1 032 m.). Przyjąwszy z pr. brz. potok Zapa-lacz (641 m.), K. przechodzi na łąki konińskie, a płynąc między domostwami wsi Koniny, zwraca się na wschód, opływając stopy wzgó-rzy Fraczki, Gronia i Maczkowej (716 m.) z lew. brz., a z praw. brz. stopy góry Karlity (618 m.). Na granicy gmin Witowa i Niedźwiedzia wpada z praw. brz. do Poręby. Z lew. brz. wpadają doń potoki Naborówka i Michałowska Woda czyli Bór. Długość biegu od potażami konińskiej 7 kil. (Słów. Geogr.).

Koninck (Coning) Piotr, starszy cechu tkaczów w Brügge (* w r. 1241, rok śmierci niewiadomy). W Flandryi w r. 1301 rządy namiestnika francuskiego, Jakóba de Chatillon (który popierał partyę królewską, t. zw. „liliowców“— należeli do niej znakomitsi panowie flamandzcy i urzędnicy zarządów miejskich), wywołały niezadowolenie wśród niższych, przeważnie rzemieślniczych, warstw ludności, wrogo względem panów feudalnych usposobionych, a sprzyjających więzionemu przez Filipa IV Pięknego w Paryżu Gwidonowi, hr. Flandryi, i pragnących raczej zbliżenia do Anglii (z którą łączyły Flandryę wspólne interesy i dawne stosunki ekonomiczne). Wtedy K. stanął na czele malkontentów i dostał się za to do więzienia wraz ze starszym cechu rzeźników, Janem B r e y d 1 e»m, oraz innymi przywódcami ruchu narodowego. Sprzymierzeńcy uwolnili obu i ułatwili im u-cieczkę. Namiestnik francuski postanowił stłumić niezadowolenie, odwołując się do środków represyjnych. Wówczas za sprawą pasierbów hr. Gwidona, Jana i Gwidona Dampierre, przywódcy partyi narodowej, z K-em i Breydlem na czele, powrócili do miasta Brügge, opanowali je i rozpoczęli krwawy obrachunek z zamieszkałymi tam Francuzami. Dn. 19 maja 1302 r. odbyła się w mieście rzeź, znana pod nazwą „Wieczoru flamandzkiego“: 1200 rycerzy francuskich i przeszło 2 000 Francuzów, nie-należących do stanu rycerskiego, padło pod ciosami sukienników, rzeźników i tkaczy; Chatillon zaledwie zdołał ujść śmierci. W innych miastach flamandzkich powtórzyło się to samo: cudzoziemcy oraz ich stronnicy z całej Flandryi zostali wypędzeni. Wszędzie kierował powstaniem „niepozorny mąż“, ale za to „naj-donośniejszy mówca“, Piotr K., który po wypędzeniu cudzoziemców objął rządy wraz z majstrami cecliowemi. Tylko w Gandawie i Kort-ryku cudzoziemcy zdołali się utrzymać. Pragnąc zemstę na Flamandczykach wywrzeć, wyprawił Filip IV Piękny sporą armię do Flandryi pod dowództwem Roberta lir. Artois. Powstańcy spotkali ją pod Kortrykiem (Courtrey): tu stoczono d. 11 lipca 1302 r. walną bitwę, która zakończyła się porażką Francuzów; legło ich około 6 000; parę tysięcy ostróg rycerskich, zebranych z pola bitwy, wysłali zwycięzcy do kościoła w Mastricht na pamiątkę swego zwycięstwa.. — Nawet w Gandawie i w Kort-

\Gelka En tyki. Poważ, llustr. Zeizyt 298b Tom XXXV11I

(Louvain 1887).

Koninck 1) Salomon (C o n i n g h), malarz i rytownik holenderski (* 1609 w Amsterdamie — f 1656 tamże), wzorował się na Rem-brancie tak dalece, że przejął się zupełnie jego sposobem malowania, naśladując go zarówno w portretach olejnych jak iw akwafortach. Utwory K-a nie są zbyt liczne, znajdują się w galeryach w Monachium, Dreźnie, Berlinie, Lipsku i Brunświku. Z pośród plansz jego do najcenniejszych należy, przedstawiająca staruszków siedzących.—2) Filip, malarz holenderski (* 1619 w Amsterdamie—f tamże 1688), malowrał krajobrazy, odznaczające się efektownem światłem i silnym kolorytem. K. był pod wpływem Rembrandta. Obrazy jego znajdują się w Rotterdamie, Amsterdamie, Hadze i w Frankfurcie n. M. — 3) Dawid, malarz flamandzki (* 1636 w Antwerpii — f 1699 w Brukselli), w r. 1663 został majstrem cechu św. Łukasza, udał się następnie w dłuższą podróż do Niemiec, Francyi i Włoch, poczem o-siadł w mieście rodzinnem. K. malował prze- * ważnie zwierzęta, kwiaty i owoce. Obrazy jego są rzadkie, za życia zaś artysty były bardzo poszukiwane przez miłośników sztuki.

Koninck Wawrzyniec (* 3 maja 1809 r. w Löven, f 17 lipca 1887 r. w Liège). Główna zasługa K-ka polega na opracowaniu grupy glukorydów, a zwłaszcza salicyny, po-puliny i floridryny. Oprócz prac chemicznych K. prowadzi! badania w dziedzinie poleonto-logii.

1689-ym.

Koning Wiktor, dramaturg francuski (* w Paryżu 1842 — f 1894). Pisywał sztuki teatralne do spółki z Crisafulli, Grange, ClaLville („la Reine Carotte“, „la fille de M-me Angot“ i „Canaille et C-ie“). Był kolejno dyrektorem teatrów la Renaissance, la Gaité, Gymnase. W tym ostatnim teatrze wystawił na scenie wiele sztuk rozgłośnych autorów, szczególnie Ohnet’a i Alf. Daudet’a. Przez niepowodzenia doprowadzony do ruiny, musiał opuścić teatr Gymnase. Usiłował następnie założyć

7S

A. G.

Skład Fe P0₄.3H₂ O.

M. Han

s. r

nowy teatr, la Comédie-Parisienne, ale mu się nie powiodło. Umarł w obłąkaniu.

Koninkit, minerał; występuje w Richelle około Visé w Belgii w postaci drobnych kulek

barwy żółtej, budowy włóknisto-promienistej.

z. w.

Konińskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Kaliskiem, powiecie konińskim. W w. XVI składało się z następujących posiadłości (wsi): Wilkowo (6V2 łanów), Głowiewo (13 łan.), Lisiecz większy (7Y2 łan.)., Chorzeli (57₂ łanów), Czarnków (3 łany), Międzylesie (7 łan.), Morzysław (Û/4 łan.), Patrzychowo (3 łan.), Kozia Góra (4y₄ łan.), Modła królewska (8y₄ łan.), Rumino (57₂ łan.) i Barczygło-wo (37₂ łan., — ogółem 70'/₂ łanów, opłacających podatki , a rndto było 17 zagrodników, 16 komorników i 14 rzemieślników. Do s-twa należały miasta: Konin, opła-jący 181 fl. 24 gr. różnych powinności, i Stawiszyn płacący 150 fl. gr. 13. W r. 1579 s-tą K-im był Jan Służewski, wojewoda brzeski („Źródła dziejowe“ XII, 224 i n.). W r. 1618 spostrzedz się daje zmiana w składzie dóbr: Głowiewo posiada tylko 9’/₂ łanów osiadłych, Lisiec — 6, Barczygłowo — 2'/₂, illustracya zalicza także do s-twa i wieś Krampsko o 372 łanach. S-two liczyło wtedy zagrodników 35, komorników 27, rzemieślników 21. Miasto Konin płaciło zł. 84 g. 8 d. 9, Stawiszyn—zł. 67 gr. 18 (Parczewski „Regestr poborowy w-dztwa Kaliskiego 1618—20“, 100 i 11.). W r. 1771 posiadał s-two Józef Mycielski, opłacając kwarty zł. 1985 gr. 15, a hyberny złp. 2141 g. 26. Sejm warszawski r. 1773 — 1775 pozostawił mu s-two w emfiteutycznem posiadaniu na lat 50 ze wszystkiemi wójtow-stwami, sołectwami i wybraniectwami ; następnie wyznaczył osobną komisyę złożoną z 16 urzędników koronnych w celu ustalenia granic s-twa, jak w innych wydzielonych kró-lewszczyznach.

Koniokradztwo. Pod względem karnym rodzaj kradzieży, pod względem społecznym—jedna z najcięższych plag trapiących ludność rolniczą. K. ma swoją odległą historyę: od najdawniejszych czasów u ludów różnych, na różnych stopniach kultury — spotykamy dowody walki z przestępstwem K-a. Czy to u Kirgizów, u Mongołów, u Kałmyków, czy u Gruzinów, w Afryce środkowej, czy u ludów aryjskich—wszędzie K. jest ścigane i karane nader surowo. U Kałmyków grzywna za kradzież ogiera wynosi 10 razy po 9 sztuk bydła, za kradzież klaczy —8 razy po 9 sztuk (mniej niż za kradzież wielbłąda, więcej niż za kradzież krowy, cielęcia albo jagnięcia). W Czarnogó-rzu kradzież konia (wołu albo ula) karana jest 50 batogami. Wszędzie uważane jest K. jako „kradzież wielka" tj. ciężka: tak u Germanów, u Słowian („Prawda Ruska“) itd.; koniokradowi grozi (zarówno jak zdrajcy narodowemu) szubienica (ustawy pskowskie, statuty Kazimierza W.). — W Cesarstwie rossyjskiem K. trapi aż do czasów najbliższych ludność włościańską, zorganizowane jest jako przemysł; posiada swoich naczelników, swoje stacye, drogi, punkty węzłowe, w których dokonywa się wymiana koni kradzionych. Prawodawca miał wielokrotnie zajmować się bliżej represyą K-a. Wydawał specyalne przepisy, wyłączające sprawy o K. z ogólnego biegu spraw sądowych; koniokradów po odbyciu kary w rotach are-sztanckich oddawano przymusowo do wojska, a w razie niezdolności—osiedlano na Syberyi; za wskazanie miejsca pobytu koniokrada wyznaczono 3 rub. nagrody (przepis zniesiony w r. 1868). Tworzono specyalne instytucye „komisarzy dla ścigania K-a“ (szczególnie w guberniach stepowych oraz w kilku środkowych, na Syberyi). Kodeks karny dotychczas obowiązujący zwiększa karę za kradzież „konia“ o 1 rok więzienia, o ile dowiedzianem zostmie, że przestępca zajmuje się K-em z zawodu—zostaje pozbawiony wszystkich praw specyalnych i skazany na osiedlenie w gub. Tomskiej albo Tobolskiej oraz na karę więzienia 1—2 lat, albo rot aresztanckich U/₂ — 27₂ lat (art. 1654 kod. karnego). Ta sama kara grozi paserom, wszelkiego rodzaju pośrednikom, zajętym w przemyśle K-a. Nowy kodeks karny (1903) zajmuje się K-em w art. 585 i karze kradzież konia dokonywaną zawodowo karą zamknięcia w domu poprawy na czas nie niższy od 3 lat. Na wypadek recydywy (ob.), o ile nie upłynęło pięciu lat od czasu odsiedzenia kary— kara wynosi ciężkie roboty (katorga) nie dłuższe nad lat ośm. Karę więzienia na czas do lat trzech-rozciąga art. 618 i na wszystkich paserów i pośredników, nabywających, ukrywających i sprzedających kradzione konie.

Koniowa szyja, herb polski ob. Al a ban da. Koniowate (paleont.), ob. Equidae.

Koniski Aleksander, pisarz małoruski (* 1836 —f 1900 r.). K. kształcił się w liceum nieżyńskiem, poczem zajmował się adwokaturą. Po powrocie z czasowego pobytu w Wołogdzie dokąd go zesłano za ukrainofilstwo, wyjechał za granicę. Po powrocie mieszkał kolejno, każdorazowo za zezwoleniem władzy administracyjnej, w Bobryńcu, Jekaterinosławiu i Kijowie. Był zagorzałym ludowcem. Gorąco bronił równouprawnienia języka małoruskiego, jako literackiego i szkolnego, układał w nim podręczniki szkolne i czytanki. Najmniej wartości mają utwory poetyckie. Za najlepsze u-chodzą jego opowieści z życia ludu ukraińskiego, a mianowicie „Did Ewmen“, „Baba Jaw-doka“, „Chwora dusza“, „Mlin“, „O tak buli wskoczili“, „Sturi ljude“, „Protestant“ i „To jomu za czużi gruszi“. Z życia inteligencyi małoruskiej napisał : „Pered świtom“ („Rusałka“. 1866), „Semen Żuk i jego rodiczi“ („Prawda“ 1875), „Porwani struui“ (Lwów 1884),

E Chw.

„W gostjach dobre, a doma lipsze“ (Lwów

1885), „Borot’ba“ („Prawda“ 1890—91) i „Grisz-niki“ (Lwów 1895). Wiele też pisał artykułów z dziedziny historyi i literatury małoruskiej; opracował najlepszy i najobszerniejszy życiorys Szewczenki, drukowany początkowo w wydawnictwie „Zapiski naukowago toworistwa imeni Szewczenka“ (1892—97), a następnie osobno, w dwóch tomach: „Taras Szewczenko - Gru-sziws’kij“.

Konisski J e rz y (inaczej Koniński) dyzunicki arcybiskup białoruski (* 1717 w Nie-żynie — f w r. 1795). — Po ukończeniu Akademii kijowskiej został jej profesorom a następnie rektorem; wyświęcony w r. 1755 na biskupa białoruskiego, tj. mścisławskiego, orszań-skiego i mohylewskiego, otrzymał nadto w r. 1783 godność arcybiskupa białoruskiego, zaliczony do grona członków Synodu Petersburskiego. Już w r. 1757 wraz z listem pasterskim rozesłał katechizm i elementarz (bukwar) rosyjski, a podwładnemu sobie duchowieństwu zalecał, aby Synod uważało za władzę najwyższą. Dn. 28 czerwca r. 1762 w imieniu wszystkich wyznawców prawosławia w Polsce i Litwie wystąpił do Synodu Najświętszego z zażaleniem na ucisk ludności dyzunickiej oraz prosił o roztoczenie nad podkrzywdzonymi opieki. Pisze o „nieustannych prześladowaniach, grabieżach, strasznych okrucieństwach, pozbawianiu majątku i samego życia“, wspomina o swej głuchocie, ślepocie i bólach głowy; żyje jednak potem jeszcze lat trzydzieści z górą i cieszy się dobrem zdrowiem. Aczkolwiek, przy ogólnem rozprzężeniu, zdarzało się, iż pojedyńcze wypadki przemocy nad ludnością dyzunicką uchodziły bezkarnie, wszakże cięższe oskarżenia K-ego uważać należy za bezzasadne. Przeczy im sam K. w swych „Uwagach Poufnych“, pisanych dla biskupa perejasławskiego, Sadkowskiego (ob.). Między innemi istnieje tam wzmianka o tolerancyjnem postępowaniu niektórych panów na Litwie i Ukrainie polskiej: „w posesyi książąt Radziwiłłów pop nieposłuszny nie może, odchodząc do Unii, z sobą cerkwi odciągnąć“, Czartoryski, Poniatowski, Potoccy, Bra-niccy, Lubomirski, ks. Sanguszkowa nie są przeciwni wyznaniu prawosławnemu „można ich samych mieć za protektorów przeciwko duchowieństwu rzymskiemu i unickiemu“. W roku 1762 jeździł K. do Moskwy na koronacyę Katarzyny II w r. 1765 przedstawił się w Petersburgu cesarzowej i jej nieletniemu synowi, Pawłowi, oświadczając im „najgłębszą swego poddaństwa podległość“. Przed udzieleniem K-mu długiego i łaskawego posłuchania zapytywała Katarzyna Teofana Leontowicza z Kijowa, jaką korzyść polityczną mogłaby odnieść Rosya z opiekowania się wyznawcami wiary greckiej w Polsce?—na co ten odpowiedział : „można prawnie i słusznie zająć 600 wiorst najlepszej urodzajnej ziemi z niezliczonem mnóstwem prawosławnego ludu“. (Bilbasow, II, 532—535). Synod Petersburski, oceniając zdolności i gorliwość K-ego, pragnął ofiarować mu w nagrodę biskupstwo pskowskie; Katarzyna jednak za bardziej owocną uznała działalność jego w Polsce. Pewny poparcia rządu rossyj-skiego w walce z Unitami, powrócił K. z Petersburga do swej dyecezyi, lecz w lipcu tegoż roku (1765) przybył do Warszawy, a uzyskawszy audyencyę u Stanisła wa Augusta, miał do niego mowę i doręczył długi memoryał, z wyliczeniem krzywd rozmaitych: „Prawa i wolności mieszkańców polskich i litewskich, religię grecko-wscliodnią wyznających“ (Warszawa, 1767, po polsku). Podkanclerzy Przeź-dziecki polecił K-mu sporządzić dwa memorya-ły: jeden dla Kamery królewskiej, drugi dla obu urzędów kanclerskich: koronnego i litewskiego, poczem ministrowie mieli zawezwać wymienione przez K-ego osoby w celu wytłómaczenia się z zarzutów, Tę wszakże czynność uznał K. za nową dla siebie obrazę, ponieważ „większa część krzywdzicieli stanęła już przed sądem Bożym... a którzy pozostali przy życiu, ci za winnych siebie sami uznać nie zechcą, gdy zaś będą się uniewinniali kłamliwie, ja gotów jestem zawsze zbijać ich..“ Przebywał K. w Warszawie do marca r. 1766. Wiatach 1766-8 często widywał się z Melchizedechem Jaworskim. Na sejmie warsz. 1767 — 8 Repnin, w myśl otrzymanych od Katarzyny instrukcyj, pragnął przede-wszystkiem zapewnić jak największe swobody dy-zunitom polskim i miał się postarać o uzyskanie krzesła senatorskiego dla biskupa białoruskiego. Zamiary jednak nie powiodły się, gdyż pomimo starań usilnych nie znaleziono wśród ubogiej ludności i duchowieństwa dyzunickiego ani jednego człowieka, zdolnego do piastowania wyższego urzędu. „Wszyscy oni sami rolę orzą i nie mają żadnego wychowania“ (koresp. Repnina z Paninem). Na prośbie do sejmu od dyzunitów polskich podpisał się tylko jeden K. Sam on, zdaniem Repnina, nie mógł zasiadać w Senacie ze względu na swe pochodzenie ple-bejuszowskie, co było przeciwne ówczesnym pojęciom zarówno w Polsce jak Rossyi. Po uchwaleniu tolerancyi religijnej dla wszystkich wyznań wystosował K. od ludu białoruskiego pismo dziękczynne do cesarzowej, a zarazem dołączał prośbę „aby nie słabej doznawali o-bronÿ ci, którzy przed podpisaniem traktatu na sejmie przeszli z wiary unickiej lub katolickiej na naszą, dawniejszym obyczajem“. Dowodzi to, że K. pomimo surowości praw, zabezpieczających wiarę panującą od apostazyi, prowadził gorliwie swą działalność misyonarską. Po pierwszym rozbiorze Polski znalazł K. szersze pole dla swej propagandy. Ukaz Katarzyny z r. 1780, powołujący ludność unicką do powrotu na „błahoczestije“ ułatwia mu zadanie. Dziedzicom, urzędnikom i duchowieństwu łacińskiemu zapowiedziano sekwestr majątków

Red,

k o ni str a posadz-

wyraz

kę w orkiestrze, na której podczas dramatycznych przedstawień kładziono podłogę z desek; ponieważ zaś tutaj właśnie chór zawsze występował, używano często wyrażenia K., aby oznaczyć samą orkiestrę (ob.). — Por. Vi-truvius, 5, II, 2. —

Konit, skała, będąca wapieniem dolomity-cznym mocno przejętym krzemionką. Ciało pospolite, lecz rzadko przez przyrodników na-

z. w.

i odpowiedzialność kryminalną, gdyby ważyli się stawiać jakiekolwiek przeszkody nawracaniu. To też liczba prawosławnych niepomiernie wzrasta. Sam K. w ciągu tylko dwóch lat od 1781 — 83, przyłączając parafie unickie do greckich, przysporzył 112 578 dyzunitów. Nie ustając w żarliwości religijnej, prowadził prace swe misyonarskie do samej śmierci (1795). ---Pisał K. po polsku, rosyjsku i łacinie. W języku łacińskim znana jest mowa, jaką miał w r. 1765 do Stanisława Augusta. Po rosyjsku: „Istoriczeskoje izwiestije o eparchii mohilewskoj“ (Petersburg 1767), kilka mów, z których głośna mowa do cesarzowej Katarzyny w Mści-sławiu r. 1787 (drukowana przez Akademię rosyjską z rozbiorem krytycznym w pierwszym tomie jej Dzieł i Przekładów — Petersburg, 1805). Pisał również dramaty i poezye. Długi czas przypisywano K-emu, autorstwo nader popularnego dzieła, z którego wszyscy historycy późniejsi czerpali materyały do dziejów Ko-zaczyzny „Istorija Rusowyły Małoj Rossij“ (wydane pierwszy raz w „Trudach moskow. obszczestwa istorii i drewnostiej“ — Moskwa 1846), nowsze jednak badania obaliły to mniemanie (art. Łazarewskiego w czasop. „Kijewskaja Starina“ 1891 J\s 4), Wybór dzieł K-go z zarysem biograficznym wydał w roku 1835 K. G r i g o r o w i c z. Wyrok historyi o K-im brzmi: „dogma wprowadzać zaczął w połączenie z polityczną rządową władzą".. (Relacya depu-tacyi... o bunty oskarżonych, list Konisskiego w Annexach, str. 3 — 8). Bibliografia:S o ł o w j e w „IstorijapadienjaPolszi “;Kostomarow’„Posl. gody Rieczipospolitoj“ (1869); Kojałowicz „Istorija wozsojedinienja Zapadnorusskich Unia-tow“ (Petersburg, 1873); Malinowski „Pro-powiedniczeskaja diejatielnost G. K-go“ („Ru-kowodstwo dla sielskich pastyriej“ 1871, .M 25, 26, 27 i 29); T. Korzon „Wewnętrzne dzie je Polski za St. Augusta“ (Warsz. 1897); tegoż „Historya nowożytna, t. II (Warsz. 1903).

Ronisterion, K o n i s t r a, po gr. Kovian/jpiov, Kovîorpa, po łacinie conisterium, dosłownie = płat piaszczysty, zwało się w greckich gimnazyach, tj. publicznych instytutach turniejowych, miejsce, gdzie młodzież i dorośli, jako i zawodowi zapaśnicy, w wielkich sztukach gimnastycznych się ćwiczyli. W szczegółowem znaczeniu wyrażenie to oznacza miejsce, gdzie zapaśnicy, wysmarowawszy ciało oliwą, posypywali się znowu piaskiem. W greckim teatrze oznacza

S. Drz.

zywane osobną nazwą. Zazwyczaj wyraża się opisowo.

Kcnitrud, ob. Gra ti o la.

Konitz, miasto w Prusiech zach., ob. Chojnic e.

Konitzer Piotr, jezuita, kaznodzieja z końca zeszłego wieku, wydał z druku: 1) „Kazania na uroczyste dni Matki Boskiej, Najdostojniejszej Najświętszej Panny i na dni niektóre niektórych Świętych przypadające, ku przygodzie do druku podane“ (Kalisz 1781 -- 2); 2) „Kazanie niedzielne w obecności Ludwika, króla francuskiego, miane od L. Ludwika Bour-daloue, na ojczysty język od ks. Piotra Ko-nitzera przełożone“ (tamże 1784, tomów 4, w 8-ce); 3) „Głos prawdy wołający przeciwko dzisiejszym libertynom w rzeczach religijnych“, przez margrabiego Carraccioli, w języku francuskim wydany (tamże 1790, w 8-ce); 4) „Chrześcianin modny teraźniejszy, zawstydzony przez chrześcian pierwiastkowych“, przez margrabiego Carraccioli, a przez ks. Piotra Ko-nitzera na polski język przetłómaczony (tamże, 1793, w 8-ce).—„Enc. Org.“ większa.

Koniuszko Wacław, malarz polski współczesny (* w Krakowie 1854—f 1901). Jako młody, piętnastoletni chłopiec zapisał się do Krakowskiej szkoły sztuk pięknych, gdzie wykazał niepospolity wrodzony talent pod przewodnictwem profesorów Szynalewskiego i Łuszczkiewicza. Poparty uznaniem nauczycieli, jako stypendysta wyjechał w r. 1876 do Monachium, i tam wstąpiwszy w akademii królewskiej do szkoły malowania prof. Wagnera, odrazu znalazł się pomiędzy najzdolniejszymi uczniami, otrzymał medale bronzowe i srebrny za studya malowane, a następnie gdy szkoła Wagnera przeistoczyła się na kompozycyjną, pozostał w niej, próbując własnych sił. Od r. 1878 zaczynają się pojawiać na wystawach w Krakowie i Warszawie prace jego. Były to przeważnie bądź pojedyńcze postacie i główki kobiece, bądź obrazy rodzajowo-charakterystyczne. Z pomiędzy tych ostatnich do najlepszych należały szeroko namalowane: „Posiedzenie w pracowni“, „Krawiec“, „U pokątnego doradcy“, „Cyganka“ itd. Po pobycie paroletnim w Monachium K. w r. 1878 powrócił do Krakowa, gdzie czas jakiś pracował pod kierunkiem Matejki w jednej z pracowni szkolnych. Wielka wrażliwość artystyczna i opanowanie zupełne środków malarskich uzdolniły artystę do tworzenia z łatwością sympatycznych swą treścią a doskonałych pod względem technicznym utworów, których wykonał w ciągu kilkunastoletniej swej karyery moc wielką. Około r. 1889 zaczął w pracy jego ujawniać się chorobliwy nastrój — niemoc fizyczna postępująca nurtowała artystę, w końcu K. przestał zupełnie malować. Stan taki trwał lat kilka i dopiero przybycie do Krakowa, na stanowisko profesora nowozorganizo-wanej akademii, dawnego jego kolegi i przy-

H. 1>.

Koniuszy. Obok ludności narokowej, t. zw. k o n i a r ó w — agasones, zajmującej się hodowlą koni („K. W.“ I, JM® 66), ten sam termin łaciński używany był względem dostojników książęcych, którym powierzano dozór nad stadninami księcia. Początkowo zwali się oni agazones, po polsku konarsky („K. Mal.“ III, JM® 834, 850, 699 i in.). Występują w aktach nader wcześnie, a więc w poczcie dygnitarzy już w r. 1203 (Sommersberg I, 818). Obok koniuszych od najwcześniejszych czasów istnieją podkoniuszowie. Przytem występują oni bądź jako urzędnicy książąt, bądź jako urzędnicy tych ziem, które zamieszkują, i to w każdej ziemi z osobna. Są koniuszowie lub podkoniuszowie krakowscy („K. D. P.“ III, JM® 37, „K. W.“ I. JM® 229), sandomierski („K. D. P.“ I, JM® 46, III NT® 34, „K.W.“ II, JM® 452), łęczycki („K. M.“ I, JM® 597), sieradzki (ib. JM® 417), kujawski (ib. II JM® 627), kaliski (ib. III, JM® 1313), poznański (ib. JM® 1426), mazowiecki („K. M.“ II, JM® 408) i in. Ponieważ fak-ta te obejmują prawie wszystkie ziemie, i większość z nich dotyczy czasów po zjednoczeniu dzielnic polskich w jednej ręce, wobec tego należy przypuszczać, iż w owej dobie koniuszowie zachowali przeważnie charakter ziemski, jako przedstawiciele zarządu miejscowego. Znaczenie poniekąd dygnitarzy ogólno-państwowych uzyskują koniuszowie krakowscy,

jaciela, L. Wyczółkowskiego, wpłynęło dodatnio na ożywienie się zgasłego ducha twórczego. K. w stadyum swej choroby utracił zupełnie wprawę w malowaniu, zapomniał wszystkiego, czego się nauczył—tak, że wstąpił do szkoły Wyczółkowskiego z myślą rozpoczęcia na nowo nauki. Usiłowania te były tem ciekawsze, iż w rezultatach swych dawały wrażenie jakiejś innej indywidualności, próby K-i były wprost dziecięce i zwiastowały nawet postęp. Próbował nńwet tworzyć obrazy, z których jeden, wyobrażający wnętrze salonu sztuki w Sukiennicach, z dwiema figurami, byl wystawiony u Krywulta w Warszawie— dalszy jednak rozwój przerwała śmierć w r. 1901, spowodowana zupełnym wyczerpaniem organizmu. W K-ce sztuka polska straciła jednego z najbardziej obiecujących malarzy epoki, która prawdopodobnie wydała największą liczbę talentów pierwszorzędnych (1870—1880). Był on z urodzenia znakomitym kolorystą, rysować nauczył się dobrze, miał również dar opanowania trudności technicznych; jego główki kobiece pełne ducha i elegancyi, jego rodzajowe sceny na tle życia rzemieślniczo - miejskiego posiadające nastrój właściwy i uczucie, pozostaną jako typowe okazy kierunku któremu hołdował i czasów, w których pracował. Śmierć jego, po latach spędzonych w zapomnieniu, nie wywołała należytego oddźwięku: stąd wyczerpujących życiorysów nie zamieszczono w prasie.

których po większej części książęta nazywają nostri agazones. Stosunek pomiędzy koniuszym a podkoniuszym przybrał taką postać, iż wszędzie gdzie występują łącznie, jeden z nich jest dygnitarzem ziemskim: comes, baro, dignilariiis („K. W.“ II, JM® 627, I, JM® 417), drugi zaś występuje jako urzędnik dworski: officialis curie („K. W.“ I, JM® 417). Jaki był wzajemny pomiędzy niemi podział pracy, tego określić nie podobna.—Na wzór książęcy powstały podobne urzędy w obrębie stosunków kościelnych. Arcyb-p gnieźnieński ma swoich K-ch i podko-niuszych (w w. XIII) z pośród szlachty (nobi-les) („K. W.“ I, JM® 176), a w XIV w. jeszcze trwa ten stan rzeczy. Za zasługi głowa polskiego kościoła obdarza swoich dygnitarzy ziemiami, postępując sobie, jak monarcha naczelny (1367 „K. W.“ III, JM® 1586). Spotykamy się też z agazo ducisse („K. M.“ I, JM® 71) w r. 1266, coby świadczyło, że w dobie Bolesława Wstydliwego dwór księżny posiadał wielu bardzo dostojników, zupełnie samodzielnych. Późniejszych śladów tego wyodrębnienia nie udało się znaleźć dotychczas.—Pod koniec XIV w. daje się zauważyć dążenie do wytworzenia z urzędu K-go instytucyi królewskiej. Występuje już agazo lub subagazo llegiae Majesta-tis („K. kat. krak.“ II, JM® 326); jest on najprawdopodobniej przekształconym przedstawicielem tej instytucyi w dzielnicy krakowskiej. K. zaczyna odgrywać rolę także i w życiu po-litycznem. W r. 1355 podkoniuszy Pełka znajduje się pośród posłów, którzy wysłani do Ludwika do Budy, następnie przywieźli przywilej bu-dziński („K. W.“ III, JM® 1328). Na pogrzebie Kazimierza W. w szeregu dostojników po komorniku, podskarbim, stolniku i podstolim, czaszniku i podczaszym, oraz podkomorzym szedł podK-y juxt a Ministerium suum i prowadził najmilszego zmarłemu królowi konia, na którym siedział rycerz uzbrojony w stroju królewskim („M. P. H.“ II, 648). Za Ludwika wysuwa się na plan pierwszy jeden z K-ych; tytułuje się w r. 1372. agazo serenissimi prin-cipis domini Lodowyczg („K. M.“ III, JM® 847). W XV wieku rzadziej zdarzają się w aktach K-owie, nie zatracają jednak swojego znaczenia. Przez czas długi utrzymują się w poszczególnych ziemiach („K. kat. krak.“ II, JM® 587; „Lib. quit.“ II, passim), a obok nich zaczynają się powoli wyodrębniać K-ie jako u-rzędnicy dworscy —niżsi. Pełnią różnego rodzaju czynności przy stadninach, zadawalając się niewielkiem wynagrodzeniem (ib. 170, r. 1487). Na wzór Polski, na Litwie powstaje także ten urząd, a K-owie tamtejsi początkowo występują jako urzędnicy osobiści czy-to Witolda (N i e s i e c k i IX, 244) czy też Zygmunta (Nar but VII, 229) i dopiero później urząd ten się ustala i przybiera charakter dygnitarski.—Jstnieją wiadomości pewne, pochodzące z początków w. XVI, a pozwalające o-

znaj duj ącelni się W ziemi przemyskiej. A więc musi starać się o paszę, zakupywać owies i siano. W tym celu odstąpiono mu część poborów podatku dwu-groszowego. Z tych pieniędzy utrzymuje strażników przy stadninach (custodes èquirearum), których zwano eąuisores. Musi dostarczać królowi na każde zawołanie odpowiedniej liczby koni, załatwiać wszystkie czynności, mające na celu powiększenie stadniny, zakupywać klacze i ogiery itp. Słowem, cały faktyczny zarząd stadninami jest w jego rękach („Lib. quitan.„

kreślić zajęcia K-ych. Dobiesław Chmyeleczki, K-y przemyski, ma obowiązek opiekowania się stadninami królewskiemi

ma mieć wiadomość o każdem stadzie każdego dworu, tudzież, co się którego roku przymnoży. Także mieć pilność o konie stadne („Akty Zap. Ros.“ II, 197). Koniuszowie „dworni“ byli najwyższymi w tej dziedzinie rządcami. — Ostatnim K-ym w koronie był Onufry Kicki, litewskim zaś—Michał Grabowski. — Spisy K-ycli (ob. Jul. Bartoszewicz „Tablice historyczne“ („Bibi. Warsz.“ 1865, II, 124 —150);

„Senatorowie i dygnitarze W. Ks.

M. Han.

Wolff J.

Litewskiego“ (220—231).

Konjektanea, po łacinie Conjectanea, zbiór objaśniających uwag, a szczególnie konjektur do utworów klasyków greckich i rzymskich, których manuskrypta z biegiem długich wieków przypadkowo lub też rozmyślnie, już-to z winy kopistów i komentatorów, już też skutkiem lichego materyału piśmiennego lub nieo-ględuego ich przechowania licznemi błędami zeszpecone i zepsute zostały. W dziedzinie tej niższej krytyki, zwanej konjekturaluą (ob. Konjektura) odkrywającej i usuwającej z wielkioini zasobami bystrości i głębokiej nauki owe błędy i wtręty w pojedyńczych głoskach, wyrazach, zwrotach i zdaniach całych, z natury rzeczy nowsze czasy więcej się odznaczyć musiały, aniżeli wieki starożytne, kiedy błędów w rękopisach stosunkowo nie było wiele. Pomiędzy nowszymi krytykami, szczególnie na tein polu zasłużonymi, zasługują na osobne wyszczególnienie: Lambinus, Scaliger, Casaubo-nus, Lipsius, Salmasius, Guyet, Muretus, Bentley, Markland, Hemsterhuis, Valesius, Valcke-naer, Ruhuken, Reiske, F. A. Wolf, Hofmann— Pierlkamp, Brunck, Porson, Elmsley, Gaisford, Jacobs, J. G. Schneider, Imm. Bekker, G. Hermann, A. Boeckh, Wyttenbach, Villoison, Boissonade, Thurot, Graux, Nipperdey, Lobeck, Lehrs, Meineke, T. Bergk, Haase, Ritsehl, K. Lachmann, Haupt, Thiersch, Cobet, Dobree, Madvig (ob. Konjektura).

Konjektura (z łac. conjectura, conjicere). U klasyków rzymskich (Cycero, Owidyusz) używano wyrazu K. w znaczeniu: mniemanie, przypuszczenie, domysł, prawdopodobieństwo, wróżba. Retorzy (Kwintylian) K-ą nazywali rodzaj sprawy. Bądź co bądź teraźniejszego znaczenia wyrazu K-y autorowie łacińscy nie znali; nie podobna także twierdzić, że używali go ko-

I 3, 6,43,    82, 101, 45, 72, 145). W miarę

rozwoju politycznego K-owie poszczególnych ziem lub województw zanikają, pozostają tylko państwowi. Ale i tu dają się spostrzedz wahania. To istnieje tylko jeden koniuszy nadworny, magister ayazonum curie nostre („K. D.“

S. Drz.

z których, co prawda, rzadko które są dobre. Pojmowanie tego wyrazu współczesne najprawdo-podobnej wyłoniło się w epoce Odrodzenia, kiedy z zapałem wzięto się do badań nad światem starożytnym; od tego czasu wyraz ten zaczął nabierać coraz szerszego znaczenia; obecnie pod K-ą rozumieć należy: poprawienie zepsutego, lub też uzupełnienie przerwanego miejsca rękopisu, 1 a k u n ą zwanego, według prawideł gramatyki i t. p., zgodnie z duchem czasu danej epoki, oraz oparty na domysłach sposób

II, 688) lub prefectus stabuli nostri („Tomicia-na“ IV 157), to tylko koniuszy koronny (1638 „Archiw. Iwaniszewa“ I 243), to znowu naraz występuje dwóch K-ych. Innemi słowy, o-bok K-ych koronnych wielkich są i mniejsi nadworni. Np. w r. 1648 Alek. Mich. Lubomirski podpisuje zatwierdzenie pactów konwentów („Vol. leg.“ IV 199) a Jerzy Platemberk elekcyę, jako K. I. Mci (ib. 254) albo Marek Matczyński K. jest na wyprawie wraz z królem Janem pod Wiedniem, gdzie występuje i K. koronny nadworny, Gordon. Trzeba wnioskować, że w koronie urząd ten normalnie pozostawał w dwóch rękach, że istnieje K. koronnywielki i nadworny. Do końca XVI w. K-owie spełuiają faktyczne czynności. Korycki (1550 — 1563) i Piasecki (1569-1580), rządzili stadami Zygmunta Augusta. Przytem król ten chciał stada litewskie i polskie zjednoczyć w jednym zarządzie, i dlatego po śmierci Mikołaja Andruszowicza, K-go litewskiego (1547), mianował Koryckiego także zarządcą stadnin litewskich. Po nim objął zarząd w obu państwach jego następca polski, ale na sejmie 18 stycznia r. 1569 Piaseckiego, jako Polaka, odsunięto od koniuszostwa i na jego miejsce mianował król Litwina. Poczynając od owej doby K-owie w Polsce przestają spełniać faktycznie swe czynności, które spoczywają odtąd na pod koniuszych. Byli oni odtąd tylko ¹ mentatorowie i scholiaści; wiadomo tylko, że dygnitarzami, szli po miecznik ach a przed • w dziełach pisarzy starożytnych robili oni K-y, kuchmistrzami (w XVIII w.). Utrzymywali się nadto K-ie dworscy—agamnes (gli pcilafreni), jako niżsi służebnicy na dworze królewskim („Archiv, komis. liist.“( II, 404). — Na Litwie z biegiem czasu wytworzyli się K-owie ziemscy. Ich obowiązkiem, jak również obowiązkiem dzierżawców, było „w dobrem opatrzeniu mieć, jakby od głodu albo dla zimna źrebięta albo swierzepy nie zdychały. A do tego, każdą swierzepę i źrebię mieć w regestrze na imię i szerść, a z tego regestru (spis) K-y nadworny

!.. J

gnesową.

Konjugacya, ob. Czas o w a nie. Konjugacya, czyli sprzęganie się istnieje wśród istot jednokomórkowych świata zwierzęcego (pierwotniaków) i odpowiada pod względem morfologicznym i fizyologicznym za-pladnianiu organizmów wielokomórkowych. K., np. u wymoczków (Infusoria), polega na tem, że dwa zupełnie jednakowe osobniki zbliżają się do siebie i łączą, przystając do siebie w płaszczyźnie długiej osi ciała, a otwór ustny jednej znajduje się naprzeciw takiego otworu drugiej. Tak złączone dwa wymoczki pływają czas jakiś (2 — 3 dni), a tymczasem w ciele ich zachodzi szereg zmian morfologicznych, które jak gdyby rodzą zdolność do dalszego wielokrotnego podziału każdego ze sprzężonych wy-

Okres

czytania uszkodzonych lub zaginionych miejsc u autorów starożytnych; ztąd konjekturo-w a ć=ustanawiać sposób czytania. Krytyka tekstu pisarza, oparta na K-cli, zwie się k o n-jekturalną, krytyk — konjektatorem. Krytyka K-ralna największe zastosowanie ma w filologii klasycznej. August Boeckh rozróżnia cztery rodzaje K-ur: 1) widoczna (evident); 2) możliwa (wahrscheinlich), kiedy oprócz naszych przypuszczeń mogą istnieć inne, również dobre; 3) p r a w d o p o d o b n a (annehmlich, prohabile), jeżeli, odpowiadając rzeczywistości, K. niema dowodów na poparcie swojej słuszności; 4) niepozbawiona możliwoś-c i (glaublich), jeżeli na pierwszy rzut oka zdaje się być zgodną z naszemi poglądami, nie jest jednak oparta na podstawach naukowych. Ten ostatui rodzaj K-r możnaby śmiało usunąć, jako nieodpowiadający wymaganiom wiedzy współczesnej. Wogóle z liczby K-ur filologów nowożytnych dobrych jest nie więcej nad 5 %. Z pomiędzy K-rów na wzmiankę zasługują, z dawniejszych: Bentley, Valesius Valckenaer, z późniejszych: Dobree (f 1835), Madvig (f 1886), Cobet (f 1889) i in.— B i b 1 i o g r a fi a: 1) Jos. Scaliger „De arte critica diatribe“ (Leyda 1619); 2) Schlei er mac her „Ueber Begriff und Eintheilung der philolog. Kritik“ (Beri. 1830);

3)    Schneider C. E. C. „De artis criticae natura et notione. Ind. lect.“ (Wrocław 1846 — 7);

4)    Sc hub art J. H.] Chr. „Bruchstücke zu

einer Methodologie der diplomatischen Kritik“. (Kassel 1855); VollgraffJ. C. „Studia palaeo-graphica“ (Leyda 1870);    6) Madvig J. N.

„Artis criticae conjecturalis adumbratio“ w „Ad-versaria critica ad scriptores graecos et latinos“ [Kopenh. 1871 —5 T. I str. 8—184]; 7)Boeckh A. „Encyklopädie und Methodologie der philologischen Wissenschaften, herausgeg. von E. Bratuscheck“ (Lipsk 1877); 8) Blass Fr. „Hermeneutik und Kritik“ (Monachium 1892) (istnieje ros. tłóm.).

Konjica nad rz. Naretwą, miasteczko w Hercegowinie. Ludność przeważnie mahome-

tańska. Okolica obfituje w węgiel i rudę ma-

). Ï. o.

moczków, t. j. wywołują odnowienie energii rozrodczej. Rozmnażanie się wymoczków polega na zwyczajnym poprzecznym podziale ich ciała jednokomórkowego (ob. komórka i podział). Dobrze odżywiające się wymoczki dzielą się przy sprzyjaj ących warunkach nader szybko; osobnik taki w ciągu 6-iu dni (podł. Hertwiga) dzieli się 13 razy, wydając w ten sposób około 7 000—8 000 potomków. Lecz podług obserwacyi Maupas’a, Hertwiga i wielu innych, którzy hodowali liczne kultury wymoczków, podział ten, t. j. bezpłciowe rozmnażanie się, nie może trwać ciągle, nawet przy obfitym odżywianiu. — Nastaje bowiem chwila, gdy takie wymoczki zaczynają podlegać zmianom morfologicznym: aparat jądrowy przekształca się (w ciele wymoczków obok jądra głównego wielkiego (macronucleus) istnieje zarazem jedno lub wiącej jąder t. zw. zapasowych (micronuclei) v. jąderek; obie te części, „aparatu jądrowego“ pełnią odmienne funkcye fizyolo-giczne); szybkość podziałów stopniowo słabnie; wreszcie ustają one zupełnie, i wymoczki giną wskutek zestarzania się. Maupas nazwał taki stan wymoczków zwyrodnieniem starcz em. Zachowanie gatunku wymaga odnowienia energii rozrodczej, uzyskania na nowo zdolności do dalszych podziałów; zapłodnienie, a właściwie zjawisko K-yi, ma być właśnie o-wym czynnikiem odmładzającym, dzięki któremu sprzężone wymoczki mogą w dalszym ciągu dzielić się, póki nie nastąpi nowy okres zwyrodnienia starczego. K. więc jakoteż zwyrodnienie są zjawiskami okresowemi, powtarza-jącemi się u wymoczków po określonej liczbie pokoleń, w pewnych odstępach czasu. K-ya w danej kulturze określonego gatunku wymoczków, jak to zaobserwował najwybitniejszy badacz w tej dziedzinie, wzmiankowany Maupas, zachodzi u wszystkich osobników danej kultury jednocześnie; właściwą więc jest nazwa epideinij konj ugacyjnych.

K-ej, czyli odmiennego płciowego rozmnażania się, następuje u odmiennych gatunków wymoczków po rozmaitej liczbie podziałów zwyczajnych, inaczej u rozmaitych pokoleń, podług obserwacyi Maupasa Leucophrys patida konjuguje dopiero w trzechsetnem pokoleniu, Onychodromus w 140-em pokoleniu, a Stylonychia w 120-em. Stałość występowania K-yi u danego gatunku pozostaje w zależności od warunków odżywiania; osłabione odżywianie przyśpiesza K-cyę: pokolenia konjugują częściej niż warunkach normalnych, obfite odżywianie opóźnia kon-jugacyę do dalszych pokoleń i może stać się nawet przyczyną zwyrodnienia starczego i śmierci organizmu. Pasmo zjawisk morfologicznych; zachodzących podczas konjugacyi, najlepiej można uwydatnić na gat. Paramaecium caudal urn, jako najdokładniej zbadanym. K-ya zaczyna się spotkaniem dwu wymocz-| ków i złączeniem się nasamprzód częściami prze-dniemi, a wreszcie całą powierzchnią brzuszną ciała z otworami ustnemi naprzeciwko siebie; wkrótce następuje w okolicy ustnej zupełne jak gdyby zrośnięcie się wymoczków, a nieco później w miejscu tem powstaje mostek proto-plazmatyczny. W czasie tego spajania się wymoczków odbywają się zmiany w protoplazmie i głównie w aparacie jądrowym: wodniczki przestają pulsować protoplazma traci dużo wody, rzęski niekiedy wciągają się. Jądro główne {macronucleuś) zmienia swe kształty: na powierzchni fjego powstają wypuklenia, które stopniowo rosną i wydłużają się w odrostki, wreszcie odrywające się i rozpadające na ma-

łe owalne kawałki (fiig. 211, rysunek IV, V, VI i VII); całe jądro główne w tem sta-dyum K-yi rozpadło się na wiele takich kawałków, które następnie, już po ukończonej K-yi,* rozpuszczają się i ulegają wessa-niu przez protoplaznię,—słowem, jądro główne zanika zupełnie, jako organ zużyty, nienadają-cy się do nowych czynności życia. Równolegle z procesem zniszczenia, zachodzącem w jądrze głównem, występuje dużo ciekawych i ważnych z ogólno-biologicznego stanowiska procesów w jąderku zapasowym {micronucleus)-, Hertwig i inni porównywają je do zjawisk dojrzewania i zapładniania jajek u organizmów

r.

nr

a Mm

,v.t

\«m

mg

mm

IÉ

x;Jß

Km

nk

s ■<?

imy5m    S <s

Je

<43

,nk‘

InAf

wmi

-A;

Qm

óm

Ino

Ili

T&SÊW

t"

t*'

Fig. 221. Konjugacya Paramaecium micronucleus (podług K. Hertwiga) ufc—jądro zapasowe (jąderko); k— jądro główne (macronucleuś). Znaczenie poszczególnych rysunków: Jfè 1 dwa konjugujące osobniki w stadynm początkowych zmian wewnętrznych: jąderko zapasowe przekształcone we wrzeciono w prawym osobniku; w lewym t. zw. stadyum sierpa, o—otwory ustne obydwu osobników. Na II Drugi podział jądra zapasowego (micronucleus) na wrzeciono główne (w osobniku lewym oznaczone punktem 1, w prawym—5) i na wrzeciona dodatkowe (w osobn. lewym punkty 2, 3 i 4, w prawym 6, 7 i 8). N§ III Wrzeciona dodatkowe znajdują się w stadyum zaniku (2, 3 i 4 w lewym osobniku i 6, 7, 8 w prawym) wrzeciona główne dzielą się w każdym wymoczku na wrzeciono męskie i żeńskie (w lewym wymoczku: 1 dzieli się na lm i lw—w prawym 5 dzieli się na 5m i 5w. Tu też widać początek przechodzenia wrzecion męskich lin i 5m do wymoczków sąsiednich (początek zapłodnienia). IV. Zamiana wrzecion męskich w stadyum prawie zupełnem; są one jednym końcem zwrócone ku odpowiednim (swoim) wymoczkom; drugim połączyły się już z wrzecionami żeńskiemi odmiennych osobników: lm z 5w i 5m z lw. Zmiany w jądrze głównem (fc); rozpadnie się na kilkanaście kawałków. V Wrzeciono przewężne (powstałe od połączenia się wrzecion męskiego i żeńskiego znajdują się w stadyum początkowem podziału na dwa nowe wrzeciona wtórne: t’ i t”. JsÿJSe VI i VII. Wymoczki po ukończonej konjugacyi: wrzeciona wtórne dzielą się, tworząc zaczątki nowych jąder zapasowych (micronuclei — nk') i zaczątki nowych jąder głównych (pt). Podzielone na drobne kawałki (k) pierwotne jądro główne (macronu-

cleus) ulega zniszczeniu.

Uwaga: Ponieważ początkowe zmiany podczas konjugacyi wyraziściej zachodzą u Paramaecium caudatum, zaś stadya końcowe w gat. Par. aurelia, przeto figury I—III wyobrażają kolejne zmiany w gat. Par. caudatum,, zaś fig. IV—VII w gat. Par. aurelia. Różnica w zmianach obydwu gatunków polega na tem, że u Par. caudatum jest jedno tylko jądro zapasowe, u Par. aurelia—dwa; dalej, że u gat. ostatniego rozpadanie się jądra głównego zaczyna się już na stadyum bardzo wczesn m, czego nie widzimy na przytoczonym rysunku Par.

caudatum (Ij.

wej budowy; prawdopodobnie to'z^nioh'^pozostaje głównom, które leży najbliżej; mostka, łączącego oba wymoczki (ob. rys. III); toż samo da się powiedzieć i o jąderkach męskiem i żeńskiemu bliższe mostka zwykle wędruje do komórki sąsiedniej. Wrzeciono przewężne powiększa się wskutek wzrostu, jego elementy cliromaty-nowe układają sie w okolicy równika, dzielą się i rozchodzą następnie do biegunów włókien achroinatynowych; czas jakiś pozostają w takim stanie złączone nićmi wrzeciona i wreszcie rozłączają się — wytwarzając jąderka potomne, z których jedno stopniowo przekształca się (już po rozejściu się wymoczków) w jądro główne (macronucleus), drugie — w jądro za-jąderko [macronucleus]; u gat.

wielokomórkowych (ob. zapłodnienie). Ją-derko powiększa się, wchłaniając produkty pro-toplazmy, substancya jego przybiera postać wrzeciona (ob. rys. I); następuje wkrótce jego podział na dwa jąderka potomne, które również zamieniają sie w podobne bryłki wrzecionowate; te podlegają powtórnemu podziałowi, zupełnie ponobnemu do poprzedniego, tak, iż obok zmienionego jądra głównego na tern stadyum K-cyi w każdym z wymoczków istnieją cztery wrzecionowate jąderka potomne (rys. III). Z tych czterech — trzy przekształcają się stopniowo w utwory kuliste, maleją i wreszcie giną między resztkami jądra głównego pozostające (rys. III) czwarte wrzeciono-jąderko potomne (wrzeciono główne) układa się w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni ciała wymoczka, przewęża się i dzieli na dwie części, z których każda podług obserwacyi R. Hertwiga otrzymuje tylko połowę włókien wrzeciona, połowę elementów chromatynowych (z liczby będącej w jąder ku pierwotnem) (ob. rys. III). Dwukrotny podział jąderka pierwotnego, następne zanikanie trzech jąderek potomnych i skrócony podział ostatni przypominają takie same zjawiska podczas dojrzewania komórek jajowych przed zapłodnieniem (ob. Komórka zwierzęca: rozmnażanie komórek). Możnaby porównać zanikające jąderka wymoczków z komórkami kierunkowemi w-jajach dojrzewających: jak w jajach podczas zapłodnieniem, dzięki przyłączenia się jąderka męskiego, nastąpiłoby tutaj zwiększenie się masy chromatynowej; ilość jej w ciągłości rozwoju musiałaby się zwiększać stale; lecz przez każdorazowe zmniejszanie się masy jąderka pierwotnego drogą podziałów i ostatniego podziału skróconego (³/₄ masy jąderka zanika) usuwa się owo nagromadzenie w szeregu pokoleń substancyi chromatynowej (przypuszczalnego podścieliska cech dziedzicznych ustroju); to nagromadzenie się wikłałoby i nawet uniemożliwiało tak ważne sprawy jak zapłodnienie i rozmnażanie organizmów. Jedno z jąderek ostatniego podziału nazwano że liskiem, gdyż jest bierne w procesie zapłodnienia, t. j. pozostaje w danej komórce; drugie — męskiem, gdyż to przechodzi do sąsiedniej komórki (wymoczka) po przez mostek protoplazma-tyczny (ob. rys. III) i zlewa się tam z pozosta-jącem jąderkiem żeńskiem, gdy męskie tej ostatniej przechodzi do pozostającego w pierwszej jąderka żeńskiego, z którym także zlewa się w jedno; w każdym z wymoczków w tej fazie K-cyi istnieje po jednym t. zw. wrzecionie przewężnem. Badając przebieg tych kolejnych podziałów jąderka i przechodzenie do sąsiednich wymoczków jąderek męskich, trudno jest z góry przewidzieć, które- np. z czterech jąderek pozostanie i wytworzy, dzieląc się, jąderka męskie i żeńskie; zależy to, jak przypuszcza Maupas, od przypadkowego ułożenia się jąderek, gdyż wszystkie one są zupełnie jednako- ;

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 298b Tom XXXVIII

pasowe

Paramaecium aurelia każde z jąderek, powstałych z wrzeciona przewężnego, dzieli się raz jeszcze i tworzy 4 jąderka, z których dwa stają się zapasowemi, dwa zaś pozostałe zlewają się i tworzą jądro główne (rys. V i VI). W pewnym odstępie czasu po ustaniu opisanych zmian dotychczas złączone wymoczki rozchodzą się (rys VI i VII); ostateczne zmiany i powrót do stanu przedkonjugacyjnego zachodzą już po rozłączeniu dę [resztki poprzedniego jądra głównego zanikają, jądro główne nowopowstałe i jąderko (lub dwa, jak u Par. aur.) rosną do normalnych wymiarów, odnawiają się rzęski, jama ustna itd.]. Po ukończeniu K-yi następują szybkie podziały wymoczków, uwarunkowane nowo-otrzymaną przez K-ę energią rozrodczą, co trwa aż do nowego wyczerpania i drugiej K-yi. Dzięki Kyi zachodzi dość długa przerwa w procesie rozmnażania bezpłciowego wymoczków, jak to spostrzegł Maupas; u gat. Omjchodromus grandis przerwa taka trwa 6r/₂ dni; przez czas ten wymoczek mógłby wydać, nie konjugując, około 7000 — 8000 potomków. Cokolwiek inaczej przedstawia się K-cya u wymoczków wirczyków Vorticellina. Osobniki konjugujące są tam zupełnie różne wzajemnie. Tak np. u Episiylis (jest to rodzaj żyjący koloniami — kilkanaście do kilkudziesięciu osobników kształtu lejkowatego siedzących na mięśniowych gałązkach, gałązki wychodzą z głównego pnia, przymocowanego do rozmaitych przedmiotów w wodzie: b. często do pływaków (Dghscus z tęgopokrywych); w okresie konjugacyjnym niektóre z osobników kolonij, dzieląc się nader szybko, wydają potomków daleko mniejszych od zwykłych osobników; nazywano je microgametae; większe osobniki słyną pod nazwą niacrogametae; mi-crogamety odrywają się od swych łodyżek, czas jakiś pływają samodzielnie i wreszcie sadowią się na macrogametach. Tam następuje chwilowa K-ya; sprawa ta w obrębie jądra zupełnie przypomina taki proces u Paramoe-cium: jąderko wędrowne microgamety zlewa się z żeńskiem macrogamety, gdy takież jąderka w microgamecie zanikają i sama ona zatra-

ca swą indywidualność, łącząc się całko wicie z macrogametą. Jest to poniekąd przejś cie do zapłodnienia wyższych org. u poważnia do tego zestawienia dymorfizm płciowy osobników i utrata samodzielności przez microgamety. Zdolność do dalszych podziałów jest tutaj także jakgdyby wytworem K-cyi. Możnaby zestawić potomstwo danego wymoczka między dwoma okresami konjugacyjnemi, a gromadą, komórek organizmu wielokomórkowego jaja. W pierwszym wypadku K-ya powoduje powstanie kilkuset pokoleń osobników odrębnych, w drugim — zapłodnienie — stokroć liczniejsze pokolenia złożone z różnego rodzaju komórek. U org. wielokomórkowych komórki somatyczne wydają pasmo pokoleń i, doszedłszy do zwyrodnienia starczego, giną, gdyż nie odmładzają się, nie odtwarzają swej energii podziałowej — nie konju-gują, tak samo jak giną niekonjugujące wymoczki; kojugujące zaś, mogą dalej dzielić się i trwać wiecznie tak samo jpk, dzięki zapłodnieniu, trwają wiecznie komórki rozrodcze, organów wyższych (t. źw. plazma zarodkowa czy też upada.

mające się połączyć (złac. Conjunctura)-,—tak w języku kupieckimi ekonomicznym]nazywają się o- . gólne warunki, powodujące dane położenie handlu, a więc bądź warunki, które sprzyjają popytowi na towary i podnoszeniu się cen, bądź takie, które wywołują zastój, brak popytu,"podaż, zniżkę cen i t. p. Innemi słowy, przez K. b. rozumie się ogół przyczyn handlów o-przemysłowych, które pozwalają dodatnio lub też u-jemnie oceniać położenie ekonomiczne w zakresie tej czy innej gałęzi handlu. K. t o obrót rzeczy, z jakim każdy przewidujący kupiec, lub nawet oceniający położenie ekonomista, rachować się musi przy rozważaniu spraw gospodarczych; jest to, by jeszcze ściślej pojęcie to określić, miarodajna dla wskazań na szłość atmosfera handlowa, urobiona stosunkiem podaży do popytu, a uwarunkowana produkcyą, spożyciem, stanem pieniężnym, polityką itp, K. w handlu stale się zmieniają i mogą być .V każdym dziale inne; ogólny jednak ich układ wskazuje, czy ruch ekonomiczny się wzmaga,

St. A. K.

przy-

Konkan, kraina nadbrzeżna w bryt.-indyj. Prezydenturze Bombayskiej, pomiędzy zacho-dniemi Ghatami a morzem Arabskiem, obejmuje miasto i wyspę Bombay, okręgi Ratnagiri, Kolaba i Thana, tudzież trzy państwa tubylcze: Dżawhar, Dżandżyra i Sawantwary, wraz z te-rytoryum portugalskiem Goa; 32 377 kim. □,

Hr.

Weismana). Śmierć istoty wielokomórkowej jest jakgdyby nieuniknionem następstwem podziału komórek somatycznych bez odnawiania energii rozrodczej wskutek starości, jest procesem analogicznym przypomimającym zwyrodnienie i śmierć komórek wymoczków. Różnica polega na tern, że komórki organizmów wielokomórkowych żyją w skupieniu, potomne komórki zaś konju- około 4 mil. mieszk. gujących wymoczków są rozłączone i żyją samo-    Konklawe, ob. Conclave,

dzielnie. Co do innych grup pierwotniaków K-yi    Konkluzya — w dawnem prawie polskiem

jego patrona) w trybunale, bądź podsądnego lub jogo obrońcy, w której, na mocy wyłożonych informacyj, strona domagała się zadośćuczynienia. K. była wyrażona w zwięzłej formie żądania, jako wynik całego rozumowania strony, i spotyka się tak zarówno w in-

M. Han.

Konkomitancya (Co' comitantia) oznacza . w Kościele rzymsko-katolickim nierozdzielność ciała i krwi Jezusa Chrystusa w hostyi, a to na tej, ustanowionej mianowicie przez św. Tomasza z Akwinu zasadzie, że już z natury krew Chrystusa znajduje się w Jego ciele i że zatem osoby świeckie, spożywając ciało, krew zarazem spożywają („Enc. Org.“ większa).

Konkordancya, ob. Concordantia.

Konkordat (z- łacińskiego eoncordatum od concordare=to, na co się zgodzono. Jako zasadnicze występuje tu concors z cum i cor (dopełniacz cordis)—7, sercem złączony, do serca przypadający, ztąd—zgodny; przyczem pierwotny żywioł uczuciowy staje się myślowym, u-mysłowytn i podobnie jak przy sentio, sensus= czuć, odczuty, oraz złożonych consentio, consensus, tutaj również concors, concordis, Concordia wyrażają zgodność myśli, przekonań lub dążeń). Wyraz ten używany dawniej, w stosunkach wewnętrznych duchowieństwa (w u-

S. M.

jak również procesu fizyologicznie z nią iden- ' część wystąpienia bądź powoda (względnie tycznego — kopulacyi— znaleziono ją zaledwie u niewielu rodzajów. Z całą pewnością przyjąć możnaby pogląd, iż K-ya i kopułacya są niezbędnemi w sprawie rozmnażania się organizmów jednokomórkowych. Co zaś dotyczy komórek roślinnych, to tu K. lub procesy analogiczne nie zawsze stanowią zjawisko dla ro- dukcie, jak i w replikach, rozmnażania niezbędne; wiele roślin rozmnażać można za pomocą ablegrów; przypuszczalnie więc istnieć tu może podział komórek danej rośliny nieograniczony, bez okresów wyczerpania starczego i potrzeby odnowienia energii rozrodczej. Może w związku z tym faktem, jak przypuszczają niektórzy biologowie, pozostaje fakt względnej długowieczności pewnych roślin w porównaniu z powszechną krótkowiecznością zwierząt; nieliczne zaledwie istnieją wypadki długowieczności zwierząt (np. słonie), gdy w święcie roślin wiele gatunków żyje setki i nawet tysiące lat. W każdym razie zdolność komórek roślinnych do wielokrotnych podziałów jest zjawiskiem wtórnem i w sprawie rozmnażanie przeważające znaczenie zajmują procesy za-pładniania (odnawiania energii).

Konj’unkcya, w astronomii, ob. Połączę-

nie.

Konjunktury (rzadziej konjenktury, lub konj ektury) handlów e—dosłownie rzeczy,

kładach o dochody z beneflcyów), niekiedy i w dyplomacyi świeckiej, np. w Szwajca-ryi między kantonami na oznaczenie zgodzenia się, umowy wogóle, dziś jeszcze n. p. w kodeksie francuzkim oznacza układ między wierzycielami a dłużnikiem. Główne wszakże jego znaczenie pada w zakres umów zawieranych przez Stolicę Apostolską rzymską z rządami świeckiemi, a tu znowu, w ścisłem pojęciu stosuje się tylko do tych umów, które papieże zawierali z państwami katolickiemi; wszakże samego wyrazu wolno używać i dla umów z innowiercami. K-em będzie każda u-goda zasadnicza, obejmująca życie wyznaniowe ludności katolickiej wielostronnie, urządzająca stosunki trwałe między kościołem a państwem; nie należy zaś nadawać tej nazwy pojedyńczym porozumieniom w sprawach doraźnych, bieżących, niczego na przyszłość zasadniczo nieroz-strzygających. K-y są odmianą traktatów, tak dalece się wyodrębniającą, że teorya nieraz stawia je jako osobny rodzaj umów między mocarstwami. Przy traktatach obie strony u-ważają się za równe, równie najwyższowładne, obie zarówno są przedstawicielkami państw, działającemi, każda, w interesie swojego: przy konkordatach jedna strona uważa drugą za niższą; rząd świecki, zasadniczo wszelkie stosunki wewnętrzne uznając za należące wyłącznie tylko do siebie, przychodzi do duchownego jedynie dla utrzymania u siebie wewnętrznego porządku i pokoju; rząd duchowny znowu, w imię swego prawa historycznego, powszechności swej władzy, nawiązuje i prowadzi układy w poczuciu bezprawia, jakiego się dopuszcza rząd świecki, gdy życie religijne w swój ein państwie chce według własnych swych celów urządzać. Oba ulegają konieczności, oba działają pod przymusem. W zwykłych traktatach wszelkie porządki wewnętrzne, społeczne i polityczne rzadko kiedy, wyjątkowo tylko, na okres przejścia i tymczasowości lub też w pojedyńczych kwe-styach (jak np. w art. V traktatu rozbiorowego z Rossyą z d. 18 września r. 1773) bywają przedmiotem umów; odmienny zaś stan rzeczy przy gwarancyi lub protektoracie (u nas traktat i oba artykuły z d. 24 lutego r. 1768) według starorzymskiej zasady exceptio firmat régulant in casibus non exceptis (wyjątek wzmacnia przepis w wypadkach z pod niego nie wyjętych) dokładniej jeszcze wyłuszcza zasadę wzbraniającą jednemu państwu wglądać w życie wewnętrzne drugiego. Wbrew temu K-y urządzają właśnie to życie wewnętrzne, określają niezbędne jego warunki w obrębie wyznania i obrządku katolickiego. Podobieństwo do właściwych traktatów najczęstszego, powojennego, typu mają K-y w tern, że również jak one zakończają wojny, bądź toczone przez rządy z wyznaniem i instytucyami kościelneini na swoistych im terrytoryach państwowych, bądź też wzniecane zzewnątrz pośrednio lub bezpośrednio przez kościół i duchowieństwo. W odróżnieniu od traktatów świeckich te duchowne, jakby je nazwać można, najczęściej nie wychodzą z narad licznego grona umyślnie wyznaczonych dyplomatów, lecz są owocem rokowań prowadzonych bezpośrednio z samą kuryą rzymską; przyczem rola nuncyuszów, legatów a latere lub wyznaczanych ad hoc jest tylko przygotowawczą, wywiadowczą i kontro-Mersyjną, zmiękczającą opór. Umówienie się Napoleona z Piusem VII o konkordat z roku 1801 — 2 w Paryżu znajduje wyjaśnienie w stanie rozbicia, jakiego wówczas doznawała Stolica Apostolska pod przemocą Francyi. Dochodzenie do skutku niektórych K-ów w dawniejszych wiekach po za Watykanem tłómaczą współczesne wypadki dziejowe. Celem każdego K-u jest pogodzenie zwierzchuiczych praw państwa albo też namiętności panujących w rządzie i narodzie lub części społeczeństwa państwowego liczebnie przeważającej, z prawami i u-roszczaniami duchowieństwa Î powszechności katolickiej. Stije się to przez wzajemne ustępstwa, przez dobrowolne ograniczenie się tak jednej jak drugiej strony w dążeniu do urzeczywistnienia tego, co każda z nich za prawo swoje uważa. Dla Watykanu od czasów Soboru Trydenckiego normą, do której stosują się wymagania w układach, są postanowienia tego właśnie-soboru, a słynne artykuły Sy 11 abusa z roku 1864 (ob.) nie mają dziś już wartości praktycznej. Przy K-ch występują zagadnienia dotyczące praw religii jako panującej, wolno dopuszczonej lub tylko cierpianej, samorządności kościoła (prawa ogłaszania postanowień papiezkich, składania synodów prowincyo-nalnych i dyecezalnych, ogłaszania listów pasterskich)—stosunku władzy biskupiej do pa-piezkiej i świeckiej, wyższość soboru nad papieża lub odwrotnie, stałej kontroli państwa, budżetu wyznań, nominacyi biskupów, opatów, proboszczów, zaprowadzania i znoszenia klasztorów, zakonów, poboru annat i świętopietrza, dochodów interkalarnych, majątków i uposażeń klasztornych, katedralnych i księżych, opłat na duchowieństwie ciążyć mających,—fakultetów teologicznych, seminaryów i wpływu na nie państwa, cenzury duchownej dla książek świeckich, a w wielu wypadkach i samego nawet języka, jakiego w t. zw. cultus suppletorius (nabożeństwo dodatkowe) duchowieństwu i samym wiernym używać będzie wolno. W każdym zasadniczym K-e musi być przedewszystkiem rozwiązana sprawa podziału terrytoryum państwowego na dyecezye, przez t. zw. bullae circum-scriptionis, które w układach z rządami protestanckimi wytwarzają typową niejako postać samych K-ów.

Ważniejsze umowy między władzą duchowną a świecką w historyi Konkordatami nazywane rozpoczęły się w Niemczech, gdzie już w XI w. opieka przez Karola W. przyrzeczona kościołowi w osobie Leona III (800) przeobraziła się w gwałtowny spór o inwestytury (ob.) wskutek nadużycia cesarzów niemieckich., którzy, nadając beneficyai lenna biskupom i o-patom, symbolicznie wręczali pierścień i pastorał, co należało tylko do papieży. Spór ten zakończył wreszcie: 1) K. K al ikst y ń sk i od imienia pap. Kaliksta II, albo Wormacyjski od miejsca zawarcia umowy z Henrykiem V, w d. 23 września r. 1122. W zamian za wyrzeczenie się nadużycia cesarz zyskał bezwarunkowe uznanie zwierzchnictwa lennego, oraz prawo obecności na kapitułach, którym zapewniono wolny \^ybór biskupów. Właściwie składał się ten K. z dwu równoległych aktów: jednego, który podawał biskupów w polityczno-ekonomiczną zależność od cesarza, drugiego, który instytucyę kościelną czynił od niego niezależną. Całość tych jednostronnych aktów nazwano K-m dopiero później. 2) K. Konst a n-cyjski (Kostnicki), zawarty d. 3 maja roku 1418, po długiem wiekowem, wrzeniu, z którego kościół katolicki wyszedł nietylko z przyćmionym już urokiem władzy nieomylnej, najwyższej i powszechnej, ale nadto z brzemieniem natarczywych żądań reformy tam m capite quam in membris, oraz zniesienia, uciążliwych już w roz-wijającem się i organizującem życiu świe ckiem samego duchowieństwa, przywilejów. Objawy te wystąpiły na Soborze w Kon-stancyi (od r. 1414), który był jakby wielki] powszechną naradą świecko-duchownej Europy: papieża, duchowieństwa, rząctów i wreszcie samych powszechności narodowych —sądem rozjemczym w sporach między duchowieństwem lub też płaszczem instytucyi duchownej okry-wającemi się potęgami a rządami świeckiemi, wreszcie trybunałem ściągającym herezyę. liniowa zwana K-m Konst-im ma postać dyplo-matu wystawionego przez Marcina V duchowieństwu niemieckiemu pod nazwą Nonmdla capitula concordata et ab utraque parte sus-cepta. W dyplomacie tym papież poręcza żądaną liczbę, wymagane kwalifikacye prawne i sam sposób mianowania kardynałów, ogranicza liczbę i rodzaj beneficyów, t. zw. rzymskich, wysokość annat oraz taks przy bullach nominacyjnych i rozmiar komendatur na o-pactwa; potępia symonię, urządza po myśli duchowieństwa sprawy dyspens, rozgrzeszenia i odpustów papieskich określa prawa przytułku w kościele i klasztorze (jus asyli) itd. Zobowiązanie to, mające znamiona nadania i przywileju, zaciągał papież tylko na lat pięć, ale rzeczywistość je utrwaliła i nadal. Papieże następni, zwłaszcza po Soborze Bazylejskini, musieli ratować sam fakt władzy jednolitej, podtrzymującej jedność Kościoła, ograniczaniem swych praw absolutnych w wewnętrznem jego życiu. Utarta już nazwa K-u wobec powyższej zawartości dyplomatu papieskiego uderza swą niewłaściwością. — 3) K. frankfurcki inaczej

książęcy, płód Soboru Bazylejskiego w dalszym ciągu dążności przeciwpapieskicli duchowieństwa niemieckiego, a na podłożu walki Eugeniusza IV z Feliksem V o papiestwo. Po przyjęciu przez Niemcy uchwał soboru na sejmie w Moguncyi (1439) pozostało jeszcze wrzenie o niedostateczne reformy i nieuznaną wyższość soboru nad papieża. Duchowieństwo odbywało rok w rok zjazdy domagające się ustalenia zasad i stosunków pożądanych, a gdy Eugeniusz IV zagroził arcybiskupom Kolonii i Trewiru złożeniem z katedr za popieranie Feliksa V i domaganie się dalszych reform, książęta niemieccy, którzy już podczas Soboru Konstancyjskiego stali po stronie duchowieństwa, teraz również ujęli się za zagrożonymi, sami grożąc papieżowi przejściem do jego przeciwnika. Wtedy przerażony papież przyjął, wszakże ze znacznem złagodzeniem, punkta ułożone przez książąt wspólnie z duchowieństwem w r. 1446 we Frankfurcie

n. M., w trzech bullach z d. 5 i 7 lutego 1447 r., w czwartej jednak, jakoby już na łożu śmierci wydanej, ustępstwa uczynione odwołał, uznając za nieważne to wszystko, coby u-właczało powadze Stolicy Apostolskiej, naukom świętym ojców Kościoła i atrybucyom władz centralnych w Rzymie. Wszakże następca Eugeniusza, Mikołaj V, jeden już na całe chrze-ściaństwo, w r. 1447 punkta frankfurckie po- . twierdził. Naj wybitniejszem wśród nich jest stale powtarzające się w całej Europie, u nas dopiero w XVI w. żywe, żądanie Soboru peryo-dycznego; zaraz po niem idzie ponowne upomnienie się uporządkowanie kardynalstwa; inne punkta ' dotyczą synodów prowincyonalnych i dyecezalnych, obsadzania beneficyów, instytu-cyi prałatów i kanoników, nominacyi i potwierdzania biskupów, oczyszczenia obyczajów duchowieństwa, sądownictwa duchownego, annat, rezerwat (ob.), wreszcie nawracania Żydów. Cesarz Fryderyk III stanął po stronie Papieża, dla okiełznania wspólnemi siłami rosnącej fali duchowno-świeckiej i zastrzegł dla Mikołaja V

t. zw. Entschädigungvorbehalt. Dalsze dążenia odśrodkowe duchowieństwa wyższego i książąt niemieckich powściągnął nagle, po sejmie aszafenburskim r. 1447, między samym cesarzem a papieżem umówiony 4) K. wiedeński, niewłaściwie aszafenburski, z d. 17 lutego 1448 r. Jest to rewizya dwu poprzednich K-ów, korzystna dla papieży. W u-godzie, zawartej z legatem Janem de Carvajal, przywracał im Fryderyk III prawa prezen-tacyi i obsadzania beneficyów rzymskich oraz poboru annat i taks w dawniejszych rozmiarach, ale z uwzględnieniem postanowień kostni-ckich 1418 r. Przedstawia się więc ta umowa jako odwołanie owych trzech bul a zarazem spełnienie powyższego „Vorbehaltu“. Po wojnie o inwestytury, po faktach współdziałania miecza świeckiego z duchownym na Soborze Konstancyjskim jest to pierwszy akt ich

wieństwo z prawa wolnego wyboru biskupów, opatów i przeorów i przyoblekł w nie króla, z przyznauienj, papieżowi prawa oporu przeciwko nominacyi kanonicznie niedopuszczalnej, o-raz z poddaniem raz mianowanych pod bezwarunkową jego władzę. Nadto papież odzyskał prawo do atinat, do Intercalariów i wszelkich dochodów z roku inwestytury na większe beneflcyum, a co najważniejsza, K. milczał zupełnie o peryodyczności soborów i synodów i tym sposobem prawo duchowieństwa w niepamięć pogrążał. W zamian Leon X zrzekał się nadawania ekspektatyw i rezerwacyi i wyposażał króla w prawo do I/i> dochodów duchowieństwa. Obaj dzielili się prawem patronatu, prezenty i kollacyi; obaj też rozebrali pomiędzy siebie jurysdykcyę duchowną. Porządek prawny tego K-u panował we Francyi aż do r. 17JO t.j/do słynnej Constitution civile du clergé. Zrazu parlamenty nie chciały zaregestrować umowy i dopiero d. 22 marca 1518 r. parlament paryski uległ i narzucił ją całej Francyi. Opór ze strony kapituł i uniwersytetu był tak silny i długotrwały, że jeszcze w r. 1527 Franciszek I wytworzył u-myślny trybunał pod nazwą grand conseil dla sądzenia opornych.

solidarności już zasadniczej, która ciągnąć się będzie aż do ukończenia Soboru Trydenckiego. Ponieważ cesarz działał bez sejmu, gdyż przeciwko niemu i tylkoyaro natione allarnanica, przeto papieże następni potrzebowali długich lat na uzyskanie potwierdzenia u książąt Rzeszy; aż wreszcie K. ten stał się prawem powszechnie obo-wiązującem aż do upadku św. Rzymsk. Cesarstwa w r. 1806. Obietnica soboru z punktów frankfurckich weszła i do wiedeńskich, ale już druga strona w nią się nie zbroiła; reformę soborową zastąpiła, nurtem tajemnym od końca XV w. wzbierająca, protestancka. — 5) Umowa francuska z r. 1461. Sobór Bazylejski u-chwałami swemi przeciwko papiestwu wrył się głęboko w umysły duchowieństwa francuskiego i inteligencyi narodu, a z drugiej strony wyzwolona w jego epoce z pod Anglików i od-stępców narodowych monarchia potrzebowała oparcia na rządzonych, dla wzmożenia się w -i-ły. W r. 1437 Karol VII zabronił uczestnictwa w Soborze Florenckim, aby złożyć synod powszechny francuski. Jakoż w r. 1438 zebrał w Bourges, prócz wyższych dostojników kościelnych, jeszcze i panów feodalnych i uniwersytety.- Postanowienia tego jedynego w swym rodzaju synodu prowincyonalnego, ujęte w sank-cyę pragmatyczną z d. 7 lipca 1438 r.. dały podstawę t. zw. Kościołowi gaili-ka ński emu (ob.), w luźnym tylko związku zostającemu z Watykanem. Trwał on krótko, aby potem jeszcze na krócej przebłysnąć w latach 1681 — 1682 (ob. Bossuet, GaUikanizm i Ludwik XI), więcej jako ideał niż jako rzeczywistość. Już Pius II (Eneas Silvius Piccolomini) wyjednał zniesienie sankcyi; ale nie zdołał zawrzeć traktatu formalnego: Ludwik XI odrazu już w walce ze szlachtą, chętnie znosił jej przywileje, ale nie myślał wpuszczać władzy papieskiej, ponad niezbędne zwierzchnictwo hierarchiczne, do wewnętrznego życia kościelnego Francyi. W r. 1463 wyszły ordonanse na postawie uchwał parlamentu paryskiego wzbraniające papieżom wszelkiego wpływu na rozdawnictwo benelicyów. Karol VIII posunął się dalej: przywrócił sankcyę, a Ludwik XII uszanował jego Wolę; dopiero klęski we Włoszech nakazały mu powrócić do układu z r. 1461, a znowu zwycięstwa Franciszka I, otwierając przed nim dalekie widokręgi — nawet korony cesarskiej, zalecały mu prawodawstwo Karola VIII zastąpić innem, względniejszem dla władzy papieskiej, której pomocy w dążeniach swoich potrzebował. Obaj władcy spotkali się w r. 1515

Te są główniejsze Konkordaty do początku XIX wieku. Wiek ten dał pierwszy głos Francyi, a w niej Bonapartemu. Rodząca się już w jego żądzach, w całem upostaciowaniu jego geniuszu monarchia absolutna potrzebowała surowego porządku tak w kościele jak w społeczeństwie świeckiem. Protesta-cye Piusa VI przeciwko konstytucyi duchowieństwa (1791), walka z księdzem niezaprzy-siężonym, koncylia narodowe zaprzysiężonych, prawo z d. 3 ventôse r. III rz. (21 lutego 1795), zniesione przez rewolucyę chrześciaństwo, odarte z wszelkiego mienia nawet, z kościołów samych, i rozszczepione w sobie duchowieństwo—wszystko to nie odpowiadało nowym potrzebom i nowym zamysłom i mroczyło przyszłość, którą on sam jasno w duszy swej piastował. Pierwszy też zwrócił się do Piusa VII; papież dla odzyskania Francyi skwapliwie propozycyę pochwycił. W r. 1800, po Marengo, zawiązały się układy pomiędzy kard. Spiną a księdzem Bernier w Paryżu, pomiędzy samym papieżem a posłem rze-czypospolitej w Rzymie, Cacault; szły leniwo. Bonaparte, zniecierpliwiony, posłał od siebie projekt do Watykanu; tam go roztrząsnęła komisy a z 12-u aż kardynałów i zastąpiła projektem własnym. Pierwszy konsul go odrzucił, w Bolonii i w zasadzie umówili nowe i odwołał posła. Ale Pius VII nie wypuszczał stosunkowanie Kościoła do państwa na podsta- sprawy z rąk; w czerwcu roku 1801 wysłał do wie podziału dóbr, bądź materyalnego bądź Paryża zręcznego kard. Gonsalvi (Con-) z żąda-użytkowego, między króla a papieża. Dalsze niem utrzymania wszystkich biskupów i uzna-układy prowadzili dwaj kardynałowie i kau- nia katolicyzmu za religię państwa. W roko-clerz francuski Dup rat. Wyszedł z nich 6) waniach, w którym figurantem głównym ze K. z Francyą z d. 18 sierpnia 1516 r. strony Francyi byt brat pierwszego konsula, ‘Pierwszy już artykuł tego aktu odarł ducho- Józef, a jego pomocnikami Cretet i Bernier,

za papieża zaśdziałali Consalvi, Caselli i Spina, Rzym okazał się równie twardym, jak Bonaparte natarczywym, nawet zuchwałym. Ostatecznie po kilku tygodniach stanął 7) K. p a-ryzki z r. 1801 — 2, noszący datę podwójną: podpisania—15 łipca r. 1801 (26 messidora r. IX rzeczp.) i zatwierdzenia przez Trybunat—5 kwietnia r. 1802    (18 germinala r. X rzecz.),

ale przed tą drugą datą już ratyfikowany d. 10 września r.’ 1801 (25 fructidora rzeczp.) a dopiero nierozdzielnie spojony przez Bonapartego z t. zw. artykułami organiczne mi. Treść siedemnastu artykułów samego K-u: Religia katolicka będzie miała wolność wyznania, ale w granicach przepisów policyjnych (1). Do o-statka opierał się tej naczelnej zasadzie Gon-salvi; na niej zbudował swe artykuły Bonaparte, którego art. XVI wprowadza w prawa dawnych królów francuskich. W art. II papież zgadza się na dyecezye w nowych granicach, odpowiadających podziałom administracyjnym. Biskupów opornych zastąpią nowi (8), mianowani przez pierwszego konsula, ustanowieni kanonicznie przez papieża (4), co również obowiązywać będzie i przy późniejszych wakansach (5). Każdy nowy biskup prztd pierwszym konsulem, każdy niższego stanowiska duchowny przed organem rządu złoży przysięgę: „Przysięgam i przyrzekam Bogu na Sw. Ewangelię, iż dochowam posłuszeństwa i wierności rządowi przez konstytucyę Rzplitej Francuzkiej postanowionemu. Obiecuję także, iż nie będę utrzymywał żadnego porozumienia, nie będę należał do żadnych zmów i związków tak wewnątrz iak i zewnątrz kraju, któreby się sprzeciwiały spokojności publicznej, a gdybym się dowiedział iż w dyecezyi mojej lub gdziekolwiek knuje się co szkodliwego dla kraju, doniosę o tern rządowi (6 i 7)“. Ta właśnie przysięga liberalnym politykom francuskim poddała nazwę „źandarmeryi świętej“ dla duchowieństwa konkordatowego. Art. VIII nakazuje kapłanowi w końcu mszy św. wołać: „Domine, salvam fac BempuUicam; Domine, salvos fac Consules“ (8). Podział dyecezyi na parafie należy do biskupów; im również zostawiono mianowanie proboszczów; jednakże art. 10 zastrzega, aby „wybór zgadzał się z wolą rządu“. Biskup może, jeśli chce, mieć przy sobie i kapitułę i se-minaryum; ale na utrzymanie ich rząd nic dawać nie będzie (11), zapewnia tylko przyzwoite pensye biskupom i proboszczom (14). Kościoły' jeszcze niesprzedane powrócą do duchowieństwa (12); posiadania już sprzedanych papieże zakłócać nikomu nie będą (13). Rząd ułatwi zapisy na kościoły (15). Nakoniec art. ostatni przewiduje nową konwencyę na przypadek, gdyby który z następców obecnego konsula nie był katolikiem. W rozwinięciu artykułu II dodatek do K-u dzieli Francyę na 8 arcybiskupstw i pomiędzy nie rozdziela 50 bi-ksupstw: Paryż — 8 bisk., Mechlin (Malines) w Belgii —7, Besançon —5, Lugdun—4, Aix—4, Tuluza —5, Bordeaux—3, Bourges —3, Tours — 7, Rouen—4. Bardziej jeszcze niż K. skrępowały duchowieństwo francuzkie Artykuły Organiczne; noszą one datę, o dzień nawet wcześniejszą od aktu głównego, ale nie były przedstawione pełnomocnikom papiezkim przed podpisaniem K-u i nie znalazły przez lat sto z górą, ubiegłych od chwili umowy, nigdy najlżejszego choćby uznania ze strony Watykanu, który tylko skutkom ich poddawać się musiał -Siedemdziesiąt sześć artykułów ujął tu Bonaparte w 4 tytuły: O rządzie kościoła katolickiego; o urzędnikach kościelnych; o obrządkach religijnych; oznaczenie arcybiskupstw, biskupstw i parafij, o budynkach przeznaczonych na obrządki religijne i o pensyach jej ministrów. Dopóki dekret z d. 25 lutego 1810 r. nie uznał Declaratio cleri Ecclesiae Gallicanae z roku 1682 za prawo państwa, tymczasem Artykuły, wskrzeszając tradycyę „k ) ś c i o ł a g a 11 i k a ń-s kie go“, ścigają zamachy na ten kościół, przepisnją dla nauczycieli w seminaryach deklara-cyę z r. 1682 (ob. Gallikaniztn). Odosobniają one katolicyzm francuzki od papieża tak, że żadne jego, ani też samego soboru postanowienie bez pozwolenia rządu ani spełnionem ani nawet ogłoszonem być nie może. Ale w tym urzędowym już od r. 1810 Kościele Gallikańskim panuje jak i w poprzednim ścisła niewola: duchowieństwo nie może nawet zgromadzić się na narady, a tern bardziej złożyć synodu, jeśli rząd tego nie chce. Każdy zamach na sumienie obywateli, każde przekroczenie praw lub nadużycie atrybucyi ściąga na biskupa odpowiedzialność comme d’abus przed radą stanu. Biskup musi mieć lat 30; nie wolno mu wymagać i u-żywać innych tytułów jak „Citoyen“ i „Monsieur“; poza granicami swej dyecezyi jak kapłan poza granicami parafii, żadnej nie może pełnić funkcyi; dyecezyę powinien co pięć lat całkowicie zwiedzić. Rząd pozostawia mianowanemu przez siebie biskupowi wystaranie się o zatwierdzenie papiezkie. Listę nauczycieli w seminaryach ma biskup przesłać co rok do rady stanu. —Pleban powinien mieć 25 lat i majątek przynoszący '300 fr. dochodu. W całej Francyi panuje jedna tylko liturgia i jeden katechizm (za cesarstwa wyszedł katechizm napoleoński normalny). Bicie w dzwony urządza biskup z prefektem. Nie wolno z ambony ganić kalendarza republikańskiego; wolno tylko czwartek np. nazwać „czwartkiem“. Cała ta „gendarmerie sacrée“ ma zapewnione stałe etaty: arcybp 15, bp 10 tys. fr.. proboszcz I kl. 1500, II —1 000 fr.—Taki jest ten słynny K. francuzki, potwierdzony w r. 1813, uzupełniony, ale już bez mocy prawnej, w następnym, przed samą abdykacyą (6 kwietnia, traktat 11 t. m.), którego zniesienie w końcu r. 1904, przy zamierzonem wówczas oddzieleniu kościoła od państwa, ukształtowało*

się już w konieczność. —8) K. franc u z ki z d. 17 czerw. r. 1817, przywracający zniesione przez Bonapartego biskupstwa i urabiający stosunki na modłę z r. 1516-go Ludwik XVIII wobec oporu opinii cofnął z Izby deputowanych; K. z r. 1801—2 utrzymał się nadal. 9) Konkordaty włoskie z dawnych wieków wskutek przewrotów poupadały. S a r d y u i a w r. 1814 powróciła do stanu w roku 1789. Z Ferdynadem I neapolitańskim, „urodzonym legatem Stolicy Apostolskiej“, zawarł Pius VII w r. 1818 K. zapewniający religii katolickiej panowanie wyłączne, szkoły ściśle wyznaniowe i klerykalne, cenzury duchowne, a do tego wszystkiego brachium saeculare (ramię świeckie) itd. K. ten istniał do upadku królestwa Obojga Sycylii w r. 1861. W Toskanii obowiązywał przez ostatnie 9 lat jej istnienia K. z r. 1851 (d. 19 czerw.), znoszący prawa Józefińskie. 10) K. hiszpański z d. 16 marca r. 1851 uważa religię katolicką za jedyne wyznanie religijne Hiszpanów. Wszystkie szkoły zostają pod dozorem b-pów, stróżów moralności i cen mrów myśli. Rząd ustanawia semi-narya, zwraca klasztorom (zabrane im jeszcze w r. 1836) dobra, daje duchowieństwu uposażenie, którego nigdy zmniejszyć mu nie wolno, zostawia mu zarząd własnych jego majątków, wreszcie dla uzupełnienia przywileju pozwala powoływać się na K. z r. 1753 (d. 11 stycznia). W r. 1859 dodatkowo jeszcze zapewniono pensye i dochody. Rewolucya r. 1868 wzruszyła moc obowiązującą wszystkich tych umów, a usiłowania zachowawczego Cano-vas’a del Castillo, aby nowym K-m zastąpić wypowiedziany przez Kortezów w r. 1872. pozostały bez skutku. 11) Wśród K-ów niemieckich XIX w. najważniejszym jest bawarski, zawarty samowolnie d. 15 czerwca roku 1817 przez Häffelina posła w Rzymie; w Monachium go odrzucono i wysłano Rechberga po nowy (z d. 24 paźdz. r. 1817): ten byłjuż łagodniejszy, jednakże zaniepokoił protestantów i liberalnych. Dla uspokojenia ich uzupełniono konstytucyę z d. 26 maja r. 1818 zaręczeniem wolności sumienia, a nadto król wydał edykt „lieber d. äusseren Rechtsverhältnisse d. Einwohner d. Königr. Bayern in Beziehung auf Religion u. kirchliche Gesellschaft“, w e-dykęie zaś wprowadził zupełne równouprawnienie wyznań. Dopiero w dodatku do § 103 nadano moc obowiązującą powyższemu K-i. Obawiając się jednak papieża, kazał go król zapewnić, że edykt stosuje się tylko do nie - katolików; ale gdy papież zapewnienie to powtórzył w allokucyi z paźdz. r. 1818, ten sam król, naciśnięty przez liberalnych i protestantów, wyparł się swego posła, poczem znowu papież rzucił na rząd pioruny. Starcie między wszystkiemi stronami wpływaj ącemi do stosunku trwało lat kilka, wreszcie ustalił się spokój i K. zaczął wchodzić w życie. Pierw

szy jego artykuł stawiał zasadę, że państwo będzie broniło kościoła w jego prawach boskich i kanoniczych; dalsze zapewniały kościołowi sądownictwo duchowne, m. in. i w sprawach rozwodowych, prawo karania i duchownych i świeckich, prawo wydawania listów pasterskich (przy rękojmiach w edykcie). Biskup miał moc wglądania w religię i moralność szkół publicznych, a był nieograniczonym kierownikiem seminaryów; mógł tamować obieg książek szkodliwych debito modo (po w innym sposobem). Państwo daje mu swe ramię w potrzebie, państwo zobowiązuje się zakładać klasztory do nauczania ludu i pielęgnowania chorych. Wątpliwości wszelkie mają być rozstrzygane według nauki kościoła i jego „obecnie jeszcze w sile będącej“ dyscypliny. Edykt zabezpieczał tylko protestantów; katolicy musieli żyć w jarzmie K-u. — Rządy nadreńskie protestanckie: Würtemberg, Baden, Nassau, obie Hessye, Hohenzollern, oraz miasto wolne Frankfurt, w r. 1818 ułożyły we Frankfurcie m. M. projekt ustosunkowania się do kościoła, przedstawiły go papieżowi, zawiązały rokowania o zmiany i wreszcie wyjednały bullę ęircum-seriptionis, urządzającą granicę i zarząd kościelny dyecezyi („Provida solersque“ z d. 16 sierpnia r. 1821). Wtedy to powstały w nowych granicach jako terrae catholicae dyece-zye: moguncka, fuldajska, rottenburska i lim-burska ze zwierzchniem arcybiskupstwem we Freiburgu bryzgowskim. Bulla nie zajmowała się wcale ani obsadzaniem biskupstw, ani kapitułami i ich prawem, ale przez samą terry-toryalność dyecezyj obudziła pewien niepokój w protestantach. Rządy powyższe wydały Tedy wspólną „Kirchenpragmatik“ a w niej stwierdziły swą „Kirchenhoheit“, której znowu papież poddać się nie chciał, zażądał jej cofnięcia, odmówił zatwierdzenia biskupom, którzy już pragmatykę przy samej nominacyi byli uznali, w r. 1823 domagał się wręcz jej zniesienia, a wreszcie d. 16 czerwca r. 1825 wydał ultimatum dotyczące biskupów, kapituł i seminaryów. Gdy na nowych naradach mi-nisteryalnych we Frankfurcie n. M. odpowiedziano stwierdzeniem praw najwyższowładztwa świeckiego, z Watykanu wyszła bulla Ad do-minici gregis custodiam, powtarzająca ultimatum (11 kw. 1827). Nowe narady frankfurkie nie odrazu doprowadziły do porozumienia się między rządami; dopiero d. 30 stycznia roku 1830 ułożyły one nową pragmatykę p. t. D. landesherrliche Schutz-u. Aufsichtsrecht ueber d. kathol. Kirche“. Pius VIII w breve z d. 10 czerwca t. r. nazwał ten akt bezprawnym, nieistniejącym, ale dla rządów on był i istniał. Nadszedł rok 1848. Na jesieni zjechało się w Wiirzburgu 25 b-pów, d. 14 listopada wydali oni wspólny memoryał, domagając się takich swobód, jakie miał kościół w Belgii. Na podstawie tego aktu ułożyli wszyscy b'skupi nad-

reńscy poszczególne memoryały do odpowiednich rządów (1851). Te zebrały się na narady W Karlsruhe i d. 1 marca r. 1853 stwierdziły ponownie swe Hoheitsrecht, z wyjątkiem e-lektoratu heskiego. Wtedy episkopat wydał d. 18 czerwca t. r. ultimatum. Rząd wirtem-b 6 r s k i odpowiedział groźnie, ale później u-ląkł się swej odwagi i w listopadzie r. 1854 zawarł z b-pem rottenburskim konwencyę. Poprzedziła ona konkordat zd. 8 kwietnia r. 1857, ratyfikowany przez papieża w bulli Cum in sublimi d. 22 czerwca t. r., nieprzyjęty przez stany, czyli Izby wirtemberskie, a m. in. oddający b-pom fakultet teologiczny w Tiibin-dze i zapewniający im wpływ nieznaczny na szkoły niższe. K. trwał tylko 4 lata. D. 16 marca roku 1861 odrzuciły go Izby, a d. 21 czerwca rząd uznał za nieobowiązujący, po-czem sejm uchwalił prawo własne, na owej pragmatyce oparte, nieścieśniające jednak ani wyznania, ani wiernych, ani duchowieństwa w życiu religijnem.—W Badenii deklaracya z marca r. 1853 wydołała walkę kościoła z państwem; księża podzielili się na rządowych i anti-rządowych, trzymających z arcyb. frei-burskim. W r. 1854 rząd zaczął ustępować, w następnym zawiązał układy z Rzymem, na-koniec d. 28 czerwca r. 1859 zawarł konkordat, prawie jednobrzmiący z wirtemberskim, ale z większą jeszcze stanowczością broniący fakultetu we Freiburgu od „napaści profesorów świeckich“, tj. krępujący swobodę wiedzy i nauki uniwersyteckiej. Wprowadziła ten K. bulla Aeterni Pastoris z d. 19 paźdz. r. 1859 oraz rozporz. z d. 5 grud. t. r. Ale Izba druga w marcu r. 1860 uznała K. za gwałt zadany prawu publicznemu, zniosła rozporządzenie W. księcia, a gdy i Izba pierwsza uchwały te zatwierdziła, dnia 9 października t. r. wyszło prawo określające stosunek kościoła do państwa, do dziś dnia obowiązujące i podobne do wirtemberskiego. 12) Jak cały przebieg układów i zatargów w państwach nadreńskich można nazwać typowym dla stanu wojny kościoła z państwem, tak znowu sposób, urządzenia stosunków w Prusach daje typ układania się obu potęg do pokojowej równowagi. Rząd już w r. 1816 myślał o porozumieniu się, które mogło doprowadzić do K-u; ale nie miał jeszcze ustalonych zamiarów. Ustalił je dopiero sławny N i e b u li r (ob.), ówczesny poseł przy Watykanie, obstając stanowczo za wyrzeczeniem się K-u i poprzestaniem na bulla cir-Gumscriptionis. Układy, zawiązane w lecie roku 1820, już w sierpniu doszły do punktu zgody zasadniczej, a w marcu r. 1821 umyślnie przysłany Hardenberg (ob.) usunął pozostałe wątpliwości, Niebuhr dopilnował redakcyi i d. 16 lipca r. 1821 ukazała się upragniona bulla De ■ salute\animarum. Trzymając się zwykłej takich bul treści, zastrzegała ona m. in. wolny wybór b-pów przez kapituły, ale tylko w zie

miach niemieckich, świeżo nabytych, w Trewi-rze, Kolonii, Paderbornie i Miinsterze, oraz w szląskim Wrocławiu, na ziemiach zaś wydartych Polsce utrzymywała, rzecz prosa, na żądanie króla pruskiego, zasadę wspólnego obsadzania katedr w Gnieźnie-Poznaniu, Chełmnie i Heilsbergu przez Rzym i przez Prusy. Rozkaz gabinetowy z d. 23 sierp. 1821 roku dał bulli sankcyę świecką. Porządek ten utrzymuje się do dziś duia; nie zburzył go knlturkampf r. 1872—87.—Za przykładem Prus poszedł po daremnych od r. 1816 usiłowaniach zawarcia K-u i Hannower: poprzestał na bulli circum-scriptionis z d. 26 marca r. 1824 Impensa Ro-manorum Pontificum sollicitudo, zatwierdzonej w edykcie z d. 20 kw. t. r., a uzupełnionej przez t. zw. „Apostolische Kammertaxe“ i oryginalną instytucyę executor bullae. Powstały na mocy tycli wszystkich aktów dwie dyecezye: Hildesheim i Osnabrück, gdzie biskupstwo dopiero w drugiej połowie XIX w. otrzymało uposażenie. 13) W N i d e r I an d a c h południowych, obecnej Belgii, stanowiącej do r. 1814 prowincyę Fran-cyi, obowiązywał też i francuski K. Po powstaniu Król. Niderlandzkiego umowa z r. 1827 rozpostarła go i na czóść północną nowego państwa, a utrzymując główne przepisy z r. 1801 (bez Artykułów Organicznych), zmieniła je na korzyść duchowieństwa w tem, że zorganizowała kapituły, przyznała im prawo wybierania biskupów i zapewniła uposażenie; se-minarya oddała pod wyłączną władzę biskupią, zobowiązując rząd do ich uposażenia; uznała prawo biskupów do mianowania wikaryuszów generalnych, dyecezye nie tylko w granicach, ale i w funduszach ustaliła, wreszcie zapewniła ze środków samego państw i utrzymanie nie-tylko w r. 1827, ale i później w nowo-wytworzonych parafiach funkcyonującym proboszczom. Całą tę umowę objęła bulla z d. 18 czerwca 1827 r. Quod jam diii. Nowy K. przetrwał oderwanie się Belgii od król. Niderlandzkiego, znalazł uznanie w Konstytucyi belgijskiej z d. 7 lutego 1831 r. i w obu krajach niderlandzkich ' obowiązuje do dziś dnia.—14) Najdalej idącym w kierunku pożądań wła Izy duchownej, jaskrawszym od hiszpańskich, neapolitańskich i bawarskiego jest K. / Austryą z r. 1855. Wywołały go wstrząśnienia r. 1848. Przerażony liberalną konstytucyą z 24 kwiet. 1848 r. episkopat austryacki na zjeździe wyżej wspomnianym w Wiirzburgu, znalazłszy czucie z ogóluo-niemieckim, przyjął z żywą niechęcią patent z d. 4 marca 1849 r., zapewniający swobodę wyznań, której właśnie biskupi dopuścić nie chcieli. W odpowiedzi na wezwanie do Wiednia ułożyli całą listę żądań, wywracających porządek józefiński a sięgających aż w porządki średniowieczne. Po nastaniu reakcyi rząd większą część tych żądań przyjął w dwu patentach z d. 18 i 23 kwiet. 1850 r. Wytworzyły one stan tymczasowości, którą po myśli

b-pów, duchowieństwa i samego Rzymu zakończył K. z d. 18 sierp. 1855 r., uzupełniając świecki|systemat rządów Bacha jako niezbędna podpora wstecznictwa i absolutyzmu politycznego. Rokowania prowadził arcybiskup Rauscher, późniejszy kardynał. Patent z d. 5 listopada 1855 r. nadał K-i moc prawną. Żadne ograniczenia, żadne rękojmie w rodzaju bawarskiego „Ueber d. aüsseren Verhältnisse“ nie osłabiają tu zasadniczego celu — powrotu do Wieków Średnich. Kościół opiera się na woli Boga i kanonach. Biskupi mają zupełną swobodę stosunków z Rzymem; art. III znosi place-tum regium. Art. V stanowi, że zarówno w szkołach publ. jak prywat, nauka udzielana ma być zgodnie z zasadami Kościoła; biskupi kierują nauką religii i moralności a wglądają w katolickość innych nauk. Te tylko zakłady są wolne, które wcale katolików nie mają. Każdy nauczyciel szkoły kat. musi mieć upoważnienie od biskupa. Dozorców nad szkołami ludowemi cesarz mianuje na przedstawienie biskupa. Kleryka w seminaryach K. dopuszcza do posad cywilnych (art. 6 — 8). Art. IX oddaje biskupom cenzorowanie książek świeckich. Małżeństwa i rozwody należą do duchowieństwa i sądów duchownych (10 —12). Papież uznaje historyczne prawo cesarza do nominacyi biskupów.

do konstytucyi w r. 1790 uchwalona wyraźnie wzbroniła Kongresowi mieszać do spraw re-ligii; druga dlatego, że od czasów „Penal Laws“ Wilhelma i Maryi aż do parlameniu irlandzkiego srodze a systematycznie katolików prześladowała, do emancypacyi zaś (1829) wystarczyło jej prawo wyd. przez parlament. Późniejsze rozpostarcie się katolicyzmu po Wielkiej Brytanii, a zorganizowane w Irlandyi spełniło się na mocy praw służących każdemu obywatelowi angielskiemu od chwili emancypacyi i odpaństwowienia irlandzkiego kościoła anglikańskiego (Disestablishment of the Irish Church, 1869 — 70)inie potrzebowało umyślnych umów z Watykanem. Państwo angielskie równie jak wielka rzeczpospolita amerykańska stoi zupełnie poza obrębem hierarchicznych i wyznaniowych porządków katolickich. — 16) Oprócz wyżej wskazanych istnieją dziś jeszcze K-y: z Portugalią (z r. 1740 i wieków dawniejszych, z rzeczamipospolitemi : Guateinalą 01853), Haiti (1860), Honduras (1862), Ekwator (1862), Costa-Rica i innemi.— K-y z Polską i Rossyą oh. te wyrazy. (Dzieje, Polska w XIX w., Królestwo Pols kie).—K-y szwajcarskie w ścisłem znaczeniu ob. Sz w a j cary a (Dzieje).—B iblio-g rafia. Zbiory K-w, znajdujących się i w ogólnych zbiorach traktatów politycznych: „Archiv für d. katbol. Kirchenrecht“; Mansi „Collectio Concil.“; Dumont „Corps univers, diplom. du droit des gens“ (Amsterdam 1726 — 31, 8 t.); Bruck „Vollst. Sammlung d. Concordate“; Münch E. „Vollständige Sammlung aller älteren u. neueren Concordate“ (Lipsk 1830, 2 t.); Walter „Fontes juris ecclesiastici antiqui et modérai“ (Bonn 1762); Nussi W. „Conventiones de rebus ecclesiasticis inter S. Sedem et civi-

Zakładanie klasztorów zależy od biskupa, który tylko zawiadamia rząd o pozwoleniu. Dziesięciny zniesione, ale skarb państwa nadaje duchowieństwu dobra lub wierzytelności. Wątpliwości rozstrzygają kanony (34). K. jest prawem państwa (35). Z 36 artykułów tego K-u tylko dwa, XIII i XIV, uznają prawo władzy świeckiej nad osobą duchowną, mianowicie w zakresie przestępstw i wykroczeń karanych przez kodeks.

lern potestatem variis formis initae (Rzym —Mo-guncya 1870); Hefele „Concilien-Geschichte“; „Ehmel „Regesten d. Kais. Friedrich III“ (Wiedeń 1859); Koch „Sanctio pragmatica Germa-norum“ (Strasburg 1789); Isambert „Recueil d’anciennes lois françaises“ T. XII. kordatach: de Pradt „Les quatre Concordats“ (1818,    3    t.); Portalis „Recueil de

discours et rapports“; Consalvi kard. „Memorie“i Theiner A. „Geschichte d. Concordats“; Thiers „Hist, du Cons. et de l’Empire“ T. III i XVII; Séché „Les origines du C.“ (Paryż 1894, 2 t.); Pastor „Gesch. d. Päbste seit d. Ende d. Mittelalters“ (Freiburg in Br. 1886); De Pressensé „L’église et la révolution“; d’Haussonville „L’église romaine sous le premier empire“; Jacobson „Ueber d. oesterreichische Concordat“ (Lipsk 1856); Fessier „Studien über d. oestr. Conc.“.—Strona teoretyczna w dziełach: Balvego, Bluntschlego, Bornagiusa, Broglie’go, Dupina, Hefftera, Laboulaye’a Ed., Mohl’a Rob. (D. Württemberg. Staatsrecht“), Schultego, Straehlina, Warnköniga i in. Streszczenie i teorya: Blunt-

Ponieważ sam K. niedostatecznie poręczał wychowywanie młodych pokoleń w bojaźni Bożej i wierności dla tronu, pr .eto Bach postarał się o artykuły dodatkowe wyłącznie szkole poświęcone. Ogłosił je patent 2 lutego 1856 r.

0 k o n-

Zajmując się szkołami wyższemi dodatkowy ten akt m. in. np. narzucał uniwersytetowi pesz-teńskiemu samych tylko katolików na profesorów. Tak uzupełniony K., zakuwający całe zbiorowisko ludów i społeczeństw austryackich w kajdany, przetrwał patent październikowy (lołuchowskiego, ale doczekał się konstytucyi dualistycznej z grudnia 1867 r. i pod nią już dłużej uirzyinać się nie mógł. Prawo z d. 25 maja 1868 r. o międzywyznaniowych stosunkach obywateli, o stosunku do kościoła, o małżeństwach wogóle, o małż. mieszanych i rozwodach uchyliło najdotkliwsze jego rozporządzenia; zniósł go całkowicie akt prawodawczy z d.

30 lipca 1870 r., nakoniec Prawa Kościelne u-chwalone w r.,1874 fakt zniesienia wyraźnie stwierdziły. Do końca r. 1904 nie było usiłowań wskrzeszenia K-u.—15) Nie zawierały nigdy K-ów Stany Z j ednoc zone Am. Półn., ani Anglia; pierwsze dlä tego, że poprawka ’ schli i Brater „Staatswörterbuch“.— Literatura

SO

Wielka Kucyki. Pow»z. Uustr. Zeizyt 298b Tom XXXVIII

przedmiotu: Marqnardsen „Handbuch d. oetfent-

nazwano

zbiór, który później przybrał tytuł i dotąd go nosi Decretum Gratiani (ob. G rac y an). Bo jeżeli poprzedni zbieracze poprzestali na szykowaniu kanonów jednych obok drugich w porządku chronologicznym lub podług przedmiotów, Gracyan przedewszystkiem miał na celu pogodzić sprzeczności rzeczywiste lub pozorne, które ujawnić się musiały przy porównywaniu tak rozmaitych źródeł prawa kanonicznego (ob. Kanon y). — (L. Rogalski w„Enc. Org.“ więk.)

Konkordienformel, formuła zgody, formuła concordiae, jedna z ksiąg symbolicznych Kościoła ewangielicko-augsburskiego, napisana w r. 1 577. Po śmierci Lutra powstały liczne spory między teologami wyznania augsburskiego w Niemczech. Kanclerz w Tybindze, Jakób Andrea, pragnął doprowadzić spierających się do pojednania. Wspólnie z teologiem Marcinem Chemnitzern, superintendentem w Brun-świku, umiarkowanym zwolennikiem Melanch-tona, Andrea wypracował formułę zgody w r.

1574, która na zebraniu duchownych w klasztorze Maulbronn jeszcze raz przejrzaną została. Formuła ta uległa rewizyi ponownej na zebraniu duchownych w Torgawie 1576, po-czem dopiero książęta ewangieliccy mieli wypowiedzieć ostatnie swoje zdanie. Utrzymała się redakcya, przyjęta w klasztorze Bergen pod Magdeburgiem. W księdze tej, oprócz obszernej nauki o dwóch naturach Zbawiciela (jako podstawie sakramentu Komunii), poruszoną została nauka o predestynacyi, jakkolwiek w łonie duchownych wyznania augsburskiego nie było nigdy sporu o tym przedmiocie. Elektor.

Saski, August, wydał w r. 1580 księgę zgody, w której pomieszczono wszystkie księgi symboliczne kościoła ewan. augsb.

Konkowski Aleksander Karol, matematyk polski, profesor matematyki w szkole artyleryi i inżynierów za Księstwa Warszawskiego, wydał podręcznik p. t. „Nauka matematyki do użycia szkoły elementarnej artyleryi i inżynierów“, tom I (obejmujący arytmetykę). Warszawa.1811, 8-o str. 283. Michał Poliński pomieścił w „Dzienniku wileńskim“

(r. 1816 str. 84 — 101, 168—185 podręcznika j dości są rzeczywiści^ podobne.

lichen Rechts“, T. I.    s-

Konkordya kanonów (Concordia canonum). Tak nazywano zbiory praw kościelnych, ułożone w rozmaitych czasach i śród rozmaitych o-koliczuości, celem okazania jedności ducha tych praw, mimo wielości rozporządzeń zmiennych i przygodnych. Nazwisko to pierwotnie nadane zostało zbiorowi Jana Scholastyka, który ułożył w pięćdziesięciu tytułach, podług przedmiotów, wszystkie prawa kościelne; dano je później dziełu biskupa afrykańskiego Kreskoniusza (690 r.), który w systematyczną całość, pod trzystu tytułami, streścił prace chronologiczne Dyonizy usza Małego (ob.). Ale słuszniej Concordia canonum discordantium

Ks. A. K. U.

tego rozbiór krytyczny, na który odpowiedział autor w temże piśmie (t. 4, str. 69 — 79).s- D.

Konkrecye, są to akcesoryczne masy w skałach zawarte; nie są one istotnemi częściami składowemi skały i zawierają zazwyczaj minerał skało twórczy w niewielkiej tylko ilości w skale się znajdujący. K. są niejako skupieniem w skale w formy kuliste, lub do kształtu kuli zbliżone, minerałów nieistotnych. — Należy odróżniać je od sekrecyi (ob.), t. j. wydzielin, powstałych przez rozkład minerałów pierwotnych i przez wypełnienie próżni, w skale istniejących, produktami tego rozkładu. Kształt i skład K-y bywa bardzo rozmaity. Więc naprzód grupy krystaliczne: gips, piryt, markasyt bardzo często tworzą gwiaździste lub kuliste skupienia w glinach, marglach, piaskach. Skupienia kuliste kryształów drobnych również są często w skałach rozpowszechnione. Mają one zazwyczaj budowę promienistą, lub spółśrodkowo-skorupową. Istnieją takie utwory z kalcytu, gipsu, pirytu w wapieniach, marglach, glinach, z rogowcu i po-! tasu w piaskowcach. K. kuliste tego rodzaju często skupiają się razem, tworząc K. gronia-s t e. K. s o c z e w k o w e lub norkokształtne dochodzące nieraz do wymiarów bardzo znacznych, składają się z takich minerałów jak: blenda cynkowa, galena, żeleziak brunatny lub sferosyderyt, lecz w tych utworach często o-znaczyć trudno, czy ma się do czynienia z se-krecyą, czy też z konkrecyą. Wyszczególnione rodzaje K-cyi są najgłówniejsze i najczęściej spotykane; oprócz nich jest bardzo wiele utworów konkrecyjnych o nadzwyczaj urozmaiconym składzie, budowie i kształcie, będących odmianami rodzajów wyżej podanych. Mineralogowie doby dawniejszej starannie bardzo zbierali, opisywali i klasyfikowali te utwory, nadając im nazwy najróżnorodniejsze, zwracając w nich uwagę jednakową zarówno na ich cechy istotne, jak wtórne i drobne. z- w-Konkrement (łac. concrementum, od concres-cere—zrastać, narastać) po polsku zł óg, s krze-plina, stęży na. Wskutek spraw chorobnych i zboczeń różnych w działaniu prawidłowem ustroju, powstają w tkankach i płynach jego dość często złogi martwe, składające się przeważnie z węglanów i fosforanów wapniowych, lub rzadziej nieco z takichże soli magnezowych, albo też z osadów rozmaitych, powstających w wydzielinach właściwych gruczołom różnym ciała. Złogi tego rodzaju, o ile powstają wewnątrz tkanek samych, darzone bywają mianem zwapnienia albo skredowacenia (ob. te wyr.), jeżeli zaś wytwarzają się w płynach ustrojowych, zwią się s k r z e p 1 i n a m i lub stężynami, z łacińska zaś K-i właściwe-mi, pospolicie jednak, zarówno w nauce jak w mowie potocznej, dawana im bywa nazwa Kamieni (ob.), do których z wyglądu i twar-

D-t J. P.

J. !..

przebywających.

Konkretny (od concrescere=„zrosły“). W filozofii pojęcie to jest przeciwstawnością do pojęcia „abstrakcyjny“ czyli „oderwany“. K-nem jest to, co nie jest oderwanem od rzeczywistego bytu. K-ą jest każda rzecz (lub zjawisko) rozpatrywane oddzielnie, o ile ktoś nie abstrahuje od jej cech indywidualnych dla utworzenia pojęcia gatunkowego. Wyobrażając sobie pewien wyodrębniony stół, a więc stół o określonym kształcie, określonej barwie itd., mamy przed sobą stół K-ny; porównywając zaś stół‘ów z innemi stołami i pomijając w nim jego cechy odrębne a zatrzymując w umyśle tylko wspólne wszystkim stołom, otrzymujemy abstrakcyjne (a więc niekonkretne) pojęcie stołu. Wszelkie nazwy rzeczy lub zjawisk są abstrakcyami, ponieważ oznaczają zawsze typy istot, nie zaś oddzielnie wzięte istoty z ich cechami indywidualnemu Tworząc pojęcie ogólne, nie zawsze w jednakowej mieize można się od K-go bytu oderwać. Ogólne pojęcie „człowiek“ abstrahuje tylko od osobistych cech oddzielnych jednostek ludzkich, ogólne pojęcie „rzecz“ abstrahuje od wszystkich ccch, właściwych poszczególnym istotom. W ten sposób pojęcia mogą być abstrakcyjne w różnym stopniu. Otóż pojęcia mniej abstrakcyjne słyną pod nazwą „więcej K-ych“ i naodwrót pojęcia więcej abstrakcyjne —„mniej K-ych“. Niektóre encyklopedye i słowniki filozoficzne (jak np. prof. Kirchnera) podają, że K-mi są tylko pojęcia, wytworzone na podstawie wyobrażeń otrzymanych przez spostrzeganie bezpośrednie (;unmittelbar aus der Anschauung). Jest to zgoła niesłuszne twierdzenie, ponieważ konkretność rzeczy lub zjawisk nie oznacza nic więcej ponadto, że są wzięte oddzielnie i nie pozbawione cech indywidualnych. Tak np. duch dla filozofa-spirytualisty jest bezwątpie-nia rzeczą K-ną, jakkolwiek nasze postrzeganie nie może nam dać o nim żadnego wyobrażenia. Również „rzeczy w sobie“, istniejące po za czasem i przestrzenią, są według Kanta K-nemi, jakkolwiek bezpośrednio oglądać ich nie podobna.

Konkubinat—związek wolny mężczyzny i kobiet, nieuświęcony przez prawo i kościół. Kwa-lifikacya tego związku jest różna: opinia szerokiego ogółu uważa go za małżeństwo drugie-■ go stopnia, za małżeństwo morganatyczne (ob.) albo pół małżeństwo, który aczkolwiek nie posiada wszystkich konsekwencyj małże ń-stwa (ob.), to jednak posiada skutki prawne, określone, a mianowicie w zakresie stosunków ojca i dzieci—z K-u zrodzonych. Według innej teoryi, liczącej coraz mniej wyznawców, jednak względnie niedawno (1880) bronionej przez słynnego prawnika francuskiego Pawła Gide’a (ob.). —K. jest tylko „faktem“, niepo-siadająeym żadnych skutków prawnych. K. wpływa do słownictwa prawnego rzymskiego jako instytucya za czasów Augusta. Jego pra-wo lex Julia de adulter iis—miało przeciwdziałać upadkowi i rozwiązłości obyczajów; karało związki poza małżeńskie wyłączając z ich liczby K. a tein samem uświęcało go (per leges nomen assumpsit D., 25, 7, 3, 1) ; ale tylko pod względem karnym. Pod względnem cywilnym K. nie posiadał skutków prawnych. W stosunkach wzajemnych konkubinów nie ujawniają się skutki małżeństwa, jako związku, pomiędzy małżonkami: darowizny są dozwolone; akcya z tytułu kradzieży (furti) nie bywa zastępowana przez akcyę z tytułu rzeczy zaginionych (rerum amotarum)\ niewierność małżonki nie bywa ścigana z wyjątkiem wypadku pożycia „pana“ z wyzwoloną niewolnicą. Szczegóły znaleźć można w pracy Gide’a „Condition privée de la femme“, w dodatku do wyd. Il: „Condition de l’enfant naturel et de la concubine“ str. 543 — 585 (1885). —W Grecyi K. był nader częsty i nie czynił plamy na czci zainteresowanych. Raziło tylko współżycie konkubiny i małżonki pod jednym dachem. Kobiety stawały się konkubinami na mocy umowy, którą zawierał ich ojciec, brat, albo małżonek, otrzymując wzamian pewne wynagrodzenie. W prawodawstwach barbarzyńskich K. wolny jest od wiana germańskiego (pretium nuptiale) zarówno jak od wszelkich uroczystych form, towarzyszących zawieraniu małżeństwa zwykłego. Brunne r charakteryzuje K. germański, jako związek stały i jawny, zależny jednak w zupełności od woli małżonka (Kebsehe). W r. 869 Karol Łysy kazał sobie sprowadzić Rychildę, siostrę hrabiego Bosona et in concubinam ac-cepit, a roku następnego concubinam suam lii-childam desponsatam atque dotatam in conju-gem accepit [„Mon. Germ. Hist. Scriptores“ I, 486]. Żonie i dzieciom nie przysługują prawa małżonka i ojca. Konstantyn zakazał K-u dla mężczyzn w małżeństwie Chrześciaństwo potępiło K. zarówno tych ostatnich jak i mężczyzn bezżennych. Jednak i sobór w Toledo nie pozbawia przystępowania do komunii mężczyzn bezżennych, posiadających jednąk tylko konkubinę. Następnie prawo zakazało wszelich związków płci poza małżeństwem. Jednak K. trwał dalej, uświęcony przez obyczaj i prawo cywilne. Znalazł się jeszcze w hiszpańskich Siete Parti das („Siedm części—ustawy prawne) pod nazwą barraga-li i a, przyczem prawo wymagało zachowania wierności małżeńskiej: uznawało zasady filiacyi w linii ojcowskiej, legalnej; ograniczało ilość konkubin —do jednej; znosiło wszelkie przeszkody do małżeństwa konkubinów. Długo walczył kościół z konkubinatem księży. (We Francyi jeszcze'w XII i XIII w. mówiono o prêtresse ’ a c h). W XVI w. K. zanikł prawie zupełnie; pozostał tylko Concubin a g e—jako fakt pożycia osób płci różnej. Sobór Trydencki" nakazywał biskupowi dawać trzykrotnie napomnienia mężczyźnie i kobiecie żyjącym w związ-

s. p.

lir.

1Ï cd

Red.

Wb» m

V.

ÉÉF

'Æm

C/V-

mmm

W,

ku „nieprawym“, poczem, o ile nie rozejdą się, powinni być ekskomunikowani. Jurysprunden-cya cywilna nie karze ich wcale. „Grzech ten nie przynosi nikomu szkody“ — mawiali prawnicy („Ce pêché ne fait tort à personne“). Ograniczono się tylko do uchylania darowizn między konkubinami —w przeciwnym bowiem razie korzystaliby z przywileju w stosunku do współmałżonków (wyjątek stanowiły darowizny alimentacyjne). — Bibliografia: Köhne „Geschlechtsverbindungen der Unfreien im fränkischen Recht“ (1888); Du Cange „Glossarium“ p. w. „Concubina“; Stobbe „Deutsches Privatrecht“ § 212; Brunner w „Zeitschrift der Savigny Stiftung“ r. 1896; Luchaire w „Comptes rendus de l’Acad. des Sciences morales“ (1901, str. 581); Es mein „Le mariage en droit canonique“ II, 310.

Konkuray (Demb ia), rzeka w Senegambii, we francus. prowincyi Rivières du Sud, w Afryce zachód.; powstaje z dwu rzek (poniżej Labe w Fula Dżalon); Kokrima i Kokulo i wpada do zatoki Sangareah oceanu Atlantyckiego. Dolny bieg rz. K. oddziela krainy: Koba i Kapital.

Konkurencya, ob. Współzawodnictwo.

Konkurs (z łacin, concursus, od concurrere— zbiegać się). 1) Zbiegowisko, n. p. „przy pogrzebie taki był K. ludzi cisnących się, iż kościół zamknąć musiano“ (Skarga); 2) współubie-ganie się o nagrodę, przeznaczoną dla autora najlepszego utworu, za najlepsze wykonanie czego lub za najlepiej zdany egzamin. Dzisiaj w niektórych specyalnych zakładach (w państwie rossyjskiem do wszystkich wyższych zakładów technicznych) trzeba zdawać egzamina konkursowe: przy wielkiej liczbie kandydatów, a nieznacznej miejsc w wyższej uczelni tylko ci są przyjmowani, którzy otrzymali w K-e najwyższą summę stopni. W ostatnich dziesięcioleciach rozpowszechniły się u nas K-y na napisanie najlepszego dramatu lub powieści, a nawet feljetonu, — w nadziei, że taka zachęta u-możliwi prędsze wydobycie się talentów na jaw. Środek ten rzadko przyczynia się do u-jawnienia talentów wielkiej miary, gdyż wybitne i oryginalne talenty same umieją torować sobie drogę i wybijają się. Natomiast K., umiejętnie stosowany, może ułatwić wybicie się rychlejsze talentów miernych, znajdujących w nagrodzie konkursowej nietylko zachętę, ale także usunięcie wielu przeszkód, których prze-módz sami nie są w możności, lub których usunięcie wymagałoby zbyt wielu z ich strony wysiłków. Daleko większe znaczenie mają konkursy z zakresu nauki, u nas prawie nieznane. W nauce pracowitość i sumienność odgrywają w porównaniu z talentem rolę większą niż w twórczości artystycznej; nagroda za opracowanie tematu może zwrócić zastęp pracowników, którzy jeszcze nie wyspecyalizo-wali się w określonym kierunku i wytworzyć w kraju znawców danego przedmiotu. Właśnie drogą K-ów we Francyi stworzono znawców i pisarzy, zajmujących się filozofią niemiecką. Ale takie K-y naukowe, ażeby wydały pożądany rezultat, muszą być systematycznie a umiejętnie stosowanemi. 3) Wystąpienie sądowe wierzycieli przeciw niewypłacalnemu dłużnikowi, w dalszym ciągu zameldowanie sądowi swej niewypłacalności (stąd wyrażenie: podnosić K. — meldować o swej niewypłacalności), a także K. sukcesorów=zgłoszenie się spadkobierców ze swemi prawami przy podziale spadku. — Konkurs wprawiepolskiem ihandlowem ob. Upadłoś ć

Konnowodni, nazwa ta w jeździe i artyleryi konnej polskiej oznaczała żołnierzy, którzy mieli obowiązek trzymania koni towarzyszów spieszonych podczas flankierowania pieszo lub strzelania z dział (B. Gembarzewski).

Konkwistadorowie, ob. C o n'q u i s t a d or e s. Konne koleje, ob. Tramwaje.

Konnetabl, godność we Francyi, ob. C o n-netabl e.

Konnert J a n, mieszczanin gdański, urodził się w r. 1532, za młodu poświęcił swój czas na usługi miastu, już w r. 1562 widzimy go ławnikiem, w r. 1571 radcą senatu gdańskie-

—//* ^*>r&e+vkd+ y

'J ♦ ©S dB K CK E +1> O CH +• ' f ⁺ HI CHT+1 V ♦ VIL 4

|^BS^ffE50HICT+ &EJÆICH + +’WOł.+Nort+wi ff+<Hjrr+

\\ ⁺NVIŁ+ # Sś 7

Fig. 221.

go. W roku zaś 1577, podczas oblężenia miasta, wiódł on pertraktacye pokojowe z królem Stefanem Batorym. Umarł w r. 1578. Przy-

w. w w

?t. M

S. D.

w r.

czyny, dla których w r. 1558 wykonano dlań ten przepiękny medal, nie są nam znane. Konnica ob. Jazda.

Konodonty. K., przypuszczalne kopalne zęby ryb niższych zkl. kręgoustych (Cyclosto-mi ob.); pod względem zewnętrznym są to niewielkie (wysokość lub szerokość ich nie dochodzi więcej niż do 1—2 mm.) stożkowate ciałka zaostrzone u góry, u podstawy szersze i niewiele wydrążone, niekiedy bywają u góry zagięte, zaostrzone z przodu i z tyłu, a gładkie spłaszczone z boków. Są K-y pojedyncze i złożone z wielu stożków, osadzonych na wspólnej podstawie —przypominają z wyglądu grzebienie o rozmaitych zębach; jeden ze stożków w takim złożonym zębie (środkowy lub brzeżny) wyróżnia się z pośród innych swemi wymiarami (jest większy). Co do budowy chemicznej K-y składają się z węglanu wapnia i niewielkiej ilości kwasu fosforowego; zabarwienie bywa rozmaite, niekiedy brunatnawo-rdzawe (te odmiany zębów są przezroczyste), inne białawe, ciemne—nieprzezroczyste. Korona na przekrojach mikroskopowych (przy powiększeniu do 300 razy) przedstawia się złożoną z równoległych błyszczących blaszek (warstewek) opatrzonych ciemnemi punkcikami: stąd wnioskują iż taki stożek pojedynczy (ząb) złożony jest z ru-reczek współśrodkowych. Brak w dentynie kanałów i większych naczyn odróżnia K-y od rzeczywistych zębów rybich. Dlatego wielu paleontologów nié uznaje opisanych utworów za zęby, przypuszczając, że są to raczej zaostrzone kawałki skieletu trylobitów albo odcinków skieletu skorupiaków (Carpenter, Murchison i inni). Za zęby kręgoustych uznał je Pander. K-y znalezione zostały nasamprzód w utworach keinbryjskich prowincyj nadbałtyckich; również odnalazł je Pander w dolnym i górnym Sylurze w tych samych okolicach. Nieco później inni uczeni wydobyli K-y z pokładów sylurskiclr Ameryki Północnej, Anglii i t. d. Pander i Hinde ułożyli nawet klasyfikacyę przypuszczalnych gatunków, które zęby takie posiadały : gat. Drepanodus Pand., Aeodus Pand., Poltodus Pand.—o uzębieniu prostem; Prioniodrins Pand., Belodus Pand., Cteno-gnathus Pand. i inne o zębaah grzebieniowa-tych (złożonych).

Konoidy. Taką nazwę nadał Archimedes powierzchniom, utworzonym przez obrót stożkowych paraboli i hyperboli około osi przecinającej krzywą daną. Dziś nazwą tą obejmujemy powierzchnie prostoliniowe, utworzone ruchem prostej, opierającej się na prostej danej i równoległej do płaszczyzny stałej.

Konon, po grecku Kóvwv, po łacinie Conon.

1. Syn Timoleonta, sławny admirał ateński, który szczególnie w wojnie peloponeskiej się odznaczył. Flotą ateńską dowodził już 413 przed Chr., w r. 408 razem z Alcybiadesem i Trazybulosem obrany wodzem ponownie

w r. 407 jako pierwszy z pomiędzy dziesięciu strategów, którym po złożeniu Alcybiadesa z urzędu naczelne dowództwo powierzono. Pobity na morzu w r. 406 pod wyspą Lesbos przez Spartańczyka Kallikratidasa i osaczony w porcie Mityleńskim, dostał się w niemałe opały, z których wybawiło go zwycięstwo spółdowódzców, odniesione pod Arginussami (w r. 406). Kiedy zwycięzkim wodzom osławiony ów proces wytoczono, że ani rozbitków nie ratowali ani trupów żołnierzy poległych nie pozbierali, zatrzymał K. komendę nad swą eskadrą, a pod Aegospotamos, w r. 406, czujniejszy od innych dowódzców, kiedy spartań-czyk Lysander na flotę ateńską nacierał, zdążył dziewięć swych okrętów na czas uzbroić. Wszakże przeświadczony, że ani z silniejszą znacznie flotą nieprzyjacielską mierzyć się nie może, ani też na czele tak małego oddziału ratunku Atenom przynieść nie zdoła, sam ratował się ucieczką z ośmiu okrętami do Enagorasa, króla-Cypryjskiego, na którego dworze ośm lat przebył. Za gorącem poleceniem satrapy Farnabasosa przeznaczył go król perski, Artakserkses II, skoro nowe zatargi pomiędzy Spartańczykami a Persami wybuchły, jako naczelnego wodza floty, mającej przecie Spartańczykom, którzy pod wodzą dzielnego Agezylaosa do Azyi byli wtargnęli, na morze się wyprawić; jednakże intrygi zawistnego satrapy Tissaferne-sa krzyżowały ciągle K-owi szyki. Udał się on zatem w r. 395 osobiście na dwór królewski do Suzy, a otwartem i śmiałem wystąpieniem przczynił się do strącenia Tissafernesa z wpływowego stanowiska; otrzymawszy zaś znaczne zasoby pieniężne na potrzeby wojenne, uzyskał dla Farnabasosa, a przez to dla siebie, naczelne dowództwo w przyszłej wyprawie wojennej. Na początku sierpnia r. 394 odniósł świetne zwycięztwo na morzu i na lądzie nad Spartańczykami, którymi dowodził Pisander, dziewierz Agezylaosa, pod miastem Knidos, na wybrzerzu karyjskiem, zdobył 50 trójrzędowców i pojmał 500 niewolnika. Ciosem śmiertelnym poraziła ta rozstrzygająca bitwa potęgę, jaką Spartańczycy po pogromie Aten w wojnie peloponeskiej na morzu zdobyli. Tryumf tak wielki, którego najsławniejsi mówcy ateńscy, jak Demostenes, Izokrates, dość nach walić się nie mogą, wyzyskał K. jedynie w tym celu, aby swojej ojczyźnie dawniejszą świetność przywrócić. Razem więc z Farna-basosem wyruszył niebawem przeciw wyspom i miastom nad Azyatyckiem wybrzeżem leżącym, wypędził z nich spartańskich harmostów (namiestników) i przywrócił wszędzie konstytu-cyę demokratyczną. Z wiosną r. 393 udał się znowu razem z perskim satrapą przez Cyklady nad messeńskie i lakońskie wybrzeża i pustoszył je ogniem i mieczem, obrawszy wyspę Cyterę, nad południowem wybrzeżem lacede-mońskiej ziemi, za główny punkt przyszłych

zwa-

Por. Gedoyn w „Mémoires de 1’Acad. d. Inscr. et beli. lettres“ tom XIV, str. 170 i nast.

S. Drz

Konon, papież (686—687 r.). Po śmierci papieża Jana V powstało, z powodu obioru następcy, rozdwojenie. Kler rzymski obstawał za Piotrem archiprezbyterem, magistrat zaś i obecne tam wojsko chciało wynieść Teodora na godność papiezką. Po wielu daremnych usiłowaniach pogodzenia rozdwojonych umysłów zebrał się kler w Lateranie i wybrał (sierp.-paźdź. 686) kapłana K-a, rodem z Tracyi, wychowanego w Sycylii. Na wybór ten zgodzili się wszyscy. Po jedenastu miesiącach pontyfikatu, przepędzonych wśród ciężkich cierpień ciała, K. um. 22 wrz. 687. Następcą K-a był Sergiusz. (,,Enc. Kość.“).

Kononici, heretycy tryteiści (ob.), żyjący w końcu VI w., nazwani tak od Konona, bis. Tarsu w Cylicyi, który, w sprzeczności z Janem Filoponem, zmartwychwstanie ciała poczytywał, nie za nowe stworzenie, lecz tylko za jego przemienienie. Drobna ta odrośl wielkiego heretyckiego pnia monofizytyzmu (ob.)znika zupełnie po czasach Justyniana II; przynajmniej ¹ żadnej o niej nie ma nigdzie wzmianki.

Kononeńko Mojżesz, pisarz małoruski (* r. 1864), syn chłopa. Po raz pierwszy wystąpił na polu literackiem w r. 1883 z utworem p. t. „Neszczasne kochania“ (Kijów 1833), poczem w lat dwa niespełna puścił w świat zbiorek poezyi „Lira“. Liryki swoje K. zamieszcza zwykle w czasopismach „Zorja“, „Prawda“, „Dzwinok“ itd. Z utworów zasługują na uwagę „Ratuj“ („Zorja“ 1892), „Złodij“ (Prawda“ 1892) i „Wichristka“ („Bukowina“ 1892) i dwie powieści „Miż narod“ („Zorja“ 1894 i osobno) i „Na seli“ („Liter.-nauk. Wiest.“ 1898).

operacyj wojennych. Zanim Farnabazos do Azyi powrócił, przekonać go zdołał K., że najdotkliwszą ranę zadać można Spartańczykom przez odbudowanie „długich murów“ ateńskich, na mocy traktatu po nieszczęśliwej wojnie pe-loponeskiej z ziemią zrównanych. Zaopatrzony z łaski króla perskiego w wielkie summy pieniężne, wyruszył zatem K. na czele floty do ateńskiego portu pirejskiego, gdzie go ludność z gorącym entuzyazmem witała i jako o-swobodziciela ojczyzny wielbiła. Z wdzięczności ofiarował K. bogom całkowitą hekatombę i wszystkich Ateńczyków własnym kosztem u-gościł, lecz zaraz też mury podwójne, z stolicy do portu wiodące, śpiesznie odbudował, • przyczem nawet załoga jego okrętów rączo pomagać musiała. Spartańczycy jednakże, słusznie z swej strony się obawiając, że Ateny przez przymierze z Persami wkrótce dawniejszą potęgę odzyskają, wdali się tymczasem w układy z satrapą Tirybazosem, następcą Tissafernesa, i w r. 393 przedłożyli za pośrednictwem posła Antalkidasa perskiemu królowi nadzwyczaj korzystne, honorowi greckiemu wprawdzie wielce ubliżające, warunki pokoju. Na wieść tę wysłali Ateńczycy zaraz K-a z innymi jeszcze posłaipi do Tirybazosa, aby dyplomatyczne intrygi wrogów pokrzyżować. Lecz Tirybazos, ulegając Spartańczyków wpływom, rozkazał K-a w Sardes uwięzić, gdyż, jak twierdził, działał on w ostatnich czasach z wyraźną szkodą króla perskiego. Jak jedna wieść niesie, odprowadzono potem K-a w głąb Azyi i tutaj go w r. 391 na śmierć skazano; inne znowu, wiarogodniejsze, źródła opowiadają, że K. zdołał z pomocą satrapy Struthasa uciec z więzienia do Euagorasa na wyspę Cypr, lecz tam wkrótce zachorował i umarł około r. 390, pozostawiwszy wielki majątek, którego część odziedziczył syn Timotheos, resztę zaś inni krewni i świątynie. Jeszcze za czasów Pauzania-sza, a więc w połowie II wieku po Chr., pokazywano grób K-a i syna jego w Atenach, w tak zwanym Kerameikos, gdzie chlubnie wobec ojczyzny zasłużonych obywateli chowano.— Por. Ksenofon, Hellen. 1, 44; 6, 10; 2, 1, 18; 4, 3, 6; 8, 7 i nast.; Diodorus Siculus, 13, 106; 14, 84 i nast.; Demosthenes, in Lept. str. 287, 478; Isocrates, 1’anegyr. 41; Phil. 25; Ne-pos, biografia K-a; —- Schmidt M. „Das Leben Konons“ (Lipsk 1873). —2. K., rodem z wyspy Samos, sławny matematyk i astronom, spółcze-sny Aratosa i Kallimacha, żyjący więc w połowie III wieku przed Chr. Źródła starożytne wspominają o jego ścisłych obserwacyach astronomicznych, a szczególnie o obliczeniach zaćmień słońca i księżyca i przypisują mu dzieło, traktujące o rozmaitych zagadnieniach a-stronomicznych w 7 księgach, z których wszakże do nowszych czasów nic się nie przechowało. W zażyłym stosunku pozostawał on z sławnym matematykiem Archimedesem, który go

wysoko czcił i w pismach swych o kwadraturze paraboli .i o liniach spiralnych kilkakrotnie s'ę na K-a odwoływał. W dziejach astronomii jest imię K-a o tyle znanem, że onto właśnie konstellacyi gwiazd na północnem niebie, nej „Włosy Bereniki“, nadał to miano na wieczną cześć czarownie lśniących włosów pięknej Bereniki, żony Ptolemeusza III Euergetesa, króla Egiptu. — Por. Catullus, 66, 1 i nast. — 3, Gramatyk, żyjący za czasów Cezara i Augusta, napisał w greckim języku pod tytułem (= opowieści) 50 powiastek z zakresu czasów mitycznych i heroicznych, tyczących się głównie zakładania kolonij 'greckich. Dochowało się to dzieło, mające pewną wartość dla niejednego wiekowego historycznego i mitycznego szczegółu, wBiblioteceFocyusza (cod. 1861, który pochlebnie się wyraża o czysto attyckiin stylu autora. Ekscerpta utworu tego wydali osobno: Gale Th. w „Histor. poet. script.“, str. 241 i nast., Par-yż 1675; Tendier, Lipsk 1794 i 1802, razem z Partheniosem; Kanne F. A., Getynga 1798, z komentarzem Heynego; Wester mann w „Mythographi Graeci“ (Brunświk 18431.

E. Chw.

Konopacki, herb polski, ob. Odwaga.

Kononowioz, herb polski. Na tarczy w po- | du), to jednak—zdaje się—wielkiego udziału lu czerwonem srebrna chorągiew kościelna . w sprawach państwowych nie brał. Przynaj-o dwóch połach z takimże krzyżem kawalerskim ua poprzeczuem drzewcu; pod nią gwiazda sześciopro-mienna srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra pawie. Odmiana herbu Radwan (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVI-go stulecia i używana przez litewski ród K-ów z przydomkiem Siemionowicz. Herb powyższy nadany został również wraz z nobilitacyą księdzu Franciszkowi K-owi i braciom jego: Bogusławowi, Szymonowi i Antoniemu, pochodzącym, jak się zdaje, z linii wyżej wymienionego rodu litewskiego, która dla niewia-domych'powodôw utraciła szlachectwo, w dn. 12 maja r.

1776 przez Stanisława Augusta, króla polskiego. —Źródła: Kojałowicz; Niesiecki;

„Volumina Legum“ VII, 802;

„Metr. Litewska“ ks. 220, f.

Dd.

.Ml

75.

Fig. 222. Konono-ri

wicz (herb).

Kononowskiî starostwo niegrodowe. w województwie mińskiem, pow. rzeczyckim; podług metryk litew. od początku XVIII w. posiadali je: Jan Konopka, następnie Tomasz Mołodko-wicz, wreszcie, z mocy przywileju Augusta III z r. 1744 dzierżyli te dobra narodowe Szymon i Balbina Giedroyciowie, strażnikowstwo rnści-sławscy, którzy z nich opłacali kwarty złp. 39 gr. 18. Wieś Kononówka z przyległościami w roku 1772 przeszła pod panowanie rossyjskie. („Słown. Geogr.“).

Konopacki Maciej (Matthias de Ko-nćj&path), wojewoda;,-~a~w--końou biskup chełmiński; trzeci z pomiędzy sześciu synów Jerzego K-go, kasztelana chełmińskiego, starosty świeckiego, i Anny ze Sztembergu Kostczan-ki, wojewodzianki chełmińskiej. Występuje na widownię w latach 80-ych w. XIV. W roku 1583 jest sekretarzem królewskim. Na sejmie elekcyjnym w r. 1587 zajął niezdecydowane stanowisko; oświadczał się początkowo za arcyksięciem Maksymilianem, lecz po dokonaniu elekcyi znalazł się po stronie Zygmunta. Kiedy bowiem „czytano posły po króla J. M. mianowanego“ (Zygmunta), należał do deputa-cyi, która miała wyjść na spotkanie Zygmunta do Gdańska. W r. 1590 jest podstarościm chełmińskim, w jakiś czas potem starostą grudziądzkim. Kiedy w r. 1604 zawakował urząd wojewody chełmińskiego po śmierci Ernesta Weyhera, Zygmunt III nadał mu tę godność. Odtąd tytułuje się K. wojewodą chełmińskim i starostą grudziądzkim. Choć tak do najwyższych doszedł w rzeczypospolitej dostojeństw (był pod tym względem ostatnim z swego ro-mniej w składzie różnych komisyj i deputacyj sejmowych („Vol. leg.“) po r. 1591 ani razu jego uazwisko nie da się z pewnością stwierdzić. Pociągały go więcej sprawy religijne. / Skłonność do stanu duchownego była u Kono-/ packich dosyć powszechna; liczyli wielu duchownych w rozgałęzionym swym rodzie. To też gdy umarła mu żona, Elżbieta z Dulskich, kasztelanka chełmińska, podskarbianka w. koronna, przywdział sukienkę duchowną i po Wawrzyńcu Gęb ickim (ob.) objął katedrę chełmińską w r. 1610. Biskup żarliwy, popadał w zatargi z innowiercami, którym kościoły odbierał. W Chełmży, fundował insty-tucyę dla dzieci szlacheckich. Papież Paweł V otaczający względami dom Konopackich, przydał mu, obok tytułu barona, smocze skrzydła domu Borghese do jego herbu (herb K-ch Odwaga, po łac. Castratus primalius). Odbudowawszy wspaniale zamek w swoim dziedzicznym Konopacie Polskim (powiat świecki w Prusiech królewskich), ozdobił go temiż herbami. Urn. w r. 1613, pozostawiwszy trzy córki i sześciu synów. Pochowany w Chełmży. Ciało jego jednak w r. 1644 biskup Kasper Działyński kazał przenieść do katedry chełmińskiej.—Źródla: Teodor Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ (rocznik VII

p. 38 — 50, monografia o Konopackich); Niesiecki „Herbarz polski“; Pa w e4 Pi as e-c k i „Chronica gestorum in Europa singula-rium“ (str. 320); Mon um. P o 1. h i s t. t. IV str. 52; „Terrestria Cracov.“ N-ra 77 p. 480,

JY° 117 p. 19; „Akta grodzkie i ziemskie“ (X Liske), t. X.; „Scriptores rerum Polonicarum“,

t. X.

Konopacki Jan Karol, pisarz polski w. XVII, syn Macieja (ob.), podkomorzego i wojewody chełmińskiego, starosta dybowski, mając lat 50, przyjął stan duchowny i od króla Władysława IV, który go sobie wielce upodobał, otrzymał godność opata wąchockiego, poczem wysłał go król razem z bratem swoim, Janem Kazimierzem, do Hiszpanii. Ujęty przez Francuzów, wraz z królewiczem przecierpiał długie i uciążliwe więzienie. Po powrocie do kraju został opatem tynieckim, wreszcie Biskupem Warmińskim; nim jednak nadeszła nominacya, zmarł w r. 1643. Taką wiązankę szczegółów z życia K-go podaje Niesiecki w swoim „Herbarzu“, dodając, że był K-i bardzo zdolny, w dwukrotnych podróżach poznał język włoski, hiszpański, francuski i niemiecki i każdym z nich mówił tak biegle jak rodowitym, a papież Grzegorz XIII przypuścił go do swojej familii Buoncompagniów. Miał też K. być bardzo szczodrym dla ubogich, tak, iż po śmierci jego pozostał tylko jeden czerwony złoty. Zdolności lingwistyczne K-go potwierdza Szymon Staro wolski w dziełku: „De Claris oratoribus

w r. 1826, oraz dzieci i wnuków. Dożył sędziwego wieku, powszechnie szanowany, jako majestatyczny starzec, żywe wspomnienie lat dawno ubiegłych, przedstawiciel sędziwej patryarchal-ności naszych przodków. Zmarł w r. 1884, mając lat 94. Za czasów młodych pisywał K. wiersze, z których część tylko ogłoszono drukiem p. t. „Poezye Szymona K-ego“. Wilno, nakład i druk T. Gliioksberga, 1841, (8-o, str. 69). Na końcu położono napis: koniec tomu pierwszego; dalsze tomiki jednak pozostały w rękopisie, między inuemi wierszowany przekład „Telemaka“ Fenelona i mnóstwo jeszcze innych prac prozą i wierszem. Między druko-wanemi w tomiku powyższym utworami znaj-Konopacki Szymon, pisarz polski (* 1790 dujemy dłuższą powieść historyczną z wieku — f 1884). Przyszedł na świat dn. 16 paź- XVII p. t. „Starosta Wilczek“, osnutą na poda-dziernika r. 1790 we wsi Wołodówce na Ukrai- niu, zapisanem przez Tomasza Swięckiego nie, z ojca Prokopa i matki Ludwiki z Gar- w „Opisie starożytnej Polski“; ta sama opowieść bowskich, cześnikówny żydaczewskiej. W pół posłużyła, jak wiadomo, za treść do „Zamku roku po urodzeniu się Szymona rodzice jego Wilczków“ Zygmunta Krasińskiego. Pisał także przenieśli się na Wołyń, do Szulajek, położo- I K. ballady, i to przed poznaniem jeszcze nych między Cudnowem a Romanowem, skąd I pierwszego tomu Mickiewicza, jak: „Trzy krzy-też K. wyniósł pierwsze wspomnienia dziecięce. |

Sarmatiae“ (w „Acta litteraria Regni Poloniae ; et Magni Ducatus Lithuaniae“, wydawanych przez Mitzlera de Kolof, Varsaviae 1756, tri-mester secundum, pag 95), dodając, iż najbardziej upodobał sobie K-i mowę łacińską; zalicza go Starowolski do najznakomitszych mówców swego czasu, chwaląc go za bystry umysł, powagę i wymowność, odrazę od zła, umiłowanie cnót i szlachetne dążenie do poczciwej i dobrze zasłużonej sławy. K-i spisywał po łacinie ważniejsze wypadki swego czasu; rękopis tych notatek znany był Niesieckiemu, który się często nań powołuje, nazywając go Mss. K o-nopatsiana; później zaś zaginął bez śladu.

h. o.

że pod Brykowem“, „Staś obłąkany w Zieleńcach“, „Cyd po śmierci“. Pozatem mamy tu kilkanaście utworów lirycznych, piosenek, a niektóre z nich zyskały nawet pewną popularność, jak np. „Do J. B“, naśladowane z Woltera, „O Lucynie“, „Pożegnanie“ i inne. Poezye epickie K-go są chłodne, liryczne —trzymane w ówczesnym guście sentymentalnym; słynna nawet piosenka Kropińskiego „Te brzóz kilka, ten bieg wody“ uchodziła przez dłuższy czas za utwór K-go. Oddzielnie wyszedł w Wilnie r. 1842 u Glücksberga: „Święty Stanisław“, powieść a właściwie ujęty w formę wierszowaną żywot męczennika krakowskiego, z zachowaniem wszelkich szczegółów hagiograficznycłr. W pamiętnikach swoich pozostawił wreszcie K. sporo wierszy okolicznościowych, sztambuchowych, epigramatów, piosenek itp., które chętnie i z łatwością układał. Z utworów jego prozaicznych była drukowana „ Chronologia dziejów Królestwa Polskiego dla młodego pokolenia“, w dwu tomach, Żytomierz 1860. Nie jest to praca oryginalna; autor sam zaznacza w przedmiocie, że nie rzucił tu ani jednej własnej myśli, lecz tylko „z krajowej niwy podał znane starszym kwiaty, aby ich wonią przynęcić młodzież do rzeczy krajowych“. Po wstępie, zamykającym treść praw pospolitych Rzeczypospolitej: o dostojnikach, szlachcie, sejmach, sejmikach itp., autor przystępuje do samej rzeczy, która polega na suchem chrono-logicznem wyliczaniu wypadków dziejowych od Ziemowita, Lecha, Ziemomysła do śmierci Stanisława Augusta (i 1798). Ciekawe są wielce pamiętniki K-ego, które wyszły w „Bibliotece Dzieł Wyborowych“ (Warszawa 1899 — 1901) w czterech tomikach p. t. „Pamiętniki Szymona K-ego“ („B. Dz. W.“ .Nè 89 i 91) i „Moja dru-

Kształcił się w Międzyrzecu Koreckim w szkołach pijarskich, później w konwikcie u Dominikanów w Lubarze, wreszcie znowu w szkołach międzyrzeckich, gdzie dokończył edukacyi.

Po wyjściu ze szkół, już w r. 1809 wstąpił do palestry w Żytomierzu, gdz e chlubnie sobie poczynał, pracując pod kierownictwem znanego w swym czasie mecenasa Nikodema Szczepkowskiego; już w dwa lata później, mając zaledwie lat 21, wybrany został przez szlachtę na podsędka sądu ziemskiego zwiahelskiego, co było godnością wielce zaszczytną. Umiał też na tym urzędzie pozyskać zaufanie wyborców, bo po upływie trzechletniej kadencyi obrano go ponownie na następne trzy lata. W r. 1816 opuścił partykularz, udając się do Warszawy dla zajęcia odpowiedzialnego stano\ iska sekretarza w komisyi, wyznaczonej przez Rosyę,

Austryę i Prusy do uregulowania handlu i żeglugi we wszystkich prowincyach, które wchodziły w skład Rzeczypospolitej przed r.

1772. Po zwinięciu tej komisyi w r. 1820 objął w Krzemieńcu stanowisko prokuratora funduszów edukacyjnych liceum krzemienieckiego po prawniku Borkowskim, gdzie pracował gorliwie i usilnie pod przewodnictwem zacnego dyrektora liceum, Aloizego Felińskiego, który

b)ł jego przyjacielem. Po śmierci Felińskiego, w r. 1823 K. opuścił Krzemieniec i został wybrany na urząd podkomorzego zwiahelskiego; na tern stanowisku pozostawał długie lata, ciesząc się powszechnem uznaniem i szczerą sympatyą. Wreszcie otrzymał od szlachty powołanie na wysokie godności prezesa izby cywilnej wołyńskiej (w r. 1-844) i marszałka powiatu zasławskiego. Ostatnie lata spędził w domowem zaciszu, przy boku ukochanej małżonki, Klementyny z Łaźnińskich, którą pojął ga młodość“ („B. Dz. W.“    130 — 131). Obej-

H. G.

P.

1802).

mują one tylko część życia K-ego, do ożenienia się, tj. do r. 1826, i zawierają wiele interesujących szczegółów z życia szkolnego w Międzyrzecu, palestranckiego w Żytomierzu, w Warszawie w latach 1816—1820 (sylwetki Zajączka, Felińskiego, Henryka Rzewuskiego, Brunona Kicińskiego, Kajetana Marcinkowskiego, pierwsze przedstawienie „Barbary“ Felińskiego), W Krzemieńcu (1820 — 1823), Na partyku-larzu wołyńskim itp. Na ostatnich np. kartach znajdujemy interesujący szczegół, jak po dworkach wołyńskich w r. 1825 roztkliwiały się damy nad balladami i „Dziadami“ Mickiewicza. Pisywał też K. artykuły do pism peryodycz-nych, między innemi do „Gazety Polskiej“ pod red. J. I. Kraszewskiego. Życiorysy K-go pisali Tadeusz Jerzy Stecki w „Tygodniku lllustro-wanym“ (1869), Eustachy Śleszyńskiw „Kłosach“ (1881), oraz J. A. Święcicki w przedmowie do „Pamiętników K-ego“ w „Bibliotece Dzieł Wyborowych“'.

Konopaoki Jan, współczesny malarz i ilustrator polski (* jjw Radomiu 1856 — f 1894), ukończył giinnazyum realne w Warszawie, następnie uczęszczając do szkoły rysunkowej, brał jednocześnie lekcye prywatne u prof. Gersona. W r. 1875 wyjechał do Petersburga, gdzie przebył w akademii lat cztery, nagrodzony kilku srebrnemi medalami, bądź za studya, bądź za szkice kompozycyjne. W r. 1879 dla dalszej pracy artystycznej udał się do Paryża i przez czas krótki uczęszczał do akademii tamtejszej, a następnie we własnej pracowni rozpoczął pracę samodzielną. W Salonie r. 1880 wystawił obraz, który zwrócił uwagę krytyków i publiczności. Była to na tle zachodzącego słońcaj postać „Ulany“, bohaterki powieści Kraszewskiego. Figura ta, prawie naturalnej wielkości, miała w sobie dużo wdzięku swojskiego, a obraz cały dobrze podpatrzonego w naturze momentu. Wystawiwszy w następnym Salonie jedną ze swych prac, przeniósł się w r. 1881 do Rzymu, i tu przez ciąg dziesięciu miesięcy malował studya i obrazy na tle natury włoskiej. Znajdujący się na dorocznej wystawie rzymskiej niewielki jego obrazek zakupiła królowa Małgorzata, a młody artysta został jej przedstawiony. W połowie r. 1882 K. przebywa w Warszawie, gdzie osiedliwszy się na stałe i urządziwszy pracownię, staje się w bardzo krótkim czasie jedną z najruchliwszych sił świata malarskiego, należy do wszelkich wystaw, daje pobudkę do rozmaitych przedsięwzięć i zabaw towarzyskich. Obok olejnych i akwarelowych obrazów, które wystawia bądź w Tow. Zachęty, bądź na specyalnie urządzanych wystawach, zaczyna bardzo płodną działalność na polu rysowniczem i ilustratorskiem w „Kłosach“, „Tyg. II.“ i „Powszechnym“. Niezwykłe uzdolnienia w tym kierunku wyniosły go na wybitne stanowisko artystycznego kierownika „Tyg. Ilustrowanego“. Zajął je

Wielka Encykl. Powsz. Iluitr. Zetzyt 299a' Tom XXXVin

w r. 1885 po ustąpieniu Józefa Buchbindera, pracując z pożytkiem dla pisma przez dwa lata. Działalnością swoją, pomysłowością a prze-dewszystkiem wartością rysunków zamieszczanych w większej liczbie, podniósł K. znacznie poziom artystyczny tego pisma. W końcu r. 1887, uczuwszy pierwsze objawy rozstroju nerwowego, zaczął się leczyć, wyjechał dla ratunku za granicę, lecz nieubłagane cierpienie niszczyło organizm i nie pozwalało pracować tak, jak tego pragnął—wszelkie starania okazały się bezskutecznemi K. zmarł po kilku latach szamotania się z chorobą w końcu r. 1894. Pracował prawie do końca, lecz tworzył rzeczy nieudolne. Do lepszych obrazów jego obok „Ulany“ zaliczyć można liczne motywa z Włoch, „Typ wiejskiej dziewczyny“, „Do Matki“, liczne i niezwykle udatne główki kobiece, sceny z życia dzieci itd. K. był jednym z artystów wielkie rokujących nadzieje w początkach karyery, ale którzy z biegiem czasu jeżeli nie zawiedli w zupełności oczekiwań krytyków i znawców, to w każdym razie nie doszli do stanowiska, kó-re mogli byli zająć. Najlepszy swój] obraz, „Ulanę“, namalował w początkowym okresie swej pracy samodzielnej, obraz ten zrobił mu imię, dał poznać nieznanego dotychczas młodego artystę. Ulana jednak pozostała najlepszą i najpoważniejszą jego pracą. Po powrocie do kraju zajął się prawie specyalnie ilustratorstwem i w tym kierunku rzeczywiście stanął bardzo wysoko. W epoce po Andriollim, w czasach gdy zaledwie zaczynali swą działalność Sta-chiewicz, Jankowski i Podkowiński, jest on prawie jedynym poważnym przez lat kilka przedstawicielem ilustracyi. Rysunki jego, śmiało z wielkim smakiem i wdziękiem rysowane, odznaczały się zawsze wyższym artyzmem, znać było w nich wpływ szkoły francuskiej obok szczerego zamiłowania do natury. Artysta ten wielkie również położył zasługi "dla warszawskiej kolonii artystycznej; jeden z pierwszych bowiem wpłynął na zaśrodkowanie życia koleżeńskiego: należał do grona owych kilku jednostek ruchliwych i pełnych zapału, które zapoczątkowały np. Wystawy doroczne szkiców, żywe obrazy, majówki artystyczne,* bale malarskie i inne zbiorowemi siłami podjęte pomysły. Ńa wystawie retrospektywnej r. 1898 pomieszczono z prac Konopackiego: „Główkę kobiecą“, „Wiejską dziewczynę“ „Coś się stało!“, „Wspomnienie z Capri“.    H-

Konopak Krystyan, prawnik (*    1767

w Gdańsku — f 1841 j, r. 1804 prof. w Halli; od r. 1817 w Jenie. — Napisał „Ueber den

Begriff und Zweck einer Encyclopädie “

s. P.

Konopeum, Conopeum, xwvcoTueiov, w znaczeniu pospolitem namiot dla ochrony od komarów, kotara, pawilon, w języku liturgicznym okrycie ta b er na cul um (ob.). Ry.uał rzymski, a za nim i nasz piotrkowski przepisuje je:

uprawiają je prawie wyłącznie na potrzeby własnego gospodarstwa, ale w Rosyi płd. jest ważnym produktem wywozowym. K-e są rośliną jednoroczną, o korzeniu długim i wrzecionowatym, jak również o łodyce prostej i kańciastej, szorstkiemi włosami pokrytej, dość rozgałęzionej i do kilku stóp wysokiej. Na dobrej glebie okazy żeńskie K-i mają wygląd jakby małych drzewek, nieraz 10

„hoc... tabernaculum conopoep decenter oper-tnm... sit;“ a wedle dekretu Ś. K. O. z 21 lip-ca 1855 r. może być ta zasłona z materyi jedwabnej, lnianej, bawełnianej, a nawet i wełnianej, koloru białego, albo raczej odpowiedniego czasowi i świętu; przy czarnym przy stroju ołtarza powinno być fioletowe. Wedle Gawan-ta (I 508) u wierzchu ma być zmarszczona, poły szerokie, powłóczysto całe tabernaculum okrywające, po brzegach wystrzępiane i galonami bramowane. U nas jednakże rzrdko gdzie tabernaculum taką zasłoną bywa okryte. Ob. Tabernaculum. („Enc. Kość.“).

Konopczyński Emilian, pedagog współczesny (* 10 września r. 1839 w gub. płockiej), ukończył gimnazyum gubernialne w Warszawie w r. 1856 i udał się na wydział lekarski w Moskwie, lecz na drugim już kursie, ulegając wpływowi prof. języka greckiego, Józefa Piechowskiego, przeszedł na wydział historyczno-filologiczny, który ukończył w r. 1861, jako stypendysta Królestwa Polskiego, ze stopniem kandydata. Wskutek chwilowego zamknięcia szkół publicznych, z polecenia rady administracyjnej był pozostawiony do dalszych rozporządzeń dyrektora komisyi wyzn. i ośw. publiczn., którym był wówczas margr. A. Wielopolski. Tymczasem rozpoczął pracę nauczycielską w licznie powstających wówczas szkołach prywatnych, a warszawskie towarz. dobroczynności powierzyło mu kierownictwo jednej ze szkół niedzielnych, przeznaczonych dla służących. Mianowany w styczniu 1862 r. nauczycielem języków starożytnych w gimnazyum realnem w Warszawie. We wrześniu zaś 1862 r., po wprowadzeniu nowej ustawy szkolnej, został nauczycielem przedmiotów filologicznych w gimnazyum 3-ciem w Warszawie (później 4-em) i na tern stanowisku pozostawał aż do r. 1866, pełniąc jednocześnie obowiązki nauczyciela szkoły niedzielno-handlowej. Chwilowo wykładał języki starożytne w pierwszem progim-nazyum w Warszawie, lecz w r. 1870 powrócił na dawne stanowisko nauczyciela gimn. 4-go w Warszawie, które opuścił 1 stycznia r. 1892. W r. 4897 podjął starania o założenie w Warszawie szkoły prywatnej z dwoma oddziałami: filologicznym i realnym, otrzymawszy zaś pozwolenie na otwarcie szkoły realnej

6-klasowej, prowadzi ją do chwili obecnej. Wiedzę i takt pedagogiczny K-go zawsze ceniono, i dlatego między innymi zapraszano go do udziału w pracach wydziału ochron towarz. dobrocz. w Warszawie, jako doskonałego egzaminatora i doświadczonego^doradcę w sprawach nauczania. Drukował w prawach pedagogicznych w „Gazecie Polskiej“ „Listy o wychowaniu“, artykuły w „Bluszczu“, „Roczniku pedagogicznym“ (1884), a głównie w „Przeglądzie pedagogicznym“, z którego losami od r. 1885 był ściślej związany i w którym umieścił prace następujące; „W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek“ (1882); „Kartka z dziejów humanizmu w Polsce“ (1885); „Jedna z tajemnic powodzenia uczących“ (1889); „Ostatnie reformy gimnazyalne w Niemczech i w Austryi“ (1893); „Towarzystwo filologiczne we Lwowie“ (1895); „Jak zająć chłopców w czasie wolnym od nauki“ (1896). W kursie metodycznym nauk, wydawanym przy „Przeglądzie pedagogicznym“, opracował „Kurs jęz. łacińskiego, rok pierwszy“. W czasopiśmie lwow-skiem „Eos“ umieścił „Kilka słów o życiu i pracach Józefa Piechowskiego“ (1896); w „Zdrowiu“ drukował „Ochrony“ (1898); w „Miesięczniku Kuryera Polskiego“ „Uniwersytety ludowe w Anglii“ (1900). W wielkiej „Ency-klopedyi Wychowawczej“ opracował „Internaty“, „Inwentarz szkolny“. Oddzielnie wydał przekład z greckiego Ksenofonta „Wspomnień o Sokratesie“ w „Bibliotece filozoficznej“, wydawanej pod redakcyą H. Struvego (1896). („Enc. Wych.“).

Konopie (Cannabis satiua L.), nadzwyczaj pożyteczna roślina z rodziny k o n o p i o w a- • tych (Cannabinaceae), u nas uprawiana lub też zdziczała

12 stóp wysokich. Liście dolne naprzeciw, górne naprzemianległe, szorstko wło-siste i ogonkowe; są one dłoniasto złożone i zwykle dolne składają się z 9, środkowe z 7, a górne z 5 listków piłkowanych, choć nie jest to zasadą, gdyż może tu i owdzie po jednym listku brakować: z wierzchu prawdę zawsze ciemniejsze; listek środkowy jest lancetowaty i najdłuższy, czasem do 6 cali; u samego wierzchołka rośliny liście złożone są tylko z trzech listków. K-e są rośliną dwupienną, t. j. jedne okazy mają tylko kwiaty męskie czyli pręcikowe, drugie zaś tylko kwiaty żeńskie czyli słupkowe. Lud nasz odróżnia to doskonale, nazywając okazy o kwiatach męskich płosku-nami albo suszkami, o kwiatach żeńskich — głowaczami lub maciorkami. Kwiaty męskie stoją już to w kątach liści lub na wierzchołku rośliny, zebrane w pojedyńcze albo złożone grona. Kwiat jest niepozorny, zielonawy, o pręcikach tak długich jak i ó-kwiat, a o pylnikach znacznie dłuższych od nitki. Płoskuny są zwykle niższe, a po dojrzeniu pyłvu, co zwykle o miesiąc wcześniej następuje od dojrzenia głowaczy, wyrywa się je z ziemi i po wymoczeniu i wysuszeniu wyrabia z nich delikatniejsze włókna. Głowacze są zawsze zielone, bardziej rozgałęzione i znacznie wyższe od płoskunów, o kwiatach mniejszych

i ze znamionami znacznie dłuższemi od okwia- j z którego wydobywa się olej. Również i gło-tu. Głowacze zostawia się dłużej na polu aż wacze dostarczają włókien, wprawdzie bardzo do dojrzenia owocu, którym jest mały orzeszek (nie łupka), t. zw. siemię konopne, so-czewkowaty i nieco spłaszczony, baiwy sre-brzysto-popielatej, zawierający wewnątrz oleiste, bezbiałkowe ziarno. Cała roślina, mianowicie świeża, ma silny odurzający zapach.

mocnych, ale gorszego gatunku. Chcąc z głowaczy otrzymać nasienie od siewu, należy je bardzo długo pozostawić w gruncie; w takim jednak razie na włókna są już zupełnie nieprzydatne. Sposób otrzymywania włókien jest ten sam co przy lnie. Płoskuny wyrywa się z ziemi (głowacze zwykle obcina się sierpem), moczy się je w wodzie, a potem suszy, co trwa zwykle 2 — 4 tygodni, a następnie międli się, tj. oddziela części przegniłe od włókien przydatnych do dalszego wyrobu. W niektórych okolicach wymiędlone łodygi K-i moczą jeszcze przez 8—10 dni w wodzie, a potem rozkładają je po polach w celu wysuszenia. Prmz czesanie włókien otrzymuje się czyste nici i odpadki, t. zw. kłaki. W nowszych czasach zamiast moczenia i suszenia używają innego sposobu: łodygi K-i poddaje się działaniu gorącego prądu powietrza i tak wysuszone przerabia się zaraz na przyrządach, zwanych tarlicami, przyczein wszystkie części łodygi, ulegające podczas moczenia gniciu, bywają tutaj zupełnie pokruszone, a czyste włókna dają się już łatwo oddzielić. Włókna konopne są dłuższe od lnianych (około 1 — 2 metr. długości). W nowszych czasach pojawiły się na rynku znakomite włókna z K-i włoskich, powyżej dwóch metr. długości, ale znalazły konkurenta we włóknach z olbrzymich K-iwBoufarik (Algier), które często są trzy lub nawet więcej metrów długie. Ü dobroci włókien K-nycli stanowi ich kolor; białawe i szare są najlepsze, następnie idą zieloue, a na końcu matowo-żół-te. Także połysk rozstrzyga poniekąd o wartości, a pod tym względem za najprzedniejsze uchodzą włókna bolońskie o połysku jedwabistym; o ich wartości stanowi nadto grubość i równość w przecięciu poprzecznemu Włókna K-ne są grubsze od lnianych. Anilina z kwasem siarkowym 1 arwi czyste i dobrze wycze-sane, a nawet i najlepsze włókna włoskie na żółto; włókna białe i szare słabiej się jednak barwią niż zielone; podobny skutek otrzymuje się przez użycie fłorogluciny z kwasem solnym. Włókna więc K-ne, nawet w najleps: yeh gatunkach, są jeszcze zdrewniałe. Jod i kwas siarkowy barwią nawet najlepsze gatunki włókien na niebiesko, zaś mniej dobre i zdrewniałe na zielono - niebiesko. Najwięcej włókien K-nych produkuje Rosya, ale najlepszym gatunkiem są bolońskie, odznaczające się wielką długością, połyskiem jedwabistym i jasną barwą. Uprawiają je głównie w okolicy Ferrary i Bolonii ; po tych idą włókna z Grenobli. Włókna z K-i rossyjskich są natomiast bardzo mocne i trwałe. Alzacya, Prusy i Austrya również w wielkiej ilości produkują K-e, a z tych najwięcej przydatnemi do przędzenia są włókna sztrasburskie. W Ameryce północnej od lat 40 zaczęto uprawiać K-e, a niektóre ga-

„...Nieraz zając zdybany w kapuście, Skacze skryć się w konopiach bezpieczniej niż w chruście; Bo go dla gęstwi ziela ani chart nie zgoni, Ani ogar wywietrzy dla zbyt tęgiej woni“

(A. Mickiewicz „Pan Tadeusz“ VI). K. posiadają gorzki i korzenny smak, kwitną od lipca do września, wymagają gruntu głębokiego i próchnicowatego i znoszą bardzo wiele nawożenia. Są j:dnak nadzwyczaj czułe na przymrozki, stąd nie należy ich siać zbyt wcześnie.

Grunt pod K-ie powinien być ciepły, zupełnie zasłonięty od wiatrów, ale nie zbyt suchy, raczej wilgotny. K-e mogą następować po sobie przez długi przeciąg czasu, byle tylko grunt za każdym razem starannie został obrobiony.—

K-e są właściwie jedynym gatunkiem tegoż rodzaju, a jeszcze przez Tourneforta ściśle oznaczonym. Niektórzy jednak przyrodnicy uważają K-e indyjskie (C. in (lico) za osobny gatunek i za właściwego rodzica, od którego pochodzą dopiero nasze. Ale różnice gatunkowe między niemi są tak małe, iż twierdzenie to nie wytrzymuje krytyki. Zdnje się natomiast pewnem, iż K-e indyjskie są właściwie podzwrotnikową formą uprawną naszych K-i, a odznaczają się jedynie wielkiem bogactwem składników narkotycznych, służących nietylko jako środek odurzający (bhang, churrus, haszysz etc.), ale także jako leczniczy przyjęty do farmakopei (ganja, guaza; Sum mitâtes Cannabis indicae). Natomiast włókna odmiany indyjskiej są twarde i zdrewniałe i nie mają prawie żadnego zastosowania w In-dyach. Można więc z wielkiem prawdopodobieństwem przyjąć, iż zarówno C. Sativa jaki C. indica są tylko produktem odmiennej uprawy, gdzie przy pierwszej kładziono przedewszyst-kiem wagę na delikatność i bogactwo włókien, a przy C. indica na uzyskanie jaknaj-większej ilości substancyi narkotycznej. Za ojczyznę K-i uważają niektórzy Persyę, a według Englera mają one rosnąć dziko na południu od m. Kaspijskiego. Natomiast inni poczytują za ojczyznę K-i Indye Wschodnie, gdzie właśnie z powodu odmiennej kultury wytworzyła się forma C. indica. Dzisiaj uprawiają K-e prawie w całej Europie, Azyi, północnej Ameiyce i Afryce, głównie dla włókien.

J łoskuny dostarczają włókien daleko lepszych i delikatniejszych niż głowacze; w tym celu wyrywa się pierwsze znacznie wcześniej z ziemi (o parę tygodni), zaraz po dojrzeniu pyłku, głowacze zaś pozostawia się nadal w ziemi, aż do dojrzenia owoców czyli .siemienia,

tunki tamtejsze stoją na równi z rossyjskiemi. | tyczne —podobnie jak opium. W naszych K-aeh Przy przerabianiu włókien K-nych otrzymuje się oprócz tych, które służą do przędzenia, także kłaki czyli pakuły, odpadki mniej lub więcej zanieczyszczone, a służące np. we Włoszech do wyrabiania gorszego szpagatu, zwykle zaś używa się tych kłaków do czyszczenia blach, do pakowania, do zatykania szpar w o-krętach, w rurach gazowych etc. Cała pro-dukcya K-i w r. 1890 wynosiła około 340 milionów kilogramów, a czego najwięcej przypada na Rosyę (około 36$), potem idą Włochy (około 9$),a następnie Węgry, Francya, Austrya i Niemcy. Te ostatnie produkują mniej-więcej tyle, co Ameryka północna (około 3.3$). Włókna K-ne nie dają się wybielić, dla tego używają ich do wyrobów w stanie niewybielonym.

trudno ten narkotyk nawet za pomocą środków chemicznych wykryć. Celem otrzymania haszyszu wyrywają kwitnące K-e z ziemi, suszą je i robią z nich wiązki (zwykle po 24 rośliny w jednej wiązce) i na targ wynoszą. Takie K-e nazywają „ganjah“; jeżeli zaś tylko wierzchołki kwitnących roślin zrywają i suszą to nazywają to u Arabów „hadchis“, Duże liście oderwane, wysuszone i z nasionami pomieszane dają.gorszy haszysz, zwany „bang“. Właściwy haszysz składa się z utartego na proch kwiatu K-ego, zarobionego miodem, a do tego dodają jeszcze szafranu, gwoździków, gałki muszkatołowej, a nawet piżma, a czynią to w celu nadania zapachu i spotęgowania działania narkotycznego. Mocny haszysz z kwiatów K-i przygotowany wygląda jako szaro-zie-lony proszek, a kilka gramów wystarczy do wywołania najsilniejszego skutku. Dawniej, a nawet i dziś jeszcze, używają u nas siemienia K-ego (Semina Cannabis) lub oleju z nich wyciśniętego (Oleum Cannabis) jako środka odmiękczającego i chłodzącego w cierpieniach zapalnych i kurczowych. Wiadomości historyczne o K-ch, jako o roślinie uprawnej, nie sięgają daleko wstecz, a występują znacznie później od wiadomości o lnie. Egipcyanom K-e były nieznane, nie znaleziono też w grobach egipskich żadnych śladów po nich; w Egipcie dopiero pod koniec XVIII w. zaczęto K-e uprawiać, ale głównie w celu otrzymywania środków narkotycznych. Podobnie i Fenicyanie nia znali K-i, jak również i Stary Testament. W Indyach uprawa K-i była już znaną około r. 800—900 przed Chr. —choć znajdująca się w san-skrycie nazwa cana może się odnosić tak do K-i, jak i do drugiej rośliny, dostarczającej także włókien, a mianowicie Crotalaria juncea. Tam też, zdaje się, uprawiano ją głównie dla otrzymania narkotyku. Natomiast Scytowie sporządzali z K-i nie tylko rodzaj napoju odurzającego, ale także używali już ich włókien. Herodot zaś wspomina o K-ch, jako o roślinie zupełnie nowej i nieznanej Grekom, i dodaje, że w Tracyi sporządzano z tej rośliny materye na suknie, co zdaje się wskazywać, że roślina ta przybyła nie z Azyi Mniejszej, gdyż byłaby znaną Grekom, ale gdzieś z północnego Wschodu. Z biegiem czasu roślina ta wędrowała co-raz-to dalej na zachód, a kiedy Hiero II, król Syrakuz, budował swój wspaniały i z najwyborniejszych materyałów okręt, to smołę i K. sprowadził z Gallii, z nad rzeki Rodanu, gdzie wówczas najlepsze K-e się udawały. Być może więc, że Scytowie w swoich wędrówkach roznieśli aż do kraju Celtów nietylko roślinę także i jej

Z powodu swej trwałości i mocy nadają się K-e szczególniej do wyrobów powroźniczych (szpagaty, sznury, liny okrętowe), a ponieważ dają się smołą napuszczać, stają się jeszcze silniejszemi i odporniejszemi na wpływy wilgoci.

Oprócz tego sporządzają z włókien płótna w grubym gatunku. Oprócz włókien dostarczają K-e z nasienia, czyli siemienia K-go, oleju za pomocą tłoczenia w odpowiednich przyrządach; otrzymuje się go około 35$. Świeżo wytłoczony olej jest zielonawo-żółty; to zielone zabarwienie traci on jednak dość wcześnie i przechodzi w kolor brunatno żółty. Zapacli i smak jego przypominają w zupełności zapach i smak siemienia. Ciężar gatunkowy oleju wynosi przy 15° C. około 0,9276. Przy—15° C, tężeje, a przy—27.5° C. tworzy stałą brunatno-żółtą masę. Olej K-ny zawiera kwasy stea-rowe, palmitowe, linolowe itd. Rozpuszcza się w 30 częścich winnego alkoholu, zaś we wrzącym w ilukolwiek częściach. Mieszanina z 12 części gorącego alkoholu i oleju osadza po o-stygnięciu ste ary nę(ob.). Olej K-ny nie jest tak schnącym jak lniany a używają go do wyrabiania gorszych gatunków pokostu i przy fa-brykacyi szarego mydła. Resztki pozostałe po wytłoczeniu z nasienia oleju, a zwane k u-c h e m olejnym lub makuchem, bywają używane na pokarm dla bydła. W niektórych o-kolicach lud biedny używa oleju K-nego do maszczenia potraw w czasie Adwentu i Wielkiego postu, a nawet z makuch robią pierogi na wilię Bożego Narodzenia. Oprócz tych pożytków mają K-e jeszcze i inne zastosowanie.

canab, a może drugie, gdzieś

r03 o

«D

A mianowicie ludy Wschodu otrzymują z niego haszysz (ob.). Sporządzają go głównie z K-i indyjskich (C. indica), które na Wschodzie wyłącznie w tym celu uprawiają i gdzie one czasem dochodzą do wysokości małych drzewek; włókna jednak tych roślin wschoduich są bardzo słabe i nieprzydatne do wyrobów, samą,

jedno

w dobie przedhistorycznej, albo od Scytów, albo od Celtów, podobnie jak i Rzymianie, z których pierwszy Lucilius (około r. 100 przed

Natomiast roślina ta zawiera rodzaj żywicy, i my którą nawet wypaca na liściach, łodydze i kwiatach, a która też znajduje się w soku jej i' posiada w wysokim stopniu własności narko-

wy-

.1 Kul.

I).

Fig. 223. Konopków (herb).

Labry błękitne, podbite srebrem. Tarczę podtrzymują dwa lwy czerwone, z których każdy trzyma w łapie trąbę srebrną, o-prawną w złoto. Odmiana herbu Nowina

i).

nie na dłu-

samotność.

Chr.) wspomina o K-ch, a Pliniusz opowiada, że około Reate, w kraju Sabinów, rosły K-e jakby drzewa. W mieszkaniach wodnych w Szwaj-caryi i północnych Włoszech nie znaleziono nigdzie K-i. W nowszych czasach ustępują one powoli, pod względem wytrzymałości i taniości, współzawodnikom podzwrotnikowym. — Worki, płótna do opakowania itp. rabiają dzisiaj z włókien różnych gatunków rośliny Cor chorus, czyli t. z w. juty, zaś na wyroby powroźnicze nadają się znakomicie, zarówno pod względem siły i wytrzymałości, włókna z różnych gatunków-rośliny Musa, a prze-dewszystkiem z gatunku Musu textïlis, znane w handlu pod nazwą K-i z Manilli.—B i b 1 i o-grafia: E. Hallier „Flora von Deutschland“;

J. W i es ner „Die Rohstoffe des Pflanzenreichs“; Brinkmeier „Der Hanf“ (II wyd.); De Candolle „Der Ursprung der Kulturpflanzen und Haustiere“; Warming „Systematische Botanik“; v. Kerner „Pflanzenleben“; G. Dragendorf „Die Heilpflanzen etc.“; Eu-gler-Prant „Natürliche Pflanzenfamilien“; Czerwiakowski „Botanika szczególna“; J. Rostafiński „Średniowieczna historya naturalna“, J. Rostafiński „Słownik polskich imion etc.“; J. Biegański „Rośliny lekarskie i ich uprawa“.

Na Konopie tańczyć, na len, ob. Konopny (taniec).

Konopki (Bielizny), herb polski, wspomniany kilkakrotnie w zapiskach sądowych średniowiecznych, ogłoszonych w herbarzu Kapicy Milewskiego, atoli bez bliższego określenia jak wygląda i co przedstawia.

Konopków baronów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej, w polach I i IV błękitnych — iódź złota z takimże masztem i białym żaglem, kołysząca się na fa-f lach srebrzystych;

w II i III srebrnych Tk — ręka w ubraniu §i^ błękitnem, wysiewa-ijr jąca ziarna; w V hi wreszcie błękitnem \S — w srebinem uchu od kotła miecz o-strzem na dół. Nad

tarczą korona baranowska, a w niej trzy hełmy ukoronowane. Nad pierwszym trzy pióra strusie : białe między błękitnemi, nad drugim noga zbrojna zgięta w kolanie piętą do góry, w lewo nad trzecim skrzydło w połowie błękitne od góry, a w połowie od dołu srebrne.

(ob.), nadana wraz z tytułem baranowskim au-stryackim w dn. 7 listopada 1791 raku Piotrowi i Janowi, braciom Konopkom, zarządcom żup wielickich, członkom mazowieckiego rodu

K. herbu Nowina.—Źródła: Borkowski; Hefner; Ostrowski; Rietstap.

Konopla, przydomek używany przez kniazia Fedora Fedorowicza Druckiego-Sokolińskie-go (1470), a niewłaściwie przez niektórych heraldyków (np. A. A. Kosińskiego) cytowany jako nazwisko odrębnego rodu kniaziowskiego. Konopna lina ob. Lina.

K nopnica, ob. Eu pat o ri um.

Konopnicka Marya (* w r. 1846 w Suwałkach, z rodziców Józefa i Scholastyki, Tur-skiej z domu, Wasiłowskich). Dziecinne lata spędziła w Kaliszu. Matka wcześnie osierociła kilkoro dzieci, którym ojcioc poświęcił odtąd wolne od spraw zawodowych chwile (był o-brońcą, później radcą prokuratoryi). Pod jego kierownictwem kształciła się przyszła poetka. W rozwijaniu umysłu, w udzielaniu wiadomości brakło znów należytego stopniowania, nie brakło wszelako i czynników, równoważących ujemne strony systematu wychowawczego. Jednym z nich był żywy stosunek między dzieckiem a wychowawcą, zacierający niemal różnicę wieku, ów blizki związek dwu istot, tym ściślej łączących się w myślach i uczuciach, im bardziej czują się osamotnionemu Stąd wynikały zbyt poważne niekiedy rozmowy i wspólne, nie zawsze wiekowi dzieci odpowiednie. czytania. Lecz przy takim stosunku najłatwiej przelewać w młodziutkie dusze własną miłość i nienawiść, otwierać oczy na piękno i brzydotę. Wasiłowski nauczył córkę swą, podług własnych słów poetki, „kochać Chrystusa, jako przyjaciela ludzi smutnych i uciśnionych“, ukazywał obrazy siły, grozy, sprawiedliwości w Psałterzu Dawidowym (własnego czasem przekładania); nauczył miłować ojczyste piśmiennictwo, zapoznawszy ją po kolei z Kochanowskim, Brodzińskim, Mickiewiczem. Zdarzało się niekiedy, iż pomiędzy Cyceronem a Salustyuszein odczytywał ustępy ze swych tłumaczeń ulubionego Pascala, kładąc nieświadomie w duszę dzieweczki zarody upodobań do wzlotów podniebnych. Po roku nauki u pp. Sakramentek w Warszawie, gdzie do współki z panną Pawłowską, przyszłą Orzeszkową, pisała wypracowania dla większej części koleżanek, wróciła do domu, go, gdyż wkrótce już jako p. Jarosławowa Konopnicka zamieszkała w majątku męża, w Bronowie w Łęczyckiem. Ślub odbył się w Kaliszu d. 11 września 1862 r. — W Bronowie rozpoczyna się ściślejsze obcowanie poetki ze wsią i z krajobrazami „łąk i pól“, zwłaszcza iż często jej towarzyszką była Mąż często bywał nieobecny, w domu zaś kipiało „staropolskie życie szlacheckie“, rezydował tu bowiem ojciec i kilku młodszych bra-

ci męża. Wypadkiem znalazła poetka na stry-    echo w sercach na pokrewny ton nastrojonych

chu zapomnianą bibliotekę, snadź z końca je-    — Jedną z najbardziej dręczących zagadek

szcze XVIII w. — życie staroszlacheckie do    stała się dla K-ej sprawa celowości w przy-

bibuły nie zbyt się rwało, i odtąd zaczęła czy-    rodzie, sprawa osobistego kierownictwa losami

tac namiętnie i bez wyboru. Rozpoczął się    świata. Czem u? w tym zakresie był wyra-

ferment, który zapewne nieraz miał się wyra-    zem tęsknoty dusz, które wierzyć chcą, ale

zić w pierwszych poezyach autorki. Ośrod-    nie mogą. Z rozterką filozoficzną łączyła

kiem krysztalenia się jaśniejszych i bardziej    się ściśle społeczna. Przecież wszechwiedna

uporządkowanych pojęć z zamętu zwątpień, za-    i wszechobecna wola rządząca światem poli-

gadnień, niepewności — stał się później „Rys    czyła każdą kroplę łzy, spadającą z oczu nę-

fizyologii wszechświata“ Supińskiego. W roku    dzarza... Jakto? Policzone? i nieotarte. — Na-

strajając lutnię w czasach nieprzyjaznych poe-zyi i poetom, K. występuje parokrotnie w o-bronie swego stanowiska pieśniarskiego. Skądinąd jest rzeczą widoczną, że nie wszystkie z jej zwątpień mogły znaleźć odgłos w młodej prasie. Co nieraz stawało przed duchem poetki jako bolesna niepewność, dla pozytywistów wcale nie było powodem rozterki. A jednak od nich właśnie płynęły wciąż te potrącenia, które w nieustanny ferment wprawiały duszę pieśniarki. — I oto poezya jej nasiąka powoli pojęciami filozoficznemu j swego czasu, dykcya — frazeologią przyrodniczą. W dziedzinie społecznej w dogmat urastają postulaty demokratycznego programu pracy organicznej, zwłaszcza podstawowa zasada nauki i oświaty jako leku na wszelkie niedomagania społeczne, jako rękojmi uzdrowotnie-nia i wzmocnienia organizmu gromadnego i lepszej przyszłości. — We fragmentach dramatycznych autorka staje w obronie wolności badania przeciw nieruchomemu dogmatowi. Jak należało się tego spodziewać, sprawa kobieca również znalazła swe odbicie w poezyi K-j. Z jednej strony w utworacli takich] jak „Klaudya“, autorka występuje przeciw obłudnej moralności towarzyskiej, z drugiej w popularnym wierszu „Do kobiety“ wzywa niewiasty, by chciały podążać za’ orlemi lotami mężczyzn.

jest dość chwiejne. Niema tam mowy o samoistnych celach kobiety, a troska o „czystość?, zarówno jak warunek bluszczowego dostrajania się do cudzej osobistości, świadczy, iż K. spogląda na zagadnienie jeszcze pod kątem zasadniczo „męskim“.—Bądź co bądź między poe-zyą K-j a prądami doby zachodzi najściślejszy związek, a wobec tego maleje znaczenie takich okoliczności jak surowy sąd wydany przez Chmielowskiego o pierwszych tomikach, jak potrzeba szukania przytułku w pismach, bynajmniej niewspółczujących dążnościom młodej prasy („Tygod. Illustr.“, „Kłosy“, “Bluszcz“). K. zapomni wkrótce, iż sama lękała się nieprzyjaznych dla swej pieśni podmuchów: owszem, czując jej pokrewieństwo z tęsknotami pokolenia, rzuca śmiało wyzwanie skarżącym się na zanik ideałów: „wy dajcie ton, co tętnem jest stuleci, a ja milion serc wzruszonych pieśnią dam“. I zmiana ów ton. Nie dla tego, iżby miała przezornie nastrajać swą lirę

1863 i 64 Konopniccy bawili z najstarszym synem w Niemczech. W r. 1875 K. wyjechała dla poratowania zdrowia do Szczawnicy. Tatry sprawiły potężne wrażenie, wyzwalając drzemiący dotychczas talent, i oto niebawem próbóje poetka pierwszych nieśmiałych lotów (cykl „W górach“) i od r. 1876 w warszawskim „Bluszczu“ i w jednein z pism prowin-cyonalnych („Kaliszaninie“ przed „Gazetą Kaliską“) ukazują się jej utwory. W r. 1877 „Tygod. illustr.“ drukuje „Romans wiosenny“.

Pierwsze twory, przesiąkło sentymentalną i romantyczną frazeologią, pozostają pod wyraźnym wpływem z jednej strony Słowackiego,'z drugiej — Lenartowicza. Ta ostatnia okoliczność była poniekąd wyrazem tych sympatyj, które obudził w duszy K. pobyt na wsi. Tymczasem Bronów został sprzedany, i K. z mężem i sześciorgiem dzieci przenosi się do Gusina w powiecie Tureckim niedaleko Grodziska.

Słowem, stanowisko poetki

Niebawem jednak widzimy poetkę w Warszawie. Tu owionęło ją bardziej gorączkowe, niż dotychczas, tętno życia, tu pochwycił ją wir ścierających się nurtów duchowych, tu też w głównych liniach wykształtowała się jej in-dywidyalność poetycka. Na razie nie znalazła odpowiedzi na dręczące wątpliwości; owszem, moc zagadek zwiększyła się może, i stąd forma pytania stała się typową dla wcześniejszego okresu twórczości K-j, lecz w tych nieustannych czemu? i dlaczego? wyraził się właśnie kierunek, w którym odbywała się krwawa praca ducha. Z datą 1881 r. ukazują się jednocześnie w Wilnie fragmenty dramatyczne „Z . przeszłości“ (wydawnictwo E.

Orzeszkowej), w Warszawie zaś I-a sery a po-ezyi. We dwa lata wychodzą w świat „Poezye, serya II-a“, również w Warszawie. We „Fragmentach“ pierwiastek deklamacyjny przeważa nad dramatycznym, wiersze zaś ser. I, a nawet II są przeważnie retoryczne. Ale na całej tej retoryce, na niezliczonych emfatycznych ampli-fikacyach szczerość wycisnęła niezgładzone swe piętno. W wierszach poetki, tak jaskrawo tendencyjnych, mimo pozory nie było dydaktyki, ani też usiłowań wprowadzenia do umysłu słuchaczów tej czy owej ustalonej już prawdy.

Każde czemuż? było uzewnętrznieniem wysiłku ukrytego, dowodem mocowania się autorki z własnym duchem. Dla siebie samej poszukiwała rozwiązań, i dla tego znajdowała

maszy-

W ogólności biorąc, społeczeństwo ukazywało się K-ej jako cał)ść mało zróżnicowana. Lecz najmłodszemu pokoleniu, które wówczas głosu jeszcze nie miało, lub któremu głos odbierano, — pokoleniu owemu widok łez nieotartych przypominał nadew zy-stko smutną prawdę pogwałcenia ideałów sprawiedliwości, budził zarazem poczucie winy, budził konieczność psychologiczną torowania drogi ideałowi na ziemię. Cząstka w oczach pokolenia tego przybrała naraz samoistne ozenie.

no

Do świtu nie przestawała tę-

Ale to był dopiero

odpowiednio do usposobienia słuchacza, lecz że jej wrażliwe serce wyczuło ukryte bóle ludzkości, lecz że pochwycił ją wezbrany nurt dziejowy. „Przychodzę płakać z tobą, człowieku“, mówiła: i oto poezya jej daje wyraz nędzom ziemi, duchowym i materyalnym. Miłość dla młodszej braci — oto właśnie tętno, bijące zarówno w duchu poetki jak w duchu nowego pokolenia. Lecz w miłowaniu K-j byłszczególny rys, który jej pieśni nadaje znamię świto-wości, i każe nam nawet poezyę tę uważać za zjawisko przeciwstawne poniekąd przeważającym wyobrażeniom ówczesnej postępowej drużyny. Jeżeli widok niedoli ludzkiej niejednokrotnie budził we wrażliwych sercach odruchy i stawał się źródłem natchnień, to w chwili, . o której mowa, nadewszystko zjawiała się myśl, że społeczeństwo w całości swej nie może być zdrowem i silnem, jeżeli cząstka jest dotknięta chorobą. Myśl ta, przyznająca cząstce słnżebnicze przedewszystkiem znaczenie, była jedną z dźwigni ideowych kierunku, ochrzczonego mianem pracy organicznej, czy pracy u podstaw. Rozumie się, dotyczy to demokratycznego skrzydła „pozytywistów“, nie zaś śpiewających piosnkę: „maszyna na über alles“.

zna-

W poezyi K-ej pozostały wyraźne ślady zaznaczonego poprzednio punktu widzenia. Gdy Jaś słonka nie doczekał, poetka oddaje się bolesnym rozmyślaniom, że ludzkość „uboższa ramieniem i duchem idzie tak wolno, jakby cel się zwlekał“, i że niedolą gminu mierzyć winniśmy niemoc swą własną. Jednak przedewszystkiem szkoda Jasia, nie dlatego iżby ludzkość miała co zyskać dzięki jego ramionom lub duchowi, lecz że Jaś jest istotą, mającą prawo do swej cząstki szczęścia i słonecznego blasku. I poraź pierwszy dostrzeżo-u nas nietylko pękające serca chłopskie, lecz i „wolnego najmitę“. Podobnie jak w duchu najmłodszego pokolenia, dziś dojrzałego i pracującego, tak i w poezyi K-ej dokonało się podobne przesunięcie punktu ciężkości, a chociaż pieśniarka z pewnością nie wyciągała stąd takich teoretycznych i praktycznych konsekwencyj, jak to mogła czynić młodość, jej poetką przecież się stała, i do niej się właśnie zwracała z upomnieniem: czuwaj, strażnico! Ton uczuciowy był ten sam. We własnem przekonaniu szła samotnie pośrodku, nie zbaczając na prawo ani na lewo. „Duch nienawiści“, co ludzkość

rozdwaja przez wodze — był dla niej przeklęty. Przestrzegała przed dyszącą otchłanią, przed idącą na świat pokusą, lękała się piorunu obranego za hasło. Mimo to spadły na poetkę gromy zachowawców za bunt przeciw Bogu, i za nienawiść ku społeczeństwu, i za malowanie w przesadnie czarnych barwach położenia warstw mniej przez życie uprzywilejowanych. Za miarę głębokości i szczerości uczucia poetki może służyć to, iż gromów tych się nie przestraszyła i nie sprzeniewierzyła się swej miłości, więc i pieśń jej nosi jutrzenne piętno.

sknić nigdy, przywołując go :    „jakkolwiek

przyjść ma, daj go nam już Panie“! — Niedokładne powziąć można wyobrażenie o istocie natchnień K-ej, jeżeli nie będzie uwzględniony siel-skikoloryt jej pieśni. Warto także zwrócić u-wagę na społeczną stronę tej sielskości. Miasto u K-ej bywa najczęściej potworem, czyhającym na czyste i ufne dziecię ludu, by je zbrukać. Lud autorki to przeważnie lud siermiężny; wolny najmita to ten, co staje w zakłopotaniu „między pólkami jęczmienia i żyta“; rozłam dążeń różnych warstw społecznych u-kazuje się przeważnie pod postacią przeciwieństwa między dworem i chatą... Tam-to są ścieżyny, cierniami zarosłe, gdyż niewidać na nich śladu stopy dobrego człowieka. Przyświeca też poetce ideał patryarchaluy, śni się jej to lato, kiedy dwór i chata wraz „na zagonie staną tam“. — Ktoś powiedział, że w chwili wystąpienia K-ej poezya czyniła dopiero pierw-wszy krok ku życiu. Inaczej mówiąc, K. nie była i nie mogła być poetką ludową, pieśń zaś jej wyrażała jeno uczucia ludzi, pod pewnym kątem na rzeczywistość spoglądających: odruchom uczuciowym otwierał drogę nie tyle bezpośredni widok łez, ile fantazya, niby wieść daleka, że tam gdzieś na nizinach — źle się dzieje. Stąd w poezyi monotonnośc i konwen-cyonalność, stąd retoryczność. Pisząc swe słynne „Obrazki“, autorka każe nieraz postaciom swym żyć w obcym dla nich świecie, obcemi przejmować się dążnościami, a przynajmniej pozwala im w nieodpowiednią ubierać formę myśli i uczucia, pierwszy stopień twórczości. Wewnętrzna potrzeba prowadziła poetkę do bliższego zetknięcia się z duszami „prostemi“, „miernemi“, a zespolenie się to poezyi i życia dokonało się głównie w prozie. W r. 1884 zyskała nagrodę konkursową nowela „Wojciech Zapała“. Odtąd ukazały sią następujące zbiory: „Cztery nowele“ (Warsz.1888 r.), „Moi znajomi“ (Warsz. 1890 r.), „Na drodze“ (Krak. Warsz., Petersb. 1893 r.), “^Nowele“ (Warsz. 1897 r.) (Przytaczamy tylko pierwsze wydania). Jak to wykazał Chmielowski („Aten.“ 1903, I), w nowelistyce K-ej ujawniły się różnorodne wpływy współczesne — romantyzm Obok realizmu. Raziła w pierwszych utworach pewna sztuczność sy-

tuacyi i tonu, ich koloryt sentymentalny. Nie- wałoby się, nie umie ona odróżniać indywidu-bawem znikło to. Bezinteresowna, szczera miłość dusz miernych i prostych zaostrzyła wzrok, intuicyę wysubtelniła. Znikają błędy obserwa-cyi (prezes sądu w jednej z nowel wstaje, by wygłosić mowę do przysięgłych), znika patos konwencyonalny. Dawniej ukazywały się oczom naszym sytuacye nieliczne i uproszczone, świat rzeczy i zjawisk, oglądany z nieruchomego punktu i ujęty w ogólnikowe i stałe linie: łzy, krzywda, wina Boga czy społeczeństwa, brak oświaty itp. Obecnie ukazują się wizye odrębnych, samoistnych światów, rządzących się własnemi prawami, a poza prawdą zewnętrznych szczegółów odsłania się głębina, o której nie mieliśmy pojęcia. Nie zliczyć szeregu postaci, które się stały naszymi najlepszymi znajomymi.

alnych cierpień, tylko szuka szeptów modlącej się o zmiłowanie ziemi. Wszystkie bóle i jęki spłynęły w jeden wezbrany skargą nurt, a nurt ten przepływa przez serce poetki... Tak się przeobrażał śpiew poetki właśnie w miarę jak wzrastało jej jasnowidzenie dusz, czego do wód istnieje już w utworach, mową niewiązaną pisanych; i tern się różni pierwszy okres twórczości od następnego. Idą tu pokoleń „Poezye“ serya III (Warsz. r. 1887), „Poezye“, serya IV (Warsz. 96)) „Linie i dźwięki“ (Krak. 1897); „Damnata“ (Lwów 1900). —Od r. 1890 K. przebywa zwykle zagranicą. Okoliczność ta zaznaczyła się bezpośrednio w tomie szkiców podróżniczych „Ludzie i rzeczy“ (Warsz. r. 1898) i w zbiorach poezyj: „Italia“ (Warsz. 1901); „Drobiazgi z podróżnej teki“ (Warsz. Krak. 1903). Dusza poetki otworzyła się na jasność i pogodę południowych widnokręgów i mórz południowych, na piękno śmiejącej się przyrody, na arcydzieła sztuki i legendy ziemi klasycznej. Mimo to poprzez obce cuda raz po raz ukazują się poetce wizye szarych pól, nizkich chat i nieba zamglonego. Sielskość pozostała znamieniem jej pieśni,—i w wyższym nawet sto-niu niż poprzednio. Dawniej K. za przedmiot swej poezyi brała „chłopskie serce“. Teraz już „jest nie z ni e m, lecz niem samem“, śpiewa mu „nietylko z serca, lecz jego sercem“, według pięknego wyrażenia W. Feldmana. A dwojakie ma to znaczenie. Jest to przedewszyst-kiem obranie punktu widzenia od wewnątrz, takie zespolenie się z „chłopskiem sercem“, że pieśń musiała wyrazić teraz samą istotę jego, własne jego pożądania i wstręty, zachwyty i smutki, mądrość i naiwność. Powołamy się tylko na najrzewniejsze i najśpiewniejsze „Z tamtego świata“. Dopiero teraz K. porwać się mogła na epopeję, na odyseję zarazem chłopa polskiego: „Pan Balcer w Brazylii“ (niedokończony poemat „Bibl. Warsz. 1892 III, IV, 1897 IV, 1900 IV, 1901 III IV). To jedno. Nie mniej ważny jest wzgląd formy. Sympatya dla wioski ujawniła się już przy pierwszem potrąceniu struny w chętnem naśladowaniu tonów fujarkowych, co prawda, po przez melodye lirenki Lenartowicza. Upodobanie w kształtach pieśni ludowej, chwilowo przytłumione, w okresie „czemu?“, potęgowało się wciąż później, aż poetka w ręku swych ujrzała czarodziejskie śpiewne narzędzie, które jej służy nie tylko wówczas, kiedy wiejską naśladuje nutę, lecz również kiedy w najczarowniejsze „linie i dźwięki“ ubiera własne swe wzloty i utęsknienia. Najwcześniejszym w tej mierze objawem jest najpiękniejszy może, a przynajmniej najtragiczniejszy u-twór I-ej seryi „Z wiejskiej szkółki.“ Można tu uczynić ogólną uwagę, że poezya K-j zawsze odznaczała się wysokiemi zaletami muzykalne-mi, a jakkolwiek nie zbywało jej na świetności barw, były one często konwencyonalne. Bo-

Słońcem zaś tych dc życia powołanych światów jest wielka, bolesna miłość, prześwietlająca najbardziej ukryte zakątki. Niekiedy zdobywa się autorka na obrazki jasne, pełne śmiechu, rozgwaru radosnego, lecz po dawnemu najczęściej widzi zło i krzywdę. Wszystkie prawie jej nowele odznaczają się olbrzymiem napięciem tragicznem. Słuchacza i widza przygnębia wprost fatalizm nieszczęścia, nie wskutek zrządzenia losu, lecz z konieczności duchowej, Jeden z obrazków '(„Miłosierdzie gminy“) został uscenizowany przez A. Nowa-czyńskiego. Własne próby autorki owładnięcia formą dramatyczną nie wypadły dość pomyślnie. (Oprócz dawniejszych „fragmentów“ dya-logowany „Prometeusz i Syzyf“ Bibl. Warsz.

1892, III). Być może pochodzi to stąd, iż poetka pragnęła w utwory tego typu włożyć treść filozoficzną in crudo, a może znowu stąd, że stosunek rzeczy przedstavOa się K-j nie w kształcie zmagania się równorzędnych potęg, lecz jako nieunikniony upadek istoty ludzkiej pod brzemieniem cierpienia. —Około r. 1882 odbyła K. wycieczkę do Włoch, a bezpośredni ślad tego pozostał w kilku utworach II seryi, i w książce „Wrażenia z podróży“ (Warsz. 1884). Można-by sądzić, iż ta wędrówka wywarła wpływ analogiczny dawniejszemu wychyleniu się zagranicę w r. 1874. Przynajmniej od tej chwili — od ostatnich utworów seryi II — zaczyna się zmieniać poniekąd koloryt pieśni K-ej. —

Ustają bezpośrednio odruchy na poszczególne zjawiska życia społecznego; poetka już nie daje głosu bezosobistemu „myślicielowi“, załamującemu rozpaczliwie ręce na ten lub inny objaw niedoli człowieka, lecz cała staje się przepaścistym, beznadziejnym smutkiem. W jednej z wizyj swych w „Drobiazgach“ ukaże nam pieśniarka, jak gwiazda przebija złotym kolcem morze do dna. Wokoło otworu kupią się dziwotwory, patrząc ciekawie ku niebu, a z oczu im wyziera męka „den“ istnienia.

W obrazie tym usymbolizowała poetka swą wszechogarniającą miłość ku wszystkiemu, co jest „dnem“, i czuje swą niemoc. Już, zda-

Otóż elegijnem marzeniem

gactwo wrażeń, może poniekąd praca nad przekładami stopniowo tylko wpłynęły ną wzmożenie się pierwiastków kolorytu i plastyki. Me-lodyjność wszelako była i pozostała organiczną właściwością pieśni, a bogactwo, rozmaitość i pełnia tonów wciąż potężniały pod działaniem różnych czynników, zarówno zewnętrznych jak wewnętrznych. Do wewnętrznych należy, rozumie się, ogólne pogłębienie poezyi, tak wielkie przejęcie się bólem ziemi, iż stał się on osobistą żałobą i przeznaczeniem poetki. Z powyższą okolicznością skojarzyła się inna, której istnienie można dziś wprawdzie stwierdzić, lecz nie wyjaśnić: w poezyi, wrażliwszej teraz na różne odcienie w przyrodzie i w sercu człowieka, znaczniejszy niż dotychczas udział brać zaczęły motywy osobiste, a wyrażają się jakimś beznadziejnym, przepaścistym smutkiem i rezygnacyą, rozwiązującą się tęsknem spojrzeniem w stronę krzyża mogilnego i wielce in-tensywnem poczuciem małości rzeczy ziemskich, poczuciem zwiewania się śladów istnienia jednostki. Potęguje to jednolitość i siłę zasadniczego tonu poezyi, potęguje rzewną rozlewność skargi zarówno w seryach III i IV, jak w najnowszych „Drobiazgach“. Zbaczając nieco od przedmiotu, można tu nadmienić, że i nuta miłości erotycznej, brzmiąca na lutni K-ej mniej donośnie od innych, nabiera teraz mocy i subtelności, a dowodem tego są zwłaszcza mało, zdaje się, znane „Listy“ (Warsz. 1893). Rozważając ewólucyę twórczości K-ej od pierwszej doby „wrzenia i rozpędu“ aż do późniejszej: okresu pieśni zrezygnowanej a pełnej brzmieli głębokicli i męskich, pobieżnie zaledwie udało się dotknąć niektórych stron, parę zaś li-nij opuścić trzeba było. Wypada je zazuaczyć przynajmniej, poetki było — dwór i chata na zagonie w zgodzie przyjacielskiej. Z biegiem czasu K. opuszcza swe filantropijne poniekąd stanowisko, usiłuje zbudzić w sercach struny bohaterskie, a odwołuje się do zasobów czynnej energii społeczeństwa, gdyż „ludy i męże los taki tu biorą, jakiego w sercu swoim czują się godne.“ Po-pobnież we wrażeniach podróżnych obok kamei cudownie rzniętych, obok wstuchy wania się w potężne oddechy przyrody, niemniej wyróżnię uwydatnia się uwielbienie i cześć dla Rolanda w Roncevalu. Pryzmat sielskości i tu pozostaje. „Piąstowa chata“ przestaje być niekiedy cząstką, lecz urasta do symbolu całości, kiedy poetka uderzać zaczyna w milczącą dawniej gęśl Jeremiasza, urasta do symbolu wszelkiej prawdy, wszelkiego ideału. I oto do Piastowej chaty—sto lat wędrujem o głodzie i chłodzie, nad tą chatą zagasło słońce w piorunowy krzyż. Od wzruszenia może głos poetki drży i łamie się: „Nie mogę do was mówić, jakbym chciała.“ Więc w słowach pełnych grozy biblijnej, w parafrazach modlitwy Ezdra-szowej szuka wyrazu dla czuć, wstrząsających

Wielka Enoykl. Poważ. Iluatr. Zeszyt 299a’ Toaa XXXVIII

piersią... Oprócz wyszczególnionych już książkowych wydań lub utworów, pozostających dotąd w czasopismach, z pod pióra K-ej nadto wyszły następujące większe rzeczy: ,,Imagina“, (,,Tygod. ilustr.“ 1886 JNs.lN® 198, 199; „Kraj“, 1886 «N» 44, „Głos“ 1887 N« 10, „Życie“ 1887 «N2.JM2 1 — 8), poemat niedokończony, zawierający przecudne ustępy, a budową i kolorytem przypominający Słowackiego; dalej znacznie słabsza „Wojna“ Grottgerowska („Przegl. liter.“, dodatek „Kraju“ 1888 JNsJM« 4—29; nagrodzony na konkursie „Prawdy“ poemat „Przez głębiny“; „Sen Jermaka“ (wiedeński „Przełom“ z d. 27 lip. r. 1895). „Biblioteka ludowa“ I z. 1 drukowała „Wspomnienia szkolne“. Nie podobna pominąć bardzo bogatej twórczości dla dzieci. Do młodych swych słuchaczów zbliża się poetka z wielką miłością i rozumieniem ich serduszek, i daje im szczere piękno, za hojność zaś swą zbiera daninę prawdziwej wdzięczności. Istnieje tu do zapisania szereg zbiorków: „Moja książeczka“ (Warsz r. 1889); „Wesołe chwile małych czytelników“ (Warsz. 1889); „Wiosna i dzieci“ (Warsz. 1890); „W domu i świecie“ (Warsz Kijów 1891); „Czytanie dla Jadzi i Zosi“ (Krak. 1892); „Pod majowem słonkiem“ (Kijów-Odes.-Warsz. 1892); „O Janku Wędrowniczku“ (Warsz. 1894); „Szczęśliwy światek“ (Warsz. 1895); „O Krasnoludkach i Sierotce Marysi“ (Warsz. 1896); „Nowe latko“ (Warsz. 1897,; „Dla dzieci“ (Warsz. 1902);.„Najagody“ (Warsz. 1903). Zbiór „Dla dzieci“ ukazał się pierwotnie w postaci śpiewnika (Z. Noskowski „Śpiewnik dla dzieci, słowa M. K-j“ Warsz. 1891). Istotnie, melodyjność wielu utworów domagała się wyśpiewania głosem i szaty muzycznej. I nieraz tej potrzebie zadość się stawało. W r. 1890 wydaje S. Myszyński—do słów K-j kompozycyę „Na fujarce“, a jednocześnie W ł. Żeleński „Na fujarce“ i „Z nocy letnich“. Wr. 1892 ukazuje się Wł. Żeleńskiego „Poleciały pieśni moje“ (Kraków); „Z łąk i pól“ (Krak.-Warsz.): Z. No sk o w ski e-go „Stach, śpiew K-j“; w r. 1899 Chełmońskiego „Młody pieśniarz“ (Warsz., między in-nemi słowa K-jj; Z. Noskowskiego „Wr le-sie“ (Krak.); J. Friedmanna Pieśni na jeden głos (pomiędzy innemi K-j: „Poleciały pieśni moje“). Poważną pozycyę w pracy K-j stanowią przekłady z języków włoskiego, francuskiego, niemieckiego, czeskiego i angielskiego. Przekłady to nieraz stoją na wysokości oryginałów, a może na wyższym poziomie. Wymienione tu będą tylko te, które wydane były osobno i nie zostały włączone do zbiorków własnych utworów poetki: H. Heine „Atta Troll“ (Warsz. 1887); AutorkaMollyBawn „Dora“ (dodatek do „Kłosów“ Warsz. 1888); H. Heine „Wybór pieśni“ II, proza (Warsz. 1891, praca zbiorowa); H. H]eine „Wybór pieśni III“ (Warsz. 1896); J. Hauptmann „Hanusia“ (Warsz. 1899); E. Rostand „Cyrano de Bergerac“ (Warsz. 1899;

r-¹ co

W dal-

ę.

praca zbiorowa, dodatek do „Gazety Polskiej“);

Ada Negri „Niedole. Burze.“ (Warsz. 1901).

Tyle o K., jako poetce; oddawała się ona jednak nietylko pracy twórczej i odtwórczej, lecz wstępowała też nieraz na ścieżkę literatki, czy to redagując pismo dla kobiet „Świt“ (od r.1884 aż prawie do zwinięcia wydawnictwa): czy układając „album kwiatowe“ — „Kwiaty i pieśni“

(1891), czy wreszcie coraz częściej poświęcając swój czas studyum nad duchem i twórczością mniejszych lub większych, swoich i obcych władców słowa. Należy tu: „Pieśniarz Ukrainy“

(Świt“ r. 1886 MM» 107—8), „O mickiewiczowskiej Odzie do młodości“ („Bluszcz“; Krak.

1890); „Święto pokoju, dramat G. Hauptmanna“

(„Bibi. Warsz.“ 1892); „Na ostrzu pióra“ („Bibl.

Warsz.“ 1894 IV); „Słowo o liowych pieśniach Gomulickiego“ („Kraj“ 1896 JM® 16): „O Adamie Asnyku słów kilka“ („Bibl. Warsz.“ 1897 III); „Mickiewicz, jego życie i duch“ (Krak. 1999);

„Z roku Mickiewiczowskiego“ (Warsz. 1900);

„Trzy studya“ (Warsz. 1902); „O Bohdanie Zaleskim“ („Bibl. Warsz.“ 1902    1903 I). — Sa

mo się rozumie, iż działalność K-ej na polu analizy nie jest istotnym jej czynem, iż żadnej współmierności być nie może między dziełami natchnienia a owocami jej pracy badawczej. Ilekroć potrzebne jest ostrożne analityczne badanie, ilekroć niezbędną się okaże zbroja metody i dokładna znajomość osiągniętych już wyników, przewidywać można nieraz przykre nawet potykanie się. Natomiast studya K-j posiadają niepospolite zalety, gdziekolwiek drogę toruje intuicyjne zespolenie się z duchem i zamiarem pisarza. —W r. 1902 ubiegło 25 lat działalności twórczej i pracy pisarskiej znakomitej naszej poetki (poczynając od utworów drukowanych w „Tygod. II.“ i „Bluszczu“). Społeczeństwo złożyło hołd swojej pieśniarce i wyraziło swe uwielbienie uroczystym obchodem jubileuszowym (w Krakowie i Lwowie), który przybrał wszelkie znamiona święta narodowego. Tłumy ludności gromadziły się na spotkanie poetki, delegacye śpieszyły ze wszystkich stron kraju, słano adresy i telegramy. Najubożsi nie pozostali w tyle po za inteligentną publicznością, a wyraz ich uczuć da się streścić w słowach szwaczki, mówiącej: „Dziękuję Pani za miłość dli nas, ubogich pracownic, dziękuję sercem, które tylko łzami wdzięczność swą wyrazić umie.“ Entuzyazm był tak powszechny, wezbrana fala tak nagła i wysoka, iż najwyższe urzędowe instytucye galicyjskie, z namiestnikiem i marszałkiem krajowym na czele, nie uchyliły się od uczczenia poetki, i nawet konserwatywna Akademia Umiejętności mówiła w swym adresie o „dobrej woli“ jubilatki. Parę zgrzytów, bez których się nie obeszło, można pominąć. Na dar honorowy uzbierano podobno 20 tys. koron, również ze składek zakupiono w Żarnowcu (między Jasłem a Krosnem) siedzibę wiejską (5 mórg. parku) i ofia-

rowano poetce w darze narodowym. W dwo rze Żarnowskim znajdują pomieszczenie liczne upominki, płynące z bliższych i dalszych okolic kraju, nawet z Ameryki, nie mówiąc o Śląsku lub Poznańskiem.—Pisano o K-ej wiele. Pierwszy dał się słyszeć głos Litwosa z za oceanu (o cyklu „W górach“ w „Tygod. ilustr.“) Poetka „wybiegła w najsamotniejszą stronę ogrodu, odczytała raz jeszcze pochwałę Sienkiewicza i rozpłakała się z radości.“ Pierwsze oceny wyszły z pod piór Chmielowskiego, Kraszewskiego i J. Tretiaka („Aten.“ 18811 i II, „Kłosy“ 1881 r. ,M> 836 z d. 7 lip. i „Przewód. Nauk. i liter.“ r. 1881); o „Fragmentach“ pisała jeszcze w r. 1881 „Niwa“ (R.    . na str.

634—40) i „Bibl. Warsz.“ 1882 szyrn ciągu rzeczy sprawozdawcze wypadnie

fu

if-'i V, gfjL;

Fig 224. Marya Konopnicka.

nam pomijać, uwzględniając jeno większe rozprawy: G natowski J. „Jeden z prądów naszej poezyi współczesnej“ („Bibl. Warsz.“ r. 1883 IV); Parasiewicz S z. „Jaskółka oświaty w najnowszej poezyi polskiej“ („Szkoła“ 1884 II, III“; Choiński T. J. „Typy i ideały pozytywnej beletrystyki polskiej“ („Niwa“ 1887); Bełcikowski A. „Dzisiejsza nasza poezya“ („Przegl. liter.“ r. 1889 MJNi» 4 — 17); Nowiński J. „M. Kouopnicka“ („Aten.“ 1894 . I); Lepki B. „M. Konopnicka“ („Sprawozdanie dyrekcyi gimu. w Brzeżanacli z r. 1897 i 1898; Brzeżany, r. 1897 i 1898); C h m i el o w-ski P. „O nowelistyce K-ej“ („Aten.“ 1903 1). Bibliografię literatury jubileuszowej z.,r. 1902, podał Kossowski St. w „Pam. liter.“ Rocznik II (1903) str. 720 -2. Niezbędne uzupełnienia ukażą się zapewne w bibliografii następ-

oraz „Trzy odczyty“ Jarecki K. „Twórczość

t-że, 1913

A. Dr.

uro-

ne na

we

na

nego rocznika. W postaci książkowej, bądź osobno, bądź w zbiorach obszerniejszych ukazały się studya: Pilecki A. „Kobiety poetki“. (Warsz. 1895); Chmielowski P. „Współcześni poeci polscy" (Peters. 1895) i „Najnowsze prądy poezyi naszej" (Lw. 1901); K a 11 e n b a cli

J.    „Dziady w oświetleniu K-ej“ (Krak. 1899); Z dVi ar sk i St. „Pierwiastek ludowy“... (Warsz. 1901); K o z ł o w s k i S t. „M. Konopnicka“ (Warsz. 1901; „Książka dla wszystkich“, przedtem „Bibl. Warsz.“ 1894); G a 11 e H. „Twórczość poetycka

M. K-ej“ (Warsz. 1902); „Hołd M. K-ej“ (praca zbiorowa; wyd. „Krytyki" Krak 1902); Janik M. w „Najnow. poezyi polskiej“ (Złoczów „Bibi, po vsz.“ 445/6)

(Cieszyn 1903); poetycka M. K-ej“ (Lwów 1902); Mer win

B. w „Profile i perspektywy“ (Lw. 1902); Pini T. „Lud w Poezyi K-j“ w „Nasza współczesna poezya I“ (Lw. 1902); Potocki A. „M.

K. " (Lw. 1902); (Ob se r w ato r) „M. K. w świę-tle latarni" (Krak. 1903); Majkowski Stan. „O poezyi M-yi K-ej“ („Sprawozd. Dyr. c. k. Gimnazyum. wyższego w N. Sączu“ 1903); Pech ni k Al. ksiądz „O poezyach M. K-ej“ (Lw. 1903): S z c z ep an o w s ki St. „Sen Jer-maka“ („Myśli“... Lw. 1903). Dla ludu przeznaczono wydawnictwa: K. Falkiewicz „Pie śniarka ludu polskiego“ (Lw. 1902); O mańko wski J. „M. K-j hołd z ziemi poznańskiej“ (Pozn. 1902). Nadto poświęcone są poetce większe lub mniejsze ustępy w kursach historyi literatury: Chmielowskiego, A. Briicknera(po niem. i po polsku), A. i M. Mazauowskich, Króla i Ni-towskiego, podobnież w „Piśmien. polskiem" i „Współczesnej literaturze polskiej“ W. Feldmana. — W obchodzie jubileuszowym wzięli udział i obcy. Niemców zapoznał, zdaje się, pierwszy H. Ni tsc limanu w artykule „Neuer polnische Parnass“ (Magazin für die Litteratur“ «Ns 33, 11 srp.). Sporadycznie ukazują się przekłady na obce języki; na czeski tłómaczy Ma-ternowa. Wobec zaniedbanej u nas bibliografii czasopism niewiele wiemy o tern, jakie wrażenie sprawiała poezya K-j po za granicami mowy naszej. Zanotujemy tu tylko szkic Mjakotina w „Russkiej Myśli“ z r. 1894,1, oraz A. Lednickiego (kwiecień).

Konopny olej, ob. Konopie.

Konopny ^(taniec). W okolicach Żarek, Siewierza i Pilicy w Środę wstępną mężatki tańczą taniec, zwany Konopnym albo na Konopie: biorąc się za ręce tworzą koło, a obróciwszy się “wśród śpiewu kilkanaście razy, kończą go skakaniem przez ławy w tym celu, ażeby konopie w „latosim“ roku na wysokość podskoku urosły; od Koziegłów, kobiety na K-y taniec warzą w karczmie groch i kapustę, po-czem przetańczywszy zasiadają do uczty. (Feder owski „Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy“ I 156). W Krakowskiem kuligujący hu-łają całą wstępną Środę „na umór“, mówiąc, że hulają na Konopie, tj. na intencyę, aby się gospodarzowi w tym roku piękne i gęste dziły K. (Kolberg ser. V, 257). W Radomskiem włościanie tańcują w ostatki do upadłego, a z Wtorku na Środę wstępną aż póki w dzwon wielki na zaczęcie wielkiego postu nie zadzwonią. Nie wszyscy jednak po uderzeniu dzwonu rozchodzą się z karczmy do domów. Zostają tam jeszcze gosposie i niektórzy gospodarze; piją, tańcują, hulają na K., czyli z przesądu, aby się im K. dobrze rodziły, a taka hulanka jeszcze w środę ciągnie się prawie do południa, a nawet do wieczora (K o 1-berg, ser. XVI 114). W Kaliskiem ,,w Popielec schodzą się do karczmy baby i tańcują, a raczej skaczą na K. z parobkami (Kolberg „Kaliskie“ I 73). W niektórych okolicach kraju naszego zamiast na K. tańczą „na len“; np. w Poznańskiem (od Mrozowa) w Popielec gromadzą się poprzebierane najdziwaczniej kobiety w karczmie i tam, częstując się winem, tańczą same ze sobą na wielki len, tj. ażeby im len wyrósł wysoko (Kolberg serya XI 145). Wszystkie te zwyczaje są obchodzo-Popielec. Jednak taniec konopny zdarza się także w innych okazyach. Na Mazowszu (od Ciechanowca) podczas wesela r aj k o (ob.) wyprowadza już oczepioną pannę młodą z za stołu i idzie z nią poloneza, zwanego tam „na konopie“ (Kolberg „Mazowsze“ V 206). Pokrewne zwyczaje istnieją w Niemczech, ale tańczą tam nie na konopie, jeno na len. W Brandenburgii, na na Śląsku, w górnym Palatynacie tańczy wtorek tłusty gospodarz, z gospodynią na len, przyczem żona musi możliwie wysoko podskakiwać; niekiedy tańczą dziewczęta; w okolicach Harcu we wtorek tłusty, w Pruńech Wscho duich zaś na Matkę Boską Gromniczną gospodyni albo najstarsza córka o północy wskakuje stół i tyłem zeskakuje—na len (w Voigtlan-dzie musi być nago; podobno to samo bywa na Ślązku), itd. (Wuttke „Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart“, wyd. III 1900 §§ 657—658). We wszystkich tych obrzędach kobiecie przypada rola czynna, co wiąże się w ogóle z jej stanowiskiem we wszystkich obchodach mających na celu oddziałanie na siły wegetacyjne (ob. Rolników kulty). Pozostaje do wyjaśnienia jedna tylko okoliczność: dlaczego właśnie skacze się jedynie na konopie lub na len, nie zaś na zboże. Ale rzecz ta znajduje bardzo proste wyjaśnienie we właściwościach tych roślin: są to jedyne rośliny u-prawne, w których nie ziarno jest cenione, ale wielkość łodygi. Kobiety więc — te kapłanki kultów wegetacyjnych—w odpowiedniej porze roku, dla wywołania skutku pożądanego, posługują się środkami, wskazanemi przez magię sympatyczną (oh.)—tj. skaczą jaknajwyżej w przekonaniu, iż temi ruchami wywołają odpowiedni wzrost rośliny.—Prócz przytoczonych

urzędowo weterynarzom wojskowym; w wyda-wauym od r. 1801 „Nowym Pamiętniku“ Franci szka ks.Dmo chowskiego szkoławetery-naryi nazywa się jeszcze „szkołą konowalską“ (nr 15, str. 310), a w „Słowniku Lindego“ na-próżno jeszcze szukamy wyrazów „weterynarz“ i „weterynarya“.—Dziś nazwa K., uchodząca za pogardliwą, dawana bywa jeszcze tylko ludziom wykonywającym leczenie zwierząt pokutnie, każdy zaś weterynarz uczony i dyplomowany poczytałby to za obelgę, gdyby go K-em na-

D-r J. P.

Konowalstwo, nazwa polska, dawna wet e-rynaryi (ob.).—Por. Ko no wał,

Konrad (Cunrad, Kiihnrat), herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem — pól orła białego ukoronowanego/w lewem, srebrnem, na czerwonym pasie, idącym ukośnie w prawo, dwie lilie srebr-Nad hełmem w koronie szlacheckiej między -piórami strusiemi, srebrnem i czerwonem, lilia srebrna. Nadany wraz z nobilitacyą Je-

L. K

Z. W.

ne.

inne jeszcze wzmianki o rozpatrzonym zwyczaju wśród ludu naszego: „Kłosy“ IV 119; „Zb. wiad. do antr. kraj“, II 224; Wo y cieki „Pieśni Białochrobatów, Mazurów itd.“ I 261.

Konoskop, pizyrząd fizyczny, używany w krystalografii i mineralogii do obserwacyi zjawisk zachodzących w kryształach za użyciem zbieżnych promieni światła spolaryzowanego. Istota przyizndu tego polega na tern, że przedmiot badany umieszcza się pomiędzy dwoma układami soczewek krótko-ogniskowych. Soczewki te dają stożek promieni mocno pochylonych, zwano, przez co odrazu preparat jest oświetlony promieniami biegnącemi przezeń w kierunkach rozmaitych. Przyrząd ten pozwala otrzymać obrazy interferencyjne. Obecnie zamiast K-u badacze posługują się mikroskopem, wprowadzając pod płytkę badaną układ soczewek o niewielkiej odległości ogniskowej, a pod nim i nad płytką umieszczając pryzmaty Nicolo.

Konosment, ob. Konesamen t.

Konotop, miasto powiatowe gub. Czernihow-skiej, nad rz. tegoż imienia, pod 51° 14’ szer. płn. i 33° 14’ dług. wsch. od Gr. W r. 1897 było 19 404 m-ców. Agentura Mińskiego banku handlowego, szpital ziemski, 4-o klasówce gim-nazyum żeńskie, 2-klasowa szkoła miejska, parę cerkwi, poczta, telegraf i urzędy powiatowe. Stacya kolei Moskiewsko - Kijowsko-Wo-roneskiej. K. założono w r. 1634. W 1659 r. oblegał je ks. Trubeckij wysłany przeciw hetmanowi kozackiemu Wyhowskiemu, który w sojuszu z hanem krymskim zadał wojsku w pobliżu miasta klęskę 10 lipca t. r. W r. 1664 owładnęli miastem Polacy. W r. 1781 K. zo. stał miastem powiatowem, namiestnictwa No-wogrodzko-Siewierskiego, r. 1791 — Czernihow-skiego, r. 1767 —gub. Małorosyjskiej, w r. 1802 gub. Czernihowskiej. — Konotopski powiat,

2118,3 w. □ powierzchni, przedstawiającej pagórkowatą równinę o gruncie czarnoziemistym i gliniastym. Roli 160 000 dz., łąk 18 985, lasu 13 359; pozostałej ziemi zdatnej do uprawy 12 209 dz., niezdatnej — 14 905. W powiecie dwie cukrownie: Dubowrazowska i Mikołajewska. Ludności w r. 1897 było 157 259 (78 254 mężcz. i 79 005 kobiet), trudniącej się głównie rolnictwem, zarobki postronue są nieznaczne: w r. 1900 wszystkiego 5187 osób szukało pracy poza obrębem powiatu. Jarmarków 34, z obrotem 454 000 rb. Fabryk i zakładów przemysłowych 34 z 638 robotnikami i 1 180 258 rub. produkcyi. Ziemstwo utrzymuje 30 szkół w powiecie. Powiat dzieli się na 11 włości i 155 gmin.

Konował. W polszczyźnie dawnej, aż do początku wieku XIX, nazywano powszechnie K-ami zawodowców zajmujących się leczeniem zwierząt, zwłaszcza zaś koni, których dziś zwykliśmy nazywać weterynarzami. W „ Reguł amende exercerunku kawaleryi Narodowey“ (Warszawa 1786, str. 197) nazwa K-ów dawana jest

iSlSl

1WS

Fig..224. Konrad (herb)

rzemu Kiihnrat v. Cunrad, sekretarzowi księstwa Kurlandzkiego, przez Władysława IV, króla polskiego, w dniu 12 marca 1635 r. Potomkowie rzeczonego Jerzego, osiedliwszy się w Koronie, spolszczyli swe nazwisko na Konrad. Źródła: Metr. koronna 180, f. 554; Sieb-macher III, 11, 342.

Konrad. Imię to przybyło do nas z Niemiec. W formie tej, po wstawieniu dźwięku d pomiędzy n i r, dała początek u nas takim nazwom jak: Kondratowa (kopa), Kondraty, Kondracki, Kondratowicz. Od form jego zdrobniałych i skróconych (Kuno, Kunz, Kurt) poszły nasze nazwy miejscowe: Kunin (a może nawet Konin), Kunców, Kunkty, Kurdów, Kor-dyn, Korczyn, Kurcew, Kuczbork itd., oraz nazwy rodowe: Kuncewicz, Konaszewicz, Kunie-wicz, Kurcewicz, Kurnatowski itd. Artykuły o K-ach idą w porządku następującym:

1. Książęta Śląscy:

Konrad głogowski (syn Władysława II);

Konrad, syn Bolesława 1 Wysokiego;

Konrad, syn Henryka Brodatego,

Konrad, syn Bolesł. II Rogatki;

Konradowie z linii głogowskiej: 1) K. 1. 2) K. II Garbaty;

D.

E. Chw.

2.

3.

4.

Por.

na

D(l.

(Wrocław 1898).

Dcl.

K on rad o wie z linii oleśnickiej: 1) K. I. 2) K. II. 3) K. III Stary. 4) K. IYr b-p wrocławski. 5) K. V Kącki. 6) K. VI. 7) K. (VII) Biały. 8) K. Młody. 9) K. Czarny. 10) K. Biały (młody).

Książęta Mazowieccy:

Konrad I—111.

Książęta Czesko-Morawscy: Konrad ks. morawski i czeski;

Konradowie I—II znojemscy.

Monarchowie i dygnitarze n i em i e c c y:

Ces. Konrad I — IV;

Konrad szwabski ob. Konradyn; Konrad Rudy, paiatyn Lotaryngii; Konrad Ziitphen;

Kom ad Pobożny, margrabia Miśni i; Konrad, ks. Tyru.

5. Pisarze:

Konrad der Pfaffe; Konrad z Liclitenau; Konrad z Megenburga; Koni ad z Wiirzbnrga.

6. Duchowni:

Św. Konrad;

Konrad I, b-p moguneki; Konrad Hochstaden; Konrad z Mahrburga; Konrad Wallenrod.

Konrad, pierwszy książę na Głogowie (* o-koło r. 1180). Najmłodszy z pomiędzy trzech synów ks. Władysława II, przyszedł na świat w Niemczech po wypędzeniu (r. 1146) ojca z Polski. Kiedy w r. 1163 Bolesław Kędzierzawy za wdaniem się ces. Fryderyka Rudobrodego odstępował Szląsk synom Władysława U, K. był jeszcze małoletni i bawił na wychowaniu w jednym z klasztorów niemieckich (prawdopodobnie u Augustyanów w Wald-heitnie nad Czopawąb Około r. 1178 upomniał się o osobny dział dla siebie, i otrzymał za sprawą Kazimierza Sprawiedliwego Głogów jako osobne księstwo. Zmarł jednak wkrótce bezpotomnie, w młodym wieku, jako „doini-cellus“. Głogów dostał się wtedy najstarszemu bratu, Bolesławowi I Wysokiemu (ob.).

„Allgem. Deutsche Biographie“ t. XVI (Lipsk 1882).

Konrad, drugi syn Bolesława I Wysokiego z drugiej żony jego, Adelajdy, córki hr. Be-rengara z Sulzbachu. Ur. ok. r. 1160, oddany został do klasztoru lubuskiego, gdzie umarł jako kapłan zakonny d. 5 lipca r. 1201.

Konrad, starszy syn Henryka Brodatego (Smolka „Henryk Brodaty“, 100) żył w dobie rozkwitu ascetyzmu oraz kultury niemieckiej na dworze książąt szląskich. — Syn św. Jadwigi, przejął od niej świątobliwość żywota, ale nie potrafił, czy nie chciał, przejąć się zasadami germanizmu, jakie przeszczepiła ta księżniczka na dwór Piastowski. Rzecznikiem żywiołu niemieckiego był młodszy brat Henryk, którego ojciec, a właściwie matka na tron polski przeznaczała. Pomiędzy braćmi musiało dojść do walki, która miała rozstrzy-gnąc o przewadze kultury polskiej lub niemieckiej na Szlązku. „Chronić, polonorum“ opowiada („Script, rerum Siles.“|I, 25): ,,K.^który nienawidził Niemców, zebrawszy z przeróżnych dzielnic Polaków, usiłował wygnać brata, którego otaczali nieliczni w owej dobie na Szląsku Niemcy. Rodzice nie mogli zapo-biedz walce, ojciec więc udał się do Głogowy, a matka do Niemczu. Spotkali się w polu między Lignicą i Złotą górą, w miejscu, zwanem Studzieniec albo Czerwona góra. Henryk z przybyszami Niemcami-rycerzami, których zebrał z innych dzielnic, położył niezliczoną moc trupów polskich, odniósł zwycięstwo, a ci, z Polaków, którzy mogli, uciekli. K. chcąc uratować życie zbiegł do ojca i usunął się do opuszczonego Tarnowa (dziś Tarnau-Polnisch), a tam na polowaniu spadł z konia i zabił się na miejscu, rozbiwszy sobie czaszkę. Pochowany jest w kapitule trzebnickiej obok siostry, która go najbardziej kochała. Zwany był Kędzierzawym“. Tak zginął o-statni rzecznik polskości na Szląsku — w początkach XIII w., poczem w tej dzielnicy zapanowała wszechwładnie niemczyzna. — Sobieski „Szkice historyczne“ („Zapomniany bohater Szląska“) str. 241 i in.; „Silesiaca“ (Festschrift des Vereins f. Gesch. u. Älterthum Schlesiens“

M. Hau.

Konrad, najstarszy syn Bolesława II Rogatki (ob.), ks. na Lignicy i Świdnicy, i Jadwigi, córki Henryka hr. anhalckiego. Zmarł w młodym wieku.

Konradowie z linii głogowskiej: 1) K. I, wła-ściwyzałożyciel linii Piastów głogowskich, syn Henryka II Pobożnego (ob.) i Anny. siostry króla czeskiego, Przemysława II Ottokara (ob.). Większą część jego życia wypełniła walka z najstarszym bratem, Bolesławem II Rogatką (ob.). Kiedy w r. 1248 starsi bracia jego, Rogatka i Henryk III, dzielili się puścizną ojcowską, K. odbywał studya w Sorbonie paryskiej. Piastował wtenczas godność proboszcza głogowskiego i był przez wybór kapituły na b-pstwo passaw-skie powołany. Miał się więc, jako najmłodszy z braci, poświęcić stanowi duchownemu. Bracia jego podzielili się w ten sposób, że Rogatka otrzymał Dolny Ślązk z Głogowem, przyczem zobowiązał się utrzymywać K-a do ukończenia studyów i ułożył się z nim o spłatę przypadającej na niego części ojcowizny. Lecz w r. 1249 powraca K. z Paryża, zrzeka się godności duchownych i żąda od Rogatki działu dla siebie. Spotkawszy się z odmową, udaje się na dwór ks. wielkopolskiego Przemysłajl (pod koniec r. 1249), który go chętnie przyjął i zaręczył z nim swoją siostrę Salomeę. Z po mocą zbrojną Przemyśla, K. zaczął zajmować jeden gród brata po drugim, tern łatwiej, że polska lub Polakom przychylna] część rycerstwa dolno-szlązkiego wszędzie mu sprzyjała. Zdobył także Głogów i zmusił Rogatkę do od-

mu

Do bra-

stąpienia mu swoich posiadłości (1251). Wtedy udał się znowu do Poznania, gdzie Przemysł I w kościele katedralnym uroczyście pasował go na rycerza i oddał mu Salomeę za żonę. Niepowodzenie zbliżyło Rogatkę z Henrykiem III, który daje mu pomoc przeciw K-owi. Ten, posiłkowany przez Wielkopolan, wyruszył przeciw Henrykowi do ziemi wrocławskiej, porwał go i sprowadził do Głogowa. Tutaj, za pośrednictwem b-pa Tomasza I, przychodzi do zgody między braćmi i do ustalenia podziału między K-em a Rogatką (grudzień 1253 r.); K. otrzymuje Głogów, Żegań i Oławę, Bolesław Lignicę, Jaworz i Świdnicę. Wkrótce (r. 1256) popadł Rogatka z Tomaszem I w zatarg o dziesięciny. Walka przedłużyła się, gdyż b-p znalazł pomoc w Kuryi i w calem duchowieństwie prowincyi gnieźnieńskiej, bracia zaś Rogatki niedość energicznie przeciw niemu działali, chociaż mieli z nim w sprawach dziesięcinnych wspólne interesa. Spór skończył się ok. r. 1261 tern, że bracia—a więc i K. osobno—nadali duchowieństwu i jego poddanym obszerne prz^ wileje immunitatis, b-p zaś przystał na zamianę dziesięciny snopkowej na miarę zboża od łanu, dla całego kraju. Lecz w r. 1271 K. jest znowu w nieporozumieniu z następcą b-pa Tom., a przyczyna tego tkwi w powyższym sporze. W kwietniu r. 1271 brał K. razem z braćmi udział w wojnie swojego wuja Przemyśla II Ottokara czeskiego przeciw Węgrom. W tymże roku, po śmierci Salomei, ożenił się po raz drugi z Zofią, córką Dyteryka, margrabiego Miśnii, wdową po zm. w r. 1268 o-statnim Hohenstaufie, Konradynie (ob.). Przy tej sposobności zastawił swojemu teściowi Krosno i kilka innych grodów, które Dyteryk sprzedał następnie arcyb. magdebur., lecz w r. 1276 wróciły one do posiadłości ślązkich. Zmarł K. d. 6 sierpnia r. 1273 lub 1274, otruty. Pogrzebany w kościele kolłegialnym P. Maryi w Głogowie, który fundował. — Por. C. Grünhagen „Die Zeit Heinrichs III von Schlesien-Breslau 1244 — 1266“ (w „Zeitschrift d. Vereins für Gesell, u. Altt. Schlesiens“, t. XVI).— 2) K. II Garbaty (Koberlein), pan na Żeganiu, najstarszy syn K-a I głóg. i Salomei wielkopolskiej. Ur. między r. 1260 — 1265, pozostawał jeszcze w r. 1280 pod opieką brata stryjecznego, Henryka V Otyłego, ks. wrocławskiego, najstarszego podówczas z Piastów ślązkich. W r. 1286 dzieli się z braćmi, Przemkiem i Henrykiem III głogowskim, posiadłościami ojcowskiemi, przyczem otrzymuje Żegań. W r. 1287 został mianowany przez b-pa Tomasza II proboszczem katedry wrocł., zamiast dotychczasowego Zbrosława, którego b-p pozbawił godności i prebendy za popieranie Henryka IV Pr obus a (ob.), w walce jego z biskupem'. Odtąd tytułował się K. z j zasady panem „ na Żeganiu “, czasem z dodatkiem: „proboszcz wrocławski“.Zdaje się,

że wyższych święceń nigdy nie dostąpił. Kiedy w r. 1289 umarł bezpotomnie brat jego Przemko Stynawski, doszło prawdopodobnie o jego dział między pozostałymi braćmi, K-m i Henrykiem III do zatargu. K. tytułował się nawet chwilowo panem „na Głogowie, Żeganiu i Stynawie“ (w r. 1290): lecz potem wrócił do poprzedniego tytułu. Raz tylko, d. 15 sierpnia 1295, nazywa się—z niewyjaśnionych bliżej powodów— her es regrii Polonie et dominus Sagani (dziedzic Królestwa [polskiego i pan Żegania). Obrany patryarchą akwilejskim d. 5 marca r. 1299, wybrał się w jesieni t. r. na południe. Dotarł jednak tylko do Wiednia, skąd powrócił do domu, zrzekłszy się godności patryarchy. Zastał wszakże Żegań zajęty już przez brata, Henryka. Wszczyna się walka, w której Henryk K-a pojmanego sprowadził do Głogowa. Uwolniony jednak przez wierne sobie rycerstwo, już w marcu r. 1300 jest znowu panem Żegania. Um. dnia 11 października r. 1304, przeznaczywszy testamentem księstwo Żegańskie bratu, Henrykowi. Był ułomnej postaci i wątłego zdrowia, jak zresztą sam przydomek wskazuje. Oddany przytem, według świadectwa kronikarzy, trunkowi, miał dlatego zrzec się godności patryarchy akwilejskiego, żeby tam, na południu, „piwa niedostało.“ ta swego, Przemka, który zginął w bitwie w młodych latach, szczególnie przywiązany, czynił po jego zgonie (r. 1289) kilkakrotnie pobożne nadania za spokój jego duszy. — Por.

C. Grünhagen „Regesten zur schlesischen Geschichte“ (t. III, Wrocław 1886); Luchs „Schlesische Fürstenbilder“, (ark. 15). Dd> Konradowie z linii Oleśnickiej: 1) Konrad I oleśnicki, założyciel linii Piastów oleśnickich, którzy wszyscy bez wyjątku nosili imię Konradów. Drugi syn Henryka III Głogowskiego (ob.) i Mechtyldy, córki ks. Albrechta brunświc-ko-luneburskiego. Przy podziale obszernej puścizny ojcowskiej w r. 1312 otrzymał wspólnie z bratem, Bolesławem, południową część księstwa głogowskiego, leżącą po prawym brzegu Odry, a więc: Oleśnicę, Oławę, Namysłów, Kluczborek, Byczynę, Trzebnicę, Smogorzew (Trachenberg), nadto z posiadłości ojca wielkopolskich Kalisz i Gniew. Te ostatnie jednak odzyskał Łokietek w tyinsamym lat dziesiątku, co nie przeszkadza, że K. tytułował się i nadal dziedzicem Królestwa Polskiego. W r. 1315 podzielił się z Bolesławem w ten sposób, że Boi. otrzymał północne z tych posiadłości (Oleśnicę, Oławę), K. zaś południowe, z Namysłowem i Kluczborkiem. P. 1321, tj. po śmierci Bolesława, przyszło do walki między K-em i krewnymi jego z linii wrocławskiej: Bolesławem III Szczodrym i Henrykiem II (ob.). Z Henrykiem wkrótce nastała zgoda, na znak której K. pojął córkę H-a, Elżbietę, za żonę (przed 10 stycznia r. 1322), otrzymawszy dyspensę papieską. Z Bolesławem jednak^walka trwała dalej, dla K-a tak dalece niekorzystna, że został ze wszystkich posiadłości wyzuty. Wdał się w tę sprawę Łokietek, który poprzednio Bolesławowi nie odmawiał był poparcia, i za jego pośrednictwem nastąpił w Krakowie, w sierpniu r. 1323, układ między K-em i Bolesławem. K. otrzymał przeważnie te posiadłości, które poprzednio brat jego Bolesław zajmował, a więc: Oleśnicę, Oławę, Trzebnicę, nadto Łukusz i t. d., Boi. zaś zajmowane poprzednio przez K-a Namysłów, Kłuczborek, Byczynę i in. Walka z Boi. mimo to nie skończyła się, bo jeszcze pod r. 1328 są o niej wzmianki. Osłabiony temi zatargami i walkami wewnętrznemi, udał się K. pod opiekę króla Jana czeskiego, naśladując w tem innych książąt śląskich, i oddał swoje posiadłości w lenno (w maju r. 1329), którego warunki były zresztą dla K. dość korzystne. W r. 1340 popadł w zatarg z b-pem Nankerein wrocł. Spór ten zakończyła ugoda za sprawą arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława, z następcą Nankera, Przecławem, w r. 1344. W r. 1343 utracił K. razem z bratem Janem i synowcem Henrykiem na rzecz Kazimierza W. miasto Wschowę z okręgiem, która właściwie była częścią Wielkopolski i została tylko dawniej przez książąt śląskich od niej oderwana. Pzy tej sposobności zadał K. królewskim klęskę pod Oleśnicą. W r. 1355 nadarzyła mu się sposobność rozszerzenia swoich posiadłości. Umarł wtenczas Bolesław, ks. na Koźlu i Bytomiu, ostatni potomek męski tej linii. Przywilej lenny książąt kozielskich był tak szeroko zakreślony, że w jego granicach pozostawało dosyć miejsca dla piastowskiego prawa dziedziczenia. Wystąpił z pretensyami do spadku, obok innych, także K. w imieniu drugiej swojej żony, Eufemii (zamężna od r. 1333, również za dyspensą ^papieską), siostry zmarłego Bolesława. Sprawa oparła sięVpra-ski sąd nadworny, który K-owi, a raczej synowi K-a i Eufemii, K-owi II, przyznał udział na Koźlu, Gliwicach i Bytomiu. Udziały'z Koźla i kilka innych, które dostały się reszcie spadkobierców, K. w ciągu następnych lat po większej części skupił. Był więc „zbieraczem“ posiadłości założonej przez siebie linii, której książęta odtąd tytułują się panami na Oleśnicy ( i Koźlu. W r. 1358, za zgodą cesarza Karo la IV (ob.), kupujejrazem z synem Konradem II od b-pstwa wrocławskiego zamek i miasto Milicz z okręgiem. Um. K. 22 grudnia r. 1366, w wieku sędziwym; pogrzebany w Trzebnicy. Współcześni podnoszą jego szlachetność, roztropność, sprawiedliwość i waleczność. Można-by dodać oszczędność, która powstrzymywała go od nabytków za każdą nadarzającą się sposobnością.—Por. C. Grünhage n „Schlesien unter Kaiser Karl IV“ (w „Zeitschr. d. Vereins f. Gesch. u. Altt. Schles.“ t. XVII;" t. XXII p. 196—9); Długosz „Hist. Pol.“ t. III; G. Korn „Breslauer Urkdb,“ (t. I. Wroclaw 1870);

„Kod. dypl. pol.“ (wyd. Bobowski) t. IV; „Cod. dipl. Sil.“ t. XIII. 2) K. II pan na Oleśnicy i Koźlu (der Groe Hirre), jedyny syn poprzedniego z drugiej 'żony, Eufemii (* niebawem po 25 marca 1338). K. już za życia ojca, od r. 1358, brał udział w czynności publicznych. Nastąpiwszy po ojcu, złożył w r. 1367 w Pradze hołd lenny ces. Karolowi IV. W r. 1369 dokonał z ks. Przemkiem I cieszyńskim (ob.), zięciem Bolesława bytomsko-kozielskiego, nowego podziału Bytomia; linia graniczna miała iść nietylko środkiem miasta, ale i zamku. Z powodu cła pobieranego przez K-a w Psiempolu miał zatargi w Wrocławianami, które w r. 1377 starał się cesarz Karol II jako bezpośredni pan Wrocławia i ks. wrocławskiego, usunąć. Między r. 1378 a 1382 spiera się K. z Lubuszem i popada w eks-komunikę; wtedy na kraj jego rzucono interdykt. Zamieszany był w tym sporze i syn jego Konrad III). Po śmierci Ludwika węgierskiego (14 października 1382) uczestniczył w walce pretendentów do tronu polskiego po stronie piastowskiej. Jednakże w r. 1387 jest na czele poselstwa, które Jagiełło wystał do wielkiego mistrza z propo-zycyą pokoju dla przeprowadzenia dzieła nawrócenia Litwy; następnie w otoczeniu Jagiełły na Litwie, skąd w r. 1390 powrócił. W r. 1391 starał się wraz z. Henrykiem III głogowskim o odzyskanie utraconej przez ojca Wschowy, prawdopodobnie spodziewając się od Jagiełły nagrody za oddane usługi. W sprawie tej przychodzi do walki; ciągnie się ona przez r. 1391, i jeszcze później są wzmianki o jej wznowieniu. K. jednak nie zdołał swoich życzeń przeprowadzić. To go pchnęło na stronę przeciwników Jagiełły. Walki między niemi a Jagiełłą wznawiają się, książęta łączą się pomiędzy sobą w związki; starszym takiego związku jest do r. 1396    (9 kwietnia) K.

W r. 1397    (12 czerwca) przychodzi jednak

między kilkunastu kks. śląskimi — w tej liczbie znajduje się K. z synem K-em (III) — a Jagiełłą do zawarcia pokoju na trzy lata, z dokładnem określeniem postępowania przeciwko tym, którzyby pokój ten naruszyli. W tymże r., po śmierci Henryka VIII głogowskiego (ob.), uzyskał K. jego dział na Gurowie i Sty-nawie (druga połowa należała do król. czeskich). Stynawa odtąd utrzymała się przy ks.oleśnickich aż do końca istnienia tej linii. K. miał za żonę A-gnieszkę, córkę KazimierzalCieszyńskie-g o (ob.), która urn. między 6 lutego a 27 kwietDia r. 1371. Um. K. 11 czerwca r. 1403 w Trzebnicy, gdzie ku schyłkowi życia przebywał. Pogrzebiouy w klasztorze tamtejszym.— Porów. „Ztschr. des Vereins f. Gesch. und Altt. Schles.“ (t. XXX p. 331); „Cod. dipl. Sil.“ (t. IX i t. XIII); „Kod. dypl. pol.“ (wyd. Bobowski, tom IV). 3) Konrad III Stary, ks. na Oleśnicy i Koźlu, syn (jedyny) poprzedniego. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z r. 1377, w którym

zdaje się był już połnoletnim. Już za życia ojca (od r. 1392) bierze udział w rządach. W r. 1409 udaje się za sprawą cesarza Wacława wraz z najstarszym synem, K-em, na czele poselstwa do Polski, ażeby pośredniczyć w układzie między Jagiełłą i Krzyżakami w sprawie o Drezdenko. Pośrednictwo to odniosło skutek częściowo. Kiedy Jan II (ob.) ks. opawski, i raciborski, żonie swej Helenie, córce Korybu-ta, dał w oprawę Pszczynę i Mikułów — lenna czeskie, Wacław czeski, mianuje K-a (m. in.) opiekunem Heleny i przedstawicielem tego lenna (lehentrager). Usłużny i obrotny, załatwia różne spory między książętami nawzajem lub książętami a miastami. Z Władysławem Jagiełłą był według świadectwa samego króla w dobrej przyjaźni, a nawet w zażyłości, i pobierał od niego często podarunki honorowe. Żoną jego była Juta, jedna z księżniczek śląskich. Um. K. między 8 grudnia a 17 stycznia roku 1413.—Por. „Script, rer. Sil.“ (t. VI); „Kod. dyplomat. pol.“ (wyd. Bobowski) t. IV. —

4) Konrad IV, biskup wrocławski (1417 —1447), książę oleśnicki i kozielski. Najstarszy syn poprzedniego i Juty, nosił w odróżnieniu od czterech swoich braci, którzy się wszyscy nazywali K-ami, od początku przydomek „Senior“ (starszy). Razem z drugim bratem, K-em V. Kąckim (Kantlmer), występuje już w r. 1404 jako wystawca przywilejów ojcowskich. W r. 1412 jest proboszczem katedr, wrocł., jednak bez wyższych święceń, które otrzymał dopiero po nominacyi na b-ptwo wrocławskie (1417 —18). Po śmierci ojca zawiadują on i Kącki wspólnie posiadłościami ojcowskiemi jako „opiekunowie pozostałych braci“. W r. 1413 biorą w zastaw od ks. Ludwika II (ob.), pana na Brzegu, Kluczborek, Byczynę i Wołczyn (Konstadt), które niegdyś były własnością ich pradziada. Zastawu tego kks. Brzescy nie wykupili, więc grody te pozostały w posiadaniu ks. Oleśnickich. W tym czasie, od roku 1413 do 1417, K. pielęgnował prawdopodobnie zamiar zrzeczenia się stanu duchownego. Tytułu proboszcza wrocł. nie używał wcale, a obok księstw ojcowskich sprawiał także regencyą księstwa li-gnicko-brzeskiego. Ok. r. 1416, prawdopodobnie po śmierci matki, nastąpił podział ziem między braci. K. otrzymał Wartenberg, Kąty i Nowe-Miasto. Był to raczej podział dochodów, wyznaczonych każdemu, bo podział zupełny trudno było przeprowadzić: raz z powodu stosunku lennego do korony czeskiej, powtóre, że taki podział wymagał osobnej granicy celnej dla każdego działu, co przy małych rozmiarach tych kawałków niezmiernie utrudniałoby stosunki handlowe. To też bracia ci, mimo podziału, z małemi wyjątkami aż do roku 1437, używają wszyscy tytułu ks. Oleśnickich i Kozielskich. Kiedy w końcu T. 1417 b-p Wacław I, książę lignicki (ob.), złożył swój urząd w ręce pap. Marcina V, K. został mianowany przez prowizyę papieską b pem wrocławskim (20 grudnia r. 1417) i w dniu 22 stycznia r. 1418 w kościele kollegiackim w Odmuchowie (Ottmachau) konsekrowany. Polecał go cesarz Zygmunt (ob.), któremu K. już przedtem oddal pewne usługi. Podczas wojen husyckicli stanął odrazu jako zdecydowany nieprzyjaciel Husytów do walki z nimi i, sam dowodząc wojskiem, zajął 13 czerwca roku 1421 miasto Brunów z klasztorem (w Czechach), gdzie zostawił załogę, która się tam utrzymała aż do końca wojen husyckicli. Cesarz Zygmunt mianował go za to w marcu r. 1422 namiestnikiem (oberster Houptmcm) całego Śląsku. Historycy niemieccy (C Griinhageu) przypisują temu faktowi ogromne znaczenie, ze względu na germanizacyę Śląska. Tymczasem faktem jest, że namiestnik ten obok wpływu moralnego — który mógł i bez tego wywierać jako urodzony książę i biskup—żadnej prawie władzy nad resztą książąt śląskich nie posiadał, zwłaszcza, że Zygmunt poza zobowiązaniami pieniężnemi, których zwykle nie dotrzymywał, miał dla K-a tylko słowa uznania. Ks. śląscy łączyli się już przedtem w związki przeciw Husytom, np. w r. J_42L gdzie o współdziałaniu K-a niema mowy. I teraz działalność jego namiestnieza ogranicza się, tern, że za jego głównie pobudką powstają związki książąt i większych miast śląskich, np. w roku 1127, 1428 i 1429. Lecz tutaj namiestnik ten nie jest z urzędu wykonawcą uchwał takich sprzymierzeń się książąt, dokonywają oni zawsze osobnego wyboru naczelnika związku, raczej kilku (zwykle dwóch, nawet czterech) naczelników, na czas jego trwania. Że przytem wybór padał na K-a, jest rzeczą naturalną. Na takie połączenie się Ślązaków Husyci odpowiadali najazdami na ziemie śląskie, i wtenczas książęta nieraz, zwłaszcza górnośląscy, bez zezwolenia władzy związkowej zawierali z Husytami pokój na własną rękę. Jeden z największych takich napadów husyckicli przypadł na rok 1423, kiedy Ślązacy ponieśli klęskę koło Kłodzka (Glatz), a gdy K chciał Husytom stawić czoło pod Nissą, chłopi jego pierzchli, i on sam ledwo z życiem uszedł. Posiadłości b-ptwa, jak wszystkie jego miasteczka w księstwie nisko-grotkowskim uległy spustoszeniu i zniszczeniu, z wyjątkiem samej Nissy. W r. 1430 zdobyli Husyci bardzo warowny zamek Odmuchów, posiadłość b-ptwa wrocł., w r. 1432 Kluczborek, własność książąt oleśnickich, które obsadzili swoją załogą. Pertraktacye z nimi o wykupno Odmu-chową rozpoczęły się już w r. 1432. Lecz dopiero dnia 24 stycznia r. 1435 przez zwyczajny kontrakt kupna, zawarty między Aleksym z Ryzemburga, wielkorządcą (spravèi) królestwa czeskiego, a K-em i kapitułą wrocł., K. odzyskał ten zamek za sumę 1100 kóp groszy praskich. Sprawa tego wykupna miała dla K-a b-ptwa wrocł. także dalsze następstwa.

Zamek ten miał być według powyższej umowy zburzony, i K., poparty przez część kapituły, pod naciskiem Wrocławian, którzy stanowczo domagali się zburzenia jego, ażeby w nim kiedyś nowy nieprzyjaciel nie osiadł, już dawał rozkaz do jego zniszczenia. Za sprawą jednak większości kapituły, przeciwnej temu, wmieszał się w sprawę cesarz Zygmunt, który wydał rozkaz zachowania zamku w stanie obronnym, jako swojego „lenna“ (3 kwietnia 1435). Przychodzi do rozstrząsania kwestyi zasadniczej: która z posiadłości b-ptwa wrocł. jest księstwem, a zatem i lennem korony czeskiej? K. utrzymuje, że tylko Grotków i że z niego tylko składał hołd lenny cesarzowi (we Wrocławiu r. 1420); natomiast ziemia niska, w której obrębie leżał Odmuchów, jest własnością odziedziczoną (patrimonium) katedry św. Jana od samych początków (od końca XII wieku). Czy teraz K. złożył hołd i z Nissy, jest wątpliwe, ale faktem jest, że b-pi wrocławscy odtąd noszą stale tytuł książąt, i to od Nissy i Grotkowa. Sprawami soboru Bazylejskie-go (ob.) niewiele się K. zajmował. Kiedy jednakże przyszło do zawziętej walki między soborem a pap. Eugeniuszem IV i zaczęły się mandaty papieża i soboru krzyżować w całych Niemczech, elektorowie i panowie niemieccy, duchowni i świeccy, założyli za sprawą cesarza Albrechta w roku 1438 zbiorową apelacyę od wszystkich nakazów soboru, jaki papieża, do przyszłego Soboru powszechnego, zajęli więc postawę neutralną względem stron walczących. Ponieważ ujemne skutki tego zatargu odbijały się na dyecezyi wrocławskiej, K. przeto przyłączył się do powyższego orzeczenia „nacyi niemieckiej“ i w tym duchu wydał okólnik do podwładnego sobie duchowieństwa (maj 1439). Wkrótce jednak przyszło—z powodów wcale nie zasadniczych—do walki między K-em a większą częścią kleru jego dyecezyi.. Sobór Baz. nadał był odpusty „na pojednanie Greków z kościołem powszechnym“. Kollektor Soboru w dyecezyi wrocławskiej, proboszcz katedry wrocł., Jan Gramis, który za zezwoleniem K-a zajmował się głoszeniem tych odpustów, jak i wybieraniem świętopietrza (r. 1434 — 40), zebrał poważne summy, które jednak według poprzedniej uchwały Soboru, z chwilą kiedy Grecy odstąpili od niego, miały być przezna-czonemi na potrzeby dyecezyi. Otóż K. chciał te kwoty zagarnąć wyłącznie dla siebie i o to prosił Sobór (1439). Nie uzyskawszy na to pozwolenia, zbliżył się do pap. Eug., któremu zresztą chodziło o to, by utrzymać tak ważny posterunek, jak b-pstwo wrocł., po swojej stronie; nie szczędził on K-owi grzeczności. K. o-świadczył się więc za Eug., mając przez to z tej strony wolną rękę przeciw Gramisowi, który jednocześnie był głową śląskiej partyi soborowej. Wyrzekł się Soboru i kilkakrotnie wzywał duchowieńswo swojej dyecezyi pod surowe

Wielka Encykl. Poważ. Iluftr. Zeszyt 299a¹ Tom XXXVIII

mi karami kościelnemi do oświadczenia posłuszeństwa Eugeniuszowi (w końcu r. 1440,1441 i 1442). Kapituła, która dla siebie chciała uzyskać owe pieniądze odpustowe, a miała do tego poważną przyczynę, bo wykupno znaczniejszych dóbr, które niegdyś Wrocławianom zastawiła dla u-zyskania gotówki na wykup zamku odmuchow-skiego z rąk husyckich na rzecz b-pa, była w swojem postępowaniu konsekwentniej sza. Trzymała się uchwał neutralności „nacyi niemieckiej“ i podobnego oświadczenia Synodu prowincyonalnego łęczyckiego (z maja 1441 r.), a o oddanie jej pieniędzy odpustowych zwróciła się do Soboru i znaczną ich część zyskała. K. zaś, gdy nie znalazł w tej sprawie dostatecznego poparcia od papieża (a jeszcze mniej powolnym okazuje^się na jego nalegania Gramis), "posunął się dwukrotnie do uwięzienia G-a (1441) i gwałtem zmuszał go do oddania reszty pieniędzy i depozytów. Gramis, mając w dyecezyi szerokie wpływy, znalazł wielu zwolenników, tak pomiędzy duchowieństwem jak i możnymi świeckimi. Poparł go oczywiście i Sobór, który zaczął prowadzić śledztwo przeciw K-owi i okładać go klątwami, dopóki nie przekonał się o grubych oszustwach, których się dopuszczał Gramis jako kollektor. Przyszło do wojny domowej, w której posiadłości kościoła ponownie srodze są pustoszone (1441—1444). Odmuchów został przez nieprzyjaciół b-pa ponownie zajęty (6 kwietnia 1443) i prawie przez rok cały pozostawał wich rękach (do 21 lutego 1444, kiedy został za 2 000 zł. węg. wykupiony). Wojna ta do reszty wyniszczyła posiadłości b-pstwa i kapituły. • W liczbie świadectw współczesnych, mówiących o upadku b-stwa wrocł., jakich nie brak ze strony kapituły i samego K-a, najwymowniejsze jest świadectwo Zbigniewa Oleśnickiego (ob.), który powiada, że „nie pozostawało ani jednego miasta, grodu, włości lub wsi rzeczonego kościoła (wrocł.), któreby za czasów jego (K-a) nie były rozdrapane, podupadłe lub zastawioue“. To też kapituła coraz natarczywiej domagała się, żeby K. zrzekł się swojej godności, sądząc, że uda się jej kogoś zamożnego, jako zastępcę K-a, dla podźwignięcia b-pstwa pozyskać. — K. chwilowo przygnębiony, przytem nękany przez długi prywatne, przystał na żądanie kapituły, wyjednawszy dla siebie przyzwoitą pensyę roczną i spłatę swoich długów przez kapitułę. Formalny akt zrzeczenia się podpisał d. 8 października 1444. Kiedy jednak ani b-p warmiński, ani kanonik krak., Teodor Weinrich, człowiek bardzo bogaty, ofiarowanej mu godności b-pa wrocł. przyjąć nie chcieli, a i z pośród duchowieństwa i możnych świeckich odezwały się za K-em głosy, nakazał pap. Eugeniusz IV bullą z dnia 21 lipca 1445 r. K-owi objąć b-pstwo na nowo. Nie obeszło się bez żywego procesu kapituły, jednak za sprawą możnych świeckich

K. wzbronił mu wstę-

przyszło do zgody w pocz. r. 1446. Zmar ł K. d. 9 sierpnia 1447 r. na za mku Jalcu(Jeltsch). Pogrzebany 11 sierpnia t. r. w katedrze wrocławskiej. — Stosunek K-a do króla Wład. Jagiełły był zależny od polityki ces. Zygmunta względem Jagiełły i od stosunków krzyżaeko-pol-skich—w przeważnej części nieprzyjazny. W r. 1421 został, nie bez wiedzy K-a, uwięzionym poseł Jagiełły i Witolda, wysyłany przez nich do Czech. W r. 1423, z inspiracyi Zygmunta, zawarł K., jego bracia, K. Kącki i K. Biały, (ob. niżej) i inni książęta i miasta śląskie i bo-życkie przymierze z zakonem przeciw Polsce. Lecz już w r. następnym K. b-p i Kącki są na dworze Jagiełły w Kaliszu,—proszą o przebaczenie i ofiarują swoje usługi. Z w. mistrzem krzyżackim prowadził K. od r. 1442 ożywioną korespondencyę, ofiarując mu nieraz swój oręż przeciw Polsce. Nie robił tego jednakże -ze względów zasadniczych, nienawiści do Polaków: działał w nadziei otrzymania zapomóg pieniężnych, które też od W. mistrza pobierał. W sprawie o koronę czeską między Albrechtem a synami Wład. Jag. stał po stronie pierwszego, razem z braćmi, Kąckim i Białym, i wszyscy trzej pośredniczyli w układach, toczących się między obiema stronami we Wrocławiu (zima 1438 — 9). Po śmierci Albrechta pozostawał K. głównym na Śląsku poplecznikiem jego syna, Władysł.Pogrobowca (ob.). Za to Śląsk, a zwłaszcza posiadłości b-pstwa były narażone znowu na najazdy Polaków, chcących zmusić książąt śląskich do posłuszeństwa dla Kaz. Jagiellończyka, którego czeska partya narodowa wybrała była na króla. Przychodzi nawet do ostrych nieporozumień między K-em i bratem jego K-em Białym, który stanął po stronie Polaków. B-p posunął się tak daleko, że pojmał brata (pocz. r. 1444), o którego się Polacy upominali. Co prawda, mogło K-owi przytem chodzić także o to, żeby tym sposobem zmusić Białego do odstąpienia mu jakiejś ziemi, skoro b-pstwo wrocławskie przechodziło wtenczas najgorsze czasy. Jego jakoby zasadniczą nieprzyjaźń do Polaków podnosi wysoko C. Grünhagen, opierając się na Długoszu, który bierze K-owi za złe, że wydał w r. 1435 (1 października) statut, mocą którego obcy, z poza Śląska, nie mieli być dopuszczani do kanonii i prebend w dyecezyi wrocł., z wyjątkiem tych, którzy posiadają stopnie akademickie. Tymczasem nie da się stwierdzić, czy ten statut był wykonywany, a nawet czy był zatwierdzony przez Sobór bazylejski, o co K. prosił. Faktem jest, że w r. 1427, kiedy arcyb-p gnieźń. Wojciech Jastrzębiec z nakazu papieża chciał przedsięwziąć wizyta-cyę dyecezyi wrocł pu—może z obawy o naganę dla złych rządów swoich, a po części i z dumy, jako urodzony książę. Lecz są wskazówki, że już w r. następnym prosił tegoż arcyb-pa o pomoc przeciw Husy-

tom, że dalej w walce domowej z Gramisem (1442) powoływał się na statuta synodalne prowincyi gnieźnieńskiej. Długosz charakteryzuje go jako niskiego, otyłego bruneta, smakosza i pijaka, lubieżnika i marnotrawcę, cholerycznego usposobienia, mało wykształconego, lecz przytem bystrego umysłu; z zamiłowaniem układał pieśni i melodye, które zaprowadzał w swoim kościele. Uprzejmy i łatwy w obejściu, dumny, a raczej próżny, w razie potrzeby posuwał się do ostatnich granic uniżoności, co się łatwo tłómaczy wiecznym u niego brakiem gotówki. Tem się też wyjaśnia praktykowany przez niego zwyczaj, że nie nadawał żadnej prebendy, ani też pozwalał ogłaszać bul odpustowych Soboru bez obfitego traktamentu. Wymowny, mimo pewnego braku w mowie (jąkał się), w razie potrzeby wykrętny. Czuły na grzeczności, łatwo przebaczał urazy, jak i łatwo dawał się unosić. Usłużny, często podejmował się pośrednictwa między panami feudalnymi lub książętami i miastami. Najstarszy między Piastami śląskimi, chętnie też występował jako ich głowa, zwłaszcza kiedy chodziło o rodzonych braci. Te wszystkie przymioty, jak i wrodzony popęd do przedsiębiorczości, uzdolniały go poniekąd do kierownictwa sprawami śląskiemi, zwłaszcza w tak burzliwycłi czasach, jak czasy wojen husyckich. Brakowało mu wszakże jakiejś idei. Stąd trudno się zgodzić z historykami śląsko-niemieckiini na to, że K-a głównie zasługą jest, iż Śląsk został się dla germanizacyi. — Bibi. C. Grünhagen „Conrad“ w „Allg. Deütsche Biographie“ (t. 16 Lipsk 1882); Długosz „Chronicon episcop. Vratisl.“ (Wrocł. 1847); „Zeitsclir. des Ver. f. Gesch. u. Altt. Schles.“- (t. 14, 24, 25, 32); „Cod. dipl. Sil.“ (t. 15); „Ser. rer. Sil.“ (t. 6); „Cod. epist. saec. XV,“ (t. III); J. Jungni tz „Die Grabstätten der Bresl. Bischöfe“ (Wrocł. 1895). 5) Konrad V Kącki (der Kanthner), drugi z synów K-a III i Juty, nazwany od miasteczka Kątów, który w r. 1379 kupił dziadek jego od księcia Bolka ziembickiego (Münsterberg). Sam się też tak nazywa. W r. 1409 podczas poselstwa ojca i brata K-a IV do Polski wykonywa zarząd kraju. Z podziału ziem ojcowskich (ok. r. 1416) otrzymuje Oleśnicę, Trzebnicę i Milicz, które ma trzymać razem z młodszym bratem, K-em VI. Nadto, od r. 1421 wszyscy bracia—z wyjątkiem K-a b-pa—wspólnie trzymają: Stynawę, Oławę, Prusiniec (Praus-nitz), Smogorzew i in. Jak K. b-p, jak zresz tą i inni bracia, używa i on zwykle tytułu ogólnego:    księcia Oleśnicy i Koźla. W r. 1420

złożył hołd lenny ces. Zygmuntowi we Wrocławiu, razem z K-em b-pem i innymi książętami. W wojnach husyckich, w latach początkowych, bierze żywy udział. W r. 1422 uczestniczył w zjeździe książąt niemieckich w Norymberdze i w ich obradach nad wyprawą przeciwko Husytom. Jeszcze w r. 1428 zapewnia K. b-p

Wielkiego mistrza krzyżackiego że Kącki nie zawrze pokoju z Husytami. W następnych jednak latach o czynnym jego udziale w wojnach husyckich niema wzmianek. W r. 1426    (22

lutego) ces. Zygmunt zastawił mu, do wiernych rąk z bratem K-em VII (Białym), rentę królew* ską miasta Wrocławia, która już przedtem przechodziła przez obce ręce, za 8 500 zł. węg., i dodał do tego 3 czerwca t. r. inne dochody królewskie, jak z kancelaryi księstwa wrocł., rybołówstwa, mennicy i t. d., za dalsze 5 000 zł. węg. Ponieważ zastawu tego ani Zygmunt, ani jego następcy nie wykupili, pozostały one w ręku książąt oleśnickich aż do wymarcia tej linii. Dość często zachodziły spory o te renty między Wrocławianami a książętami oleśnickimi. Pierwszy taki spór był w r. 1434. Ponieważ Wrocławianie, udając się do Prus, zaczęli wtenczas omijać drogę na Oleśnicę, K. wystawił nową komorę celną prawie przed bramami miasta, do którego dochodziły jego posiadłości. Wrocławianie, mszcząc się za to, odmawiali płacenia renty. K. jednakże zmuszał ich do tego uciążaniem ich mienia kupieckiego, na co umowa o zastaw z Zygmuntem wyraźnie zezwalała. Po śmierci Kąckiego cesarz Albrecht II zatwierdził bratu jego, K-owi Białemu, prawo do tych rent i dochodów. Stosunek K-a do Krzyżaków aż do roku mniej więcej 1427 był przyjazny, o czem świadczą dosyć częste jego korespondencye z Wielkim mistrzem, a nawet podarunki honorowe, które mistrzowi przesyłał. Już w r. 1416 zawarł on i K. Biały przymierze z W. mistrzem na wypadek wojny przeciw Polsce i Witoldowi. W r. 1419 kwituje króla Władysława Jagiełłę w Krakowie za wynagrodzone straty, które jednak nie są bliżej określone. W r. 1424 był razem z bratem b-pem w Kaliszu, gdzie obaj chcą przebłagać gniew króla polskiego, który na siebie ściągnęli przez przyłożenie się do zawarcia przymierza książąt Śląsk, z ces. Zygmuntem przeciw Polsce. Odtąd stosunki jego z Polską stały się coraz częstszemi. W r. 1426 zawiązał on i K. Biały z Polską układ względem pogranicznych łotrzyków. W r. 1432, podczas powstania Świdry -giełły, wybrał się na Litwę; widząc jednak, że tern ściąga na siebie gniew Wład. Jagiełły, wrócił z drogi do domu. Kiedy w r. 1433 zanosiło się na wojnę między Polską a Zakonem, Jagiełło czynił usilne starania, aby K-a pozyskać przeciw Krzyżakom. K. tłómaczył się z początku względami na wierność, jaką winien jest panu swojemu Zygmuntowi, nie zrywał jednakże układów o zaciąg. Wywołało to nawet gniew W Mistrza, który odtąd nie chciał płacić bratu jego, b-powi, zwykłych subsydyó V. Zm. K. na zarazę d. 10 października r. 1439. Żoną jego była Małgorzata, która go przeżyła o lat dziesięć. Był najpoważniejszym z braci, stały w swoich postanowieniach, wierny w przyrzeczeniach, i stąd ceniony jako

sprzymierzeniec. Od reszty braci wyróżniał się umiarkowaniem i oszczędnością. — Por. „Ztschr. d. Vereins f. Gesch. u alt. Schlesien“ (t. XXII); „Ser. rer. Sil.“ (t. II i VI). „Kod. dypl. pol.“ (wyd. Bobowski) T. I. 6) Konrad VI. Trzeci syn Konrada i Juty. D. 22 stycznia 1410 występuje jako dziekan wrocławski. W r. 1416 tytułuje się jako „pan na Oleśnicy i dziekan“. Oleśnicę otrzymał wtenczas z podziału, razem z K-em Kąckim. Między r. 1417 a 1427 nosił zwykle tytuł pana na Stynawie, bez dodatku godności duchownej. — Urn. 3 października r. 1427.—7) Konrad Biały (VII), czwarty syn K-a III i Juty. Białym nazywają go już w r. 1412. Za młodu przyjęty na dwór kr. Władysława, był paziem królowej Anny. Z końcem r. 1409 lub w początkach 1410 udał się do Krzyżaków wskutek usilnych próśb W. Mistrza jak i pociągu do rycerskiego rzemiosła, ale bez opowiedzenia się na dworze królewskim, o co Jagiełło robił później wymówki braciom jego. Tam zastała go wielka wojna Polski z Zakonem, a „honor rycerski“ nakazywał mu walczyć po stronie Krzyżaków. Wzięty pod Tannenbergiem (15 lipca 1410) do niewoli, pozostawał jeńcem Jpgiełły prawie rok cały, poczerń Krzyżacy go wykupili. Na zasadzie aktu podziału w r. 1416 otrzymał Koźle i Bytom, od r. 1421 według układu z bratem K-em Kąckim rządzili wspólnie obaj zarówno na Koźlu jak i na Oleśnicy. W r. 1428 Husyci zabrali im, acz na krótki czas, Bytom i Gliwice, w r.

1432    Kluczborek, który K. w końcu tego roku za znaczną summę wykupił. W początkach r.

1433    zaciągnął się między dworzan króla

Wład. Jagiełły, lecz już z końcem kwietnia t. r. wskutek usilnych starań brata, b-pa, i W. Mistrza, który w grożącej z Polską wojnie chciał go dla siebie pozyskać, opuścił dwór polski, i w maju pisał do W. Mistrza jako swojego „pana i przyjaciela.“ Z synami jednak Wład. Jagiełły, Kazimierzem, a zwłaszcza Władysławem, żył w przyjaźni, i po śmierci ces. Albrechta, w walkach Polaków na Śląsku, prowadzonych o uznanie K-a Jagielończy-ka królem czeskim, brał udział po ich stronie. I to się niemało przyczyniło do pojmania go w początkach r. 1444 przez brata, biskupa. Władysława Warneńczyka K. nazywa jeszcze w połowie r. 1445    „ królem panem naszym

najłaskawszym“. Z K-em Jagielońezykiem przyjaźń później trochę ostygła. W r. 1447 przechowywał K. u siebie zbiegłego ks. litewskiego, Bolesława cz. Michała, syna W. ks. Zygmunta Kiejstutowicza, narażając się przez to na najazdy podkomorzego krak., Piotra Szafrańca. Walka trwała przez dłuższy czas ze zmiennem szczęściem, i d. 12 lipca r. 1448 nastąpił rozejm między nim a Kaźm. Jagiellończykiem na przeciąg jednego roku, w którego ciągu sąd kompromisowy obu stron miał pre-tensye obustronne wyrównać. W r. 1449 udał

rer.

się za sprawą cesarza Fryderyka III na czele poselstwa na zjazd generalny do Piotrkowa, ażeby nakłonić K-a Jagielończyka do pozostawienia ks. mazowieckiego Władysława I, wuja cesarza, w posiadaniu ziem rawskiej i bełskiej, które zostały po śmierci braci Władysława,

Ziemowita i Kazimierza, bez dziedzica. Kaź Jagielończyk przychylił się do tej prośby. Niepokojąc wdowę po zmarłym bracie, K-ie Kąc-kim, Małgorzatę, o jej posiadłość dożywotnią, popadł w tym czasie w zatarg z synami Kąc-kiego, K-em Czarnym i młodszym, Białym, a po jej śmierci (koniec marca 1449) także o inne posiadłości Kąckiego. Został przez K-a Czarnego w r. 1450 uwięzionym i musiał się zrzec wszystkich swoich ziem. Mszcząc się za to na synowcach, uczynił w tymże roku z tych swoich posiadłości darowizuę na rzecz Władysława Pogrobowca jako swojego zwierzchnika lennego. Z tego zapisu wynikły później długotrwałe spory, które ostatecznie rozstrzygnęły o losach księstwa oleśnicko-kozielskiego. Był dwa razy żonaty: pierwszą żoną jego była Katarzyna (od 1437 do 1449), drugą Dorota, cór-• ka Jana II ks. mazowieckiego, która wkrótce umarła (koniec r. 1450). Potomstwa nie pozostawił. Przypomina on charakterem, przedsiębiorczością a nawet awanturniczością, z którą się łączyły stale potrzeby pieniężne, najstarszego brata, K-a b-pa.—Por. „Ser. rerum Sil.“

(t. 6); „Cod. dipl. Sil.“ (t. 15); „Kod. dypl. pol.“ (wyd. Bobowski) t. IV; „Cod. epist. saec.

XV“ t. II, III); Długosz „HistPol.“ (t. V).

8) Konrad VIII Młody, najmłodszy z braci, w r. 1416 (7 czerwca), przyjęty do zakonu krzyżackiego w Malborgu, zdaje się wskutek własnego postanowienia. Od 28 grud. 1429 piastował urząd w jednym z konwentów krzyżackich na Śląsku. Zdaje się jednak, że był tylko ter-cyarzein (Halbbruder) zakonu, jakich statut zakonny dopuszczał. Nie zrzekł się bowiem prawa do ojczystych posiadłości; najczęściej występował z tytułem ks. oleśnicko-kozielskiego, przebywał też w różnych miejscach księstwa rodzimego i miał zadanie pilnowania interesów zakonu w stosunku do książąt śląskich. Urn. między 5 września 1444 a 8 październ. 1447.

Posiadłość jego, Stynawa, przypadła po jego śmierci bratu, K-owi Białemu. —Por. „Ser.

Sil.“ (6).    9) Konrad XI Czarny, najstarszy

syn K-a Kąckiego i Małgorzaty, aż do mniej więcej 1458 r. występował zwykle wspólnie z młodszym bratem, K-em Białym (młodszym — ob. niżej). Kiedy po śmierci stryja, K-a Białego (1452), stali się bracia prawnymi dziedzicami całego księstwa oleśnicko-kozielskiego, podzielili się niem w ten sposób, że K. Czarny wziął dla siebie Oleśnicę, Koźle, Bytom i Gliwice, Biały zaś Oławę, Trzebnicę, Milicz, Sty-nawę i Wartenberg; tytułu jednak dziedzicznego: książąt oleśnickich, używają obaj wspólnie. Wspólnie też pobierają renty i dochody

królewskie z miasta i księstwa wrocławskiego, które im Władysław Pogrobowiec, po złożeniu mu hołdu we Wrocławiu w r. 1454, coprawda po pewnych rozprawach, zatwierdził. Kiedy w r. 1458 został w Czechach Jerzy z Podie-brad (ob.) wybrany na króla i koronowany (23 kwietnia), K. pierwszy z książąt dolno śląskich oświadczył się za nim i pozostał mu prawie aż do końca wiernym. Innych książąt śląskich, z początku mających pewne żale, że ich nie zaproszono do aktu wyboru króla, i postanawiających zgodne postępowanie wzajemne, aż uzyskają „chrześciańskiego pana i króla“, któryby był „prawowitym“, starał się K. na różnych zjazdach, w ciągu r. 1458 i 1459 odbywanych, nakłonić do uznania Jerzego, w ozem mu młodszy brat, K. Biały, zrazu także Jerzemu niechętny, dzielnie dopomagał. Był K. Czarny wtenczas prawie ciągle w drodze, odbywając narady to z Jerzym na pograniczu czesko-śląskiem, to znów z książętami śląskimi. Ci ostatui — zwłaszcza odkąd biskup wrocł. Jost (Jodok) z Rosemberga przechylił się na stronę Jerzego (sierpień 1458)—zaczęli go powoli uznawać wszyscy. Za te usługi oddał Jerzy K-owi miasto Namysłów w lenno; znajdowało się ono jednak wtenczas w ręku Wrocławian, którzy go nie chcieli K-owi wydać. Wrocław też, który wtenczas^stał u szczytu swojej potęgi, od początku zajął względem Jerzego stanowisko ‘nieprzyjazne i do końca go nie uznał. Napróżno starał się K., czy to na własną rękę, czy też w formie uroczystej na czele poselstwa, wysyłanego od króla Jerzego, nakłonić Wrocławian do złożenia hołdu Jerzemu. ' Już we wrześniu r. 1459 obaj K-owie oleśniccy, a za nimi i inni książęta, wysłali do Wrocławian listy wypowiednie i rozpoczęli z nimi wojnę. Wrocławianie odwzajemnili się obu K-om napadem na ich ziemie i zniszczyli ^Oleśnicę. W krótkim czasie nastąpił rozejm. Walka rozpoczęła się na nowo w r. 1463, odkąd papież wystąpił przeciw Jerzemu z karami kościelnemi, zwłaszcza od r. 1466, kiedy legat papieski ogłosił we Wrocławiu klątwę, rzuconą przez papieża na Jerzego, położenie K-a stało się trudnem. Przyrzekł jednak. Jerzemu na zjeździe w Kłodzku (24 lipca— 1 sierpnia 1466) razem z K-em Białym wierną pomoc. Występował też K. Czarny w tym samym roku w Pradze jako jeden z sędziów polubownych między ligą katolickich panów czeskich a Jerzym. Między 15 maja a 15 sierpnia 1468 obaj bracia znaleźli się pod klątwą kościelną, która została z nich zdjęta wskutek przyrzeczenia, że wyślą Jerzemu listy wypowiednie. K. Biały czynił to bez wielkich skrupułów, w imieniu zaś Czarnego—jego żona^Małgorzata, on sam pozostawał nadal Jerzemu wiernym. W marcu r. 1469 udał się z posłami polskimi, którzy mieli pośredniczyć w zawarciu pokoju między Jerzym i Maciejem Korwinem (ob.) na Morawy, gdzie gorliwie zabie-

na

CK «

gał koło interesów Jerzego. Maciej po rozbiciu się układów z Jerzym udał się do Wrocławia, gdzie mu książęta śląscy hołd złożyli, w tej liczbie K. Biały (4 czerwca 1469). K. Czarny wzdrygał się jednak od tego, mówiąc, że „nie jedną przysięgą wierności“ jest związany względem Jerzego, bo i przysięgą „rady i poddaństwa“, i prosił o dwa tygodnie do namysłu. Nakoniec, d. 18 czerwca 1469, złożył ów hołd. Lecz kiedy Jerzy z bronią w ręku chciał zmusić Ślązaków do posłuszeństwa] i na Śląsk rozciągała się nieszczęsna wojna, obaj K-owie starają się o ile możności unikać licznych zjazdów książąt i miast Śląskich, odbywanych celem obmyślenia wspólnych środków obrony, a i pomoc, której] od czasu do czasu do tej obrony dostarczają, jest raczej pozorna. I nie pomylił się K. w swojem przywiązaniu do Jerzego, bo i sami Wrocławianie, dostawszy się w chciwe ręce urzędników Macieja, którego sobie na pana przywołali, zaczęli później żałować swojego kroku. Z Polską miał K. dosyć częste stosunki. W układach które toczyły się w r. 1456 i 1457 między Januszem II (ob.) ks. oświecimskiem a Kaz. Jag. o kupno księstwa oświęcimskiego w Krakowie i w Cieszynie, K. występował jako pośrednik i „Superarbiter“. W r. 1461 miał na prośby Krzyżaków pośredniczyć między Zakonem i Polską. Ważniejszą była jednak sprawa księstw mazowieckich, która K. osobiście dotyczyła. K. miał za żonę Małgorzatę (od r. 1454) córkę Ziemowita V mazowieckiego (ob.); posag jej nie został mu przez opiekuna, Władysława I maz. (ob.), a szwagra K-a, wypłacony, o ten posag zwracał się też w r. 1457 Władysław Pogrobowiec do Kaz. Jagiellończyka. W r. 1462 umarli bracia stryjeczni Małgorzaty, Ziemowit Vif i Władysław, synowie Władysława I, i na nich wygasła linia książąt mazowieckich na Płocku, Sochaczewie, Gostyniu, Rawie i księstwie beł-skiem na Rusi. Otóż do objęcia tych ziem przystąpił Kaz. Jag. na mocy praw lennych i dziedzicznych korony polskiej; zgłosili się także: Konrad III Rudy z innej linii mazowieckiej prawem spadku i Konrad Czarny oleśnicki prawem spadku i dziedziczenia przez żonę, jako jedyną żyjącą odrośl wygasłej linii. Miał K. za sobą poparcie spowinowaconego z nim przez matkę, księżniczkę mazowiecką, cesarza Fryderyka, który w r. 1463 wysyła jego brata, K-a Białego do Polski; popierają go — wyjątkowo w tej sprawie — energicznie także Wrocławianie, którym o to chodziło, żeby wojna, do jakiej się K. wraz z K-em Białym przeciw Polsce gotował, nie przeszkadzała ich handlowi, którzy więc dobrowolnie i za pośrednictwem bawiącego wówczas w Polsce legata papieskiego i przez prośby zanoszone wprost do Kazimierza starali się go nakłonić do ustępstw rzecz K-a. Odbywają się liczne zjazdy w Polsce w latach od 1462 do 1465, w Piotrko-

wie, Kaliszu, Brześciu i Krakowie; sprawa jednakże rozbija się o to, że Kaz. poddał ją pod są l dostojników Królestwa polskiego i przy tym warunku twardo obstawał. Nareszcie zgodził się Kaz. z K-ein 6 lipoa 1465 na pośrednictwo króla czeskiego Jerzego z Podiebradu. Ten wystał Josta, b-pa wrocł., i Wilhelma z Rosenberga w poselstwie do Polski, i za ich usil-nem staraniem, po wielu uciążliwych pertrak-tacyach, odbywanych na zjeździe w Piotrkowie od 29 października do 12 listopada r. 1465 doszło nareszcie do zgody. K. i Małgorzata zrzekli się praw do księstw mazowieckiego, a Kazimierz zobowiązał się_wypłacić 20 000 zł. węg. w sześciu rocznych ratach, poczynając od r. 1466.jW summie tej miał być także zawarty i posag Małgorzaty. Zrzekł się także K. prawa do posagu swej siostry Anny, wdowy po Władysławie I mazowieckim. Ponieważ Małgorzata była w Kaliszu nieobecna, dokonała tego zrzeczenia się w asystencyi małżonka uroczyście przed dostojnikami polskimi „zgromadzonymi na modłę sądu“‘ w dniu 29 października 1465 w Poznaniu. Ostatnia z owych rat, szósta, została (z dwuletniem opóźnieniem) wypłacona bratu K-a, K-owi Białemu, i Małgorzacie 25 lipca 1473 r.—Z natury łagodny i pokojowo usposobiony, starał się K. w burzliwych owych czasach wszelkie spory łagodzić, występował też bardzo często jako rozjemca i pośrednik pokojowy. Za broń chwytał tylko w potrzebie^o-statecznej. To też mówi o nim kronikarz wrocławski: „Ten książę zawsze był nienawidzony przez Wrocławian w dawniejszych czasach, ponieważ zawsze doradzał pokój i spory wogó-le były przeciwne jego naturze. Tak też dopiero w sprawie Polaków (wojna między Władysławem a Maciejem Korwinem o tron czeski) doradzał pokój aż do śmierci, i dlatego zostali wysłani posłowie od b-pa (Rudolfa wrocł.) i miasta wrocławskiego, księcia Henryka, Konrada Białego i Mikołaja opolskiego do króla polskiego w celach pokoju, wbrew królowi naszemu“ (Maciejowi —w sierpniu 1471). Był K. według wyrażenia tegoż kronikarza „wielkim przyjacielem heretyków“, co według nowożytnych pojęć znaczy, że heretykom tym (Jerzemu z Podiebrad) umiał dotrzymywać przysięgi wierności i przywiązać się do nich za ich osobiste przymioty. Zm. 14 sierpnia 1471.—Por.

Kod. dypl. pol.“ (wyd. Bobowski) t. IV. Dłu-osz „Hist. Pol.“ (t. V); „Cod epist. £saec. XV“ (t. I); „Ser. rer. Sil.“ (t, VII, VIII, IX, X). 10) Kom ad Biały (młody), ks. oleśnicki na Oławie, Wartenbergu etc., ostatni męski potomek linii Piastów oleśnickich. Drugi syn K-a Kąckiego i Małgorzaty. Przywileje wystawiał samodzielnie już w r. 1443. W stosunku do Jerzego z Podiebradu zajmował z początku, od kwietnia 1458, takie samo stano\yjsko, jak przeważna część książąt śląskich, tj. nieprzychylne, i tej swojej niechęci dał razem z innymi wy-

za

raz na różnych zjazdach w r. 1458 i w początkach 1459. Lecz już w marcu t. r. starał się opornych Wrocławian przeciągnąć na stronę Jerzego, a na zjeździe książąt śląskich, w kilka tygodni później odbytym, tłómaczył im potrzebę uznania Jerzego, oświadczając, że pan ten uważa' ziemie książąt oleśnickich za swoją własność, z której ich może każdego czasu usunąć. Miałby był król czeski do tego podstawę na zasadzie darowizny K-a Białego (star-s .ego, ob.), ale zdaje się, że było to tylko podejście ze strony K-a. Został więc gorliwym stronnikiem Jerzego, a dla niespokojnego swego temperamentu znalazł ujście w walkach przeciw opornym Wrocławianom i innym wrogom króla czeskiego. Z pocz. r. 1461 został nawet przez Jerzego mianowany namiestnikiem jegi („howptman“) przeciw burzycielom pokoju na Śląsku. W r. 1466 Jerzy obdarował go miastem Środą (Neumarkt) wraz z okręgiem, własnością „księstwa i miasta wrocławskiego.“ Nie zdołał jednak zdobyć miasta, bo Wrocławianie osadzili tam silną załogę. Z Polską pozostawał w zatargach, które przeważnie miały charakter awantur pogranicznych. Je-. dną z nich zakończono układem w Kaliszu m. K-em i Kaz. Jag. (2 sierpnia 1460 r.), gdzie postanowiono wzajemne ustalenie granic i określono sposób wypowiadania sobie przyjaźni w razie wyprawy Polaków przeciw królowi Jerzemu, lub Jerzego przeciw Polsce, gdyby K. miał walczyć po stronie Jerzego. W r. 1471, wskutek starań K-a Czarnego (ob.), wysłali książęta śląscy, w ich rzędzie i K„ razem z biskupem wrocł., z miastami śląskiemi i łużyckiemi poselstwo do Polski, które w imieniu swoich mocodawców zawarło z Kaz. Jag. rozejm m. 4 września 1471 a 25 stycznia 1472. W końcu r. 1473 przyszło znowu do układów między K-em i Kaz. Jag. w sprawie o spory między poddanymi obustronnymi. — Lecz przeważną część życia K-a zajęła kwestya, kto po jego śmierci ma zostać właścicielem jego ziem, a raczej ciągłe o te księstwa targi, w które sam K. wprowadzał największe zamieszanie, albowiem będąc w ciągłej potrzebie pieniężnej, starał się nietyle o dobry los swoich posiadłości, ile o chwilowe zyski, a w stanie anarchii ówczesnej na Śląsku wszystko uchodziło. Odziedziczywszy po bracie, jK-ie Czarnym, księstwo Kozielskie na Górnym Śląsku, a więc Koźle, Gliwice, Kraniowice i Nidek, przy sposobności zaręczyn Barbary, córeczki K-a Czarnego, z Albrechtem, synem Henryka Starszego, ks. Ziembickiego i lir. Kładzkiego, sprzedał temu ostatniemu w lecie roku 1472, te ziemie za 9 000 zł. węg. Powstała sprawa o właściwe posiadłości księstwa Oleśnickiego, do której punktem wyjścia była darowizna, uczyniona przez K-a Białego (starszego) w roku 1450 we Wrocławiu na rzecz Władysława Pogrobowca. Ces. Fryderyk III, który jako opiekun Wład.

darowiznę tę przyjmował, uczynił z tego księstwa d. 11 czerwca r. 1452 nadanie lenne na rzecz swojej siostry Małgorzaty, żony elektora saskiego Fryderyka II (ob.), względnie jej synów, Ernesta i Albrechta. Nie przyszło jednak wtedy do realizacyi tego nadania, bo nikt z interesowanych z powodu ogólnych zamieszek p etensyj swych przeciw K-owi Czarnemu i Białemu siłą nie mógł poprzeć. Kiedy w r. 1464 Ernest i Albrecht nastąpili po ojcu, podjęli usilne starania celem pozyskania tych ziem, ażeby w ten sposób mieć środek zamiany na Dolne Eużyce, o które im przedewszyst-kiem chodziło. Starali się przytem o poparcie króla Jerzego, a później Macieja Korwina. Korwin postępował chytrze i ostrożnie, zwłaszcza do czasów pokoju ołomunieckiego (21 lipca r. 1479), tj. dopokąd swej władzy na Śląsku nie utwierdził. Chodziło mu bowiem o to, żeby żadnej ze stron interesowanych nie popchnąć do obozu swoich nieprzyjaciół, a przytem sam chciał właśnie z księstw oleśnickiego, głogowskiego i opolskiego z czasem urządzić potęgę dziedziczną dla swego syna z nieprawego łoża, Jana Korwina. Zdarza się więc, że w latach 1474 i 1475 Maciej książętom saskim potwierdza lenno tych ziem, a równocześnie sam stara się je nabyć. K. wyzyskiwał obie strony, wdając się z każdą w układy i biorąc od każdej obfite pieniądze. Utwierdziwszy się jednak na Śląsku, wykupił Maciej — prawdopodobnie w r. 1480—od książąt saskich ich prawa. O późniejszych bowiem zabiegach z ich strony o te ziemie już nie słychać. Zbuntowawszy się przeciw Maciejowi, znalazł się K. w"r. 1489 ze swych posiadłości wyzutym, i zdawało się że nadeszła chwila powstania na Śląsku dziedzicznego księstwa węgierskiego, bo i Opolszczyzna została wtedy przy, podobnej sposobności przez Węgrów zajęta. Śmierć jednak ^Macieja (kwiecień 1490) stanęła temu na przeszkodzie: K. odzyskał swoje posiadłości. Za pewną summę i inne zobowiązania zapisał wtedy swoje dziedzictwo, tj. Oleśnicę, Oławę, Wartenberg, Sty-nawę, Milicz, Smogorzew itd., synom Fryderyka I lignickiego (zm. w r. 1488). Król Władysław czeski jednak po śmierci K-a (21 września r. 1492) zapisu tego nie uznał, i kazał zająć te ziemie jnko opróżnione lenna korony czeskiej. Oddawał je następnie w różne ręce, aż w r. 1495 (28—30 kwietnia) powierzył je wiernemu swemu doradcy, ks. Henrykowi I Ziem-bickiemu, synowi Jerzego z Podiebradu, dziedziczny zamek jego Podiebrady i 5 000 kóp gr. Żoną K-a była Dorota, córka blacharza Nikodema Reynkenberga.—Porów. „Silesia-ca, Festschrift des Vereins f. Gesch. u. Altt. Scbles.“; Hubert Ermisch „Die sächsische Anwartschaft auf das Fürstentum Oels“); Herrn. Markgraf „Heinrich Domping der Bresl. Hauptmann“; „Ser. rer. Sil.“ (t. 3, 4, 7, 10, 12, 13, 14, 22); „Kod, dypl. pol.“ (wyd.

Bobowski t. IV). —Do wszystkicli K-qw ś-kich — por.: Haensler „Geschichte d. Fürstt. Oels“;

w ścisłych i częstych, a nader przyjaznych stosunkach pozostawał z tymi książętami, już-to za sprawą bliskiego pokrewieństwa, już-to z powodu sąsiedztwa. Nie tak szczęśliwie jednak szła walka K-wi z Henrykiem Brodatym: pokonany został pod Skałą i Wrociryszem w r. 1228, ale zaledwo Henryk wojska swoje wyprawił ua Śląsk, K. napadł podstępnie na Henryka w Spytkowicach i wziął go do niewoli. Syn Brodatego, Henryk Pobożny, przygotowywał się do wojny w obronie uwięzionego ojca, ale matka jego, św. Jadwiga, udawszy się osobiście do K-a, wymogła uwolnienie męża. Brodaty zrzekł się opieki nad Bolesławem, a równocześnie synowie K-a, Bolesław i Kazimierz (I kujawski, ob.', poślubili córki Brodatego: Konstancyę i Gertrudę (1230). Ale niedługo cieszył się K. zwycięstwem i panowaniem w Krakowie. Zdzierstwa i ucisk, na które skarżyli się biskupi, zniechęciły do niego panów małopolskich; co więcej, K., który wprawdzie, obejmując rządy w Krakowie, oddał synowcowi księstwo sandomierskie, teraz Bolesława wraz z matką podstępnie pochwycił i na zamku sieciechowskim uwięził (1232). Wobec tego małopolscy panowie przywołali Henryka Brodatego, który, zwolniony przez papieża Grzegorza IX z przysięgi, że z K-em ni-

J) d.

Dr. H. Grotefend „Die Stammtafeln der schlesischen Fürsten“ (Wrocław 1889).

Konradowie mazowieccy : 1) Konrad 1, młodszy syn Kazimierza Sprawiedliwego i Heleny, córki Rośeisława, ks. kijowskiego, a rodzony brat Leszka Białego (* w 1187 lub 1188 — f 31 sierpnia 1247 w Czerwińsku). Ojca stracił wcześnie i po jego śmierci (1194) podzielił się z bratem Leszkiem księstwami ojcowskiemu L. otrzymał Sandomierz, a K. Mazowsze i Kujawy, stąd jego przydomek „mazowiecki“. Podział ten przyszedł do skutku prawdopodobnie między r. 1199 a 1200, albo w r. 1202, tj. po objęciu tronu krakowskiego przez Leszka Białego; pierwsza jednak data jest bliższą prawdy. W r. 1205 bierze K. o-sobisty udział w bitwie pod Zawichostem, zakończonej klęską i śmiercią Romana Halickie-goJ(ob,). W r. 1210 obecny jest na zjeź-dzie książąt i biskupów polskich w Borzyko-wej i występuje jako świadek na przywileju WładysławaOdonicza (ob.)dla klasztoru Cystersów w Przemęcie. K. wraz z Odoniczem i Leszkiem Białym należał do zwolenników reformy kościelnej, o której myślał właśnie arcyb. gnieźnieński, Henryk Kietlicz (ob.). W r.

z Krakowa wypędził i księstwo objął w posiadanie. K. wprawdzie z Jadźwingami , Prusakami, Litwinami napadł i spustoszył księstwo krakowskie, ale nie potrafił go odzyskać i musiał zawrzeć pokój z Henrykiem. Podobną walkę o panowanie nad Krakowem prowadził K., po śmierci Henryka Pobożnego pod Lignicą wr. 1241, z Bolesławem Wstydliwym i Bolesławem „Rogatką“, synem Henryka Pobożnego. Wraz z synami Odonicza (Przemysław I i Bolesław Pobożny) wypędził Rogatkę z Krakowa, ale przed Bolesławem Wstydliwym nie mógł się przy Krakowie u-trzymać; walka ta zresztą przeciągnęła się do śmierci K-da (1247). Jedynie niezamącone stosunki panowały między K-em a Danielem, którego wspierał we wszystkich wojnach, od niego* nawzajem częstej doznając pomocy. Ale w życiu i działalności K-a najważniejsze są sprawy pruskie i sprowadzenie Krzyżaków. Złą z tego powodu opinią cieszy się K. w hi-storyografii polskiej, jako ten, który nietylko przez wezwanie zakonu niemieckiego dowiódł własnego niedołęstwa i nieudolności , ale na całą Polskę ciężkie i brzemienne w następstwie sprowadził ciosy. Było dotąd pewnikiem w nauce, że przyczyną sprowadzenia Krzyżaków w r. 1226, były napady pogańskich Prusaków na Mazowsze, częste i niszczące, przed któremi K. uciekał i ciężko okupywać się musiał z wielkim uciskiem ludności. Nie mogąc się więc im obronić, K. za sprawą Ch r y s t y a n a, pierwszego b-pa pruskiego i mi-

1215 wydano dla kościoła polskiego przywilej . gdy wojować nie będzie, współzawodnika swego immunitati s; wystawcami tego przywileju są:

Leszek, K., Odonicz i Kazimierz, ks. opolski.

W ówczesnej walce kościelnej, tj. w sporze Henryka Kietlicza z Władysławem Laskonogim (w który wplata się walka Laskonogiego z 0-doniczem), bierze K.żywy udział i należy nawet do ligi przeciw Odoniczowi. Wogóle odgrywa poważną rolę w ówczesnych polskich stosunkach politycznych. Podobnież uczestniczy K. w zjeździe w Gąsawie, gdzie zebrani książęta mieli radzić nad zgodą Odonicza z Laskonogim, a gdzie Leszek Biały padł zamordowany. Ta śmierć Leszka w r. 1227 dała K-owi nową sposobność do działań politycznych: chodziło mianowicie o opiekę nad nieletnim (I¹/., r.) synem Leszka, Bolesławem V Wstydliwym. O tę opiekę, a przez to samo o rządy monarsze nad Krakowem, ubiegali się K. i Henryk Br o d a ty (ob.). K-a prawa były bliższe, jako stryja, ale panowie małopolscy wraz z wdową po Leszku, Grzymisławą, niechętni K-owi i lękający się jego natury dzikiej i gwałtownej, zawezwali Henryka. Stąd wszczęła się wojna 1227 — 1232 r.,bo zjazdy i rokowania (zjazdy w Skarzeszowie, Bejcach, w Krakowie) nie doprowadziły do niczego. Oprócz powyższych kandydatem do opieki, popieranym początkowo przez panów małopolskich, był także Laskonogi. Zrazu więc walczył K. z Laskonogim, w r. 1228 wyprawił się na Kalisz i zdobył go dzięki pomocy książąt ruskich: Daniela halickiego (ob.) i Wa-sylka, synów Romana halickiego. K. bowiem

syonarza (ob.), założył na wzór „rycerzy mieczowych“ w Inflantach, zakon kawalerów, zw. Braćmi dobrzyńskimi w r.' 1224 do wojowania z Prusakami i nadał im jako uposażenie Dobrzyń. Tych jednak Prusacy w pierwszej walce wycięli prawie ze szczętem; od śmierci bo- * wiem wojewody Krystyna (ob.), „bożka słowiańskiego“, będącego postrachem dla Prusaków i dzielnym a mądrym doradzcą K-a, a właśnie przez tegoż K-a zamordowanego, Prusacy ośmielili się i zuchwale najeżdżali Mazowsze. Wobec upadku „Dobrzyńców“ K. postanowił wezwać Krzyżaków i oddać im ziemię chełmińską z obowiązkiem bronienia Mazowsza przed Prusakami. Tak przedstawiano dotąd sprowadzenie Krzyżaków do Polski. Wbrew temu jedna z najnowszych prac dra W. Kętrzyńskiego, dokonywując rewizyi badań dotychczasowych nad przywilejami krzyżackie-mi (zwłaszcza Per lb ach „Preussisch-polni- 1 sehe Studien“ t. I—II), przedstawia tę rzecz inaczej i wykazuje, że K. sprowadził Krzyżaków, nie w celu obrony przed Prusakami,—którzy bynajmniej nie najeżdżali Polski i Mazowsza, a jedynie napadali na tych Prusaków, którzy przyjęli byli clirześciaństwo/ale, by Krzyżacy dokonali podboju Prus, i to na rzecz K-a, a za to otrzymywali ziemię chełmińską, nie]tytułem darowizny, lecz tylko w użytkowanie i jako wyposażenie; zresztą zwierzchnictwo nad tą ziemią chełmińską i nad przyszłemi zdobyczami zakonu i nad samymi Krzyżakami należało do K-a. Według więc Kętrzyńskiego, cel sprowadzenia Krzyżaków miał charakter zdobywczy, a wcale nie obronny. Co się zaś tycze „Dobrzyńców“, to założono ich w r. 1222 w celu szachowauia "Zakonu krzyżackiego. Krzyżacy wszystkie przywileje sfałszowali lub wprost podrobili, i ich to wymysłem jest (w sfałszor* anym przywileju K-a), że zostali sprowadzeni dla obrony Mazowsza. K. pomagał Krzyżakom w wojowaniu Prusaków, wyprawiał się z nimi w r. 1281, a przedewszystkiem w r. 1234, gdzie brało u-dział kilku innych książąt polskich, i odniesiono wielkie zwycięstwo nad rz. Sirguną. Ale wkrótce popadł K. w ostre zatargi z Chry-styanem, biskupem pruskim, któremu luźne poczynił nadania, z Braćmi Dobrzyńskimi, a przedewszystkiem z Krzyżakami, wskutek ich bezczelności i chciwości. Ten ostatni spór powstał z powodu Braci Dobrzyńskich, których Krzyżacy w r. 1235 wcielili do swojego zakonu i ich posiadłości ze swojemi złączyli. K., aby ratować choć część swoich posiadłości nadanych „Dobrzyńcom“, zgodził się na sąd rozjemczy, złożony jednak z osób wysoce Krzyżakom przyjaznych; wyrok też był dla K-a fatalny. Odzyskał wprawdzie zamek dobrzyński z przyległościami, ale za to oddał im całe te-rytoryum chełmińskie i Nieszawę wraz z zrzeczeniem się wszelkich praw książęcych do tej ziemi, zobowiązał się wreszcie wypłacić znaczną summę pieniężną. Ugoda ta przyszła do skutku 19 października 1235 r., prawdopodobnie we Włocławku, i odtąd właściwie ziemia chełmińska należy bezsprzecznie do Krzyżaków. K. ożenił się w r. 1207 z Agafią (a nie Agazyą), córką Świętosława Andrzeja, ks. no-wogrodzko-siewierskiego i przemyskiego, i miał z nią 6 synów, z których trzech umarło młodo, jeszcze za życia ojca, i 4 córki. Z synów najstarszy, Bolesław, i Kazimierz występują już za życia ojca w życiu politycznem a K. dzieli pomiędzy nich swoje posiadłości, wyznaczając Bolesławowi — Sandomierz i Sieradz, Kazimierzowi—Kujawy (stąd K. I kujawski ob.); sobie zaś zostawia Łęczycę, jakkolwiek wtrąca się we wszystko. Na K-ie cięży pamięć dwóch zabójstw: mianowicie zamordowanie bardzo popularnego wojewody mazowieckiego Krystyna Gozdawity i księdza Jana Czapli sekretarza w r. 1239, drugiego z nich, co prawda, niezupełnie bez winy. Za zamordowanie Czapli został K. obłożony klątwą i dopiero odstąpieniem Łowicza arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu okupił swą winę. Jakkolwiek sprzyjał pozornie dążnościom emancypacyjnym duchowieństwa polskiego, K. szedł jednak za prądem czasu, a raczej za śladami brata swego Leszka; mimo bowiem, że wystawiał przywileje dla biskupów, nie wahał się gwałcić praw, niszczyć dóbr kościelnych, wyrządzać krzywd. Mściwy i gwałtowny, wiarołomny i zdradziecki, zdzierca swoich poddanych i dla nich okrutny, K. jest typem zwyrodniałych Piastowiców XIII w.—Zależnie od tego jak przedstawia się sprawa sprowadzenia Krzyżaków, przedstawiać się musi także i zmysł polityczny K-da; zdaje się jednak, że o jakichś głębszych zdolnościach męża stanu u egoistycznego K-a mówić nie można.—Por. Do sprawy krzyżackiej: Perl-bach „Polnisch - preussische Studien“ t. I—II Halle 1886; Voigt „Geschichte Preussens“; Ewald „Eroberung Preusseus“; Romanowski „De Conradis, ducis Mazoviae conditione“ (Poznań 1857); Sokołowski „Konrad, ks. mazow.“ (tamże 1873 „Tyg. wielkopolski“ i osobno); K ę-trzy liski W. „O sprowadzeniu Krzyżaków przez ks. Konrada“ (Kraków 1903, w „Rozpr. Akademii“) i recenzya dr. St. Zakrzewskiego w „Kwart, histor.“ 1903 r.; wreszcie St. Zakrzewski „Nadania na rzecz Chrystyana“ (Kraków 1902 „Rozpr. Akad.). Do wojen i stosunków politycznych: Krotowski „Stosunki polskie po śmierci Leszka Białego“ (Kraków 1886; właściwie Szkaradek) i „Walka o tron krakowski“ („Przegl. powsz.“ 1895); Smolka „Henryk Brodaty“ (Kraków 1873). Do spraw kościelnych: A b r aham „Synodłęczycki r. 1180“ („Kwart, hist.“ t. III) i „Pierwszy spór kościel-no-polityczny“ (Kraków 1894, „Rozpr. Akad.“), a także (wspólne obu działom — polityczny i kościelny): Kłodziński „Stosunki ) Władysława Odonicza z Laskonogim“ (Kraków 1900,

„Walka o monarchę

M. G-y

„Księga pamiątk. uczn. uniw. Jagiell“). Do rodzin-• nych stosunków: B al z e r „GenealogiaPiastów.“ 2) Konrad II Mazowiecki, a raczej ks. Czerski (* między 1251 a 1255—f 23 czerwca 1294), był synem Ziemowita I, ks. czersko-ma-zowieckiego i Perejasławy, córki ks. halickiego Daniela (ob.), a rodzonym wnukiem K. I mazowieckiego. Był prawdopodobnie K-a starszym synem Ziemowita, niektórzy jednak uczeni robią go młodszym od brata Bolesława, ks. płockiego. W r. 1262 w czasie napadu Litwinów na Jazdów, stracił K. ojca, a zarazem tam dostał się do niewoli—ta jednak trwała niedługo. Księstwem ojcowskiem podzielili się bracia: K. otrzymał Czersk, Bolesław—Płock. A-le nie żyli ze sobą w zgodzie: owszem, trwały między nimi ciągłe niesnaski, zwłaszcza od r. 1281. Wtedy bowiem Bolesław płocki zajął przy pomocy Władysława Łokietka należący do K-a Ujazdów, za co K. mszcząc się, zagarnął Łokietkowi \v 'r. 1286 Gostynin, a na Mazowsze sprowadził Litwinów i Ruś w r. 1282, którzy spustoszyli Bolesławowi Wyszogród. W przyjaznych natomiast stosunkach pozostawał K. z Bolesławem Wstydliwym i z książętami ruskimi, zwłaszcza z Włodzimierzem Wasylewi-czem wołyńskim. Jakoż w r. 1273 wraz z Bolesławem Wstydliwym, Leszkiem Czarnym i Bo-lesławem Pobożnym ks. Kaliskim (ob.), wyprawia się K. na Śląsk i pustoszy ziemię opolską. Wtedy też poślubił K. córkę ks. wrocławskiego Bolesława II Łysego. Jadwigę. Nie tak przyjazne były stosunki K-a z Leszkiem Czarnym, następcą Bolesława Wstydliwego na tronie krakowskim (w r 1279). Miał Leszek Czarny wielu nieprzyjaciół wśród wielmożów małopolskich, którzy podnosili kilkakrotnie bunt przeciw niemu, a na" ich czele stał biskup krakowski Paweł z Przemankowa (ob.). W te spiski zamieszany był K. W r. 1282, w czasie wyprawy Leszka na Jadźwingów, Litwini spustoszyli ziemię Sandomierską, a wojewoda sandomierski Janusz wydał K-owi Sandomierz i Radom. Leszek podejrzewał K-a i Pawła z Przemankowa o napad Litwinów, a stracone grody niezwłocznie odebrał. Ale wkrótce biskup Paweł podniósł bunt jawny na szersze rozmiary, buntownicy przywołali znowu K-a, ofiarując mu tron krakowski. K. wszakże Krakowa nie mógł zdobyć dzięki dzielnej obronie oblężonych, a przyjaznych Leszkowi mieszczan i z pod niego ustąpić musiał, Leszek zaś, zebrawszy wojska, dopadł K-a pod Bogucicami nad rzeką Rabą i zadał mu ciężką klęskę (4 sierpnia 1285), w parę zaś lat potem Sieradzanie z namowy Leszka spustoszyli dzielnicę K-a. Po śmierci Leszka Czarnego (1289) bierze K. wraz z Lwem halickim (ob.) udział osobisty w walce Łokietka o Kraków z Henrykiem Probusem (ob.), ostatecznie (mimo zwycięstwa ~Łokiet-kowego pod Siewierzem) dla Łokietka niepomyślnie zakończonej. K. jest 'fundatorem

. Wielka Enoykl. Poważ Iluatr. Zeizyt 299a Toaa XXXVIII

klasztoru kanoników laterańskich w Błoniu w r. 1289, których hojnemi dotacyami obdarzył, nadał im wieś Miedzeszyno, kościołowi w Płocku w r. 1285 nadaje wieś Rafałów i zatwierdza darowiznę jakiejść szlachcianki dla tegoż biskupstwa (Płockiego). Szczególniejszą opieką otaczał K. Czerwińsk, który rósł w zamożność pod jego rządami. W Czerwińskuumarł K. i tam kazał się pochować. Miał tylko jedną córkę Annę, później żonę ks. raciborskiego Przemysława. Szujski („Historya Polski“ t. I) uważa K-a za przedstawiciela „generacyi spodlonych Piastów“, w przeciwieńst wie do rządnego i gospodarnego jego brata, Bolesława. Ponieważ K. zmarł bez pozostawienia męskiego potomka, przeto dzielnicę jego—Czersk — oddziedziczył młodszy brat jego, Bolesław płocki (f w roku 1313).—Porów. Balzer „Genealogia Piastów“; Kozłowski „Dzieje Mazowsza“ (Warszawa

1859); „Kodeks dyplom, mazowiecki“ (Warszawa 1863); Semkowicz 1288 — 1294“ („Kwartalnik hist.“ t. V).

3) Konrad III Budy, ks. mazowiecki (a właściwie: czerski, warszawski, zakroczymski, nurski, płocki, wiski, wyszogrodzki, ciechanowski i łomżyński) (* między 1448 a 1450—f 28 października 1503). Był synem Bolesława IV, tego samego, który w bezkrólewiu po śmierci Władysława Warneńczyka, na sejmie piotrkowskim w 1446, został okrzyknięty królem polskim, gdy Kazimierz Jagiellończyk zwlekał z przyjęciem korony—i Barbary, księżniczki ruskiej. Czterej bracia jego starsi zmarli w dzieciń-stwie.”Ojca stracił wcześnie (w r. 1454), a gdy w r. 1462 zmarł zabity Władysław II, ks. płocki, K. został upełnoletniony i za księcia płockiego uznany. Ale o to księstwo toczył się długi spór między Piastowicami ze Śląska (Konrad Czarny, ks. oleśnicki [ob.] i inni), K-em mazowieckim i królem Kazimierzem Jagiellończykiem, którego echo powtarza się jeszcze w r. 1470. Ostatecznie wyrok sejmu piotrkowskiego w listopadzie 1462 r. przyznał księstwo płockie, mimo protestu K-a i usilnych jego zabiegów w latach następnych, zwłaszcza w r. 1463, Kazimierzowi Jag-i. Ojcowizną K-a i jego braci młodszych (Kazimierza, Bolesława i Janusza) były księstwa: mazowieckie, czerskie, zakroczymskie, ciechanowskie i łomżyńskie. Początkowo, przez czas dłuższy, bracia panowali wspólnie. Dopiero w r. 1470 nastąpił podziały za sprawą i współudziałem biskupa płockiego, Ścibora Gościckiego, następcy Pawła Giżyckiego, który w 1462 gorąco popierał pretensye K-a do Płocka. Przy podziale ojcowizny dostał się K-owi Czersk. W wojnie

13-letniej bierze K. udział, w 1464 roku o-blega Działdów. W 1468 sprawa o Płock, Sochaczew i Zawkrze została wznowioną, ale wyrok komisyi sejmowej powtórnie te księstwa przysądził Polsce, a nie K-owi. W r. 14.74 brat K-a, Kazimierz (III), w r. 1471 obrany

(„Kwart, hist.“ t. V).

biskupem płockim, zrzeka się na rzecz K-a ziemi, wyszogrodzkiej a po śmierci dalszych braci (Bolesława i Janusza) i ich posiadłości przeszły na K-a, który w ten sposób zjednoczył w swych rękach całe Mazowsze, o ile nie przyłączono jego części dawniej do korony. Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka (1492) Janusz II, brat K-a, ks. łomżyńsko-ciechanow-ski, był kandydatem do korony polskiej. K. go popierał, a Zbigniew Oleśnicki junior, prymas i arcybiskup gnieźnieński (ob.), był głównym filarem kandydatury Janusza i K-a. Listy Aleksandra Jagiellończyka, podówczas księcia litewskiego, z prośbą, by K. popierał Olbrachta na tron polski, są dowodem, że K. miał pewne znaczenie. Gdy w r. 1494 umarł brat K-a, Bolesław, ks. warszawski, K. jego księstwo usiłował zająć, ale Warszawa zamknęła przed nim bramy miasta; mimo to K. księstwo odziedziczył, lecz tylko jako dożywocie. Tym tytułem bowiem nadał K-owi król Olbracht w r. 1496 ziemie:    warszawską, wyszogrodzką, zakro

czymską, łomżyńską i nowogrodzką, a Czersk prawem lennem, K. zaś złożył Olbrachtowi hołd z tych wszystkich ziem w Lublinie, jako lennik, w następnym zaś roku przyrzekł, że urzędnicy i szlachta jego księstw również złożą przysięgę na wierność królowi. W wyprawie bukowińskiej (1497) biorą udział wojska K-owe. Obecny jest K. na koronacyi Aleksandra na króla polskiego w r. 1501. K. żenił się dwukrotnie; dwie pierwszejego żony, Magdalena i druga, nieznanego imienia, pochodziły z domów mieszczańskich; po pierwszej odziedziczył K. kamienicę w Krakowie. I druga była także mieszczką krakowską, córką jakiegoś Aleksego. Z końcem r. 1496, albo z początkiem następnego, poślubia K. Annę, córkę Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego, za którą otrzymuje 20 tysięcy dukatów posagu, a zabezpiecza oprawę żony na miastach Liwie, Garwolinie i Piasecznie. Anna przeżyła męża, który, umierając, pozostawił czworo dzieci: Stanisława i Janusza (III), Zofię, żonę Ludwika Pekri, podżupnika w Kroacyi, i Annę, żonę Stanisława Odrowąża ze Sprowy. Wszystkie osierocił K. jeszcze dziećmi, ale Aleksander, dzięki zabiegom matki, zachował ich nie-tylko przy ojczystym Czersku, ale i przy innych ziemiach wbrew układowi K-a z Olbrachtem r. 1496. Na synach K-a wygasła mazowiecka linia Piastów w r. 1526. K. był także tym, którzy karę pieniężną zw. „quinquauginta“ zniżył do 40 groszy dla kmieci—odtąd ten rodzaj kary zwał się „winą kmiecą“. W r. 1496 wydał K. także statut dla Mazowsza. Zmarł w 0-siecku.—Por. Balzer „Genealogia Piastów“; Długosz t. V (Historya); Car o „Gesell. Polens“ t. V (do sprawy płockiej od 1462 —1470); „Kodeks dypl. ks. mazowieckiego“ (Warszawa 1863); Małecki „Grzywny karne“ (Kwart.

| list.“ t. VII); Balzer „Corpus iuris Polonici“

M. G-y

Konrad, książę znojemski, następnie berneński na Morawach i czeski, syn Brzetysława I, księcia czeskiego (f 1092). Z podziału ojcowizny przypadł mu Znojm morawski (1054), zamieniony później na Berno na mocy nowego podziału, przez brata Wratysława dokonanego (1061). Wdowa po Ottonie ołomunieckim, Eufemia, wraz z synami, Świętopełkiem i Otikiem, oddała się pod opiekę K-a; wtedy starszy brat jego Wratysław, uważający są za seniora Przemysłowiców, uznał to za naruszenie praw swoich. Wyprawiony na Morawy Zdirad, wódz Wratysława, obiegł K-a w Bernie, lecz, naigra-wając się z syna seniorowego Brzetysława, ściągnął zemstę obrażonego i śmierć z jego ręki poniósł. Wojna między braćmi zamienić się teraz miała na bój ojca z synem, pomyślnie jednak przez Wilburgę, małżonkę Konradową zażegnany. Zgon Wratysływa (r. 1092) wyniósł K-a na tron czeski. K. panował zaledwie 8 miesięcy, skończywszy żywot w roku objęcia władzy.

Konradowie ks. Znojemscy: 1) K. I, syn Lutol-

da, był wraz z Wratysławem Udalrykowicem berneńskim głową sprzysiężenia, mającego na celu przywrócenia senioratu, tj. prawa następstwa tronu po bracie według starszeństwa. Sprzysiężeni zamierzali pozbawić władzy Sobiesława I, a wynieść Brzetysława, który był synem Brzetysława II. Zamiar ten wszakże spełzł na niczem: uwięziono K-a wraz z nowym pretendentem (1130). Ułaskawiony w r. 1137, odzyskał Znojm. Stronnicy senioratu, z Nacze-radem na czele obwołali K-a księciem czeskim, a biskup ołomuuiecki Henryk Zdik obciążył go klątwą, ponieważ K. zasekwestrował majątki biskupie. W kwietniu r. 1142 wyruszył K. do Czech, gdzie, po nierozstrzygniętej pod Wysoką z wojskiem Władysława II bitwie, obiegł Pragę, bronioną przez Depolda, brata Władysławo-wego. K., spaliwszy przedmieścia wraz z kościołami św. Wita i św. Jerzego, zaniechał o-błężenia i powrócił na Morawy. Wrzący atoli zemstą Władysław II, przywrócony na tron przez Konrada III, spustoszył księstwo znojem-skie. K. zwróciwszy Zdikowi Podiwin, uzyskał absolucyę, lecz gdy biskup nieprzestawał być rzecznikiem Władysława, K., do spółki z Wratysławem berneńskim, a nawet z bratem królewskim Depoldem, zamierzał porwać Zdika w pobliżu Usobrna (Hausbrunn). Biskup, przebrany za wieśniaka, rychłą ucieczką uniknął zastawionych nań sideł (1145). Napaść ta ściągnęła nową klątwę na K., który stracił Znojm, zdobyty przez Władysława II, będącego wykonawcą wyroku papiezkiego (1146). Zgon K-a nastąpił około r. 1150.    2) K. II Otton, książę

znojemski i pierwszy margrabia morawski, syn poprzedniego, wspierał Fryderyka, syna Władysława II, w wojnie przeciwko Sobiesławowi

J. F. O.

II (1178 —1179); następnie, korzystając z niezadowolenia Prażan z rządów Fryderykowych, zajął stolicę, gdzie był księciem obwołany (1182), lecz na życzenie ces. Fryderyka Rudobrodego zrzekł się tytułu książęcego i Znój ma, obdarzony natomiast godnością margrabiego Moraw, które od Czech wyłączono i zamieniono na markę pograniczną państwa rzymsko-nie-mieckiego. Znojmo otrzymał Henryk, syn Władysława I. Mimo tych zmian, dokonanych przez cesarza, książę Fryderyk nie przestawał uważać siebie za pana zwierzchniego Moraw, nakłaniając do uległości K-a, który, pokonany pod Lode-nicami przez brata Fryderykowego, Przemyśla, nachium 1858). w końcu zwierzchność księcia czeskiego uznał.

Po śmierci jednakże Fryderyka (1189) K. zasiadł na tronie czeskim i upamiętnił swoje rządy ustanowieniem statutów, na sejmie w Sadzce (1189). Ustąpić musiał z tronu Wacławowi Sobiesławicowi (1191). Zgon jego nastąpić musiał około tego czasu, bo w r. 1192 margrabią, morawskim był Władysław Włady- j szego małżeństwa miała dwóch synów: Ernesta sławie.—Źród ła: C os m as „Chroń.“ i „Conti- i Hermana. Zajął tron po Henryku II z wybo-nuatio Cosm.“; Boczek „Codex, dipl.“ I; Er- ru panów duchownych i świeckich na polu pod ben „Regestra dipl. I“; Tomek W. W. „De- Kambą, naprzeciwko Oppenheimu nad Renem,

d. 18 września r. 1024. Po koronacyi (w Mo-guncyi 8 września r. 1025) odbył wielką podróż po państwie. Jako następca Henryka II,

jepis m. Prahy“ I.

Konrad I, cesarz niemiecki z dynastyi frankońskiej, (911 — 918), syn K-a, hrabiego Langau, i Glismuty, córki Arnulfa, przez matkę spokrewniony z domem Karolingów. Po śmierci ojca (906 r. pod Fritzlar) toczył walkę z Ba-benbergami o księstwo frankońskie; popierany przez Hattona, arcybiskupa Mogunckiego, który za panowania Ludwika Dziecka stał u steru rządów, wyszedł z walki zwycięsko i, acz nie tytuł, ale władzę księcia pozyskał. Po wyga-śnieniu wraz ze śmiercią Ludwika Dziecka w r. 911 dynastyi Karolingów obwołany królem przez Franków i Sasów za sprawą duchowieństwa w Forchheim w listopadzie r. 911. Toczył nieustanną walkę z książętami: popierał książąt duchownych przeciw świeckim. Dwakroć przedsiębrał wyprawę przeciw Regi-narowi, ks. Lotaryńskiemu, ale oderwaniu się Lotaryngii nie przeszkodził. Kiedy Henryk, ks, Saski, syn i następca Ottona (f r. 912), poróżnił się z następcą Hattona na katedrze arcybiskupiej Mogunckiej, Herigerem, wziął stronę arcybiskupa, Erchangerowi i Bertoldowi, którzy rządy w Szwabii z ramienia królewskiego sprawowali, kazał popierać Salomona III, biskupa konstancyjskiego. Powstanie Erchangera i Bertolda zostało wprawdzie stłumione, a obaj jego sprawcy straceni (r. 917) po uznaniu ich winy na synodzie biskupów niemieckich w Ho-henaltheim (r. 916), ale próba przeszkodzenia Burhardowi w objęciu władzy książęcej w Saksonii spełzła na niczem, a rezultaty walki z ks. bawarskim, Arnulfem, pasierbem cesarza, trwałego skutku nie miały. Nadto wyprawy przeciw Węgrom, którzy wznowili napady na granice państwa, były niepomyślne. Po długiej chorobie (wskutek ran, otrzymanych w wojnach bawarskich ?) zmarł, prawdopodobnie w Weil-burgu, d. 23 grudnia r. 918. Na łożu śmierci doradzał bratu Eberhardowi i obecnym książętom elekcyę nieprzejednanego swego wroga, ks. Saskiego, Henryka. Pochowany w Fuldzie.— Literatura: Waitz „Jahrbücher des deutschen Reichs unter Heinrich 1“ (Berlin 1863); Dü nimi er „Geschichte des Ostfränkischen Reichs“ (t. 2, Berlin 1865); Fr. Stein „Geschichte des Königs Konrad I von Franken und seines Hauses“ (Nordl. 1872); Loeher „König Konrad und Herzog Heinrich von Sachsen“ (Mo-

M. Kr.

Konrad II, cesarz niemiecki i rzymski (1024—1039), pierwszy z dynastyi Salickiej, syn hr. Henryka i Adelajdy, prawnuk Luitgar-dy, córki Ottona I, ur. około r. 990, od roku 1016 ożeniony z krewną domów panujących Karolińskiego i Burgundzkiego, Gizelą, wdową po ks. Szwabskim, Erneście, która już z pierw-na mocy układu tegoż cesarza z Rudolfem III, królem Burgundzkim, zapewnił sobie koronę burgundzką po Rudolfie, co wywołało protest zbrojny ze strony pasierba cesarza, Ernesta II, ks. Szwabskiego, który również rościł do Bur-gundyi pretensyę, jako syn siostry księczniczki burgundzkiej, Gerbergi. Królowi duńskiemu i angielskiemu, Kanutowi, odstąpił Szlezwig, wyjednawszy za to znaczne korzyści dla arcybiskupów Bremeńskiego i Hamburskiego. W r. 1026, udając się do Włoch, wyjednał u książąt uznanie małoletniego swego syna Henryka za prawowitego następcę tronu. Za sprawą Ariberta, arcybiskupa Medyolanu, udaremnił plany wrogiej sobie partyi, dążącej do osadzenia na tronie włoskim Wilhelma, ks. Akwita-nii, obezwładni! buntowniczą Pawię i w marcu r. 1027 otrzymał cesarską koronę rzymską w Rzymie, z rąk papieża Jana XIX. Powstanie Ernesta II, do którego przyłączył się Konrad Młodszy, brat stryjeczny cesarza, i Welf II z Ravensburga, zmusiło go do powrotu do Niemiec. Za pośrednictwem Gizeli z Konradem i Welfern II stanęła zgoda. Ernest II, pozbawiony księstwa i osadzony w więzieniu na zamku Giebichenstein, następnie wypuszczony na wolność, ale za odrzucenie proponowauej zgody skazany na banicyę, tułał się po Frun-cyi, wreszcie zginął z rąk ludzi cesarskich w górach Szwarzwaldzkich w r. 1030. W r. 1031 odebrał K. Mieczysławowi II, królowi polskiemu, Łużyce. Mieczysław II, szukając pomocy przeciw bratu Bezprymowi, złożył hołd cesarzowi w Merzeburgu r. 1032. D. 1 sierpnia r.

świk 1881 t. I i II).

i III 1892 i 1893).

1034    koronował się K. w Genewie królewską koroną burgundzką, a z długoletniej walki o Burgundyę, którą stoczyć musiał ze swym rywalem, Odonem, ks. Szampanii (f r. 1037 pod Bar-le-duc), wyszedł zwycięsko. W roku

1035    osadził na tronie Brzetysława, króla czeskiego, który za to uznał się za lennika cesarza. Zatarg Ariberta, arcybiskupa Medyolań-skiego, z lennikami niższego rzędu (vovassores) skłonił go do przedsięwzięcia nowej wyprawy do Włoch. Stanąwszy po stronie lenników, arcybiskupa uwięził, ale ostatecznie pokonać go nie zdołał. W Medyolanie 20 maja roku 1037 ogłosił edykt, zapewniający lennikom niższego rzędu dziedziczność i całość lenn; pozbawienie lenna mogło zajść jedynie na mocy wy roku parów, przyczem pozbawiony mógł apelować do cesarza (edictuni^de benefciis). Z Medyolanu K. pośpieszył do Rzymu na pomoc papieżowi Benedyktowi IX, stąd udał się na południe, odebrał Kapnę Pandulfowi, Rajnulfa obdarzył hrabstwem Awersy. W r. 1038 wskutek choroby powrócił do Niemiec; zm. 4 czerwca r. 1039 w Utrechcie. W walce z książętami szukał poparcia wśród stanu rycerskiego, lenników niższego rzędu, których popierał zarówno w Niemczech, jak we Włoszech, starając się zapewnić im dziedziczność lenno w. Dążąc do ugruntowania władzy cesarskiej we własnej rodzinie, synowi, Henrykowi, przekazał wszystkie swe ziemie: w r. 1038 po śmierci księcia Szw:ib-skiego —Szwabię, po śmierci Konrada Młodszego—Karyntyę, nadto—Bawaryę, słowem całe te-rytoryum państwowe, wyjąwszy Saksonię i Lotaryngię, wreszcie koronował Henryka na króla Bur-gundzkiego.—Bib 1 iog r.: Mücke „Kaiser Konrad II und Heinrich III“ (Halle 1873); H. Bress-lau „Jahrbücher des deutschen Reichs unter Konrad II“ (1879—1884); W. Giesebrecht „Geschichte der deutschen Kaiserzeit“ (Brun-

XI. Kr.

Konrad III, pierwszy cesarz niemiecki (1138 — 1152) z dynastyi Hohensztaufów, młodszy syn ks. Szwabskiego, Fryderyka, i Agnieszki, córki cesarza Henryka IV (* w r. 1093). Wraz z bratem Fryderykiem, ks. Szwabskim, odziedziczył znaczne dobra w Szwabii i Fran-konii. Kiedy wyniesiony na tron Lotar, ks. Saski, zażądał ich zwrotu, wszczęła się walka domowa, dająca początek długotrwałej wojna Welfów i Gibellinów. Panowie szwabscy i frankońscy obwołali K-a królem w końcu r. 1127. Za przyjęcie godności królewskiej obaj bracia ściągnęli na siebie klątwę ze strony biskupów niemieckich, na których czele stał Adalbert, arcybiskup Moguncki. Pozostawiwszy bratu Fryderykowi walkę z Lotarem w Niemczech, udał się K. w r. 1128 do Włoch, gdzie znalazł poparcie u arcybiskupa Medyolanu i z rąk tegoż koronę rzymską otrzymał. Atoli w r. 1130 musiał powrócić do Niemiec. Po długiej walce w r. 1135 obaj bracia upokorzyli się przed po-

wracającym z Rzymu cesarzem Lotarem: Fryderyk w Bambergu, K. w Mühlhausen. W r. 1136 — 1137 towarzyszył K.'cesarzowi Lotaro-wi w drugiej wyprawie do Rzymu. Po śmierci Lotara, za sprawą Alberta, biskupa Trewir-skiego, i większości książąt, bez udziału Sasów i Bawarczyków, wybrany na króla d. 7marca r. 1138, koronował się w Akwizgranie 13 marca r. 1138. Zięć Lotara i pretendent do tronu, Henryk Pyszny, ks. Saski i Bawarski, za to, iż nie chciał uznać elekta, skazany na banicyę i pozbawiony księstw; K. Saksonię oddał Albrechtowi Niedźwiedziowi, margr. Brandenburskiemu, Bawaryę—swemu przyrodniemu bratu Leopoldowi, margr. Austryackiemu. Atoli pierwszy został wypędzony przez syna Henryka Pysznego (f 1139), Henryka Lwa, drugi musiał uledz Welfowi VI. K. obiegł zamek bawarski Weinsberg i zmusił Welfa VI do poddania się. Wreszcie w maju roku 11-12 stanęła ugoda: w Saksonii utrzymał się Henryk Lew, Bawaryę odzyskał po śmierci Leopolda brat jego Henryk, margrabia Austryacki. Zamierzanej wyprawy do Włoch musiał K. zaniechać ze względu na niepewny stan Niemiec. W r. 1146 osadził na tronie czeskim wypędzonego z kraju Władysława po złożeniu hołdu, ale próba poparcia w Polsce Władysława II, syna Bolesława Krzywoustego, zawiodła. W r. 1147 z namowy Bernarda z Clairveaux wziął udział w drugiej wielkiej wyprawie krzyżowej, zdawszy rządy na następcę tronu i syna Henryka. Ledwie z wyprawy powrócił (r.    1149), Welf VI

chwycił za broń, ale został pokonany przez Henryka w bitwie pod Flochberg (r. 1150). Napad Henryka Lwa na Bawaryę zmusił K-a do oblężenia Brunświku, które atoli szybko przerwane zostało. Zm. wśród przygotowań do wyprawy włoskiej d. 15 lutego r. 1152. Następcą zamiast Henryka, zmarłego w r. 1150, mianował, nie małoletniego syna Fryderyka, ale ks. Szwabskiego, Fryderyka III. Pochowany w Bambergu obok Henryka IL — B i b 1 i o gr a-fia: Bernhard i „K. III“ („Jahrbücher des deutschen Reichs“, Lipsk 1883); W. Gie sehr echt „Geschichte der, Deutschen Kaiserzeit“ t. IV (Brunświk 1881); Jaffé „Geschichte des deutschen Reichs unter K.'.III“ (1845); Lamp recht „Deutsche Geschichte“ (t. II

M. Kr.

Konrad IV, cesarz niemiecki (1250 —1254), drugi syn cesarza Fryderyka II i Izabelli angielskiej (* w r. 1228). Od roku 1235 książę Szwabski, K. rządził w Niemczech w zastępstwie ojca. / Kiedy, ulegając namowom legata papiezkiego, Filipa z Ferrary, duchowieństwo niemieckie wybrało nowego cesarza, Henryka Raspe, landgrafa Turyngii, rozpoczął z nim walkę. Zwyciężony pod Frankfurtem n. M. w r. 1246, pomścił porażkę w bitwie pod Ulmem (1247). Po śmierci Henryka (1247) walczył z Wilhelmem hrabią Hollandyi, wyniesionym

1891).

Konrad szwabski, ob. Konradyn.

Konrad Rudy, palatyn Lotaryiiski (944 — 953), z arystokratycznej rodziny frankońskiej, dopomógł ces. Ottonowt I do zwalczenia brata Henryka, zwyciężywszy w r. 938 pod Andernach stronników Henryka: Eberharda Frankońskiego i Giselberta Lotaryńskiego, szwagra cesarza.

a w r.

cesarzem

Por.

„Allgemeine Weltgeschichte“ (t. V Lipsk 1864, str. 616 - 617. t. VI r. 1866 str. 45 — 47, 69 — 76).

Konrad Z dtp hen, ks. Bawarski (1049 — 1053), syn pfalcgrafa lotaryńskiego, Ludolfa, i Matyldy Ziitphen, otrzymał w r. 1049 od Henryka III księstwo Bawarskie wraz z obowiązkiem bronienia granicy południowo-wschodniej od napadów węgierskich. Wstąpił wkrótce do opozycyi magnatów świeckich przeciw cesarzowi i kościołowi, rozpoczął walkę z b-pem Regensburskim, Gebhardem, stryjem cesarza, został pozbawiony godności książęcej, skazany

na banicyę i w r. 1053 jesienią udał się na Węgry. Brał niejednokrotnie czynny udział w napadach węgierskich. Zm. w r. 1055. —Por. Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ (t. Vf,

M. Kr.

dem Grossen“ (Lipsk 1881).

Konrad, ks. Tyru, margrabia de Montferrat, syn Wilhelma III, brat Bonifacego, mrgr. de Monferrat, jednego z przywódców czwartej wielkiej wyprawy krzyżowej (1202 — 1204), ur. koło r. 1150, odznaczył się w walce miast lombardzkich z ces. Fryderykiem I. Wziąwszy udział w wyprawie krzyżowej, zabił w r. 1186 rokoszanina Alceisa Branasa, za co otrzymał od ces. Izaaka rękę księżniczki Teodory. W r. 1187 wsławił się obroną Tyru, zagrożonego przez Saladyna. W r. 1191 pojął za żonę Elżbietę, siostrę królowej Sybilli, młodszą córkę króla Jerozolimskiego Amalryka (w lipcu, r. 1191). Współzawodniczył z księciem Gwidonem de Lusignan o koronę jerozolimską, którą dopiero zdobyć wypadało. Otrzymawszy ją w r. 1192 za pośrednictwem Ryszarda Lwie Serce (Gwido dostał Cypr), zginął wkrótce w Tyrze, zasztyletowany przez dwóch skrytobójców z fanatycznej sekty Assassynów, w czerwcu r. 1192. Bibliogr.: Ilgen „Margraf von Montferrat“ (Marburg 1880 r.); G. Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ (t. VI Lipsk 1866 r. str. 487;

M. Kr.

na tron przez wrogą Hohensztaufom partyę. Po-śmierci Fryderyka II, zwyciężony przez Wilhelma pod Oppenheimern (r. 1251), udał się do Włoch, pragnąc zapewnić sobie odziedziczone po ojcu korony neapolitańską. i sycylijską, zdawszy rządy na teścia, Ottona ks. Bawarskiego; u teścia zostawił także małżonkę Elżbietę, która w parę miesięcy po wyjeździe męża powiła mu syna. W początku r. 1252 dotarł K. do Apulii, opanował Neapol i Kapuę (1253). Tymczasem stosunki z papieżem zaostrzyły się; wróg Hohensztaufów, Innocenty IV, rzucił na K-a klątwę w czasie świąt Wielkanocnych w r. 1254. Wśród przygotowań do walki z papieżem zm. K. d. 21 maja r. 1254 w Lavello pod Melfi, pozostawiając dwuletniego syna K-a, zwanego zwykle z włoska Konradynem. — Biblio grafi a: Schirr ma ch e r „Die letzten Hohenstaufen“ (Getynga 1871); Fr. v. Raumer „Geschichte der Hohenstaufen und ihrer Zeit“ (Lipsk 1857 — 1858); Lamprecht „Deutsche Geschichte“ (t.III 1893); Gebhardt „Handbuch der deutschen Geschichte“ (t. I,

M. Kr

W nagrodę otrzymał od cesarza w r. 944 godność palatyna Lotaryńskiego,

947 rękęjcórki Ottona I, Luitgardy. W r. 951 towarzyszył Ottonowi I w wyprawie do Włoch i został namiestnikiem Pawii; walczył z Beren-garein II. Niezadowolony z cesarza, związał się z jego synem Ludolfem, ks. Szwabskim, wszczął rokosz, napadł na Metz, spustoszył okolice Trewiru (w r. 854) i wziął udział w napadzie Węgrów, którzy dotarli wówczas do Mozy. Wkrótce upokorzył się przed w Langenzenn, utracił godność palatyna, ale utrzymał się przy hrabstwie frankońskiem. Zginął d. 9 sierpnia 955 r. w zwycięzkiej bitwie z Węgrami, na polach nad rz. Lechem. Zostawił syna Ottona. Pochowany w Worma-cyi- Był założycielem cesarskiej dynastyi sa-lickiej: Konrad II był jego prawnukiem. Weber

M. Kr.

1866, str. 242 — 245).

Konrad Wi elki czyli Po b ożny, pierwszy dziedziczny margrabia Miśnii z domu Wettinów (1123 — 1156), syn hr. Timona Wettina (* około r. 1098). W walce z bratem stryjecznym, Henrykiem II Młodszym (Eilenburczykiem), dostał się do niewoli i w więzieniu na zamku Kirchberg pozostawał aż do śmierci Henryka. Wyniesiony na godność margrabiego Miśnii przez Lo-tara, ks. saskiego, utrzymał się przy niej wbrew woli ces. Henryka V, który godnością tą obdarzył byłtWiprechtahr. G: oitzch (f 1124). Po śmierci bezpotomnej brata otrzymał w spadku jego dobra, nadto po Henryku Groitzch, synu Wi-prechta,—dobra rodzinne tegoż i Niższe Łużyce (1136 r.). W r. 1143 ces. Konrad III obdarzył go hrabstwem Rochlitą. W r. 1136 brał zaszczytny udział w drugiej wyprawie ces. Lotara do Rzymu, odbył pielgrzymkę do Jerozolimy i przedsiębrał wyprawę przeciw Obo-trytom. Na dwa miesiące przed śmiercią wstąpił do założonego przez brata Dedona klasztoru św. Piotra na Jasnej Górze (Mons Serenus, zwykle górą św. Piotra zwanej) w pobliżu Halli; tu zm. d. 5 lutego 1157 r. Margrabią Miśnii został syn K-a, Otto Bogaty; resztę dóbr podzielił między czterech pozostałych synów. Bibliogr. Schötgen „Geschichte Konrads des Grossen“ (Drezno i Lipsk 1745 r.); Posse „Die Markgrafen von Meissen bis zu Konrad

M. Kr.

822 — 833).

Konrad derPfaffe (ksiądz), duchowny i poeta staro-niemiecki, żył w p;erwszej połowie XII w. i był w służbie u Henryka Dumne-

go. Opracował około r. 1185 staro-niemiecką Pieśń Rolanda na podstawie utworu francuskiego. Urywek poematu K-a ukazał się najpierw w t. II Schiltera „Thesaurus antiquit. Teutonicarum“. (Ulm 1727). Całkowite wydania sporządzali: W. Grimm (z przedmową, dotyczącą historyi podania, Getynga 1888) i Bartsch (Lipsk 1874). K. jest prawdopodobnie autorem kroniki cesarskiej (Kaiserchronik, ob.). — Por. W. Wald „Ueber K., den Dichter des deutschen Rolandsliedes“ (Halla 1879); Golther „Das Rolandslied des Pfaffen K.“ (Monachium 1887).

Prankfurt 1848); „Engelhart und Engeltrut“, najładniejsze może z opowiadań K-a (wyd. Haupta, Lipsk 1844, 2-e wyd. 1890); „Kaiser Otto“ lub „Otto mit dem Barte“ (wyd. Halina, Quedlinburg 1838); „Klage der Kunst“, allego-rya (wyd. Josepha, Strassburg 1885); „Der Schwanritter“ (wyd. Rotlia, Frankfurt 1861).— Porów. Grimm w przedmowie do „Die goldene Schmiede“; J. Pfeiffer w „Germania“ (tom XII 1867).

Konrad św., biskup konstancyjski (934 — 976), z rodu Weilów, zrodzony z Henryka hrabi na Altorfie, i Aty v. Beaty z lir. Hohenwart (f 976). Wychowany przy szkole katedralnej konstancyjskiej, wyniesiony później na godność kustosza tejże katedry, w końcu, po śmierci Notinga biskupa (934), mianowany został biskupem w Konstancyi, ale nie zaraz mógł wstąpić na stolicę, z powodu wielu przeszkód. Na biskupstwie rozdał wszystką majętność swoją na upiększenie kościołów i wspomożenie ubogich; po trzykroć odbył pielgrzymkę do Ziemi świętej. Jeden . z następców jego , biskup Udalryk I, zaniósł do papieża Kaliksta II prośbę o kanonizacyę jego i z tego powodu polecił uapisanie biografii K-a Udalskalkowi (Ou-dalscalchus), zakonnikowi u ś. Ulryka i ś. Afry w Augsburgu. Żywot ten zamieszczony u Per-tza „Monumentu Germ. Scriptor.“ (t. IV p. 429). Biografia wspomniana nie podaje innych szczegółów z życia K-a, ale w różnych pisarzach i przywilejach współczesnych i innych dokumentach znajdują się jeszcze wiadomości o stanowisku, jakie K. zajmował. Ze świadectw tych okazuje się, że K. przyczynił się do obrania Ottona I królem niemieckimi że potem uczestniczył w soborze ingelheim’skiin (8 czer. 948), na którym, oprócz spraw Kościoła niemieckiego, załatwione zostały także kwestye, tyczącą się Kościoła francuskiego i zatargów króla Ludwika z ^Hugonem Mądrym. Z porównania kanonów tego synodu z postanowieniami synodu augsburgskiego, odbytego pod przewod-dnictwem Fryderyka, arcyb. mogunckiego (7 sierp. 952), w którym K. także brał udział, można powziąć dość dokładne wyobrażenie o ówczesnym stanie Kościoła w Niemczech. Ponawia się w tych postanowieniach „zakaz kupczenia benefieyami i zawierania małżeństw między bliskimi krewnymi. Na biskupów, kapłanów, dyakonów i subdyakonów żonatych postanowiono złożenie z urzędu. Kobieta podejrzana, przebywająca w domu duchownego, ma być oćwiczona rózgami i mieć głowę ogoloną. Duchowni utrzymujący psy gończe, albo sokoły, albo grający w kostki, ulegają suspensie. Do biskupów, a nie do świeckich, należy naznaczanie duchownych na urzędy kościelne, nadawanie benefieyów i zarząd nad dziesięcinami,

lir.

Hr.

Konrad z Lichtenau, zwany zwykle Con-radus Urspergensis, kronikarz niemiecki, pochodził z rodziny szlacheckiej w Szwabii, przebywał czas pewien na dworze cesarskim, w r. 1226 został opatem klasztoru Premonstra-tensów w Urspergu w Bawaryi (f w r. 1240).

M. Kr.

Kontynuował kronikę ursperską, będącą ważnem źródłem do historyi Hohenstaufów; była ona pierwszą kroniką drukowaną (przez K. Preu-tingera w Augsburgu r. 1515). Autorem pierwszej części tej kroniki (do r. 1101) jest opat Ekkehard z Aury; drugą część (do r. 1229) pisał opat Burhard z Urspergu (f 1226) i K., trzecią (do r. 1537) —Kacper Hedion. „Ćlironi-con Urspergense“ pomieścił Pertz w swojem wydawnictwie „Monumenta Germauiae“ (Scrip-tores XXIII). Pisał o niej Abel „Die Ursper-ger Chronik“ (w „Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde“, XI).

Konrad z Megenberga, autor niemiecki z XIV w. (*• 1309 —f 1378 w Regensburgu).

Hr.

Obok mnóstwa pism łacińskich z dziedziny filozofii, ekonomii, historyi, polityki, pozostawił dzieło w języku niemieckim pt. „Buch der Natur“ (napisane 1349—51; nowe wydanie Pfeiffera w Stuttgarcie 1861); jest to powszechna historya naturalna, dość systematycznie ułożona a opracowana na podstawie książki Tomasza Cantimpré „De natura rerum“.

Konrad Z Würzburga, średniowieczny poeta średnio-górno-niemiecki (f 1287 w Bazylei).

Dla piękna i czystości języka oraz doskonałej poprawności metrycznej swych wierszy uchodzi K za najpoważniejszego przedstawiciela poezyi średnio-górno-niemieckiej. Uprawiał poezyę liryczną, epiczną i dydaktyczną. Największe dzieło K-a (wogóle najobszerniejszy utwór poe-tyczuy średnio-górno-niemiecki) „Der trojanische Krieg“, obejmujące blisko 40 000 wierszy (przez samego K-a porównane do „niezmierzonego morza“), pozostało niedokończonem (wyd. A.

żonego wychodzić z klasztoru, i gdyby w którym zakonie karność się zachwiała, biskupowi

Keller’a, w „Bibliothek des litterarisclien Vereins“, Stuttgart 1858). Z innych prac K-a wymienić należy: „Die goldene Schmiede“, wiersz ku uczczeniu N. Maryi Panny, w którym, jak w żadnym innym utworze, rozwinął „wytworność swej dykcyi, pełnię swej mowy Zakonnikom nie wolno bez [pozwolenia przeło-i blask swych obrazów“ (wyd. W. Grimma,

Berlin 1840); „Der Welt Lohn“ (wyd. Rotha,

służy prawo zaprowadzenia w nim reformy.“ ,

miasta, osłabił potęgę patrycyuszów, wprowadzając rzemieślników cechowych do zarządu miejskiego. D. 15 sierpnia 1248 r. położył kamień węgielny pod budowę słynnej katedry Koloń-skiej. — Bibliogr.: Kardauns „Konrad von Hochstaden“ (Kolonia 1880); „Regesten des kölner Erzbischofs Konrad v. Hochstaden“ (w. „Annalen des historischen Vereins fur den Niederrhein“, zeszyt 35-ty, Kolonia 1880).

Konrad z Marburga, ur. w drugiej połowie w. XII w Marburgu lub w okolicy tegoż miasta na górze Lahn, pozyskał smutną sławę ja-

M. Kr.

K. zasiadał także na walnym soborze rzymskim (26 maja 969) i przyczynił się do uchwalonych na nim postanowień, zmierzaj ącycli głównie do ukrócenia samowoli panów i możnych i szkodliwego ich wpływu na obsadzanie wyższych dostojeństw kościelnych. —Por. Damber-ger „Synchronistische Ges.“ (t. IV); Pertz-„Script.“ IV; Calles „Annales eccl. Germa. niae,“t. IV; N eugart „Episc. Constant.“. („Enc.

Kość.“).

reticae pravitatis) oraz inicyator i głosiciel (prae-dicator) wszystkich przedsiębranych w pierwszej połowie XIII w. w Niemczech krucyat przeciwko heretykom, Waldensoin i Katarrom — w Niemczech środkowych i nad Renem, Szle-dyngom—w Oldenburgu oraz tak zw. „Lucyper-nikom“ (rzekomym czcicielom lucypera). Ka-ryerę swą rozpoczął w początkach w. XIII: o-koło r. 1214 przypadł mu w udziale zaszczyt głoszenia krucyaty, która była jedną z pobudek do zwołania Soboru Lateraneńskiego. W tymże czasie jął występować w charakterze inkwizytora w różnych przygodnych prześladowaniach heretyków. Misya głoszenia krucyaty uzależniła działalność K-a od Rzymu, związała go węzłem ścisłych stosunków ze Stolicą Apostolską, a wkrótce uczyniła zeń u-rzędowego przedstawiciela interesów papieskich w Niemczech. Już w r. 1220 otrzymał z Rzymu nader ważne zlecenia: skłonić cesarza Fryderyka II do wyprawy do Ziemi Świętej oraz głosić krucyatę przeciw niewiernym po całych Niemczech; prawo mianowania niezbędnych do urzeczywistnienia tego zamiaru pomocników oddał papież całkowicie w ręce K-a. Nadto, jak widać z urzędowego tytułu „scholastyka“

(Conradus Scholasticus), kładzionego podówczas zwykle obok imienia K-a, piastował on godność zwierzchnika szkół duchownych w Moguncyi. W r. 1227 otrzymał K. od papieża Grzegorza IX mandat inkwizytorski na całe Niemcy, datowany z d. 12 czerwca; drugi mandat z d. 20 czerwca jeszcze bardziej rozszerzał kompeten-cyę inkwizytora. Odtąd stał się K. pierwszym dygnitarzem duchownym w Niemczech i „świecił jako gwiazda nad całym obszarem kraju“. Atoli czynności inkwizytorskie pełnił naówczas dość opieszale, przynajmniej nie z taką gorliwością, jakiej życzył sobie Grzegorz IX. To też w październiku r. 1231 papież, chcąc o-budzić w K-ie większą żarliwość w tępieniu herezyi, obdarzył go nieograniczoną niemal władzą: odtąd wyroki jego miały być ostatecz-nemi i skazanemu nie przysługiwało nadal prawo apelacyi do Rzymu; ferowanie wyroków mogło odbywać się na zasadzie jedynie o-skarżenia o herezyę, bez badania oskarżonego; K. otrzymywał prawo uciekania się do pomocy władzy świeckiej, eskomunikowania

Konrad, arcybiskup Moguncki (1161 —1200), brat pfalcgrafa bawarskiego Ottona I, z domu J ko generalny inkwizytor niemiecki (Inquisitor he-Wittelsbacliów. Otrzymał w r. 1161 arcybis-kupstwo Mogunckie od ces. Fryderyka I. Za uznanie papieżem Aleksandra III wbrew woli cesarza, który trzymał stronę Paschalisa III, został złożony z katedry; otrzymał ją po nim Chrystyan, dotychczasowy kanclerz cesarski (1165 r.). W Rzymie, dokąd natychmiast po utracie godności się udał, piastował godność kardynała. Kiedy między cesarzem i papieżem Aleksandrem III stanęła .ugoda, otrzymał w r. 1177 arcybisknpstwo Salzburskie, a po śmierci Chrystyana w r. 1183—Mogunckie. Latem 1182 r. pośredniczył w układach cesarza z papieżem Lucyuszem III. Po śmierci ces.

M. Kr.

Fryderyka I (1190 r.) był jednym ze stronników i doradców Henryka VI; atoli w r. 1192 stanął na czele opozycyi saskiej i związku książąt przeciw cesarzowi. W r. 1197 uczestniczył w wyprawie krzyżowej, we wrześniu wylądował w Akkonie na czele armii cesarskiej, zdobył twierdzę Tibnin (Toron), zmusił przeciwnika do ustąpienia z Bejrutu, ale otrzymana wieść o śmierci cesarza zmusiła go do powrotu. W r. 1200 usiłował zapobiedz wojnie domowej między Filipem, ks. Szwabskim, a Ottonem Brunświekim; przeszkodziła mu śmierć. Zm. 25 paźdź. 1200 r. po powrocie z poselstwa do Węgier.—B ib 1 i o gr af i a: Will „Konrad v. Wittelsbach“ (Królewiec 1880r).

Konrad Hochstaden, arcybiskup Koloń-ski (1238 — 1261), trzymał stronę papieży w walce Lich z cesarzem Fryderykiem 11-im i wraz z arcybiskupem Mogunckim, Zygfrydem III, popierał t. zw. „Królów księżych“: Henryka Raspe i Wilhelma Holenderskiego. W latach 1249 — 1250 był legatem papieskim w Niemczech, starał się o arcybiskupstwo Mogunckie, ale papież Inocenty IV zatwierdzenia odmówił.

Walczył z Szymonem, biskupem Paderbornskim, który w r. 1254 dostał się, w bitwie pod Dortmundem, do niewoli, pojmany przez stronników K-a; spór o Fłandryę poróżnił K-a z Wilhelmem Holenderskim. Po śmierci Wilhelma w r.

1256 popierał z nienawiści ku Francy i i ze względu na dawne stosunki Kolonii z Anglią kandydaturę Ryszarda ks. Kornwalii, brata króla angielskiego, Henryka II. Koronował go w Akwizgranie 17 maja 1257 r. W 1259 zniósł republikańską niemal wolnośćttego

Niezadowoleni z inkwizycyi, która uszczuplała ich własną kompetencyę, krzywo patrząc na absolutystyczne zakusy Rzymu, sprzeciwiające się ich aspiracyom książęcym, wyczekiwali jedynie okazyi do złamania potęgi K-a i ukrócenia jego wybryków inkwizytorskich. Mistrz K. sam nastręczył im taką okazję. Po prześladowaniach ludzi z niższych warstw społecznych zwrócił się ku potentatom, hrabiom Anebergu, Lotz i Saynu, podejrzewanym o herezyę. Sprawę hrabiego Saynu wziął w ręce Zygfryd, arcybiskup moguncki, zadając w ten sposób pierwszy cios nieograniczonej dotychczas władzy K-a. Za sprawą książąt duchownych i króla Henryka (ob. Henryk VII, król i ces. niemiecki) na zjeździe w Moguncyi 25 lipca 1233 r. proces został odłożony, a hr. Saynu uznany do czasu powtórnego rozpatrzenia sprawy za prawowiernego katolika, pomimo protestu K-a, występującego w charakterze oskarżyciela. K. jął po ulicach Moguncyi głosić krucyatę przeciw magnatom, którzy jego pozew przed sądem inkwizytorskim nie stawili się, ale król i arcybiskup moguncki u-krócili jego zapędy. Obrażony mistrz opuścił natychmiast Moguncyę. W drodze do Marburga napadli nań ci, przeciwko ~ którym głosił krucyatę, i zamordowali go tuż pod rodzinnem miastem, na górze Lalu, d. 31 lipca 1233 r.

390-409).

nie miał

protektorów herezyi, rzucania klątwy na całe prowincye. Przyczyn opieszałości dotychczasowej, którą Grzegorz IX zarzucał K-owi, szukać należy w tern, że od początku r. 1226 do końca r. 1231 inkwizytor niemiecki zajmował się ze szczególną gorliwością kierownictwem duchowem i katowaniem fizycznem św. Elżbiety Węgierskiej (ob. Elżbieta św. Węgierska) a od śmierci swej penitentki (29 listopada 1231 r.) do końca r. 1232 — sprawą jej kano-nizacyi. Nie zaniedbywał jednak i wówczas prześladowania przynajmniej tych heretyków, którzy mu się mniej lub więcej przygodnie pod rękę nawinęli. W samym Marburgu spalono z jego rozkazu wielu odszczepieńców, a podróż do Erfurtu, odbyta w r. 1232, dostarczyła mu okazyi do spalenia czterech nowych ofiar. Od końca r. 1232 zabrał się K. z największą e-nergią do tępienia „lucyperaików“, których rzekomą naukę opisał sam w liście do papieża. Heretykom dawano do wyboru dwie drogi: przyznanie się do winy i pokuty lub pójście na stos; pokutnikom na znak hańby golono głowy, uprzednio wydobywszy z nich nazwiska współwyznawców herezyi; skwapliwie przyjmował K. wszelkie oskarżenia o herezyę, nie bacząc z czyich ust wychodziły, przez co niejednokrotnie dawał się oplątywać w sidła zręcznym intrygantom i intrygantkom. Niedługo atoli trwała gospodarka K-a w Niemczech. Mile widziany w Rzymie, miał K. wielu nieprzyjaciół w ojczyźnie: byli to książęta duchowni, w pierwszym rzędzie arcybiskupi: moguncki, trewirski i koloński.

na

Ciało jego złożono obok ciała św. Elżbiety, następnie zaś wraz ze zwłokami świętej przeniesiono do wspaniałego kościoła Elisabethskirche. K. nie należał do żadnego z zakonów żebrzących, aczkolwiek żył w zupełnej nędzy i utrzymywał się z jałmużny; olbrzymich be-neficyów w Turyngii, proponowanych mu przez landgrafa Ludwika, którego był stałym doradcą, nie przyjął. Był to typ fanatyka o ciasnym mózgu i krwiożerczym nieomal charakterze. Najlepiej świadczy o tern stosunek jego do św. Elżbiety, którą zamęczył po pięciu latach kierownictwa duchowego, raczej bezlitosnego katowania moralnej i fizycznej istoty penitentki. Wiedziony ślepym fanatyzmem, z zasady sprzeciwiał się wszelkim zamiarom Elżbiety, wymagając od niej natomiast wszelkich możliwych ofiar aż do wyrzeczenia się przez nią towarzystwa przyjaciółek z lat dzieciństwa i młodości. Ilekroć Elżbieta nieświadomie przekroczyła jego wolę, skazywał ją na nieludzką chłostę. I wszystko to czynił w przekonaniu najgłębszem, że spełnia swoje posłannictwo, tępi zło według wskazówek światła bożego, które czuł w sobie. Nie dziw, że człowiek zdolny do takiego znęcania się nad wzorowo pobożną i aż do zbytku pokorną kobietą, umiał bez miłosierdzia palić na stosach bezbożnych kacerzy i bluźnierców.—Bibliografia: Henke „K. von Mahrburg“ (Marburg 1861); Beck „K. von Mahrburg“ (Wrocław 1871); Haus-rath „K. von Mahrburg“ (w „Kleine Schrif-then religionsgeschichtlich. Inhalts“ Lipsk 1883); K al tu er „K. von Mahrburg und die Inquisition in Deutschland“ (Praga 1883); H.-C h. Lea „Histoire de l’inquisition au Moyen-Age“, tłom. z angielskiego („A History of the Inquisition of the .'Middle Ages“) (t. II, Paryż 1901, str

M. Kv.

Konrad Wallenrod, wielki mistrz krzyżacki (f 25 lipca 1393). Pochodził ze starożytnej rodziny frankońskiej i w młodym wieku wstąpił do Zakonu krzyżackiego wraz z bratem swym Janem, późniejszym arcybiskupem ryskim, i Fryderykiem, marszałkiem zakonnym. Od 1377 do 1382 K. był komturem w Człuchowie; w 1382^przy obiorze Konrada Zóllne-ra v. Rotensteina na W. Mistrza, został zamianowany marszałkiem zakonu i odtąd zaczyna grać wybitniejszą rolę, zwłaszcza dyplomatyczną: miał K. W. wielkie w tym kierunku zdolności. W r. 1382 występuje na zjeździe W. Mistrza z Jagiełłą na Dubissie, gdzie Jagiełło przyrzekł przyjąć chrzest w przeciągu lat czterech. Do Jagiełły posłuje też K. często i pomyślnie. W 1384 po raz pierwszy staje na czele wojsk krzyżackich jako wódz, śpieszy mianowicie na~odsiecz oblężonej przez Jagiełłę twierdzy krzyżackiej Marienwerder, zdobytej wreszcie, mimo, że K. W. nadciągnął na czas i mógł ją ratować. Bo K. wcale zdolności stretegika i wojownika, brak

1879).

mu było nawet osobistego męstwa. Mimo to, dla swych zasług dyplomatycznych, został w r. 1387 Wielkim komturem; w tej godności występuje przy układach pokojowych z Polską wV. 1387, w następnym posłuje do cesarza Wacława i zostaje w mieście Koźlinie na Śląskn czynnie znieważony przez mieszczan, za co zemścił się na nich okrutnie. Okrucieństwo i sro-gość, namiętność a najskrajniejsza obłuda i dwulicowość—to najwybitniejsze rysy charakteru K. Jest on jaskrawym typem ówczesnego mnicha krzyżackiego, obłudnego a dzikiego, chciwego a skłonnego do grabieży. Nie brak mu dumy i pychy, zamiłowania do pompy i blasku zewnętrznego i przepychu, i tą stroną zewnętrzną imponował otoczeniu, ukrywając swą nieudolność i nieporadność wodza— tyczy się to bowiem szczególnie jego wypraw na Litwę bez żadnego pożytku. K. nienawidził z całą namiętnością Polski i Litwy, ale niemniej i duchowieństwa, jako mającego wpływ przemożny. W r. 1388 w czasie choroby W. Mistrza Zóllnera został K. W. mianowany namiestnikiem jego, a po śmierci Zóllnera wybrany jednogłośnie na W. Mistrza w dn. 12 marca 1391 r. Jeszcze jako namiestnik układa się K. w 1390 r. z Witoldem Kiejstuto-wiczem, który drugi raz połączył się z Krzyżakami przeciw Wład. Jagielle, i bierze w zastaw rodzinę Witolda jako rękojmię, że książę nie zdradzi tym razem Zakonu, jak parę lat przedtem. — W tymże roku zawarł K. układ z pogańską Żmudzią (26 maja) przeciw Jagielle- dowód, jak rozkładający się zakon, a z nim jego reprezentant, sprzeniewierzali się idei zasadniczej. Jednak, obawiając się interweucyi Polski w sprawie wojny z Litwą, K. śle obłudne listy do królowej Jadwigi i panów polskich z zapewnieniem przyjaźni i propozycyą zjazdu pokojowego. Zabiegom jego udało się, że pełnomocnicy polscy i krzyżacki naznaczyli na d. 12 czerwca 1391 zjazd w Złotoryi; nim on atoli przyszedł do skutku, zawarto rozejm między Litwą a Zakonem. W tym samym czasie prowadził K. niecne szacherki z Władysławem Opolczykiem, układając się z nim o rozbiór Polski, i spraszał ze wszystkich stron rycerstwo na „krucyatę“, od cesarza Zygmunta Luks. oczekując hasła do wojny. Ostatecznym wynikiem konszachtów z Opolczykiem było wzięcie w zastiw przez K-a w r. 1391 ważnego zamku granicznego polskiego, Złotoryi, a w 1392 całej ziemi dobrzyńskiej. W r. 0 391 przedsiębrał W. kolosalną (w pozorach i zapowiedziach) wyprawę na Litwę —we wrześniu, urządził na granicach Litwy wspaniałą ucztę rycerską, której koszta wynosić miały 500 tysięcy pruskich grzywien; ta je-ńnak słynna wyprawa wrześniowa skończyła się na niczem i K., podstąpiwszy pod Wil-mo,-dzięki mężnej obronie Litwinów i energicznej- pomocy Polaków, musiał rozpocząć od-

Wielfca Kncjkl. Towsł. Haiti. Zozyl 299b Tiaj XiXYilI

wrót haniebny; trzy drewniane zameczki świeżo zbudowane po tym odwrocie, z których Witold miał systematycznie podbijać Litwę, były jedynym rezultatem wyprawy. Była to jego ostatnia na Litwę „rejza“, bo „zdrada“ Witolda i ugoda ostrowska (ob.) w roku 1392 zmieniły wielce całą sytuacyą. Ostatnim aktem K a był gwałtowny napad na księcia Mazowieckiego Janusza. Ciężkim był K. także dla swoich poddanych, których gnębił i uciskał wielkiemi podatkami. Umarł po krótkiej chorobie, z gwałtownej gorączki, a śmierci K-a towarzyszyła wielka burza. Ta śmierć tajemnicza wśród burzy, nienawiść do duchowieństwa, nieudała wyprawa na Litwę (1391), namiętność i dzikość charakteru K-a i inne jeszcze okoliczności — wszystko to dało podstawę do powstania legend o osobie K-a: uważano go za naturalnego syna nieznanych rodziców, a nawet nie za Niemca. Późniejsi historycy pruscy, począwszy od Gru-nau’a, poczęli interpretować i rozwijać lub zwalczać te legendy ludowe i zapiski kronik pruskich, już-to' malując K-da jako najczarniejszy charakter (Kotzebue), już to broniąc go (VoigtJ. Wytworzyły się opinie najsprzeczniejsze, i dopiero Szajnocha starał się wybrnąć z tego zamętu. Przedstawienie rzeczy u Ko-tzebuego byłoj podstawą dla znanego poematu Ad. Mickiewicza, który w podejrzeniach historyka o obcem pochodzeniu K-a dopatrzył się innych rysów i pojął K-a jako Litwina mszczącego się na Zakonie.—Por. prze-dewszystkiem: Prohaska „Konrad W. w poe-zyi i w dziejach“ („Przew. nauk. i liter.“ 1875 i w „Szkicach histor. XV w.“), na którym o-piera się niniejszy artykuł i gdzie autor przedstawia te różne opinie o K. W-dzie i ich genezę. Nadto: Voigt „Gesch. Preussens“ t. V; Kotzebue „Aeltere Gesch. Preusens“ t. II; Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło“. Do spraw „zdrady“ dwukrotnej Witolda: Smolka „Kiejstut i Jagiełło“; Koneczny „Jagiełło i Witold“ 1382 — 1392“ („Przew. nauk. i lit.“ 1892); do zastawu ziemi dobrzyńskiej: Bre i ter „Władysław, książę opolski“, wreszcie: J. Łęgow-ski „Der Hochmeister K. v. W.“ (Królewiec

M. G-y

Konrad Izrael, fizyk miasta Gdańska (f 1715) podług Ch. B. Jöchera „Allg. Gelehrt. Lexic.“, t. I, miał być cystersem klasztoru oliwskiego, gdzie filozofii uczył. On to podał w r. 1670 myśl do utworzenia towarzystwa lekarskiego w Gdańsku, na wzór tego, które powstało było pod iin. cesarza Leopolda. Życzenie K-a dopiero w r. 1720 przyszło do skutku. Wydał on z druku: „Dis-sertatio medico-physica de natura atque effecti-bus Frigoris“ (Gdańsk 1650). Znajdują się tam opisane doświadczenia nad rozmaitemi płynami, robione na mrozach w czasie tęgiej zimy. Druga edycya tego dzieła wyszła w Oliwie 1677. (F. M. Sobieszczański w „Enc. Org.“' większej).

8i

.1. V. G.

Źródła: „Volum.

u.

K. Chw

Konrad Karol, ksiądz, pisarz czeski (*1842 — f 1894 r.). W chwilach wolnych od stu-dyów teologicznych zabawiał się literaturami: polską, chorwacką, łużycką i słowiańską. Zamiłowany w muzyce, zaprowadził w Taborze chóry gregoryańskie i zbierał materyały do historyi muzyki staroczeskiej. Owocem tych poszukiwań była praca: „Dëjiny posvâtného zpevu staroceského“ (Dil I, Praga 1881, dii II cz. I, 1893). W licznych czasopismach czeskich umieszczał studya i dopełnienia do tego dzieła. Dla niższych klas gimn. ułożył 1 i-turgikę. Był członkiem „Histor. kroużka“ i prezesem oddziału kościelnego na wystawie etno; raficznej w Pradze. „Nauen. Slov.

Konradi (Co nr ad i), herb polski z indygie-natu. Na tarczy obramowanej złotem w polu czerwonem — trzy srebrne dzbanuszki z przykrywką spiczastą uszkiem w lewo: dwa i jeden. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane:

W*

Fig. 12H. Konradi (herb).

w pierwszym orzeł czarny ukoronowany, zwrócony w lewo, w drugim między dwoma rogami bawolemi dzbanuszek tak jak na tarczy. Używała go gdańska rodzina Conradi v. Konradi, przypuszczona do indygienatu non praec. scartab. w r. 1768-ym.

Legum“ VII, 802; Borkowski; Ostrowski.

Konradi Eugenia, żona lekarza, powieściopisarka rossyjska, współpracowniczka „Russkoje Słowo“ i „Żenskij Wiestnik“, od r. 1868 redaktorka, a od 1869 r. wraz z Gajdeburowem i Rosselem współwłaścicielka pisma „Niedjela“, w którem zamieszczała przeglądy z ruchu społecznego za granicą. Była jedną z dzielnych rzeczniczek postępu w Rossyi. Napisała kilka powieści, z których lepsze: „Ispowjed’ materi“ (Petersburg, 1876); „Czernyje bogatyri. Żiźń ru-dokopow pod ziemloj“ (tamże, 1884). Wydała nadto „Obszczestwiennyja zadaczi domasznjago wospitanja, „Kniga dla materej“ (tamże 1883) i tłomaczyła powieści oraz dzieła naukowe (np. rzecz M. Wirtha o przes leniach).

Konradyn, ks. Szwabski, jedyny syn ces. Konrada IV i Elżbiety, księżniczki bawarskiej, Wnuk ces. Fryderyka II (* d. 25 marca r. 1252 na dwa lata przed śmiercią ojca, w Wolfsteinpod

Landshut). K. wychowywał się na dworze dziadka, Ottona, ks. Bawarskiego. W Sycylii i Neapolu rządził w charakterze regenta stryj jego Manfred, ks. Tarentu, który, otrzymawszy fałszywą wiadomość o śmierci bratanka, przybrał tytuł Króla Sycylijskiego i Neapolitańskiego i zatrzymał go nawet po sprawdzeniu wieści o jego życiu w celu wzmocnienia władzy Hohen-sztaufów we Włoszech, zapewniając jednak K-owi następstwo po swojej śmierci. W 1262 r. objął K. rządy w dziedzicznem księstwie Szwabskiem. Tymczasem Manfred zginął 26 lutego 1266 pod Benewentem w bitwie z Karolem Andegaweńskim, który od papieża Klemensa IV, dążącego jawnie do zagłady rodu Hohensztuufów, otrzymał był w Rzymie w czerwcu r. 126.r inwestyturę na królestwo Sycylijskie. Miasta włoskie: Piza, Siena, Padwa i Werona utworzyły przeciw Karolowi związek, do którego przyłączyły się Urbino i Ferrara; związkowcy zwrócili się do K-a, jako do swego pana dziedzicznego, z prośbą o przybycie do Włoch. W Niemczech K. nie miał żadnych widoków: większość książąt uznała Wilhelma, lir. Holan-dyi, w r. zaś 1257 wybrano jednocześnie Ryszarda, ks. Kornwalii, brata króla angielskiego Henryka III (za sprawą arcybiskupa koloń-skie_o, Konrada z Hochstaden), i Alfonsa, króla kastylskiego (za sprawą arcybiskupa trewir-skiego Arnolda II); nadto Ottokar II, król czeski, opanował Austryę, Styryę, Karyntyę i Krainę, dążąc do ut.vorzenia wielkiej monarchii zacliodnio-słowiańskiej. Postanowił więc K. do Włoch pośpieszyć. Zastawiwszy dla braku środków swe dobra dziedziczne, a znalazłszy poparcie n wuja, Ludwika, ks. Bawarskiego, ojczyma, Meinharda z Górz, i przyjaciela z lat młodzieńczych, Fryderyka Austryackiego, wyruszył jesienią 1267 r. z Augsburga na czele 2 300 ludzi. Wspierany przez pizańczyków i sieneńczyków, upojony zwycięstwem Frydeiy-ka Austiyackiego pod Ponte a Valle w dolinie rz. Arno nad armią francuską, stanął w Rzymie d. 24 lipca 1268 r. i pod nieobecność papieża ogłosił się królem. Wyruszywszy z Rzymu d. 10 sierpnia, d. 21-go rozbił obóz pod Scurcolą (Tagliacozzo). Tu stoczył rozstrzygającą bitwę. Pobity na głowę, zbiegł wraz z Fryderykiem Au-stryackim i 5 000 ludzi do Rzymu i z Astury usiłował przedostać się no Sycylii. Atoli Jan Frangi-pani, magnat asturski, kazał ich schwytać i wydał Karolowi Andegaweńskiemu. Ten po wdro-żonetn śledztwie skazał obu na stracenie: egze-kucya odbyła się w rynku neapolitańskim d, 29 paźdz- 1268. Następca Karola Andegaweńskiego zbudował kaplicę, w której za wielkim ołtarzem złożono zwłoki K-a. Król bawarski Maksymilian II przeniósł je pod posąg, umieszczony w nawie kościelnej w r. 1847. K. był na swoje .czas.? bardzo wykształcony, podo-bn;e jak jego ojciec, dziad i wielu innych członków rodziny Hohensztaufów; był mecenasem

poezyi. W zbiorze Manessyiskim (ob.) zachowały się dwie jego piosenki p. n. „Króla Konrada Młodego“. Ze śmiercią K-a wygasła męska linia rodu Hohen-ztaufów,

wielki, i stosownie do tego, czy konsekratorem jest biskup dyecezaluy lub nie, odbywa się K. i mszę śpiewaną lub czytaną. Dla e-lekta urządza się też ołtarz w bliskości po stronie Ewangelii, albo, gdy tu nie ma miejsca, po stronie epistoły; zwykle zaś, jak pontyfikał każe, w osobnej kaplicy. Ubiory dla wszystkich, księgi i inne przybory, wymienione w pontyfikale, winny być w pogotowiu. Szczegóły K-yi ob. „Ene. Kościelna“ (XI, „K. b-pa“). Szczegóły niektóre K-yi sięgają czasów apostolskich, inne, acz późniejsze, są również bardzo stare. U Greków obrząd ten znacznie różny, najprostszy zaś jest u Jakobitów i Eu-tychian. Co do znaczenia mistycznego każdego szczegółu to objaśuia Catalani w swojem „Commentaria in Pontificale Rom.“, z podręcznych i naszych: Rzymski i Łunkie-wicz. Dla ceremoniarzy, posunięty aż do najdrobniejszych szczegółów: Martin u cci w swojem „Manuale Sacr. Caerem.“ (,ks 7 str. 81 — 153), daje program K-yi biskupiej prywatnej, solennej, oraz wielu biskupów razem, i uwagi osobne, gdyby konsekrujący lub konsekrowany, albo obadwaj byli kardynałami. („Encykl. kościelna“).

Konsekracja papieża. Jeżeli nowo wybrany papież jest klerykiem mniejszych święceń, sudjakonem lub kapłanem, tedy po ele-kcyi odbywa się jego K. z temi samemi ceremoniami jak i biskupia, z wyjątkiem tylko niektórych różnic, wskazujących wysoką godność głowy Kościoła. K-em jest b-p Ostyi i dwóch drugich najstarszych biskupów-kardy-nałów. Jeżeli wybrany na papieża jest już biskupem, wtedy odbywa się tylko benedykcya elekta, którą wszakże niektórzy, szczególniej dawniejsi pisarze, nazywają także K-cyą. — Por. Moroni „Dizionario di erud. hist.-eccl.“ (XVI 305 i VIII 168). („Encykl. kościel.“).

Konsekwencya—prawidłowe wnioskowanie (K. logiczna czyli teoretyczna), lub zgodność pomiędzy postępowaniem człowieka a wyzna-wanemi przezeń zasadami (K. praktyczna). 1) K. teoretyczna oznacza tylko tyle, że myśli są skojarzone wedle praw logicznych, czyli że wszystkie oddzielne twierdzenia wypływają z jednej zasady naczelnej. Jeżeli więc ktoś powiada o pewnym poglądzie, że jest konsekwe-tnie przeprowadzony, to stwierdza tern powiedzeniem jedynie to, że ów pogląd nie zawiera w sobie sprzeczności, czyli że wyprowadzenie wniosków było prawidłowe, natomiast nie stwierdza jeszcze wcale słuszności tego poglądu. Tak np. wychodząc z założenia, że krzywdzenie bliźnich jest naszym moralnym obowiązkiem (jak twierdzą niektórzy paradoksiści, wychodząc z założeń walki o byt), można stąd wywnioskować, że powinniśmy zawsze bliźnich okradać, lub oszukiwać. Braku K-yi temu pa-

M Nr.

Konradzki Paweł, teolog, jezuita, profesor wymowy w kollegium lubelskiem przez lat 18,

K. wydał z druku na-

(* w Lublinie r. 1099).

stępne panegiryki: „Triumphale vestigium Po-loniae Principis Jacobi in arena bellica impres-sum“ (Kalisz 1675, in folio); „Primus honor Michaeli Potocki Capitaneo Krasnostaviensie“

(Lublin, 1686, in folio); „Arae Ołycenses An-dreae Constantino Łącki Canonico Gnesnensi,

Infulato Ołycensi“ (Lublin, 1688, iii folio); „Patricia rastra 111. D. Stanislai in Szczuczyn Szczuka Regni CanceUariae Regentis, Lubli-nensis Gubernatoris etc., post auream generis, virtutis, meritorum messem in uberrimo novae Provinciae aditu honorarios in fasces felicissime efflorescentia, ac publicos inter plausus a Lu-blinensi S. J. Collegio panegyrico cultu hono-rata“ (Lublin 1688, in folio). „Euc.Org.“ większa.

Konsbergit, ob. Kongsbergit.

Konsekracya (we Mszy), czyn, przez który kapłan, mocą słów wyrzeczonych nad chlebem i winem, przemienia je w Ciało i Krew Jezusa Chrystusa, tak, iż po konsekracyi nie ma już nu ołtarzu Chleba, ani wina; pozostają tylko postacie albo pozory. Kapłan, aby konsekrować ważnie, powinien mieć szczerą intencyę, lub, mówiąc innemi słowy, konsekruje on rzeczywiście to, co chce prawdziwie lub przynajmniej wewnętrznie konsekrować. Intencya wewnętrzna jest dostateczną, a intencya zewnętrzna jest ta, którą . ma kapłan, gdy, zbliżając się do ołtarza, zamierza czynić to, co Kościół czyni. Słowa K-yi są to słowa, które sam Jezus Chrystus wyrzekł, gdy przemienił chleb w Ciało swoje, a wino w swoją Krew, podczas ostatniej wieczerzy, ob. Msza.

Konsekraoya biskupa. Aż do Średnich Wieków należała do metropolitów (ob.); od XIV w. wyłącznem jest prawem papieża i tylko za jego wyraźnym rozkazem, de mandato apo-stolico, na piśmie lub vivae vocis oraculo przez innego biskupa spełnioną być może. Odbywa się zaś tak, jak każe pontyfikał De consécrations electi in episcopum: Elekt, tj. wybrany na b-pa, otrzymawszy bullę apost. o swojej prekonizacyi, znajduje w niej zwykle induit o-brania sobie konsekratora i dwóch albo trzech asystentów b-pów; tylko w wyjątkowych razach i za osobną dyspensą papieską zastępują tych assystentów b-pów dwaj opaci, albo kapłani piastujący wyższą godność. Poświęcenie to zwyczajnie w ciągu trzech miesięcy od powzięcia wiadomości uskutecznionem być winno.

Odbywa się w niedzielę lub święto którego z apostołów; w inny dzień święty tylko za dyspensą papieską W wigilię K-yi wypada, żeby konsekrator i elekt pościli. Stroi się kościół,    radoksowi zarzucić nie można, poni iważ

jeżeli officium na to pozwala, a także ołtarz    wszystkie twierdzenia wypływają z tej samej

stąd nazwa conservât* rio. Najstarszym i najsławniejszym z tego rodzaju zakładów, a zarazem pierwowzorem dla innych, było „Conserva-torio Santa Maria di Loreto“ w Neapolu, założone w r. 1537 przez księdza Jana di Tappia, rodem hiszpana, wyłącznie dla chłopców. Napływ uczniów był tak wielki, a wyniki nauczania muzyki tak doniosłe dla sztuki włoskiej, że wkrótce zrozumiano potrzebę otwarcia w Neapolu większej liczby zakładów tego rodzaju. Najpierw otwarto K. „Di Sant’ Onofrio“, następnie „Delia pieta de’Turchini“, wreszcie, (w r. 1589) „Dei poveri di Giesń Christo“. Każde zostawało pod zarządem dwóch kapelmistrzów; jeden z nich wykładał teoryę kompo-zycyi muzycznej, a drugi śpiewu. Nadto byli nauczyciele, zwani maëstri scolari, którzy uczyli gry na różnych instrumentach. Do zakładu przyjmowano młodzież w wieku lat 8--20. Czas trwania nauki obliczono przynajmniej na lat ośm; młodzieńców, którzy po pewnym czasie nie okazywali postępów dostatecznych, a tem-bardziej, gdy nie posiadali zdolności do muzyki , oznacza- wydalano. Wszystkie te K-ya przetrwały z górą ło wprawie rzymskiem zezwolenie czyli zgodę dwa wieki, prócz zakładu „dei poveri“. W czasie kilku osób na zawarcie stosunku prawnego, a więc przedewszystkiem na zawarcie wszelkiego rodzaju umów. Poza tern K-em nazywano przyzwolenie opiekunów, rodziców czy władz na pewne czynności, które współudziału rzeczonych osób lub instytucyj, pod postacią ich akceptacyi, wymagały. — (Por. Dydyński „Słownik łacińsko-polski do źródeł prawa rzymskiego“, Warszawa 1883). Szczegóły ob. Umowy i Prawo rzymskie, znacza jeszcze umowę, zawieraną między właścicielem głównym nieruchomości (dominus directus) a wieczystym dzierżawcą (dominus utiliś), ob. C z y n s z, D z i e r ż a w a wieczysta.

zasady; natomiast można zarzucić temu poglą- | mentach. Pielęgnowano tam to, coby mogło dowi niesłuszność, ponieważ sama zasada na- zmarnieć bez opieki: człowieka i jego zdolności; czelna, z której wszystkie pojedyncze twierdzenia wypływają (twierdzenie o tern, że krzywdzenie bliźnich jest naszym moralnym obowiązkiem) jest niesłuszna. 2) K-ya praktyczna oznacza t}lko to, że czyny człowieka zgodne są zawsze z wyznawanemi przezeń zasadami. Mówiąc o kimś, że postępuje konsekwetnie, przez to stwierdzamy tylko, że stosuje się on w życiu do wyznawanych przez się zasad, czyli że nie jest w sprzeczności z samym sobą; natomiast nie stwierdzamy jeszcze wcale, że postępowanie takie jest sprawiedliwe, czyli jest naszym obowiązkiem moralnym. Tak np. fanatyk islamu, który uznaje zasadę, że krzywdzenie ludzi niewierzących jest przez Allaha pożąda- i ne, może rzeczywiście ludzi takich prześladować w rozmaity sposób. Braku K-yi zarzucić mu wtedy nie można, ponieważ postępuje zgodnie z uznawaną przez się zasadą; natomiast można mu wytknąć niewłaściwy punkt wyjścia, ponieważ sama zasada, do której się stosuje (krzywdzenie ludzi niewierzących jest przez Boga pożądane) jest niesłuszna.

Konsens: 1) K. (lac. consensus)

J. L.

zamieszek politycznych w r. 1799 K-ya „Loreto“, „Onofrio“ i „Pietà“, z powodu bruku uczniów zlały się w jedno, które w r. 1808, z rozkazu króla Murata, otrzymało nazwę „Real collegio di musica“. Za przykładem Neapolu poszła Wenecya, w której powstały cztery K-ya, pod nazwami: „Ospedale (szpital) della pieta“, „Di mendicanti“, „Degl’ incuribili“, i „Di San Giovanni e Paolo“ (dla dziewcząt). Wszystkie inne K-a włoskie ukazały się w czasach nowszych. Najważniejsze: w Medyolanie, założone w r. 1807 przez Eugeniusza, wice-króla włoskiego, pod nazwą „Regio conservatorio“, obecnie zwane K-yum Verdiego; „Liceo musicale" w Bolonii (od 1864) „Civico instituto di musica“ w Genui (od 1829) i „Regio instituto musicale“ we

2 ) K. o-

H K.

Konsens sandomierski, ob. Sandomierska ugoda.

Konserwacya wiktuałów, ob. Wiktuały. Florencyi (od 1860), ,,Liceo musicale“ w Tu-

Konserwator, nadzorca gabinetów zoologi- rynie (1765), ,₍Liceo musicale Rossini“ w Pe-cznych (dosłownie: osoba, która^ je zachowuje, saro, ,,Liceo Benedetto Marcello“ w Wenecyi tj. konserwuje). K-mi nazywają także oso- j (1877). —We Francyi pierwszą uczelnię mu-by nadzorcze w bibliotekach, galeryach sztuki i zyczną otwarto w Paryżu dopiero w 1784, pod itd. Najrozleglejsze znaczenie ma K. (jako u- | nazwą: „École royale de chant et de déclama-rzędnik czuwający nad zabytkami przeszłości tion“. Plan jej nauk rozszerzono w 1792 przez

Red.

w kraju (Galicya).

Konserwatoryum, (włosk. conservatorio, franc. conservatoire, z łac. conservare). Taką nazwę noszą wyższe uczelnie muzyczne, gdzie młodzież kształci się na kompozytorów, nauczycieli muzyki, śpiewaków, wirtuozów na różnych instrumentach i t. p. Pierwsze K-rya powstały we Włoszech — pierwotnie właściwie jako przytułki publiczne lub prywatne dla młodzieży ubogiej płci obojga, którą tu wychowywano bezpłatnie, żywiono, odziewano i kształcono, j mi rozporządzała poprzednio. Za czasów re-głównie w śpiewie i grze na różnych instru- ; stauracyi Burbonowie obcięli znacznie tę zapo-

dodanie klas instrumentalnych, co spowodowało zmianę samej nazwy na „Institut national de musique“. Na utrzymanie roczne wyznaczono 240 000 franków; nauczycieli było 115, roczna frekwencya uczniów i uczenie (w wieku lat 10—20—600 osób. Gdy w 1802 zmniejszono etat zakładu o 100 000 fr., uszczupliła się liczba zarówno nauczycieli jak i uczniów. Lecz już w roku następnym Bonaparte obdarzył szkołę większemi funduszami, aniżeli te, jaki-

mogę. Mimo to K. stanęło ponownie na czele ! (już po usunięciu się Bogusławskiego z teatru) wszystkirh tego rodzaju zakładów w Europie, j Elsnera na nauczyciela muzyki, zlecając mu i odtąd żadnemu już prześcignąć się nie dało.

jednocześnie zreorganizowanie szkoły. Reforma dokonana przez Elsnera zasadzała się na rozdzieleniu szkoły na dwa oddziały: niższy (elementarny) i wyższy, oraz rozszerzeniu obu tych oddziałów, noszących od r. 1814 wspólną nazwę: „Szkoła muzyki i sztuki dramatycznej“. Muzykę wykładał Kurpiński, a śpiew Walenty Kratzer; Elsner miał dozór ogólny. Liczbę uczących się podniesiono do 50 osób lecz '₆z tej przyczyny pensyę, wypłacaną poprzednio uczniom, cofnięto. Zakład mieścił się w dwóch lokalach odrębnych: oddział muzyczny miał siedzibę ni Nowym Mieście, a dramatyczny z początku przy teatrze, następnie zaś w pałacu ministeryum Spraw Wewnętrznych. Ponieważ komisya tego ministeryum zażądała niebawem zwrotu lokalu, przeto, za protekcyą Sta-szyca, Namiestnik Królestwa, decyzyą z 16 listopada 1819 r., oddał Elsnerowi do rozporządzenia dziś nieistniejący kościół i klasztor po pannach Bernardynkach, w tymże roku zniesionych. Zabudowania te mieściły się naprost Zamku, na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Maryensztadu. Kościół przerobiono na salę koncertową, w zabudowaniach zaś klasztornych urządzono klasy szkoły i mieszkanie dla Elsnera. W r. 1821 przeniesiono do tego miejsca całą szkołę, która odtąd istniała pod nazwą: „Instytut muzyki i deklamacyi, czyli K-yutn“. Prócz tego, za sprawą Elsnera, utworzono katedrę muzyki w uniwersytecie, jako oddział wydziału sztuk pięknych, dla której Staszyc wyjednał w Komisyi Oświecenia fundusz roczny w ilości 12 000 złot. Ale w urządzeniu tych uczelni nie było jednolitości organicznej i być jej nawet nie mogło, choćby z tego tylko powodu, że dwóm naraz podlegała władzom: Komisyi Spraw Wewnętr/.nych, jako z wierzchuicz-ce dawnej szkoły, zmienionej na K., i Komisyi Oświecenia, jako władzy, opiekującej się oświatą krajową. Jedna miała w ręku fundusze na utrzymanie szkoły elementarnej , druga na utrzymanie katedry, a raczej kompletnej klasy muzycznej przy uniwersytecie. Lekcye kompo-zycyi i teoryi muzycznej we względzie estetycznym, z kursem dwuletnim, odbywały się w uniwersytecie, wszystkie inne w gmachu K. W r. 1826 Komisya Oświecenia doszła nareszcie do przekonania, że działalność K. nie wyda pożądanych owoców, dopóki zakład podlegać będzie jednocześnie dwóm władzom. Postanowiła więc urządzić oddzielnie uczelnię muzyczną pod nazwą: „Szkoła główna muzyki“, poddać ją swojej władzy wyłącznie i odłączyć od części dramatycznej K. Czynności tej dopełnił, z polecenia Kom. Ośw., Elsner. Kom. Spraw Wewn., czując się obrażoną odłączeniem szkoły głównej od K., dała Elsnerowi dymisyę w r. 1827, zarząd zaś K. powierzyła Włochowi Solivie. Rządy Solivy w K., Elsnera

Od czasu założenia rządziło nim kolejno pięciu dyrektorów: Sarette, Cherubini, Auber, Thomas i od 1896 Dubois. Po za obrębem Włoch i Erancyi, pierwsze K. powstało w Pradze (1811), na szeroką zakreślone skalę i ugruntowane na mocnej podstawie; prócz nauk muzycznych, wykładano tam religię, geografię, histo-ryę powszechną, arytmerykę, stylistykę, estetykę, literaturę, metrykę, historyę muzyki, mitologię, język francuski i włoski, nawet kaligrafię. Opłaty nietylko że nie pobierano żadnej (prócz od cudzoziemców), lecz nawet udzielano stypendyów biedniejszym, a zdolniejszym uczniom po ukończeniu zaś kursu całkowitego dawano im natychmiast posady. Z K-ów niemieckich największego nabrała rozgłosu założona w Lipsku przez Mendelsolina w 1843. Nauczycielami tej sławnej uczelni byli tak wielcy kompozytorowie jak sam Mendelsohn i Schumann, oraz Gade, Hauptmann, i tak głośni pedagodzy, jak Perd. Daivd, Rychter, Moscheles, Brendel,

Klengel i w. in. Pierwsze K. w Berlinie powstało w 1850, założone przez Marxa, Kullacka i Sterna. Z innych uczelni berlińskich najwięcej wsławiło się założone przez Kullacka K. pod nazwą Nowej akademii muzycznej, w której wszakże głównym przedmiotem była gra na fortepianie. W czasie swego rozkwitu liczyła ona średnio tysiąc uczniów rocznie i stu nauczycieli; istniała do 1890 r. Później pierwsze miejsce zajęła ,,Königl. Hochschule f. Musik“.

K. warszawskie, otwarte przez Elsnera w r.

1821, wytworzyło się stopniowo z przeksztaca-nia i rozwijania szkół dawniej już istniejących.

Jedną z pierwszych była szkoła dramatyczna, założona przez Bogusławskiego, przy teatrze narodowym w r. 1810. Była to uczelnia na bardzo małą skalę, nie przyjmowano bowiem więcej uczących się nad dwanaście osób, które nietylko że nie opłacały kosztów nauki, lecz same otrzymywały pensyę, miesięcznie po 24 złote wynoszącą, z obowiązkiem występowania na scenie narodowej, po ukończeniu nauk, w ciągu lat trzech. Wydatek na szkołę obciążał Bogusławskiego, który na utrzymanie aktorów i zaspokojenie innych potrzeb teatralnych, pobierał zasiłek rządowy w ilości 36 tysięcy zlot. rocznie.

Kurs nauk był trzyletni. Wykładano: religię, język francuski, niemiecki i włoski, historyę polską i powszechną, dramaturgię, mitologię, taniec, oraz zasady muzyki i śpiewu. Szkoła przygotowywała artystów dla teatru opery i sceny dramatycznej. Pierwsze popisy tej szkoły dały w klasach deklamacyi bardzo dobre wyniki, ale klasa muzyki i śpiewu, prowadzona przez wiocha, Dominika Tonioli, niema-jącego wyobrażenia ani o nauce śpiewu, ani o języku polskim, nie odpowiedziała celowi. Z tego powodu dyrekcya teatru powołała w r. 1814

w Szkole głównej muz. trwały krótko. W d. 31 grudnia 1830 dyrekcya teatru zawiadomiła K., że z powodu „zaprowadzenia przez rząd w obecnej potrzebie kraju ograniczenia wydatków, Instytut muzyki i deklamacyi jest uchylonym“. Szkoła główna muzyki przetrwała nieco dłużej, dopiero bowiem 19 listopada r. 1831 została zamkniętą na mocy rozporządzenia Kom. Oświeć, z dnia 16 listopada t. r. W ciągu dziesięcioletniej swej działalności artystycznej K. wydała bardzo wielu dobrze przygotowanych instrumentalistów, śpiewaków i kompozytorów. Ze śpiewaków wsławili się głównie: Gladkowska (młodzieńczy ideał Chopina), Wołków i Dobrski, z kompozytorów: Józef Stéfani, Antoni Orłowski (zarazem skrzypek wyborny), Dobrzyński, Nidecki, Freyer i jeden z największych geniuszów muzycznych Fryderyk Chopin. Od czasu zamknięcia K. w ciągu lat trzydziestu nie było w Warszawie ani jednej uczelni muzycznej. Dopiero w r. 1861, za staraniem Apolinarego Kątckiego, powstał Instytut muzyczny, do dziś dnia istniejący; ob. Instytut muzyczny w Warsza-w i e.

A. Pol

Konserwatyzm. Cezar Lombroso usiłował zbudować teoryę „biologiczną“ konserwatyzmu i postępu. Przyrodzeniu ludzkiemu, tak samo jak każdej cząstce materyi właściwą jest bezwładność: każde ciało bez pobudki zewnętrznej nie wychodzi ze stanu spokoju, wyprowadzone zaś będzie poruszało się do nieskończoności, o ile nie staną na przeszkodzie czynniki zewnętrzne. Bezwładność ta — mizone-izm, niechęć względem każdej rzeczy nowej — jest nieodłączna od każdego żyjącego jestestwa, a w tej liczbie człowieka. Ujawniają ją zarówno dzieci jak i dorośli. Lombroso popiera swoje twierdzenie licznemi faktami: przytacza wypadki, kiedy dzieci wpadały w chorobę z prze-lęknienia na widok nieznanego przedmiotu, np. pudełka; opowiada o chorej, u której pierwsze wrażenie wzrokowe, otrzymane na początku dnia, pozostawało i przyczepiało się do każdego następnego itd. Mizoneizm ten stanąłby na zawadzie wszelkiemu postępowi, gdyby nie działalność dwóch innych czynników: l-o ciężkie warunki bytu zmuszają człowieka do pogodzenia się z nowemi rzeczami, gdyż zaoszczędza on sobie wtedy cierpień dotkliwszych niż te, które wypływają z przełamania jego bezwładności. 2-o przychodzą na świat osobistości wyjątkowe ze starganą równowagą nerwową (mattoidzi, gieniu-sze itd.), którzy wskutek wygórowanej anomalii organicznej odznaczają się napiętemi uczuciami altruistycznemi i śmiałością myśli, a dzięki temu torują nowe drogi i pchają na nie bezwładną gromadę. Postęp jest więc w całej pełni dziełem osobników nienormalnych, które pod względem umysłowym znajdują się niekiedy u progu obłędu, a z drugiej strony odznaczają się wyjątkoweini zwykle uzdolnieniami. Są

jeszcze inne teorye, usiłujące wyjaśnić zachowawczość społeczną. „Idee (a w takiej formie występują wszystkie nowe hasła) wtedy dopiero wywierają swój wpływ—pisze Le Bon — na duszę narodu, gdy po bardzo długim wyrabianiu się zeszły z ruchliwych sfer myśli w stałą i bezwiedną sferę uczuć, w której wytwarzają się motywy czynów. Należą one wówczas już do charakteru i mogą wpływać na postępowanie. A ponieważ idee nie mogą oddziaływać na czyny, dopóki nie zejdą z dziedziny świadomej do bezwiednej, to zrozumiemy, jak powolnie muszą się przeobrażać. Powinniśmy się cieszyć, że tak jest, w przeciw-uym bowiem razie cywilizacya nie miałaby stateczności Z drugiej zaś strony dobrze jest, że nowe idee mogą ostatecznie dobić się uznania, w przeciwnym bowiem razie nie byłoby postępu.“ Pomimo sprzeczności pozornej, obie wyłuszczone teorye posiadają wiele punktów stycznych. Możnaby tutaj nadto wspomnieć o innej teoryi, która usiłuje w rosnącym jeszcze mózgu znaleźć źródło nowych prądów i ze stanowiska antropologicznego oświetla antagonizm pomiędzy „ojcami“ a „synami“. „Istnieje zawsze antagonizm pomiędzy instynktem zachowawczości społecznej, nieodłącznym od lat podeszłych, a popędem nowatorskim, właściwym młodości. Nawet ci, którzy w okresie najżywszego napięcia sił przyczynili się w najwyższym stopniu do postępu umysłowego lub społecznego, nie utrzymują się zbyt długo na swojem stanowisku i wbrew własnej woli stają się w stopniu mniejszym lub większym wrogami dalszego rozwoju, w którym utracili zdolność godnego współuczestniczenia. Zbyt długie trwanie życia ludzkiego powstrzymałoby niewątpliwie naszą ewolucyę społeczną; również niepodobna zaprzeczyć, iż zbyt krótkie stałoby się nie mniejszą a istotną zawadą ogólnego postępu, oddając nadmierną władzę instynktowi nowatorskiemu“ (A. Comte ?. Niewąpliwie, teorye tego rodzaju posiadają w sobie niejako źdźbło słuszności: bądź co bądź przyrodzeniu naszemu właściwą jest w pewnej mierze bezwładność i każda czynność nasza drogą przyzwyczajenia staje się automatyczną, a wtedy zamienia się w przeszkodę, tamującą przystosowanie nowe; umysł nasz w stosunku do uczuć odznacza się większą elastycznością, zwłaszcza w wieku młodym, itd. Ale, jak słusznie zaznaczył H. Kołłątaj, prawdy historyczne „nie mogą być żadnym innym sposobem odkryte, tylko przez cierpliwe dochodzenie działań natury, a to w tych samych przypadkach, w jakich je wystawia historya.“ Właściwości przyrodzenia ludzkiego' dostarczają jedynie tła ogólnego; ale dopiero dochodzenie warunków historycznych wyjaśnia modły, według których one działają: tylko wtedy można wykryć, czemu jedne epoki dziejów odznaczają się większą zachowawczością, inne—mniejszą, lub dlaczego pe-

warstwy w określonej epoce historycznej    i w. XIX towarzystwo ogrodnicze londyńskie za-

wne

hołdują ideom postępowym, inne —wstecznym,    protestowało przeciw sztucznemu zapładnianiu

Nie ulega bowiem wątpliwości, iż im niższym    roślin jako rzeczy świętokradzkiej. Dopiero roz-

jest szczebel kultury, tern K. ma większe na-    wój industryalizmu nowoczesnego oraz wpływ

pięcie. Możnaby tutaj przytoczyć niezliczone    jego na tryb życia codziennego pńdważył tę

epowieści o stateczności zwyczajów pierwotnych,    moc zwyczaju i stworzył inny stosunek do tra-

o wielkiej sile tradycyi, która aureolę święto-    dycyi ojców. Mieszkańcy miast zwłaszcza żyją

ści otacza każdą pamiątkę po ojcach (ob. w otoczeniu, które podlega nieustannym zmianom: przodków i przeszłości kult), odpowia-    _co rok lub co lat parę przebywają w innym

dając na każdy zarzut lub chęć reformy tak    mieszkaniu, a w ciągu lat kilkudziesięciu osta-

ukazuje się ów sceptycyzm, chorobliwe wypaczenie krytycyzmu, przybierający podstawę niedowierzającą względem każdej hypotezy, bo „niewiadomo co jutro przyniesie“. Po za sprawą tych czynników myśl nasza systematycznie wybiega z pęt dnia dzisiejszego i rysuje owe obrazy przyszłości: wieku elektrycznego, balonowego, wyidelizowanego ustroju społecznego—marzenia. które świadczą przedewszystkiem o wyzwoleniu się z pod tradycyi. Starczy porównać stan umysłów w w. XX z usposobieniem praojców, ażeby zrozumieć, iż siła tradycyi, a z nią K-zńiu, pozostaje w odwrotnym stosunku do szybkości zmian w materialnych warunkach bytu społecznego, a zmiany w tej sferze wywołują taką samą niestateczność whypotezach naukowych, trybie życia codziennego, instytucyach społecznych. Pojęli tę prawdę hietylko przedstawiciele t. zw. m atery alistycznego pojmowania dziejów (ob.), ale także zachowawcy w rodzaju Le Plaÿa i jego szkoły, ks* Hitzego i in. Ks. Hitze np. do odpowiedzialności za hasła przewrotowe naszej epoki pociąga przedewszystkiem maszynę i domaga

samo, jest gaździna z Wisły odrzekła L. Mali- tnich byli świadkami radykalnych zmian w spo-nowskiemu tłómaczącemu jej, iż trzodę chlewną sobacli opalenia, oświetlenia mieszkania itd. stosowniej byłoby karmić na dworze niż w izbie: Taka niestateczność w dziedzinie codziennego „to stary zwyk!“ Kartofle trzeba było np. trybu życia musi przyczynić się do osłabienia w Rosyi wprowadzać za pomocą wojska, bo lud całej tradycyi. Wynalazki muożą się < oraz do-niechciał słyszeć o tern zielsku dyabelskiem. skonalsze, przekształcają tryb produkcyi i w dal-Człowiek w okresie pierwotnym i nawet pod- szym ciągu—życia (wyłuszczóna niestateczność czas pierwszych stadyów cywilizacyi, póki pa- wzorów codziennych, istniejąca w miastach, wla-puje wszechwładnie gospodarstwo naturalistycz- śnie ztąd pochodzi), a przedewszystkiem roue, jest w całem słowa znaczeniu un homme dzą wiarę w potęgę myśli (nauki), i tern sa-coutumier, tj. istotą, która postępuje według mem podważają, a dokładniej: podważyły sza-zwyczaju ojców. W każdej epoce dziejów lu- cunek dla mądrości dziadów. Ulepszone środki dzie są spętani siecią"tradycyi, wierzeń i zwy- komunikacyjne przyśpieszają wymianę towarów czajów, tak, iż z P. Leroux możnaby powiedzieć, i idei, przeciwstawiają różne zwyczaje i znowu iż „jesteśmy nie synami i potomkami tych, osłabiają tradycyę. Wreszcie nauka, ta mi-któizy niegdyś żyli, ale w istocie rzeczy po- strzyni, której industryalizm zawdzięcza swoje koleniami wygasłemi“. Żyjemy otoczeni wynalazki, nauczyła nas wierzyć w potęgę puścizną lat ubiegłych: w nąszem wlas- własnego umysłu i znowu podważyła' ową nie-nem jestestwie plączą się nici, zadzierzgnięte ufność ku nowym teoryom, przedewszystkiem zaś • przez wieki ubiegłe, a gdybyśmy poddali rozbioro- oswobodziła nas, wyłaniając filozofię nauko\ ą, wi nasze czyny, myśli i uczucia lub, rozglądając od da.vnych poglądów, które aureolą świętości się we własnein otoczeniu zapytali o początek otaczały tradycyę lat ubiegłych. Wick XIX za-swoich zwyczajów i norm postępowania, oka- czął hołdować zasadzie, zgoła nieznanej w wie-załoby się, iż w większości wypadków rządzimy kach zastoju matery alnego, że jest tylko okre-się nie tyle własnym rozumem ile rozumem sem przejściowym do czasów jeszcze wyżej przodków. Ale te więzi przeszłości o wiele posuniętych pod każdym względem; a zamiast silniej ciężyły podczas dawnych okresów dzie- nieufności ku nowym wynalazkom i teoryom, jowych, a pozostawały w związku jaknajści-ślejszym ze statecznością metod produkcyi i warunków bytu codziennego. Rodzina w ciągu wielu pokoleń przebywała na tern samym miejscu, a każda rzecz wiązała potomków z dziadami i wskrzeszała ich pamięć (zwłaszcza iż poglądy na życie pozagrobowe sprzyjały te nu, np. duch ojców przebywał w domostwie, sprawiano mu libacye itd., ob. Przodków kult): lipa na podwórzu, obrazy święte, nawet pas słucki, w którym po ojcu chodził syn. Metody wytwarzania były te same, a doświadczenie, w ciągu wieków nagromadzone, wskazywało drobiazgowo najstosowniejsze sposoby orki, porę siejby itd., i wzmacniało wiarę w mądrość ojców. Do tego dołączały swe działanie wpływy ówczesnych poglądów filozoficznych (religijnych). Każdy wynalazek techniczny, każde ulepszenie drobne, myśl nowa, spotykały przeszkodę w przywiązaniu do pamięci ojców, w powadze i świętości ich imienia. Tacyt opowiada, że senat rzymski, uchwaliwszy odprowadzenie dopływów Ty-bru, wywołał swoję decyzyą niezadowolenie ludności, twierdzącej, iż postanowienie to jest obrazą bogów i zwyczaju. Nawet w początkach

!.. K.

prawnego.

wejść w kolizyę z żądaniem życia i praktyki sądowej. Jury sprud'encya (ob.) musiała zdobyć i znaleźć drogę do pojednania ustawy z życiem cywilnem. Do końca VII w. znała pod tym względem jeden tylko sposób: jedność myśli była w każdym razie zachowana; nowe pojęcia podprowadzano sztucznie pod stare. Sp )-sób ten nazywał się analogią (ob.). Stosowano ją cokolwiek inaczej niż to czynią sądy współczesne. Świat starożytny nie znał podziału na władzę prawodawczą i sądową; orzeczenie sądowe często bezpośrednio ustanawiało normy prawa; w ten sposób władza sądowa zlewała się w jedną z prawodawczą. Organa sądowe bez względu nawet na istniejące już ustawy prawne nie przestawały gospodarzyć dowolnie w zakresie prawa o b j e k t y w n e g o(ob.). Nie tylko sprawiedliwość wymierzał, ale i prawo stanowił pretor (ob.) i otaczający go prawnicy, a jeśli w czasach późniejszych „formuła“ i „e-

się powstrzymania jej rozwoju. Ale zmiany te nie jednakowo oddziaływują na różne warstwy społeczne i dlatego rodzą wśród nich różne u-czucia względem przeszłości i tradycyi. — Jedne, którym rozwój stosunków wytwórczych niesie ruinę lub które pozbawia on uprzywilejowanego stanowiska w społeczeństwie, będą zwracały się ku przeszłości i idealizowały jej posady ideowe (tutaj należy rzemiosło i poniekąd włościaństwo, a nadto warstwy pochodzenia feodalnego i kler), a nieuświadamiając sobie źródła zmian społecznych walczyły głównie przeciw reformom społeczno-politycznymi hasłom ideowym. Z pośród tych warstw wychodzą różne stronnictwa konserwatywne, mniejsza pod jaką nazwą słyną. Inne warstwy, które wyrosły w potęgę za sprawą rozwoju nowoczesnych sił wytwórczych, i zajmują przodujące stanowisko (przemysłowcy, kupiectwo, finansiści), pojmują doniosłość nauki, praw obywatelskich w duchu swobodnym, bo są to warunki dalszego rozwoju ekonomicznego (a z nim związany jest ich dobrobyt) i w okresie, kiedy indu-stryalizm wybijał się z pęt starego porządku rzeczy, szli w przednim zastępie postępu. Dzisiaj, zaspokojeni w swoich pragnieniach, dostarczają wyznawców różnych haseł liberalnych—z odcieniem niekiedy zachowawczym, niekiedy radykalnym. Zachowawczość ich jednak wzrasta w miarę tego, jak ze swojemi roszczeniami występują warstwy najemnickie, również zrodzone przez industryalizm, przesiąknięte jego poglądami filozoficznenii, ale niezadowolone z istniejącego ukształtowania stosunków własności i podziału produktu społecznego. Z pośród tych warstw wychodzą stronnictwa r a-dykalne (socyalistyczne zazwyczaj). Naturalnie schemat ów nie wyklucza drugorzędnych odchyleń, a nadto wymaga poprawek wielu (np. zachowawczość włościańska jest nawskroś demokratyczna w wielu swoich dążeniach, feodal-na—zgoła odmienną). A tak było zawsze, tj. pozycya społeczna różnych warstw zawsze rozstrzygała o tern, czy wyznawały one poglądy K-wne czy postępowe (rozumie się wyłączając zawsze pojedyńcze osoby, idące odrębnie od własnej warstwy i przeniewierzające się jej widnokręgom). Innemi słowy, w każdej epoce ustrojów klasowych istnieją warstwy usposobione zachowawczo i inne, postępowe, a to stanowisko zaś pozostaje w związku z rozwojem warunków życia codziennego, który jednym grupom narodu niesie uszczuplenie znaczenia, drugim przysparza dobrobytu lub zmusza je, w imię obrony swoicb interesów, do wysuwania nowych ideałów społeczno - politycznych. Żadna warstwa nie odbiega całkowicie od torów, w które wdrożyła je przeszłość; o ile zaś Ł która odbiega częściowo, zależy to od ukształtowania się dynamiki stosunków codziennych życia. Na tem dopiero podłożu uwydatnia swe działanie temperament ludzi, wywołując także komplikacye w*podanym schemacie.

Konserwatyzm w prawie. Konkretność i nieruchomość myśli pierwotnej, słabo odróżniającej pojęcia ogólne od szczegółowych, rodziła ciągle cały szereg skutków, między innemi zjawisko K-u prawa. Umysł nierozwinięty ciężko tworzył pojęcia i z chwilą gdy raz już z najwyższym wysiłkiem pojęcie oderwane zdobył— niełatwo się z nim rozstawał. Nawet forma zewnętrzna, wyrazowa, zamykająca to lub inne pojęcie, zdobywała w przeświadczeniu myśliciela pierwotnego znaczenia objektywne; krystalizowała się, stawała niezmienną, niewzruszoną, w przeświadczeniu człowieka—niewzruszalną. W ten sposób człowiek pierwotny nabierał takiego poglądu na zewnętrzne wyrazy myśli, na słowo prawa, na sam porządek prawny, że uważał je za niezależne od siebie twory, niepodlegające jakimkolwiekbądź zmianom. Tutaj też źródła swe ma formalizm, tj. taki porządek oceny aktów prawnych, w myśl którego znaczenie aktu uwydatniało się w formie, a nie w treści aktu. Pojęcie i wyraz wiązały się nierozerwalnie z prawem, z aktem albo stosunkiem prawnym, na którego mate-ryalnem tle powstawały i urobiły się i pojęcia i szata wyrazowa, a związek taki wydawał się myśli prawnej, prawnikom nietykalnym. Poza temi przyczynami działały jeszcze różnorakie przesądy i błędy myśli pierwotnej, wy-pływająco pierwotnie z K mu, następnie wyodrębniające się w czynniki samodzielne i sa-samodzielnie też w charakterze przyczyn wtórnych oddziaływające na K. prawa. Tak działał np. wyjątkowy szacunek, z jakim prawnicy rzymscy traktowali swoje prawo Dwunastu Tablic. Wydawały się one nietykalnemi dla prawnika i pretora (ob.); postęp mógł być dokonany tylko wbrew magistraturze za sprawą mas ludowych. K. działał zarówno pozytywnie jak i negatywnie: raz zachowywał istniejące już związki pojęć, to znowu — nie pozwalał wprowadzać nowych pojęć do systemu Jednak wcześnie już musiał

S. F.

D-r j r.

dykt“ wyrażały dwie różne funkcye działalności pretora—to jednak związek wewnętrzny, jaki między niemi istniał, nie przerywał się ani na chwilę. W ten sposób orzecznictwo sądowe i stanowienie prawa i w czasie późniejszym rozwijały się obok siebie, nie przestając na chwilę oddziaływać na się wzajem. Mimo to rozumowanie przez analogię było zwykłym i u-lubionym sposobem stosowanym przez juryspru-dencyę rzymską; pod tym względem juryspru-dencya dzisiejsza nie dorównywa jej wcale. Miał ten sposób inny też zakres działania: chodziło bowiem o zachowanie dzięki niemu istniejącego porządku prawnego, nietkniętym. Analogia była organem K-u, gdy zachowywała niezmienne mi normy prawa i podporządkowywała im powstające wciąż nowe stosunki życiowe. Gdy zaś nie sama natura analogii zakreślała granice jej stosowania—jak to bywa dzisiaj—lecz przyczyny czysto zewnętrzne, mianowicie, chęć zachowania ustawy i jej formy bez zmian jakichkolwiek, gdy więc nie analogia określała granice K-u, a raczej on sam rozszerzał pole jej stosowania, analogia rzymska, w przeciwstawieniu do dziś stosowanej, była sposobem sztucznym, używanym zawsze i stale. Takiemi też sztucznemi drogami kroczył postęp myśli prawnej w starożytnym Rzymie i może być rozpatrzony w zakresie każdej instytucyi pra- j wa (per aes et libram, stipulationes praetoriae, habere in bonis, bonorum possessio). Najstarszym wypadkiem stosowania analogii jest rozprzestrzenienie pierwotnych umów prawnych poza granice ich stosowania. Drugim momentem w jej pochodzie była interpretacya (ob.). Ażeby zachować literę prawa i nadać jej nowe zgoła znaczenie, należało przypuścić, że nowe stosunki, które trzeba było podprowadzić pod wyrazy ustawy, podobne są do tych, które prawo poprzednio już regulowało. — Trzecim wreszcie momentem była fi k c y a prawna. Domniemywano się istnienia albo nieistnienia pewnej cechy, różniącej dwa stosunki prawne; w ten sposób oba stawały się podobnemi fi nadawały się w zupełności do podprowadzenia pod rząd jednej i tej samej normy prawnej. Fikcye charakteryzują myśl prawną w pierwotnej fazie'jej rozwoju. Wraz z doskonaleniem się myśli, muszą zanikać.--Por. Maine „An-cient Law“, roz. II i III; Ihering „Geist des römischen Rechts“ (§§ 56 — 58).

Konserwy spożywcze, jak nazwa ich sama, od łac. consirvare (^przechowywać) pochodząca, dowodzi, są wyrobami spożywczemi, dające-mi się zachowywać czas dłuższy bez zepsucia. W pojęciu więc najobszerniejszem należą do K-w wszelkie mięsiwa, ryby, jarzyny solone, suszone lub wędzone, tak samo rozmaite m a-rynaty (ob.), ryby w oliwie przechowywane, owoce suszone, suchary itp.; w znaczeniu ści-ślejszem zaś rozumiemy pod nazwą tą mięsiwa, ryby i ogrodowizny, przyrządzone w sposób wła-

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeizyt 299b Tom XXXVIII.

ściwy, a przechowywane w naczyniach zamkniętych tak. szczelnie, że powietrze do nich z zewnątrz nie ma przystępu, przyczem i o to dbać należy, aby go nie było i w samem naczyniu, powinno zatem być zawsze wypełnione całkowicie. W stanie takim K-y przechowywać można bardzo długo, zwłaszcza jeżeli je się trzyma w miejscu chłodnem i przewiew-nem. — Przedmioty spożywcze w sposób ten przygotowane nie bywają surowe, lecz uwarzone poprzednio i doprawione solą, a w miarę potrzeby i korzeniami; ciał chemicznych, zapobiegających gniciu, jak np. kwas borny, salicylowy itp. bezwarunkowo nigdy do K-w dodawać nie wolno, jako szkodliwych zdrowiu spożywających. K. takie po wyjęciu ich z naczynia i rozgrzaniu należytem mogą być użyte natychmiast. Naczyń napoczętych przechowywać już dłużej nie można, ponieważ zawartość ich wtedy ulega prędko , zepsuciu, dlatego też naczynia, najzwyklej puszki blasżane, nie o-trzymują rozmiarów znaczniejszych. Wartość odżywcza K-w dobrzeprzygotowanych równa się nieomal wartości przedmiotów spożywczych świeżych, rozumie się, o ile wyrób nie uległ zepsuciu; używać ich więc można z korzyścią na okrętach, w twierdzach oblężonych, w obozach wojskowych, ponieważ dowóz ich jest łatwiejszy, a zapas daleko mniej miejsca zajmuje, niż jakakolwiek żywność inna; jednakże pożywienie świeże w każdym razie, jako zdrowsze, zasługuje na pierwszeństwo.

Konserwy apteczne, po polsku nazwać by można zachowankami, są wyrobem aptecznym dawniej używanym często, obecnie wszakże nieomal zupełnie wyszłym z użycia, a co prawda, też zbytecznym. K. składają się z cukru sproszkowanego, zmieszanego starannie z ziołami świeżemi, utłuczonemi na miazgę a mają zastępować jakoby zioła świeże, których przez rok cały w stanie świeżości dostać nie można. —Gęstość K-w bywa różna, zależna zaś jest głównie od ilości cukru domieszanego, najczęściej przypominają pod względem tym wyrób cukierniczy, zwany pomadką; przez wysuszenie w piecu umiarkowanie ogrzanym można im wszakże nadać twardość większą, jednakże i w tym razie kruchość pewną zachowują zawsze. Jeżeli w stosunku do ziół zmiażdżonych dodano mniej cukru, to wtedy gęstość K-w takich przypomina powidła.—Najdłużej w użyciu była K-a różana (Conserva Rosarum), stosowana często jako zaróbka (constituons) pigułek, dalej K. ziela jaskółczego ( C. Ghelidonii), rzeżuchy (C. Nasturtii) i w a-r z ę c h y (O. Gochleariae), która jakoby miała być skuteczna przeciwko gnilcowi (.scorbutus).D*r J- p-Konserwy oczne ob. Okulary. Konskrypoya ob. Pobór wojskowy.

Konsola, polski wspornik, motyw architektoniczny albo dekoracyjny, którego czynnością rzeczywistą lub pozorną jest podtrzymywanie czę-

ścfpoziomej budowli w ten sposób, że sprowadza    i nietylko u drzwi i okien, ale i na kluczach

ciężar jej na powierzchnię pionową, albo prze-    łuków, a szczególniej w gzymsach (fig. 129). —

ciwnier który służy za podporę części pionowej,    Za czasów Państwa Rzymskiego K-a gra rolę

a opiera się sam na powierzchni poziomej,    znaczną: podpiera posągi, wazony, albo odwró-

W pierwszym przypadku nazywa się K-a pro-    eona służy do złagodzenia kątów, w końcu zaś

stą (fig 127), w drugim — odwróconą (fig.    używano jej jako podpory kolumny (pałac

Dyoklecyana w Spalatro). K-a wogóle była wtedy rozmiarów niedużych; zdobiona liśćmi, nie wychodziła z typu o kształcie litery Ü (anti-spiralnej), jeśli szło o czystą dekoracyę; w razie zaś, gdy podtrzymywała — o profilu piątki np., z liściem akantu pod wygięciem, lica zaś boczne zdobione kwiatonem lub pal-metką. Do rzędu K-i należy też typ, zakończony łapą lwią, a uwieńczony głową hva, barami, orła. Nazywa się wtedy gryfem, a zastosowanie ma w umeblowaniu jako podpora (fig. 180). K-e w architekturze arabskiej ma-

à u mu

Fig. 127. Z prawej strony K. prosta, z lewej odwrócona. 128). W ogólności zaś K-a służy dla złago-

m;i

-i

Bf

K. .vw

• - •?. O*

/.Ä

mś tC

(‘ t

Fig. 128. Konsole w Erechteionie. dzenia profilów, czem się też tłómaczy do pewnego stopnia jej linia wygięta. Najdawniejszym typem K-i jest grecki. Umieszczone po obu stronach nadpróżka drzwiowego na okładzinach (Erechteion na Akropolu Ateńskim) zdają się K-e podtrzymywać końce gzymsu wieńczącego (fig. 128). W starożytnej Persyi pod ten motyw można podciągnąć przody ciał byków, tworzących jakby głowńce, które podtrzymywały architrawy z drzewa. U Rzymian mo-źlla wszędzie odnaleźć K-ę typu greckiego,

l\\v

a.

Fig. 130. Gryf rzymski.

ją kształt piramidalny i zdobione są ząbkowaniem po brzegach, lub też kształt zbliżony dołuku z delikatną koronką. W sztuce perskiej nic osobliwego znaleźć nie można, w indyjskiej zaś jest pod tym względem dużo bardzo ciekawych kompozycyj (fig. 131). W Chinach i Japonii K-a ma duże zastosowanie i kształt jej dokładnie uwydatnia podpory i materyał (drzewo, bambus), z którego jest zrobiona (fig. 132). Epoka Odrodzenia w Europie, wzorując się na dawnych kształtach klasycznych, wprowadza wiele różnorodnych motywów, które prócz zasadniczej K-i greckiej mają jeszcze nad sobą części prostokątne, zdobione podr/ędnemi K-mi (fig. 133). Z biegiem czasu strona dekoracyjna zastępuje zasadę podpory, racyonalny i prosty kształt K-i schodzi na plan ostatni, rodzą się

Fig. 129. Konsola rzymska.

formy bardzo dziwaczne, odbiegające od zało- odgrywając rolę nawet skarp zewnętrznych do-żenia (fig. 134). W końcu wieku XVI i w cią- koła kopuły kościoła Santa Maria della Salute gu całego XVII K-a rozwija się też co do w Wenecyi (fig. 135). Tego rodzaju K-e są swej wielkości i przybiera niebywałe rozmiary, cechą charakterystyczną w t. zw. architekturze stylu jezuickiego; stoją one po bokach frontonów, portyków kościołów itp. (kościół pp. Wizytek, oo. Reformatów w Warszawie) lub też przeistaczają się w luki odporne, jako banalna dekoracya. W Niemczech K-a ma kontury wycinane; haczykowate części jej naśla-

C ^ •- - "r* —¹

<•»    |i>.

I/« l|»nvHvTivKÏÏ>»iî?în?

aa&i

BSÉ

Jtaj

‘.I

~U

W$

am

''in

IJnJ

Ij lu]

ŁwI Jâ

''îi

fj

1/

egä

l|

Alt

» *w

Fig. 131. Konsola indyjska.

Fig. 1B2. Konsola japońska.

dują łebki gwoździków o zakończeniach krystalicznych; zdobią niemi poręcze, szczyty. Podobne kształty posiada K-a w Holandyi i Flandryi. W końcu wieku XVII i na po-

läSÜLS#

JWWESaÄ. J---    —. ... ^

733»

i    l-

T?

Ai.

'■< y i Ij

(V-    ,r--_

■

Lcagy^Łąwi.p

MD

01

K',

a

Si/#

k;l

fl-/l

••i-

lllw

Bî

iiçftanR

âr

ASiLw. ,i.

jl¹.

■ju___V

.(ill'lll’'-¹

<'ł

>i

W't/ï

,1

U?

i'

K-i

te

il

y,y.

-,

fi-

ijs ■

-:-\k

\ISmM iWW'

Wa

Fig. 133. Konsola z kościoła Santa Croce we Florencyi.

Ul

rt

'ü>

ki>>

jl\j/

ii'

l'N

ÏÎ

ygü

Ü3

Hi'

fi'V-Y

[v

*>

SM« AN i

'(i

fW

I -ś&t \1 L !>i    --j

j%w h\\ CV^B^hUnnffniiiff

imy

(\

[Hl

Fig. 134. Konsole z epoki Odrodzenia.

Jgl*

n~ inf

iSS

Ire,].

szq

ÉÈ&W,¹

Fig. 135.

Konsole (K o nsolidy, Kon solid

czątku XVIII kształt K-i po większej części niewieścieje, staje się ona często ciężką i nie- papiery—po fr. consolidés fonds, po ang. con-smaczną i traci swój kontur pierwotny; zacho- ! solidated stocks, albo consols) — papiery pań-wuje jeszcze wdzięk, gdy pełni rolę podpory j stwowe, powstałe ze zjednoczenia, zlania, ujedno-balkonów, kazalnic, gzymsów, sufitów lub też stajnieniu, konsolidaeyi (ob.) wszystkich, lub przy-odwrócona niweczy nieprzyjemne dla oka ką- najmniejjjjkilkiu] pożyczek w jednę. Zamiast ty. K-e miały i mają duże zastosowanie, szeregu papierów różnych typów, różnych o-wykonane z żelaza, w szczególności w ostat- procentowali i terminów płatności, wytwarza nich czasach, dają bowiem nowe motywy, ra- się dług jednolity i stały, najczęściej niema-cyonalnie użyte.    H G- jący terminów amortyzacyi. Prototypem takich

papierów są K. angielskie. Obecnie w każdym prawie kraju są papiery publiczne konsolidowane (ob. C o n s o 1 s).

deksów staje się coraz silniejszem. Literatura: Pollock „Some defects of our commercial law“ (w „Essays in Jurisprudence and Ethics“ 1882, str. 60 i n., str. 242 i un.); tenże „First book of jurisprudence“ str. 331 — 343; W. Blake Odgers „The Work of a school of law“ (Law Quarterly Review 1903 tom XIX str.

St. A. K.

S. P.

Konsolidaoya, konsolidowanie (łac. consolidâtio) pożyczek, długów — ujednostajnienie i zlanie pożyczek różnych typów przez wytworzenie jednej ogólnej pożyczki, zaciągniętej, celem wykupu dawnych. Operacye te przedsiębierze się albo dla zamiany długu bieżącego na stały, albo dla nadania jednolitej postaci wszystkim pożyczkom, lub znacznej ich kate-goryi. W obu wypadkach chodzi z jednej strony o uporządkowanie długu, ustalenie terminów płatności kuponów i ujednostajnienie oprocentowania, a z drugiej strony o skorzystanie z dogodniejszych warunków kredytu publicznego, niżeli były te, na których zasadzie zaciągnięto dawne długi. K. pożyczki połączona jest zwykle jeszcze z warunkiem, że długi te nie mają stałego terminu umorzenia (przez wykup lub losowanie); skarb, który je zaciąga, może ich nie amortyzować, póki to uznaje dla siebie za korzystne. K-ane pożyczki są głównym typem długu publicznego Anglii (ob. Konsolidy, Kon-

St A. K.

Konsolidacya. Prawo angielskie pod K-ą rozumie czynność prawodawczą wyrównywują-cą różnice w prawie statutowem i zbierającą różne, rozrzucone statuty (ob.) w jedną, jednorodną całość. Takich K-yj dokonano kilka 69 i nu.; Dill on „Laws and Jurispruden-w ciągu stulecia ubiegłego (Bill of Exchange ce of England and America“ str. 180, 269, Act, the Partnership Act, the Sale of Goods 342 — 75.

Act—głównie z zakresu prawa handlowego).

Konsonans w muzyce, w nauce harmonii, akord złożony z dźwięków zgadzających się z sobą, zadawalający zmysł słuchu, więc niedomagający się rozwiązania. Przeciwieństwem K-su jest d y s s o n a n s = niezgodność dźwięko-

A. Pol.

Są one surrogatem właściwej kodyfikacyi (ob.), której domaga się coraz natarczywiej życie angielskie i która prędzej czy później dokonaną będzie. Dawna zarozumiałość, wynikająca z odosobnienia wyspiarskiego i zgoła odmiennego od kontynentalnego rozwoju instytucyj prawnych w Anglii, wiara w niedoścignioną doskonałość prawa angielskiego —ustępuje coraz bardziej miejsca przekonaniu, że prawo angielskie musi wstąpić na drogę wskazaną przez doświadczenie kontynentu europejskiego. Ilość statutów nieuchylonych i od czasów niepamiętnych obowiązujących rośnie z roku na rok. Obliczono, że „księga statutów“ (Statute-Book) powiększa się corocznie o sto statutów; po za tem rozwija się z niezmierną płodnością orzecznictwo. Ilość orzeczeń, które opanować powinien każdy prawnik, jest wielka jak ocean, to też jej nikt objąć nie zdoła. — Orzecznictwo angielskie (case-law) spisane, zajmuje 2 000 tomów! I nigdzie bardziej niż w Anglii, nigdzie z większą sole), słusznością zasada, że „nikt nie może bronić się nieznajomością prawa“ (jura vigildntibus scripta, juris ignorantia nocet) — odczuwana bywa, jako krzywda, boć jeśli zawodowiec opanować nie może „prawa obowiązującego“, to cóż—myśleć o obywatelu, który zawodowego wykształcenia    wa.

Konsorcyum—(z łac. consortium) — odrębny rodzaj spółki, mający na celu spólnictwo w zakresie tylko danego, konkretnego interesu. Najczęściej K. pojmuje się jako połączenie banków, lub bankierów w doraźną spółkę do łącznego przeprowadzenia większej operacyi finansowej, np. pożyczki państwowej i wogóle publicznej. K. takie przedsiębierze na spólny rachunek i odpowiedzialność sfinansowanie po ■ życzki, tj. odkupuje ją po określonym kursie (cenie) od rządu, lub instytucyi publicznej, a ze

nie posiada? Dalej—rzecz równie ważna. Machina prawodawcza angielska działa bardzo niedokładnie. W parlamencie prawa stanowią ludzie, z prawem uieobeznani. Każdy zawód wymaga przygotowania — z wyjątkiem zawodu prawodawcy i jak dowcipnie wyraża się jeden z uczonych prawników angielskich, ostatnio (1903) piszący w tej materyi: „législation is the only trade which requires no apprentice-ship“. Jedynem wyjściem z tej sytuacyi—jest obszerna, całkowita i umiejętna kodyfikacya.

Jeżeli, mówi Pollock, naród angielski potrafił ¹ swej    strony odprzedaje    na    rynkach    i    gieł-

jej dokonać w zakresie prawa indyjskiego,    dach    po    kursie wyższym,    załatwiając    to    różne-

mi sposobami finansowych kombinacyj. K. o-znacza jednak wogóle grupę osób, która na wspólny rachunek przeprowadza pewne określone przedsiębiorstwo, obrót, interes, lecz jest to spółka nie stała, ale ad Jioc zawarta.

Konsorterya, stronnictwo polityczne, które rządziło Włochami w latach 1861 — 1876, tj. w okresie gabinetów urzędowych nieposiadają-cych barwy politycznej. Wybitniejsi ministrowie należeli do prawicy i pochodzili z Włoch północnych lub środkowych: Minghetti z Pie-

8t. A. K.

a właściwie prawa angielskiego przystosowanego do stosunków indyjskich (ob. Maine, Pollock, Stephen)—to zdobędzie się na kodyfi-kacyę własnego prawa. „ Jedynem właściwem lekarstwem jest kodeks. Prędzej czy później prawo angielskie będzie musiało być skodyfikowane“

(W. Blake Odgers: „the proper remedy is—code. Sooner or later the law of England must be codified“). — Większa część Stanów Zjednoczonych nie posiada również kodeksów, lecz tylko konsolidacye. Ale i tam pożądanie ko

Hr.

in. (5 083 ewangieli-

Oels.“ (Wrocł. 1883.) G. Neumann „Orts-Le-xicon des Deutschen Reichs.—Schematismus der

Ur S. K.

na

: montai, Sella z Lombardyi, Ricasoli z Toskanii, Fanti z Romanii. Przezwano ich la C on sorter ia (stowarzyszenie). W różnych kombina-cyach wchodzili oni stale w skład kolejnych ministeryów. Udało się wprawdzie Ratazzie-mu—przez utworzenie związku lewego środka: radykalistów i niezadowolonych Piemontczyków — obalić ich dwukrotnie, lecz gabinety te były krótkotrwałe (marzec — paździer. 1862, kwiecień—paździer. 1868). K. rządziła podczas krytycznego okresu niedoboru i ostrego zatargu z papieżem; jej też przypadło w udziale u-regulowanie stosunków z Watykanem po wzięciu Rzymu. K. zaprowadziła obowiązkową służbę wojskową z jednoroczną służbą ochotniczą (na wzór pruski), popierała przymierze z Napoleonem, potępiane przez radykalistów i republikanów. Minghetti streszczał program swój w dwóch punktach: równowaga budżetu, niezależność od kościoła.

Konstabl, ob. Constable.

Konstadt, Wołczyn, miasto w re^encyi opolskiej w powiecie kluczborskiin na Śląsku pruskim, przy kolei żelaznej, osadzone w r. 1261 z przyzwoleniem Henryka III, księcia wrocławskiego, na prawie średzkiem przez niejakiegoś Cunczo, skąd nazwa Cuntzenstadt (Konstadt), która znajduje się po raz pierwszy w dokumencie z r. 1294. Otrzymali to miasto 1418 r. w zastaw od Ludwika II, księcia li-gnicko-brzeskiego, książęta oleśniccy: Konrad Starszy, Konrad Biały i Konrad Krzyżak. W r. 1433 zdobył je Polak Puchała, stronnik Hu-sytów, od którego odkupili je 1436 r. książęta oleśniccy z przyzwoleniem Ludwika II, księcia lignicko-brzeskiego, który wtedy zapewne odstąpił im praw swych do Wołczyna. W tym samym roku sprzedali miasto z zamkiem i przy-ległościami książęta oleśniccy: Konrad z Kant i Konrad Biały Janowi Skaleńskiemu, po którego śmierci 1447 r. usadowił się w niem Hans Borsnitz, zwany Jelcz, i stąd plądrował okolicę. Odebrali mu je 1461 r. Wrocławianie i książę oleśnicki Konrad Biały i oddali prawowitemu panu, Janowi Skaleńskiemu, synowi powyżej wymienionego Jana. Jan sprzedał je w tymże samym roku Janowi Herburtowi; od niego K. przeszedł 1468 r. na Krzystka Ga-szowica, którego dzieci sprzedały je 1488 r. HeinzowiBorsnitzowi, z owych Jelczów. W XVII wieku posiadali Wołczyn Posadowscy. Książęcy zamek wymieniony po raz pierwszy w dokumencie zr. 1223. W pieczęci K. miało dawniej miasto wieżę na półksiężycu. Miasto liczyło 1891 r. 6 436 ków, 322 staroluteranów, 818 katolików i 213 żydów). W mieście poczta, telegraf, kasa pożyczkowa, sąd okręgowy, kościół katolicki p. w. Niepokalanego Poczęcia P. Maryi, kościół ewan-gielicki, młyn parowy, tartak parowy, fabryka pieców. Odbywa się tam znaczny jarmark na len.—W. Haensler „Gesch. des Fürstenthums

Bisthums Breslau“ (Wrocław 1891.)

Konstancya czyli Kostnica (niem. Konstanz, dawniej Kostenz e, Kostentz; forma Kostnitz jest pochodzenia czeskiego i weszła w użycie od czasów Husa), główne miasto powiatu t. n. w W. Ks. Badeńskiem, położone w pięknej okolicy, przy wyjściu Renu z jez. Bodeńskiego, 401 metr. nad p. m. W obręb miasta wchodzą: Stare miasto, dawny klasztor Petershausen (obecnie koszary), dzielnice Seehausen i Paradies (z licznemi ogrodami i polami warzywnerni)—na prawym brzegu Renu, tudzież przedmieście Kreuzling — na lewym. Okolica podmiejska obfituje w piękne parki. Od płd.-zach. K. graniczy z miastem szwajcarski Kreuzlingen; dalej, w dolnej części jeziora, leży wyspa Reichenau, a na niej, na wyniosłości, zamek Arenenberg, wreszcie na jeziorze Ueberling wyspa Mainau.—Fabrykacya materyałów nieprzemakalnych, worków, tkanin jutowych i bawełnianych, lin, płótna żaglowego, chemikaliów, wód mineralnych, zamków, kas żelaznych, pieców, wyrobów glinianych, mydła, świec, obić papierowych, kopert do listów, skóry do rękawiczek, mebli, cygar, maszyn rolniczych; odlewnie dzwonów, żelaza itd. T-wo handlowe, oddziały banków państwowego i kredytowego reńskiego tudzież inne instytu-cye finansowe, a ruchliwa żegluga parowa sprzyja rozwojowi handlu. Gimnazyum, szkoła realna, szkoła rzemieślnicza, konwikt dla chłopców; lecznica dla nerwowo-chorycli, klinika okulistyczna, przytułek dla obłąkanych, dom schronienia dla dziewcząt itd.; siedziba komisarza ziemskiego, urzędu okręgowego, s^du ziemskiego, okręgowego urzędu leśniczego, główn. urzędu celnego, główn. dyrekcyi pocztowej. --Śród gmachów K-cyi pierwsze miejsce zajmuje katedra (bazylika kolumnowa), zbudowana w latach 1052—68. Chór oraz nawy boczne przerobiono w XV w., a niedawno odnowiono całą budowlę. Z wierzchołka nowej wieży gotyckiej wspaniały widok na Alpy. Do osobliwości katedry należą: robota snycerska na stallach i drzwiach portalu Mik Lerch’a (1470), krypta, bogaty skarbiec, kilka ciekawych grobków, kolumna spiżowa N. Maryi P nny z r. 1682. W katedrze odbył większą część swych posiedzeń Sobór (do dziś jeszcze wskazują miejsce, gdzie stał Hus, kiedy go sądzono). Godne są także uwagi: gotycki kościół św. Stefana, kościół Augustyanów (z XV w.), ustąpiony staro-katolikom, kościół ewangielicki w-sty-lu'romańskim, bożnica (z 1884). W dawnym klasztorze Dominikańów (w. r. 1875 przerobiony na hotel), który także służył za mie sce posiedzeń Soboru, znajduje się grobowiec słynnego greka Manuela Ch rysolorasa (ob.); w tym klasztorze więziono Husa przez 89 dni. W halli kupieckiej, zbudowanej w r. 1388, obradowało

Hr.

M. Kr.

w czasie Soboru conclave kardynałów. Wielką jego salę, w której w 1417 obrano papieżem Marcina V, ozdobili freskami z dziejów K-cyi Fr. Pecht i Schwórer. Gmach urzędu miejskiego, z freskami historyczneini Ferd. Wagnera, na ścianie zewnętrznej, zawiera bogate archiwum. Wessenberg-Haus mieści galeryę obrazów i wielką bibliotekę miejską. Nadto: muzeum Rosgarten; stary dom cechowy, zawierający znakomite okazy przyrody i historyi K-cyi, oraz okolicy; hotel „Barbarossa“, gdzie cesarz Fryderyk zawarł w r. 1183 pokój z miastami lombardzkiemi; domek Husa („Hussenherberge“), w którym tenże mieszkał i był aresztowany, z rzeźbami przedstawiającemi Husa i Hieronima; zbiór malowideł na szkle Vincenta i in. Na moście na Renie cztery posągi z piaskowca (św. Konrada, św. Gebharda, Bertholda I von Zähringen i Leopolda badeńskiego). K. posiada sieć telefoniczną, połączoną z pobliskiemi miastami Szwajcaryi, i jest punktem węzłowym linii Mannheim—K. badeńskiej kolei państwowej oraz szwajcarskiej płn. - wschodniej. Piękny port z latarnią. — Dzieje. Do niedawna przypuszczano, że K-yę założyli Rzymianie w r. 378 przeciw Alemanuoin, którzy już wVw. miasto zburzyli; ale odkryte na obszernej przestrzeni ślady budowli na palach wskazują na daleko wcześniejszy tam stały pobyt ludzi, nawet data osiedlenia się rzymskiego jest prawdopodobnie starszą niż wiek IV. Za biskupa Maximusa, w r. 570, miała być przeniesiona do K-cyi siedziba biskupia z Windisch. Dyece-zya Konstancyjska(w Badenii i Szwajcaryi) wXIX w. 1211 kim. □ (w tej liczbie w Szwajcaryi 275 klm. [J), niegdyś ciągnęła się od wschodniego biegu Nekaru aż do przełęczy św. Gotarda przez większą część Szwajcaryi niemieckiej, płd. Baden i Wirtembergię i wchodziła w skład archidyecezyi mogunckiej. Była to najrozleg-lejsza dyecezya Niemiec. K. była siedliskiem kapituły katedralnej; biskup piastował godność księcia Rzeszy i rezydował w Meersburgu. W r. 780 K. została miastem; początkowo podlegała książętom alemańskim i służyła często za miejsce obrad przedstawicieli stanów i soborów duchownych. W r. 1043 cesarz Henryk III wygłosił w K-yi swoją płomienną mowę przeciw symonii i proklamował „pokój“ w kraju, w r. 1183 zawarł tam, j w., Fryderyk Rudobrody pokój z miastami lombardzkiemi. Z rzemiosł uprawianych poczesne miejsce zajmowało tkactwo lniane; „tela di Costanza“ słynęła w całej Europie. Za Henryka VI, w. r. 1192, K. została miastem Rzeszy; Wilhelm holenderski potwierdził jej swobody. W r. 1331 utworzyła, łącznie z innemi miastami Rzeszy, Szwab-ski związek miast. Gdy cesarz Karol IV chciał poddać K-cyę władzy biskupów, połączyła się z innemi miastami niemieckiemi (1380) i uzyskała wtedy nawet od Wacława prawo banicyi krwawej. Odbyty w K-yi Sobór ( ob. ),

jest zdarzeniem najważniejsze in z historyi miasta.—Wskutek agitacyi Blaurera przyjęło miasto reformacyę, poczem kapitała je opuściła. W r. 1528 K. zawarła sojusz z Zürichern i Bernem. D. 9 lipca 1530 r., wspólnie z miastami: Lindau, Memmingen i Strassburgiem, doręczyła na posiedzeniu stanów w Augsburgu „Confessio tetrapolitana“, a w r. 1531 przyłączyła się do Związku Szmalkaldeńskiego. Miasto ogłoszono za oporne w r. 1548, gdy odmówiło interim?u.\ Reakcyjne prądy wśród obywatelstwa miejskiego narzuciły K-yi władzę domu austryac-kiego:    przywrócono wtedy wyznanie kato

lickie. W r. 1633 bronili się skutecznie mieszczanie przeciw Szwedom (7 wrześn.—5 października). W r. 1806 miasto przyłączono do W. Ks. Badeńskiego. W r. 1803 biskupstwo sekularyzowano, a w r. 1821 zniesiono zupełnie. W r. 1873 12 — 14 września, w K-yi odbywał się 3-ci kongres staro-katolików. — Bibliografia: Eiselein „Geschichte und Beschreibung der Stadt K.“ (K. 1851); Marmor „Geschichte der Stadt K. (tamże 1871); L e i-ner „Die Entwickelung von K.“ (w „Schriften des Vereins für die Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung“, zesz. 11, Lindau 1882); „Chroniken der Stadt K.“ (wyd. Ruppert’a, K. 1890—92,    2 części); „Regesta episcoporum

Constantiensium“ (wyd. Ladevig’a i Müller’a, Insbruck 1886 — 95, tom I); Kraus „Die Kunst-denkmäler des Grossherzogtums Baden“, tom I (Freiburg 1887).

Konstancya, córka Rogera II , króla sycylijskiego, spadkobierczyni Wilhelma II (f 1189), wyszła za mąż, mając lat 34 za 22-letniego Henryka, syna ces. Fryderyka I (późniejszego ces. Henryka VI); ślub odbył się w Medyolanie d. 27 stycznia r. 1186. W r. 1191 bawiącą w Salerno dla zdrowia mieszkańcy miasta zdradziecko wydali w ręce wroga cesarskiego, Tan-kreda; ten jednak wspaniałomyślnie powrócił jej wolność (r. 1192). D. 21 grudnia r. 1194. powiła ces. Henrykowi VI syna, który otrzymał imiona obu dziadków: Roger Fryderyk (późniejszy ces. Fryderyk II). W r. 1197 wzięła udział w spisku na życie cesarza ajswego męża, po śmierci zaś Henryka (28 września r. 1197), stanęła na czele włoskiej partyi narodowej; wyjednała u papieża pozwolenie na pochowanie zwłok cesarskich w katedrze w Palermo, obok jego normadzkich poprzedników, i przez uznanie zwierzchnictwa papieża zapewniła swemu synowi Rogerowi Fryderykowi koronę sycylijską. Zm. w r. 1197.—Por. Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ (t. V 1864 str. 749-, t. VI 1866, str. 787 — 788; 843—858; t. VII 1868, str. 2 — 11).

Kcnstanoya, córka Alfonsa II, króla aragońskiego, siostra Piotra, od r. 1198 żona Emeryka, króla węgierskiego, po śmierci pierwszego męża (1204) wyszła w r. 1209 za Fryderyka II Hohensztaufa, króla sycylijskiego, które-

mu w r. 1211 powiła syna, Henryka VII. Kie- stantyna Wielkiego;—Por.: Eusebius, Vita Const. dy Fryderyk II wyjechał do Niemiec w celu    4, 38.—4) w rzymskiej prowincyi Arabii i 5),

objęcia tam rządów, była regentką w Sycylii,    także Constant in a pisane, w krainie

ale ładu utrzymać nie potrafiła. W r. 1216    Osrhoëne, w Mezopotamii, później Antonino-

S. Dr/.

Konstancya, królowa polska, córka Karola, arcyksięcia austryackiego (* d. 24 grudnia 1588 r.). Po śmierci pierwszej żony Anny, a rodzonej siostry Konstancyi, Zygmunt III poślubił ją, za dyspensą papieską, d. 11 grudnia 1605 r. Małżeństwu temu opór stawiał Jan Zamoyski, kanclerz, jak również i szlachta. Zygmunt III, wstąpił w te związki małżeńskie dopiero po śmierci Jana Zamoyskiego. Król był szczególniej do K-yi przywiązany i stosownie do jej życzeń dwór swój przeniemczył. Królowa nie lubiła pasierba i siostrzeńca swego zarazem, Władysława, królewicza, i tej nienawiści nie u-krywała. Zygmunt III za jej poduszczeniem karał pierworodnego syna, gdy ten przybiera! się w ubiór polski. W r. 1626 na sejmie, jeden z pieczętarzy koronnych, za królowej K-yi natchnieniem, zabrał głos, i rozwodząc się nad niebezpiecznem położeniem Rzeczypospolitej, wniósł, ażeby wcześnie wyznaczyć lcnilowi następcę i palcem na młodszego królewicza Kazimierza a jej syna wskazał. Na te słowa, z największą zgrozą i uniesieniem, powstał sejm cały, domagając się, by czyniący wniosek podobny był natychmiast ukaranym podług całej surowości praw krajowych. .Wkrótce atoli, jak pisze Piasecki, zastanowienie zimniejsze, iż sprawa ta powiększyłaby jeszcze trudności, w których się Rzeczpospolita znajdowała, u-śmierzyło zapał i rzecz puszczono w niepamięć. W czasie uroczystego obchodu Bożego Ciała na rynku Starego Miasta w Warszawie, w dzień skwarny, w czasie największego upału, z odkrytą głową szła królowa wraz z królem za procesyą; że była krwistą i otyłą, dostała zapalenia, które przez nieumiejętność nadwornych lekarzy niemieckich zamieniło się w śmiertelną chorobę. Włożyli słabą i bez-przytomną w kąpiel zimną, co powiększyło gorączkę. Po krótkiej słabości, gdy powiernica królowej, Urszula Meyerin, nad świtem weszła do sypialni, znalazła ją bez duszy. Zmarła d. 12 lipca 1531 r. Żyła lat 44, w małżeństwie 26. Boleść Zygmunta była nad siły: w rok niespełna, w smutku i żałobie po tak wielkiej stracie u-marł król znękany. Prócz zmarłych w dzieciństwie syna i córki, zostawiła żyjących: Jana Kazimierza, Jana Olbrachta, Karola Ferdynanda, Aleksandra Karola i córkę Annę Katarzynę, zaślubioną w r. 1645 Filipowi Wilhelmowi hr. Neuburskiemu, elektorowi Renu. Zwłoki jej przewiezione do Krakowa, pochowane w kościele katedralnym na Wawelu. (K. Wł. Woy-cicki w „Enc. Org. więk.“).

Konstancyjski sobór powszechny, XVl-ty w kolei (1414 — 1418). Sobór te:i był jednym z najwspanialszych kongresów świata chrze-

udała się do Niemiec do męża; koronowała się    polis albo Maxi m i a nop o li s zwane,

M. Kr.

wraz z nim koroną cesarską w Rzymie d. 22 listopada 1220 r. Zm. 23 czerwca 1222 r. w Katanie. Pochowana obok małżonka w Palermo, w kościele katedralnym. — Por. Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ (t. VII 1868, str. 48—54; t. VIII 1870, str. 513).

Konstancya, córka i spadkobierczyni Manfreda, króla sycylijskiego i neapolitańskiego, i pierwszej małżonki tegoż, Beatryczy z Sabau-dyi; wyszła za mąż w r. 1262 za króla aragońskiego Piotra III, który na zasadzie tego małżeństwa odebrał Sycylię Karolowi Andegaweńskiemu (w r. 1283). Po śmierci Piotra III kazała koronować syna, .Jakóba, w Palermo koroną f.ycylijską wbrew woli papieża. Córkę Jolantę wydała za syna Karola Andegaweńskiego, Roberta Kalabryjskiego. Zm. w r. 1302 w Barcelonie.—Por. „Weber. Allgemeine Weltgeschichte“ t. VII Lipsk 1863 str. 303; 362 --

371.

M. Kr.

Konstancya, po łacinie Constantia. 1) Zwana także Konstantyna, Constantina, siostra cesarza Konstantyna W., córka Konstancyusza Clilo-rusa i Teodory, wyszła w roku 313 po Chr., w Medyolanie, za mąż za Li ciii i usa (ob.), cesarza wschodniej połowy państwa rzymskiego.

Jako żona wzorowa wykazuje niejeden rys, przypominający szlachetną Oktawię (ob.).

Po bitwie pod Chrysopolis uzyskała od brata, bardziej się kierującego względami politycznemi aniżeli przywiązaniem rodzinnem, na prośby swe, uroczyste przyrzeczenie, że mężowi jej, który po abdykacyi z swej godności miał w Tessalonice jako prywatna osoba zamieszkać, włos z głowy nie spadnie. Kiedy jednak Licyniusz słowa nie dotrzymał, tylko barbarzyńskie hordy werbował, aby na ich czele walczyć przeciwko Konstantynowi, uduszono go, z rozkazu cesarza, w r. 324. Odtąd żyła K. na dworze cesarskim brata i miała tam podobno, jak ją posądzają, przyczynić się, jako j osobista protektorka Aryusza, do wzbudzenia w cesarzu skłonności do aryanizmu. Zmarła w r. 327.—Por. Lactantius: De morte pers. 14,

1; Zosimus, 2, 17.—2) Wnuczka Konstantyna Wielkiego, córka Konstancyusza, po śmierci jego z Faustyny zrodzona, wydana za Gracyana (Gratianus ob.), umarła w młodym wieku, bezdzietnie. —Por. Ammianus Marcellinus, 21,

S. L>rz.

15, 16; Ducange „Fam. Byzu.

Konstancja, miasto: 1) na wyspie Cyprze, dawniej Salamis zwane; również 2) w Fenicyi, które w dawnych czasach Antaradus się nazywało, przezwane K. według imienia cesarza Konstancyusza.—3) w Palestynie, zwane dawniej G a-zaeorum p o r t u s, po grecku FaCouwv Xip//jv, albo Maj urna, nazwane K. od siostry Kon-

ściańskiego, a ma pierwszorzędne znaczenie nie-tylko w dziejach kościoła i prawa kanonicznego, ale w ogóle w historyi powszechnej. O jego świetności świadczy najlepiej lista u-czestników, podana przez kronikarza soboru,

po temu doskonałą sposobność i stworzyła podstawę do powstania teoryi „koncyliaryzmu“, tj. wyższości soboru nad papieżem. Ta zmiana ustroju kościelnego: systemu papalnego, a więc monarchicznego, na episkopalny, tj. jakby parlamentarny, określenie ścisłe wzajemnych stosunków i obowiązków między papieżem a duchowieństwem, z drugiej zaś strony poniekąd między nim a państwem —oto druga przyczyna i zadanie, dla której sobór zwołano. Jest to t. zw. reformatio in capite et in membris („w głowie i członkach“), causa reformationis. Wielkie rozluźnienie obyczajów wśród duchowieństwa wyższego i niższego, do którego przyczyniła się była także schizma i przedtem jeszcze „niewola babilońska“, gdy papieże dbali tylko o sprawy majątkowe, o ściąganie licznych i ciężkich opłat (istotnie, organizacya dworu papieskiego w tym kierunku była znakomita, jak nigdy przedtem, ani potem), a nie wiele o karność i obyczajność wśród kleru, jak niemniej

ły podstawę do powstania herezyi W i k 1 e f a i H u s a (ob.); tę herezyę więc usunąć i zaatakowane kwestye dogmatyczue określić i wyjaśnić,—to trzecia przyczyna i zadanie Soboru, t. zw. causa fidei. Że Sobór ten do skutku, przyszedł, było to zasługą ces. Zygmunta, który czuwał gorliwie nad czynnościami jego, z eDergią i radą śpieszył zawsze w chwilach krytycznych. Papież Jan XXIII, najpowszechniej uznawany za prawowitego, jako papież soborowy (w Pizie), a właściwie następca soborowego (Aleksandra V), nie chciał, choć przede-wszystkiem był do tego powołany, zwołać soboru, lękając się utraty swojej godności: zwlekał więc i odkładał. W r. 1413 zagrożony jednak został przez króla neapolitańskiego Władysława, który w maju t, r. wtargnął do państwa kościelnego i zmusił papieża wraz z kardynałami do ucieczki do Plorencyi. W tem położeniu tylko ces. Zygmunt mógł papieża uratować; do niego zwrócił się Jan XXIII z prośbą o pomoc. Cesarz, korzystając z trudnego położenia papieża, obiecał zbrojną pomoc przeciw Władysławowi, pod warunkiem jednak, że wypełni swoje przyrzeczenie, dane jeszcze w r. 1411, zgodnie z uchwałą soboru pizańskie-go, iż w najbliższym czasie zwoła sobór. Papież, przyciśnięty, przystał wreszcie na ten warunek: rozpoczęły się rokowania co do czasu i miejsca soboru. Papież podawał Bolonię lub

Ulryka v. Richenthal, obywatela konstancyj-skiego i członka rady miejskiej. Byli obecni: cesarz Zy gmunt L u ksemb. (ob.), pap. Jan XXIII (ob.), prawie wszyscy elektorowie niemieccy, wielu książąt Rzeszy, poselstwa wszystkich państw europejskich a nawet poselstwa z Bizancyum, z państw mabometań-skich i od pogan z Afryki i Azyi. Z osób duchownych uczestniczyło: 5 patryarchów, 33 kardynałów, 47 arcybiskupów, 146 biskupów, 93 biskupów „in partibus infidelium“, 124 opatów,

750 doktorów, 18 000 księży i mnichów; ze. świeckich: 141 hrabiów, 71 „wolnych baronów“ z 1 500 rycerzami, 20 000 giermków; 37 uniwersytetów reprezentowało 2 000 delegatów.

spory teologiczno - dogmatyczne, da-

Liczba gości i obcych dochodziła w mieście do 100 000 głów. Nie brakło, naturalnie, wędrownych muzykantów, poetów (7 000 tręba-czów i fletnistów), kobiet publicznych, ani burd i nadużyć. Z prałatów i kardynałów, a członków soboru: zasługują na wspomnienie: kardyn.

Piotr d’Ailly, Zabarella, Fillastre, prof. Sorbon-ny paryskiej Jan (ierson, delegat uniwersytetu paryskiego Mikołaj de Clemangis, wuj króla Henryka V a biskup Winchesteru, Henryk; z Polaków: Andrzej Laskarys, biskup poznański, Mikołaj Trąba, arcybiskup gnieźnieński, Paweł Włodzimierzowic, prof. wszechnicy jagiellońskiej.— li Geneza soboru i jego zada-n i a. Cały świat chrześciański ówczesny życzył sobie zwołania soboru powszechnego, któryby położył kres licznym nadużyciom , jakie się wkradły do kościoła. W r. 1378 wybuchła t. zw. „wielka schizma papieska“—było mianowicie dwóch papieży: rzymski i awinioński, każdy miał swoją obedyencyę. Wynikło stąd zamieszanie wielkie, bo obaj zwalczali się wzajemnie. Zwołany w celu usunięcia tej schizmy sobór do Pizy w r. 1409, nie tylko jej nie u-sunął, ale raczej spotęgował: bo do dwóch już istniejących, Benedykta XIII (Piotr de Luna) i Grzegoiza XII (Angelo Corrario), wybrał trzeciego, Piotra Philargi’ego, jako Aleksandra V.

Ten umarł wkrótce a następcą został przebiegły kardynał Baltazar Cossa, czyli Jan XXIII.

Usunąć więc to zgorszenie w kościele, czyli owych trzech papieży; oto pierwsza przyczyna i zadanie soboru—jest to t. zw. causa tmionis. j Rzym, bo czuł się tem bezpieczniejszym, mógł „Niewola babilońska papiestwa“ 1303 — 1378 rachować na poparcie kleru włoskiego, cesarz zaś wytworzyła całą moc rezerwatów papieskich, I pragnął miejsca neutralnego, wolnego od wpły-annat, rozlicznych opłat, od nadawanych godności | wu któregokolwiek z papieży, i dlatego wska-kościelnych i wreszcie znakomite rządy finansowe zywał Konstancyę. Na osobistym zjeździe w Lo-w państwie papieskiem. Na to sarkało ducho- di papieża i cesarza (w grudniu r. 1413) wstęp-wieństwo i pragnęło koniecznie zmiany stosun- ne rokowania ukończono i Jan XXIII wydał ku swego dotychczasowego do papieża jako tamże 9 grudnia r. 1413 bullę, zwołującą so-zwierzchnika, oraz reformy ustroju i organiza- bór na dzień 1 listopada r. 1414 do Konstan-cyi kościoła. A istniejąca schizma nadawała cyi, cesarz zaś — okólnik zapraszający świat

87

Wielka Encykl. Paw«*. Ilimtr. Ze«sm 299b Tnm XXXVIII

chrześciański. Tymczasem umarł król Władysław (sierpień 1414), i Jan XXIII usiłował znowu odłożyć zwołanie soboru oparli się jednak temu kardynałowie, zwłaszcza Zabarella. W ten sposób przyszedł sobór do skutku. W dniu 1 paźdz. r. 1414 wyjechał papież z Rzymu z licznym orszakiem, a 28 t. m. odbył tryumfalny wjazd do Konstancyi. 2) Otwarcie soboru i jego organizacya. W dniu 5 listopada r. 1414, po odprawieniu uroczystej Mszy przez Jana XXIII i po kazaniu okolicznościowem, został sobór otwarty przy nielicznym napływie uczestników, a kard. Zabarella, jeden z dziewięciu przybyłych z papieżem, zapowiedział na 16 t. m. pierwsze posiedzenie. Goście i uczestnicy zjeżdżali się powoli. W dniu 25 grudnia dopiero przybył protektor soboru, cesarz Zygmunt. Sobór musiał powtarzać swe zaproszenia i wezwania; wielu z biskupów wyjeżdżało przed końcem obrad, tak, że sobór znów musiał wydawać odpowiedne zakazy. Z Hiszpanii poselstwo i duchowieństwo zjawiły się na soborze dopiero z końcem r. 1416. Dość wcześnie za to, bo 29 stycznia r. 1415, przybyli delegaci polscy, tj. arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba, biskupi Jan Kropidło kujawski, Jakób z Korz-kwi Kurdwauowski płocki i Andrzej Laskarys, elekt poznański, Jan z Tuliszkowa, kasztelan kaliski, Zawisza Czarny z Garbowa i Paweł Włodkowic (Włodzimierzowic), rektor uniwersytetu krakowskiego, jako jego reprezentant. Towarzyszył im znaczny orszak rycerzy polskich. Przygodnie bawili na soborze z Polaków: arcyb. lwowski, ;Jan Rzeszowski, i biskup wileński, Piotr z Kustynia (listop. 1415), Swidrygiełło, Zygmunt Korybut, Teodor ks. Ostrogski, ci ostatni jako goście, pierwsi dwaj jako posłowie Jagiełły i Witolda. Jako pełnomocnik Grzegorza XII przybył kard. Jan Domini ci z Raguzy i Karol Malatesta. —Jan XXIII ogłosił sobór za dalszy ciąg pizańskiego, dla uniknięcia analogii ze swymi współzawodnikami Grzegorzem XII i Benedyktem XIII. Wywołało to jednak burzę, zwłaszcza ze strony Francuzów z Piotrem d’Ailly na czele. Drugiej pobudki sporów dostarczyła sprawa delegatów Grzegorza XII, a mianowicie, czy uważać ich za legatów, skoro są pełnomocnikami „antypapieża“. Równocześnie rodzi się myśl detronizacyi wszystkich trzech papieży i projekt zmiany porządku obrad. Na wniosek bezimiennego niemca, poparty przez kard. d’Ailly i Fillastre, uchwalono d. 7 lutego r. 1415, że odtąd nietylko biskupi, ale i repre-zentaci kapituł, uniwersytetów itd., mają mieć głos stanowczy. Ażeby odjąć wszelki wpływ Janowi XXIII, postanowiono, że głosowanie od-oywać się będzie, nie jak dotąd per capita czyli vvritim, ale przez t. zw. „nacye“. Największą bowiem na soborze potęgę tworzyli biskupi włoscy, zarazem stronnicy Jana: gdyby więc głosowano viritim, ten mógł być pewnym zwycięstwa swojej sprawy. Tymczasem wszyscy biskupi zostali połączeni w nacye, a każda miała głos tylko jeden. Było tych nacyj cztery: romańska, tj. francuzka, angielska, włoska i niemiecka. Do tej ostatniej należeli Polacy, Czesi, Węgrzy, Szkoci, Duńczycy i Szwedzi. W r. 1417 przybyła jeszcze piąta, hiszpańska. Kardynałom odmówiono początkowo osobnego głosu na soborze i wcielono ich do nacyj. Z łona każdej narodowości wybrano osobną de-legacyę, złożoną z deputowanych duchownych i świeckich, z prokuratorów i notaryuszów. Przewodniczący nacyi zmieniał się co miesiąc, każda zaś odbywała osobno posiedzenia, na których rozstrzygała o uchwale większość głosów. Uchwałę taką komunikowały sobie nacye nawzajem, a gdy nastąpiło porozumienie między niemi, zwoływano zebranie ogólne, con-gregatio generalis, skąd sprawa szła na uroczyste, plenarne posiedzenie soboru, sessio publica, odbywane w katedrze. „Congregatio“ mogła każdej chwili zamienić się w „sessio“ za ogólną zgodą, a wtedy uchwała wydana była ogólnie soborową. Takich „sessiones publicae“ odbyło się na soborze ogółem 45: pierwsza d. 16 listopada r. 1415, ostatnia d. 22 kwietnia r. 1418. Pierwszym trzem przewodniczyli: kardyn. Zabarella i Piotr d’Ailly, 4-ej i 5-ej kard. Jordan de Ursinis, następnym aż do 41-ej kard. Viviers, biskup Ostii, czterem ostatnim Marcin V. Porządek obrad częściowo upadł na następnych soborach, częściowo został zmieniony przez papieży. Wrócono do głosowania per capita, a zamiast „nacyi“ ustanowiono specyalnie komisye, np. na soborze trydenckim, watykańskim. Głosowanie według „na-cyi“, z których każda miała tylko jeden głos, było wielkim ciosem dla Jana XXIII, a zarazem wyrazem prądów ówczesnych i budzącego się w Europie poczucia odrębności narodowej. Oprócz tego wprowadzono jeszcze inny, nowy szczegół. Dotąd nie było zasady, jakim ma być skład soboru; praktyka poprzestawała na biskupach i wyższych opatach, mającychordwaćio-nem episcopalem\ zresztą skład zależał od woli papieża. Na soborze K-skim natomiast uzyskują, obok kardynałów i biskupów, stanowczy głos jeszcze doktorowie prawa kanonicznego i niżsi prałaci, i znowu głównymi rzecznikami w sprawie przypuszczenia członków uniwersytetów do obrad byli kard. Piotr d’Ailly i Wilhelm Filla-stre. Obie te reformy przeprowadził sobór wbrew woli papieża; są więc one poniekąd zwycięstwem teoryi koncyliaryzmu. Z „nacyi“ pod względem naukowym najpoważniejszą rolę odegrała na soborze francuska, oparta o Sor-bonnę paryską i takich uczonych, jak kanclerz Sorbonny Gerson. —3) Causa unionis. Była ona poniekąd najważniejszą i największem niebezpieczeństwem groziła soborowi. Chodziło o usunięcie schizmy. Pierwszy oświadczył gotowość abdykacyi (25 stycznia r. 1415) Grzegorz XII pod warunkiem, że spełnią to samo Jan XXIII i Benedykt XIII i że Jan nie bę-

dzie obecny na tej sessyi, na której jego ab-dykacya będzie ogłoszoną. Po wielu sporach sobór uchwalił, za sprawą kard. Fillastre, że wszyscy trzej papieże mają dobrowolnie złożyć swoje godności, w przeciwnym bowiem razie sobór ma prawo zmusić ich do tego. Jan upierał się początkowo, ale gdy przyjęto sposób głosowania przez nacye, ujrzał, że nie wiele znajdzie poparcia dla siebie. A nadto, ktoś rozda! potajemnie między członków soboru * memoryał zawierający długi spis jego występków i zbrodni i domagający się śledztwa. Jan XXIII wobec tego upoważnił Zabarellę do odczytania na kongregacyi generalnej aktu, w którym przyrzekał złożenie swej godności—było to d. 16 lutego 1415 r. -lękał się bowiem procesu, któryby odkrył niejedną plamę jego życia. Niebawem

i bramie miejskiej pozwem wezwano go i sformułowano 72 artykuły, które obejmowała skarga. Jego samego uwięziono we Fryburgu, a 24 maja wtrącono do więzienia w Rudolfszell pod Konstancyą, pod strażą delegatów nacyj i 300 Węgrów. Na posiedzeniu XII-em (29 maja) wydano wyrok w obecności cesarza, skazujący Baltazara Cossę (tak się odtąd nazywał) na utratę godności papieskiej i więzienie tak długie, póki dobro Kościoła będzie tego wymagało. Cossa, złamany, nie bronił się wcale, błagał tylko cesarza i sobór o litość, a wyrok sam przyjął z pokorą (31 maja). Niedługo przewieziony został na zamek Gottlieben, potem do Heidel-berga, wreszcie do Mannheimu. Wolność odzyskał dopiero w 1419 dzięki pap. Marcinowi V, a mianowany przez niego kard. tuskulańskim, zmarł jednak rozeszła się wieść , że    w t. r. we Florencyi. W ten sposób usunął

Jan chce Konstancyę opuścić i zerwać obrady    sobór jednego papieża; ale dwór francuski po-

soboru. Sprawdziło się to istotnie d. 20 marca    stąpienia z Cossą wcale nie pochwalił. Grze-

t. r.; mimo czujności cesarza Zygmunta nad Jn- i gorz XII (Angelo Corrario) złożył swą abdy-nem i nad bramami miasta, papież uciekł potajem-    kacyę na XIV-ej „sessio“ (4 lipca 1415), któ-

nie w czasie turnieju, przebrany za maszta-    rej przewodniczył z początku cesarz Zygmunt,

bo Gizegorz nie uznawał dotychczasowych obrad soboru za ważne: jego też pełnomocnicy, Karol Malatesta i kard. Jan Dorni nici z Raguzy, traktowali z cesarzem, a nie z soborem. Po odczytaniu na tej „sessio“ bul Grzegorza, zawierających plenipotencyę dla delegatów i zwołujących z powodu abdykacyi sobór, nastąpiło pojednanie stronników Jana XXIII i Grzegorza XII i uroczyste przyjęcie abdykacyi. Wszyst-1'rze- kie nominacye Grzegorza zostały zatwierdzone

lerza, przy pomocy ks. austryackiego Fryderyka „z pustą kieszenią“', sprzymierzeńca papieskiego jeszcze przed otwarciem soboru. Ucieczka ta sprawiła popłoch ogromny w mieście i w łonie soboru; jedynie dzięki osobistemu wdaniu się cesarza udało się burzę zażegnać i umysły uspokoić. Sobór nie został zerwany: owszem d. 26 marca 1415 na trzeciej sesyi ogłosił się za zebrany rite et juste i nierozwiązalny, a na kongregacyi generalnej potępił Jana XXIII. ciw Fryderykowi austr. wystąpił ostro cesarz; I (zwłaszcza kardynałów), a on sam mianowany zawezwał go przed swój sąd i ogłosił banitą j kardynałem Porto i legatem Ankony. Najtru-pozbawionym księstwa (stąd jego przydomek    dniejsza była sprawa z Piotrem deLuną, tj. Be-

powyższy). Jan XXIII schronił się do Szafu-    nedyktem XIII. Rokowania w sprawie jego abdy-

zy, skąd wysłał listy do soboru i do Francyi ze    kacyi rozpoczęły się wcześnie. Posłowie jego

skargą na brak swobody, że był jak więzień    i króla aragońskiego Ferdynanda zapraszali ce-

traktowany (do Francyi), że opuścił Konstancyę je-    sarza Zygmunta do Nizzy i Villafranca na zjazd

dynie z powodu klimatu i nie cofa swojej obiet-    dla porozumienia się: Zygmunt zgadzał się, ale

nicy abdykacyi, owszem, wzywa członków so-    chciał się upewnić, że podczas jego nieobecnó-

boru do siebie (do soboru listy), równocześnie    ści sobór nie uczyni nic takiego, coby mogło

zaś kardynałom pod grozą klątwy każe się    przeszkodzić usunięciu schizmy; żądał także od

stawić przed sobą. Wysłał jeszcze i inne li-    Jana XXIII, by mu dał pełnomocnictwo do

sty do Sorbonny ze skargami na cesarza, oraz do    traktowania w jego imieniu, a zatem do natych-

książąt orleańskiego i burgundzkiego. Sobór wy-    miastowego zrzeczenia się tyary papieskiej, lecz

prawił zrazu do niego deputatów (Fillastre,    Jan XXIII wzbraniał się, proponował za to, że

dniało się to

arcybiskup Rheims i inni kardynałowie) w ce-    z nim sam pojedzie do Nizzy

lu rokowań, ale wkrótce zajął nieprzyjazne    równocześnie, gdy z Janem toczono rokowania

wobec niego stanowisko, a na piątej „sessio“ (6    o to samo i gdy o nim już podejrzane wieści

kwietnia) Andrzej Laskarys odczytał pięć de-    chodziły. Ucieczka zaś Jana i wytoczony mu

kretów, stwierdzających wyższość soboru nad    proces przerwały sprawę z Benedyktem. Dopiero

papieżem i wzywających Jana XXIII do po-    w połowie lipca 1415 r. wyruszył Zygmunt, ma-

wrotu, w przeciwnym razie będzie podejrzany    jąc od soboru dodaną komisyę z 16 biskupów

o herezyę. Nanaśtępnej „sessio“ (17 kwietn.) zre-    i doktorów teologii, opatrzony aktami abdykacyi

dagował sobór formułę abdykacyi, przepisał ja-    Grzegorza i detronizacyą Jana, w świetnym

kich Jan ma wyznaczyć pełnomocników do te-    orszaku rycerstwa. Towarzyszyli mu nadto

go aktu i wysłał memoryał do wszystkich    arcybiskup Trąba i Zawisza Czarny. Protekto-

państw Europy o ucieczce papieża. Wreszcie    rat nad soborem powierzył cesarz elektorowi

d. 16 maja 1415 wytoczono otwarty pro-    Palatynatu, Ludwikowi. Celem podróży było

ces Janowi, przybitym na dzwiach kościelnych ( Perpignan, bo tam, zamiast w Nizzy, miały się

toczyć układy i tam oczekiwał Benedykt. Gdy jednak Zygmunt się opóźnił, Benedykt opuścił zamek. Rozpoczęły się układy dopiero we wrześniu w tym samym zamku, ale nie doprowadziły do rezultatów. Benedykt domagał się, by przeprowadzono śledztwo, czyj wybór był prawnym. Cesarz na to nie przystał. Wtedy Benedykt zerwał wszelkie pertraktacye i przeniósł się na warowny zamek Peguiscola i tu, odrzucając z uporem wszelkie warunki zgody i uporczywie uważając się za prawowitego papieża, umarł opuszczony od wszystkich w r. 1424. Zygmuntowi udało się wejść w porozumienie tylko z królem Aragonii i innymi książętami hiszpańskimi, a ostatecznie w dn. 13 grudnia

1415    r. przyszło do zawarcia traktatu w Nar-bonnie między ces. Zygmuntem i pełnomocnikiem soboru arcyb. Rheimsu z jednej strony, a królem aragońskim Ferdynandem, królami Nawarry, Kastylii, hrabiami na Foix i Ar-magnac’u i posłami Szkocyi z drugiej, na mocy którego wszyscy oni, należący do obedyen-cyi Benedykta, opuszczali go i przestawali za papieża uznawać. Umowę tę zatwierdził i zaprzysiągł jego warunki sobór w dn. 4 lutego

1416    r. W październiku t. r. przybyli posłowie Aragonii i Portugalii, w końcu 1416 —Kastylii i odtąd Hiszpanie, tworzyli piątą „nacyę“ na soborze. Przeciw opuszczonemu Benedyktowi rozpoczął sobór proces 5 listopada 1416 r., zakończony dopiero 25 lipca 1417 r., w któ-rym-to dniu wydał nań wyrok potępiający, jako na krzywoprzysiężcę, odszczepieńca i heretyka, i uwalniał wszystkich od posłuszeństwa dla niego. Piotr de Luna (Benedykt XIII), który, naturalnie, nie stawił się na sąd, mimo doręczonego mu pozwu przez osobne poselstwo, wyroku tego nie przyjął i trwał w swoim uporze. Jednak schizma została ostatecznie usuniętą, bo nikt Benedykta za papieża nie uznawał. Pozostała sprawa wyboru nowego papieża, by dopełnić „causam unionis“ i porządek w kościele przywrócić. Ale znowu wyłonił się spór w łonie soboru, o to mianowicie: czy należy wpierw dokonać elekcyi nowego papieża, czy też owej reformatio in capite et me m bris-, jak niemniej o sposób elekcyi. Partya kuryalna żądała najpierw elekcyi papieża, przeciwnicy—„poprawy obyczajów“. Do pierwszej należeli kardynałowie. Burza była wielka i trwała czas dłuższy; kardynałowie chcieli nawet opuścić Konstancyę. Doszło wreszcie do kompromisu, do którego wiele się przyczynił biskup Winchestera, Henryk, wuj króla angielskiego, Henryka V, świeżo właśnie przybyły na sobór, —kompromisu zarówno w „causa reformationis“, jak co do samych elekcyi i elektorów. D. 30 paźdz. 1417 r. ogłoszono porządek nowego conclave, na mocy którego mieli w niem brać udział, nie, jak dotąd, sami kardynałowie, ale także delegaci nacyj, równi lic .bą kardynałom i przez nich sami wybrani. Wybrano ostatecznie po

6 delegatów z każdej uacyi i udzielono im odpowiedniej instrukcyj. Na mocy tej ustawy papieżem miał zostać ten, kto otrzyma po ²/3 głosów zarówno od kardynałów, jak i od delegatów. Pomiędzy nimi (delegatami) był także arcyb. gnieźn. Mikołaj Trąba; kandydatem jednak do tyary, jak dotąd sądzono, nie był wcale. O.rócz tego ces. Zygmunt, który brał żywy udział w całem powyższym spojze jako stronnik par-tyi soborowej (reformacyjnej), wydał uchwały co do porządku w mieście. Conclave rozpoczęło się w hali towarowej (skład towarów) w dn. 8 listopada 1417 i liczyło 53 członków: 23 kardynałów i 30 delegatów. Z początku było burzliwe, dopiero wskutek zabiegów Mik. Trąby i arcyb. ryskiego Jana Wallenroda udało się skierować wszystkie głosy na kard. Ottona Colonnę , rodem z Rzymu, który od dnia wyboru (11 listop.) przybrał imię Mar ciii a V (ob.). W ten sposób usunięto schizmę i załatwiono „causam unionis“. Uczestniczący w conclave delegaci nacyj są wyłączną właściwością soboru K-skiego; nigdy się już bowiem później to nie powtórzyło. —

4.) Causa fidei. Tu należała herezya Jana Husa i Wiklefa. Hus przybył do Konstancyi za glejtem cesarskim d. 3 listop. 1414; proces przeciw niemu rozpoczął się niebawem , a już d. 28 listop. reformatora do więzienia wtrą cono. Ostatecznie 5 maja 1415 zapadł wyrok potępiający Husa, jako niepoprawnego herezyarchę, i wydający go w ręce władzy świeckiej. W dn. 6 lipca t. r. poniósł śmierć męczeńską na stosie. Podobną śmierć poniósł 30 maja 1416 r. namiętny i bardziej od mistrza radykalny towarzysz Husa, Hieronim z Pragi. Pierwej jeszcze, bo na VIIl-em posiedzeniu (4 maja 1415 r.) potępioną została przez sobór herezya Wiklefa, pokrewna z husytyzmem, a nawet źródło jego. (Szczegóły ob. Hus, Hieronim z Pragi i Wiklef oraz cytowaną tam literaturę). — 5) „ Causa reformationis“. Ta sprawa była najtrudniejszą do załatwienia i istotnie też nie została w całości przeprowadzoną. Zamierzono ją już nn soborze pizańskim, na K-skirn ciągle o nią wołano. Chodziło o zmianę stosunku duchowieństwa do kuryi papieskiej, wogóle o zmianę dotychczasowego ustroju kościelnego. Zrodziło to obfitą literaturę, całą moc broszur, pisanych przed soborem i w czasie jego i na jego posiedzeniach odczytywanych wśród gorącej dyskusyi. Do ważniejszych tego rodzaju traktatów należy: „Epistoła concordiae“ Konrada von Gelnhausen, profesora paryskiego, wyd. w r. 1380, zatem najwcześniejsza: Gelnhausen jest ojcem koncyliaryzmu. Teologowie francuscy, a zwłaszcza profesorowie Sorbonny, byli najradykalniejszymi zwolennikami i agitatorami tej teoryi o wyższości soboru, któremu nawet papież winien się poddać. Głosili to stanowczo piórem i słowem na soborze Piotr d’Ailly w traktatach „Canones reformatio-

nis“, „Traetatus agendorum“ i innych; kanclerz Gerson w „De auctoritate eccles. concilii, iuribus papae et cardinalium“, w „Tract. de potestate ecclesiast.“ i innych; Teodor de Nyem, Zaba-rella i inni; z Polaków: Paweł Włodkowic, w traktacie „De Annatis“; gorliwym stronnikiem koncyliarystów byi także elekt-biskup poznański, zdolny krasomówca Andrzej Laskarys.

kordaty, ogółem w liczbie pięciu; w dn. 2 maja 1418 z „nacyą“ niemiecką, francuską, włoską i hiszpańską, 12 lipca t. r.,już po zamknięciu soboru z angielską. Konkordat niemiecki zawarty był tylko na lat pięć, poszedł jednak w zapomnienie wobec kon kord. wiedeńskie go (ob-) między Mikołajem V a cesarzem Fryderykiem III w r. 1448 r. We Francyi nie znalazł on także powszechnego uznania i już w 1425 zawarł Marcin V nową konwencyę; t. zw. „rotulus Betfordianusu w Anglii poszedł rychło w zapomnienie. Z tego też powodu, jak również, że inne uchwały soborowe ogólne właściwie nie zostały także wypełnione (zaraz po swojej elekcyi Marcin V podpisał reguły kan-celaryi, utrzymujące rezerwata i dawny stan rzeczy), należy uznać, że podobnie jak w Pizie causa reformationis nie została właściwie przeprowadzoną i spełzła na załatwieniu poło-wicznem.—6) Sprawy polskie na soborze. Sobór K-ski ma poważne znaczenie dla dziejów Polski w XV w., a w szczególności dla uniwersytetu Jagiellońskiego : było to bowiem pierwsze publiczne wystąpienie młodej wszechnicy wobec Europy. Niemałą rolę odegrali na nim polscy delegaci: arcyb. Trąba był jednym z trzech komisarzy z „nacyi“ niemieckiej, wybranych do causa unionis, a później człou-kiem conclave i towarzyszem cesarza Zygmunta w jego podróży do Francyi; Andrzej Laskarys z Gosławic należał do komisyi prowadzącej proces przeciw Janowi XXIII i był delegatem soboru do niego dla zakomunikowania mu wydanego wyroku. Biskup płocki Kurdwanow-ski redagował z polecenia soboru zakaz opuszczania Konstancyi przez członków jego bez ważnej przyczyny. Z tego też soboru przywiózł Mikołaj Trąba tytuł prymasa Polski dla siebie i następców na stolicy gnieźnieńskiej. Trzly sprawy specyficznie polskie rozpatrywano na soborze; były to: spór z Krzyżakami, sprawa pamfietu Falkenberga (ob.) i unii w kościee greckim (ruskim). W dwóch pierwszych wybitną rolę odegrał rektor krakowsk. uniwersytetu,

Była to literatura radykalna, skarżąca się ńa zepsucie wśród kleru, na liczne opłaty na rzecz papieża łannaty, -rezerwaty), na- uszczuplenie władzy sądowej biskupów. W dn. 24 lipca 1415 na kongregacyi generalnej wybrane dla tej „reformatio* komisyę z 32 delegatów „na-cyj“ i trzech kardynałów — był > to pierwsze reformatorium. Wniosła ona pewne projekta np.zniesienie annat, oraz przywilejów papieskich dla uniwersytetów; sprawa ta jednak utonęła w soborze. Dopiero po potępieniu Benedykta XIII wr. 1417 zredukowano komisyę do 35 członków i to drugie „reformatoriiun“ zabrało się energiczniej do dzieła. Wtedy-to toczył się spór, do czego należy pierwej przystąpić (elek-cya papieża, czy reformatio). Komisya przejęta była duchem liberalnym; z pośród nacyj prym trzymała tutaj w ostatnich czasach niemiecka, bo Francuzi, pierwotnie najgorliwsi, opuścili sprawę reformy; Włosi zaś, a przedewszystkiem Hiszpanie, byli stanowczymi „konserwatystami“.

Po długich i gwałtownych sporach ogłoszono wreszcie 9 paźd. 1417 r. pięć dekretów reforma-cyjnych: 1) o peryodyczności soborów: pierwszy za lat pięć, drugi za siedm (po pierwszym), każdy następny co 10 lat; 2) wrazie schizmy termin zwołania soborów ulega skróceniu i papież najdalej w miesiąc po otrzymaniu wiadomości o antypapieżu ma zwołać sobór; 3) papież po elekcyi składa przysięgę, w formule przez sobór przepisanej; 4) przeniesienie biskupa nie może nastąpić bez ważnej przyczyny;

5) papież nie ustanowi odtąd żadnych nowych rezerwatów (ob.), a spolia (ob.) po zmarłych biskupach otrzymywać będą ci, którzy skądinąd mają do nich prawo. Był to kompromis zarówno między koncyliarystami a kon-    Paweł Włodkowic, który przedstawił soborowi,

serwatystami,-jak między tymi, którzy chcieli    oprócz traktatu ogólnej natury, a należącego

pierwej elekcyi papieża, a tymi, którzy wpierw    do causa reformationis, p. t. „de Annatis“,

żądali reformy. Równocześnie polecono przy-    drugi p. t. „De potestate papae et imperato-

szłemu papieżowi, żeby przywiódł do skutku    ris respectu infidelium“ (wyd. przez Bobrzyń-

projekt reformy, podany przez komisyę a obej-    skiego w „Starod. prawa polsk. pomniki" t. V),

mujący 18 punktów. Nie wypełnił tych warun-    w którym dowodził na tle ogólnem (ocena stoków nowy papież Marcin V, ani też nowa ko-    sunku papiestwa do cesarstwa) i historycznym

misya, trzecie „reformatorium“. Wszczęły się    (zarys dziejów i zadań Krzyżaków), że nie go-

spory na nowo i w ostatecznym wyniku spra-    dzi się ani papieżowi, ani cesarzowi pogan

wa ogólnej „reformatio“ spełzła na niczem.    spokojnych prześladować, a chrześciaństwo sze-

Załatwiono ją w części, bo tylko 18 artykułów    rzyć mieczem, i trzeci pt. „Causa inter reges

było takich, na które przystał cały sobór,    Poloniae et Cruciferos“, w którym wykazuje

i te (podobne zresztą do projektowanych) zos.a-    sposobem scholastycznym, że bezprawne są

ły przyjęte i ogłoszone. Resztę postanowiono    przywileje i zdobycze Krzyżaków. Spór polsko-

załatwić inną drogą, mianowicie, na wniosek    krzyżacki, przedłożony na sobór za sprawą le-

papieża Marcina V, za pomocą układów oddziel-    gata Jana XIII i cesarza Zygmunta, rozpatry-

nych z „nacyami“. Zawarto więc t. zw. kon-    wała osobna komisya, wybrana 11 maja 1415 r.

złożona po dwóch członków z każdej nacyi z kard. Zabarellą na czele. Mieszał się do niej i cesarz Zygmunt, niechętnie jednak dla sprawy polskiej usposobiony, głównie z powodu traktatów Włodkowica, przynoszących swą szlachetnością i głębokością chlubę zarówno Polsce jak uniwersytetowi. W tej sprawie wysłał Jagiełło i Witold drugie poselstwo na sobór z arcyb. lwowskiego Jana Rzeszowskiego i biski wileńskiego Piotra z Kustynia (1416,) a pier-^ wej jeszcze (w r. 1415 ) Witold wyprawił do Konstancyi 60 Żmudzinów ze skargą na Krzyżaków i z prośbą o przysłanie misyonarzy i wizytatorów w celu stwierdzenia, że na Żmudzi istnieje chrześciaństwo. Była to zarazem manifestacya przeciw Krzyżakom, zadająca kłam ich twierdzeniom o pogaństwie Litwy, a tein samem o konieczności walki z poganami. Sobór wyprawił w r. 1416 deputacyę na Żmudź, z kard. Janem Dominici z Raguzy na czele, która zorganizowała tam kościół i stwierdziła kłamstwa Krzyżaków. W spór polsko-krzyżacki wplątała się w tym czasie sprawa druga, o paszkwil przeciw Jagielle i Witoldowi, mianujący ich tyranami, a napisany z podu-szczenia Krzyżaków przez Dominikanina Fal-kenberga. Dowiedział się o tym utworze Mik. Trąba w Paryżu w marcu r. 1416, gdzie bawił z ces. Zygmuntem w powrocie z Hiszpanii, a dowiedział się w czasie uczty, jaką wyprawił dla doktorów i profesorów Sorbonny. (Według innych stało się to w r. 1417 w czasie powtórnego pobytu Trąby w Paryżu). Arcybiskup wniósł zaraz skargę przed sobór, domagając się by dzieło i autora potępiono, jako heretyka. Falkenberg został uwięziony (ale wkrótce wypuszczony), a jego paszkwil, na posiedzeniu „nacyi“ niemieckiej potępiony. Wyrok jednak był nieco za łagodny i nie został zatwierdzony na posiedzeniu soborowem (sessionespublicaef. Zatwierdzenia tego domagali się stanowczo posłowie polscy i na pożegnalnem posiedzeniu wywołali burzę, domagając się, by ten utwór został teraz uroczyście potępiony przez cały sobór; w przeciwnym razie Jagiełło i Witold apellują do przyszłego soboru. Zwracali się posłowie polscy i do Marcina V przed rozwiązaniem soboru, ale od niego nie otrzymali też stanowczej odpowiedzi, a teraz złożyli swój protest przeciw soborowi w ręce notaryuszów, żądając wciągnięcia go do protokułu. I trzecia sprawa polska nie została załatwiona na tym soborze. Jagiełło i Witold gorliwe czynili usiłowania, by doprowadzić do skutku unię między kościołem rzymskim i greckim, a na niniejszy sobór wyprawili metropolitę kijowskiego, Grzegorza Cemblaka, w licznym orszaku duchowieństwa ruskiego i rycerstwa. D.25 lutego r. 1418 przyjął go uroczyście papież Marcin V wśród mów arcyb. Trąby i profesora praskiego Maurycego Rvacki: akt ten jednak minął bez następstw. Dopiero we Florencyi w roku 1439 przyszła do

skutku t. zw. unia florencka. Podobnież spór polsko-krzyżacki przeszedł na drogę wojny, a co do Falkenberga, to Marcin V kazał mu w Rzymie uczynić retraktacyę, Falkenberg potem pokrzywdzony przez W. Mistrza krzyżackiego, Michała Küchmeistra (ob.), napisał na Zakon złośliwszy jeszcze paszkwil. Oprócz tytułu prymasa przywieźli posłowie polscy, w 800 koni wracający do kraju, jeszcze godność wikaryusza rzymskiego (a raczej jej potwierdzenie) dla Jagiełły i Witolda w ziemiach pskowskiej, nowogrodzkiej i żmudzkiej: zezwolenie generała Cystersów, by polscy Cystersi uczęszczali na uniwersytet krakowski (25 czerwca r. 1417) i zatwierdzenie przez Marcina V wszystkich benefieyów i uposażeń uniwersyteckich; Laskarys zaś dla siebie zatwierdzenie na biskupa poznańskiego. Sobór ten wpłynął też nie mało na ożywienie i spotęgowanie ruchu naukowego w Polsce i podniesienie się kultury przez zetknięcie z cywilizacyą Zachodu i jej najwytniejszymi przedstawicielami, a poniekąd dostarczył pobudki dla rozszerzenia się husytyzmu w Polsce (właściwie nauki Husa, bo husytyzm jest czemś odrębnem), stąd tak wielkie znaczenie tego soboru dla dziejów polskich. —7) Inne sprawy na soborze. Innemi jeszcze kwestyami zajmował się sobór K-ski. Z tych najważniejszą jest sprawa Jean P e t i t’a (ob.), magistra paryskiego, pokrewna Falkenbergowskiej, a łączy się ona z zaburzeniami we Francyi w czasie stuletniej wojny z Anglią: ks. Orleański został w r. 1407 zamordowany za sprawą ks. burgundzkie-go Jana, a Petit napisał traktat, w którym przekonywał, że zamordowanie tyrana wcale nie jest zbrodnią, owszem — zasługą według praw boskich. Ten więc traktat rozpatrywał sobór, a głównym wrogiem Petita i oskarżycielem był Jan Gerson; ze względów politycznych i w tej sprawie sobór nie zajął stanowczego i zdecydowanego stanowiska, Gerson zaś utracił z tego powodu przeważny początkowo wpływ. W pewnej mierze oddziaływała na obrady soboru wojna francusko-angielska; na prośbę soboru cesarz Zygmunt jeździł do Anglii (zaraz po powrocie z Francyi), w celu doprowadzenia do skutku pokoju między walczącymi, bezskutecznie jednak; zawarł tylko przymierze z Anglią, które wrogo usposobiło „nacyę“ francuską (przymierze w r. 1416 w Canterbury). Wreszcie zaznaczyć też wypada, że na tym soborze odbył się w dniu 18 kwietnia roku 1417 uroczysty akt nadania Brandenburgii burgrabie-mu norymberskiemu Fryderykowi, z domu Hohenzollern, jako lenna, wraz z godnością elektora.—8) Zamknięcie, wynik i praw-ność soboru. Dn. 18 kwietnia r. 1418 zapowiedział papież Marcin V, że miejscem najbliższego soboru będzie Pawia, a d. 22 t. m. odbyła się uroczysta „sessio“ pożegnalna i zamknięcie soboru. Była to 45-ta sesya. Uczestni-

cy zaczęli się zwolna rozjeżdżać i opuszczać Konstancyę; papież jednak i cesarz pozostali jeszcze do 16 maja dla uporządkowania i dokończenia spraw. Z zadań, jakie miał wypełnić sobór K-ski, tylko causa unionis, zniesienie schizmy i przywrócenie jedności zostały właściwie spełnione. Bo causa fidei dzięki spaleniu Husa spotęgowała tylko wrzenie w Czechach i dalszy rozwój nauk heretyckich, radykalniejszych od nauki Husa; wywołała wojny husyckie i zmusiła do nowego podniesienia tej kwestyi (Kompaktaty praskie r. 1433). Owa reformatio in capite et membris była właściwie dopiero zaczęta i nie wszystkie dekreta soboru (tylko w rzeczach wiary i zbawienia dusz) zostały przez Marcina V zatwierdzone, a stąd nie wszystkie są uchwa^ łami obowiązującemi. Koncyliaryzm odżył jeszcze silniej na soborze bazylejskim, a kwestye organizacyi soboru (w głosowaniu i członkach) w przeważnej części na soborach następnych nie powtórzyły się.—Co się tyczy prawności i, oikumeniczności tego soboru, to teologowie u-znają w nim dwie części: pars probat a—to jest uchwały soboru po wyborze Marcina V i ostatnie cztery „sessiones“ pod jego przewodnictwem, z poprzednich uchwał zaś to, co Marcin V zatwierdził; i pars reprobata, wszystko, co pod tamto nie da się podciągnąć, tj. uchwały przed elekcyą Marcina i przez niego nie uznane.— Literatura do dziejów tego soboru jest nader bogata. Z kronik i dyaryuszy najważniejsze:    Ulryka v. R ichenthal

XV u. XVI Jahrhund. (Monachium 1863). Martène-Durand „Thesaurus novus“ t. II; Palacky „Docum. Mag. Joh. Hus“ (jego sprawa na soborze, Praga 1869); listy Pułki (delegat uni w. wiedeńskiego) wydał Firnhaber w „Archiw für d. österr. Geschichstforschung“ t. XV; w tem wydawnictwie i inne znajdują się rzeczy; H ö fl e r „Geschichtsschreiber d. hus-sitischen Bewegung“ (t. I — III); z polskich: „Lites ac res gestae“; Lewicki „Codex epist. saec. XV“ t. I—II; Prohaska „Codex Vitoldi“; „Kodeks dypl. uniwersyt. Jagiell.“ i in.— Z mo-nografij: Hefele „Conciliengeschiehte“ t. VII; Tosti „Storia del conc. di Const.“ (przekład niem. Arnolda, Szafuza 1860); L enfant „Hist, du conc. de Const.“ (2 t., Amsterdam 1727); Roy ko „Gesch. d. Kirchenversammlung zu Costniz“ (Wiedeń 1782, tom 4); ff essenberg „Die grossen Kirchenversaminlun-gen des XV u. XVI Jahrh.“ (1840); Wylie „The council of Const...“ (Londyn 1900); Stuhr „Die Organisation und Geschäftsordnung...“ (Berlin 1891); Hüb 1er „Die Konst. Reformation u. Konkordate von 1418“ (z rejestrem źródeł, Halla 1897); Aschbach: „Gesch. d. Kaisers Sigismund“ (Frankfurt 1838 — 1845 t. II); Finke: „Bilder vom Kon. Konz.“ (Heidelberg 1903, o ucieczce Jana XXIII i literaturze re-formacyjnej); tenże „Zur Beurtheilung der Akten des Konst. Konz.; Bess „Quellenstudien zur Gesch...“; H e r g e n r ö t h e r „Allg. Kirchengeschichte“ t. II; Pastor „Gesch. der Päpste“ t. I; Tellgman „Das Conclave in Constanz“ (Strassburg 1899). Z polskich i do polskich rzeczy: Caro „Geschieh. Polens“ t. III; Prohaska „Na soborze w Konstancyi“ 1897; „Dążenia do unii cerkiewnej za Jagiełły“ (“Przegl. powsz.“ 1896) i „Obedyencya... Cemblaka złożona Marcinowi V“ („Kwart, hist.“ 1896);M o rawski K. „Hist. uniw. Jagiell.“ Kraków 1900 t. I; Piekosiński „Pamflet Falkenberga“'(„Ateneum“ 1877 III); Hö fier „Die Streit der Po len und Deutschen“ 1879; ks. Korytkowski

wyd. Buck; Pili a s t r e „Diarium conc. Const.“;

Andreas v. Regensburg, Jaco.bus de C erretanis (Regestrum omnium gestorum);

V r i e „Hist. conc. Const.“ ; G. D a c k e r, T e o d. de Nyem „Historia do vita Johannis XXIII“ i „De schismate papistico“; z traktatów kościelno-politycznych oprócz w^żej wspomnianych: Gerson „Opera omnia“ ed.

Dupin; Z ab arella „De schismatibus “;

M. G-y.

N i c o 1 a u s de Clemangis „De cor-rupto ecclesiae statu“; Andreas de Ran- ) „Mik. Trąba...“ (“Przegl. powsz.“ 1885)i „Arcy-duf „De modis uniendi“; Te od. de Nyem biskupi gnieźnieńscy“ t. II i in. porównaj „De difficultate reformationis “ i „De necessitate zresztą: Potthast „Bibi. hist, medii aevi“ reformationis“. Zbiory aktów: Przede- i Finke 1 „Bibliografia bist, polsk.,, i odnośne wszystkiem, najważniejsze są: H. von d. artykuły Hardt „Magnum oec. Const. Conc.“ 6. t. Frank- Konstancyjskie jezioro, ob. Bodeńskie furt-Lipsk 1700,    2 tomy, zawierają traktaty jezioro.

Constantius Chlorus, urodził się 31 marca, niewiadomo którego roku, jako syn znakomitego Dardańczyka (Dacyjczyka) Eutropiusa i Klaudyi, córki Kryspusa, brata cesarza Kląu-dyusza III; ojciec Konstantyna Wielkiego. Kiedy już w młodych latach cesarz Carus dla dzielnych czynów wojennych w Dalmacyi adoptować go zamierzał, a później znowu pod dowództwem cesarzy Aureliana i Probusa, a nadto samodzielnie w wojnie z Sarmatami [się

i dyaryusze); Schelestrate: „Compendium Konstancyusz, po łacinie Constantius. 1) clironolog. rer....“ (Rzym 1686); Mansi „Sa- Pełnem nazwiskiem Flavius Valerius crorum conciliorum collectio“ (t. XXVII —

XXVIII); Bourgeois du Chastenet „Nouveau hist, du conc. de Const.“ (Paryż 1718);

Finke „Forschungen und Quellen“ (Pader. born 1889); „Acta conc. Const.“ (Monaster 1896, dotąd tom jeden); „Zwei Tagebücher über das Const. Cons.“; Lenz „3 Tractate aus dem Schriften-cyclus“ (Marburg 1876);

Raynald „Annales ecclesiasticae“ (odnośne lata); Döllinger „Beiträge zur Gesch. des odznaczył, obrali go dnia 1 marca roku 292 po T i 11 e m o n t („L’emper. Constance“, art. 2 i 3), Chr. w Medyolanie cesarze Dyoklecyan i Ma- nie tylko rządy państwa szczęśliwie i śmierć ksymian spólrządcą albo Cezarem państwa rzym- miał spokojną, lecz także nadzwyczajne na o-skiego, razem z Galeryuszem, ponieważ wcze- we czasy szczęście w tern mu sprzyjało, że śnie się przekonano, że wrogowie, zagrażający najstarszy syn jego mógł po nim na tron wstą-państwu olbrzymiemu, byli zbyt liczni, aby je- pić. Zostawił K. po sobie następujące potom-den władzca mógł tak trudnemu zadaniu podo- stwo: Konstantyna Wielkiego z pierwszej żony, *ać. Jako namiestnictwo K. otrzymał Gallię, Hisz- Heleny; z drugiej żony, Teodory, trzech synów: panię i Brytanię. Aby na wyraźne życzenie Dalmacyusza, Juliusza Konstancyusza i Hanni-Dyoklecyana, celem wzmocnienia związków dy- baliana, i trzy córki: Konstancyę, żonę cesarza nastycznych, poślubić Teodorę, pasierbicę Ma- ! Liciniusa, Anastazyę, żonę Cezara Bassyana, ksymiana, musiał się rozwieść z pierwszą żoną, i Eutropię, która poślubiła konsnla Nepocyaua.— Heleną, z którą miał syna, Wielkiego Konstan- Przydomek Chlor u s nadano mu nie od bladej tyna. Piastując godność Cezara od r. 292 do ! cery twarzy, gdyż jedno źródło wiarogodne 305, wyświadczył państwu bardzo ważne przy- wyraźnie rumianą cerę jego zaznacza, lecz od sługi, mianowicie w Brytanii i w Gallii. Za- jego upodobania wielkiego w żółtawym kolorze; ciętą walkę toczył z uzurpatorem Karauzyu- grecki przymiotnik yXoipàç znaczy „blady, żół-szem (Carausius), który podbił był już sobie całą j tawy“; inny przydomek Herculius, przysłu-Brytanię. Od niebezpiecznego i przebiegłego i giwał mu od czasu adopcyi przez Maksymiana, wroga wybawił go dopiero Alectus, który za- noszącego równy przydomek.—Por. Zosimus, mordował Karanzyusza w r. 293. Po długich walkach, pomyślnie z Frankami toczonych, pobił także nowego uzurpatora Brytanii, Alectu-i połączył odtąd ową ziemię, która przez dziesięć lat z pod jarzma ciężkiego się wyłamywała, w roku 297 znowu silnemi węzłami z państwem rzymskiem. Również z wielkiem powodzeniem wojował z Alemannami, kiedy wtargnęli do Gallii, i zadał im klęskę naprzód w ziemi Lingonów (Langres), a potem pod Vin-donissą (Windisch, w Szwajcaryi). Kiedy w r.

2, 8; 34; Orosius, 7, 25; Eutropius, 9,    22

i nast.; Aurelius Victor, hlp. 43; Eusebius, Vita Const. 1, 13; 14; 16; 17; Eumenius, Paneg. Const. 4,3.—2. K. II, pełnem nazwiskiem C o list a n t i u s FlaviusJulius, drugi syn Konstantyna Wielkiego i drugiej małżonki jego, Fausty, ur. się w Sirmium 13 sierpnia r. 317. Równie jak bracia jego, odebrawszy wychowanie staranne, odznaczać się miał przed innymi także w ćwiczeniach gimnastycznych, już w r. 324 piastował godność Cezara, a w r. 326 o-żenił się z Euzebią, córką Juliusza Konstancyusza. Podczas zgonu ojca w r. 337 przebywał właśnie na Wschodzie. Pierwszym wspólnym czynem trzech synów Konstantyna, obejmują-

sa,

305 Dyoklecyan i Maksymifn rządy państwa złożyli, wstąpili na tron K. i Galerius jako starsi cesarze, zwani Au gust i, a jako pierw- j szy K., ponieważ starszy był wiekiem. Wkrót- i ce potem podjął K., mając przy boku syna, i cych w dziedzictwie władzę nad państwem ol-Konstantyna, wyprawę przeciw nieznanemu do-    brzymiem, ojcu jednakże co do    zdolności    nie

tychczas kaledońskiemu szczepowi Piktów, któ-    j    dorównujących, pierwszą wspólną    uchwałą,    po-

rzy graniczne ziemie Brytanii pustoszyli; umarł j wziętą w ich osobistym interesie, był wewrze-wszakże nagle w Eboracum (dzisiaj York) dnia j śniu r. 337 akt wschodniego okrucieństwa, ska-25 lipca r. 306. Z rzadką iście jednomyślnośią    j    żujący na śmierć licznych krewnych domu    celi znają pogańscy i chrześciańscy historycy wiel-    sarskiego, pretendujących istotnie    albo też    tyl

kie zalety K-a. Chwalą zatem jego prostotę, bezinteresowność, wstrzemięźliwość, sprawiedli- W następnym roku porozumieli się trzej cesa-wość, ludzkość i wziętość u poddanych, okrutnie zazwyczaj ciemiężonych przez wyższych | państwa, i K., który i niższych przełożonych, szczególnie zaś wyro- j rezydencyę swą obrał, objął władzę nad Wscho-zumiałość jego i tolerancyę względem pogan j dem, a więc nad Tracyą, Azyą i Egiptem, i chrześcian. K. pozostał wprawdzie wiernym Konstans dostał Illiryjską prefekturę z Italią, wierze pogańskiej, lecz mimo to był bardzo dla a Konstantyn II Gallijską prefekturę i zacho-chrześcian życzliwym, a w duchu sprzyjał pe- dnią część Afryki północnej. Pierwszy zginął wnie zasadom wiary chrześciańskiej, przema- Konstantyn w r. 340 w bitwie pod Akwileją, wiają bowiem za tern przeróżne szczegóły, jakâto rozpocząwszy wojnę z bratem swym, Konstan-źe trzymał chętnie w służbie dworskiej takie sem. Kiedy K. przeciwko Persom długie wal-osoby, które się otwarcie do wiary chrześciań- ki toczył, a wreszcie w r. 348 w walnej bi-skiej przyznawały, natomiast odprawiał każde- twio pod Singarą, w Mezopotamii, ich był pobił, go. który się jej wypierał, mianowicie zaś, że powstał przeciwko Konstansowi uzurpator Ma-podczas ogólnego prześladowania chrześcian, gnentius, który w r. 350 cesarza zwyciężył które nakazał byłjjłyoklecyan, występował zawsze i życia pozbawił. Takim sposobem został K. z nadzwyczajną łagodnością. W nagrodę też jedynym władcą olbrzymiego cesarstwa. Podjął za szlachetne swe zalety i wielkie zasługi też zaraz walkę przeciw Magnencyuszowi, a ten. względem chrześcian, sprawował K., jak mówi nie widząc nigdzie ratunku w obec przemocy,

ko roszczących rzekomo pretensye do purpury.

rze w' mieście Sirmium względem podziału

w Konstantynopolu

sam sobie śmierć zadał. Tymczasem stosunki na Za- spółcześui o wstrzemięźliwości jego i czysto-chodzie, gdzie b ezpieczeństwu granic państwa ści obyczajów. Wojny K. nie lubił, chociaż nad Renem znowu germańskie szczepy grozi- szczęście w niej zawsze mu sprzyjało, na woły, a nawet przez czas pewien Frankowie le- dzów swych zdawał też chętnie trudy wojenne, wy brzeg Renu wraz z miastem Kolonią pod Wiarę chrześciańską gorliwie popierał, a na-władzę swą zagarniali, wymagały koniecznie wet mieszał się w ówczesne gorące spory ko-obecności jakiego księcia krwi cesarskiej, ścielne i religijne, będąc osobiście stronnikiem któryby energicznie powstrzymać potrafił har- herezyi aryańskiej. Na mocy osobnych edyktów dych szczepów ustawiczne najazdy. Jednakże zakazał ofiar publicznych, pozamykał świąty-dwóch książąt tylko ocalało podczas rzezi, w r. nie pogańskie, surowemi karami grożąc prze-336 dokonanej. Jednego z nich, Gallusa, do- stępcom; z sali posiedzeń senatu w Rzymie ka-ścignął dopiero w r. 354 ten sam los smut- zał w r. 357 usunąć ołtarz i odwieczną statuę ny. — Drugi więc, Flavius Claudius Julianus, bogini Zwycięstwa. — Por. Zosimus, 2, 39, 42 któremu życie, na prośby cesarzowej Euzebii, i nast.; 3, 9; Ammianus Marcellinus, 18, 4; 14, mordercy darowali, wysłanym został z naczel- 5; 10; 15, 2; Aurelius Victor, Caes. 4 i nast.; ną komendą do Galii, a tam młody wódz, zna- Orosius, 7,29, Eutropius, 10, 12.—3) Flavius ny później jako cesarz Julian Apostata, Julius Constantius, brat przyrodni Kon-pierwszych swych znakomitych czynów wojen- stantyna Wielkiego, syn Konstancyusza Chloru-nych dokonał, gdyż odbił Kolonię, pobił w wal- sa i Teodory; pierwszą żoną jego była Galla, nej bitwie w r. 357 Aleraannów pod Argento- z której miał syna Gallusa, drugą zaś Bazylia, ratum (dzisiaj Strassburg), zmusił Salijskich matka cesarza Juliana; zginął w rozruchach, Franków do uznania zwierzchnictwa rzymskie- które po śmierci Konstantyna Wielkiego wygo, zabezpieczył trakty komunikacyjne z Bry- buchły. Por. Ammianus Marcellinus, 25, 3; tanią i przywrócił w prowincyach zachodnich 23.—4) Znakomity wódz cesarza Honoryusza, dawniejszą powagę i znaczenie imienia rzym- który Geroncyusza (Gerontius) i Konstantyna, skiego, jednając sobie wszędzie miłość i przy- pretendentów] do tronu cesarskiego pobił i w ka-wiązanie żołnierzy i ludności. Tymczasem wo- żdej potrzebie prawdziwie dzielnym wodzem jował K. znowu, od r. 358 począwszy, przeciw się okazał (dux vere liomanus). Celem wyna-Saporowi II, królowi perskiemu, a kiedy wy- grodienia jego wielkich zasług dał mu w roku prawa ta na coraz większe trudności napotyka- 412 po Chr. Honoryusz siostrę swą, Placydyę, la, zażądał stanowczo posiłków z armii Gallij- za żonę. Poduszczony przez nią, przemocą do-skiej, przyczem miał zapewne zamiar osła- bił się godności „Augustus“, z prawem spół-bienia wpływu i stanowiska młodego Cezara rządztwa w zachodnich prowincyach państwa Juliana, któremunigdy całkowicie niedowierzał, rzymskiego, lecz już w 7-ym miesiącu nowego dy-Oficer, wysłany z tą misyą dostał zaraz kate- gnitarstwa swego umarł, w r. 421. — 5) Tajny goryczny rozkaz zabrania z sobą części legio- sekretarz Attyli, rodem z Gallii, przez Aecyu-nów posiłkowych. Jednakże żądanie owo wywo- sza królowi Hunnów 'polecony; ministrom ce-łało w wojsku Juliana żywe oburzenie, ponie- sarskim w Konstatynopolu ofiarował swe usłu-waż G allia sama naonczas istotnie więcej zbrój- gi pod warunkiem, że dostanie w zamian żonę nego żołnierza potrzebowała, aniżeli jakakol- bogatą, z rodu szlachetnego, i po długich ukła-wiek inna prowincya, a także służba w wyprą- dach poślubił istotnie wdowę po Armacyuszu, barwie azyatyckiej ponętną się nie wydawała, dzo zacną matronę; Attyla wyzyskiwał pilnie W otwartym więc buncie przeciwko prawowi- owe stosunki, chcąc Rzymian upokorzyć, tej władzy monarszej obwołało wojsko wodza Konstans, po łacinie Constans: 1 K. I. swego cesarzem (Augustus), a Julianus zniewo- trzeci syn Konstantyna Wielkiego z drugiego lonym był godność tę niespodziewaną przyjąć, małżeństwa, z Faustą; urodził się w r. 323 po gdyż, znając charakter K-a, widział w tern Chr. Zarówno z dwoma braćmi, Konstanty-mniejsze niebezpieczeństwo osobiste, aniżeli nem II i Konstancyuszem, troskliwie wycho-w odmowie zupełnej. Wszelkie starania, aby wany, zbyt rychło do sainodzierżczej władzy przez układy pokojowe zażegnać wo[nę domo- przyzwyczajony, wcześnie się też zepsuł po-wą, spełzły w obec nieugiętej zarozumiałości chlebstwami i zbytkownemi wygodami życia K-a na niczem. I przybył już Julian, wyru- dworskiego. Już w r. 333 mianowany został szywszy z wojskiem na krwawe spotkanie, do Cezarem w zachodniej Illiryi i w Afryce. Przy miasta Naissus, w Mezyi, kiedy nadeszła wia- podziale państwa po śmierci ojca dostały się domość, czyniąca wszelką walkę zbyteczną. K. pod jego panowanie Illirya, Italia i Afryka, bowiem, który również w pole przeciw preten- Kiedy w zatargach granicznych, jakie pomię-dentowi wyruszył, umarł w Mopsukrene, w Cy- dzy nim a bratem Konstantynem wybuchły, licyi, w r. 361, w 25 roku panowania swego.— Konstantyn zginął; zawładnął także jego dzierża-Głównemi rysami charakteru K-a były: pycha, wami, bez żadnego oporu ze strony brata Kon-zazdrość i podejrzliwość, a mimo to rzezańcy stancyusza, który zajęty był pilnie polityczne-i faworyci wielki wpływ na niego wywierali, nii sprawami na Wschodzie. Natomiast w dzie-Z wielkiem uznaniem jednakże wyrażają się I ^at później padł sam z rąk uzurpatora.

S. Drz.

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeizyt 299b Tom XXXVi.Il,

W Galii bowiem i w Brytanii zleciwszy rządy państwa niegodziwym doradzcom, czas cały spędzał na łowach, a oddawszy się brudnej rozpuście, mianowicie zaś pederastyi, w pogardę popadł w oczach swej armii. Skorzystał Z tego usposobienia żołnierzy chciwy władzy wojak, nazwiskiem Maxentius, i z pomocą podskarbiego Marcelliusza, narzucił się, rzekomo W obronie wolnej rzpltej, podczas biesiady w Autun, na „Augustusa“. W krótkim czasie zjednał sobie licznych stronników, a szczególnie hojnemi dary gwardyę cesarską, tak, że K. w ucieczce ratunku szukać musiał, lecz doścignięty w pobliżu miasta Heleny, starodawnego Illiberis (dzisiaj Elun), w Pirenejach nad granicą hiszpańską, w świątyni zamordowanym kostał. Według świadectwa pisarzy kościelnych stawał on w sporach religijnych, w przeciwieństwie do brata Konstancyusza, po stronie biskupa Atanazyusza. — Por. Ammianus Marcellinus,

nie dla rządu, d. 23 czerwca tegoż roku złożył urząd.    Hr-

Konstanty ŚW., apostoł słowiański, ob. Cyryl.

Konstanty Bułgarski, jeden z uczniów św. Cyryla (czyli Konstantego) i Metodego, najpierw presbyter, później biskup, działacz epoki cara Syineona (893 — 927)—złotego wieku piśmiennictwa bułgarskiego. W r. 894 K. ułożył „Ewangelię pouczającą“ (ros. Uczjitiel-noje Jewangielije“) — zbiór wyciągów i skróceń z rozmów Jana Złotoustego, Cyryla Aleksandryjskiego i in. na ewangelie niedzielne. Przy układaniu tego zbioru K. korzystał z gotowych greckich skróceń, które tłómaczył dosłownie. Samodzielną pracę K-go tworzą wstępy i zakończenia, w które zaopatrzona jest każda rozmowa, dalej rozmowa 42-ga, następnie przedmowa do „Ewangelii pouczającej“, oraz poprzedzająca ją wierszowana „modlitwa abecadło-wa", w której jest, między innemi, mowa o chrzcie szczepu słowiańskiego, i która jest pierwszym pomnikiem poezyi nie-ludowej w piśmiennictwie słowiańskiem. — W r. 1836 Un-dolskij dał krótki opis znalezionego] przez siebie w bibliotece synodalnej rękopisu „Ewangelii pouczającej“, pochodzącego z XIII w., później Hilferding odkrył w serbskim klasztorze De-czańskim rękopis tejże „Ewangelii“ z r. 1286. Rękopis ten, przechowywany w bibliotece publicznej w Petersburgu, opisał, głównie pod względem filologicznym, Ja giez „Opisi i izwo-di iz nekoliko juznoslovenskih rukopisa“ (Zagrzeb 1873). W r. 1890 A. Michajłow znalazł w wiedeńskiej bibliotece nadwornej nowy (serbski) rękopis z XIV w. („K woprosu ob Uczitielnom Jewangieliji K-a, jepiskopa bołgar-

16, 7 i Zosimus, 2, 42.-2 K., syn uzurpatora Konstantyna (ob.) w Brytanii, żył za panowania cesarza Honoryusza; z klasztornego zacisza powołał go ojciec do siebie, aby go Cezarem i Augustem mianować; wkrótce potem jednakże Gerontius, wódz dzielny, naonczas jeszcze przeciwnik Honoryusza, pojmał go w niewolę i stracić kazał w r. 411, w mieście Vienna, Por. Zosimus, 6, 2 i nast.; Soromenos,

Hr.

Konstanty Bodin, car bułgarski, ob. B o-

S. Drz.

d i n.

Hist. eccles. 9, 13. —3. K. II, cesarz bizantyjski od r. 642 do 698; syn cesarza Herakliusza II Konstantyna, ojciec Konstantyna IV, zwanego Pogonatos, przez jwspółczesnych dla straszliwych okrucieństw i życia rozwiązłego porównywany z Neronem; pomiędzy innemi skazał papieża Marcina na wygnanie do Chersonezu; w r. 663 przybył do Rzymu i zrabował wszelkie kosztowności, jakie się tam znajdowały; ' skago“, Moskwa 1894). w r. 668 uduszono go w łaźni, w Syraku-zach.

Konstanty Asien, car bułgarski, ob. Asi e-nowie.

Konstanty Ti ech, car, bułgarski, ob.

Konstanty, książę Spartjy, następca tronu greckiego (* 2 d. sierpnia 1868 r. w Atenach), najstarszy syn króla Jerzego i królowej Olgi, córki wielkiego księcia Konstantego Mi-kołajewicza rossyjskiego. Wychowany pod kierunkiem uczonego niemieckiego Liidersa, wykształcony następnie w sztuce wojennej, został d. 13 grudn. 1886 r. ogłoszony za pełnoletniego i mianowany dowódzcą pierwszego pułku piechoty. Następnie udał się do Lipska na studya prawa i nauk państwowych, po-czem poślubił 27 października 1889 r. w Atenach księżniczkę Zofię pruską (* 14 czerwca 1870), trzecią córkę cesarza Fryderyka III a siostrę Wilhelma II. Zofia przyjęła 2 maja 1891 r. wyzn. greckie. W marcu 1897 r. K. o-trzyinał podczas wojny tureckiej naczelne dowództwo nad armią grecką w Tessalii, ale po

lir.

' " Konstantinhafen, mała zatoka u płn.-wsch. wybrzeża Nowej Gwinei, w Ziemi cesarza Wilhelma, w głębi zatoki Astrolabii; od r. 1886 istnieje nad nią stacya niemieckiej kompanii j Tji e c h. Nowo-Gwinejskiej (w pobliżu mieszka urzędnik niemiecki), posiadająca kilkanaście domów i około 200 robotników melanezyjskich, uprawiających na przestrzeni 101 hektarów bawełnę, bataty i kukurydzę.

Konstantopulns Konstantyn, polityk grecki (* 1832 w Tripolizza, w Peloponezie). Po odbyciu studyów prawniczych w Atenach, wstąpił w r. 1854 jako sędzia do służby państwowej, a po upadku króla Ottona, w czem umoczył rękę, został prefektem Achai (1862); był także członkiem narodowego zgromadzenia konstytucyjnego. W charakterze posła do Izby deputowanych (od r. 1881) trzymał początkowo z Ko-mundurosem; w r. 1890 utworzył własną, t. zw. trzecią partyę, a po ustąpieniu Delyan-nisa stanął na czele ministeryum (2 marca

1892), lecz, gdy wybory wypadły nieprzyckyl-

Hr.

E. Chw

E. Chw.

zniszczeniu przez Turków szańców granicznych, zmuszony był opuścić pozycye pod Laryssą, Fersalą i Domokos, przyczem wojska greckie wykazały wielki brak siły moralnej i karności. Opinia publiczna w Grecyi, rozczarowana porażkami, zwróciła się osobliwie przeciw K-emu, który w styczniu 1899 r. ogłosił szczegółową relacyę z wojny grecko-tureckiej, aby zapo-biedz, na podstawie danych urzędowych, pogłoskom krzewiącym się wśród ludu i szkodzącym dynastyi. K. poddał ostrej krytyce nie-tylko organizacyę dotychczasową armii greckiej i niedostateczne przygotowanie do wojny, lecz i postępowanie wyższych oficerów, a zwłaszcza generałów Makrisa i Smoleńskiego. —Na mocy osobnego prawa z d. 1 października 1900 r., K. objął, Ijako generalissimus ze specyalnemi pełnomocnictwami, główne dowództwo nad armią grecką, którą polecono mu zasadniczo zreformować.

Konstanty Wasylj ewicz, młodszy z dwóch synów Wasylego Konstantynowieża, ks. Rostow-skiego, od r. 1320 władał Borysoglebską częścią księstwa Rostowskiego. — Poślubiwszy w r. 1328 Maryę, córkę Jana Kality, w ks. moskiewskiego, poddał się jego wpływowi tak dalece, że Kalita wysłał do Rostowa własnego namiestnika, Wasylego Koczewę, który rozporządzał się tam jak u siebie. K. stał się niejako lennikiem Moskwy. W r. 1340 Kalita wysłał K-a na pomoc Tatarom przeciwko księciu smoleńskiemu, a Symeon Dumny zmusił go do wyprawy przeciwko Nowogrodzianom, później zaś w r. 1348 do pomocy tymże przeciwko Szwedom. Po śmierci Jana II Joannowicza K., korzystając z rozterek między, jego następcą i Dymitrem Konstantynowiczem, ks. Suzdal-skim, wystarał się w hordzie o „jarłyk“ na całe księstwo Rostowskie, tj. także nad częścią Srjeteńską, dotychczas pod rządami jego kuzyna, Andrzeja Teodorowicza, zostającą; pomiędzy K-em i Andrzejem wszczęła się wojna, w której Moskwa wzięła stronę drugiego z nich. Niepewny zwycięstwa, wyniósł się w r. 1363 do Ustjuga i tam po dwóch latach żywota dokonał.

Konstanty Wasyljewicz, młodszy z dwóch synów Wasyla Andrzejewieża, ks. Suzdalskiego i Niżegrodzkiego, występuje w kronikach pod r. 1340 jak uczestnik wyprawy tatarskiej przeciw Smoleńskowi. W r, 1350 przeniósł swoją stolicę z Suzdala do Niźnego-Nowogrodu i za-jąwszy ziemie Mordwian rozkolonizował je między Słowian. Po śmierci Symeona Dumnego pretendował do księstwa Włodzimierskiego, przyczem znalazł energiczne poparcie ze strony nowo-grodzian, ciemiężonych przez Moskwę; ale w hordzie oddano pierwszeństwo Janowi Joannowi-czowi, ks. moskiewskiemu, jako obiecującemu większy haracz. W roku 1355 pogodził się ze swym współzawodnikiem i wkrótce umarł, przyjąwszy przed śmiercią kaptur zakonny.

Konstanty Pawłowicz, wielki książę ros-syjski, wódz naczelny wojska polskiego w Królestwie Kongresowem (* 8 maja [27 kwietnia] 1779 w Carskiem Siole — f 27 czerwca [n. s.] 1887 w Witebsku), drugi syn cesarza Pawła I. Babka, cesarzowa Katarzyna II, snująca wówczas Potemkinowskie projekty greckie, nadała młodszemu wnukowi imię Konstanty, jako domniemanemu władcy tronu cesarzy bizantyjskich. Myśl ta ujawniała się także w końcowych wyrazach manifestu (16 maja n. s.) i u-roczystościach urządzanych przez Potemki-n a na cześć nowonarodzonego. Na wybitym medalu pamiątkowym wyryto kościół św. Zofii i wschodzącą gwiazdę, po drugiej zaś stronie datę urodzenia K-ego. Po grecku śpiewano pieśń „o K-ym w kołysce“. Greczynką była jego mamka, i pierwszym służącym Grek. Dając mu otoczenie greckie, starano się od dzieciństwa wpoić mu greczyznę. K. wychowywał się wraz ze starszym bratem pod wyłącznym zwierzchnim kierunkiem Katarzyny II, która od wpływu wychowawczego na książąt odsunęła całkowicie rodziców. Po śmierci Zofii Benkendorf (1783) wychowanie czteroletniego K-go i pięcioletniego Aleksandra powierzyła Katarzyna Mikołajowi Sałtykowowi, obowiązanemu do ścisłego stosowania nakreślonej przez cesarzową instrukcyi, obejmującej zasady wychowawcze ze szczególnym naciskiem na hartujące wychowanie fizyczne; kazał też Sał-tykow uwzględniać codzienne wskazówki samej cesarzowej, u której po dawnemu mieszkali obadwaj wnukowie. Kierunek naukowy objął w tym samym roku (1784) szwajcar La Harpe, przeznaczony przez Katarzynę na nauczyciela wielkich książąt. Bardzo wcześnie zaczęła się uwydatniać różnica w usposobieniu i charakterze braci. La Harpe już w r. 1786 uskarża się na „żywość charakteru i roztargnienie“ K-ego, który odpychał od siebie to wszystko, co go zmuszało do skupienia uwagi, choćby na kilka minut. Różnica w charakterze uwydatnia się też w listach książąt do babki, pisanych w czasie jej podróży do Krymu. Suche zakończenia listów K-ego odbijają od czułych słów kończących listy Aleksandra. Po za godzinami, przeznaczonemi na naukę i na czytanie z La Harpem wyjątków z literatury greckiej i rzymskiej w tłómaczeniu francuskiem, czas wolny spędzał K. na bawieniu się bronią, sztandarami i halabardami, objawiając od dzieciństwa maniackie zamiłowania ojca i dziada. Pociąg do wojskowości wzmógł się znacznie w piętnastym roku życia, wraz z odrazą do jakiegokolwiek zajęcia umysłowego. Miał już wtedy K. do zabawy 15 grenadyerów, których mustrował całemi dniami, zachęcany do tego przez ojca. Nauki przerwał w szesnastym roku życia. Niebawem zaczął ujawniać cechy charakteru, odziedziczone po ojcu: usposobienie kapryśne, niecierpliwe, upór, porywczość przechodzącą w gwałtowne wybuchy gniewne. Zachowanie się K-ego raziło Aleksandra, który w liście do La Harpe’a skarżył się, że „rzemiosło wojskowe przewróciło mu w głowie i że czasem w sposób okrutny postępuje z żołnierzami swej roty“ (1796). Postępowaniem swo-jem ściągnął na siebie K. niezadowolenie i groźby cesarzowej. D. 26 lutego 1796 r. K. z woli Kat. II wziął ślub z księżniczką sasko-ko-burską Julią-Henryką, która przy przejściu na wiarę prawosławną przyjęła imię Anny Feodo-równy. Imperatorowa odrzuciła przedtem projekt ożenienia K-ego z jedną z córek Ferdynanda IV (ob.). K. otrzymał pensyę roczną 100 000 rubli, żona zaś jego 70 000 r. Dopiero śmierć Katarzyny II nawiązała bliższe stosunki pomiędzy K-ym a ojcem, cesarzem Pawłem. Pensyę roczną podwyższył mu cesarz do wysokości 500 000 rubli, zmniejszając zarazem o 10 000 pensyę jego żony. W r. 1797 K. został dowódzcą pułku Izmaiłowskiego, ad-jutantem zaś jego książę Konstanty Czartoryski, z którym, naśladując brata Aleksandra, zaprzyjaźnionego z księciem Adamem Czartoryskim, starał się K. utrzymywać przyjacielski stosunek o wiele jednak powierzchowniejszy i pozbawiony tej ufności wzajemnej, jaka łączyła Aleksandra z księciem Adamem. Miejsce Czartoryskiego zajął niebawem Komarowskij. Podejrzliwy Paweł polecił starszemu oficerowi Safinowowi śledzić każdy krok K-ego i o wszyst-kiem składać raporty. K. umiał, gdy chciał, zjednywać sobie ludzi, przeciągnął więc w krótkim czasie Safinowa na swoją stronę i ani jeden raport poufny nie naraził go cesarzowi. Od-razu jak został naczelnikiem pierwszego kor pusu kadetów, zajęcia i ćwiczenia wojskowe pochłaniały go niepodzielnie. K. w służbie wojskowej stał się pedantem surowym i wymagającym formalistą, przywiązującym wyłączną niemal wagę do ćwiczeń frontowych i umundurowania, nieznającym przytem żadnych granic karności wojskowej. O tem, jak pojmował wówczas obowiązki żołnierskie i prawa dowódzcy, świadczą wcześniejsze jego no-taty o niezbędności surowej dyscypliny w wojsku: „Fantazya naczelnika—pisał 15-letni K.— może uczynić z podwładnego sługę, którego do wszystkiego wolno mu jest użyć“. K. też nieraz w stosunku do podwładnych przekraczał zakreślone przez ustawy wojskowe granice. — Zetknął się wkrótce z poważniejszą stroną życia wojskowego. W r. 1799 wziął udział w kampanii włoskiej Suworowa, bez określonego stanowiska, jako ochotnik przy boku naczelnego wodza. Wyjechał z Petersburga w marcu pod przybranem nazwiskiem hr. Romanowa. W Mi-tawie odwiedził brata Ludwika XVI, późniejszego Ludwika XVIII; przebywszy granice Au-stryi zaniechał incognito. W Wiedniu podejmowany uroczyście, zabawił tam dni kilka, po-czem pośpiesznie przez Weronę, Kremonę i Lodi

dotarł do obozu rossyjskiego. W kilka dni potem był już w ogniu w bitwie pod Bassignano (30 kwietnia). W tej pierwszej próbie wojennej stał się właściwie winnym porażki wojsk rossyjskich. Rozenberg tłómaczył się przed Su-worowem, że jedynie skutkiem natarczywych, zaprawionych drwinami, nalegań K-ego przyjął bitwę. Musiał też K. wysłuchać ostrych uwag Suworowa, które go doprowadziły do płaczu. W czasie pochodu wojsk rossyjsko-austryackich z Turynu do Alessandryi K. znajdował się stale w przedniej straży Bagrationa, dzieląc z żołnierzem trudy i niewygody marszu. Od Alessandryi objął dowództwo nad przednią strażą. Forsownym marszem doprowadził ją w oznaczonym czasie do wskazanego punktu, za co otrzymał od Suworowa pochwałę w raporcie do cesarza Pawła. Uczestniczył w bitwie nad Trebbią (18 — 20 czerwca), był przy oblężeniu Sierravalle, z narażeniem życia walczył pod Novi (15 sierp.). Za udział w kampaniii włoskiej otrzymał od cesarza order św. Jana Jerozolimskiego i 50 000 rubli. Podczas przeprawy powrotnej przez Alpy znajdował się znów w awangardzie Bagrationa. Na radzie wojennej, zwołanej przez Suworowa dla zaradzenia fatalnemu stanowi wojsk rossyjskich (pobitych następnie pod Zürichern ć. 25—6 września 1799), przyjęto plan, podany przez K-ego, ażeby forsownie przebić się przez wojska francuskie, maszerować na Glarus, połączyć się z Linkenem, zaopatrzyć się w żywność i dążyć do połączenia się z resztą armii. W sze-snastodtiiowej przeprawie K. zasłużył sobie na nader pochlebną odezwę Suworowa. Cesarz Paweł dał wyraz swego zadowolenia w manifeście, datowanym 28 października (st. st.) 1799 r. darząc K-ego tytułem „cesarzewicza“; pomimo poprzednio wydanego ukazu (1797), przywracającego tytuł ten tylko dla następców tronu. Cesarz wezwał wtedy w. księcia do Petersburga, wkrótce jednak po oziębieniu się stosunków z Austryą i cała armia Suworowa otrzymała rozkaz powrotu. K. więc w drodze powrotnej objął dowództwo nad pułkiem kirasyerów i inspekcyę kawaleryi. Po powrocie w. księcia do Petersburga wydarzały się nieporozumienia pomiędzy ojcem a synem. Pierwszy wybuch gniewu ściągnął na siebie K. za krytykę reform wojskowych Pawła, które w kampanii Suworowa ujawniły swą nie-praktyczność. W marcu 1801 r. przed samą śmiercią cesarza Pawła, obadwaj wielcy książęta zwrócili na siebie podejrzenia ojca. Zmuszeni do ponowienia przysięgi na wierność, skazani zostali na areszt domowy. Wieczorem d. 23 marca obadwaj by li razem na wieczerzy z ojcem. O śmierci ces. Pawła zawiadomił K-ego w nocy Platon Zubow, zbudziwszy go ze snu, i poprowadził do brata Aleksandra, Wypadki 23 — 4 marca wywarły na K-ym wstrząsające wrażenie. Pod ich wpływem nabrał odrazy do tronu, a pod świeżem wrażeniem o-dezwał się wtedy do Sabłukowa: „Po tern wszystkiem brat mój może sobie panować, jeśli chce, ale gdyby tron miał się mnie kiedykolwiek dostać, nigdy go nie przyjmę“. Teraz już mógł niepodzielnie oddać się sprawom wojskowym, nie narażając się na krytykę swych czynności, jak za rządów ojca. Mając sobie powierzony dozór zwierzchni nad wojskowemi zakładami naukowemi, K. starał się ze swego osobistego punktu widzenia doprowadzić je do możliwego stopnia doskonałości. Latem najczęściej przebywał w Strelnie, gdzie oddawał się zapamiętale ćwiczeniu koni stojących tam wojsk, urządzając kanonady armatnie po nocach, na co się skarżył metropolita kijowski Eugeniusz Bołhowitynow. Ówczesne zachowanie się K-ego i jego bliższe otoczenie wzbudzały nieraz niezadowolenie, podejrzenia i obawy społeczeństwa rossyjskiego. Nagła i zagadkowa śmierć pani Aranjeau, siostry Moren-heima (1802), wywołała pogłoski, łącząc ten wypadek z postępkiem K-ego. Pogłoskom tym Aleksander I uważał za konieczne zaprzeczyć przez ogłoszenie wyników podwójnego śledztwa w całej sprawie i ustanowienie specyalnej ko-misyi, mającej dokonać trzeciego, ostatecznego dochodzenia. W wojnie z Napoleonem w r. 1805 K. prowadził gwardyę. W bitwie pod Austerlitz stał na czele 6 batalionów i 10 szwadronów w rezerwie. Odcięty od centrum wojsk austryacko-rossyjskich napróżno usiłował połączyć się z niemi i, poniósłszy znaczne straty, wycofał się z pola bitwy. W r. 1807 po bitwie pod Pruską Iławą (Preus. Eylau, ob.) otrzymał rozkaz wyruszenia z Petersburga na czele gwardyi. Opuścił Petersburg \y początkach marca. Z armią rosyjsko-pruską połączył się pod Heilsbergiem. Po bitwie pod Heilsbergiem (27 maja 1807 r.) udał się K. do kwatery Aleksandra I do Tylży z raportem o stanie rzeczy na teatrze wojny i z planami Benningsena co do dalszych operacyj wojennych. W Tylży gorąco namawiał cesarza do rozpoczęcia układów z Napoleonem, w czem znalazł poparcie ze strony wyższych władz wojskowych, a przeciwnika w osobie nowego ministra spraw zagranicznych, barona Budberga. Wiadomość o klęsce pod Friedlandem (ob.) była skuteczniejszą niż namowy K-ego. Wielki książę pozostał w Tylży i znajdował się następnie w świcie cesarza Aleksandra w czasie pierwszej konferencyi z Napoleonem na pomoście na Niemnie (25 czerwca). Po zawarciu pokoju tylżyckiego (7 lipca 1807 r.) otrzymał od Napoleona wstęgę legii honorowej. Z Tylży powrócił do Petersburga. W następnym roku był obecny na kongresie w Erfurcie. Przy organizacyi 1-ej armii zachodniej pod dowództwem Barklay’a de Tolly, korpus 5-ty, złożony z 26 batalionów piechoty i 20 szwadronów ciężkiej jazdy, oddany pod rozkazy

K-ego. wszedł do składu tej armii i w początkach 1812 r. stanął w pogotowiu wojennem w Swięcianach i Widzach. K. był przeciwnym wojnie i, podobnie jak Arakczejew i Rumian-cew, nalegał na zawarcie pokoju. Jako do-wódzca raził wtedy drobiazgowością wymagań i ciągłemi ćwiczeniami żołnierzy, przyczem wiedział, że powszechnie ćwiczenia jego nazywają głupstwem (d u r a c z e s t w o). Kiedy po bliższem zbadaniu pozycyi nieprzyjacielskiej Barklay de Tolly zmienił powzięty pod Smoleńskiem (7 sierpnia) plan zaatakowania Napoleona i począł się cofać, K. stanął w rzędzie najgłośniej wyrażających swe niezadowolenie z rozpoiządzeń wodza. To dało powód do usilnych starań ze strony Barklaya w celu pozbycia się K-ego z szeregów armii. Starania te poparł cesarz Aleksander, polecił bratu sformować w Moskwie pułk kawaleryi; sposób jednak i tempo, w jakim K. zamierzał wywiązać się z zadania, zniewoliły Aleksandra I do zmiany dyspozycyi; teraz znowu chciał zająć K-go utworzeniem pospolitego ruszenia w Niższym Nowogrodzie, propozycyi tej jednak K. nie przyjął, wobec czego cesarz odesłał go do armii. Po utracie Smoleńska (18 sierpnia) K. głośno wobec wojska potępiał czynności Bar-klay’a w słowach: „nie rossyjska krew płynie w żyłach wodza, a my radzi nie radzi musimy słuchać jego rozkazów“. Wódz, pod pozorem ważnego polecenia, posyłając go do Moskwy, uwolnił się nareszcie od jego obecności w armii, którą K. opuszczał z „tajoną radością“. Do Wilna przybył na dni kilka przed Aleksandrem I (grudz.). O ile w r. 1812 względem podkomendnych zachowywał się powściągliwie, o tyle teraz w r. 1813 od pierwszej chwili zraził do siebie oficerów przez gwałtowne postępowanie z pułkownikiem niezachowującym przepisanej formy ubioru: zdarł z głowy niewłaściwą czapkę. Pułkownik i wszyscy oficerowie podali się do dymisyi. Wtedy w. książę opamiętał się, przeprosił oficerów i oświadczył nawet gotowość dania osobistego zadośćuczynienia temu, koinu-by samo przeproszenie nie wystarczyło; nie przyjął jednak wyzwania 20-letniego Dunina, powołując sie na jego wiek młody. Przez terytoryuin Księstwa Warszawskiego i Śląsk wkroczył do Saksonii. Korpus jego w bitwie pod Budyszynem (Bautzen) stanowił rezerwę prawego skrzydła wojsk rossyjsko-pruskich, składał się z korpusu grenadyerów i gwardyi, dwóch dywizyj kirasyerów, lekkiej kawaleryi gwardyi i rezerwowej artyleryi. Pod naciskiem Napoleona (21 maja) korpus ze stratami cofnął się na Hochkirchen do Reichenbachu. Po zawieszeniu broni (4 czerwca) K. z korpusem rozłożył się na Śląsku. 1). 25 sierpnia z armią Barklay’a de Tolly posunął się ku Dreznu. Po dwudniowej bitwie pod Dreznem (26-7 sierpnia) od 29 — 30 sierpnia stał z rezerwą na prawem skrzydle armiii W bitwie pod Lipskiem

18 paźdz.) rezerwy K-ego    zbliżyły się do śród-    kazów dziennych.    Organizacya wojsk, pomimo

ka armii. W    r. 1814 pod Fère-Champénoise | że ich charakter i przeznaczenie pozostawały

(25 marca) wykonał K. zręczny i śmiały ma- : nadal bliżej nieokreślonemi, postępowała ra-newr z kawaleryą gwardyi i lejb-dragonami. źniej za staraniem komitetu i energicznym Wraz z cesarzem Aleksandrem wkroczył do współudziałem K-go. Sporadyczne wypadki Paryża, na czele gwardyi rossyjskiej. Wśród arbitralności w. księcia w stosunkach służbowych, uroczystości,    urządzanych    przez wojska sprzy-    zdarzające się od    czasu do czasu za rządów

mierzone, nie    zapomniał o    mustrowaniu już nie-    Rady Najwyższej    Tymczasowej Księstwa War-

Grwałcił też K.

tylko żołnierzy, ale i dygnitarzy wojskowych, szawskiego, zaczęły się powtarzać coraz czę-

D. 24 kwietnia 1814 r. jako tymczasowy wódz ściej z chwilą ogłoszenia Królestwa Kongreso-korpusów polskich, które po abdykacyi Napo- wego (20 czerwca r. 1815), z którą to chwilą leona (11 kwietnia) otrzymały od Aleksandra I i stanowisko K-ego, jako domniemanego wodza pozwolenie powrotu do Księstwa Warszawskie- wojsk polskich, stało się wyraźniejszem. W tym-go, przy przeglądzie tych wojsk na polach czasowej organizacyi zarządu Królestwa wiel-Saint-Denis przedstawiał je cesarzowi, a po re- ki książę został postawiony na czele spraw wii na śniadaniu u generała Krasińskiego pił wojskowych, a względem Rządu Tymczasowego za zdrowie „walecznego narodu polskiego“, zajął stanowisko niezależne, współrzędne, wkra-Bezpośrednie dowództwo nad pięciotysięcznym czając nieraz w jego atrybueye i paraliżując niespełna korpusem polskim miał objąć Jan czynności. Prócz tego jego gwałtowny, nie-Henryk Dąbrowski, ale rzeczywiście odpro- równy, a zawsze bezwzględny charakter dawał wadził je do kraju Krasiński. K-emu składano się dotkliwie odczuć nietylko podwładnym woj-raporty o stanie wojska i odwoływano się do skowym, ale i ludności cywilnej. Już w końcu li-niego w ważniejszych kwestyach. Dalszą or- pca r. 1815 ks. Adam Czartoryski zmuszony ganizacyą wojsk polskich miał się zająć korni- j był odwołać się do cesarza, z gorzką skargą tet wojskowy, utworzony z ośmiu generałów na wielkiego księcia, że „żadna gorliwość, ża-polskich, czynny pod zwierzchnictwem K-ego. dna uległość nie są zdolne go ułagodzić... że Z wiadomością o zawarciu pierwszego pokoju ani wojsko ani naród nie znajduje łaski w je-paryskiego (30 maja r. 1814) udał się K. do go oczach... to wszystko, co jest prawem i for-Petersburga, dokąd przybył w dniu 21 czerwca mą, jest okryte śmiesznością i na nieszczęście r. 1814. Z Petersburga wyjechał do Wiednia, za słowami poszły i czyny“, gdzie mianowany przez ces. Franciszka szefem nawet przepisy przez siebie samego zatwierdzo-pułku huzarów, w czasie krótkiego swego tam ne; obostrzona przez niego karność wojskowa pobytu, manewrował ze swym pułkiem w oko- wywołała dezercyę gromadną, hamowaną czę-licach podmiejskich; w końcu września przybył ściowo nadzieją rychłego odwołania w. księcia do Warszawy. Pod jego prezydencyą odbyło z Warszawy. Surowość i kaprysy dowódcy da-się d. 27 września pierwsze posiedzenie komitetu wały się w równym stopniu na znaki pułkom wojskowego, na którem generałowie zastrzegli, rossyjskiej gwardyi konsystującej w Warsza-że czynności ich wobec nieustalonej przyszło- wie. Samowoli K-go nie mógł powstrzymać ści kraju mieć będą charakter przygotowaw- Rząd Tymczasowy, uważał jednak za stosowne czy i tymczasowy. Po kilku tygodniach poby- w raporcie ze swych czynności namiestniczych tu w Warszawie K. wezwany został do Wie- wskazać istotną przyczynę, która tamowała dnia. Powrócił w końcu listopada, nie przy- w niejednym względzie jego działalność. W ponosząc z sobą żadnych określonych wiadomo- czątkach września (1815) K., powołany do Pa-ści co do losu, jaki czeka Księstwo Warszaw- ryża, powierzył dowództwo nad wojskiem polskie, komitetowi natomiast oświadczył życzenie skiem generałowi Möller-Zakomelskiemu. Po-(27 listopada) jak najrychlejszej organizacyi wrócił do Warszawy w końcu października. D. wojska; życzenie to oraz żądanie kategory- 16 listopada (1815) został urzędownie miano-cznycli zobowiązań co do stanowiska komitetu wany wodzem naczelnym wojska polskiego.

na

wypadek nowej wojny, wywołało ze strony Cesarz Aleksander I oddawał jednocześnie bra-generałów prośby o dymisyę. Odezwa K-ego tu „to wszystko, co należy do części wojsko-(3 grudnia), zawierająca pewne ogólnikowe o- wej Królestwa“, wynosząc go w ten sposób na świadczenia co do intencyi cesarza Aleksandra, stanowisko wyjątkowe, na którem nieuchronne złagodziła kilkodniowe ostre przesilenie, za- były ciągłe starcia i zatargi z rządem konsty-kończone ustąpieniem z grona komitetu tylko tucyjnym kraju. Po ustanowieniu komisyi woj-trzech jego członków (ob. Kniazie wic z, ny, o którę naglił bezskutecznie za czasów Paszkowski, Wojczyński). Dnia 11 gru- Rządu Tymczasowego Adam Czartoryski, z mi-dnia K. wydał do wojska rozkaz dzienny, nistrem prezydującym, Józefem Wielhorskim, w którym wzywał „żołnierzy Polaków... pod zaleconym na to stanowisko przaz samego ojczyste chorągwie... ku obronie ojczyzny i u- K-go, doszło niebawem do poważnego starcia, trzymaniu politycznego bytu“. Rozkaz ten je- Żądając od ministra bezwględnej uległości, K. dnakże natychmiast po ogłoszeniu został wyco- spotkał z jego strony uzasadniony opór. KiedykRada łany i nie załączony do urzędowego zbioru roz- Administracyjna zażądała od Wielhorskiego zło-

„za-

żenią sobie projektu organizacyi komisyi, K. nie pozwolił mu wykonać tego polecenia i zabronił na sesyach Rady zabierać głos w sprawach wojskowych bez upoważnienia i instruk-cyi kwatery głównej. Zawiadomił go przytem o złożeniu przez siebie odpowiedniego projektu i o wysłaniu go na ręce ces. Aleksandra do Petersburga. Polecał jednocześnie ministrowi, wnieść ten a nie inny projekt, do zatwierdzenia. Następnie usiłował wyjaśnić Wielhorskie-

wych, mających już inne przeznaczenie. Po .dymisyi Wielhorskiego (15 maja 1816) komisya wojny nie otrzymała już więcej prezydującego ministra, i miała odtąd na czele jedynie stępcę prezydującego“. Na czas ostatniego zatargu pomiędzy komisyą a kwaterą główną przypada także chwila dotkliwych nieporozumień pomiędzy wodzem a armią. K. pomimo szczerego i umiejętnego zajęcia się organizacyą wojska w Królestwie, tak, iż w krótkim cza-

feil

W*

..

X tzm

i.-

Z)

Fig. 136. W. Książe Koastaaty Pawłowicz. Malował L. Łobinow, Sztychował 0« Kisiolew.

mu, że komisya wojny jest zupełnie odcięta od sie postawiało wojsko na stopie rzadkiej do-rządu krajowego, a prezydujący w niej mini- skonałości pod względem formy zewnętrznej ster jest wobec Rady jedynie przedstawicielem na- i wyćwiczenia frontowego, przez swój „chara-czelnego wodza. Natrafiwszy na stanowczy opór ze kter niepohamowany, nagłe wybuchy gniewu, strony Wielhorskiego, K. wyjechał do Petersburga częste, niczem niewytłómaczone kaprysy“ i su-z zamiarem usunięcia opornego ministra. Cesarz rowosó nieliczącą się z poczuciem osobistej Aleksander nie podzielił atoli poglądów brata; godności żołnierzy i oficerów, stosowaną za i Wielhorski pozostał na stanowisku, jednakże najdrobniejsze nawet uchybienie, wywoływał odtąd stosunki pomiędzy komisyą a wodzem wśród nich rozpacz i rozgoryczenie, kończące uległy takiemu zaostrzeniu, że Wielhorski, wi- się bądź dezercyą lub też dymisyą, bądź na-dząc, iż nie będzie mógł zastosować działał- wet samobójstwem. Po rozpaczliwych krokach ności komisyi do przepisów nadanej przez Ale- dwóch braci Trębickich, Hermana i Brzezińskie-ksandra przed kilkoma miesiącami Ustawy go, śmierć kapitana Wilczka wywarła głębokie Rządowej, podał się do dymisyi. Na taki krok Î wrażenie na opinię publiczną, sfery rządowe ministra wpłynął rozkaz kwatery głównej, żą- i samego wodza. Jak świadczy biograf wiel-dający pokrycia wydatków na furaż dla wojska, kiego księcia, Karnowicz, i współczesne pamię-nie z funduszów komisyi, lecz z ogólno-państwo- tniki rosyjskie (Wierigina, Dawidowa, Kołza-

„tego,

zrze-

po-

1825, i tworzenie się związków

kowa) popędliwości wodza doświadczali w wyższym jeszcze podobno stopniu oficerowie rosyjscy korpusu litewskiego.—Czartoryski i Nouo-silcow przestrzegli ces. Aleksandra i doradzali mu odwołanie K-ego z Królestwa; niebawem jednak Nowosiłcow zbliżył się do osoby w. księcia i odtąd łączna ich działalność nie ograniczała się wyłącznie sprawami wojskowemi. Na pierwszym sejmie Królestwa, zwołanym w marcu r. 1818, K. uczestniczył w charakterze deputowanego z Pragi. W październiku był wraz z cesarzem w Paryżu, a w styczniu następnego roku przeglądał oddziały wojsk rosyjskich, pozostałe jeszcze we Francyi. Ukazem 20 maja (11 czerwca) 1819 K. który był już dowódzcą korpusu litewskiego, mianowany został głównodowodzącym w guberniach: Wileńskiej, Grodzieńskiej, Mińskiej, Wołyńskiej i Podolskiej, oraz w obwodzie Białostockim, z powołaniem się na ukaz 1812 r., przyznający głównodowodzącemu prawo oddawania pod sąd wojenno-po-lowy za zdradę, rabunek, szpiegostwo, i wogóle prawo reprezentowania osoby monarchy. Na tern stanowisku K. umiał stać się pośrednim nadzorcą zarządu wymienionych gubernij, tak, iż nawet w mniejszej wagi spr iwach administracyjnych, a nawet przemysłowych i handlowych, generał-gubernator wileński składał mu raporty, które dopiero po uznaniu ich ze strony cesarzewicza odsyłane były do cesarza. Takie samo stanowisko zajął niebawem K. i w Królestwie, gdzie, korzystając z władzy dyskrecyonalnej i uległości okazywanej mu przez namiestnika, stał się w wielu sprawach nieograniczonym arbitrem, wbrew zasadniczym ustawom krajowym. —Z żoną, Anną Feodorówną, która w r. 1801 wyjechała za granicę, faktyczne pożycie małżeńskie było zerwane, konieczność jednak prawnego rozwiązania związku drogą rozwodu nastała dopiero po dziewiętnastu latach, kiedy K. powziął zamiar zaślubienia Joanny Grudzińskiej. Manifest, udzielający rozwodu, wydany został 1 kwietnia 1820 r. wraz z ukazem, określającym w danym wypadku i na przyszłość stanowisko prawne osoby niepochodzącej z domu panującego, która-by wstąpiła w związki małżeńskie z osobą należącą do rodziny cesarskiej, oraz pozbawiającym dzieci, zrodzone z takiego małżeństwa, praw do następstwa tronu. D. 24 maja t. r. K. wziął w Warszawie ślub z Grudzińską, której następnie w lipcu nadany został tytuł „Księżny Łowickiej.“ Udzielając pozwolenia bratu na zawarcie małżeństwa, Aleksander 1 uzyskał od niego obietnicę zrzeczenia się po nim następstwa tronu rosyjskiego na rzecz młodszego brata, Mikołaja Pawłowicza. W r. 1822 d. 14 (26) stycznia w czasie pobytu swego w Petersburgu K. obietnicę tę potwierdził na piśmie w formie listu do cesarza Aleksandra. W charakterystycznym tym liście K. oświadcza, że ,nie widząc w sobie ani geniuszu, ani zdolno

ści, ani siły koniecznej, aby być wyniesionym do godności panującego, do której mógłby wskutek swego pochodzenia rościć prawo“, prosi usilnie o przelanie tego prawa na komu po nim przywilej ten przysługuje, i w ten sposób umocnić na zawsze trwałość cesarstwa“. W sierpniu 1823 roku ces. Aleksander w najściślejszej tajemnicy nawet przed samym K-ym podpisał manifest, w którym przyjmował ozenie się jego i następcą swym mianował drugiego brata, Mikołaja Pawłowicza. Manifest, wyzuwający K-go z praw do tronu, złożony został w zapieczętowanych kopertach, wciąż z zachowaniem tajemnicy, w czterech egzemplarzach: w oryginale w Moskwie, w soborze Us-pieńskim, i w kopiach w Synodzie, Senacie i Radzie państwa. Do sekretu dopuszczonych było tylko kilka osób ze sfer wyższych, tak iż w ks. K-go po dawnemu uważano wszechnie za następcę tronu. Ruch umysłów, który się objawił w Królestwie pomiędzy rokiem 1818

tajnych pobudziły K-ego i Nowosilcowa do większej czujności i surowszej działalności pozarządowej, zasadzającej się głównie na wzmocnieniu dozoru policyjnego za pomocą organizowanej przez w. ks. K-go i jemu podległej rozgałęzionej sieci organów wywiadowczych, obarczających skarb Królestwa, nadwerężauy samodzielną gospodarką finausową K-go, po za budżetowym podatkiem rocznym (180 000 złp.). Wytężona w tym kierunku działalność dała się boleśnie odczuć przy śledztwach z powodu Towarzystwa Filaretów (ob.) w Wilnie (1823—24) oraz dostrzeżonego, choć nie wykrytego jeszcze Towarzystwa Patryotycznego w Królestwie. W. ks. K. padłszy już w r. 1822 na trop tego związku, wyznaczył nadzwyczajną komisyę śledczą, pociągając następnie po długim więzieniu, torturowaniu i indagacyach do odpowiedzialności WaleryanaŁ u ka siński e g o (ob.) i innych, z oskarżeniem o zbrodnię stanu, uznaną przez sąd wojskowy, który ulegając woli K-ego, skazał winnych na długoletnie ciężkie roboty (1824). Władzy swej dyskrecyonalnej i właściwych sobie środków 'zapobiegawczych używał wielki książę przeciwko legalnej opozycyi sejmowej. Tak np. za śmiałą, systematycznie prowadzoną obronę praw konstytucyjnych na sejmie 182D roku, opierając się jednak na wyższej woli króla, zmusił Wincentego Niemojewskie-go (ob.) do podpisania deklaracyi, że nie będzie się nigdy znajdował w miejscu pobytu monarchy; gdy zaś pomimo to Wincenty przybył na sejm do Warszawy (1825), kazał go zatrzymać u rogatek, odstawić do domu i tam trzymać pod strażą. Uchodząc powszechnie za następcę tronu rossyjskiego, a nie wiedząc nic o manifeście Aleksandra I, pozbawiającym go prawa do tronu, w. ks. K. wieczorem 7 grudnia 1825 r. otrzymał wiadomość o śmierci cesarza (w Taganrogu, 1 grudnia), na dwa dni przed dojściem tej wiadomości do Petersburga. Wieść o śmierci cesarza otoczył najściślejszą tajemnicą, utrzymując jednocześnie przejmowanie gazet zagranicznych i wysyłanie koresponden-cyj. Mikołaj tymczasem natychmiast odebrał przysięgę wierności na rzecz K-ego od gwardyi i rady państwa, nie otwierając zapieczętowanych pakietów, których treść znana była tylko metropolicie Filaretowi, ks. Golicynowi, Arakczejewowi i prawdopodobnie samemu Mikołajowi. Na rzecz K-ego wykonano przysięgę w ważniejszych punktach Imperyum, między inne-mi w Wilnie i Grodnie; ze swej strony sam Mikołaj posłał swą przysięgę sztafetą do Warszawy. Ze sztafetą skrzyżowały się listy K-go, wysłane d. 8 grudnia do matki i brata z zamiarem „ustąpienia“ tronu Mikołajowi. Dopiero kiedy na stanowcze żądanie Mikołaja, wystosowane do K-ego, ażeby wyraźnie zrzekł się^korony lub ją przyjął, wysłał K. z Warszawy ostateczne zrzeczenie się tronu na rzecz Mikołaja, składając jednocześnie przysięgę Mikołajowi i odwołując złożoną sobie. Samowola K-ego wzmogła się z chwilą śmierci (f lipiec 1826) Zajączka (ob.), po którym cesarz nie mianował więcej namiestnika, a nawet w samych już początkach panowania Mikołaja I, zwłaszcza w czasie gwałtownej represyi, wywołanej zaburzeniami Dekabrystów (ob.) i ujawnieniem stosunków pomiędzy spiskowcami rossyjskimi a towarzystwem patryotycznem w Królestwie, K. osobiście zarządzał środki dochodzenia nad osadzonymi w więzieniach warszawskich, podejrzanymi o należenie do związków i doglądał czynności nadzwyczajnej komisyi śledczej, ustanowionej pod przewodnictwem Stanisława Zamoyskiego, zwracając całą swą energię przeciwko uwięzionym Krzyżanowskiemu i Prądzyńskiemu. Kiedy następnie oskarżonych oddano pod sąd sejmowy, (1827) K. taki sam dozór rozpostarł nad posiedzeniami senatorów, otoczywszy agentami swymi gmach sądowy i napełniając nimi galerye przeznaczone dla publiczności. Nie zadowolony z wyroku sądu (30 maja 1828 r.) sejmowego powstrzymał jego publikacyę, członków sądu zatrzymał w Warszawie, a w raportach do cesarza wyraził powątpiewanie co do bezstronności wyrokujących, doradzając zwrócenie się do rady administracyjnej z zapytaniem: czy wyrok sąau przypisać należy błędnym wyobrażeniom o naturze zbrodni stanu, czyli też dążności do dania zachęty „najwystępniejszym zamiarom“, przewidując z góry konsekweneye, jakie pociągnąć za sobą powinna jedna lub druga odpowiedź rady. Pomimo zatwierdzenia sądu sejmowego przez ces. Mikołaja dopiero na pocz. r. 1829 postępowanie sądu jeszcze bardziej rozdrażniło w. księcia, stosującego odtąd coraz drobiazgowsze środki ostrożności; nie pozwolił on np. na zwykły obchód uroczysty rocznicy ogłoszenia ustawy rządowej, utrudniał sto-

Wielka Kucyki. Poważ, lluatr. Zeazyt 300a Tom XXXVIII,

sunki pomiędzy wojskiem a ludnością cywilną Warszawy; natomiast pewną lękliwość okazał w czasie pogrzebu zasłużonego prezesa sądu sejmowego, Piotra Bielińskiego (12 marca 1829) Po wybuchu wojny z Turcyą oparł się wysłaniu wojsk polskich na widownię wojenną. Nadzwyczajną surowość okazał podczas koronacyi d. 24 maja 1829 r., ale kiedy powstawało sprzy-siężenie w wojsku, nie wierzył raportom policyjnym, a całą przezorność względem szkoły podchorążych ograniczył do mianowania zaufanego gen. Stanisława Trębickiego komendantem szkoły. Noc 29 listopada 1830 roku zaskoczyła go w stanie zupełnego nieprzygotowa-nia. Atak na Belweder zastał go w chwili, gdy używał zwykłego swego poobiedniego spoczynku; zdołał się jednak ukryć przed chorążymi iw przerażeniu, niezdolny do jakiegokolwiek stanowczego kroku, doczekał się jazdy rossyjskiej i pułku strzelców konnych gwardyi pod dowództwem Kurnatowskiego. Wyraziwszy zdanie, że „Ro-syanie nie powinni się wtrącać do kłótni Polaków“ i myśląc przedewszystkiem o własnem ocaleniu, postanowił pozostać na uboczu, pozostawiając Polakom samym „załatwienie sprawy“. Po dokładniejsze wiadomości o wybuchu powstania wysłał do Warszawy adjutanta swego, Władysława Zamoyskiego. W nocy na 30 listopada cofnął się do Mokotowa, a wieczorem tego dnia zgromadzonym dookoła oddziałom ros-syjskim nakazał odwrót pod Wierzbno, gdzie sam założył swą kwaterę, następnie zaś zażądał przez Zamoyskiego wysłania do Wierzbna deputacyi ze strony rady administracyjnej. De-putacyę, złożoną z Lubeckiego, Czartoryskiego, Władysława Ostrowskiego i Lelewela, przyjął d. 2 grudnia w obecności Księżny Łowickiej. Pięciogodzinna konferencya zakończyła się przyrzeczeniami i oświadczeniami ze strony K-ego, że: 1) nigdy nie miał zamiaru atakować i zdobywać Warszawy i że nadal w tern usposobieniu wytrwać pragnie, a gdyby otrzymał podobny rozkaz, uprzedzi o tern na 48 godzin przed jego wykonaniem; 2) wstawi się do cesarza, a-żeby wszelka przeszłość w zapomnienie puszczoną została; 3) nie da, jak i dotąd nie dał, żadnego rozkazu, aby korpus litewski wkroczył w granice Królestwa; 4) wszystkich aresztowanych wojskowych i cywilnych poleci uwolnić. Deputacya zaś ze swej strony miała dołożyć wszelkich usiłowań, ażeby jeńców rossyj-skich w jaknaj krótszym czasie odstawić do oddziałów w. księcia. Tymczasem w Warszawie powstanie przybierało coraz groźniejsze rozmiary, wobec czego, na przełożenia Władysława Zamoyskiego, będące wyrazem po większej części rządu i Chłopickiego, K. w dniu 3 grudnia widział się zmuszonym do udzielenia tym oddziałom wojska polskiego, które jeszcze przy nim się znajdowały, pozwolenia na oddalenie się, a to w następującej formie: „Pozwalam, ażeby wojska polskie, które aż do ostatniej chwili wier-

ma“ (Kraków 1889, II—IV).

nemi rai pozostawały, udały się do swoich. Idę w pochód z wojskami cesarskiemi, chcąc się oddalić ze stolicy, a spodziewam się po prawości Polaków, że wojska te nie będą doznawały przeszkody w powrocie do Cesarstwa“... Wobec tego rząd uważał za swój obowiązek przez stosowną odezwę zapewnić K-emu bezpieczny odwrót. Tegoż dnia K. rozpoczął odwrót, uprowadzając ze sobą oddziały rossyjskie i artyleryę. Pod czujną strażą w. księcia wlókł się także przykuty do armaty Walery an Łukasiński. K. szedł na Puławy. D. 5 grudnia do kwatery K-ego w Sieciechowie przybył korni-rządu tymczasowego, Walicki, który miał się zająć zapewnieniem księciu spokojnego od-Po dłuższej rozmowie, która przeciągnęła się na dzień następny, ukończonej prośbą K-ego o przysłanie z Warszawy mundurów dla żołnierzy rossyjskich i amunicyi, K. nagle postanowił zatrzymać Walickiego jako zakładnika, ten jednak wkrótce zdołał uwolnić się ucieczką, ułatwioną wywołaniem fałszywego alarmu. Na Puławy, Lubartów i Włodawę dotarł K. do Bugu i wkroczył w granice Cesarstwa, (12 gruda.) a kierując się na północo-wschód zatrzymał się w okolicach Słonima. W końcu stycznia oddziały rossyjskie w. księcia przybyły do Białegostoku, a w początkach lutego K. udał się do armii rossyjskiej, jako dowódzca rezerwy, składającej się z 22 batalionów piechoty, 16 szwadronów kawaleryi i 86 dział, i niebawem wziął udział w bitwie z przedniemi strażami polskiemi pod Kałuszynem. Powrócił jednak wkrótce skutkiem nadwątlo lego zdrowia do Białegostoku, gdzie w tym czasie rozchorowała się jego żona. W maju (21) K. opuścił Białystok i udał się do Słonima, dokąd przybył po pewnym

słany przez generała Kurutę. Wobec grasującej tam cholery, skoro tylko minęło niebezpieczeństwo ze strony wojsk polskich, wraz z chô

sarz

wrotu.

czasie czterotysięczny oddział przy-

czerwca.

krótkim gwałtownym ataku cholery. —B iblio-g rafia. Karno w i cz „Cesariewicz Konstantin I form; sam zaś komitet sekretny przekształcony Pawłowicz“ (Petersburg 1899, z uwagami Szyi- ! został w styczniu r. 1858 na „główny komitet dera); Szylder „Imperator Paweł I“ i „Impera- do spraw włościańskich“, od tej chwili jednakże tor Aleksandr I, jego żizń i carstwowanie“ I —IV prace przygotowawcze skupiły się niemal wszyst-(Petersb. 1898); Askenazy Sz. „Ministeryum kie w komisyachredakcyjnych, w których w ks. Wielhorskiego“ (Warszawa 1898); Ge mb a- K. nie brał udziału do r. 1860, kiedy po porze w ski Br. „Wojsko Polskie Królestwa Polskie- wrocie z zagranicy został po Orłowie prezesem go“ (Warszawa 1903); Nakwąski „Le grand komitetu (październik). -K. gorliwie zajmował duc Constantin à Varsovie pendant le congrès de się sądownictwem specyaluem, obowiązującem Vienne“ (1864); Maur. Mochnacki „Powstanie w marynarce. Sądownictwu temu starał się Narodu Polskiego“ I—II (Berlin-Poznań 1863;    nadać jawność, ogłaszając w organie ministe-

wyd 3-e); Morawski „Dzieje Narodu Polskie-    ryalnym „Morskij Sboruik“ sprawozdania z waż-

go“ t. VI (Poznań 1876); Barzykowski „Hi-    niejszych procesów. W r. 1857 przy audyto-

storya Powstania Listopadowego“ (Poznań 1883,    ryacie morskim utworzył komitet dla przejrze-

1.1); Czartoryski Ad. „Mémoire et correspon-    nia obowiązujących specyalnycli praw karnych,

dances“ I—II (Paryż 1887), 2 tomy; przekład ang.    wysyłając jednocześnie generał-adjutanta Gle-

Giełguda); J. U. Niemcewicz „Pamiętniki po-    bowa i juryskonsulta ministeryum, Warranda,

Konstanty Mikołajowie z, w. książę, drugi syn cesarza Mikołaja I i Aleksandry Teo-dorówny, generał-admirał, prezes rady państwa (* 21 września 1827 r. — f 25 stycznia 1892 r.). Wcześnie obznajamiany ze sprawami marynarki i floty, po odbyciu szeregu podróży morskich i zwiedzeniu Francyi, Hiszpanii i Anglii, uczestniczył w kampanii węgierskiej 1849 r., która nie zachęciła go do poświęcenia się działalności wojskowej. D. 17 września 1850 r. mianowany został członkiem rady państwa. Zawiązał wtedy bliższe stosunki z A. W. Gołow-ninem. Od r. 1850 w specyalnym komitecie miał dozór nad rewizyą ustaw morskich; otrzymał niebawem stanowisko pomocnika naczelnika głównego sztabu marynarki, w r 1858 objął zarząd ministeryuin, poczem już za panowania Aleksandra II stanął na czele ministe-ryum marynarki z prawami ministra. W sprawach ogólniejszych wykazał swą czynuą ini-cyatywę pomiędzy r. 1857 a 1861-ym. Przekonany o konieczności zniesienia niewoli chłopskiej, zaprojektował uwolnienie podległych swemu ministeryuin kolonij włościańskich, walczył następnie energicznie z niechętnymi reformie z pośród najbliższego otoczenia cesarza. Na kilka dni przed utworzeniem sekretnego komitetu w sprawie włościan wyjechał za granicę (styczeń 1857), skąd powrócił w lipcu wprost z Anglii. Dzięki tylko jego inieyatywie w komitecie, niechętnym reformie, zarysował się w przeciągu kilku tygodni ogólny plan podjętego przekształcenia społecznego. Po trzech burzliwych posiedzeniach w końcu sierpnia i początkach września propozycya K-ego, aby ujawnić prace komitetu, otrzymała mniejszość głosów, a Aleksander II zatwierdził wręcz przeciwną opinię większości. Dopiero po kilku miesiącach, wskutek starań K-ego, jego żony rą żoną postanowił przenieść się do Witebska, / i Milutyna, obradom komitetu nadano charakter gdzie po uciążliwej przeprawie staną i d. 15) jawny, zgodzono się na wydrukowanie reskryp-W kilkanaście dni potem zmarł po j tów i cyrkularny ministeryalnych, oraz rozszerzono zakres terytoryalny projektowanych re-

wydaną za króla greckiego Jerzego I, i Wiarę za księciem Eugeniuszem Wirtemberskim. Por.: „Ruskij Biograficzeskij Słowar.“ t. VII 120 — 155; Korespondencya K-go z Barjatyń-skim w „Russkij Archiw“ 1889; z Żukowskim (1840—49)jw „Russkij Archiw“ 1867, a arcybiskupem Innocentym: „Russkaja Starjina“ 1878. t. 23; z hr. Orłowem, t-że 1873, t. 8. Nekrologi: „Wiestnik Jewropy“, „Russkij Wiestnik“, „Nabliudatel“, „Morskij Sbornik“ 1892 r.

zagranicę w celu bliższego poznania prawo-dawstw europejskich. W r. 1860 komitet o-pracował projekt sądu wojenno-morskiego, rozesłany do opinii prawnikom. Po roku ministeryum wydało w dwóch tomach: Głosy i uwagi różnych osób. Nad projektem tym dalsze prace wstrzymało zajęcie się ogólną reformą sądownictwa wojskowego rozpoczęte na nowo pod kierunkiem w. księcia, już na podstawie zasad przyjętych w Ustawach sądowych ogólnych z 1864 r. Owocem nowej tej działalności była zatwierdzona 1867 r. Ustawa wojeuno-są-dowa. Bezwzględny przeciwnik kar cielesnych, usiłował K. wpłynąć na zniesienie ich w wojsku i we flocie, rzeczywiście ograniczając je i łagodząc w marynarce. Wydawany przez ministeryum marynarki pod kierunkiem K-go „Morskij Sbornik“ był pierwszym organem, który poddawał rozstrząsaniu projekty reform i ważniejsze sprawy państwowe, tak, że inne pisma pod tym względem posiłkowały się wyłącznie przedrukami z tego organu. K., uznając potrzebę reform we wszystkich dziedzinach administracyi, usiłował wpłynąć na zmiany w osobistym składzie naczelnego zarządu, a choć nie zdołał uzyskać oddania ministeryum spraw wewnętrznych M. A. Milutynowi, to jednakże trzy inne ministerya powierzone zostały (1861/2) ludziom, grupującym się obok w. księcia, jak A. W. Gołownin (oświata), D. A. Milutyn (wojna), A. Ch. Reitern (finanse). D. 8 czerwca 1862 w. ks. K. został namiestnikiem

J. B.

Konstanty Konstantynowicz, wielki książę rossyjski (* 22 sierpnia 1858 r.), drugi syn w. ks. Konstantego Mikołajewicza, początkowo służył we flocie, następnie w lejb-gwar-dyi, w r. 1884 poślubił Elżbietę Maurycównę, ks. sasko-altenburską, od r. 1891 do 1900 był dowódzcą preobrażeńskiego pułku lejb-gwardyi, od r. 1889 jest prezydentem petersburskiej a-kademii nauk, wreszcie od r. 1900 naczelnikiem szkół wojskowych w Rossyi. Jest prezydentem moskiewskiego tow. miłośników nauk pizyrodniczych, antropologii i etnografiii, tow. ratunkowego rzecznego, prawosławnego tow. palestyńskiego i petersburskiego jacht-klubu. Słynie jako poeta, pisujący liryki i pieśni religijne. W r. 1904 obchodził 25-letni jubileusz działalności pisarskiej. Ogłosił: „Stihotwore-nja“ (Petersburg 1886, 3-e wyd. 1894); „Nowy-ja stihotworenja 1886—88“ (tamże 1889, 2-e wyd. 1900);    „ Tretij sbornik t stihotworenij

w Król. Polskiem z władzą główno-dowodzącego wojskami. Wraz z żoną przybył do Warszawy 2 lipca. Nazajutrz, wychodząc z Teatru Wielkiego, otrzymał lekki postrzał w ramię z pistoletu. — Po tym wypadku rzekł do Wielopolskiego: „Wesprzyjcie mię swym wpływem moralnym, bo władza pozbawiona poparcia narodu jest bezsilną“. Znoszony stopniowo stan wojenny, w początkach 1863 r. znów . został wprowadzony na całym obszarze Królestwa, a wobec dalszych wypadków K. d. 7 września t. r., opuścił stanowisko namiestnika. Otrzymawszy z Liwadyi reskrypt z d. 31 paźdz. uwalniający go zupełnie od obowiązków na teraz, z zapowiedzią powierzenia ich nanowo po uspokojeniu kraju, W. książę wyjechał do Krymu, skąd niebawem udał się za granicę. D. 13 stycznia 1865 mianowany prezesem Rady Państwa, na tern stanowisku pozostał do d. 25 lipca 1881 r. Za Aleksandra III usunął się całkowicie od spraw państwowych, a więc i od zarządu flotą i ministeryum marynarki, w którem przeprowadził był szeroko zakreśloną i gruntową reformę. Zamieszkał odtąd w swym majątku Orianda w Krymie.

Ożeniony z w. ks. Aleksandrą Józefowuą, córką księcia Sasko-Altenburskiego, Aleksandra (Fryderyka, pozostawił synów: Mikołaja (ur.

1850 r.), D y m i tr a (1860) i Wiaczesława

E Chw.

1889 — 99“ (tamże 1901). Prócz tego wydał „Sewastjan-Muczenik“ (tamże 1888) i „Kantata k stoljetju so dnia rożd. A. S. Puszkina dla soło, chora i orkiestra, muz. A. Głazunowa“ (tamże 1899). Jako tłómacz K. znany jest ze swych przekładów z Szekspira, Schilera, Sully-Prudhomme’a i innych.

Konstantyn papież (708 — 715), Syryjczyk rodem, wybrany po śmierci Jana VII. W początkach jego pontyfikatu zagrażało Kościołowi odszczepieństwo rawennateńskie, przy jakiem obstawał i Feliks, nowy b-p Rawenny, który, choć przyjął święcenie swoje w Rzymie i złożył tam wyznanie wiary, wszakże po powrocie do Rawenny, podburzony przez mieszkańców, chciał uwolnić się z zależności od Rzymu. 0-pornego biskupa, wraz z buntowniczymi obywatelami, kazał cesarz Justynian II pojmać i do Konstantynopola dostawić, gdzie wielu przywódców odszczepieństwa zostało skazanych na śmierć, a biskup na wyłupienie oczów. Gdy Justynian II został zamordowany, K. przywrócił stolicę biskupowi oślepionemu, a za swoje przewinienie żałującemu. Tenże cesarz zaprosił K-a do Konstantynopola, celem porozumieniajsię o zatwierdzenie kanonów soboru, Synodus Quin-Umarł w Pawlowsku. nisexta zwanego, jakiego dotąd i od poprzednika K-a pozyskać nie było można. Papież, przybywszy do Konstantynopola (710), uroczyście przyjęty był przez Tyberyusza, syna cesarskiego, tudzież przez kler i cały lud. Z Kon-13 lipca 1863 w Warszawie), oraz córki: Ol gę, stantynopola udał się K. na prośbę cesa-

S. Drz.

rza, do Nicei w Bitynii, gdzie Justynian wówczas przebywał. Nie wiadomo, jak dalece K. zatwierdził kanony wspomnianego wyżej soboru; że ich jednak nie zatwierdził całkowicie, że nawet o zatwierdzeniu żadnem w Rzymie nie wiadomo, pokazuje się stąd, że papież Jan VIII uważał za potrzebne nowe ich zatwierdzenie. W październiku 711 r. powrócił K. ze swej podróży, a w trzy miesiące potem Justynian i syn jego Tyberyusz zamordowanymi zostali przez Filipika Bardanesa, zwolennika monoteli-tów, który zrzucił ze stolicy konstantynopol-skiej patryarchę Cyrusa, a na jego miejsce wyniósł Jana. Nowy patryarcha prześladował prawowiernych i 712 r. odprawił pseudo-synod przeciwko szóstemu soborowi powszechnemu. Wygnanie prawowiernego prefekta Rzymu, Krzysztofa, a postawienie na jego miejscu monote-lity Piotra, oburzyło lud tak dalece, iż przyszło do krwawego starcia pomiędzy dwiema przeciwnemi sobie partyami, i dopiero wysłany przez papieża kapłan zdołał walczących u-spokoić. Filipikus po półtorarocznem panowaniu został z tronu zrzucony, a nowy cesarz Anastazyusz w swojem wyznaniu wiary, które przesłał papieżowi, stanowczo oświadczył się przeciwko monotelitom. K. posłał do Konstantynopola kapłana Michała, apokryzyaryusza, z podwójną missyą: zwykłych powiuszowań nowemu cesarzowi i przyjęcia do jedności kościelnej tych biskupów, którzy pod naciskiem Filipika Kościół zdradzili, a teraz zdradę swą opłakiwali. K. rządził Kościołem lat 7; zm. 8 kwietnia 715 r. Ob. „Vita Constantini“ w „Liber Pontifie.“ Następcą K-a był Grzegorz II.— Konstantyn II (Tybar>usz), antypapież za Stefana III r. 769 ob. Stefan III. („Enc. kościel.“).

Konstantyn zwany także trzecim, z szeregowego żołnierza wyniesionym został przez mieszkańców Brytanii, za panowania cesarza Honoryusza, w r. 407 po Chr. na tron cesarski. W krótkim czasie pozyskał uzurpator ten Gallię i Hiszpanię, a rezydował głównie w prowincyi gallijskiej, której część wschodnią

1    północną Alemannom i Frankom oddał. Niebawem jednak pobił go dzielny wódz Honoryusza, Konstancyusz, pojmał w niewolę i do Rawenny na sąd wysłał; lecz już w drodze zamordowano go z rozkazu Honoryusza, w roku 409. —Por. Orosius, 7; Zosimus, 5, 27; 43; 6,

2    i nast.; Sozomenus, Hist. eccles. 9, 11 i nast.; Gregorius Turonensis, 2, 9.

Konstantyn I, pełnem nazwiskiem Gajus Flavius Valerius Aurel i u s C 1 a u dp u s Constantinus, Wielkim zwany, cesarz rzymski od roku 306 do 337 po Chr. (* d. 28 lutego r. 274 w Naissus, w Mezyi Górnej, albo też, według mniej wiarogodnycli źródeł, w Drepanum pod Nikomedyą lub w Brytanii — f 21 maja r. 337 w Nikomedyi); był najstarszym synem cezara Konstancyusza Chlorusa, i to z pierwszej jego żony, Heleny. Zrazu w służbie wojskowej dzielnie ćwiczony, walczył pod Lyoklecyanem w roku 296 przeciw Achilleusowi w Egipcie, potem pod wodzą Ga-leryusza, razem z ojcem K-a w r. 293 do godności młodszego cesarza (caesa-r) wyniesionego, w wojnie przeciwko Narsesowi, królowi perskiemu. Kiedy Dyoklecyan i Maximianus w r. 305 godność cesarską złożyli, zostali, według systemu, zaprowadzonego przez Dyokle-cyana, obaj cezarowie właściwymi cesarzami, tak zwanymi Augusti. Natenczas K., przekonany, że Galerius mu niedowierza, a nawet na życie jego godzi, podążył do ojca swego, wojującego właśnie z Piktami, którzy do Brytanii byli wtargnęli. Gdy Konstancyusz podczas tej wyprawy zachorował, mianował syna za zgodą wojska swym następcą, chociaż K. wzbraniał się zrazu godność tę przyjąć. W dniu śmierci Konstancyusza, dnia 25 lipca r. 306, w Eboracum (dzisiaj York), obwołało go wojsko, licząc na hojne dary, wbrew Dyoklecyanowej konstytucyi, dotyczącej następstwa tronu, cesarzem zachodniego państwa rzymskiego. Uzur-pacya taka wywołała pomiędzy pretendentami do tronu wielkie niezadowolenie i spowodowała rozruchy w całem państwie rzymskiem. Przezornym egoizmem wiedziony, daleko ambitniejsze mając na oku cele, nie mieszał się K. do tych walk wewnętrznych, lecz z trzeźwem obrachowaniem wyczekiwał stosowniejszej chwili, aby wszystką władzę w państwie olbrzymiem dla siebie zagarnąć. Galerius, chociaż bardzo niechętnie, uznał go zarj „drugiego Cezara“, poczerń K. objął rządy nad Brytanią i Gallią, które ojciec jego dotyczas był sprawował. Nowy Cezar dzielnie i szczęśliwie bronił granic swych dzierżaw, szczególnie przeciw niespokojnym Frankom nad Renem środkowym; zakładał warownie nadbrzeżne, zbroił statki na rzece, wybudował most przez Ren, w pobliżu Kolonii. Zwycięstwo swe splamił jednakże czynem o-krutnym . Askarycha i Ragajzusa, pojmanych w niewolę, kazał w cyrku w Trewirze dzikim zwierzętom rzucić na pożarcie. Tymczasem M a x e n t i u s, nieślubny albo podsunięty syn cesarza Maksymiana, który z tronu dobrowolnie był ustąpił, przybrał w Rzymie godność cesarza (Augustus), i znalazł dostateczne poparcie. Severus zaś, któremu godność cesarska słusznie się należała, w walce z Maksencyuszem wpadł w niewolę i został później zabity. Sędziwy Maximianus, poróżniwszy się z synem, ponownie purpurę przywdział cesarską. W calem państwie szukając stronników, pod koniec r. 307 uciekł do K-a i dał mu córkę swą młodszą Faustę za żonę razem z godnością Augusta; wszakże, gdy później K-a samego chciał zdradzić, musiał zdradę w r. 310 życiem, jak jedno wiarogodne źródło podaje, na stryczku przypłacić. Galerius, który teraz sam byl prawowitym cesarzem, mianował dowolnie spól-rządców starszych i młodszych (A u gust i, Caesares) przeciwko owym uzurpatorom. Wreszcie nikt już nie chciał być Cezarem, każdy sięgał odrazu po godność Augusta. W r. 308 było nie mniej jak siedmiu cesarzów, zowiacych się Augusti. Intrygi najpodlejsze, najcięższe zbrodnie i występki stały się rzeczą zwyczajną. Nienawiść pomiędzy ojcem a synem, mordy krewnych najbliższych, samobójstwa z rozpaczy, walki zacięte, zdrada wojsk, pustoszenie prowincyj ogniem i mieczem; krwawe prześladowanie wyznawców wiary chrześciańskiej: oto główne dzieje smutnych lat owych, w których, jak się zdawało, czasy niecnych trzydziestu tyranów wróciły, a kolos państwa rzymskiego groził rozpadnięciem się w gruzy. Gdy w r. 311 Galerius, starszy cesarz wschodni, umarł, nastąpił po nim Maximinus Daia, który w roku 305 przyjął godność Cezara, a w r.-308 tytuł Augusta, cesarza wschodniego, według chrześciańskich pisarzy najbezpieczniejsza osobistość, jaką ziemia kiedykolwiek nosiła. W Grecyi zaś i Illiryjskich prowinoyach sprawował rządy Augustus Licinius, wódz roztropny i doświadczony, a zrazu i władzca, kierujący się zasadami to-leranckiemi, którego Galerius po śmierci Sewera w r. 307 cesarzem był mianował. W roku 312 sprzymierzyli się obaj chrześciaństwu sprzyjający cesarze, K. i Licinius, przeciwko Ma-ksencyuszowi. Przed niebezpieczną wyprawą na potężnego wroga ukazało się K-owi, jak pobożna legenda opiewa, wobec całego wojska cudowne zjawisko na niebie za białego dnia w postaci krzyża, płonącego ponad słońcem, z greckim napisem u spodu: Toótco vîxa, co znaczy po łacinie Hoc signo vince=pod tym znakiem zwyciężaj. W nocy zaś następnej miał K. widzenie Chrystusa, który, z cudownym owym krzyżem w ręku, nakazał mu znak podobny zrobić i pod nim odtąd wojska wodzić do walki. K., poradziwszy się jeszcze biskupów, u-słuchał rozkazu i na sztandarze wojennym, zwanym od tego czasu labarum (ob.), umieścił monogram Chrystusa. Również i tarcze żołnierzy nosiły odtąd oznaki chrześciańskie. K. zaś, który czcił dotychczas bożka słońca Apollina albo Mithrę, został tera \ gorącym zwolennikiem Jezusa Chrystusa. Do Italii wkroczył przez Mont Genévre; pobił zaraz przeciwnika pod Turynem i Weroną, a wreszcie rozstrzygającą bitwę stoczył nad Tybrem, przy moście Mul wij-skim (Pons Mulvius, dzisiaj Pontemolle; d. 28 października 312). Cudowna owa wizya na wie-bie natchnęła niby armię pewnością zwycięstwa. Za pierwszem już natarciem hufce Maksencyu-sza doszczętnie zostały rozbite. Sam tyran u-tonął w Tybrze, chcąc się ratować ucieczką, a głowę jego, na dzidę wetkniętą, obnoszono po ulicach Rzymu. Z gorącym entuzyazmem witali poganie i chrześcianie K-a jako zbawcę swego, kiedy wjazd do stolicy odbywał. Do niego teraz należało państwo aż po kresy Illi-ryjskie, a odtąd miał jeszcze dwóch tylko spół-rządzców, Maksymina i Liciniusa. W zimie r. 313 zjechał się Licinius z K-em w Medyolanie i poślubił jego siostrę Konstancyę. Obaj ogłosili naonczas sławny ów edykt tolerancyjny, który zezwalał na wolność chrześciań-skiego kultu i na zwrot zajętych przez pogan kościołów. Od roku 313 począwszy zdobywa chrześciaństwo krok za krokiem stanowisko re-ligii dominującej w państwie rzymskiem (ob. Kościół). Kiedy K. do Oallii wyruszył, aby znowu, jak w pierwszych latach panowania swego, walkę toczyć z Frankami, podążył Licinius na Wschód, ponieważ Maximinus, wyzyskując nieobecność sąsiada, wtargnął był w jego kraje. W bitwie pod Adryanopolem część ’ legionów Maksymina przeszła na stronę Liciniusa, reszta rozbitą została lub legła na bojo-wisku. Licinius nadciągnął na czele armii lądowej i floty, ścigał cezara, ale ten na samą wieść o nieprzyjacielu trucizną życie sobie o-debrał. Po tryumfalnym wjeździe do Nikome-dyi, zwycięzca ogłosił edykt medyolań-ski, który obowiązywał teraz już w calem państwie rzymskiem, od Atlantyku aż po brzegi Eufratu. Zaledwie obaj cesarze sami już jako istotni władzcy państwa pozostali, wszczęła się zaraz i pomiędzy niemi walka o tron. K. rozpoczął wojnę w r. 314, najeżdżając nagle Illi-ryjskie kraje Liciniusa, a odniósłszy zwycięstwo w Pannonii pod Cibalae (dzisiaj Vinkovce), nad Sawą, wtargnął do Tracyi, musiał jednakże po drugiej, nierozstrzygniętej bitwie, pod Adryanopolem, zapędy swe powstrzymać i zadowolić się odstąpieniem europejskich prowin-cyi Liciniusa, z wyjątkiem Tracyi i Dolnej Mezyi. Przez dziewięć lat trwał chwiejny a zawsze niepewny pomiędzy obydwoma cesarskie-mi dziewierzami pokój. K. przez ten czas wojował z Sarmatami i Gotami, zajmował się pilnie organizacyą swych dzielnic, a szczególnie nowo zdobytych, przez wojny doszczętnie spustoszonych krain, wszędzie zaś, popierając krzewienie wiary chrześciańskiej, wzmacniał własną władzę. Jednocześnie tyrańskie rządy Liciniusa przeciwnikowi jego gorliwych i wpływowych przyjaciół zjednywały. Wreszcie zerwał K. pokój, nacierając na tłumy zbrojne Gotów, które tracką ziemię Liciniusa były najechały. I znowu na polach pod Adryanopolem, w lipcur. 323, przyszło dó walki mającej rozstrzygnąć o losach ehrześciaństwa i całego ówczesnego świata. Mimo doskonałej taktyki poniósł Licinius straszną klęskę, w największym popłochu schował się z niedobitkami swemi do Byzantium, a kiedy Crispus, syn K-a z pierwszego małżeństwa z Minerwiną, miasto owo oblegać począł, uciekł do Azyi, gdzie pod Chrysopolis (dzisiaj Skutari), nowej doznał klęski, gdy jednocześnie flota jego pod Kallipolis (dzisiaj Gallipoli) pobitą została. Wtedy. Licinius schronił się do Nikomedyi. Małżonka jego, Konstancya, tymczasem uzyskała od K-a uroczy de przyrzeczenie, że łaskawie oszczędzać będzie zwyciężonego cesarza a dziewierza swego. Skazał go też zwycięzca zrazu na wygnanie do Tessaloniki, gdzie jednakże już w następnym roku, za intrygowanie przeciw K-owi, został zamordowany. Lecz więcej jeszcze okrutnych czynów, popełnionych na najbliższych krewnych, plami pamięć K-a. W r. 326 padł Flavius Julius C r i-spus, najstarszy syn K-a, młodzieniec znakomitych zdolności, ofiarą swej macochy Fausty; z rozkazu K-a zamordowano i Liciniusa; wkrótce potem i Faustę samą w gorącej łaźni uduszono, kiedy K. przekonał się, jak wielką krzywdę synowi swemu był wyrządził, a matka, Heleua, słusznie mu wyrzuty za okrucieństwo takie czyniła. Przez lat trzynaście rządził K. jako monarcha światem całym, który pogromiony u stóp jego leżał. Jedynie Gotowie, kiedy cesarz tradycyjnych sum pieniężnych im odmówił, odważyli się na kroki wojenne w r. 331, lecz wreszcie zawarli pokój z Rzymem i jako sprzymierzeńcy chętnie odtąd posiłków żądanych dostawiali. Liczne zastępy dawniej tak niespokojnych Sarmatów albo Wandalów osadził K. w Tracyi. Mógł już teraz bez przeszkody podjąć nanowo wielką sprawę reorganizacyi olbrzymiego państwa, rozpoczętą przez Dyoklecyana. Zwycięstwo zaś wiary chrzęściańskiej i przeniesienie stolicy państwa na Wschód oznaczają stanowczy przełom, epokowy przewrót w dziejach państwa rzymskiego i całego świata. Szczera życzliwość cesarza dla kościoła i sług jego oddziałała także na politykę rządową względem pogaństwa, na które powoli coraz ciaśniejsze więzy nakładał. Wkrótce po osiągnięciu przez K-a władzy monarszej, zawrzała zacięta walka dogmatyczna na Wschodzie z powodu złożenia z rządu piesbytera Aryusza (Areios) w Aleksandryi (ob.). K. starał się gorliwie o załagodzenie sporów, lecz gdy napomnienia jego nie skutkowały, zebrał się z jego inieyatywy w czerwcu r. 325 w Nicei, w pałacu cesarskim, sobór oikumeniczny, któremu cesarz sam przewodniczył. Niemal tylko sami wschodni biskupi, razem 318, stawiło się do Nicei. — Pod wpływem Konstantyna, potępił sobór naukę Aryusza (ob. Sym-bolum Athanasianum). Organizacyi państwa, która w głównych zarysach przeszło tysiąc lat przetrwała, dokonał K. na podstawie, już przez Dyoklecyana założonej. Na miejsce starodawnej szlachty wstąpiła teraz nowa hierarchia urzędnicza, na miejsce republikańskiej równości rozliczne stopnie rang, opatrzone naj-rozmaitszemi a czczemi tytułami. Konstytucya państwa przybrała formy policyjno - biurokratyczne, lecz zarazem charakter stanowczo abso-lutystyczny, cesarz bowiem posiedał władzę nieograniczoną, chociaż w sprawach administracyjnych i prawodawczych gabinet i rada przyboczna cesarza, konsystorz panuj ącego (Con-sistorium princlpis), z prawa miała głos doradczy. Szczątki nawet konstytucyi republikańskiej zniknęły, pozostał z niej tylko czczy, śmieszny formalizm. Całe państwo podzielił K. na 4 prefektury albo wielkie namiestnictwa: Praefectura O rient i s, Illyrici, Italiae, Ga lii ar um. Prefektury dzieliły się na 13 dyecezyi (StoiXYjostç) albo obwodów, a te na 116 prowincyj. Praefectura Orientis składała się z 5 dyecezyj: Oriens, Aegyptus, Asia, Pontu s, T braci a, któ -re z kolei 15, 6, 11 i 6 prowincyj w sobie liczyły. Illyricum obejmowała dwie dyecezye: Macedonię z 7 i Dacyę z 5 prowincyami. Italia miała 3 dyecezye: Italię z 17 prowincyami, Afrykę z 6 i Illyricum occidentale z 6 prowincyami. Nakoniec Gallia dzieliła się na 3 dyecezye: Hiszpanię z 7, G a 11 i ę właściwą z 17 i Brytanię z 5 prowincyami. Na czela każdej prefektury stali praefecti, którzy mieli najwyższą władzę cywilną,. wszakże bez komendy wojskowej- dye-cezyami zarządzali Vie arii, zwani także we wschodnich krainach Comités-, na czele prowincyj stali Rectores albo Praesides albo Proconsular.es. Rzym i Konstantynopol miały osobnych prefektów, od których jednakże można było do instancyi cesarskiej apelować. W urzędach publicznych przeprowadził K. jak najzupełniej podział władzy. Jeżeli dawniej namiestnicy cesarscy mieli w swych ręku władzę wojskową, sądową i administracyjną, to teraz władza wojskowa i cywilna były zawsze rozdzielone; kiedy dawniej Praefectus praetorio był wszechwładnym urzędnikiem* to obecnie sześciu prefektów podzieliło się cywilną częścią tej władzy. Każdy z wyższych urzędników utrzymywał osobny dwór liczny i cały szereg urzędników podrzędnych, i tak sam Comes Orientis liczył ich 600, a narzekał jeszcze, że liczba ta jest zbyt małą. Na czele wojska stało dwóch głównych wodzów, Magister equitum i Magister p e d i t u m; pod ich rozkazami zostawali pułko-wmicy (C o m i t e s) i kapitani (D u c e s). Niższe stopnie oficerskie zatrzymały starodawne republikańskie nazwy trybunów wojskowych, centuryonów, równie jak i oddziały wojskowe. Pułki gwardyi pretoryauów zniesiono, lecz między wojskiem samem stworzyły teraz wielki przedział osobne przywileje, nadane szczególnym jego częściom. Najwyższy szczebel zajmowała gwardya, zwana Numeri p a-latini, najniższą—wojska załogą na kresach państwa stojące: Li mit an ei, Ri pen ses, C a s tri ci an i; na pośredniem stanowisku znajdowały się wojska połowę albo legiony, zwane Legiones, Palatin i, C o m it atenses, Pseudocomitatenses. Nazwy te były jednakże tylko tytułami honórowemi, niemają-cemi żadnego związku ze służbą pałacową.

Liczba legionów albo pułków znacznie się pomnożyła, lecz każdy z nich liczył teraz mniej żołnierzy, bo tylko 1500, zamiast dawniejszych 6 000. Zadaniem wojska było teraz bronić korony cesarskiej, a nie rozdawać ją samowolnie, jak się to działo w ostatnich wiekach. Obcokrajowców, szczególnie Germanów, służyło w wojsku bardzo wielu, ponieważ K. z doświadczenia własnego cenił ich waleczność i wierność, darzył też ich często prawem obywatelstwa, posesyami; Ammianus Marcellinus utyskuje, że barbarzyniec jakiś doszedł nawet do wysokiej godności konsulatu. Pomiędzy dygnitarzami dworskimi, stanowiącymi teraz główne ognisko administracyi rządowej, zajmują naczelne miejsca: Pierwszy szambelan (lllustris prae-positus saeri cubiculi), pierwszy ochmistrz (Pri-• micerius saeri cubiculi), z liczną, całkiem według oryentalnego zakroju świtą zwyczajnych szambelanów (Cubicularii), ochmistrzów (Comités castrenses saeri palatii), marszałków dworskich (Silentiarii), dbających o spokój w otoczeniu cesarza, i paziów dworskich (Ministeria-les dominiez). Magister officiorum, minister spraw wewnętrznych, przedstawiał cesarzowi na au-dyeneyach petentów i załatwiał także ich prośby i skargi w czterech kancelaryach (scrinia), zawiadował policyą całego państwa i stał na czele ośmiu tak zwanych szkół wojskowych, gwardyjskich, przepysznie zbrojnych oddziałów, a wreszcie i arsenałów wojennych; kanclerz cesarski (ąuaestor saeri palatii) opracowywał prawa i rozporządzenia cesarskie; Cornes sacra-rum largitionum odpowiadał dzisiejszemu ministrowi finansów i miał pod sobą 11 kance-laryi; Cornes rerum privatarum divinae domus zarządzał prywatną szkatułą cesarską {arca principisf Cornes domesticus equitum i Cornes domestieus peditum byli dowódzcami przybocznego pułku cesarza. Rada państwa, albo tajny gabinet {Consistorium principis), składa się z najwyższych urzędników państwa i z zaufanych powierników cesarza. Służbę komunikacyjną pomiędzy władzą naczelną a urzędnikami prowiucyonalnymi pełnili na pocztach rządowych agenci {agentes in rebus), którzy zarazem mieli zlecenie składania tajnych raportów z podróży swych jako szpiegi, a stąd, zwani „oczami cesarza“, zajmowali wpływowe stanowisko, budząc zarazem postrach ogólny. Sta-tionarii zwała się ówczesna żandarmerya, a do-wódzcy ich Eirenarchami. Systematycznie też zorganizował K. całą tę polityczną hierarchię co do rangi i tytułów, które, z nieznacznemi zmianami, w najwyższych sferach dworskich i urzędniczych państw cywilizowanych do dzisiaj obowiązują. Członkom rodziny cesarskiej przysługiwał tytuł Nobilissimi, prawo noszenia purpury i przewodniczenia na radach rządowych. Patrycyuszami {patricii) zwali się faworyci cesarscy i członkowie najwyższej rady państwa. Najwyższą rangę dworską tworzyli

Yiri Illustres, Speetabiles, Clarissimi; po nich następowali Perfectissimi i Egregii. Wszyscy oni mieli przystęp do osoby cesarskiej, do senatu i sądów, pobierali pensye wysokie, wolnymi byli od urzędów miejskich, zwanych mimera sordida, od podatków, z wyjątkiem gruntowego; w razie skargi nie wolno ich było torturami męczyć. Każda ranga miała osobne swe symbole, tak zwane signa, insignia, sgmbola codicillorum. Skrzywdzenie ich uważano za obrazę majestatu; kto sobie powyższy tytuł przywłaszczył, traktowany był jako zdrajca stanu, „ponieważ zbrodni przeciwko boskiemu porządkowi się dopuścił“ (sitąue piane sa-crilegii reus, qui divina praescripta neglexerit). Z owych też czasów pochodzą tyłuły, jakie się do naszych czasów przechowały, jak Magnifii-centia, Gravitas, Serenitas i t. d. Senat, co do nazwy, istniał jeszcze w Rzymie i w Konstantynopolu, jednakże odjęto mu udział w rządach, administracyi skarbu państwa i prowincyi, oraz formalne zaszczyty, a więc szatę, szeroką purpurą bramowaną i miejsca honorowe na widowiskach publicznych. Zwyczajne otoczenie cesarza tworzyli Comités (ob. Corne s), świtę zaś zaufani jego i faworyci, którzy mu wszędzie towarzyszyli, utrzymywani na stole cesarskim. Dwa nowe rodzaje bardzo uciążliwych podatków, które nadto z bezwzględną surowością ściągano, zwały się indictio i chrgsargyrum. Prócz tego zasilały jeszcze skarb państwa przeróżne monopole, regalia, a szczególnie taksy, ogólnie znienawidzone, opłacane przy objęciu każdego urzędu lub godności. Zreformowanie wreszcie monety przestarzałej okazało się aktem koniecznym, lecz dla całego państwa bardzo pożytecznym.—Wiekopomnego czynu dokonał K. przez założenie nowej stolicy państwa. Rzym, od czasów Dyoklecyana bardzo upośledzony, nie mógł już pozostać stolicą. Przez dłuższy czas myślano o przesław-nem Ilium, homerowej Troi, jak ongi pod koniec Rzplitej. Lecz nie na tern miejscu, chociaż w jego sąsiedztwie, ani też wNikodemyi, którą Dyoklecyan jako stolicę upatrzył, tylko na gruncie starożytnego Byzantion, na punkcie najbezpieczniejszym i najdogodniejszym, do którego przyroda sama wszelkiemi powabami i zaletami nęcić się zdawała, powstała w r. 327, kiedy starodawne miasto od nowa obwarowano, przebudowano i rozszerzono, nowa stolica, „Miasto Konstantyna“, Ko nstantino-polis. Poświęcenie nowej rezydencyi cesarskiej odbyło się d. 11 maja 330 r. W posągu kolosalnym starodawnego bożka słońca umieszczono partykuły z prawdziwego krzyża Chrystusa, który podczas pielgrzymki do ziemi pobożna matka cesarza, Helena, w Jerozolimie była znalazła. Licznych nowych osadników zwabiono do młodej rezydencyi hojne-mi przywilejami. Hojnych darów w zbożu i widowisk publicznych (panis et eircenses)

i polityką Konstantyna w dziele „History ofthe Przeniesiono décliné and fali of the Roman empire“; Burck-bardt „Die Zeit Konstantins des Grossen“ (Bazylea 1753, 2-e wyd. Lipsk 1880); Z a b u „Konstantin der Grosse und die Kirche“ (Hannower 1876); de Broglie Alb., „L’église et l’empire Romain,“ (5 wyd., tom II, Paryż 1878); Brie-g e r „Konstantin als Religions-politiker“ (Gotha 1880); Schiller „Geschichte der römischen Kaiserzeit, “(tomll, Gotha 1887); Flasch „Konstantin der Grosse als erster christlicher Kaiser“ (Würzburg 1891); Seeck „Die Anfänge Konstantins,“ w „Deutsche Zeitschrift für Geschichtswissen.“ tom VII z r. 1892.

Konstantyn II (C1 a u d i u s Flavius Julius Co ns tąnt in us), ces. rzymski, od r. 337 «do 340, najstarszy z synów Konstantyna W. iFau-sty, urodził się w r. 316, wyniesiony już w następnym roku do godności cezara, objął po śmierci ojca i wymordowaniu bratanków, przy podziale olbrzymiego państwa pomiędzy braci, w Sirmium w r. 338 potwierdzonym, władzę jako cesarz Zachodu nad tak zwaną Gallijską prefekturą, razem z Brytanią, Hiszpanią i zachodnią częścią Afryki północnej. Absolutną władzę swą nawet w stosunku do kościoła o-kreślił słynnem wyrażeniem: „Wszystko, czego chcę, musi być prawem Kościoła.“ Z powodu zatargów, które pomiędzy nim a bratem Kon-stansem, władzcą italskiej prefektury, wywiązały się o rozgraniczenie posiadłości w Afryce, wybuchła wojna, w której K. w potyczce nad rzeczką Also, pod Akwileą, w kwietniu r. 340 klęskę poniósł i życie postradał. — Por. Zosimus 2, 20 i nast.

Konstantyn, tego imienia dziewięciu cesa-rzów bizantyjskich: 1) K. III (* 3 maja r. 612 w Konstantynopolu jako syn cesarza Herakliusza); zamordowany już w kilka miesięcy po objęciu tronu dnia 23 czerwca r. 641, z poduszczenia macochy Martiny, która swego syna, Konstantyna Herakleonasa, na tron wynieść pragnęła.—2) K. IV, z przydomkiem P o-gonatos, tj. Brodaty, (;ca)Y<*>v=broda), zasiadał na tronie od r. 668 do 685; * w r. 648 jako syn cesarza Konstausa II; władał państwem z wielkiem okrucieństwem, mieszając się często do sporów teologicznych. Za panowania jego wynalazł syryjski mnich Kallinikos z Heliopolis tak zwany grecki ogień (ob.), z pomocą tego ognia odparto dwukrotuie Arabów, oblegających w r. 673 i 678 Konstantynopol. Mimo że Bułgarów wyparł K. w r. 679 za Dunaj, musiał im przyrzec opłatę haraczu. Um. d. 14 września 685 r. — 3) K. V, z przydomkiem Kopronymos, po grecku Koîupwvo-[ioç (xôîrpoç—brud, nieczystość, i 8vo{j/x=imię), zwany tak, ponieważ przy chrzcie siebie i chrzcielnicę powalał, panował od r. 741 do 775. Ur. się w r. 719 jako syn cesarza Leona III. Był to jeden z najdzielniejszych i w wyprawach wojennych najszczęśliwszych władzców

nie biakło i w nowej stolicy; jedynie krwawych igrzysk gladyatorów zakazano, potajemnie podobno wiele starożytnych dzieł sztuki z świetnej przeszłości pogańskiego Rzymu. W r. 335 objawił K. swą ostatnią wolę, dzieląc na pięć części państwo olbrzymie pomiędzy trzech swych synów i dwóch bratanków; i tak: Konstantyn II objąć miał władzę nad Gallią i Brytanią, Konstancyusz nad Wschodem, Konstans nad Italią i Afryką, z bratanków zaś Dalmacyusz nad Tracyą, Macedonią i Grecyą, a Hannibalianus nad Królestwem Pontyjskiem. W r. 337 rozpoczął K. przygotowania do wyprawy wojennej przeciw Sapo-rowi II, królowi perskiemu, aby prowincye nad Eufratem odbić znowu wrogowi i ściśle z monarchią połączyć. Lecz, zanim zamiaru tego mógł dokonać, zachorował i umarł dnia 21 maja r. 337 w Nikomedyi, gdzie w poblizkich źródłach gorących wyzdrowienia się spodziewał. Dopiero na łożu śmiertelnem, dręczony pewnie wyrzutami sumienia za wielkie swe winy i zbrodnie, przyjął chrzest, zamiast w Jordanie, jak sobie życzył, z rąk biskupa aryańskiego Euzebiusza, późniejszego biografa, i na ręku jego też skonał w 63-m r. ż. Zwłoki jego pochowano z najuroczystszą pompą w kościele św. Apostołów w Konstantynopolu. Kultura chrześciańska czerpie po dziś dzień siły z dzieła rąk jego. On wywalczył wierze chrześciańskiej zwycięstwo w państwie rzymskiem, a obumierającej cywilizacyi dał nadzieję ponownego, piękniejszego rozkwitu. Charakter K-a wszakże nie dorównał szczytnemu swemu powołaniu. Przydomek „Wielkiego“, jaki mu dzieje nadały, zyskał nie tyle przez energię swą, którą okazał przy reorganizacyi państwa, licznemi burzami wewnętrznemi skołatanego i w całem ciele zepsutego, jak dla ogromnych trudności, które pokonać musiał, aby rozdrobnione części jego szczęśliwie w jedną organiczną całość spoić. Zasługi jego w tym względzie są istotnie wielkie. Zapewnił też dla każdego wymiar sprawiedliwości, bronił poddanych od ucisku, sprzyjał naukom i sztukom pięknym, zakładał szkoły prawnicze, jak np. w Berytos, w Fenicyi, zreformował armię, znosząc zarozumiałych i znienawidzonych pretoryanów, którzy dotychczas osobną potęgę w państwie tworzyli, i ulepszył system podatków, razem z reformą monety rządowej.— Por. Eusebiusa życie cesarza Konstantyna, zawierające chrześciańską jego apoteozę; „Noti-tia dignitatum utriusque imperii,“ wyd. Boecking, Bonn 1839 — 1850; Tillemont „Histoire des empereurs romains“, Paryż 1723, tom IV; Hau-bold „Dissertatio de conc. prins.,“ Lipsk 1788; Manso „Leben Constantius , des Grossen“ (Wrocław 1817); Hug „Denkschrift zur Ehrenrettung Constantins“ (Freiburg 1823); głębokością i bystrością poglądów odznaczają się badania u-czonego Gibbona nad działalnością, charakterem

S. Dr z.

S. Drz.

bizantyjskiego cesarstwa, znienawidzony jednakże jako bezwzględny, a nieraz i okrutny protektor obrazoburców. Za panowania jego więzienia pełne były mnichów, stawających w o-bronie świętych obrazów i relikwij, którym z rozkazu cesarskiego oczy wyłupiono, a nogi i ręce poodcinauo. Bizantyjscy historycy przedstawiają go też w świetle bardzo niekorzystnem, ze stronniczą nienawiścią. Stłumiwszy w r.

s t w a (łaciński tytuł brzmi: De administrando imperia),¹ przeznaczone dla syna, Romanosa, zawiera geografię krain zagranicą państwa z X w., z licznemi dygresyami o metodzie, według której z nąj ważniej szemi narodami sąsiedniemi postępować należy. Główna wartość tego dzieła polega na licznych wiadomościach o narodach, które ku północy, wschodowi i zachodowi z cesarstwem bizantyjskiem graniczyły. Nadzwyczaj ciekawem jest ono jeszcze z tego względu, że autor, z praktycznych pobudek wyrzekając się używanego zawsze w Konstantynopolu pseudo-attyckiego języka, według potrzeby używa gminnych, a nawet często słowiańskich i innych obcych wyrazów i wyrażeń. 3 Dzieło \v dwóch księgach O wojskowym i admistracyjnym podziale państwa, noszące tytuł w oryginale IIspc rwv ł>e|A7TtóV, po łacinie De praefecturis, podaje-miasto współczesnej, pożądanej statystyk-o wielkości państwa, liczbie ludności, administracyi i zasobacli poszczególnych miast i pro-wincyj, w ogólnych zarysach geografię cesarstwa bizantyjskiego za panowania Justyniana, opatrzoną przeróżnemi bajecznemi wieściami o powstaniu rozlicznych gmin miejskich i złoś-liwemi epigramatami, na ich mieszkańców wymierzonemu Jak się obecnie wykazuje, są to ekscerpta, po części dosłownie wypisane, z dwóch najważniejszych podręczników geograficznych z V i VI w. po Chr., mianowicie z dzieł Stefana Bizantyjczyka i z Hieroklesa. 4) Obszerne dzieło O ceremoniach dworu Bizantyjskiego, zatytułowane ¹ ’E/9-so'ç r?ßaot-Xsioo Tà^saiç, po łacinie De eaerimoniis aulae By.zantinae-, jest to rodzaj olbrzymiego kalendarza domowego, nadwornego i rządowego, bardzo ważny dla poznania historyi cywilizacyi, zawiera bowiem w najdrobniejsze szczegóły wchodzące przepisy etykiety, obowiązującej na dworze cesarskim przy chrzcinach, ślubach, koronacyi, tryumfach, pogrzebach, przy awansach urzędników, audyencyacli recepcyjnych i pożegnalnych posłów zagranicznych itd. Ceremoniał ten drobnostkowy, z którym się zrósł dwór, państwo i poddani bizantyjscy, stanowił przez długie wieki nader silną podporę potęgi wschodnio-rzymskiej i wywierał wpływ wielki, zbyt mało po dziś dzień zbadany, na książęce dwory Europy zachodniej, a przedewszystkiem Słowiańszczyzny wschodniej, utrzymał się zaś do dzisiaj na dworze Porty Otomańskiej. Ważnym jest także ten podręcznik starożytności dworu i państwa bizantyjskiego dla historyi literatury greckiej, gdyż mieści w sobie jeszcze poetyczne akklamacye, hymny i pieśni, wielbiące osobę cesarską przy rozmaitych sposobnościach; na szczególną uwagę zasługuje

743 bunt dziewierza swego, Artabardosa, odniósł w r. 747 zwycięstwo na morzu nad Sa-racenami, podbił naprzód Syryę i Armenię pod władzę cesarzów wschodnich, walczył także szczęśliwie przeciw Bułgarom; na wyprawie nowej, "przeciw nim podjętej, umarł dnia 14 września r. 775.-4) K- VI, panował od r. 780 do 797. Ur. się w r. 771 z ojca Leona IV i z pięknej atenki Ireny. Wstąpił na tron w r.

780 pod opieką swej dumnej i władzy chciwej matki. W r. 790 objął sam rządy, lecz w r. 797 strąciła go matka i w więzieniu tak okrutnie oczy mu wyłupić kazała, że niebawem w straszliwych męczarniach żywota dokonał.—

5) K. VII, Porphyrogennetos (=w purpurze albo, według spółczesnych świadectw, w porfirowym pałacu urodzony), panował od r.

za-

za-

912 do 959. Ur. się w r. 905 jako syn Leona VI, zwanego Mędrcem, wnuk Basyliosa I, łożyciela dynastyi macedońskiej. Licząc ledwie lat siedem, wstąpił na tron, najpierw pod opieką stryja Aleksandra, a potem matki swej, Zoë; poślubiwszy zaś córkę dzielnego admirała Romanosa Lekapenosa w r. 920, z nim umiał władzę swą dzielić. Dopiero po strąceniu teścia z tronu rządził samodzielnie od grudnia r. 944 do listopada r. 959, w którym żywota dokonał. Zmarł podobno z poduszczenia żony, Trofano, otruty przez własnego syna.

Ponieważ pokonano już najniebezpieczniejszych, rozlicznych wrogów, napadających na kresy olbrzymiego mocarstwa, zażywało ono za jego panowania przez dłuższy czas względnego spokoju: miał więc Konstantyn dość sposobności, zdolności i środków materyalnych, aby się studyom literackim i naukowym oddawać.

mało

Po -

Nie szczędząc wielkich sum pieniężnych, kazał wypisywać obszerne ekscerpta z wówczas dostępnych, a w części już zupełnein zniszczeniem zagrożonych dzieł literatury starożytnej, odnowił z ogromnym przepychem wielki uniwersytet Barda sa (ob.) w Konstantynopolu, który wr dziejach ponownego rozkwitu wyższego wykształcenia w stolicy greckiej podniosłego nabrał znaczenia; sam wreszcie na niwie literatury sił swoich próbować zaczął. między własnemi dziełami K-a na wzmiankę zasługują następujące: 1) „Żywot i czyny dziadka jego Basyliosa I flaropixrj StVj-pnoiç tou ßCov xou Twv xpa£swv tod BaçiXeioo), pomiędzy niemi pieśń ludowa, skomponowana napisany, jak snadno pojąć, stronniczo; dla te-    w rytmie „politycznym“, prototypie piętnasto-

go tylko ostrożnie korzystać z niego może hi-    zgłoskowych wierszy jambowych. Jedyny ma-

storyk. 2) Dzieło O administracyi pań- nuskrypt tego dzieła, pochodzący z X wieku,

Wielka Encykl. Po-wf7 lluttr. Zeszył 800a 2XXV1II

znajduje się w bibliotece lipskiej. Ze szczodrobliwej inicyatywy K-a powstały następujące dzieła: 1) Bazyliki, rà BaatXixâ, zawierające kanon prawa państwa bizantyjskiego, skompilowane z wyciągów, poczynionych z wielkich rzymskich dzieł prawniczych, jak Digesta, Codex Justinianeus i Novellae. 2) O sztuce wojennej, 'Zzpa.rfflW.bv r.spt sd-wv ôtacpôpwv efivwv, we fragmentach tylko dochowana kom-pilucya przeróżnych szczegółów o rozmaitych sposobach, w jakie ludy obce wojnę toczą. 3) Encyklopedyczne dzieła, zawierające obfite, chociaż dzisiaj tylko w szczątkach przechowane, wyciągi z greckich klasycznych i wcześniejszych bizantyjskich autorów, metodycznie według osobnych przedmiotów w 53 wielkich rozdziałach na sposób podręczników ułożone, uważać wypada za wielką, nieocenioną zasługę K-a, który w ten sposób przyczynił się do zachowania główniejszych części tekstów, jakie się doówczas jeszcze tylko w niewielu, i to okaleczonych i nadpsutych, e-gzemplarzach dochowały. Pierwsze miejsce pomiędzy niemi zajmuje Encykl. historyi i nauk politycznych, uwzględniająca cały obszar greckiej historyografii aż po czasy bizantyjskie, szczególnie zaś, obok Herodota, klasycznego mistrza historyi, historyków epoki aleksandryjskiej i rzymskiej, jakimi byli: Po-lybios, Diodoros, Dionysios z Halikarnasu, Jose-phos, Appianos, Dio Cassius, Zosimos, Priskos, Malchos, Prokopios, Agathias i inni, których szereg kończy Theophylaktos, ostatni dziejopisarz przedbizantyjskicli czasów, obok kronikarzy Malalasa, Teofanesa i Jerzego Mnicha (Ge-orgios Monachos). Z dochowanych szczątków można jeszcze część rozdziałów dość wyraźnie rozróżnić; są to: ’ExXo^at nepi 7Tpeaßetö)v (Excerp-ta de legationibus), Ilepl àpezfjç xai xaxiaç (De virtutibus et vitüs), IIspi yvw^wv (De sen-tentiis), IIspi e7nßooXG>v xatà ßaaiXswv y^Tûvdiôov (De insidiis), IIspi azpazrfl'ruLÔLzw (De strateg ematis), IIspi <57][rrjYopitôv (De contionibus mïli-taribus). Encyklopedyę rolniczą, znakomite świadectwo bystrego i praktycznego zmysłu K-a, któremu niesłusznie naukową i martwą uczoność książkową zarzucają, spisał z polecenia cesarza Kassianos Bassos, rodem z Bitynii. Zawiera ona, opierając się zwłaszcza na wcześniejszych kompilacyjnych dziełach Vindaniosa, Anatoliosa i Pidymosa, w dwudziestu księgach najrozmaitsze reguły i przepisy, dotyczące rolnictwa. Encyklo-pcdya medycyny, ’lazpwâ, dającą smutne świadectwa upadku nauk lekarskich w epoce bizantyjskiej, napisał również na rozkaz cesarza Theophanes Nonnos, na podstawie dzieła lekarskiego Oribaryusza. Lepszym jest podręcznik o sztuce weterynarskiej, cLi-TCiatptxd, skreślony przez Hieroklesa według dzieł Hippokratesa z Kos, ziomka sławnego lekarza, i Apsyrtosa, traktujących o sztuce lecze

nia koni. Dopełnienie podręczników agronomicznego i lekarskiego tworzą wreszcie ekscerptu z dzieła Arystotelesa, Twv ’ApcTcorsXooç 7rspi Çuxov hmzopĄ, Wyciąg z dziejów zwierząt, pomnożony wyciągami z późniejszych źródeł, jakie tworzyli Aelianus i Timotheos. —Por. pa-negiryczną biografię K-a w kontynuacyi Teofanesa, wyd. w Bonn, str. 381—469; Leich „De vita et rebus gestis Constantini Porphyrog.“ (Lipsk 1746); Ra mb au d Alfr. „L’empire grec au dixième siècle, Constantin Porphyrogénète“ (Paryż 1870 ; najlepsze, wyczerpujące dzieło o K-ie); Hirsch „Kaiser Constantin VII Porphyrogeunetos“ (Berlin 1873). — Wydania dzieł K-a: Ogólne w „Patrologia Graeca“ Mignę, tom 109,    112, 113, (Paryż 1854);

a) Żywot Bazyliusza wydali: Leo Allatius (Kolonia 1653); Combefis F. w „Scriptores post Theophanem“ (Paryż, 1685 str. 132 i nast); Bekker J. w „Theophanes continuatus“ (Bonu 1838, str. 211 — 353); b) „De administrando imperio“: Meursius J. (Lej da 1611; 1617); por. Groh C. J. Wiadomości Konstantyna Porfyrogen. o Serbach i Chorwatach (Petersburg 1880 po rossyjsku „Archiv für slavische Philologie“, tom IV, str. 546, z r. 1880; tom V, 1881, str. 181 i nast., str. 390 — 397); Krek G. „Einleitung in die slavische Literaturgeschichte“, (wyd. 2-e Gradyska 1887, str. 340 i w innych miejscach); c) De thema--tibus: I księgę wyd. Vulcanius Bon. (Lejda 1588); obie księgi: Morellus F. (Paryż 1609); Meursius J.. razem z „De administr. imperio“ (Lejda 1617); Banduri A. „Imperium orientale“, (Paryż 1711, tom I; II księgę wyd. Tafel L. Fr., Const. Porph. „De provinciis regni Byzan-tini liber secundus“ (Tubinga 1847), ze znakomitą przedmową, dotyczącą geografii bizantyjskiej.— Por. Diehl Ch. „Etudes sur 1’admi-nistration Byzantine dans Pexarchat de Raven-ne“ (Paryż 1888); Hartmann L. M. „Untersuchungen zur Geschichte der byzant. Verwaltung in Italien“ (Lipsk 1889); Schlumberger G. „Sigillographie de l’empire Byzantin“, str. 97 — 320; d) „De caerimoniis“ : Leichius Henr. i Reiske J. (Lipsk 1751 — 1754, 2 tomy, ed. princ.); Por. Bernhardy G. w „Berliner Jahrbücher für wissenschaftliche Kritik“ z r. 1832, tom II str. 144 i nast.; Müller C. w „Zeitschrift für deutsche Philologie“ z r. 1882, tom XIV str. 442—460; Waeschke H. „Studien zu den Ceremonien des Konst. Porphyrogeunetos“ (Zerbst 1874); Lingenthal Zach, w „Monatsberichte der Berliner Akademie der Wissenschaften“ z r. 1880 str. 79 i nast. e) Trzy poprzednie dzieła K-a wydał Bekker J. w 3 tomach (Bonn 1829—1840); /) Bazyliki wydał Heim-bacli W. E. w sześciu tomach, Lipsk 1833 — 1870, v, łacińskiem tłómaczeniem i krytyczne-mi uwagami.—Por. dzieła Lingenthala Zach. „Historiae juris Graeco-Romani delineatio“, (Heidelberg 1839); „Anecdota“ (Lipsk 1843);

„Collectio librorum juris Graeco-Romani inedi-torum“ (Lipsk 1852); „Jus Graeco-Romanum“

7 części, Lipsk 1856 —1884 „Geschichte des griechisch-römischen Rechts “ (wyd. 2-e, Berlin 1877); Montreuil J. A. B. „Histoire du droit Byzantin“ (3 tomy, Paryż 1843 — 1847);

Krüger P. „Geschichte der Quellen und Litte-ratur des römischen Rechts“ (Lipsk 1888, str.

359-370);Pawłów Księgipraw n-e, starorosyj-skie, tłómaczenie z greckim tekstem (Petersburg 1885, po rosyjsku); „Archiv für slavische Philologie, tom IV z r. 1886, str. 151 i nast.;

Bratidileone F. „II diritto bizantino nel) ’ Italia méridionale dal 7 al 12 secolo“ (Bolonia 1886);

La Mantia V. „Cenni storici su gli fonti del diritto greco-romano e le assise e leggi dei rei di Sicilia“ (Rzym 1887); g) Strategiczne dzieło ogłosił Meursius J. (Lejda 1617), razem z „De admm. imp.u i „De them.“\ Lam i J. w ,,J.

Meursii opera“, tom VI 1211—1418 (Florencya 1745).—Por. Müller „Fragmenta hist. Graec.“, tom V, przedmowa str. 13; Hirsch F. w „Göttinger Gelehrte Anzeigen“ z r. 1873, str. 496 i nast g) Enc y klopedyi historycznej poszczególne części wydali: Ursinus F. (Antwerpia 1582); Hoeschel „Excerpta“ (Augsburg 1603);

Valesius H. (Paryż 1634); Wollenberg J. (Berlin 1861, 1862); Mai A. (Rzym 1827); Heyse Th. (Berlin 1846); Boissevain U. Ph. (Rotterdam 1884); Feder L. (3 tomy, Darmstadt 1848 —

1855); Wescher C. (Paryż 1867); Koechly A.

(Zürich 1855,    1856). — Por. Waeschke

H. „Ueber das Fragment der Excerpte Konstantins “ (Dessau 1878) oraz „Ueber die Reihenfolge der Excerpte Konstantins“

(w „Philologus“, tom 41 str. 270 — 283 z r.

1882); Schulze E. „De excerptis Constantini quaestiones criticae“ (Bonn 1866); Lambros Sp. Whmzvpypvi àîtav{Kowara sv    xwStv.t

zfjç p.ov/]ç Atoooaîoo (Ateny 1888, str. 315—337); i) E n c y k 1 o p e d y ę agronomiczną wydali: Needham P. (Canterbury 1704); Niclas N.

(Lipsk 1781, 4 tomy); Beckh H. (Lipsk 1902). Tłómaczenia tego dzieła ogłosili: de Lagarde P. „Geoponicorum iii sermonem Syriacum ver-sorum quae supersunt“ (Lipsk 1860); Por. tegoż „De Geoponicorum versione Syriaca “

(Lipsk- 1855); Pierre M. Anth. „Les XX livres de Constantin Cesar , traduicts en Francoys“

(Poictiers 1545); Herren D. M. „Der veldthaw oder das buch von der veld arbeyt“ (Strassburg 1541, ponownie 1551, 1556, 1565 i w następnych latach) ; por. de Raynal M. „Études sur les Géoponiq.“ w „Aunuaire del’assoc. “ etc., tom VIII z r. 1874, str. 89 — 122); Gemoll W. „Untersuchungen über die Quellen, den Verfasser und die Abfassungszeit der Geoponica“

(„Berliner Studien“, tom I z r. 1884, str.

1 — 280); Beckh H. „De Geoponicorum codici-bus manuscriptis (w „Acta seiniuarii philol. Erlangensis“, toin IV z r. 1888, str. 261 — 346);

Oder E. „Beitraege zur Geschichte der Land-

Wirtschaft beiden Griechen“ („Rhein. Museum“, tom 45 z r. 1890, str. 58—99; 212 — 222); j) Encyklopedyę medyczną wydali: Bernard S. pod tytułem: „Nonnus Theophanes, epi-tome de curatione morborum“ (Gotha 1794 — 1795, 2 tomy); Ruellius J. „Veterinariae medi-cinae libri duo“ (Bazylea 1538, z przedmową Gryneusa); Miller E. (Paryż 1865); na francuski przełożył Massé J. „L’art vétérinaire“ (Paryż 1563). li) Ekscerpta z dzieła Arystotelesa wydali: Rose Val. w „Anecdota Graeca et Graeco-latiua“, część II (Berlin 1870); Lambros Sp., „Exoerptorum Constantini de natura auimaliuin libri duo“ (Berlin 1885). Por. Matthaei C. F„ „lioixiXa 'EXXyjvtxd (Moskwa 1891).—6) X. VIII, panował od i\ 1025 do 1028; urodził się w r. 961 jako drugi syn cesarza Romanosa II; niegodnym był i niezdatnym bratem i następcą bohaterskiego Bazyliosa II, noszącego przydomek Bulgaroktonos (= pogromca Bułgarów), którego spółrządzcą był już poprzednio, chociaż istotnego wpływu na rządy państwa nie wywierał. Kiedy zaś sam zasiadł na tronie, owładnęli nim ministrowie i zausznicy, którzy z wszelką samowolą rządy za niego sprawowali. Umarł w r. 1028. — 7) X. IX, z przydomkiem Mono machos, panował od r. 1042 do 1055. Na tron dostał się przez poślubienie kochliwej cesarzowej Zoë, liczącej wówczas nie mniej jak 65 lat wieku, stłumił kilka buntów, z których najgroźniejszy był rokosz Mania kęsa (ob.); toczył wojnę z Turkami, którzy Armenię podbili, z Pieczyngami i Nor-mannami z Włoch południowych; w r. 1043 pobił Słowian z Rusi. Umarł dnia 11 stycznia 1055 r. —8) X. X Du kas; zasiadał na tronie od r. 1060 do 1067; urodzi! się w r. 1007, za żonę pojął Eudoksię (ob.) Makrembolitissę; przez Izaaka Komnenosa, którego przyjacielem był i ministrem, został na następcę tronu przeznaczony. Kiedy Izaak w r. 1060 jako mnich pobożny wstąpił do klasztoru Studion, K. objął rządy państwa. Wojny nie lubił, dla tego też za panowania jego tak Normannowie, z połudn. Włoch, jak i Turcy w Azyi wielkie zdobycze poczynili; pobił jednakże Uzów albo Usbe-gów, szczep Turkom pokrewny, którzy ziemie jego pustoszyli. Umarł dnia 21 maja 1067 r. 9) X. XI Dra g a ts es albo Dra g oses, ostatni cesarz bizantyjski, panował od r. 1448 do 1453. Urodził się dnia 8 lutego r. 1404 jako syn cesarza Manuela II i Heleny, pochodził z dynastyi Paleologów. Podczas panowania starszego brata swego, Jana VIII, starał się przez dłuższy czas od r. 1420 z pomyślnym skutkiem w Peloponezie frankońskie posiadłości znowu dla Greków pozyskać. Od r. 1443 był władzcą, tak zwanym despotą, w Mistrze, uległ wszakże w r. 1446 przemocy sułtana Murada II, który wtargnął do Peloponezu i K-a, jako też brata jego Tomasza, władającego zachodnią częścią półwyspu, zmusił do płacenia

• Oi

Konstantyn Kephaîas. — Konstantyn Afrykańczyk.

haraczu. Po śmierci cesarza Jana, która na- , go romansu, opływający w mądre sentencye stąpiła dnia 31 października r. 1448, pozosta- i moralne roztrząsania, przeładowany rozliczne-wił K. braciom, Tomaszowi i Demetryuszowi, j mi porównaniami, dotychczas tylko z obszer-obronę posiadłości peloponezkicb, a sam odbył ₍ nych fragmentów, które umieścił Makarios jako cesarz uroczysty wjazd do Konstantynopo- Chrysocephalos w swem koinpilacyjnem dziele la dnia 12 marca 1449 r. Wszakże całe jego „Rhodonia“. Wątpliwą natomiast jest rzeczą, czy panowanie stanowiło jedynie bohaterską walkę dydaktyczny poemat, składający się z 916 śmiertelną” państwa greckiego, ginącego pod politycznych wierszy w 100 działach, przy-potężną nawałą osmańską. Nieprzyjacielskie pisywany często K-owi, jest istotnie jego kroki rozpoczął sułtan Machomet II na począt- utworem. Traktuje on -bez żadnego ładu i skła-kur. 1452; pierwszy szturm do murów Koustan- du o cnotach, wadach, gniewie, wierności, mi-tynopola przypuścił dnia 6 kwietnia 1453 r. j łości, zazdrości, dziewiczości, męztwie duszy, W walce wiekopomnej, stoczonej dnia 29 im.- złośliwości, pokusach, poznaniu samego siebie ja 1453, zginął K. w pobliżu bramy Romanosa i t. d., i wygląda raczej na rozwałkowaną, śmiercią bohaterską. Dzieje K-a opisali w kro- rozmaitemi dodatkami upstrzoną kolekcyę zdań nikach Michał Dukas, Laonikos Chalkokondylas moralnych i dydaktycznych, pochodzących z cza-i przyjaciel jego, Jerzy Phrantzes. —Por. Mija- sów wcześniej szych.—Kronikę K-a wydali: Meur-tovic „Constantine, the last emperor of the sius J. (Lejda 1616); Fabroti K. H. (Paryż

1655, Wenecya 1729), Bekkor J. (Bonn 1837). Konstantyn Kephalas, który był w r. 917 Z r. 1350 pochodzi znakomite, dotychczas nie-

ogłoszone bułgarskie tłómaczenie tego dzieła. Piękny, illustracyami zdobny jego rękopism znajduje się w Bibliotece Watykańskiej (por. „Archiv für slavische Philologie“, tom II r. 1877, str. 12 i nast.). Łacińskie tłómaczenie kroniki pojawiło się w druku jeszcze przed oryginalnym tekstem w Bazylei 1573, sporządzone przez <1. Leunklaiusa. — Szczątki romansu K-a wydali: Boissonade Pr. (Paryż 1819, razem z wydaniem Niketasa Eugenianosa), Hercher R. w „Scriptores erotici Graeci“, tom II (Lipsk 1859). Moralny poemat wyd. Miller Emm. w „Annuaire de l’assoc. pour l'encouragement d. études greques en France“ tom IX z r. 1875, str. 23 — 75.

Konstantyn Harmenopulos, uczony prawnik i teolog bizantyjski, żyjący w XIV wieku po Clir., napisał kilka, dotychczas nie wydanych dzieł leksykalnych i gramatycznych, jak np. o rzeczownikach synonimicznych, o budowie czasowników i t. d.; prócz tego skreślił w krótkim zarysie dzieje heretyków. Bardzo wziętym był jego podręcznik prawa bizantyjskiego, zatytułowany cE£4ßißXo<;. w 6 księgach.—Por. Montreuil J. A. B. „Histoire du droit Byzantin“, tom III, Paryż 1847; von Lin-genthal Zach. „Geschichte des griechisch-römischen Rechts“ (wyd. 2-e Berlin 1877).

Konstantyn Las kari s, żył w drugiej połowie XV wieku po Chr., napisał grecką gramatykę, w formie pytań i odpowiedzi, na wzór dzieła Teodora Garesa; pośrednio korzystał z niej Mela.ichton, pisząc znaną swą gramatykę grecką w czasach reformacyi; wydano ją w Medyolanś« r. 1476 i 1480; w Wenecyi 1521, w Konstantynopolu 1800; por. Legrand E, „Bibliographie hellénique“, tom I, Paryż

S. Drz.

Konstantyn Airykańczyk, po łac. Constantin usAfric anus albo A f e r (* w Kartaginie w r. 1015—I w Monte Cassino w r. 1087; da ty te wszakże nie są zupełnie pewne), lekarz

Greeks“ (Londyn 1892).

S. Drz.

po Chr. protopapas ’ e m cesarskiego pałacu bizantyjskiego, zebrał, niezawodnie z polecenia Konstantyna Porfyrogennetosa (ob.), opierając się na zbiorach podobnych, jakich już Melea-gros, Philippos i Agathias dokonali byli, w 15 księgach po części klasyczne cpigramata greckie. Dochowały się ono jako Anthologia Palatina w sławnym rękopisie, zwanym Codex Palatinus. — Wydania: „Anthologia veterum poë-tarum Graecorum“, ed. Brunck (Strassburg 1786), „Anthologia Graeca ex recersione Brunc-kii, indices et commentarios adj. Fr. Jacobs“ (Lipsk 1794—1814, w 13 tomach; mniejsze wydanie, w trzech tomach, Lipsk 1813—1817, Dubner Paryż 1864); Jacobs „Delectus poëtarum Antho-logiae graecae“ (Gotha 1826); Meineke (Berlin 1842). Por. Hecker „Commentatio critica de Anthologia Graeca“ (wyd. 2-e Lejda 1852). Herder „Acht Bücher Blumen aus der griechischen Anthologie“ (bardzo dowolnie tłómaczoue).

Konstantyn Ma nass es, po gr. K. o Mava-aofjç, (1143 — 1180), kronikarz bizantyjski z połowy XII wieku po Chr., żyjący za panowania Manuela Komnena, napisał w 6733 politycznych wierszach, upstrzonych we zwroty poetyczne, mitologiczne alluzye, zbyt szczegółowe porównania i moralne dygresye, kronikę, Eôvocjuç tdtopr/.fj, rozpoczynającą się w tradycyjnej formie od stworzenia świata, a sięgającą aż do śmierci cesarza Nikeforosa Botoniatesa w r. 1081. Wstrzemięźliwy zresztą w pochlebstwach dla dworu cesarskiego w toku dzieła, podkadził dynastyi Komnenów niezręcznym komplimen-tem, że ich historyi nie podjął się pisać, ponieważ cały Ocean znakomitych czynów przepłynęli, jakichby nawet sam Herakles potężny nie dokonał. Rękopisu wierszowanego roman-K-a, noszącego tytuł Twv xatà ’Apbravôpoo żal KaX/ndéav èvvéa Xôyot (Dziewięć ksiąg dziejów miłosnych Arystandra i Kallithei) do dzisiaj nie odszukano. Znanym jest ten utwór, osnuty na zwyczajnych motywach bizantyjskie-

su

1885.

S. Drz.

S. Drz.

na-

roz-

„De morborum curatione

„De stomachi affectionibus „De victu

ces

!>r J "F.

pido (Zittau 1838).

uczony, należący do szkoły Salernitańskiej (ob ), pod koniec życia mnich zakonu benedyktyńskiego. W wieku młodzieńczym, palony żądzą wiedzy, puścił się w podróż na Wschód, zwiedził szkoły lekarskie w Egipcie, Arabii,

Chaldei, Persyi, a nawet dotarł podobno do Indyj; w krajach wymienionych miał bawić blisko 40 lat. Gdy z wędrówki tak długiej powrócił do ojczyzny, wiedza jego niezwykła raziła go na podejrzenie czarownictwa i ściągnęła nań oskarżenie grożące życiu jego; opuści! więc potajemnie kraj rodzinny, chroniąc się do Włoch południowych. Książę Apulii,

Robe rt Guiscard (ob.), przyjął wielkiego uczonego bardzo łaskawie i chętnie, zamianował go nadto sekretarzem swym przybocznym, równocześnie K. zaczął też nauczać w Saler-nie w słynnej szkole lekarskiej tamtejszej. Już w wieku podeszłym będąc, wstąpił do zakonu Benedyktynów w Awersie, następnie zaś przeniósł się do sławnego klasztoru Monte Cassino, gdzie w wieku zgrzybiałym życia dokonał.

Znaczenie K-a w dziejach nauki lekarskiej polega na tem, że jako jeden z pierwszych stał się krzewicielem arabizmu w Europie. Pozostało po nim sporo dzieł, napisanych łaciną bardzo skażoną, uchodzących niegdyś za płody o-ryginalne, czem jednak nie są, jak to wykazali Darem ber g i Steinschneider (ob. niżej). Wszystkie prace te zawierają bowiem w sobie tylko przekłady, wyciągi, albo przeróbki głównie z dzieł Arabów, chociaż widać, że K. posiłkował się także dziełami anatomi-cznemi i patologicznemi Galena (ob.) oraz chirurgią Pawła z Eginy (ob.), ale najprawdopodobniej i tych wiadomości czerpał nie z oryginałów greckich, lecz z przekładów a-rabskich.—Wydanie zbiorowe dzieł K-a wyszła w Bazylei w r. 1536 staraniem H. Petrus i obejmuje dwie części i u folio, zawierając prawy następujące

libri VII a capite ad pedes usque“; „Liber ru-reus de reinediorum et aegritudinum cognitio-ne“; „De urinis“;

naturalibus et praeter naturam“; ratione variorum morborum“; „De melancholia“

„De coitu“; „De animae et spiritus discrimine“

„De incantationibus, adiuratione, colli suspen-sione etc.“; „De passionibus mulierum“; „Liber de chirurgia“; „Liber de gradibus simplicium meduamentorum“; „De hurnana natura“; „De elephantia“ i „De remediis ex animalibus“.

Nie wszystkie atoli z prac wymienionych są na pewno dziełami K-a, tak przynajmniej twierdzi krytyka nowsza; istnieją nadto w rękopisach prace inne, które Petrus w wydaniu swem pominął, również za dzieła K-a uchodzące. — Por. K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Geschichte der Arzneykunde“ (wyd.

3-e, T. II, str. 292); M. Steinschneider „Constantiuus Africanus und seine arabischen Quellen“ (w „Archiv Vircliowa“ r. 1868, T.

XXVII); Ch. Daremberg „Histoire des scien-médicales“ (Paryż 1870, T. I str. 261) i G. Pagel „Gesell, der Medicin“ (Berlin 1898, cz. I str. 165).

Konstantyna, po łacinie Constantina, i) córka Konstantyna Wielkiego, wyszła za mąż za młodszego Hannibaliana, a po śmierci cesarza Konstausa, włożywszy w r. 350 po Chr. koronę cesarską wodzowi Wetranionowi na głowę, poślubiła Gallusa, w którym jeszcze większą krwiożerność obudziła, aniżeli ją miał już z przyrodzenia; krótko przed mężem swym umarła w podróży w Coenum Gall i-canum , w Bitynii. Ammianus opisuje ją jako Megerę w ludzkiej postaci; Zosimus (2, 45) mieni ją Konstancyą; por. Ammianus Marcellinus, 14,    1;    7; 11. — Nazwa kilku

miast starożytnych, przezwanych tak na cześć Konstantyna Wielkiego, jak 2) w Fenicyi, 3) w krainie Osrhoëne, w Mezopotamii, dawniej zwana także Nicephoriuin, którego mieszać nie należy z miastem Constantia (Antoninopolis), no-szącem niekiedy także miano K.; 1) w Numidyi, przezwane tak od r. 312, dawniejsza Cirta, dzisiaj Constantine (ob.);por. Aurelius Victor, De Caes. 40; Lindemann, De Const. op-

S. Drz.

Konstantyna Wielkiego łuk tryum-jalny w Rzymie, wznoszący się obok Kolosseum, ofiarowany został w r. 315 po Chr. cesarzowi Konstantynowi W. przez senat i naród. Luk posiada trzy przejścia (środkowe 11.5 m., boczne po 7.5 m. wysokości); oba fronty jego zdobią kolumny (po cztery każdy) o wysokich podstawach. Materyał budowlany, tudzież rzeźby pochodzą z dawnego łuku Trajana; kilka zaledwie z pośród nich jest z czasów Konstantyna. — Wizerunek (ob.) A r ch i t e k t a rzymska (tablice).    Hr-

Konstantynograd, miasto powiatowe gub. Połtawskiej, nad rz. Berestową, pod 47° 35’ sz. płn. i 41° 23’ dł. wsch. od Gr., według spisu w r. 1897 liczyło 6 371 m-ców. Trzy cerkwie, kościół ewangielicki, synagoga, 28 fabryczek z 228 robotnikami produkującymi na sumę 420 tys. rubli. Tow. rolnicze, skład nasion i narzędzi rolniczych, władze powiatowe, szpital ziemski na 25 łóżek, dwie biblioteki, drukarnia, kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, szkoła rzemieślnicza, powiatowa, miejska i kilka innych szkółek początkowych. Stacya kolei charkowsko - mikolajewskiej, poczta, telegraf. Resztki warowni Bielejewskiej. Miasto powstało jako warownia Bielejewska w 1731; mieścił się w niem zarząd całej Ukraińskiej linii obronnej, potem 1776 — 78 rezydował tutaj gubernator azowski. Po zniesieniu warowni w r. 1784 K. zostało zaliczone do rzędu powiatowych i wcielone do gub. Połtawskiej.—K - dz ki powiat leży w połudn.-wschodnim kącie gub. Połtawskiej i zajmuje 5341.7 w. □ równej powierzchni stepowej. Grunt przeważnie gli-

parostatkowych, a łączy się z miastem za pośrednictwem dwóch mostów łyżwowych. Na pin. od Galaty leży przedni. Pera (od grec. 7iśpa —-z tamtej strony), właściwe środowisko Europejczyków i główna siedziba posłów i dyplomatów. Główną ulicą jest Grande rue de P è-ra. Przedmieście to posiada po europejsku u-rządzone hotele, teatry, domy rozrywki, kasyna, cukiernie, browary, wykwintne sklepy, księgarnie, europejskie urzędy pocztowe (francuski, angielski, austro-węgierski, niemiecki), szkoły, szpitale, kościoły itd. Wogóle Pera czyni wrażenie miasta włoskiego o wązkich ulicach. Jest tam także kilka okazałych pałaców, położonych na wyniosłości, jak np. gmachy poselstw: francuskiego, angielskiego, austro-wę-gierskiego, niemieckiego, rossyjskiego, Galata Serai (liceum cesarskie),'/gmach municypalny, koszary artyleryi, dające widok na miasto i morze. W[r. 1870 pożar zniszczył połowę przedmieścia; od tego czasu wolno tam budować tylko z kamienia. W ostatniem dziesięcioleciu powstało sporo nowych domów na miejscu dawnych niepozornych i nietrwałych budowli. Na przedni. Pera wznosi się dom, gdzie przebywał i żywot zakończył Adam'Mickiewicz d. 26 listopada r. 1855. Od płn.-zach. do Pery przylega przedni. Kassim-Pasza, posiadające świetnie urządzony (pod"kierunkiem oficerów zachód.-europejskich) arsenał okrętowy Top Hane), do którego należą: gmach j adini-ralicyi (Diwan Hane) i port wojenny. — (Na płn.-wsch. od Kassim-pasza, a na płn. od Pera leży przedni, greckie St. D i m i t r i, źle zabudowane. Od zach. graniczy z Kassim-pasza obszerna dzielnica żydowska Hasskjöi. Dalej idą dzielnice: Piri-Pasza, Chalidzi-0g 1 u, i Siidliidże, a na płn. od tegoż w miejscu, gdzie Złoty Róg zwęża się na kształt rzeki, leży „Dolina słodkich wód“ (turec. Kia-hat Hane), zadrzewiona i obfitująca w świeże łąki—ulubione miejsce wypoczynku kobiet tureckich. Jest tam także pałac letni sułtana z parkiem.—Na brzegu azyatyckim są przedmieścia: Skutari (Üsküdar), przed którem na skale 25 m. długiej i 22 m. szerokiej, wznosi się t. zw. wieża Leandra (turec. Kys Ku 1 e s s i = wieża dziewczyny), nie mająca wszakże nic wspólnego z podaniem o He ronię (ob. Hero i Dean der). Wieża ta nazywała się w starożytności Damalis; miała odpoczywać na niej Io (ob.). W r. 1143 została na nowo odbudowana w celu 'zamknięcia Bosforu żelaznym łańcuchem. Obecną swą formę zawdzięcza Mahometowi II i Achmedowi III. Od płd. przylega do Skutari dzielnica Kadikjöi, zamieszkana przeważnie przez Greków, Lewan-tyjczyków i Europejczyków. Na płd. od niej stiaży ogniowej (Galata Kulessi), z której roz-    leży na morzu Marmara siedm t. zw. wysp

niasty, czernoziem, miejscami piaski, są i miejsca solą przesiąkłe. Powiat zraszają rzeki Orel i Berestowa. Włościanie posiadają 195 246 dz. ziemi nadanej, prywatna własność wynosi 330 779 dz. (w tej liczbie do szlachty należy 72$, do rządu 4 059 dz., do rodziny panującej 171 dz., do cerkwi 4 643 dz., do miast

3    197 itd.). Pod rolą jest 443 950 dz., pod łąkami 48132, pod lasem 10 022 dz., nadto jest jeszcze 19 893 dz. zdatnej pod uprawę ziemi i 16155 dz. nieużytków. Według danych z r. 1900 obszar obsiewu wynosił 262 452 dz., z których zebrano 11 565 tys. pud. ziarna. Len na 9 189 dz. dał 282 908 pud. nasienia i 234 499 pud. włókna. Pod konopie zajęto 2 902 dz., z których otrzymano 78 102 pud. siemienia i 87 603 p. włókna. Z 41681 dz. łąk /.ebra-no 2 700 tys. pud. siana. Plantacye tytuniu zajmowały 12 dz. i dały 989 pud. machorki. Bydło trzymają tylko więksi właściciele rolni, ponieważ powiat odczuwa brak paszy. Według spisu z r. 1897 powiat liczył 230 822 m-ców, w tej liczbie 116 066 mężczyzn. Patentów wykupiono w powiecie 1369, świadectw gilclyj-nych 200, jarmarków bywa rocznie 46. Fabryk i zakładów przemysłowych istnieje w powiecie 336 z 601 robotnikami i 338 tys. rub. produkcyi. Ziemstwo utrzymuje w powiecie

4    biblioteki bezpłatne, 12 czytelni i 25 szkół. W r. 1900 w całym powiecie było wszystkiego 86 szkół, w tej liczbie ogrodnicza. Pod względem administracyjnym powiat rozpada się na 21 włości, obejmującycli 385 wsi. Powiat przerzyna kolej mikołajewsko - charkowska.

K. Cl) w.

Konstantynopol czyli Stambuł (turec. Stambuł, Istambol, arab. K o n s t a n t i n î e h, noTO-grec. KwvoTavttvooîcôXtç, słów. C a r i g r a d, Czaryhrad, pols. Carogród, czes. Cari-h-rad, lewan.-włos. C ospoli), stoi. Turcyi i re-zydeneya sułtana, pod 41⁰ szer.-płu. i 28u58' dług. wsch. Gr., na brzegu europejskim u płd.-zach. wejścia do Bosforu (ob.), położona amfiteatralnie na trójkątnym półwyspie, od północy z przystanią Złoty Róg (ob.), od wsch. oblana Bosforem, od płd. morzem Marmara (ob.). —1) Przedmieścia: Od płn.-zach. przylega do miasta, wzdłuż Złotego Rogu, przedmieście Ejub; wyprowadza ono swą nazwę jakoby od imienia chorążego proroka, który miał poledz tutaj w r. 672, podczas pierwszego oblegania K-a przez muzułmanów. Mahomet II wzniósł nad jego domniemanym grobem meczet, w którym każdy sułtan, przy wstępowaniu na tron, przypasowu-je' sobie pałasz Osmana; ceremonia ta zastępuje koronacyę. Po drugiej stronie Złotego Rogu leżą: wielkie przedmieście Galata; główną o-zdobę jego tworzy wysoka (141 stopni) wieża

tacza sie najrozleglejszy widok na K. i okoli-    książęcych. Port K-ski dzieli się na 3 czę-

mo-

cę. Galata roi się od handlaizy, tragaizy, ma- sei: przystań dla parowców — przed mostem rynarzy itp., i jest sadybą banków i agentur wschodnim; port'handlowy—pomiędzy obu

na.

ośmiobok

Jest to arcydzieło budownictwa tureckiego. Meczet ten posiada od strony zachód, przedsionek z portykiem o 24 kolumnach porfirowych i granitowych, a od strony wschód, cmentarz w kształcie ogrodu, zawierający grobowce sułtana Śolimana oraz małżonki jego, Churrem (Roksolana) — dwa niemniej wybitne dzieła tureckiej sztuki budowniczej. Z liczby pozostałych meczetów, których K. liczy około 230 wielkich i około 670 małych, wymienić należy: meczet Achmeda (Ahmedije) na At Meidan (zbudowany 1609 —1614 przez Ach-

stami i port wojenny—po drugiej stronie mostu zachód. 2) Mury, bramy, place. Właściwy K. opasany jest murami, które częściowo się rozpadają. Zaopatrzone w baszty mu-ry Teodozyańskie (z r. 413), okalające miasto od strony lądu, tworzą potrójne oszańcowanie; rowy pomiędzy wałami są jednak bądź zasypane, bądź też zamienione na ogrody. Mur wewnętrzny i zarazem najwyższy ma 6 m. grubości i 19 m. wysokości, wieże zaś dochodzą do 25 m. Bezpośrednio za murami zaczynają się rozległe cmentarze. K. posiada (na brzegu, europej.) 16 przedmieść i liczy, oprócz 9 furt, 29 bram, w tem 14 od strony przystani, 8 od strony lądu i 7 od strony morza. Z pośród bram najbardziej godną uwagi jest Top Kad pus si, przez którą wdarli się oblegający Turcy w r. 1453 i gdzie poległ w walce ostatni Paleolog, Konstantyn XI. — Z placów publicznych (mei dan) najsłynniejszym jest At Meidan (plac konny), dawny hipodrom, podłużny czworokąt o 270 m. dług. i 150 m. szerokości, założony przez cesarzów Septyma Sewera i Konstantyna placu tym wznoszą się: obelisk Teo-dozyusza II (30 m. wys.), pokryty hieroglifami, którego podstawę bizantyjską z białego marmuru zdobią piękne rzeźby; kolumna Konstantyna Porfirogenety; obelisk z kamieni kwadratowych (25 m. wys.), którego bronzowe płyty rzeźbione zostały zdarte przez Krzyżowców; między dwoma ostatnimi wznosi się kolumna wężowa, która tworzyła ongi podstawę złotego trójnoga, ofiarowanego przez Greków po zwycięstwie pod Platejami świątyni w Delfach.— 3) Meczety i kościoły. Śród licznych meczetów pierwsze miejsce zajmuje meczet Zofii —Hagia Sofia, ofiarowany w r. 326 przez Konstantyna „świętej Mądrości“ ; tworzy on prawie kwadratowy czworobok (75l/₂X70 m.). Odznacza się niebywałym przepychem. Następnie mała Hagia Sofia, były kościół św. Sergiusza i Bachusa, przedstawiający o jednej kopule, zbudowany przez cesarzową Teodorę, żonę Justyniana I. Jest jeszcze około 20 meczetów, przerobionych z dawnych kościołów. Z pośród dziesięciu meczetów, wzniesionych przez sułtanów i nazwanych od ich imion, najpiękniejszym jest meczet Śolimana —S u 1 e i-m anij e, zbudowany 1550 —1566 przez architekta Sinan’a z materyału z kościoła św. Eufemii w Chalcedonie.

meda I); meczet Bajazeta (z 1505); meczet Mahometa Zwycięzcy (Mohammedije), ukończony w r. 1469 na fundamentach dawnego kościoła Apostołów; meczet Selima I; Jeni Dżami (Nowy meczet) lub Sultan Valide; meczety Szali Sade i Laleli, Nuri Osmanije; mecz. Kachrije, przedtem kościół klasztorny, z cennemi mozaikami i freskami; Seirek Dżami (były kościół Pan-tokratora) i in.—Główny kościół grecko-katoli-cki oraz siedziba Patryarchatu oikumenistyczne-go znajduje się w dzielnicy greckiej Fanar (nad Złotym Rogiem). W roku 1897 stanęła tam katedra egzarchatu bułgarskiego. Prócz wymienionych, K. liczy jeszcze 60 kościołów greckich, 38 ormiańsko-gregoryańskich, 26 rzymskokatolickich, 5 protestanckich, tudzież 36 syna-nog. —4) Pałace i gmachy publiczne. Śród pałaców sułtańskich i gmachów publicznych w pierwszym rzędzie stoi starożytny Serai (pałac), tworzący całę dzielnicę, zajmującą pld.-wschód, koniec K-a. Tutaj leżało dawne Bizancyum (Akropolis), później w miejscu tem wznosił się pałac cesarzowej Placydyi, dalej ku wschód, łazienki Arkadyusza i t. p. Wielki pałac cesarzy greckich leżał nieco opodal ku płn. i zajmował tylko część ogrodów Seraju. Budowle dzisiejszego Seraju wzniesione były przez Mahometa II i służyły za mieszkanie sułtanom. Gdy Abd ul Medżyd przeniósł swę rezydencyę do Dolina Bagcze, Seraj zamieszkiwany był przez poprzednie suł-tanki, przebywające dotąd w t. zw. Eski Seraju aż do pożaru w r. 1865, który zniszczył większą część tego pałacu. Seraj opasany jest zewsząd krenelowanym i zaopatrzonym w czworoboczne baszty murem, tworzącym od strony morza zarazem mur miejski, który jednakże przy budowaniu kolei został po części zburzonym. Całą te olbrzymią przestrzeń, okoloną murami, zajmują wielkie, obecnie zdziczałe ogrody, usypane nierównomiernie rozrzuconemi budynkami i kioskami o prostych, lecz pełnych smaku kształtach. Główne gmachy wznoszą się na szczycie pagórka; obok oszczędzonych przez o-gień sterczą zwaliska zniszczonych przez pożogę, przez główną bramę seraju—B a b i Hum a j u n, w pobliżu której znajduje się przepiękna studnia Achmeda 111, wchodzi się na pierwszy dziedziniec — Janczarów, mieszczący mennicę (Zarb Hane), kościół św. Ireny (służący za muzeum broni), wzniesiony przez Konstantyna Wiel., kiosk Czynili (z dawnem muzeum starożytności) oraz nowe muzeum starożytności (ze słynnemi sarkofagami z Saidy), tudzież szkoła artystyczna. Druga brama (Orta Kapuś si) prowadzi na dziedziniec, otoczony kolumnami, na którym dawniej karani byli śmiercią dostojnicy, co popadli w niełaskę. Trzecia brama (Babi s e a d e t—furtka szczęśliwości), prowadzi na dziedziniec wewnętrzny i do sali D y-wanu, gdzie odbywały się zgromadzenia rady państwa i gdzie posłowie przyjmowani byli na

posłuchaniu. Tutaj znajduje się także skarb j jako kolumna Purpurowa, składa się bo-sułtański. Wydarzenia poprzedzające wstą- j wiem z 7-miu cylindrów z czerwonego porfiru; pienie na tron Mahmuda II zniewoliły go pierwotnie miała 55 m. wysokości i dźwigała do opuszczenia seraju. Przeniósł się on spiżowy posąg cesarza Konstantyna, przodsta-do zbudowanego w r. 1679 pałacu Beszy k wionego jako Apollo-Helios, lecz w r. 1081 u-Tasz, położonego na przedm. tejże na- derzył w nią piorun i zniszczył dwa cylindry zwy. W pobliżu mahmudowego pałacu leży oraz statuę; cesarz Emanuel Komnenos odbudo-iuny pałac, Dolma Bagcze, przedsta- wał ją w r. 1180. Kolumna ces. Marcyana wiający pomieszanie wszystkich stylów i prze- (zwana po turec. Kys Tasz), położona prawie ładowany ornamentacyami. We wnętrzu tej w środku miasta, ma 10 m. wysok.; kapitel jej rezydencyi, urządzonego z nowożytnym sma- tudzież podstawa są znacznie uszkodzone. Naj-kiem, znajduje się wspaniała sala tronowa nie- piękuiejsza ze wszystkich kolumn, wzniesiona zwykłej wysokości. Jeszcze okazalszym jest w r. 401 przez Arkadyusza, na cześć ojca, pałac Czy rag an, wzniesiony na brzegu Bos- Teodozyusza, która była ozdobiona płasko-foru przez sułtana Abd ul Azisa (1863 — 67) na rzeźbami, została w roku 1695 rozebrana; miejscu dawnego pałacu Beszyk Tasz. Obecny i dziś widać tylko 6 m. wysoką podstawę (obe-sułtan rezyduje w pałacu Jildis, położonym cnie zwie się Awret Tasz). Ze wspania-na wyniosłości ponad Beszyk-Tasz. Przed bra- łych pałaców ces.: rzów greckich, jak np. Buko-mą prowadzącą do Iildis wznosi się piękny, le on, Porphyrion, pałac Daphne, zale-zbudowr ny w r. 1886 meczet Hamidije.—Z po- dwie pozostały ślady. Zachowały się jeno je-między gmachów publicznych godne są uwagi: szcze rozległe 3-piętrowe zwaliska pałacu Wysoka Porta (Babi-Ali, także Pasza Hebdo mon (dziś TekiralboTekfur Se-K a p u s s i=furta paszy), długi budynek o sty- raj=Pałac księcia) na płn. krańcu miasta, lu włoskim, mieszczący biura wielkiego węzy- a także na płd. od tegoż znajdujące się funda-ratu, ministeryów spraw zewnętrznych i we- menty pałacu Blachernä, oraz słynnego ko-wnętrznych, oraz rady państwa. Następnie Se- ścioła N. M. Panny ze świętem źródłem (Ha-ras kierat (ministeryum wojny), położony we- giasma) tudzież kolumna koryncka, wzniesio-wnątrz miasta na miejscu starego seraju czyli na na pamiątkę zwycięstwa nad Gotami za Eski-seraju, zamieszkiwanego po zdobyciu K-a Kłaudyusza II, znajdująca się w jednym z ogro-początkowo przez Mahometa II. Dzisiejszy dów Seraju. Większość starożytnych i średnio-gmach, na nowo odbudowany 1870 r., obejmu- wiecznych posągów i rzeźb zniszczona została je rozległą przestrzeń; na jego obszernym dzie- jednak przez samych Turków; niemało zabyt-dzińcu wznosi się wysoka wieża, której szczyt ków tych zburzyli też Krzyżowcy weneccy stanowi najwyższy punkt K-a. Całkiem rozpa- i francuscy, zdobywszy K. w r. 1204. Wydający się Zamek siedmiu wież (grec mienić jeszcze należy dawne wodociągi, 'EîCTîcaYO piov, turec. Je di kule), gdzie ongi z których jeden, dziś jeszcze używany, zwany zamykano posłów wrogich państw przy wybu- po turec. Bos do g han Kemeri, sięga cza-chu wojny, leży na płd.-zach. krańcu miasta, sów Adryana, drugi zaś czasów Justyniana, w pobliżu morza; przez długi czas służył za tudzież cysterny, z pośród których najsłyn-więzieniejstanu. —5) B azary. K. posiada znaczną niejszemi są: zbudowana przez Justyniana cy-ilość targów i krytych bazarów, przepełnio- sterna Basilica (Jere Batan Se rai) oraz nych wszystkiem, co tylko Wschód ma najcen- cysterna Tysiąca i jednej kolumny niejszego. Na płd.-wsch. od Seraskeratu leży (Binbir Di rek) — 7) Zaludnienie. K. li-Wielki Bazar (Böjük Czarszi), składają- ' czy łącznie z przedmieściami i miejscowościami cy się'z wielu sklepionych hall. Największą uwagę zwracają tu sklepy broni (Besestân), starej i nowej, najrozmaitszego rodzaju. Bazar ten ucierpiał znacznie podczas trzęsienia ziemi r. 1894. Oprócz właściwych targów istnieją t. zw. chane czyli Karawanseraje, służące bankierom i wielkim kupcom do prowadzenia swoich interesów⁷. Są to przeważnie czworoboczne budynki o wielu celach i krużgankach, należące do meczetów, szpitali, szkół i t. p„ które ciągną z nich dochód.—6) Pamiątki starożytne. Oprócz wymienionych już przy sposobności pomników dawnej sztuki, K. niewiele dochował zabytków starożytnych. T. zw. Opalona kolumna (Dżem- Co do poszczególnych narodowości było beri i Tasz), nazwana tak dlatego, iż ulegała częstym pożarom, a położona między Wielkim Bazarem i Hagia Sofia, słynęła dawniej

wzdłuż Bosforu — według spisu urzędowego jeszcze z r. 1885 — 71085 domów mieszkalnych (przeważnie małych, źle zbudowanych i zamieszkanych przez jedną tylko rodzinę, bo życie rodzinne Osmanów nie dozwala odstępowania obcym części domu), 483 bazary, 24205 sklepów i magazynów, 733 szkoły, 260 klasztorów mahometańskich, 169 łazienek i 11227 ogrodów i placów, tudzież 873 565 mieszkańców, z czego na Stambuł przypada 389 545, na przedmieścia: Pera, Galata, Top Hane i miejscowości nad Złotym Rogiem 237 293, na wybrzeże europejskie Bosforu 99 102, na Skutari, Kadi Kjöi i azyatyckie pcbrzeża Bosforu 147 625.

384 910 Turków, 152 741 Greków, 149 590 Ormian (gregoryańskich), 44 361 żydów i in., 129 243 cudzoziemców, w tern około 50 000

z królestwa Grecyi. W r. 1902 oszacowanie dało na K. 1 106 000 ludności ogólnej, z czego na brzegu europ. 942 000. Grecy zamieszkują pewne dzielnice K-a, jak Fanar, Psamatia, Kum Kapu, Pera i Galata; są oni bankierami, kupcami, lekarzami, architektami, marynarzami. Błyszcząca arystokracya, której siedliskiem był niegdyś Fanar, przeniosła się po powstaniu gre-ckiem po większej części do Grecyi. Kościół wsch jdnio-grecki ma w K-u swego głowę, noszącego’tytuł: „Arcybiskup K-ski i patryar-cha oikumeniczny“ i stojącego na czele synodu, złożonego z 12-tu biskupów. Ormianie zamieszkują dzielnice: Jedi Kule, Kum Kapu i in., rozproszeni są też po innych dzielnicach i przedmieściach Pera i Galata. Bardzo wielu z nich pracuje jako tragarze, dozorcy bazarów; prowadzą też interesa bogaczów i są ich dostawcami. Żydzi K-scy są potomkami żydów, wypędzonych z Hiszpanii za Ferdynanda i Izabelli. Zachowali oni język (rozumie się skażony) hiszpański i zamieszkują przeważnie dzielnice: Balat, Haskjöi i przedni. Galata, a także wsie nad Bosforem: Kus'gu ndżuk i O r ta k j ö i. Na czele ich stoi wielki rabin (Chacham baszi), obierany przez notablów i równy stanowiskiem patryarchom chrześciańskim; ma on przy boku radę, złożoną z 6 członków (3 rabinów i 3 świeckich) i sąd duchowny (bêt-dîn), złożony z 3 członków. Europejczycy zamieszkują przedm. Pera. Życie K-a jest bardzo jednostajne. Zabaw i rozrywek, jakich dostarczają inne stolice europejskie, daremnie tu szukać (wyjąwszy przedm. Pera i Galata). Turcy zbierają się przeważnie w kawiarniach; szynkowuie utrzymywane są przez chrześcian i żydów. Ważną rolę odgrywają łazienki, każdy niemal stan posiada osobne. — Miasto ożywiło się znacznie przez zbudowanie linii kolejowej z Seraju wzdłuż wybrzeża morza Marmara w kierunku zachodnim tudzież założenie sieci tramwajowej, (o sile konnej). —8) Przemysł i handel. Wielki przemysł według pojęć europejskich dotychczas w K-u uie istnieje. — Z wyjątkiem niektórych przedmiotów galanteryjnych, nabywanych na pamiątkę przez podróżujących, K. |nie produkuje nic na wywóz; rzemieślnicy, w części Turcy, w części Grecy, Ormianie i Żydzi, pracują jedynie na zaspokojenie potrzeb miejscowych. Jedna tylko gałąź przemysłu przekracza granice zwykłej pro-dukcyi, mianowicie młynarstwo. W ostatnich czasach działalność rzemiosł znacznie się rozszerzyła, zwłaszcza w dziedzinie produkcyi o-dzieży, bielizny, obuwia, kufrów, robót introligatorskich i in. Przemysł fabryczny, popierany przez rząd, stopniowo się rozwija. Dla handlu posiada K., dzięki swemu położeniu, szczególne znaczenie: jest to główny skład towarów pomiędzy Wschodem a Zachodem. Za pośrednictwem linii dr. żel. K.—Adryanopol — Bellova, przez Sofię i Belgrad, połączony jest

Wiolt« Eacjkl. Powsz. Ilaitr. Zetirt 300a T>m XXXVIII

z Europą środkową. Tymczasem, wskutek słabej kontroli i wadliwej organizacyi administra-cyi tureckiej, trudno bardzo o dane statystyczne co do handlu. Przywóz w r. 1892 wynosił 375 031, w r. 1893 — 380 350 kwintalów (po 100 klg.), wywóz w tychże latach: 34 598 i 24 766 kwin. Ważniejsze przedmioty wywo-z u: pszenica, otręby, konopie, szafran, solone flaki baranie, mięso solone, ryby, tytoń, papierosy, skóry, żywica, guma, pianka morska, budulec, drzewo bukowe, wełna, bawełna, jedwab,. esencya różana, opium, marzanna, mydło, tłuszcze, kobierce; przywozu: węgiel, żelazo, stal, maszyny, materyały budowlane, tkaniny, sukna, papier, świece stearynowe, zapałki, skóry wyrobione, szkło, porcelana, fajans, farby, meble, broń, chemikalia, lekarstwa, wyroby złote i srebrne, biżuterya, odzież, książki, kukurydza, jęczmień, ryż, mąka, wino, piwo, cukier, kawa, spirytus, owoce południowe, ser, przeróżne drobiazgi. Liczba czynnych towarzystw żeglugi parowej wynosi 12 (w tem austryacki Lloyd, trzy wielkie przedsiębierstwa francuskie, niemiecka linia lewantyjska i t-wo duńskie). W r. 1896 zawinęło do portu tutejszego: 9576 parowców, 3 813 wielkich żaglowców i 3 913 okrętów pobrzeżnych; w r. 1897 8 479 parów., 2 667 żaglow. i 3 583 okr. pobrz,; ilość ton wynosiła w r. 1896 — 12 585 400, w r. 1897 —11456 200. Dowóz z środkowej Europy i Anglii osłabł nieco z powodu rozwinięcia się w ostatnich czasach niektórych większych gałęzi przemysłu (fabrykacye przędzy bawełnianej, sukna, fezów i in.), a także dlatego, że nowe państwa zdobyły sobie rynek tutejszy, przedewszystkiem Ameryka północna i Włochy.—Na przed. Galata posiada K. giełdę, a od r. 1882 izbę handlową. Pierwszy bank turecki rozpoczął tutaj swoją działalność w czerwcu 1849 r., a w r. 1853, przy kapitale akcyjnym, wynoszący 200 mil. piastrów tureckich, zamieniony został na cesarski bank oto-mański (Banque imperiale ottomane). Prawna stopa procentowa wynosi (od r. 1887) 9,, rocznie; w rzeczywistości wszakże płaci rząd do 20# (przedtem do 80#), osoby prywatne do 25# (przedtem do 40#). —9) Zakłady dobroczynne K-a są reprezentowane przez: szpitale bezpłatne dla ubogich, schronisko dla uiny-słowo-chorych oraz kuchnie dla biednycli (i mare ty), w których otrzymują pożywienie bezpłatnie tysiące biedaków, a także studenci i służba meczetowa. Gwardya sułtańska ma dla siebie dwa szpitale; dla marynarki istnieje szpital w arsenale. Są w K-u i europejskie szpitale: angielski, francuski, austryacki, włoski i niemiecki, w których znajdują schronienie ubodzy chorzy przedstawicieie odpowiednich narodów. — 10) Zakłady naukowe, oświata. K. liczy około 200 me dr esów, czyli szkół muzułmańskich, w których nauka odbywa się bezpłatnie; kształcą się też tutaj przyszli ulemowie (ob.); szkoły te są przeważnie połączone z meczetami. Państwowe zakłady naukowe: szkoła wojskowa (Mekteb-i-harbijê) na przedni. Pankaldi, szkoła marynarska (Mekteb-i-bahrije) na pobliskiej wyspie Chalki, szkoła urzędników cywilnych, liceum cesarskie (Mekteb-i-Sultanî), cywilna szkoła medyczna, szkoła leśna i górnicza, szkoła języków, szkoła prawa, szkoła inże-nierska, 10 przygotowawczych szkół wojskowych (raszdie askerije), 20 szkół normalnych (susz-die milkijê) dla chłopców i 12 dla dziewcząt. Za panowania Abdul-Hamida II, który żywo interesuje się szkolnictwem, powstały w K-u liczne szkoły, brak o nich wszakże dokładnych danych. Od r. 1880 istnieje także muzeum starożytności. Grecy posiadają w K-u kółko naukowe ('EXXyjvôcoç <Ï>:XoXoyixôç aôXXoyoç), wielką szkołę narodową, szkołę teologiczną, handlową, kilka liceów i wyższych szkół żeńskich. Biblioteki publiczne, których istnieje w K-u aż 45, zawierają wspaniałe rękopisy Koranu (ob.) i komentarze do tegoż, pisma astrologiczne, medyczne i prawnicze, dzieła historyczne, poezye literatury wschodniej. Obok istniejących już od dawna drukarń hebrajskich, ormiańskich oraz kilku europejskich, jest tu też drukarnia (państwowa) dla dzieł tureckich, a-rabskich i perskich, założona w r. 1727; w r. 1746 została zniesiona, w r. 1784 otwarta na nowo i przeniesiona do Skutary; obecnie znajduje się za placem At Meiden. W nowszych czasach powstało około 20 drukarń tureckich, ormiańskie i greckie. W K-u wychodzi około 50 gazet w językach: tureckim, arabskim, perskim, greckim, ormiańskim, bułgarskim, żydow-sko-hiszpańskim, francuskim i angielskim. Najważniejsze z pośród gazet: „Taryk“, Saedet“ (tur.), „Levant Herald“ (franc, i ang.), „La Turquie“, „Journal de la Chambre de Commerce“, „NsóXo-Yoę“, „Ko)vaTavuvoD7toXi<;“ i inne. Istnieje surowa cenzura. —11) Wiad. dopełniające. K. jest siedzibą ministeryów, szeik’a ul islam (ob.), patryarchy greckiego i dwóch patryarchów ormiańskich, arcybiskupa katolickiego i wielkiego rabina, poselstw cudzoziemskich oraz licznych konsulatów, pomiędzy terni austryackie-go i niemieckiego konsulatu generalnego. K-lem zarządza naczelnik (prefekt) miasta (Szehir Emi-ni); miasto podzielone jest na 10 okręgów (Daire), na których czele stoją podp-refekci (Miidir).—Pomimo swego zdrowego położenia, K. zgoła nie jest zdrowem miejscem pobytu. Wskutek nieczystości ulic zdarza się tu dość często febra; z powodu nagłej zmiany temperatury—krwawa biegunka, cierpienia żołądkowe i choroby płucne. —Zima zaczyna się w grudniu i zazwyczaj nie jest surowa. Lato, dzięki wiejącym z Czarnego Morza wiatrom północnym, nie jest tak gorące, jak możnaby się tego spodziewać po płd. położeniu miasta. Wiosna nastaje późno i stanowi najnieprzyjaźniejszą porę roku, zato jesień jest nadzwyczaj łagodna

i piękna.— 12) Dzieje. Dzisiejszy K. leży na miejscu dawnego Bizancyum (grec. BoÇàvuov, łac. Byzantium), kolonii założonej przez Mega-rejczyków w r. 667 lub 657 przed Chr. Dzięki doskonałemu portowi oraz opanowaniu ko-munikacyi handlowej miasto poczęło szybko się rozwijać. Podczas wyprawy Daryusza przeciw Scytom dostało się pod władzę Persów (515). Za udział w powstaniu jońskiem Persowie wypędzili Bizantyjczyków; wypędzeni założyli kolonię Mesembria nad morzem ©żarnem. Bizancyum zamienione zostało na silną twierdzę, która była głównym punktem oparcia władzy Persów w Europie. W r. 478 miasto odebrane zostało Persom przez Pauzaniasza i przyłączyło się do związku Ateńskiego. I podczas wojny Peloponeskiej (ob.) stało po stronie Aten, wskutek czego było jabłkiem niezgody między Ateńczykami i Spartańczykami. Po przywróceniu związku Ateńskiego (878) B. przyłączyło się znowu do Aten. Epaminondas w r. 864 daremnie usiłował zdobyć miasto. Lecz w r. 357

B. stanęło w rzędzie wrogów Aten podczas pierwszej wojny sprzymierzeńców i w r. 355 wywalczyło sobie zupełną samodzielność. Teraz rozpoczął się najświetniejszy okres B. W r. 340 miasto odparło zwycięsko napad Filipa Macedońskiego. Po zgonie Aleksandra Wiel. B. posiadało jeszcze pewną samodzielność, chociaż zagrożone było przez Seleucydów i Gallów (279). Podczas wojen Filipa VI Macedońskiego z Rzymem, wys. Rhudus i Attalein z Perga-mu stanęło B. po stronie przeciwników króla, a także było sprzymierzeńcem Rzymian w czasie ich wojen z Antyochem Syryjskim i Perseu-szem. To też Rzymianie bardzo oględnie obchodzili się z miastem. Jako t. zw. wolne miasto należało B. w części do prowincyi Trackiej, w części do Bityńskiej. W r. 196 po Chr., kiedy B. stanęło po stronie Pescenniusa Nigera przeciw Septimiuszowi Sewerowi, ten o-statni po trzyletniem oblężeniu miasto zdobył i zburzył. Wkrótce wszakże B. uzyskało dawne swe przywileje. W III w. B. ulegało częstym napadom ludów barbarzyńskich. Konstantyn Wielki, oceniwszy korzyści, wynikające z wygodnego położenia Byzancyum, przeniósł stolicę z Rzymu do tego miasta, które otrzymało nazwę Koovatavuvov rcôXtç (gród Konstantyna), a także Nśa ’Pcb[j.Y] (Roma nova=Nowy Rzym). W r. 326 założono fundamenty zachodniego muru obwodowego; 11 maja 330 r. odbyło się uroczyste poświęcenie nowej stolicy Państwa Rzymskiego. Miasto poczęło szybko się zaludniać, ponieważ obywatele Nowego Rzymu otrzymali przywileje mieszkańców R/>y-mu starożytnego. K. miał się stać także środowiskiem naukowem; miejscowa szkoła prawa dosięgła wkrótce wysokiego rozkwitu. Biskup K-ski otrzymał godność patryarchy. W K-u odbyły się liczne sobory. Od czasu podziału państwa (395) K. był rezydencyą cesarzów pań-

Hr

stwa Wschodnio-rzymskiego (ob.). Pod wpływem zamiłowanego w przepychu, zdemoralizowanego, podstępnego dworu zwyrodniała i ludność stolicy, której calem zajęciem było przypatrywanie sie igrzyskom cyrkowym. Doszło do tego, że ludność podzieliła się na dwie partye: Błękitnych i Zielonych (nazwane tak od barwy, jaką nosili kierownicy pojazdów), które, acz bez żadnych wyższych celów, rozpoczęły pomiędzy sobą zażartą walkę. Za Justyniana I nienawiść partyjna doprowadziła do gwałtownego wybuchu powstania Nika (ob.) w r.

532, trwającego od 13 do 19 lutego i zakończonego wymordowaniem na arenie 30 000 ludzi przez Belizaryusza. Justynian odbudował wspaniale na pół zniszczone przez pożar miasto i ozdobił je licznemi kościołami, a przedewszyst-kiem, nową katedrę — kościołem Zofii. Silne obwarowania tej świątyni broniły miasta przed wrogiem. Awarowie wdzierali się kilkakrotnie aż na przedmieścia K-a. W r. 616 i 626 pod miastem pojawili się Persowie pod wodzą Chosroesa. Słynne są oba oblężenia arabskie:

608—75 i 717 — 18. W r. 1203 podstąpili pod K. krzyżowcy i zajęli przedm. Galata. Z powodu wynikłego przeciw nim w roku następnym ruchu zbrojnego spustoszyli miasto i wte-dy-to zniszczone zostały najcenniejsze zabytki sztuki, pozostałe zaś zabrano, aby ozdobić później Wenecyę i jej kościół św. Marka. —Około połowy w. XIV poczęli Osmanowie wtrącać się do sporów o tron bizantyjski i coraz bardziej zagrażać K-owi. Po bitwie pod Nikopolis (1396) miasto znajdowało się w niemałem niebezpieczeństwie: oblegane b^ło już przez Baja-zeta, który wszakże w r. 1401 musiał oblężenia zaniechać wobec zbliżenia się Timura.

W r. 1422 przybyli Osmanowie na nowo pod Muradem II i zdobyli już nawet obwarowania zewnętrzne, lecz i ta wyprawa skończyła się na niczem, gdyż Murad wracać musiał z powodu niepokojów w swem państwie. Wreszcie syn jego Mahomet II owładnął d. 29 maja 1453 miastem bezpowrotnie i odtąd K. stał się stolicą państwa otomańskiego i rezydencyą sułtańską.

Ważniejsze wydarzenia, jakie daje nam od tej chwili historya K-a, są następujące: w maju 1540 r. pokój między Portą a Wenecyą, Hiszpanią i papieżem; 13 lipca 1700 r. pokój między Turcyą i Rosyą; 30 stycz. 1790 sojusz Prus z Portą przeciw zamiarom zaborczym Rosyi i Austryi względem Turcyi, który wszakże pozostał bez skutku. W r. 1821 muzułmanie dopuścili się strasznych gwałtów na zamieszkujących K. Grekach; między innymi powieszony był wówczas patryarcha grecki. Wielki rokosz janczarów w r. 1826 zakończył się ich wytępieniem. Trzęsienie ziemi i wielkie pożary nawiedzały miasto w latach 1714,    1755,    1808

i 1826. W końcu grudnia 1853 r. ruch softów (studenci czyli uczniowie ulemów) z powodu ustępstw, poczynionych przez sułtana mocarstwom zachodnim. Po zawarciu przymierza 12 marca 1854 r. pomiędzy Anglią, Francyą i Turcyą, wylądowały w kwietniu wojska państw zachodnich na wybrzeże Złotego Rogu, a 14 czerwca podpisano umowę, pozwalającą Austryi zająć ks. naddunajskie. W maju 1876 wybuchnął nowy ruch softów, którego wynikiem był upadek wiel. wezyra Mahmuda Nedima paszy. W zimie 1876 — 77 odbywała się w K-u konfe-rencya wielkich mocarstw w celu rozstrzygnięcia kwestyi wschodniej, pozostała jednakże bez skutku. W lutym 1878 r. podstąpili Rosya-nie niemal pod same mury K-a, gdy jednak zagrożonej stolicy pośpieszyły na pomoc pancerniki angielskie, Rosya zawarła pokój w San Stefano (3 marca).—B ibliografia. Dalaway „Constantinople ancient and modern“ (Londyn 1797); Hammer „K. und der Bosporus“ (Peszt 1822, 2 t.); Théophile Gautier „Constantinople“ (Paryż 1853, now. wyd. 1877); SxapXaroo A. too BaCavuoo „H K.a)varavuvoo7coXię“ (Ateny 1851); riaa7raTYj „BoCavuva! [Asystat zonoypct.tyvK'xi xat, laropixai p.sta 7uXsiotcov eixovtov“ (K. 1877); Tchihatchef „Le Bosphore et Constantinople“ (Paryż 1865, 2-gie wyd ); „Stambuł und das moderne Türkentum“ von einem 0 s m a-nen (Lipsk 1877—78, 2 t.); Brodribb i Be-sant „Constantinople, a sketęhof its history“ (do r. 1453; Londyn 1878); d e Amicis „Con-stantinopoli“ (Medyolan 1881; Mor dt mann „Führer von K.“ (K. 1881); tenże „Esquisse topographique de Constantinople“ (Lille 1892); Leonhardi „K. und Umgebung“ (Zurich 1885); Regla „La Turquie officielle. Constantinople, son gouvernement, ses habitants etc.“ (Genewa 1890); Meyers Reisebücher: „Türkei und Griechenland“, część I (4-te wyd, Lipsk 1892); Dukas-Theodassos „Im Zeichen des Halbmondes, Schilderungen aus der türkischen Reichshauptstadt“ (Kolonia 1893). — Ob. Bizantyjskie cesarstwo.

Konstantynopolskie sobory, ob. Sobory powszechne.

Konstantynów, osada fabryczna (dawniej m-ko) w gub. Piotrkowskiej, pow. Łódzkim, nad Nerem, 8 w. od Łodzi. Parafialny murowany kościół katolicki, kość. ewangelicki, 2 szkoły początkowe, stacya pocztowa, urząd i sąd gminny; fabryki mycia i strzyżenia wełny, tkalnio sukna, farbiarnie, gorzelnia; około 8 000 mieszk. Pierwotnie osada fabryczna (sukiennicza) powstała na gruntach dóbr Żab i ce, należący cli do Mikołaja Okołowicza, szamb. Stan. Augusta i posła sejmowego. Za jego staraniem osadę tę zamieniono w r. 1828 na miasto. W r. 1827 było 100 domów, 190 sukienników i 9 postrzy-gaczy, ludność zaś dochodziła do tysiąca głów. W r. 1860 K. liczył 263 domy i 3 238 mieszk. (802 żydów); w r. 1880 — 4 800 m. Kościół obecny wzniesiony został według planu wiocha hr. Bolonini, bawiącego w gościnie u dziedziców IC-wa, Okołowiczów, na wzór katedry

Hr.

I' r.

k. riiw

A. lir.

medyolańskiej. W r. 1878 wnuk założyciela kościoła, Gustaw Okołowicz, wzniósł piękną kaplicę grobową dla rodziny. „Słów. Geogr.u

Konstantynów, osada (dawniej m-ko) i folwark w gub. Siedleckie;, pow. Konstantynowskim, nad rzeczką Krzywką (Krywulą vel Pe-szną),. 7 w. od Janowa, gdzie jest parafia katolicka, stacya pocztowa i urząd powiatowy. W K-owie znajduje się sąd i urząd gminny, cerkiew prawosławna. K. liczy około 5 000 mieszk. Dobra K. wzorowo mają urządzone gospodarstwo rolne i leśne, młyn parowy, takaż gorzelnia (założona przez ostatniego właściciela, hr. Aleksandrowicza), owczarnia zarodowa, plantacye buraków cukrowych.—Miejscowość, gdzie leży K., zwała się dawniej Ko-zierady. Tutaj w r. 1660 obozowało wojsko hetm. Czarnieckiego, udające się na wojnę z Rosyą. Tutaj odbył się jakoby ów słynny pojedynek Paska z braćmi Nurzyńskimi i z Jasińskim (ob. „Pamiętniki Paska“). Około r. 1744 Karol Józef lir. Odrowąż Sedluicki, podskarbi w. kor., właściciel tej majętności, od imienia żony swej Konstancyi nazwał Ko-ziegrady K-em. Nazwa Kozicrady pozostała tylko jako pamiątka w nazwie małego folwarku, należącego do dóbr. Sedluicki uczynił K. miasteczkiem, sprowadzi! rzemieślników, uzyskał przywileje na jarmarki, wzniósł pałac obszerny dla siebie i założył przy nim park angielski W r. 1827 K. liczył 818 mieszk., w r. 1860 — 830 m., w r. 1880 — 1600 m. (w tern przeszło 900 żydów). — Dobra K. po śmierci Sedluickiego przeszły prawem dziedzictwa na Borzęckich i Czartoryskich; część Czartoryskich otrzymali Wężykowie, a Borzęcki sprzedał swoją część Turnie. Od Turny dobra uabył w r. 1792 Tomasz hr. Aleksandrowicz, wojew. podlaski, za 830 000 złp. (z górą 600 włók).—Konstantynowski powiat w gub. Siedleckiej utworzony został w r. 1867 z dawnego powiatu Bialskiego. Zarząd powiatowy znajduje się w osadzie Janów, Konstantynowskim zaś powiat nazwany od os. K., dla odróżnienia od pow. Janowskiego gub. Lubelskiej. Granice pow. K-go: od płn. rz. Bug i pow. Sokołowski, od zach. pow. Siedlecki i Radzyński, od płd. pow. Bialski, od wscli. rz. Bug. Rozległość 26.10 mil □. Prócz Bugu, stanowiącego granicę pow., przepływają tu rzeczki Tuczna i Białka. Powierzchnia ziemi przeważnie wzgórkowata; gleba wogóle pszenna średnia, przy rzekach o charakterze czarno-ziemów, na wzgórkach natury wapiennej. Pow. K^ski zalicza się do urodzajniejszych. Począwszy od Wólki Kosowskiej ku Hruszniewowi ciągną się bogate pokłady kredowe i wapienne; są też w różnych-miejscach obfite pokłady torfu. Przemysł pow. K-go reprezentują gorzelnie, browary, garbarnie, cegielnie, tartaki smo-laruie, olejarnie, mydlarnie, młyny parowe

i wodne, wiatraki, fabryki octu, serów holenderskich, terpentyny, kafli i t. p. W pow. K-skiin niema ani jednego miasta,(gdyż dawne miasta: Janów, K., Łosice, Sarnaki zamieniono w osady.

Konstantynów    stary,    ob.    Stary    Kon

stantynów.

Konstantynów    nowy,    ob.    Nowy    Kon-

. stantynów.

Konstantynów    Kamień    na    Uralu,    najbar

dziej na północ wysunięta góra grzbietu Uralskie-go (pnia Minisejskiego), pod 68° 69’ szer. płn. i 83° 54’ dł. wsch. od Green, w gub. Tobolskiej, w okręgu Berezowskim. Dosięga 455 metrów (Hofman) wysokości, z trzech stron o-toczona jeziorami tundrowemi, za któremi idą równiny. Podnóże zalega szary kwarc, na którym od połowy góry leżą łupki talkowe i chlorytowe. Wierzchołek góry, w kształcie równego stołu, składa się z    dużych    głazów

czerwonego, ziarnistego kwarcu. Ze szczytu góry wspaniały widok na Ocean Lodowaty, oddalony stąd o jakie 40 wiorst. Nazwana została Konstantynowską na cześć w. ks. Konstantego Mikołajewicza.

Konstantynowicz Michał, pamiętnikarz XV w., rodem Serb, uprowadzony do niewoli tureckiej, zbiegł po dziesięciu latach do Polski za Jaua Olbrachta i tu spisał pamiętniki o Turkach, ich wierze i obyczajach, kazaniach i świętach, o ich początkach i wojowaniu z'*Słowia-nami, o Kosowem Polu i Warnie, jakby z nimi walczyć skutecznie. Bardzo to szczegółowe i ciekawe pamiętniki, wyprzedzające inne europejskie (np. tylokrotnie w XVI w. i u nas wydawane i tłómaczone pisma Kroata Bartlom. Georgiewica), dla których autor z własnego, trafnego i bystrego nieraz spostrzeżenia, czerpał. Więc przetłómaczyli je i wydrukowali Czesi już 1565 i 1581 r.; u nas zalegały rękopisy (li-nowski, dziś u Zamojskich; petersburski i in.) aż do r. 1828, kiedy po raz pierwszy „Pamiętniki Janczara Polaka“ wydano w zbiorze pisa-rzów polskich Gałęzowskiego. Powtórzył wydanie r. 1857 hr. Załuski, trzecie wydanie w Sanoku 1868, ale wydania te strasznie liche, z lukami w tekście (brak całych rozdziałów) i licznemi błędami. Domaga się więc „Janczar“ koniecznie nowego, krytycznego wydania, które i inną sprawę poruszy, t. j. w jakimżeż języku dzieło spisano pierwotnie? Twierdzono, że w słowiańskim, że ktoś inny jego relacye spisywał po polsku. Błędy i luki pierwszego wydania poprawiał i uzupełniał T r ę b i c k i w „Bibliotece Warsz.“ (1845 III).

Konstantynowska stanica w obwodzie dońskiego wojska, w I-szym okręgu, nad rz. Donem, przeszło 10 000 mieszkańców, dwie cerkwie, szkołą okręgowa, dwie szkółki początkowe i przystań zbożowa, z której w r. 1899 I wypłynęło 272 statków i na której wyładowano

K. Chw.

K. Chw.

S. K

M. H.

U. Ci.

106 statków i 16 tratew na sumę 3 750 000 rb. Jarmark głównie na bydło. Garbarnia.

Konstantynowski instytut mierniczy w Moskwie, zależny od ininisteryum sprawiedliwości. D. 25 maja r. 1819 założono normalną szkołę mierniczą w Moskwie. R. 1835 przemianowano ją ua K-ski inst. mierniczy z czteroletnim kursem. W r. 1849 inst. zreformowano i zamieniono w instytucyę naukową wojskową z kursem 8-letnim. W r. 1850 dodano jeszcze klasę ósmą, inżenierską. W 1867 przywrócono ustrój cywilny i oddano zakład pod zarząd mini-steryum sprawiedliwości. Odtąd K-ski inst. mierniczy składa się z czterech klas ogólnokształcących (przyczem klasa czwarta z kursem dwuletnim ) i tyluż klas specyalnych: dwie miernicze i dwie inżynierskie. Wykładane są: geodezya, miernictwo, trygonometrya płaska i sferyczna, ustawodawstwo miernicze, krótki zarys procedury sądowej i administracyjnej, fizyka wraz z początkami mechaniki i agronomii, mineralogia, geoguozya, początki budownictwa i budowy mostów, plany sytuacyjne, rysunki, astronomia praktyczna, teorya i praktyka obserwacyi nad magnetyzmem ziemskim itd. Podczas wakacyj młodzież praktykuje w zakresie astronomii, niwelacyi, miernictwa i zdejmowania planów. Ukończenie K-skiego inst. mierniczego daje tytuł inżeniera mierniczego (z rangą X-ej klasy) lub starszego pomocnika mierniczego (z rangą XII klasy). Przy instytucie jest obserwatoryum astronomiczne i magnetyczne, muzeum geodezyjne i inne instytucyę pomocnicze.

Konstelacja (z łac. Stella, gwiazda), wzajemne położenie ciał niebieskich, rozpatrywane z ziemi, w ogólności zatem toż samo co aspekt (ob.). W znaczeniu bardziej powsze-dniem K-e oznaczają ugrupowanie pozorne gwiazd stałych, toż samo zatem co gwiazdozbiory (ob.). Ponieważ ruch własny gwiazd dla obserwatorów ziemskich jest nader nieznaczny, K. te zatem utrzymuje się na pozór niezmiennie przez długie tysięcolecia; K-e planet natomiast względem siebie i względem gwia-zd stałych zmieniają się ustawicznie, a astrologia (ob.) wiązała je z losami ludzi. W Starożytności zapisywano i przedstawiano na pomnikach K-e, które przypadały współcześnie z ważnemi zdarzeniami, a z dostrzeżeń takich korzystać można obecnie do ustalania dat pewnych faktôv historycznych.—Por. Seyffarth „Berichtigungen der römischen, griechischen, persischen, ägyptischen, hebräischen Geschichte“ (Lipsk 1855).

Konstrukcja w znaczeniu technicznem jest to składanie w całość pojedyńczych części czy to budowli, czy-to machiny, czy-to jakiegoś przyrządu itp., odpowiednio do zasad wytrzymałości i trwałości. W mechanice K. oznacza nadanie odpowiedniego kształtu i wysokości częściom maszyn, jąkoteż i całej maszynie, stosownie do celu, dofjktórego ma służyć i podług pewnych prawideł. Konstruktorem zaś nazywamy technika, który K-ę podług właściwych prawideł oblicza, a następnie na zasadzie obliczeń rysuje. Według rysunków tych warsztaty dany przedmiot wykonywają.

Konstruko ja w budownictwie, termin używany do określania pewnej liczby pojęć, które w każdym poszczególnym wypadku trzeba ściślej wyrazić. K. może więc oznaczać sposób, w jaki osiąga się wytrzymałość, trwałość, dobroć danej budowli. Idzie więc w jednym wypadku o wykonanie, tj. o zestawianie części budynku według prawideł budowlanych i według właściwości użytego materyału; w innym o pomysł samego wykonania, winnym wreszcie o rysunek, który objaśnia wykonanie i pomysł, zresztą o wszelkie podobne pojęcia, mające na celu wyrażenie trwałości.

Konstrukcya prawna. Twórcza czynność ju-rysprudencyi ujawnia się przedewszystkiem w interpretacyi (ob.), t. j. w wykładni, w analitycz-nem rozczłonkowywaniu, tłómaczeniu i wyjaśnianiu pojęć prawnych, stosunki prawne charakteryzujących. Wyższym szczeblem tej działalności twórczej jest konstrukcya prawna, metoda syntetyczna uogólniająca. Jak wszelkie zresztą uogólnienia, umiejętne konstrukcye prawne nie mogą być wielokrotnie powtarzaną kopią rzeczywistości. Są to raczej tylko twory idealne, odtwarzające specyalne kombinacye ogólnych składników wyobrażeń naszych, Kombinacye te nie naśladują niewolniczo rzeczywistości, powstają swobodnie, odpowiednio do celów uogólnienia naukowego. Logiczna metoda uogólnień umiejętnych ma zastosowanie we wszystkich w ogóle naukach, w każdej jednak, stosownie do jej specyficznych właściwości, nabiera cech odmiennych. W zakresie umiejętności prawnych czynność uogólniająca, konstrukcyjna polega na tern, że stosunki prawne pomiędzy ludźmi istniejące, objektywizują się, t. j. nabierają wartości i charakteru tworów samoistnych, powstających, ulegających przemianom w biegu istnienia swego i wreszcie, zawieszających swe istnienie. W strukturze tych stosunków odróżnia się subjekty (podmioty) ich, tj. osoby, pomiędzy któremi stosunki zachodzą i objekty, t. j. siły, gwoli korzystaniu z których stosunki prawne wogóle powstają. Wreszcie w treści stosunków odróżniamy zawsze dwa czynniki: prawo i odpowiadający prawu obowiązek. Te oderwane i dla umysłu nie przygotowanego nieco trudniej dostępne pojęcia, doskonale tłóma-czą analogiczne operacye umysłowe, stosowane np. w mineralogii. Ażeby objaśnić złożone zjawiska, dostrzegane w kryształach mineralogowie wyobrażają sobie, że wewnątrz każdego kryształu istnieją osie, których względna długość i kąt odchylenia określają naturę kryształu. W jednej klasie kryształów są cztery takie osie, we wszystkich innych trzy tylko;

mogą być jednakowo długie, albo różnej długo- odmienne, choć zbliżone znaczenia, a w ciągu ści, rożnem też może być odchylenie kątów następnych stuleci obszar jego pojęciowy bywał pomiędzy niemi. Przy pomocy różnicy ilości, długości i odchylenia fantastycznych osi podzielono kryształy na 7 różnych systemów, różnych we zględzie form gemetrycznych, jak i cech fizycznych. Analogicznie do tych domniemanych osi krystalografów w K-ach p-ych posiłkujemy się pojęciami podmiotu i przedmiotu różnych stosunków prawnych. Nie odpowiada K. pr. w zupełności, w każdym szczególe rzeczywistości prawnej, a jeśli nie odpowiada, nie znaczy to jeszcze, że konstrukcya jest fałszywa; chodzi o to tylko, aby była odpowiednią formą do jasnego i ścisłego odtworzenia wszystkich cech zjawisk prawnych i ich ustosunkowania się wzajemnego. Ihering (ob.), któremu nauka prawa zawdzięcza najlepszy dotychczas, aczkolwiek przed 40- tu już laty napisany, wykład zadań i zakresu konstrukcyi prawnej, wyliczył warunki, którym K. pr. odpowiadać winna (warunki te Ihering nazywa prawami K. pr.). Przedewszyst-kiem K. pr. winna być pełną w tym sensie, aby wszelkiego rodzaju wypadki konkretne znajdowały sobie w niej miejsce właściwe, ażeby cały świat odnośnych stosunków prawnych mógł być zawarty w jej ramach. Dalej K. pr. powinna odpowiadać warunkowi jedności systematycznej i wykluczać zasadniczo wszelką sprzeczność. Nic powinna w żadnym razie być w sprzeczności z bardziej jeszcze od niej ogólne mi zasadami prawnemi; powinna być wyrażona w ten sposób, ażeby rozwiązanie wszystkich kwestyj poszczególnych, związanych z danym stosunkiem prawnym, było koniecznym wnioskiem logicznym. Wreszcie K. pr. powinna być możliwie prostą i naturalną: rzecz jasna, albowiem złożona albo nienaturalna K-ya pr. nie ułatwia, a'e czyni jeszcze trudniejszem zadanie, któremu w zasadzie ma podołać. Obszerny wykład tych warunków ze szczególnem uwzględnieniem prawa rzymskiego znaleść można w Iheringa w „Gleist des römischen Rechts“ § 44.. (Cz. II, t. II str. 370 i nast.), oraz w artykule wstępnym w czasopiśmie, założonem przez tegoż uczonego (1857) „Jahrbücher f. die Dogmatik d. heutigen römischen

u. deutschen Privatrechts“ (przedrukowany w Gesammelte Aufsaetze t. I, 1881, str. 1-46).

różny. Pochodzi on od czasownika constituere, złożonego z cum i statuere (w złóż. sti zam. sta) ustanowić, założyć, budować, stąd constitutio — ustanowienie, ułożenie, urządzenie, porządek, skład, stan, własność, wreszcie przenośnie: u-stawa na równi z lex. W starożytności przyrodnicy i lekarze mówili tak samo jak dziś constitutio firma corporis, gdy rzecz szła o o-gólny stan ustroju danej osoby co do jej zdrowia, siły i ciałoskładu. Ponieważ nowe prawo tworzy pewien ład w szeregu stosunków ludzkich, przeto constitutio stało się synonimem lex, ale specyalnej, bo wychodzącej od władzy cesarskiej. Gajus i Ulpian odróżniają trzy ka-tegorye konstytucyj: a) w kształcie t. z w. e d i c t a, inaczej leges edictales, ogłaszane ludowi, bądź wprost, bądź z adresem do senatu, do prefektów lub pretorów; b) episto-lae: listy panującego, które.znów są w formie siibscriptiones, gdy na samej prośbie mieści się decyzya, albo décréta: rodzaj wyroków w sprawach, czasami p. t. rescripta; c) mandata: instrukcye szczegółowe cesarskie na ręce urzędników. Wszystkie trzy katego-rye nie twoizą czegoś odrębnego pod względem nazw, które tak samo jak constitutio już przed cesarstwem istniały. Rozporządzenia znów cesarskie starano się po kilkakroć zebrać w jedną całość i tak od Adryana do Dyoklecyana p. t. Codex Gregorianus, z IV stulecia po Chr. mamy Codex Hermogenianus, z V w. Codex Theodosianus (438) i z w. VI Codex Justinia-neus.—2. W Wiekach Średnich constitutio jest użyta zamiast ustawy. Najpierw spotykamy się ze zbiorem p. n. Constitution es apo-stolicae w podwójnym rękopisie na Zachodzie a w czterokrotnym na Wschodzie: są to początki prawa kościelnego. W każdym kraju napotkać można Konstytucye synodalne, jako przepisy dla kleru, uchwalone przez synody prowincyj lub dyecezyj. Francya posiada Anciennes constitutions du Châtelet (1698 — 1777), gdzie komentator prawa zwyczajowego (coûtumes) w 86 artykułach przytacza krótkie wskazówki, jak należy postępować powodowi, pozwanemu, oskrzycielowi i oskarżonemu przed sądem. Zgromadzenie narodowe podczas Wielkie Rewolucji w dniu 12 lipca 1790 roku u-chwala Constitution civile du clergé de France, poddając duchowieństwo pod oryginalne ówczesne wymogi państwowe (ob. Francya: dzieje).— W Niemczech i w Austryi smutną sławę z o-krucieństw zyskały dwa kpdeksy kryminalne p. t. Constitutio criminalis Carolina i constitutio criminalis Theresiana (ob. t. XIII Ency-klopedyi). —We Francyi dziś jeszcze „constitution“ ma charakter: a) umocowania, jakie strona biorąca udział w procesie daje swemu pełnomocnikowi (constitution d’avoué), Jj) odezwy, noty, przez którą avoué zawiadamia prze-

s. p.

Rozwojowi dogmatyki prawnej, tak charakterystycznemu dla postępu nauki prawa w drugiej połowie XIX w. towarzyszył i towarzyszy na każdym kroku rozkwit konstrukcyj prawnych, nie zawsze szczęśliwych, bo w swem przeczuleniu i wyrafinowaniu nazbyt odbiegających od życia, ale w każdym razie stanowiących o wyraźnym postępie myślenia prawnego i sztuki operowania pojęciami prawnemi.

Konstrykcya w chirurgii, ob. Zad zier g.

Konstytuanta (Constituante), ob. Zgromadzenie narodowe.

Konstytucya, z łacińskiego constitutio. 1.

Wyraz ten już w starożytnym Rzymie miewał

y. o.

i t. d.).

o nadzwyczajnych darach bożych , o święceniach, przyczem i przepisy liturgiczne i o dziesięcinach. Na końcu bywają dodawane, t. zw. Kanony apostolskie. Na Zachodzie K-ye ap. nie były do żadnego zbioru kanonów wciągnięte, owszem, zdaje się, że wcale nie były znane, skoro nie wspominają o nich ani Galezy I (r. 495), ani Hormizda (r. 520) w swych dekretach o księgach kanonicznych i apokryficznych, lubo o Kanonach apostolskich istnieje tam wzmianka. Pierwszy (na Zachodzie) Karol Capellius wydał streszczenie K-ch ap. po łacinie (Ingolst. 1546), które powtórzył C r a b b e (Kolonia 1551); całość, lecz także tylko w przekładzie łacińskim, wydał Jan Karol Bovius (Wenec. 1563, Paryż 1564, S. Clementis Opp. ed. Paryż 1568, Kolonia 1569, ib. 1570, w Surii Concil. 1567). Po grecku pierwszy raz je wydał Franc. Turrianus (Wenec. 1563,—przekład łaciński Antwerp. 1578: stąd w Dom. Nicolini Concil. 1585 i w „Binii“ Concil. 1606), później Fronto Ducaeus (gr. i łac. w „Canones apost. et concilior. cum comment. Zonarae“, Paryż 1618), Lab be

ciwnika, że przyjął obowiązek zastępstwa w przebiegu procesu, c) contrat de constitution toż samo co umowa o rentę, o stałą pensyę. Mówi się pospolicie: „il a pour 20000 francs de constitution“, albo „tout le bien de ce bourgeois est en constitutions“ i t. p.; d) constitution de dot: ustanowienie posagu. W ogóle Francya zachowała pojęcia starorzymskie, przywiązane do tego znaku myśli. —3. W dawnej Polsce wszelka uchwała sejmowa w języku polskiem nosi nazwę K-i (ob.), w odróżnieniu od statutu po łacinie spisywanego: stąd w Voluminach legum tom pierwszy zawiera u-stawy mające drugie z kolei miano, zaś od tomu drugiego każde prawo sejmowe bez względu na swą treść nosi pierwszy tytuł. — 4. Na-koniec, począwszy od ustawy Stanów Zjedn. Półn. Ameryki z 1787 i wielkiego przewrotu francuskiego z roku 1789 na całej kuli ziemskiej pod K-yą rozumiemy: albo prawo państwowe ustrojowe, zasadnicze, regulujące przywileje polityczne naczelnika państwa, władz najwyższych, obywateli i stowarzyszeń, albo, ściślej mówiąc: takież prawo tylko w krajach mających przedstawicielstwo narodowe w kształcie sejmów, parlamentów, czyli ustawę wskazującą prawa panującego, władz i obywateli państwa, które też, jako rządzące się taką ustawą, nosi miano konstytucyjnego. Jeśli więc na boku zostawimy pojęcia dawne, to przedewszystkiem zauważyć trzeba, że poza Fraucyą wyraz „K.“ stał się synonimem prawa państwowego ustrojowego, inaczej politycznego lub konstytucyjnego (droit constitutionel, Constitution, Staatsgrundgesetz, Verfassungsrecht, osnownoje gosudarstwiennoje prawo', w odróżnieniu od prawa administracyjnego, albo prawa zarządu (droit administratif, Verwaltungsrecht, administratiwnoje iii policejskoje prawo). Oba te działy stanowią razem prawo publiczne, czyli państwo we w całym jego obszarze (droit public, Staatsrecht), a w skład ostatniego teorya zalicza jako poddział: prawo karne, procedury sądowe i prawo kościelne. Jakkolwiek utożsamienie „konstytucyi“ z prawem państwowem ustrojowem i owo ścieśnione pojęcie datują się od bardzo bliskiej epoki, rzecz sama jest odwieczną, choć ongi w nauce i zbiorach ustaw gmatwana.

Konstytucya w medycynie oznacza ogólny stan ustroju, warunkowany budową prawidłową lub chorobliwie zmienioną. Nazwą tą, obecnie coraz rzadziej używaną, jako ogólnikową i nieścisłą, dawniej oznaczano stopień rozwoju ciała (K. silna lub słaba) i pewne choroby ogólne (K. limfatyczna, skrofuliczna, gruźlicza

D-r J-y B-r.

Konstytucya kościelna (Constitutio ecclesia-

stica), wszelkie postanowienie prawne, pochodzące od władzy kościelnej. Odpowiednio do stopnia tej władzy dzielą się K-ye na papieskie, arcybiskupie i biskupie, wydawane jużto wspólnie z synodem (powszechnym, prowincyo nalnym lub dyecezalnym, zwane w takim razie konstytucyami synodalne mi), albo bez synodu. Co do zakresu, w jakim obowiązują, dzielą się one na powszechne (const. generales), obowiązujące cały Kościół, całą pro-wincyę, całą dyecezyę; lub też szczegółowe (constitution:s spéciales), zwykle reskryptami zwane, a tyczące się pojedynczych kościołów, zakładów lub osób. K-ye szczegółowe co do treści swojej są decyzyami prawnemi (decisiones), w razie prawniczego sporu pomiędzy prawnikami lub sędziami, albo wyro katu i (sententiae) w sprawach spornych i karnych po przesłuchaniu stron, albo są to urzędowe u c h w a-ł y (décréta ) i z 1 e c e n i a (mandata) do niższych władz kościelnych, w zakresie ich atrybucyi; albo bliższe objaśnienia (instructiones) dawniejszych rozporządzeń na uczynione zapytanie. Papieskie rozporządzenia co do formy swej dzielą się jeszcze na bulle (ob.) i bre-v i a (ob.).

Konstytucye apostolskie (AutA£ei<; v. Aia-tay-n tùtv àyitov attoaroXtov, Constitationes Apo-stolorum), zbiór zwyczajów i przepisów koście¹-nych, głębokiej sięgających starożytności, odzianych w formę ustaw, niby przez Apostołów wydanych, a przez Klemensa I pap. (ob.) o-głoszonych, w 8 księgach, z których I podaje ogólne przepisy moralności dla świeckich; II traktuje o przymiotach, potrzebnych duchownym i o ich obowiązkach, III—o wdowach, o chrzcie, o święceniu: IV — o ^pielęgnowauiu chorych i o dziewicach poświęconych; V— o męczennikach i uroczystościach, VI—o herezyach, celibacie, o obowiązywaniu Prawa Mojżeszowego;

VII    podaje znów naukę moralności; potem formę różnych modłów i przepisy o ofiarach;

VIII

„Pa-

„Constitutiones apo-

„Concil.“ t. I; G all and „Biblioth. pp.“ (t.III); Cotelier „Patr. apost. opp.“, Mi g ne trol. gr.“ t. II; Ueltzen stolicae“ (Suerini et Rostoc. 1853); Paweł de Lagarde] „Constitutiones apostolor.“ (Lipsk 1862); Pitra „Jur. eccl. graecor. hist.“ (I 113 Rzym 1864), Bunsen „Cristianity ar.d man-kind“ (Lond. 1852, t. VI „Analecta ante-nicaea-na“ t. II). Synod Konstantynopolski in Tr Mo (692 r.) can. 2, uznawszy t. zw. Kanony apostolskie za autentyczne i obowiązujące, Konstytucye ap. odrzucił, nie bezwzględnie, lecz z powodu, że przez heretyków dawno sfałszowane zostały. Pierwsi na Zachodzie wydawcy, K-yj ap., Bovius i Turrianus. nie wątpili o ich autentyczności i Klemensa I pap. uważali za ich wydawcę; nawet późniejsi autorowie niektórzy, jak Whiston i Kestner, zdanie to w części podzielali, chociaż interpolacye przyznawali. P-ko autentyczności oświadczyli się centuryato-rowie magdebuscy. Opinie różne o autorstwie podaje Krabbe „Ueber den Ursprung und den Inhalt der apostoł. Constitutionen“ (Hamburg 1829). K-eap. są kompilacyą złożoną z trzech bardzo starożytnych części: 1) księgi I—VI, 2) ks. VII i 3) ks. VIII. Wątpliwości zdaje się nie ulegać, że pierwsze sześć ksiąg stanowiły pierwotnie dzieło osobne. Kompilator jakiś, znalazłszy już gotowe osobno pierwsze sześć ksiąg, a dwie inne także z osobna, zebrał wszystkie w jedną całość i podzielił na ośm ksiąg. Didaskalia, czyli pierwsze sześć ksiąg Kon-stytucyj nie zawierają najmniejszej alluzyi do arya-nizmu, a więc musiały powstać przed soborem Nicejskim (325 r.), kiedy istniało jeszcze prześladowanie, tj. przed Konstantynem W. (312 r.), kiedy szerzyły się różne sekty gnostyckie. Bardzo zatem prawdopodobną jest wiadomość podana przez końcową notatkę tekstu syryjskiego, że Didaskalia powstały około r. 252. Nie zdają się być późniejszemi dwie ostatnie księgi K-cyj apost. Pochodzenia księgi VII oznaczyć trudno: musi ona być excerptem z jakiegoś apokryfu nader starożytnego. Księga VIII pierwotnie pochodzić się zdaje od ś, Hi p poli ta.—Por. „Enc. kościelna“.    R-

Konstytucye sejmowe w Polsce. I) T r e ś ć terminu. K-mi zwały się postanowienia, które zapadały na sejmach za przyczynieniem się wszystkich trzech stanów—króla, rady i izby poselskiej, a więc w czasie królowania. Uchwały podczas bezkrólewi i konfederacyj przyjęte nazwy K-yj nie posiadały. K-ye różnią się od statutów tem, iż statuty były uchwalane tylko przez króla w radzie, oraz przeważnie i z powodu różnicy językowej. Wszystkie postanowienia do czasów Zygmunta Augusta w języku łacińskim wydane noszą nazwę statutów, natomiast od r. 1550 rozpoczynają się postanowienia tylko w języku polskim, K-ami zwane. W czasach dawniejszych pod tą nazwą spotykamy tylko uchwały r. 1457 („Vol. Leg.“ I, 191) i 1510 r. (ib. 366). K-ye obejmowały przedmioty prawa prywatnego i publicznego, chociaż głównie stosowano to miano do postanowień z zakresu prawa politycznego. Zdarzały się usiłowania oddzielania zwykłych uchwał od praw trwałych, objętych przez nazwę K-yi, ale usiłowania te spełzły na niczem (Statut Taszyckiego, 1532). K-ye nazywano także u-chwałami (1613, „Vol. Leg.“ III, 240; 1625 ib. 488; 1626 ib. 521 i in.), czasami nadawano im specyalne nazwy, jak np.: „Poparcie generalnej sandomierskiej konfederacyi“ 1710(„V. Leg.“ VI, 137) itp. K-yami zwano także lauda sejmików „Dzieje ziemi kujaw.,“ II, J\° 5) 2) U-ch walanie K-yi. Sejmiki, jako czynniki prawodawstwa ogólnego, po otrzymaniu propozycyi królewskiej przedsejmowej, nie przelewały na posłów udziału swego całkowicie. Instrukcya piśmienna określała granicę ich działalności, nietylko narzucając życzenia, lecz podając nawet szczegółowe zasady co do zachowania się podczas głosowania. Wskazywała ona sposób działania w sprawach ogólnych , mieściła w sobie także nowe propozycye, nie objęte w programacie królewskim, była nietylko odpowiedzią na propozycyę królewską, ale również wyrazem żądań miejscowych.—Na sejmie, po wyborze marszałka, rugach, powitaniu króla i odczytaniu propozycyj królewskich przez sekretarza, przystępowano do rozpraw. Po wysłuchaniu głosu senatorów posłowie powracali do swej izby i tam każdy występował w myśl otrzymanych w instrukcyi wskazówek. Po dojściu do zgody wszystkich posłów i senatorów projekt odnoszono do zatwierdzenia króli a zatwierdzenie to nadawało mu moc prawa. Dla uchwalenia K-yi konieczną była jednomyślna zgoda wszystkich, dla której prawnego poparcia służył art. statutu radomskiego 1505: nic nowego (nihil nom) nie może być postanowione przez nas lub naszych następców bez wspólnej (communi) senatorów i posłów ziemskich zgody („Vol. Leg.“ I, 299). Po odczytaniu K-yi w obecności króla i stanów zlecano osobnym delegatom z pośród senatorów i posłów uporządkowanie tekstu, z zastrzeżeniem, żeby nie zmieniali sensu i nie wprowadzali tego, o czem nie było wzmianki i na co niema wspólnej zgody stanów. Czasami zdarzały się bowiem podobne niedokładności, iż inaczej uchwalano, a inaczej ogłaszano tekst K-yi, np. w 1658 r. („Vol. Leg.“ IV, 585). Deputowani mieli następnie podpisywać K-ye. Początkowo do tego wybierano delegowanych od stanów (1588, „Vol. Leg.“ II, 1209), później (1613) wszedł w ich skład, jako członek obowiązkowy, marszałek koła poselskiego („Vol. Leg.“ III, 169). Deputowanych od senatu mianował król (od r. 1661 w liczbie dwóch „Vol. Leg.“ IV, 706), deputowani od koła poselskiego wychodzili z wyborów. Następnie składali przysięgę (1678), w której zobowiązywali się nie dopuścić do

wpisania do voluminôw praw K-yi, na którą    usprawiedliwiać się ze swego postępowania na sej-

nie byłoby zgody stanów. Liczba senatorów    mie.3)Moc obowiązującaK-yi.Fikcyapra-

wzrosłado4, posłów, zwykle czterech,fldochodziła    wna, że nikt nie może nie znać prawa, obo-

wiązywała ijw Polsce. Wobec tego dla uniknięcia nieporozumień wprowadzono zasadę, że tylko te K-ye mają być przestrzegane, które były ogłoszone w kraju (per proclamationem in regno publicetur „Vol. leg.“ I 300). K-ya obowiązywała tak długo, póki nie była skasowana tą samą drogą, co ją poprzednio uchwalono, lub też dopóki nie wydano innego rozporządzenia, któreby samem swojem brzmieniem znosiło poprzednie prawa. Np. w r. 1591 „wszystko to, co discrimen belli Turcici et nécessitas expressif jako temporaneum i niepotrzebne abrogujemy“ („Vol. leg.“ II, 1377). Żadne więc innego rodzaju rozporządzenia nie mogły osłabić znaczenia i mocy istniejących K-yj. W r. 1662 postanowiono: „przy tym stosując się do po-mienionych K-yj warujemy to, aby w sprawach sejmowi należących żadne senatus - consulta formowane y konkluzye ich do skutku przywiedzione, uniwersały bez sejmów na żadne podatki z kancelaryi koron, y W. X. Lit. wydane, konstytucye sejmowe odmieniane y przyczynia-ne przez też senatus-consulta nie bywały..“ („Vol. leg.“ IV, 830). Również nie mogły one wpływać na ogłoszenie lub opublikowanie drukiem K-yj („nigdy na potym onych ex senatus-consulto przedrukowywać uie będzie wolno“ — 1659 „Vol. leg.“ IV 585). 4) Wy dania K-yj. Wychodząc z tego założenia, że „prawa a statuty polskie polskim językiem — potrzebniejsze wszystkim niż łacińskie“, sejm roku 1564 „na przełożenie statutu z łacińskiego na polskie i na zgadzanie i znaszanie wszystkich statutów“ deputował koinisyę, złożoną z 3 osób, pośród których znajdował się Jan Herburt, podkomorzy przemyski. Komisya miała przełożyć na polski język i zgodzić „wszystkie statuta y konstytucye sejmowe tym porządkiem, jako jest correctura statutorum, nie odstępując w niczym prawa pospolitego, ani mu nie ujmując, ani przyczyniając“ („Vol. leg.“ II, 636). Gdy komisya zadania swego nie spełniła, sejm r. 1565 (ibid. 683) zlecił przekład Herburtowi, który już w r. 1563 wydał był swój układ alfabetyczny statutów, a ze zlecenia sejmowego wywiązał się w r. 1570 wprowadzając do przekładu nowy porządek i dopełnienia. Sejm ani zbiorowi łacińskiemu, ani przekładowi polskiemu sankcyi nie nadał; pomimo to przez całe dwa wieki zachowały one auctoritatem for i, to znaczy, że sądy korzystały z nich w swych czynnościach. Z późniejszych wydań K-j, z których żadne jednak nie uzyskało sankcyi, najważniejsze są: Piotrowczyka Andrzeja, Przyłuskiego, Ja-nuszowskiego, Sarnickiego, Swoszowskiego, Zawadzkiego i in. (ob.). Dopiero w XVIII w. wydrukowano wszystkie K-ye w „Voluminach

ezasem do 11 (1673) i 12 (1676). Po spisaniu K-yi i odczytaniu jej marszałek rozkazuje oddać jeden tekst „do Grodu, drugie takież... drukować z podpisami rąk swoich y podpisami rąk... do K-i naznaczonych sumptem skarbuw Koronie koronnym, a w W. Ks. Litewskiem litewskim znosząc się w tym z wielm. pieczętarzami i podskarbiemi obojga narodów, a potem wydrukowaną z podpisem ręki swej do każdego województwa i powiatu koronnego i W. K. L. oddać do skarbu koronnego i W. K. L. ad pro-positionem województw i powiatów. A wielm. podskarbowie obojga narodów... na termin sejmików relacyjnych rozesłać będą powinni do wszystkich w-dztw, ziem i powiatów“. Tak postanowiono w r. 1690 („Yol. leg.“ V, 763); dawniej zaś obowiązywała zasada, że nazajutrz po sejmie mieli podawać do grodu warszawskiego, a gdyby wakował gród, do Metryki koronnej, do druku miała być K-a podana najdalej trzeciego dnia,, a potem rozesłana „do grodów“ poszczególnych ziem i powiatów (ib. IV, 706). k'-ye wychodziły w imieniu króla, którego imię stało na początku, i nosiły podpisy wszystkich deputowanych do K-j oraz sekretarzy. Składały się z dwóch części: pierwsza zajmowała się sprawami Korony, druga—Litwy. Sejm mógł uchwalać K-ye tylko w tym wypadku, jeżeli odbywał swoje posiedzenia do końca; w razie zerwania K-ye uchwalone przed zerwaniem nie nabywały mocy obowiązującej, chociaż zdarzały się wyjątki. Lata 1712, 1718 i 1724 pomimo zerwania sejmu przyniosły prawomocne K-ye: opierano się w danym wypadku na tej podstawie, iż sejm rozpadł się na dwie części, posiadające każda swoje odrębne znaczenie (auctorita-tem). Sejm r. 1768 wprowadził ważne a szkodliwe zmiany w uchwalaniu K-yj. Wszelki projekt musiał być przynajmniej na dwa dni przed głosowaniem opublikowany. Podzielono sprawy na ekonomiczne i materye status. Pierwsze zapadały większością głosów, a w razie równości,

„z całkowitego głosów zbioru wynikłej, króla J.

M. zdanieparitatem ułatwia“, w drugich—utrzymano dawny zwyczaj jednomyślności. „Obie izby w jednymże czasie o projekcie decydują, wotując jmr turnum, jeśliby jednomyślna zgoda nie zaszła, a turnus na każdego sejmującego żądanie bywa do 3 razy czyniony, z trzecim wotowaniem sekretnym. Senatorska izba z poselską donoszą sobie przez delegatów o większości głosów na każdy proiekt, a dopiero ta złączona większość tworzy decyzyę. Ogłaszanie jednomyślnej zgody, albo większości głosów razem w obudwócli izbach następuje“.— (Późniejsze zmiany ob. Sejm wielki). Na sejmikach odczytywano K-e drukowane całkowicie lub częściowo i przy tej sposobności wypowiadano legum“ (ob.), wydanych przez Konarskiego, po-swe zdania, opinie, pochwały lub nagany. Czę- czynając od II tomu, który się już rozpo-stokroć posłowie na tych sejmikach musieli czyna polskiemi aktami, aż do IX, wydanego

Wielka Kacyki. Powtz. Iluitr. Zetïyt 800a Tom XXXVIII.

przez Akademię Krakowską. —Por. L e n g n i c h „Jus publicum regni poloni“ (Gdańsk 1742, I, II); Skrzetuski „Prawo polityczne narodu polskiego“ (Warsz.1782), I; Hü ppe „Verfassung

M. Hau.

ic

Geneza prawa K-yjnego.

to karta czyli prawo zasadnicze, które określa formę rządu i prawa polityczne obywateli. Takie określenie, jako najbardziej ogólne, da się zastosować do największej części ustaw⁷ kon-stytutyjnych, aczkolwiek trzeba zaznaczyć, że definicya ta nie odpowiada wszystkim bezwzględnie konstytucyom; albowiem terminologia prawa konstytucyjnego, wystawiona na ciągłe, stałe i zmienne działanie życia politycznego, nie posiada stałości terminologii prawnej. Definicya jednak taka może najzupełniej wystarczyć do zrozumienia ogólnego charakteru u-staw konstytucyjnych spółczesnych. Rozpatrywane ze stanowiska ogólnego konstytucye europejskie stanowią systematy polityczne, określające bądź rządy nad narodami, przez nie same wykonywane, bądź też uczestnictwo narodu w sprawowaniu rządu; tu mniej, ówdzie więcej spoczywają K. na zasadzie zwierzchnictwa narodowego; ze stanowiska historycznego są one genetycznie rezultatem ewolucyi, której początków szukać należy w feodalizmie i w or-ganizacyi systemu przedstawicielskiego średniowiecznego. Gdy jednak początek był jednakowy, to znowu wskutek odmiennych warunków historycznych, środowiska i charakteru narodowego te same przyczyny sprawiły, że konsty-tucyonalizm w Anglii i na Kontynencie szedł różnemi drogami. Różnemi były przedewszyst-kiem dzieje feodalizmu angielskiego i francuskiego. Pod wpływem najazdu Normandów feo-dalizm angielski przybrał odrazu formę prawidłowej organizacyi hierarchicznej, zaś władza królewska zachowała wszystkie prerogatywy dające się pogodzić z tą formą państwa. U Anglików zatem punktem wyjścia, jak to słusznie zauważył Gneist („Englische Verfassungsgeschichte“ str. 205) była nadzwyczaj silna władza królewska. We Francyi przeciwnie: feo- ' Długa, w XVII w. ukończona, ewolucya pra-

mówi on — działając jako

der Republik Polen“.

Konstytucya Z r. 1505, spotykana w książkach historycznych, nazwa jednego z zaręczeń statutu Aleksandrowego na zjeździć wiosennym w Radomiu t. r. wydanego, w którym znajduje się owo słynne „communis consensus“, pojmowane przez szlachtę późniejszą jako fundament jednomyślności i zarazem liberum veto, a przez nasze prawoznawstwo polityczne i hi-storyę niedostatecznie dotychczas wyjaśnione. Nazwę K-yi, niewłaściwą przed r. 1550, nadano jej potocznie, znajdując podnietę w samym napisie, jaki zaręczeniu powyższemu dał Konarski w „Vol. Leg.“ I, 299: „De non facien-dis constitutionibus sine conseusu Consi-liariorum et Nuntiorum terrestrium“. Ob. Polska, Sej m polski.

Konstytucya i prawo konstytucyjne. A)

„Konstytucya“ jest

dalizm wyrósł sam z siebie, śród ogólnego nierządu i w dobie podziału kraju na drobne cząsteczki monarchia pozostawała bez prerogatyw wobec wszechmożnych panów lennych. Różnica ta wyszła na korzyść wolności angielskiej. W Anglii szlachta feodalna i klasa średnia, jednakowo ciemiężone przez władzę królewską, spólne miały interesy; połączywszy się tedy przeciw królowi, zdołały stopniowo ograniczyć jego prerogatywy. Inaczej było we Francyi, gdzie stan średni, reprezentowany przez ludność miejską, połączył się z władzą królewską przeciw potężnemu feodalizmowi szlachty. Stąd u-krócenie panów lennych, ale jednocześnie nadmierny rozwój władzy monarchicznej i upadek wolności politycznej. „Po najeździe Normandów Anglia zaczęła od monarchii prawie absolutnej, i może właśnie wskutek tego w XVII wieku doszła do monarchii reprezentacyjnej; feodalna Francya zaczęła od władzy królewskiej prawie bezsilnej, i zapewne dlatego skończyła w XVII wieku na monarchii absolutnej“ (Esmein).—Dalej, tak samo różnemi były drogi rozwojowe instytucyj przedstawicielskich francuskich i angielskich. Parlament angielski, pierwotnie wielce podobny do dawnych francuskich Stanów Generalnych, urobił się pod wpływem stosunków wewnętrznych na instytucyę zgoła odmienną. W Stanach Generalnych reprezentowana była z początku tylko część ludności: oprócz świeckich i duchownych panów, bezpośrednio powoływanych przez władzę królewską, zasiadali w nich tylko deputowani miast uprzywilejowanych. Inaczej w Anglii, która w podziale na hrabstwa wcześnie otrzymała od królów normandzkich prawidłowy i organiczny podział administracyjny, ogarniający wszystkie klasy ludności; hrabstwo posiadało samoistną organizacyę sądowniczą i pewną autonomię administracyjną. W ten sposób, kiedy te same, co we Francyi, warunki historyczne zmusiły królów do zwołania przedstawicieli miast uprzywilejowanych, powołano, naturalnie, również przedstawicieli hrabstw (drobna szlachta). Poza-tem parlament angielski zbierał się w dwóch izbach gdy tymczasem francuskie zgromadzenie dzieliło się na trzy stany, najczęściej bezsilne już wskutek samego podziału. Wreszcie do tych czynników zalicza Esmein i czynnik narodowości: „Anglik jednostka, nie przekracza granic swych praw legalnych, ale dochodzi praw tych z posuniętą do najwyższego stopnia uporczywością. Posiada on poczucie prawa we właściwem znaczeniu tego wyrazu, poszanowanie i zrozumienie norm i formalności prawnych. Dzięki temu darowi przyrodzonemu wyższe i średnie klasy Anglii z zadziwiającą konsekwencyą manifestowały swą wolę: aby być wolnemi pod rządem prawa; jakoż, po kilkowiekowej walce i po dwóch re-wolucyach dopięły swego celu w wieku XVII“,

1875 rządziło się parlamentaryzmem angielskim w granicach możliwości; szerokie zastosowanie znalazł parlamentaryzm w ustawach konstytucyjnych 1875 r. Za pośrednic-' twem Stanów Zjednoczonych i Francyi zasady

wa K-go angielskiego zabezpieczyła nietylko wolność narodu brytańskiego, ale stworzyła nową formę rządów—nowoczesny rząd reprezentacyjny. Ewolucya ta przedstawiona została wyżej (ob. Angielska K-cya). Tutaj tylko zaznaczyć możemy, że ewolucya ta znalazła sobie wyraz, o ile chodzi o ograniczenie władzy królewskiej, w Deklaracyi praw (Bill of Rights) z d. 13 lutego 1688 r., która pozbawiła króla prawa zawieszania ustaw i ich wykonania (art. I), ściągania podatków bez zgody parlamentu (art. 4), utrzymywania stałej armii wewnątrz kraju (art. 6). „Odtąd, mówi May („Parliamentary Practice“ 591), publiczne dochody korony zawisły w zupełności Od parlamentu, a izba gmin reprezentuje naród, gdyż od niego za pomocą peryodycznych wyborów otrzymuje pełnomocnictwo. Teorya i zasady tej formy rządu, zupełnie obcej świata starożytnemu, wytworzone przez Anglików —zostaną oświetlone bliżej w art. Parlament. Tutaj należy tymczasem zaznaczyć, że rządy przedstawicielskie, wykwitłe drogą zwyczaju z gleby angielskiej, pozostawały w pierwotnej swej postaci nietknięte aż do drugiej połowy XIX stulecia. Dopiero w ostatnich dziesięcioleciach podjęto usiłowanie, ażeby do reprezentacyi wprowadzić nowe pierwiastki: referendum (ob.) i przedstawicielstwo mniejszości. Niejednokrotnie też przypuszczano szturmy do instytucyi dwu izb. Całkowite prawo konstytucyjne angielskie spoczywa na dwu, w długim pochodzie stuleci urobionych, zasadach. Pierwsza zasada to zwierzchnictwo parlamentu, oznaczające przejście władzy królewskiej do instytucyi reprezentującej naród. Ciekawy ten proces, dzięki któremu władza zwierzchnicza króla przeobraziła się we władzę „króla w parlamencie“ (Icing in parliament) — znalazł swe odbicie w dwu kierunkach: 1) ograniczył i zniósł samowolę monarchy, 2) zachował nietkniętą i nieumniejszoną władzę zwierzchniczą państwa. Druga zasada—jak już zaznaczyliśmy wyżej — to „panowanie prawa“, oznaczające, że sądy władne są karać z tytułu czynu bezprawnego bez względu na osobę sprawcy;—zasada ta stanowi najistotniejszą cechę wszystkich instytucyj angielskich. „Jeżeli zwierzchnictwo parlamentu stanowi o formie konstytucyi, to panowanie prawa określa jej treści istotę.“ (Dicey).—Konstytucya angielska przez długie wieki nie zwracała na siebie bliższej uwagi Kontynentu europejskiego. Czytywano, co prawda, jej teoretyków łacińskich Fortescue (XV w.) i Tomasza Smitha (XVI); monarchomachowie (ob.) XVI w., usiłujący zaszczepić we Francyi zasady wolności politycznej znali prawo angielskie i stawiali je za wzór do naśladowania, pragnąc uczynić zeń powszechne prawo narodów chrześciań-skich, regulujące władzę i funkcye zgromadzeń stanowych królestwa francuskiego. Ale Bodin (ob.) zdyskredytował konstytucyę angielską

i dopiero XVIII wiek spojrzał inaczej na rzeczy. Filozoficzny duch epoki odbił się i na wiedzy politycznej; nie tylko odwołał się do zasad rozumu i sprawiedliwości, ale zapoczątkował olbrzymie badania nad państwami staro-żytnemi i nowoczesnemi tak Zachodu jak i Wschodu. Badania te prowadził między innymi genialny Monteskiusz (oh.) i nietylko przenikliwość jego spostrzeżeń, lecz i sama oczywistość prawdy sprawiły, że jeden z jego pomysłów zyskał powszechne uznanie, mianowicie myśl, że konstytucya angielska dała jedno z najudatni ej szych rozwiązań zagadnienia politycznego i że roztropność każe ludziom Zachodu naśladować ją, o ile na to pozwala charakter narodowy. („Duch praw“ ks. XI rozdz. V). Po stronie Monteskiusza stanął Wolter. Opinię przeciwną tworzyli myśliciele, którzy „szukali światła w czystym rozumie“, a jeżeli mieli szukać wzorów, szukali ich w starożytnych republikach Grecyi i Rzymu; tu należeli J. J. Rousseaufob.) i Mably (ob.). Ale, koniec końców, wpływ angielski zapanował nasamprzód w nauce politycznej; później znalazł sobie ujście w rozprawach Zgromadzenia Ustawodawczego. W okresie rewolucyjnym umysł francuski w kwestyach P-a K-go stopniowo oddalał się od zasad angielskich (Konstytucye 1791, 1793, oraz 5 fructidora III r.). Za czasów konsulatu i pierwszego cesarstwa wziął z niemi rozbrat otwarcie (Konstytucye 22 frimaire’a r. VIII, dekret senatu 14 termidora r. X, „seua-tus consultum“ 28 floréala r. XII). Urządzenia francnskie stały się wprost przeciwieństwem angielskich, a jednocześnie wolność francuska przebywała drogę do upadku. Później następuje znowuzwrot ku instytucyom angielskim. Wówczas konstytucye 1814 i 1830    r., jak, mo

narchia konstytucyjna (1814 — 1848), usiłują naśladować parlamentaryzm angielski. Jednocześnie najgłośniejsi publicyści współcześni pracują nad popularyzowaniem urządzeń angielskich: Benjamin Constant (ob.) Guizot (ob.), Rossi (ob.). — Prawo konstytucyjne w dobie re-wolucyi 1848 r. nosiło na sobie znowu cechy racyonalistyczne i oderwane, zamach stanu 1851 r. wywołał zwrot do urządzeń Konsulatu; zaczęto lekceważyć wolności angielskie, a jednak i w tej dobie konstytucya angielska liczyła wybitnych zwolenników (Duvergier de Hauraune, książę de Broglie i t. d.), zarówno jak i konstytucya Stanów Zjednoczonych (La-boulaye). Ale już koło r. 1860 zasady parlamentaryzmu angielskiego zyskały we Francyi dawną popularność i przewagę. Za trzeciej Rzeczypospolitej kierunek ten więcej jeszcze się spotęgował. Zgromadzenie Narodowe w latach 1871

ogniwami ogólnej fede-

254; J e 1 -

konstytucyonalizmu angielskiego rozlały się po świecie całym i ukształtowały życie polityczne innych wolnych ludów Zachodu. Społeczeństwa amerykańskie, włączając Kanadę, naśladowały prawie wyłącznie Stany Zjednoczone. W Europie dawał się uczuwać przeważnie wpływ idei francuskich. Narody europejskie często, zamiast brać urządzenia i zasady angielskie wprost z Anglii, przyswajały je sobie we francuskiej przeróbce. Pochodzi to głównie może stąd—a okoliczność ta charakteryzuje jedną jeszcze ważną cechę konstytucyi angielskiej—że zasady te nie zawsze były na gruncie ojczystym ujmowane w formę prawa. Konstytucya angielska nie była nigdy spisana; urobiona ze zwyczajów, z powolnych ustępstw korony i króla na rzecz narodu, z tradycyi lub praktyki życiowej, nigdy nie była f formułowana w jasnych i rozkazujących przepisach. Geniusz kodyfikacyjny Francuzów dał im uświęcenie prawodawcze i sformułował je. Rozpowszechnienie zasad konstytucyonalizmu angielskiego, to, co Anglicy nazywają perméation, pod względem doniosłości, zarówno liczebnie jak i jakościowo, może być porównana tylko z dawną recepcyą prawa rzymskiego przez świat cywilizowany. Wielka rewolucya francuska obaliła monarchię we Fraucyi i wzruszyła jej podstawami w pozostałej Europie; narody europejskie, zapatrzone w ideał wolności angielskich, zmusiły piastunów władzy zwie-rzchniczej do zagwarantowania im praw i wolności; państwa ówczesne skopiowały wtedy w złych i często pofałszowanych kopiach instytucye angielskie; kopie te były aktami pi-sanemi; w ten sposób powstały monarchie konstytucyjne. Konstytucye tych państw mają charakter umowy, paktu, pomiędzy królem a narodem, paktu, za pomocą którego król gwarantuje swoim poddanym pewną liczbę wolności i uznaje pewną liczbę ich praw. Niektóre państwa w pochodzie rozwojowym pozostawiły za sobą dawną formę monarchiczną i sięgnęły po wyższą formę pożycia państwowego, a mianowicie, przeobrażając monarchię w republikę konstytucyjną. W republice konstytucya traci swój dawny, właściwy charakter; nie jest to już umowa pomiędzy królem a narodem, a raczej całokształt norm prawnych, określających organizacyę i stosunki wielkich władz publicznych (ob. „Fundamentalne prawa“). Nowe jednak formy pożycia państwowego przywracają karcie konstytucyjnej dawny charakter umowy. Dotyczy to mianowicie republik federalnych albo państw federalnych (np. monarchij federalnych w rodzaju Rzeszy Niemieckiej). W państwie federalnem konstytucya posiada charakter umowy pomiędzy różnemi państwami racyi. Typem takiej konstytucyi (republiki federalnej) jest konstytucya Stanów Zjednoczonych (ob. Stany Zjednoczone). Bywają

jeszcze konstytucye bardziej złożone jak np. konstytucye Austro-Węgier (ob.), gdzie sprawę komplikuje unia osobista. Monarchie absolutne nie posiadają konstytucyi, lecz tylko luźny zbiór zwyczajów, tradycyi w zakresie dziedziczenia korony, którym ulega piastun zwierzchnictwa. W Europie kilka zaledwie państw obchodzi się dotychczas bez reprezentacyi narodu, bez gwa-rancyi praw obywatela, bez izby prawodawczej: Rosy a, Turcya i Czarnogórze. Turcya próbowała nadać sobie konstytucyę w r. 1876-, w Rosyi probowano wstąpić na tę drogę u schyłku panowania Aleksandra II (inicyatywa Loris-Melikowa [ob.]). Poza temi trzema wyjątkami państwa europejskie i amerykańskie władzę zwierzchniczą przekazały narodom, a pod wpływem ruchów społecznych nurtujących coraz gtębiej społeczeństwa nowoczesne, pod wpływem wzrastającej świadomości mas ludowych demokratyzują instytucye głównie zapewniające wolność polityczną (ob.Parlament; Prawo wyborcze; Referendum; Wybory pro-p orc y o naine). K., dziś obowiązujące, można podzielić mimo różnic, na dwa typy: 1) monarchia konstytucyjna (typ: Anglia); 2) republika, unitarna, typ: Francyaj albo federalna (typ: Stany Zjednoczone Ameryki Północnej). Więk-kszość państw europejskich to Tuonarchie konstytucyjne: Państwa Skandynawskie, Holandya, Belgia, Niemcy, Austrya, Hiszpania, Włochy, Rumunia, Grecya itd. Różnice w prawie kon-stytucyjnem wszystkich tych państw ujawnią się w obrazie urządzeń politycznych, podanym w artykułach o każdera z tych państw, rozpa-trywanem poszczególnie (ob. Encyklopedyi niniejszej pod odpowiedniemi wyrazami). — Literatura. Podajemy tylko prace najważniejsze. Bardziej szczegółowe wskazówki bibliograficzne znaleśó możua pod artykułami, do których odsyłamy wyżej, a także w pracach następujących: Es me in „Zasady prawa konstytucyjnego“ według wyd. 3-go przełożyli z francuskiego K. Lutostański i W. Konopczyński 1904, praca doskonała i zasadniczf, z której korzystaliśmy w wykładzie powyższym; Dicey „Introduction to the study of the law of the Constitution“ (sześć wydań angielskich, przekłady, także rosyjski — rzecz doskonała). Bryce „ Flexible and rigid Constitutions “ w „Studies in History and Jurisprudence“ Oxford 1901 tom I, str. 145 linek „Das Recht des modernen Staates“ Erster Band „Allgemeine Staatslehre“ (1900); ostatni wyraz nauki niemieckiej w przedmiocie prawa politycznego; polski przekład dokonany przez słuchaczów uniwersytetu warszawskiego, wyjdzie w końcu r. 1905); R i-chard Schmidt „Allgemeine Staatslehre“ (t. I 1901, t. II 1903); Ludwig Gumpłowicz „Allgemeines Staatsrecht“ (2 wyd. 1897; por. recenzyę w „Przeglądzie Filozoficznym“ t. 1).

W) Normy obowiązujące. §1. Wstępne uwagi, j ku równych sobie, albo z mocy ustawy ziem-Prawo K-cyjne wchodzi w skład prawa publiez- ( skiej). Ów rozum angielski, korzystający z o-nego, stanowi część jego zasadniczą, iuaczej zwie się u strój o w o-p aństwowem, lub p o lity cznem, ma bowiem charakter organizacyjny, fundamentalny, jakkolwiek wyznać trzeba, że dzisiejszy system w teoryi i w praktyce jest nabytkiem nowszych czasów.—Nazwa „prawo polityczne“ u nas pojawia się bardzo dawno. Prawnicy bowiem polscy przyjmowali dość oryginalny schematyzm. Wszystkie normy tyczące się sądów bez względu na ich charakter prywatny (stosunki cywilne), czy publiczny (procedura, przepisy karne) nazywają prawem sądów em, wszystko zaś co odnosi się do państwa: prawem politycznem (ustrój Rzpltej, król, sejm, sejmiki, administracya, prerogatywy obywatelskie, skarb,- wojsko, stosunki międzynarodowe). Rozumie się, całe prawo publiczne nieomal pod to miano wciągnięto prócz u-staw kryminalnych, kościelnych i korporacyjnych. Zreszą system podziału dzisiejszego niezbyt dawno ustalił się. Pod pr. polityczne ten i ów z pisarzy | odciąga i administracyę (idroit public, Staatsrecht obejmuje: droit constitutionnel, Verfàssungsrecht, droit administratif,

kazyi, pozostaje wzorem procedury politycznej. Zazwyczaj się dzieje, że norma odwieczna tkwi w samym zjawisku, w samym stosunku, aż nadchodzi bądź moment uświadomienia, bądź konieczność formuły, i wtedy ustawodawca gra rolę fizyka i określa tak zwane prawo, będące czy wyrazem trwałego porządku społecznego, czy szeregiem uprawnień służących jednostkom i organom. Jeśli kto sądzi, że Jan bez Ziemi, Władysław i Aleksander Jagiellonowie nadawali coś nowego, jest w błędzie. Dekreta ich są wznowieniem zaniedbanej zasady naturalnej, bliższem jej gramatycznem określeniem. Nawet redaktorowie głośnych „praw człowieka“ dalecy byli od zarozumiałego przyznawania sobie tytułu wynalazców i odkrywców. Zasługa polityka, ustawodawcy i tych, co zmusili do formuły, polega na trafnej definicyi. Z pozoru zdaje się, że jeden organ społeczny drugiemu coś „nadaje“. Owe pozory tem więcej mają charakter prawdy, im bardziej przez całe stulecia rozszerzał się wpływ jakiegoś czynnika kosztem innych (jak np. we Francyi do końca w. XVIII), a wtedy powrót do właściwej granicy będzie rzeczywiście ustępstwem, lecz nigdy daniem, ale oddaniem wziętego, powrotem do opuszczonych lub zaniedbanych uprawnień. — Rozumie się, szereg uprawnień wziasta, dawny organ społeczeństwa przemożny ma teraz rolę współrzędną bardziej bierną, tworzą się i różniczkują atrybucye, stosunki niebywałe.—§ 2 Podział prawa honstytucgjnego. Głównemi czynnikami życia publicznego są: państwo, jego naczelnik i obywatel. Z istoty rzeczy służą im uprawnienia przyrodzone, stąd w zakres ustaw zasaduiczych (jeśli je nazwiemy dzisiejszym językiem: konstytucyjnych) wchodzą normy tyczące się państwa samego, jego naczelnika i obywateli. Ci ostatni nawet w granicach obszerniejszej gminy rzadko bezpośrednio osiągać mogą swe cele i wyręczają się zastępcami z wyboru, więc już w gminie, tem więcej w państwie od wieków utworzona została reprezen-tacya, przedstawicielstwo. Organ ten nowy rozporządzać musi w stosunku do trzech pierwszych pewnem orzecznictwem. Stąd jest czwarty rodzaj uprawnień t. zw. sejmów, sejmików, generałów ziemi danej, parlamentów, rad itp. Po piąte naczelnik państwa sprawuje władzę przez swych delegatów pod nazwą rządu: ministrów, gabinetu, rady, komitetu itp. Szczegóły tyczące się służby publicznej, pieczy nad dobrem i pomyślnością ogółu, zarządem, należą do ustaw administracyjnych (droit administratif, Verwalt uny sr echt), główne jednak zasady ustrojowe pomieszcza ustawa zasadnicza, czyli koustytucya (droit constitutionnel, Verfassungsrecht). Wreszcie pojedyńczy obywatele łączą się w korporacye, i owe zespolenia, z początku oparte na obyczaju lub luźnym dekrecie muszą

na-

Verwaltungsrecht). Wyodrębniają kwestyę szczegółowe zarządu: Gerber, Rosier, Stein,- Meyer,

Laferrière, Savigny, Batbie Ducrocq, Esmein,

Schulze, Laband, Okolski, Kasparek, Cyfrowicz.

Pomimo, że tytuł „Pr. K-ne“ jest pochodzenia świeżego, początek norm ustroju państwowego ginie w pomroce dziejowej. Dopiero zbyt długie nadużycia jednego z organów, przerost wpływowy, wywołuje potrzebę stanowczego określenia władzy i orzecznictwa, tworzy solenne obietnice, że zwierzchnik uszanuje prawa podwładnego, książę — obywatela. Już sama forma najdawniejszych norm przekonywa o tem, np. akt z Jedlni i Krakowa w r. 1430 i 1433 brzmi:

„neminem captivabimus nisi jure victum“ (nikogo nie uwięzimy prócz pokonanego prawem) lub akt króla Aleksandra Jagiellończyka: „nihil novi constitui debeat per Nos et successo-res Nostros sine communi consiliariorum et nun-tiorum terrestrium consensu (nic nowego nie będzie ustanowionem przez Nas i następców Naszych bez wspólnego senatorów i posłów ziemskich zezwolenia). Dekret Aleksandra I stanowi obszerne rozwinięcie t. zw. przywileju Koszyckiego z roku 1374, a ów przywilej nie był wyssanym z palca, ani, jak chcą niektórzy badacze, zdobytym na królu Ludwiku. Jeśli mówić można o zdobyczy, to chyba za zdobycz poczytać trzeba skorzystanie z właściwej chwili, aby mieć to, co się z istoty rzeczy należało. W Anglii tak samo ogół obywateli wyzyskał sytuacyę Jana bez Ziemi, który w roku 1215 obiecuje: nullus liber homo capiatur, vel improssinetur nisi per legale judicium parium suorum vel per legem terrae (żaden człowiek wolny nie będzie zatrzymany lub uwięziony bez prawnego wyro-

być przedmiotem tak prawa konstytucyjnego co Ho ogólnych zasad, a co doszczegółów prawa administracyjnego. — Na tern miejscu zajmujemy się czterema szeregami uprawnień odsyłając czytelnika do wyrazów parlament, korpo-r a c y a, k o ś c i ó ł. —§ 3 Zn'dla. J. Trzeba pamiętać, że karty K-ne określają zwykle dość ogólnikowo zasadnicze normy, a cały szereg dodatkowych przepisów i rozporządzeń pod różnemi tytularni je rozwija, pogłębia, stosuje. Tu jeszcze trzeba odróżnić tak zwane s t at u t a korporacyjne, które w Wiekach Średnich nosiły ttllano przywilejów, jeśli wychodziły od władzy monarszej, a gdy same korporacye w zakresie swego samorządu tworzą pewne zasady, dają im różne nazwy. Z kolei drugiem źródłem jest zwyczaj; szczególniej w Wiekach Średnich bardzo często nań powoływano się, a i dziś praktyka życia publicznego uświęca oddaw-na istniejące obyczaje, nieujęte w żaden akt pisany. Trzeciem źródłem bywała umowa między stanami, klasami tak z sobąjak i ze zwierzchnikiem państwa (np. teutońskie Landesverträge, Landesvergleich, polskie pacta conventa. Dziś ugoda ma charakter tylko przygotowawczy, pertraktacyjny, wzajemnej solennej obietnicy, później na właściwej drodze przybierającej formę dokumentu ustawodawczego. Drugie i trzecie źródło przeważało w dawnej Polsce, w Anglii, w Szwajcaryi, w pierwotnej Rzeszy niemieckiej, na Węgrzech. Pierwsze znów od stukilkunastu lat ustala się za przykładem Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki i Fran-cyi gdzie jest prawdziwy zbiór archiwalny kart konstytucyjnych. Reakcya nawet św. Przymierza obcina wprawdzie szereg atrybucyj czynnikom społecznym, lecz stara się ująć w formę uroczystego aktu normy ustrojowe. liczeni chcą jeszcze do źródeł zaliczyć naukę, trudno jednak na to się zgodzić. Dzieła teoretyczne, pamflety, artykuły dziennikarskie, memoryały, uchwały wieców, hasła agitacyjne są tylko zaczynem, który o tyle skutek odnosi, o ile nagromadzony materyał żywiołowy i warunki pozwolą na krystalizacyę jakiejś normy w formie właściwej. Daleko większy wpływ na życie publiczne wywiera stan faktycznego posiadania. Jeśli doniosłą jest possessio w stosunku cywilnem, te tembardziej w po-litycznem. Kodeks w posiadaczu domniemywa właściciela lub jego zastępcy (art. 2230 Kod. Nap.). Gwałt, zawładnięcie nielegalne nie znajdują poparcia w kodeksie iart. 859 -860 Kod. Rzeszy, art, 2252/3 Kod. N.). Inaczej bywa, niestety, w wirach życia państwowego. Tu posiadacz śmiało często odwołuje się do faktu dokonanego (fait accompli), bez względu na jego początki, do przemocy opartej na zwycięstwie wojskowem, na krwią oblanym gwałcie własnych żołnierzy, i drwiąco odpowiada na zarzuty frazesem: heati possidentes, lub pyta historyka: które też z państw w Europie opartem jest na samym le g i ty mi z m i e; czy wszędzie rLie było przerwy w życiu ściśle praw-nem narodu; czy Zawsze zrównoważone są żywioły społeczne?—Powoli też silna władza z jednej strony, rzeczywista potrzeba nowych czynników, szczere uznanie opinii i ogółu obywateli z drugiej utrwala, zabezpiecza na przyszłość ów stan z początku anormalny. Milcząca lub jawna zgoda oczyszcza mętne źródło poses yi. II. W krajach, gdzie normy opierały się w większej części na zwyczaju i zaledwie kilku pargaminach, trwałość ich wynikała z istoty rzeczy i mało kto zastanawiał się nad możliwemi zmianami. Inaczej u narodów, które zmusiły przedstawicieli władzy do spisania konstytucyi. Powstaje tu obawa, czy t. zw. prawa fundamentalne nie będą uchylone. Stąd trzy systemy zabezpieczeń: angielski, francuski i system utrudniający nowellę. Zwyczaj (frzyjęty w Wielkiej Brytanii nie odróżnia ustawy konstytucyjnej od każdej innej. Wszystkie uchwalane są wedle form tych samych. Parlament z królom uchyla np. zasady poprzednie unii ze Szkocyą, z Irlandyą i władny jest zatwierdzić każdy bill. System angielski przyjmują Prusy, gdzie potrzeba bezwzględnej większości (art. 107) w każdej izbie osiąguiętej w dwu debatach z przerwą najmniej trzytygodniową. Tak samo we Włoszech nie ma specyalnej troski. System odwrotny doprowadza paru teoretyków do dziwactwa. Np. Vattel w komentarzu do „Jus naturae“ Wolffa pisze: „populus ipse cum rege quacum-que in republica leges fundamentales mutare non potest, sine consensu unanimi totius na-tionis“, wymaga więc co do rewizyi jednomyślnej zgody całego narodu. Lecz już sam Vattel robi potem ustępstwo i zgadza się na większość, mniejsza zaś część ludu będzie miała prawo „wywędrować gdzieindziej i zabrać z sobą cały majątek“ (ob. „Droit des gens“ ks. I). Sieyès żąda specyalnej konstytuanty. Myśl ostatnią przyjmują wszystkie konstytucye francuskie oprócz z VIII (1799), 1814 i 1830 roku. Karty z X (1802) i XII (1804) roku oddają re-wizyę senatowi. W 1848 t. zw. Zgromadzenie narodowe uchwala nowy ustrój. Od r. 1852 inicyatywa służy Napoleonowi III i senatowi. Wreszcie od r. 1875 połączona izba deputowanych z senatem stanowi Zgromadzenie narodowe tylko głosujące nad zmianą przyjętą wpierw po rozprawach w jednej izbie lub skutkiem propozy-cyi rządu. System francuski do pewnego stopnia stosują w Stanach Półn. Ameryki, gdyż poprawkę musi uchwalić % głosów kongresu a potem ³/₄ zgromadzeń prawodawczych wszystkich Stanów lub specyalnie zwołane konwencye stanowe w takiej samej :ł/4 ilości. W Szwajcaryi jeżeli 50 000 obywateli żąda zmiany lub poprawki, kwestya będzie oddana pod głosowanie powszechne i zostaje przyjętą, gdy jest większość obywateli głosujących i większość kantonów (§ 121). System utrudniający panuje wszędzie indziej: Grecya nie może uchylić ostatniej ustawy zasadniczej przez lat 10, nowela zaś dwa razy uchwalona ³/₄ głosów będzie oddana nowo zwołanej izbie do rozpatrzenia. Tak samo w Hollandyi, gdzie trzeba ² ₃ nowej izby i nie wolno poddawać rewizyi sukcesyi tronu i czynić wniosków podczas regencyi (§ 198). Tak samo w Belgii raz przyjęta propozycya wywołuje rozwiązanie sejmu, nowy dopiero poweźmie decyzyę. Podobnież w Szwecyi i Norwegii, Portngalii. W Pinlandyi znów obradują w sejmie stany każdy oddzielnie, i trzeba /.wykle zgody trzech kuryi, lecz do noweli konstytucyjnej wszystkie muszą ją przyjąć. W Niemczech zmiana nie nastąpi, jeśli oświadczy się przeciw niej w Radzie Związkowej 14 głosów. — III W połączeniu z poprzednią jest kwestya gwarancyi; czy u-chwały izb lub rozporządzenia władzy wykonawczej nie pogwałcą pośrednio ustawy fundamentalnej. Taką kontrolę w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej posiada trybunał federalny a nawet każdy sędzia, który w zwykłym procesie może odmówić zastosowania przepisu prawa, jeśli umienia, że ów przepis nie zgadza się z konstytucyą. Rozumie się, decydującym tylko jest wyrok trybunału federalnego. Wątpliwej waftości ten rodzaj gwarancyi oparty na decyzyach magistratury poli-tykująeej przyjęto w Meksyku (1857), Argentynie (1860), Brazylii (1891 r.j. W Europie każdy sąd obowiązany jest wykonywać ustawę, nie-wolno mu zawieszać jej mocy obowiązującej. Były jednak zakusy we Francyi, choć z innej pobudki, przyjęcia metody amerykańskiej. Dupont de Nemours w 1789, Robespierre i Isnard w r. 1793 żądali, aby raz na zawsze pozostały trwałemi „prawa człowiika“, wszystko zaś, co nie jest z niemi zgodne, będzie nieważne. Sieyès proponował utworzyć „jury konstytucyjne“, do orzecznictwa którego miała należeć ocena zamachu na konstytucyę. Projekt Sieyèsa u-rzeczywistnił się w sposób mało pożądany w kształcie Senatu z VIII (r. 1799) przy boku pierwszego konsula, potem cesarza (art. 21 i 37). Taką rolę miał drugi raz Senat od r. 1852 do 1871 (art. 26, 27 29), jako „stojący na straży ustawy zasadniczej i... wolności publicznej“. Ani w początku XIX stulecia ani w jego połowie zwykły obywatel nie posiadał żadnej drogi, na której mógłby odwołać się o pomoc do owego strażnika. Faktycznie instytucya ta była parawanem dla samowoli obu Napoleonów.— We wszystkich państwach uznano zby-tecznem tworzyć instancye gwarancyjne wobec prerogatyw sejmu i swobody opinii publicznej. W jednej tylko Szwecyi obie izby w ośm dni po zebraniu się tworzą pięć wspólnych komisyj i te pod prezydencyą (z wyboru) prokuratora sej mu (lustitie Ombudsman) kontrolują stale radę ministrów, sądownictwo, administracyę, bank, izby obrachunkowe i skarbowość. Panuje więc tam szczegółowy nadzór sejmu. —§ 5 Prawa polityczne tyczące się państwa samego Tu należą: I) Prawo do pewnego obszaru ziemi (jus territoriale, Gebietshoheit) jest tak przyrodzone, że wyobrazić sobie trudno inny stan rzeczy; aj Przedcwszystkiein potrzeba stałej granicy, na którą ongi mało zwracano uwagę i bardzo często powstawały krwawe spory. Należy tu odróżnić granice naturalne (morze, jeziora, pustynie, stepy, góry) od sztucznych (pale, kopce, rowy itp.j, i do połowy sztucznych (rzeki, potoki, strumienie). Co się tyczy morza, pas graniczny idzie linią idealną od brzegu suchego na odległość strzału armatniego (potestas terrae fihitur ubi finitur armorum vis). Co do rzek: główne zagłębienie koryta (Thalweg). Przy utworzeniu się nowego koryta granica pozostaje przy dawnem. Co do gór: decydującą jest linia działu wodnego. Regulacyę winien zatwierdzić sejm (konst. belg. art. 3, pruska art. 2, saska § 2 itp.). ß) Nabywa się pra-wo terytory a lne: a) przez posiadanie odwieczne; b) zabór skutkiem wojny; c) przywłaszczenie ziemi niczyjej lub za nią uchodzącej, gdyż w dzisiejszem pojęciu europejskiem niczyimi są obszary należące do ludów t. zw. „dzikich“; d) odstąpienie dobrowolne lub poddanie się; e) spadek szczególniej się zdarzał w monarchiach średniowiecznych wedle humorosty-cznej dewizy „Austria nube“. y) Utrata następuje: a) bądź skutkiem zaniedbanej posesyi od wielu lat, bądź przez oderwanie w rezultacie czy to rewolucyi czy wojny. O ile nabytek ipso facto jest przyjmowany, choć czasami konstytucya zastrzega akceptacyę sejmową, o tyle wrazie utraty zgoda organu przedstawicielstwa narodowego wszędzie bywa wymaganą. 3) T r e ś ć prawa terytorialnego zawiera się we władztwie politycznein (imperium), polegającein na wyłącznem stanowieniu i wykonywaniu u-staw, czynności rządowo-administracyjnej, sądowej, wojskowej i finansowej. Imperium owo odnosi się do ziemi, jej wnętrza ((ąuidguid est in territorio est etiani de territorio) i wyłącza wszelkie wdzierstwo obcego państwa, tj. że inny rząd lub cudzoziemiec nie może w niczem rozporządzać się bez wyraźnej lub milczącej zgody właściwego organu państwowego. Od tej zasady są wyjątki: a) prawo pod wpływem kultury pozwala cudzoziemcom ua swobodę handlu, przemysłu, nabycie gruntów, oraz użytek w pewnym szerokim zakresie z ustawy cywilnej. Ongi obcokrajowiec musiał zyskiwać przywilej osobisty. Dziś, gdy niema wyraźnych ścieśnień, każdy odnosi korzyść z opieki prawa i zarządu miejscowego; b) t. zw. serwituty, gdy wzajem rządy sąsiednie pozwalają ścigać zbrodniarzy policyi obcej lub ich odsyłają albo jeśli pozwolonem bywa budowa kolei żelaznej, telegrafu, drogi i urządzeń poczty (n. p. w Tur-cyi, w Chinach [w Mandżuryi] itp.). Są to serwituty dodatnie in faciendo, oraz obowiązek o-

graniczający liczbę wojska, fortec, ilość ceł, nych celów i interesów ani nauka, aui życie danin, podatków itp.; są to servit ut es in non- społeczne nie zna. Minęła, gdyż za zgubną uznana faciendo■ ujemne; c) prawo zakrajowości służą- została teorya rzymska Salus reipublicae suprema ce panującym, posłom, konsulom, okrętom, oddziałom wojska.— s) Różnicę między prawem do ziemi cy wilnein, pry watnem a

lex esto, lub Hobbesa imperium absolutum, gdzie w wyobraźni u niego poddani o tyle mają prawo, religię i własność, o ile im państwo pozwala;

„ volonté generale“ jest objawem fantazyi bez bytu realnego. Prawdziwym celem, prawdziwym iintere-sem państwa jest szczerze, etycznie po-jęte dobro ogółu i dobro wszystkich szczegółowych części, bez przewagi, bez przywileju, bez jakiejś ubocznej myśli. Gdy mowa o prawie politycznem, trudno pominąć synonim t. zw. supremat, souveraineté, tłóma-czony po polsku jako u d z i e ln o ś ć, niezależność, najwyższowładztwo, wszechwład n o ś ć. Datuje się pojęcie owo od królów Rzeszy teutońskiej, którzy z tytułu cesarskiego nazywali siebie „domini mundi“. Podobna uzurpa-cya wywołała fakt, że monarchowie w Polsce, Anglii, Hiszpanii, Francyi, Italii, a nawet wśród rzeszy germańskiej biorą tytuły: „niezależny“, „niezawisły“, „udzielny“, „pan zwierzchni“, „jedyny“, „supremus dux“, „dominus“, „rexu, „Caesar“. W Anglii korona Wielkiej Brytanii od pierwszych stuleci nosi miano: „the Imperial crown of Gieat Britain“ w .końcu XIX|stu-lecia Disraeli przeprowadził w parlamencie godność cesarską królowej Wiktoryi w Indyach. Francya w pierwszym swym stosunku z potężną wtedy Turcyą nazywa siebie „cesarstwem“. Nasz Jan Ostroróg w XV w. piszę: „Połoninę rex asserit, ąuod et verum est, nemïm,. enim subjacet, nullum superiorem se, praeter Deum recognoscere“ (król polski twierdzi, co i prawdą jest, że nikomu nie podlega,“ nikogo prócz Boga za wyższego nad siebie nie mznaje). Przez traktat westfalski ostatni prawie książąta rzeszy zyskali souveraineté. W pojęciu więc tein mieści się udzielność wobec państw sąsiednich, zaś wewnątrz całokształtV)praw [, rządowych. Z kolei powstaje nowa kwestya: kto jest podmiotem owej władzy zwierzchniej, komu ona służy przedmiotowo? Są tu trzy systemy: najdawniejszy powierza jej całość panującemu, wedle normy patrymonialnej, opartej na dewizie cesarzy rzymsko-germańskich, książąt i królów z Wieków Średnich. Teoryę tę podobnież popiera wielu teoretyków XIX stulecia. Drugi system, zwierzchnictwa ludowego, sięga zasad państewek starej Grecyi, republiki rzymskiej a nawet cesarzów i imperatorów, którzy uznawali z początku, że lud (populus romanus) przelał na nich swą pełną władzę. Rozwijał zasady tej teoryi Marsilius z Padwy w XIV w. znalazła ona swój wyraz w przewrocie angielskim 1649 r., aż wreszcie Rousseau ustalił aforyzm: „lud, państwo, zwierzchnictwo, wola powszechna są identyczne“. Trzeci system, supremat, oddaje przedmiotowo państwu jako

jus territoriale, określił znakomicie Seneca tak samo Rousseau’a w słowach: ad reges potestas omnium pertinet, ad singulos proprietas. Pierwsze mieści się w granicach kodeksu cywilnego, drugie we władaniu polityczuem: jedno drugiemu nie przeszkadza. Państwo nadto może być w charakterze prywatnego właściciela, tj. posiadać, o-prócz ogólnego imperium, ogólnej potestas, szczegółowe co do jakiegoś gruntu dominium i ulega wtedy zwykłym ustawom cywilnym i wyrokom sądowym. Państwo wreszcie posiada przedmioty natury prywatno-publicznej, ja-kiemi są drogi bite, kanały, rzeki spławne, muzea, biblioteki, itp. a tutaj zarówno rządzi kodeks, jak i ustawa administracyjna. C) Zasada tery-toryalna wymaga niepodzielności i niezbywalności obszaru krajowego. Ongi monarcha dzielił testamentem lub przez akt niby publiczny całą dzielnicę, oddawał w zastaw, kupował, zamieniał. Takiemu szkodliwemu stanowi rzeczy położono koniec przez pacta conventa w dawnej Polsce, przez oddzielne umowy stanów z książętami, przez sankcyę pragmatyczną w Austryi (1713), a wszystkie nowsze K-e, począwszy od francuskiej z 1791 (Le Royaume est un et indivisible), stanowcze czynią zakazy. Rozumie się, że bywają wyjątki, częste, ustawiczne pod wpływem przymusu, a za przykład służy potrójny rozbiór Polski, los Alzacyi i części Lotaryngii, umowa co do księstwa Hohenzollern z 1849 r. i co do księstwa Waldeck z 1867 itp. Nie należy też z powyższą zasadą mieszać podziału wewnętrznego na prowincye, okręgi, obwody, powiaty administracyjne, sądowe, wojskowe, skarbowe.—

II. Prawo do władzy zwierzchniej naczelnej, samoistnej. — Już wyżej w tym paragrafie wskazane zostały zasady teryto-ryum, tu wskażemy tyczące się mieszkańców. Granicą owego zwierzchnictwa na zewnątrz są traktaty międzynarodowe, zaś wewnątrz wszystkie ustawy krajowe obowiązujące, zasady religijne, etyczne i względy społeczne. Państwo tworzy ustawy i szanować je oraz wykonywać obowiązane jest z dobrą wiarą, tj. nie u-ważać ich za środek tylko wygodny albo zbyteczny, jednakowo zachowywać się wobec dogmatów każdej religii bez nacisku, bez uszczupleń praw różnowierców, działać tak, aby każdy czyn był moralnym, uwzględniać rozwój naturaluy społeczny bez sztucznej tamy ekonomicznej lub narodowej. Zazwyczaj fakta przeciwne wspomnianym zasadom działacz usprawiedliwia rzekomym celem lub interesem państwowym. Dla takiego obrońcy jest jedna odpowiedź: tajem-państwu, bez względu na formę rządu (monar- uprawnień zależy od formy państwowej i od

chia, rzeczpospolita) i możliwe zmiauy dyna-styi czy osoby naczelnika państwa. W znaczeniu podmiotowem zwierzchnikiem bywa bądź tylko panujący, bądź, jak w Anglii, parlament z królem, bądź lud w rzeczypospolitej demokratycznej, albo pewne klasy w arystokratycznej, albo „najjaśniejsze stany“ w dawnej Polsce. W krajach szczerze K-nych podmiot jest taki jak w Anglii, w innych bywa nim sam monarcha. W państwie związkowem Supremat należy do głównych organów federacyjnych: Stany Zjedn. Półn. Ameryki, Cesarstwo niemieckie od 1871, Szwajcarya od 1798, właściwie od 1848 r., Kanada inaczej Dominiou of Canada, Australia czyli Commonwealth of Australia. Dwa ostatnie państwa związkowe, jakkolwiek w związku z W. Brytanią, są całkowicie dziś udzielnemi. Inaczej było z Rzeszą germańską do 1815 i od 1815— 1866. W pierwszych król uzurpował supremat, ą walka z książętami przechyliła się na korzyść ostatnich od końca wojny 30-letniej. Taki stosunek był kantonów do rządu federalnego aż do r. 1848. Wszędzie zresztą f e d e r a cy a, tj. związek państw a, poprzedza państwo związkowe.

obszaru prerogatyw sejmów. II. Początek władzy naczelnej państwa może być nadzwyczajny, z zewnątrz ustawy publicznej, jakiemi są przemoc, przywłaszczenie (np. czyny Napoleona I), układ międzynarodowy (książę bułgarski), i zwyczajny: a) skutkiem wyboru (dawna Rzesza teutońska, dawna Polska, dawne Węgry, Wenecya, Papież, dzisiejsze rzeczypo-spolite). Elekcyi dokonywa bądź ogół obywateli (konstytucya francuska z r. 1848, Venezuela, Honduras, Salvador, Equador, Paraguay ,kanton Genewy), bądź stany (dawna Polska itd.), bądź specyalni elektorowie (dawna Rzesza niem.), bądź sejm (większość kantonów Szwaj-caryi wedle konstytucyi z roku 1874, we Fran-cyi od 1875 połączone izby, t. j. senat z izbą deputowanych), bądź przez oddzielną reprezen-tacyę ludową (Stany Zjednoczone półn. Ameryki, Meksyk, Argentyna, Peru, Chili, Costa-Rica);

b)    skutkiem ustawy określającej dziedziczność tronu i regen cyę. — III. Utrata władzy naczelnika państwa następuje przez: a) śmierć, b) zrzeczenie się (abdykacya),

c)    rewolucyę lub przemoc obcą, d) upływ czasu w rzeczypospolitych, e) niezdolność, /') skut-

np.: w Anglii przyjęcie przez króla wiary katolickiej lub małżeństwo z katoliczką (1689 i 1701); w Bawaryi i Koburg-Gotha, gdy król przyjmie koronę w innym kraju; w Szwecyi i Norwegii, jeśli nieobecnośćjego trwa dłużej niż rok; w Hiszpanii, gdy jest niezdolnym lub niegodnym panowania (art. 64 konst. z roku 1876). IV Prawa naczelnika państwa są dwojakie: osobiste i właściwe rządowe. Do osobisty cli należą: a) prawo następstwa tronu w monarchiach dziedzicznych, szczegółowo ustalone na zasadzie odwiecznej normy, ujętej w przepis. W Anglii pierwiastkowo elekeya mieszała się z sukcesyjnością. Henryk I obejmuje władzę by the consent (za zgodą) of the baronage of the realni (królestwa). Stefan stwierdza wolę duchowieństwa i ludu: by the assent of the clergy and people. Edward I mówi o dziedzictwie, woli i wierności magnatów: by hereditary succission and by the good will and fidelity of the magnates. Dziś obowiązuje Act of seulement z 1701 i 1705, powołujący na tron dynastyę hannowerską. Pierwo-rodztwoipłeć męzka mają pierwszeństwo, tylko w braku mężczyzn w starszej linii, kobieta obejmuje panowanie. W Austryj od XIII stulecia przewodzi dynastya habsburska, od małżeństwa Maryi Teresy — habsbursko-lotaryńska, a porządek ustala sankeya pragmatyczna z 1713 i 1724 roku. Tutaj kobieta otyłe obejmuje tron, o ile jest najbliżej spokrewnioną z ostatnim męzkim potomkiem rodziny monarszej i znów co do dzieci jej agnatyzin bierze górę nad ko-gnatyzmem. Tak samo w Bawaryi (kon. z r. 1818), Wirtembergii (1819): są

Przed pięciu laty (r. 1900) powstało państwo ⁽ kiem faktu przewidzianego z góry, jakim jest o typie takim p. n.: Rzeczypospolitej Australijskiej (Commonwealth of Australia). Z początku były to zwyczajne kolonie angielskie. W r. 1850 metropolia upoważnia osadników do utworzenia rządu reprezentacyjnego, a w r. 1885 rady związkowej. Separatyzm miejscowy długo przeważał. Wreszcie skutkiem zabiegów ministra Nowej Walii, Henryka Parkesa, delegaci zebrali się w Melbourne (1890), w Sydney (1895), w Hobart (1895), a konwent w r. 1897 uchwalił w Sydney i w r. 1898 w Melbourne kon-stytucyę federalną, zatwierdzoną przez królową Wiktoryę w r. 1900 (ob.. Kon s ty t. związku australijskiego. Z Kanadą i Australią łączy Wielką Brytanię tylko osoba panującego.

tam

Od lat kilku prąd imperyalizmu w Anglii dąży do wszechświatowej federacyi anglo-saskiej wszystkich posiadłości. Kończąc § niniejszy, należałoby ze stanowiska teoryi wspomnieć o pojęciu państwa u niektórych socyologów (Gumplo-wicz, Jellinek, Duguit itd.), lecz ich opinie z ustawami pozytywnemi i obyczajami mało co mają wspólnego.— § 5. Prawa naczelnika państwa. I Wypada odróżnić monarchię nieograniczoną (absolutną), stanową, prawie wszędzie w Europie ongi istniejącą, gdzie klasy uprzywilejowane brały udział w prawodawstwie i często w zarządzie krajem (Landstände, Etats Généraux)—dziś pozostało tylko W. ks. Meklembursko-Szweryńskie i Sztrelickie, oraz W. ks. Finlandzkie; wreszcie monarchię konstytucyjną (reprezentacyjną), gdy lud za pośrednictwem swych przedstawi cieli ma udział we władzy publicznej a kontrolę nad czynnościami rządu. Różnica więc w zakresie

Wielka Kacyki, fowiz. iiaitr. Zenyt 30Ub Tom iXXVHl

drobne różnice w sukcesyi kobiet. W Belgii rodztwa.— Stany Finlandzkie, na mocy kon" dynastya dziedziczna Koburg-Gotha od Leopol- wencyi w Borgo i traktatu Szwecyi z Rossyą da I. W przypadku wygaśnięcia linii męzkiej w r. 1809, uznały cesarza Aleksandra I za swe-ostatni król za zgodą izb w obecności ²/₃ człon- go księcia dziedzicznego pod warunkiem żaków i większością ²/₃ głosujących, ma prawo chowania konstytucyi krajowej, datującej się ustanowić^ następcę, jeżeli zaś tego zaniedba, izby zr. 1772, przejrzanej w 1789, 1869 i 1881 j r. We razem połączone dokonają wyboru (art. 61 Włoszech, rozumie się, zjednoczonych, od 1861 i 85 kon. z 1831). W Hollandyi korona I istnieje tron dziedziczny, wyłączający kobiety we-należy do rodziny orańsko-nassauskiej, męzkie die jus salicum w dynastyi sabaudzko-karyniań-pierworodz,wo przed żeńskiem trwa aż do zu- skiej jako linii bocznej dynastyi sabaudz-pełnego wygaśnięcia'agnatów; wtedy kobieta kiej.—Uwagi o gól ne: a) Mówiąc o najpierw-obejmie władzę. W braku sukcesorów Stany ge- szem prawie monarchicznem zanotować wypada, neralne w podwójnej liczbie uczestników współ- że zależy ono od wielu warunków, z których nie wybiorą króla (art. 11 —15, 24 k. z roku jedne wprost ustawa zasadnicza lub familijna 1848). W Grec y i ostatni dynasta z domu wymienia, inne oparte są na zwyczaju. Tak duńskiego obrządku tylko wschodniego (r. 1864) więc trzeba być dzieckiem z małżeństwa praw-za zgodą ²/₃ głosów izby wyznaczy następcę, nego i ważnego. Potomkowie nieślubni, W Hiszpanii i Portugalii system kogua- choćby uprawnieni, tracą wszędzie prawo do tyczny obowiązuje. Wśród dzieci królewskich tronu. Ważność małżeństwa określa kodeks młodszy syn idzie przed siostrą starszą, lecz cywilny, często ustawa specyalna. Nadto tu córka zostaje królową pomimo stryjów i braci i owdzie osoba należąca do rodziny monarszej stryjecznych (K. 1876). Kortezy wybiorą pa- potrzebuje zezwolenia naczelnika domu nującego po wygaśnięciu rodu. — W Czarno- (Niemcy, Portugalia, Anglia, Holandya, Hiszpa-górzu statut z 1855 urządza agnatyzm pier- nia), lub parlamentu (w Anglii) w przypadku, worodztwa, wyłączając księcia „sympatyzującego gdy król się wzbrania (akt z r. 1772). W pań-z Turkami“. W D anii (K.zr. 1853 i 186(5) panuje stwacli Rzeszy niemieckiej i w Rossyi jest je-dynastya Szlezwig - Holstein-Sonderburg-Glticks- szcze pojęcie małżeństwa nierównego(Missheirath). burg w linii męzkiej, wyznania luterańskiego. Za r ó w nor o d u e poczytuje się małżeństwa mię-W Szw ecyi tron należy do luterańskiej ro- dzy członkami rodzin panujących, choćby były pół dżiny Bernadette (pr. z r. 1810). Gdy niema udzielne lub zinedyatyzowane przez art. XIV agnatów, sejm określi, kto ma być królem, w dwa aktu z r. 1815. W ks. Lippe i Reuss wystar-tygodniepo śmierci panującego, sejm też mianuje cza stan szlachecki. Co do reszty państw Eu-rejentów.—W Rossyi obowiązuje Ukaz z d. 5 ropy przeszkody te nie istnieją. Nierówność kwietnia r. 1797. Dynastya w linii żeńskiej Ro- może być usunięta przez akceptacyę wszystkich manowych, w męzkiej liolsztyńsko-gotorpska i- agnatów. Tu i owdzie ustawa wymaga pewnej d-ąca od Piotra 111, syna Anny, córki Piotra I, religii, np. katolickiej w Austryi, anglikańskiej zamężnej za księciem Fryderykiem Karolem hol- w W. Brytanii, ewangelicko-augsburskiej w Szwe-sztyńsko-gotorpskim. Pierworodztwo męzkie obo- cyi, grecko - wschodniej w Serbii, Rumunii, wiązuje aż do wygaśnięcia rodu, i wtedy najbliższa Grecyi i w Rossyi. b) Ustawa zasadnicza w Bel-krewna ostatniego cesarza obejmie tron. W Nie m- gii, Hollandyi, Bawaryi, Luksemburgu, Austryi, c z e ch, że pominiemy dawne formy co do cesarzów Portugalii, Grecyi, Norwegii, Węgrzech, Rumu-t. zw. rzymskich, pomijając przybranie w r. nii żąda przysięgi na konstytucyę 1804 tytułu cesarza austryackiego przez Frań- a w Norwegii, Węgrzech i Rossyi korona-ciszka II (I) związek reński, losy Rzeszy,—nowe cyi. W zamian przysięga homagialna kształty przybrało cesarstwo od 1870 roku, we- od obywateli rzadko gdzie bywa zastrzeganą; c) die konstytucyi zredagowanej w r. 1871, gdzie W re p ub 1 i k a c h oczywiście mandatu naczel-w art. 11 powiedziano: „prezydyum związku na- nikowi państwa udziela akt wyboru na czas leży do króla pruskiego, który używa tytułu ce- ściśle określony przez ustawę. W Stanach sarza niemieckiego“ (Deutscher Kaiser). Miano Zjedn. Półn. Ameryki prezydentem może „cesarz Niemiec“ (Kaiser von Deutschland) nie być tylko obywatel tąmtejszy nienaturalizowa-istnieje, zwierzchnia bowiem władza terytoryal- ny, zamieszkały bez przerwy od lat 14, lat 35 na, udzielna, jest prawem pojedyńczych królów wieku. Każdy Stan, t. j. państwo do federacyi i książąt Rzeszy; konstytucya 1871 pozostawia należące, wyznacza przez głosowanie powszech-kwestyę następstwa ustawom pruskim, ne (poprzednio sejm mianował) tylu wyborców, gdyż każdy król pruski eo ipso zostaje „Deut- ilu ma członków razem w senacie i izbie de-seher Kaiser“. Korona znów pruska datuje się putowanych, w pierwszy wtorek miesiąca listo-najpierw od traktatu welawskiego z roku 1657, pada. Elektorami nie mogą być senatorowie, uwalniającego księstwo z lenności względem deputowani i urzędnicy. Elektorowie z każdego Polski, i od roku 1700, kiedy ówczesny Fryde- Stanu oddzielne zebrani głosują w pierwszą ryk III przybrał tytuł króla pod imieniem Fry- środę miesiąca grudnia, a kartki przesłane pre-deryka 1. Normy rodzinne Hohenzollernów za- zesowi Senatu w Waszyngtonie podlegają obli-pewniają tron linii męzkiej porządkiem pierwo- czeniu na zjednoczonej sesyi Kongresu w dru-

gą środę miesiąca lutego. W przypadku, gdyby nikt nie otrzymał bezwzględnej większości, izba deputowanych w komplecie ² ₃ członków wszystkich stanów dopełni wyboru z pośród trzech kandydatów, mających względnie największą ilość głosów. W razie, jeśli izba deputowanych nie uskuteczni elekcyi do 4 marca, vice-prezydent eo ipso obejmuje rządy. Taki sam porządek istnieje co do vice-prezydenta, którego znów w braku elekcyi senat wyznaczy z pomiędzy dwu kandydatów ze względnie największą ilością kartek. Gdyby obaj dostojnicy nie byli wybrani, będą wyznaczone nowe wybory, a vice-prezydent senatu, w razie zaś przeszkody marszałek izby deputowanych, pełni obowiązki tymczasowe prezydenta. Elekt składa w ręce prezesa trybunału związkowego przysięgę na konstytucyę. Mandat trwa przez cztery lata, z prawem powtórnego odnowienia. Obyczaj nie pozwala na trzecie czwartolecie. Vice-prezydent przewodniczy w senacie i z urzędu jest następcą, gdyby prezydent umarł, zrzekł się władzy, lub został jej pozbawiony. W każdym znów stanie rządzi gubernator (governor), wybrany na rok, dwa lata lub cztery.—We Francyi naczelnika władzy wykonawczej) z tytułem prezydenta rzeczy-pospolitej, wybierają na lat siedem senat i izba, zebrane w „Assemblée nationale“, prostą większością głosów. Powtórny wybór możliwy. WSzwaj-caryi Rada związkowa (Bundesrath, Conseil fédéral) jest najwyższym organem wykonawczym państwa; ma siedmiu członków (konst. z roku 1848, 1874 art. 95); na jej czele stoją prezydent i vice-prezydent, z jej grona wybrani przez Zgromadzenie związkowe (Bundesversammlung Assemblée fédérale) na rok jeden, od 1 stycznia do 31 grudnia. Obaj uważani są za przewodniczących z pewnemi przywilejami. W następnym roku obaj pełnić tych godności nie mogą. Co się tyczy ustroju w kantonach, to one, tak samo jak pojedyńcze Stany w północnej Ameryce, są państwami niepodległemi i rządzą się wedle ustaw swoich, tworząc, każdy u siebie, ustrój wedle trądycyi i potrzeby miejscowej: stąd jest wielka rozmaitość form. Wspólną zasadą obowiązującą Szwaj caryi jest dewiza konstytucyi frei-burskiej (§ 1): La souveraineté réside dans l’universalité du peuple. Elle est exercée par les citoyens actifs du canton. Atrybucye wykonawcze należą do kolegium pod nazwą Standeskommission lub Kleiner Rath, Petit Conseil, albo Regierungsrath, Conseil d’Etat. Przewodniczący zwykle po kolei nosi miano: Schultheis s, v. Landam-mann, v. Prezyde nt.~ ß) Prawo nieodpowiedzialności sięga pojęć starożytnego Rzymu. Konsul, pretor światowładnego grodu a nawet prokonsul, propraetor na prowincyi w okresie urzędowania był nieodpowiedzialny; tembardziej Caesar divus, imperator. Powstały wtedy normy: Princeps legïbus est solutus i Nemo nisi soins Deus judex principis esse potest. W Wiekach Średnich mógł książąt Rzeszy germańskiej sądzić cesarz, a mogli pozbawić go korony e-lektorowie potem, za zgodą sejmu. Jeszcze w r. 1830 Rada związkowa odsądza od tronu Kaiola brunświckiego. W ogóle od paru stuleci ustala się w Europie norma rzymska, rozumie, się pod względem politycznym i karnym. Pretensyj cywil nnych dozwala się dochodzić przed zwykłemi sądami. Za przykład służyć może proces sukcesyjny córek króla belgijskiego. Proces majątkowy w jednej Anglii w drodze „łaski“ bywa dopuszczany, wszędzie indziej odbywa się normalnie. Prezydent i vice-prezydent Stanów Zjednoczonych odpowiadają za zdradę główną, przekupstwo lub inną cięższą zbrodnię. — Skargę . wnosi izba deputowanych, rozpatruje senat. Toż samo we Francyi dans les cas de haute trahison. W monarchiach K-nych jest odpowiedzialność ministrów granicą uprawnienia.—y) Prawo nietykalności osoby uświęconej, z pojęć rzymskich (sacrasanctus), a wszelka obraza poczytywaną będzie za crimen laesae Maje-statis. Zamach, nawet w republikach, surowej ulega karze. 5) Prawo zakraj owości. tj. jeśli przebywa za granicą naczelnik państwa, ze swym orszakiem, to nikt nie może być pociągany przez jakiekolwiek władze obce. Prawo to służy też prezydentom Rzeczypospolitej. — s) Pr a-wo do należytego tytułu i honorów. Tu należą: a) miano Majestas, przejęte z Rzymu jako Majesté, Majestät, uzurpowane wyłącznie z początku przez cesarzów niemieckich, służy od XVI w. wszystkim cesarzom i królom, w formie „Jego Cesarska“ lub „KrólewskaMość“.—Wielcy książęta i niektórzy książęta są „Królewską Wysokością“, inni tylko „Wysokością“. Tytuł „Wysokość“ senat w Stanach Zjednocz, chciał nadać prezydentowi, lecz izba deputowanych oparła się temu. W Szwaj caryi jest on „Ekscelencyą“. b) w monarchiach istnieją oznaki symboliczne (korona, jabłko, miecz, berło, pierścień, lilie Burbonów, lew w Anglii itp.);' c) wszędzie honory wojskowe, d) modlitwy kościelne, e) utrzymaniedworu, straży, gwar-dyi, /) prawo nadawania od siebie tytułów, rang, szl acliectwa, ord erów i pozwolenie przyjęcia odznaczeń zagranicznych. We Francyi istnieje jeden tylko order legii, prezydentowi wolno udzielać zaszczytnych godności. W. Stanach Zjedn. Półn. Ameryki K. zabrania kongresowi tworzyć szlachectwo, a żaden urzędnik bez pozwolenia izb nie może przyjąć zagranicznego podarunku, urzędu lub tytułu. C) Prawo do pensyi skarbowej, w monarchiach zwanej listą cywilną od r. 1789. Ongi mieszano skarb publiczny z prywatnym księcia lub króla, nadto są królew-szczyzny w dawnej Polsce, Kammergut w Rzeszy niem. Długi czas odgraniczeń ścisłych nie było. Dotacyi stałej chciał Henryk IV we Francyi, lecz bez skutku. Parlament angielski ustanawia ją dla Wilhelma III, lecz i tam mimo bilu z r. 1831 dziś, oprócz pensyi 385 000 funt. sterl., wiele wydatków dworu ponosi skarb krajowy. Napoleon III miał 25 milionów fr., dziś prezydent pobiera 600 000 frank, i 300 000 na reprezentacyę, oraz na podróże 300 000 fr. W Piusiech cała rodzina królewska bierze 4 mil. tal. rocznie, w Stanach Północnej Ameryki 50 000 dolarów, w Austryi 4 650 000 guldenów itp. Oprócz pensyi i dworu służy prawo korzystania z domen, pałaców, kosztowności i z dochodów pewnych dóbr. yj) Specyalne prawa osobiste, jak np., że monarcha jest zwierzchnikiem domu panującego, głową kościoła (jus circa sacra), najwyższym panem lennym, protektorem zakładów, instytucyj itp. — Z kolei prawa rządowe są następujące: a) P r a w o r e-prezentacyi (jus repraesentationis omni-modae) na zewnątrz, a z niego wypływa: a) pr. wysyłania i przyjmowania posłów i agentów dyplomatycznych, ß) Pr. z a-wierania traktatów i ich ratyfikacyi. W tym względzie w wielu krajach potrzeba uchwały sejmu, zwłaszcza, gdy rzecz idzie o u-mowy handlowe (Austro-Węgry, Belgia, Fran-cya, Grecya, Niemcy, Hollandya), gdy dotyczy całości terytoryum (oh. wyżej §4), a nadto w Hiszpanii i Grecyi potrzeba zezwolenia przedstawicieli co do nabycia nowej ziemi, co do subsydyów obcych, przyczem sekretne artykuły są nieobowią-zujące, we Włoszech otyłe, o ile powiększają ciężary finansowe. W Szwajcaryi do atrybucyj rady narodowej i rady kantonów (Ständer ath) należą przymierza i traktaty, wszelkie zatwierdzenie umowy, zawartej z obcem państwem, umów zaś między kantonami, o ile który kanton spór wytoczy; każdy z nich posiada prawo reprezentacyi tylko wewnątrz związku. W Stanach Zjednoczonych Półn. Ameryki każdy traktat musi uzyskać w senacie % głosów, udział izby reprezentantów nie jest dopuszczony, y) Pr. wy p o wi a d a ni a wojny i zawierania pokoju w Stan. Zjedn. prezydentowi nie służy, eon aj wyż ej prawo zawieszenia broni; we Francyi musi prezydent zyskać decyzyę obu izb. W Hiszpanii król tylko zawiadamia kortezy. We Szwecyi panujący winien zasięgnąć zdania Rady stanu szwedzkiej i Regencyi norweskiej. Wszędzie indziej prawo to niema ograniczeń. — §)] Prawo udziału w ustawodawstwie ujawnia się w szczegółach: a) pr. inieyaty wy prócz Anglii, w Stanach Zjedn. Półn. Ameryki gdzie prezydent może wyjaśnić kongresowi potrzebę wcięcia pod uwagę pewnej propozycyi (art. 2 sek. 3). Parlament znów londyński już w r. 1400 prosił Henryka IV, aby nie dowiadywał się o rozprawach, dopóki u-chwała nie będzie powziętą. Wyrobił się obyczaj, że król w mowie tronowej łub w oddziel-nem orędziu zwraca uwagę lordów i przedstawicieli gmin na pewne przedmioty ogólnikowo, a jeden z członków parlamertu czyni wniosek. Jedynie bile pieniężne wnosi

korona i daje swe zezwolenie na rozprawy co do wniosków o amnestye i beneficya duchowne. W Szwecyi każdy projekt musi być opatrzony opinią rady stanu i sądu najwyższego.—b) pr. sankcyi ustaw (z wyjątkiem Norwegii, gdzie trzykrotne przyjęcie przez Storthing usuwa potrzebę sankcyi królewskiej). Prezydent Stanów Zjedn. w ciągu dni 10 ma prawo uchwałę zwrócić kongresowi, gdzie po raz drugi musi ona zyskać ²jz głosów, inaczej upada.—c) p r. zwoływania, odraczaniairozwiąz y wa-ni a sejmu; d) pr. mianowania członków izby wyższej; e) pr. rozporządzeń tymczasowej natury; f) ogłaszanie ustaw i baczenie na i c h egzekucy ę.—s)Prawo udziału w sądownictwie bezpośrednie, czyli gabinetowe, wszędzie wykluczono. W i-mieniu panującego zapadają wyroki lub w imię Rzplitej. W Anglii jest fikcya o obecności króla w sądzie. Służy naczelnikowi państwa prawo nominacyi sędziów, prokuratorów, umorzenia śledztwa (abolicyi), król zatwierdza wyroki śmierci, wyroki pozbawiające szlachectwa, tytułów, rang, ułaskawia, ogłasza amnestyę. We Francyi prezydent ma tylko prawo łaski co do osoby danej, niewładny jest zaś bez uchwały izb ułaskawić ministra lub dostojnika, oskarżonego przez izbę, ani udzielić ogólnej amnestyi. W Stanach Zjedn. Półn. Ameryki pruwo łaski i amnestyi służy prezydentowi i gubernatorom, oprócz spraw wytoczonych przez kongres.—C)Prawo udziału w zarządzie krajem. Z tego tytułu uważa się króla za źródło wszelkiego urzędu; ma on najwyższe kierownictwo polityczne państwa jako zwierzchnik spraw wewnętrznych, skarbowych, jako dowódca siły zbrojnej. Wyjątkowo, w nagłej potrzebie i niebezpieczeństwie, ma przywilej przedsiębrania nadzwyczajnych środków. W Stanach Zjedn. prezydent za zgodą senatu mianuje sekretarzy stanu, ambasadorów i sędziów, resztę zaś urzędników wedle swego uznania.—

V. Regencya i zastępstwo naczelnika państwa. Są dwa kraje: Anglia i Austrya, niemające w tym przedmiocie specyalnego przepisu. W nastręczającym się wypadku należy tam zyskać uchwałę parlamentu. Na Węgrzech palatyn poczytuje się za regenta, lecz K. z r. 1866/7 wymaga, aby na przyszłość jego atrybucye były szczegółowo określone. Zastępstwo różni się od regencyi tern, że jest pełnomocnictwem, które daje panujący następcy tronu, krewnemu, osobie trzeciej lub mini-steryum do wykonywania władzy monarszej na czas krótki, gdy przeszkoda (choroba, wyjazd itp.) prędko usunięta zostanie. Zastępca ma zawsze charakter pełnomocnika w granicach mandatu. Regent obejmuje władzę najwyższą w całym jej zakresie, jeśli inaczej K-a nie zastrzega, z przyczyn z góry określonych, a temi są: małoletność, dłuższa nieobecność, przewlekła choroba, osobliwie umysłowa, śmierć nagła monarchy bezdzietnego z pozostawieniem wdowy

brzemiennej. Anglia rządzi się zasadą nidlum tempus occurrit regi,i]. nie znamałoletności króla, choć, rozumie się, król-dziecko formalniej sam, za zgodą parlamentu, wyznacza regenta. W Au-stryi pełnoletność naczelnika państwa następuje w 18-m roku życia, w Rossyi i Hiszpanii wl6-mitd. W Prusiech, Włoszech, Szwecyi, Bawaryi, Saksonii, Wirtembergii i Rossyi regent jest o-graniczony co do swych praw, bądź przez radę regencyjną (Bawarya, Saksonia, Rossya), bądź co do pewnej czynności, jak nadawanie zaszczytów (Szwecya, Wirtembergia), zakaz przedaźy domen(Bawarya), zmiana K-yi(Saksonm), wreszcie nominacye na urzędy są tymczasowe (Szwecya, Bawarya). Zazwyczaj K-a z góry określa kto (tj. królowa, następca tronu, brat królewski itp) ma być regentem albo też wybór zostawia sejmowi.—VI. Stanowisko prawne rodziny panującego (małżonki, wdowy, książąt i księżniczek krwi) jest z natury rzeczy uprzywilejowane. W republikach krewni prezydenta wobec K-yi nie liczą się. Członkowie zaś domu monarszego są obywatelami i poddr nymi, lecz służą im wyjątkowe prawa: a) możność objęcia tronu, regencyi; b) honorowe tytuły, dwór;

c) członkowstwo w izbie wyższej; d) dotacye, pensye; e) ulegają nadzorowi naczelnika rodu i ustawom familijnym (Privatfurstenrecht); /) czasami są dla nich wyjątki ,co do kodeksu karnego i procedury sądowej.—§ 6. Zasadniczy ustrój centralnych władz państwowych. I. Z powodu ogromu zadań i interesów zwierzchnika każdego mocarstwa załatwiać on ich sam nie może, i nawet w pierwocinach życia publicznego udziela zleceń osobom zaufanym, czy pojedyńczo, czy kolegiom. Wytwarzają się powoli stałe organy, inaczej urzędy, piastowane bądź przez dworzan, bądź przez towarzyszy panującego, prawie jemu równych uznaniem spo-łecznem, bądź, mówiąc dzisiejszym językiem, zmedyatyzowanych książąt, którzy poddali się władzy jednego, również wyżsi dostojnicy po skończeniu kadencyi wysyłani są na prowincye. Same nazwy mówią za siebie np. minister (sługa, zastępca), prokonsul, propretor, rector, vi-carius (namiestnik, a przedtem znaczył zastępca podwładny: vicarius est qui servo paret) majordomus, vice-krôl, leyatus (poseł, właściwie namiestnik wodza), gubernator (rządzca wielkorządzca, sternik), podkomorzy, podskarbi, skarbnik, wojewoda (dux, wódz wojów), marszałek {maréchale=najpierw oficyalista zajmujący się końmi, potem wyższy oficer wojskowy, tu i owdzie szef dworu, przewodniczący, prezes), kanclerz, kancelarya, izba, kamera, komisya, komisarz itp. Ongi w jednej osobie lub w jednem kolegium ześrodkowywały się czynności kierownicze, nadzorcze, kontrolujące, wykonawcze, decydujące, doradcze, administracyjne, sądowe, cywilne, wojskowe. Trafny podział należy, i to nie wszędzie, do nabytku nowoczesnego. Nauka odróżnia system biuro

wy, tj. jednoosobowy, w którym naczelnik biura rozstrzyga, a podwładni są wykonawcami i doradzcami; kolegialny, gdzie kolegium większością głosów postanawia, kierownik zaś przewodniczy obradom. W dawnych państwach nadto spostrzedz było można system pro-wincy onalny, pozostawiający każdemu okręgowi, czy prowincyi, dawne, na historyi oparte, urządzenia, a tylko wojskowość, stosunki zagraniczne i do pewnego stopnia skarbowe, jednoczą się w stolicy. Od pokoju westfalskiego a szczególniej w XIX stuleciu, za przykładem Francyi, zaczęto tworzyć system realny, dzielący organy główne wedle logicznego podziału zadań i interesów. Reałny ten system sprzyjał c e nt r ali z a cyi (ob.) wszelkich organów władzy, bez względu na potrzeby i trady-cye, niszczył poprzednią) dobrze zrozumianą de-centralizacyę (ob.), a co gorsza, ograniczał odwieczny krajowy i gminny samorząd (ob.), tj/udział obywateli z wyboru w administracyi miejscowej. — II. Szczegółowy rozdział orzecznictwa organów wł a d z y, tj. służby publicznej, należy do ustaw administracyjnych; prawo u-strojowe czyli K-cyjne zajmuje się tylko urzędami centralnemi, a są ich trzy główne rodzaje: a) ministerya, b) rada stanu (rada państwa), ć) izby obrachunkowe (kontrolujące), oprócz tego dodatkowo kancelarye przyboczne, sądy v. trybunały najwyższe, rady kościelne. Kilka słów poświęcić trzeba owym dodatkom często doniosłego znaczenia. Tak np. z kancelaryi średniowiecznej osobistej monarchy powstały tu i owdzie dzisiejsze samoistne organy. Obecny ich stan albo bywa szczątkowy, albo ma atrybucye pomocnicze, informacyjne, nazwy zaś rozmaite: tajny gabinet, sekretaryat gabinetu, kancelarya gabinetowa, kancelarya cywilna i wojskowa (Gabinetskanzlei, Militärkanzlei ) , kancelarya królewska lub cesarska, cesarska główna kwatera; urzędy w. marszałka dworu, lorda szambelana i t. p. W Bawaryi i Wirtembergii urzędnicy tych biur pobierają pensyę z listy cywilnej, gdzieindziej ze skarbu. Trybunały mają rozmaite or-ganizacye. w Lozannie do sądu związkowego 9 członków i 9 zastępców wybiera zgromadzenie związkowe na lat sześć. Kandydatów do trybunału stanu w Austryi przedstawia cesarzowi rada państwa; w Belgii—senat do sądu kasacyjnego; toż samo w Ameryce—prezydentowi. W Rossyi t. zw. „Senat rządzący“ ma atrybucye zwykłe sądowe, administracyjne i kasacyjne. Najwyższą radą kościelną w Rossyi i Grecyi jest Najśw. Synod, w Prusiech „der ewangelische Oberkirchenrat“. W Anglii atrybucye High Commission Court przeniesiono na prymasa zCanterbury i dwie oddzielne komisye. III Ministerya. Ministrowie przez długi czas nie posiadali stanowiska organów państwowych. Prawie wszędzie panował system prowincyonalny (ob. wyżej § 6 I) w admini-

stracyi krajowej. Sprawy wewnętrzne załatwiali na miejscu bądź wyżsi dostojnicy królewscy i obsżerńem orzecznictwem, bądź insty-tucye samorządowe (autonomiczne), jak np w dawnej Polsce urzędy wojewody, kasztelana, starosty, ustrój sejmików z komisyami, de’egacya-mi, ustrój miast; W innych krajach wielkórządz-cy, mający różne tytuły obok organizacyi miejskiej i okręgowej antonomicznej. Sądy znów i trybunały rozstrzygały tak samo, jak dziś sprawy sądowe. Monarcha albo sam, albo za pośrednictwem jednego, dwu, trzech ministrów lub centralnych kolegiów decydował w drodze, jakby dziś powiedzieć można, „apelacyjnej“ skargi, odwołania, żale, petycye i prośby. W Austryi np. istniały zaledwie trzy wspólne na wszystkie kraje kolegia pod nazwą kance-laryi nadwornych: czesko-austryacka (później także i galicyjska) węgierska i siedmiogrodzka. W Prusiech: nlinisteryum dla Prus Wschodnich i Szląska. We Francyi rządzi sam Richelieu lub Mazarini, a sekretarze stanu są ich pomocnikami. Ludwik XIV udziela tym sekretarzom wyższego wpływu i ma ich czterech do interesów z zagranicą, do spraw dworu i duchowieństwa, do wojskowości, do marynarki. Skarbowością kieruje przedtem surintendant des finances, potem controleur général. W dawnej Polsce poczytywano za ministrów: dwu marszałków wielkich, koronnego i litewskiego, dwu takich-że hetmanów wielkich, dwu takichże kanclerzy wielkich, dwu takichże podkanclerzy, dwu podskarbich wielkich i dwu hetmanów polnych. W Anglii już od XI stulecia jest rada królewska (Curia regis, concilium ordinarium Ordi,nary, Permanent albo Continuai Council), złożona z urzędników państwowych i dworskich. Ześrodkowywały się w niej sprawy administracyjne, wojskowe, sądowe, a często i prawodawcze, o ile król mógł uniknąć parlamentu. Za Henryka VI owa rada nosi miano „tajnej“, „prywatnej“ Privy Council (concilium secretum

y. privatum) i monarchowie z dynastyi Tudo-rów i Stuartów chcą przy jej pomocy rządzić samowładnie, aż przewrót w XVII stuleciu kładzie temu koniec. Z drugiej strony już Jakób I wzywa do poufnej pomocy zaledwie kilku radców; parlament wytacza procesy np.: księciu Buckinghamowi (1626 r.), hr. Stratfordowi (1642), lecz napróżno domaga się stałej liczby członków, uchwał większością głosów, protokólarnie podpisanych. Karol II z kolei rządzi z „gabinetem“ i w gabinecie, tj. ze szczupłą liczbą powierników, i z pozoru tylko zgadza się na reformę „rady“, aż wreszcie takie same czyny Jako ba II wywołują upadek Stuartów. Wprawdzie instytucya Privy Council ocalała, lecz skład jej, atrybucye doradcze są coraz mniejsze. Natomiastjskład liczebny jest wielki, bo dosięga 200 członków; rada składa się z arcybiskupów, biskupów, książąt krwi, kanclerzy, vice-kancle-rzy, marszałków, sędziów. Przewodniczy lord prezydent. W 1855 było 192 uczestników, lecz zwykle od prezesa zależy wezwać kogo uzua za właściwe, komplet bowiem 6 z sekretarzem wystarcza. Tu się załatwiają interesy nie wymagające udziału parlamentu, jak: proklama-cye, zwołanie, odroczenie izb, decyzye tyczące się egzekucyi ustaw, zarządu kolonij, kwarantanny, przywilejów, przysięgi sekretarzy stanu tj. ministrów. Przy radzie są komitety luźno z nią związane: K. handlu (Board o f trade od 1786) K. oświaty (Committee of Education od 1839 co do szkół elementarnych i Universities Committee od 1881 dla wyższego nauczania), K. do spraw samorządu (Local government Board), od 1871, w interesach dobroczynności, szpitalnictwa, ulepszeń lekarskich, urządzeń w gminach; jest to właściwie departament na kontynencie zwany ministeryum spraw wewnętrznych). Nakoniee sam tak zwany gabinet, czyli właściwe mi-nisterya rządzące W-ką Brytanią, stanowią dziś jeszcze komitet, czyli część Privy Council, zwłaszcza, gdy do składu owego szczuplejszego grona doradców króla od Jerzego II poczęto powoływać kierujących stronnictwem, mającem większość w parlamencie. Dziś więc król po zwycięstwie opozycyi przy głosowaniu wzywa jej przywódcę, leader of the House of Commons, i jemu powierza misyę utworzenia nowego rządu. O w leader zostaje zwykle pierwszym w gabinecie (premier) i dobiera sobie, w porozumieniu się z klubem całego stronnictwa, towarzyszy z tytułami: lord kanclerz szachownicy (Chancellor of the Exchequer), lord prezydent rady tajnej, pierwszy lord adinira-licyi, lord strażnik pieczęci prywatnej, prezes departamentu handlu, dyrektor poczt, kasyer generalny, kanclerz hrabstwa Lancaster i siedmiu sekretarzy stanu: do spraw miejscowych (Home Department), zagranicznych (of Foreign Affairs) wojny (of war), kolonij, Indyj, Irlan-dyi oraz Szkocyi. Wolno premierowi łączyć w osobie własnej lub kolegów parę stanowisk, lub zaprosić członków parlamentu na sekretarzy „bez teki.“ Zarazem są mianowani nowi wyżsi urzędnicy dworu, a nawet damy dworskie, nowy Attorney General i Sollicitor generał, i rzadko pozostają na urzędzie poprzedni vice-król Indyj i vice-król Irlandyi. Taki „gabinet St. James“ rządzi W-ką Brytanią dopóty, dopóki ma zaufanie, tj. większość głosów w parlamencie. Odpowiada za swe czyny solidarnie i sama nagana którejkolwiek z izb wystarcza dziś do upadku lub nakazania nowych wyborów. Ostatnia skarga, przeciw ministrowi Melville, była w 1805 roku: We Francyi dekret z 27 kwietnia 1791 r. tworzy sześć ministeryów: spraw wewnętrznych, zagranicznych, wojny, marynarki, skarbu i sprawiedliwości. Przykład ów realnego podziału funkcyj oddziałał na całą Europę. Początek ministeryów w Rosy i datuje się od 1802 r., w Prusiech od 1808 r. Księstwo warszawskie (1807-J 815) ma w radzie

stanu pięciu ministrów (spraw wewn. i czci religij- meryki mianuje, za zgodą senatu, siedmiu se-nej> wojny, skarbu, policyi, sprawiedliwości o- kretarzy stanu, lecz ci nie mają wstępu do raz ministra sekretarza stanu). W Król. kongresu i obowiązani są do sprawozdań wglę-Polskieml815 —1831 r. było również sześciu, dem zwierzchnika państwa. W Szwajcaryi (wyznań relig. i oświaty, zamiast policyi); po 1831r. władzę wykonawczą posiada rada związkowa noszą oni miano dyrektorów głównych prezydują-    (Bundesrath, Conseil fédéral) w Bernie, z sie-

cych w komisyach rządowych: (spraw wewnętrz- dmiu członków, na lat trzy wybranych przez nych, duchownych, i oświecenia publicznego; Zgromadzenie związkowe (Bundesversammlung sprawiedliwości; wojny (tylko do statutu Assemblée fédérale). Przewodniczy radzie związ-organicz.); przychodów i skrrbu; był też i mi- kowej prezydent i vice-prezydent z rocznym nister sekretarz stanu do spraw Król. Polskie- mandatem; obaj należą do jej grona; wszyscy go w Petersburgu. Już z pierwszego realne- siedmiu kierują wydziałami: politycznym, spra-go podziału działań przekonać się można, że wiedliwości i policyi, spraw wewn., wojny, pięć jest zasadniczych wydziałów administra- skarbu i ceł, kolei żelaznych i handlu, poczt cyi państwowej: interesa zagraniczne, wojskowe, i telegrafów.— b) Wogóle system ustroju skarbowe, nadzór nad wymiarem sądowym i t. zw. ministeryów wszędzie bywa jednoosobowy, tj.,że sprawy wewnętrzne. Te ostatnie obejmują zwy- podwładni urzędnicy mają tylko charakter do-kle mimo samorządu gminy wiejskiej, miejskiej radców, pomocników. Zasady: Le roy régne i okręgowego, zbyt wiele zadań i celów, aby et ne gouverne pas i L'Etat gouverne et n'admi-nie zachodziła potrzeba rozdzielania ich na po- nistre pas nie dadzą się nigdzie ściśle przeprowa-jedyńcze ministerya. W ten sposób, nie wcho- dzić. Naczelnik państwa rzeczywiście bezpośre-dząc w historyę rozwoju danego przedmiotu, za- nio nie rządzi, lecz sprawuje władzę za pośre-znaczyć wypada fakty: a) We Frań cyi te- dnictwem ministrów i, sam nieodpowiedzialny, ma raz jest jedenaście ministeryów, tj. oprócz owych obok siebie odpowiedzialnych przed sejmem pięciu głównych: marynarki i kolonij, oświaty, (z wyjątkiem Niemiec i Stanów Zjedn.) sekre-wyznań i sztuk pięknych, robót publ., rolnictwa, tarzy stanu, kfórzy każdy dekret obowiązani, przemysłu i handlu, poczt i telegrafów. W Au- stosownie do treści rzeczowej, pojedyńczo kontr-stro-Węgrzech K. odróżnia dla obu połów asygnować. Są więc oni właściwym rządem monarchii trzech wspólnych ministrów: spr. i w tym charakterze mają dozór nad orga-zagr., skarbu i wojny, odpowiedzialnych przed de- nami podrzędnemi, wydają im instrukcye legacyami sejmu węgierskiego i rady państwa oraz zlecenia, rozporządzenia, stanowią iu-Cislitawii.—Nadto na Węgrzech jest minister stancyę od orzeczeń i czynów instytucyj niż-prezydent i dziewięciu ministrów: skarbu, o- szych. W krajach z obszernym samorządem brony narodowej (Honved), adlatus przy boku sprawy miejscowe należą do organów autonomii.— króla, spraw wewn., oświaty i wyznań, spra- c) Dla utrzymania jednakowego kierunku istnie-wiedliwości, środków komunikacyi i robót, roi- je wszędzie Rada ministrów (Conseil des nictwa przemysłu i handlu i dla Kroacyi i Sla- ministres, Gesammtministerium, Staatsminist e-wonii; wCislitawii zaś jest ich siedmiu, choć roi- rium, Minist er raili), lecz nie trzeba sądzić, aby nictwo i handel rozdzielone, a obrona krajowa była władzą kolegialną, gdyż służy tylko do nosi tu miano Landesvertheidigung. Są tam obrad i wzajemnego porozumienia się. Stano-też ministrowie „dla“ (für) Galicyi, Czech i t. p. wisko prezesa Rady lub pierwszego W Ces. n i e mi e c k i e m należy wydzielić or- ministra tak samo ma charakter koleżeński, gany centralne i każdego państwa oddzielne, z wyjątkiem Anglii i Niemiec. W pierwszej Prawdziwym ministrem i jakoby teoretycznie tradycya daje premierowi wpływ główny, de-odpowiadającym za swe czyny przed sejmem cydujący, o kanclerzu zaś cesarskim mówiliśmy i Radą związkową jest kanclerz. Jak twier- wyżej (lit. a). IV. Rada Stanu ma ten sam dzą tamtejsi uczeni, owa odpowiedzialność sta- początek co ministeryum, powstała bowiem nowi lex imperfecta, bez sankcyi, i ogranicza z rady przybocznej monarszej i źródło jej mó-się do sprawozdań. Obok kanclerza i możli- żna odnieść do cons ilium v. consistorium w Rzy-wego vice-kanclerza są sekretarze stanu od mie, Grecyi (yepooaA, BooXrj) greckiej, palatium pierwszego zależni osobiście i rzeczowo: do spr. Begis u Teutonów, do pierwotnego senatu dawnej zagr., admiralicyi, skarbu, poczt i telegrafów, Polski, konsystorzy biskupich, prioy council an-sprawiedliwości, dróg żelaznych, banku państwa gielskiej, względem której i dziś jeszcze „gabinet i biuro kanclerskie (Reichs-Kanzleramt). Wiele S. James“ jest tylko komitetem, Conseil d'Êtat, z tych urzędów łączy się z pruskie mi mi- Conseil du roy, Grand conseil francuskiej. Przy nisteryami w liczbie dziewięciu. W innych rozwoju życia konstytucyjnego zmieniła się rola państwach niemieckich bywa rozmaicie, wedle rady stanu i dziś uważaną jest ona za stały or-ustaw i tradycyi. W ogóle w Europie ilość gan doradczy, którego opinia ma być zewnątrz zarządów ogólnych jest względna, i tak: w G r e- prądów polityki, oparta na bezstronnem znawcy i i Portugalii ministeryów siedm, w Hi- stwie przedmiotu. Składa się zwykle z człon-szpanii i Włoszech dziewięć, w Hollandyi ków rodziny panującego, ministrów, uczonych osiem. Prezydent Stanów Zjedn. Półn. A- { i wybitnych obywateli. Do zakresu jej obrad zwykie wchodzi koni eczna opinia przy każdym dynie w chwili wielkiego niebezpieczeństwa projekcie nowej ustawy (Bawarya, Holandya, stawiano rzecz na ostrzu miecza. Przywileje Portugalia), albo tylko co do ściśle określonej obywateli są, źródłem urządzeń politycznych, nowelli (up. zmiana K-cyi w Wirtembergii, regulamin ad ministracyi kraj owej wePrancyi); również od woli naczelnika państwa i gabinetu zależy wszelaką kwestyę poddać radzie do rozstrzygnięcia. WePrancyi Rada stanu jest sądem w sporach administracyjnych i o kompetencyę władz. Istnieje ona w Prusiech od roku 1604, dalej w Bawaryi, Prancyi, Holandyi, Saksonii Szwecyi i Norwegii, Portugalii, Danii, Wirtembergii i Brazylii. O jej zadaniach w Ks. Warszaw skiemiKról. P o 1 s k i e m ob. właściwe wyrazy. W Rossyi nosi miano Rady Państwa z obszernem orzecznictwem natury prawodawczej. W Austryi pod tą nazwą datuje się od Maryi Teresy (1760), potem w r. 1849 ma tytuł rady państwa, lecz patent z r. 1868 ją zniósł.

W Wiekach Średnich znów z umowy, ze stosunku feudalnego wyprowadzają się swobody jednostek. Dopiero system absolutyzmu od drugiej połowy XVII stulecia stara się zniszczyć prawa, a wkłada na mieszkańców same daniny, służbę wojskową, obowiązki poddańcze. Dodać trzeba, że obywatelstwo w Grecyi, Rzymie i w Wiekach Średnich nie było udziałem wszystkich mieszkańców; klasy nawet i stany posiadają najrozmaitsze odcienie we wzajemnem do siebie stosunku. Większą część ludności ustawa w każdym kraju odsuwa od korzyści i ulg, niczego prócz ciężkiej pracy w zamian im nie udzielając. Pierwszy raz pojęcie obywatelstwa powszechnego zjawia się w Anglii w słynnej pétition of riyht z 8 maja r. 1627, a szczegółowo w bill and déclaration of rights and ii-berties of subjects w roku 1689. Odtąd najpierw w teoryi, potem w drodze ustawodawczej, historyk notuje kolejno tak zwane „deklara-cye“ o prawach ludzkich. Uczeni XVIII wieku starali się wyprowadzić swe poglądy z idei „prawa naturalnego“, z „umowy społecznej“. Jakiekolwiek były wywody, rozwój faktów doprowadza do uznania w każdym krajowcu obywatela, w każdym mieszkańcu człowieka równouprawnionego. W Ameryce, za inicyatywą James Otisa i Samuela Adamsa, na mityngu w Bostonie 20 listopada r. 1772 powstała trzecia „deklaracya“, przyjęta 12 czerwca r. 1776 przez konwencyę w Wirginii; posłużyła ona za wzór innym koloniom angielskim póln. Ameryki. Czwarta, „deklaracya niezawisłości“ od W. Brytanii, z d. 4 lipca r. 1776, wymieniła na wstępie prawa niezbywalne ludzi. Auglo-sasom w Europie i w Ameryce trzeba oddać pierwszeństwo trafnej definicyi, o której mówiliśmy w § 1 niniejszego artykułu. Nato-miastFraucuzi, wielbiciele frazesu i aforyzmów, nadają deklaracyom charakter abstrakcyi ogólnikowej , szumno - brzmiącej tezy do dysputy, a małego praktycznego znaczenia. Jeśli konstytucye europejskie rozwijają t. zw. swobody w formie należytej, zawdzięczać to trzeba wzorom angielsko-amerykańskim. Gdzie naśladowano Francyę, były teżsame skutki, co i we Francyi. VV Paryżu, na posiedzeniach Zgromadzenia narodowego, w miesiącu sierpniu r. 1789 jest najpierw spór: czy ogłaszać „de-klaracyę“; aż wreszcie uchwalono ją (déclaration des droits de l'homme et da citoyen), w konstytucyi z 3 września r. 1791, w 17 artykułach. Odtąd, ze zmianami, powtarza się w 35 artykułach w K-cyi francuskiej z d. 24 czerwca r. 1793, treściwiej mieści się w Konst, z 22 sierpnia r. 1795, z 4 czerwca r. 1814, z 6 sierpnia r. 1830 i z 4 listopada r. 1848.— O prawach obywatelskich mówią wszystkie u-stawy ustrojowe późniejsze państw europejskich.

V. Izby obrachunkowe. Oprócz koniecznej kontroli nad dochodami, rozchodami i majątkiem państwa w zwykłej drodze hierarchicznej urzędów wyższego rzędu nad niższemi i kontroli sejmowej, zachodzi potrzeba nadzoru i sprawdzania rachunków zg strony niezawisłej od rządu instytucyi. Nadzór ten może być dwojaki: poprzedzający, jak w A n g 1 i i i B e 1 g i i, przyczem w pierwszej z nich każda wpłata i każdy wydatek musi zyskać aprobatę izby, w drugiej zaś każdy nakaz zapłaty ma mieć wizę tej instytucyi; oraz następny, prawie wszędzie będący w praktyce. Tylko w niewielu państwach (np. w Saksonii i Bawaryi) izby obrachunkowe zależą od ministeryum. Tak było w A n g 1 i i do roku 1866; odtąd zwierzchnik izby i jego zastępca Comptroller General and Auditor i Assistent Comptroller General są dożywotni, w randze sędziów, mając do pomocy falangę urzędników. W Austryi są trzy izby: wspólna i dwie dla Cis- i dla Translita-wii, niezależne od ministeryum. W Belgii cour des comptes wybiera sejm. We Francy i członkowie cour des comptes są mianowani przez prezydenta dożywotnio. W Prusiech i Niemczech izba tylko od cesarza zależy.—

§ 7. Prawa i obowiązki obywateli. I. W pojęciu obywatela i poddanego leży zasada: o ile posiada prawa, jest pierwszym, o ile znów ciążą na nim obowiązki—drugim. W jednej osobie zawsze łączy się szereg uprawnień i ciężar świadczeń dla państwa, gminy, okręgu, prowincyi.

W teoryi naczelnik mocarstwa jest tylko pierw-szyin obywatelem, lecz w praktyce musi poczuwać się i wykonywać nieodzowne działania.

Nawet w republikach starożytnego świata najwyżsi ich dostojnicy poczytywali siebie za sługi ogółu społecznego. Z kolei myli się garstka uczonych, twierdzących, jakoby świat grecko-rzymski całkowicie zapoznawał prawa jednostek wobec wszechwładztwa państwowego.

Interesy indywidualne ustępowały wtedy zawsze przed salus reipublięae, ale rzadko i je-

Parlament frankfurcki ogłasza 27 grudnia roku 1848 Grundrechte des deutschen Volkes, uchy-lone^23 sierpnia r. 1853, ale znajdujące mniej więcej swoje odbicie w innej formie praw zasadniczych. Węgrzy powołują się na dawne normy historyczne i uchwałę sejmową z roku 1847/8. W Austryi zanotować trzeba patent z 4 marca r. 1849, Ołomunieckie prawda,/patent 31 grudnia r. 1851 i patent uchylający r. 1852. Teraz są tam ustawy z 27 października r. 1862 i 27 grudnia roku 1867. Rozgłos, jaki ^zyskały pierwsze „deklaracye“, wynikał z koniecznej potrzeby: chciano raz na zawsze położono koniec nadużyciom, np. lettres de cachet (rozkazy uwięzień), swawoli fantazyjnej wielkorządców, aby jednostki nie były, jak dotychczas, jpi zez XVII i całe prawie XVIII stulecie, poczytywane za źródło poboru pieniędzy i zaciągu wojskowego, za narzędzia do rzekomego, tajemniczego celu, rzekomej potrzeby państwowej. Od pokoju westfalskiego dekrety na kontynencie tworzyły wówczas zakazy, ciężary, ograniczenia. Każdy nowy przepis, zamiast być wyrazem stosunku między ludźmi, ułatwiającym rozwój przyrodzony, był ciasną ramą zabraniającą swobody ruchu. Gdy tylko bęben na rynku miejskim wezwie do wysłuchania rozporządzeń, już przeciętny mieszkaniec spodziewa się t. zw. „regulacyi“, tj. świeżego podatku, ciężaru osobistego, groźby, rewizyi lub kary. Troska, o której mówiliśmy wyżej, dotyczyła tak przywilejów reprezentacyi ludowej, jak i uprawnień obywatelskich: a nuż wrócą poprzednie dobre czasy dla wszelkiego rodzaju komisarzy, kanclerzy, sekretarzy stanu itp.? Dlatego-to redaktorowie „deklaracyi“ powołują się na „prawo natury“, na „istotę człowieka“, „stan przed-społeczny“, na „contrat socialu. Dziwić się trudno. W definicyach norm Anglo-sasi wzięli górę nad Francuzami. Pierwsi mieli po za sobą, na równi ze szlachtą dawnej Polski, kilkowie-kowe doświadczenie w życiu publicznem i umysł trzeźwiejszy. Zresztą karty K-jne, nawet szczerze wydane, wystarczyć same nie mogą. Należało jednocześnie znieść dotychczasowe szranki i kraty z jednej strony, zbyt wielkie orzecznictwo organów administracyi z drugiej. Należało drobiazgowo opracować rękojmie, chyba że, jak w Anglii i Ameryce Półn., tekst ustawy był pozytywny, mało-ogólnikowy, a tradycya o-byczajowa, opinia publiczna dawała należytą gwarancyę. Najlepiej, gdy każdemu abstrakcyjnemu artykułowi K-yi towarzyszy rozwinięcie w specyalnym dekrecie i t. zw. sankcya, dozwalająca dochodzenia szkody, straty i nawiązek za pogwałcenie praw jednostki.—II. Wśród uprawnień obywatelskich teorya i praktyka K-cyjna odróżniają trojaki rodzaj: prawa opieki, pr. do pewnych swobód i pr. ściśle polityczne. 1) Do pierwszego szeregu należą: a) Prawo osobowości, zastrzegane zwykle w kodeksie cywilnym i do obrony koniecznej w kodeksie

Wiclk» Encykl. Pow»z. Uu*tr. Ze»zyt 800b Tom XXXVIII

karnym, gdzie nie powinny mieścić się kary: chłosty, okaleczenia, tortury, pręgierz śmierci cywilnej i ograniczenia dożywotnie, ß) Prawo przynależności do państwa i gminy (swojszczyzna, Heimatsrecht, jura status, Zustandsrechte) , stąd wynikają wszelkie inne z obywatelstwa miejscowego powstałe przywileje, przedewszystkiem zaś prawo do pobytu, z mocy których tutejszokrajowiecjza granicę państwa wydalonym ani wydanym obcemu rządowi być nie może, a musi być przyjętym, jeśli mu grozi wygnanie z obczyzny, y) Prawo do opieki międzynarodowej. Ambasadorowie, konsulowie winni pieczą swą otaczać rodaka i baczyć, aby żadna krzywda nie była mu wyrządzoną. 5) Prawo do o -pieki i pomocy ze strony rządu, ad-ministracyi, policyi, instytucyj naukowych, gospodarczych, wyznaniowych, czyli możność korzystania z urządzeń magistratury, z interwencyi organów władzy państwowej, ze szkół, muzeów, kościołów, szpitali, przytulisk, schronień, środków koraunikacyi, oraz prawo do wsparcia, służące wobec gminy własnej, wedle zasad swojszczyzny lub siedziby ( JJnterstützungswohnsitz). e ) Prawo do opieki z tytułu narodowości. Czem jest idea narodowości (ob. ten wyraz w„Encykl.“); tutaj wypada zaznaczyć, że oprócz siedzib krzyżackich i przywłaszczeń brandenburskich do końca XVIII stulecia nie prześladowano nigdzie nikogo z powodu odmiennego plemiennego pochodzenia. Dopiero od Józefa II w Austryi i w dalszym ciągu na zgermanizowanych przez następców krzyżackich ziemiach słowiańskich rozpoczyna się stałe niszczenie dobytku historycznego—pomijamy poprzednie Drang nach Osten Teutonów. Anglia w Irlandyi prowadziła politykę prześladowczą, maskowaną innemi względami. Madiarowie dzisiejsi zapomnieli o dewizie jednego z pierwszych swych królów Stefana: unius linguae, uniusque moris regnum imbecile et fragile est. Zasady wynaradawiania, nacyona-lizmu państwowego i podjudzania wzajemnego plemion muszą być wykreślone z t, zw. polityki wewnętrznej i rzekomego celu lub rzekomej podstawy ustroju mocarstw. europejskich. Trzeba raz godzić się, że jednolitego plemiennie kraju nigdzie niema, i szkoda sił na tworzenie sztucznych jedności w konglomeratach. Prawdziwa kultura powoli usuwa różnice; nie dokażą; tego zakazy policyjne, które tylko drażnią i marnotrawią siły milionów jednostek dla fantazyi mniemanego zjednoczenia. Z owego prawa o-bywatelskiego wynikają następujące normy: a) równość bez względu na pochodzenie rasowe i plemienne taka sama, jak względem obrządku religijnego; b) język w użyciu ogólnem będący, wbrew wszelkim dążnościom przeciwnym, musi być dozwolonym w rodzinie, stowarzyszeniu, szkole, urzędzie i w życiu publicznem; c) opieka rządu ma być taż sama dla wszelkich instytucyj w zakresie nauki, sztuki, religii, o-byczaju i tradycyi; d) odrzuciwszy wszelkie zachcianki nacyonalistyczne, wypada wśród sporów plemienia zachować ze strony władzy rolę pojednawcy sprawiedliwego, sędziego uczciwego, który daje jednakie uprawnienia wszystkim obywatelom i wszystkim przyrodzonym historycznym związkom społeczuym; \e) abstrakcyjne przepisy austryackie lub belgijskie należy przez szczegółową instrukcyę uzupełnić sank-cyą dającą możność dochodzenia szkód i strat. 2) Konieczne z kolei swobody są następujące: a) Prawo nietykalności osoby, tj. zupełne bezpieczeństwo od dowolnego zatrzymywania (aresztowania) i dowolnych kar. Wszędzie, gdzie poczucie godności obywatelskiej rozwinęło się, żądano najpierw w tym przedmiocie rękojmi, domagając się stanowczego przepisu i kar na gwałcicieli. Zamknięcie bez wyroku w areszcie jest najbardziej dotkliwem, pozbawia człowieka opieki, nawet opinii ze strony ogółu i pomocy sąsiadów, którzy, nie wiedząc o przyczynie snują nić hańbiących domysłów. Wyżej cytowaliśmy ustęp z Magna charta z r. 1215 w Anglii i dekret w Jedlni i Krakowie wydany w 1430 — 3 r. Wedle zuów Habeas corpus-Act. z d/27 maja 1679 r. Anglik ma prawo domagać się natychmiastowej decy-zyi sądu co do właściwości uwięzienia. Tylko parlament może czasowo zawiesić skutki Habeas corpus-ActA. W Wielkiej Brytanii powstało przysłowie: „my house is my castle“ (mój dom jest moim zamkiem), a znany pisarz Chatam mało przesadza, gdy mówi: „w Anglii nawet królowi nie wolno nachodzić nawet chałupy, choćby była najlichszą i do najuboższego z poddanych należała“. W dawnej Polsce przywilej z Jedlni rozwinięty dokładniej został w lat: 1454, 1496,1505,1520,1550 i zastrzegany był w „paktach konwentach“. W. ks. litewski Zygmunt, królowie: Kazimierz Jagiellończyk i Zygmunt Stary zastosowali te przepisy do krajów swych dziedzicznych. Potem sejmy ograniczają orzecznictwo sądu konsy^orskiego biskupów, póki egze-kucyi świeckiej wyroków duchowieństwa nie zniesiono w 1562 — 3 i 1565 r. K-e francuskie są zbyt ogólnikowe; w omawianym przedmiocie nigdy nie dawały dostatecznej gwarancyi, oprócz luźnej groźby kodeksu karnego (art. 341—4) za gwałty przeciw osobom obywateli. Wspaniale brzmi w ustawie, ale nie w praktyce, art. III § 8 praw zasadniczych Niemiec z r. 1848: „Wolność osoby jest nietykalną. Aresztowanie nastąpi bądź w przypadku ujęcia na gorącym uczynku, bądź z mocy prawnego nakazu z motywami. Policya jest obowiązana w ciągu dnia następnego albo wypuścić, albo odstawić do władzy właściwej.“ Państwo odpowiadać będzie za szkody i straty. Zasada powyższa powtarzająca starą normę przywileju z Jedlni, Ma-gnae Chartae i Habeas Corpus Act'w. weszła do Prus w r. 1850 i do procedury karnej tamtejszej w 1877 r. i do ustawy austryackiej z 1862 i 1867 r. W innych krajach mamy § 145 w K-yi portugalskiej, § 151—2 holenderskiej, § 7 belgijskiej, § 99 norweskiej, art. 4—5 hiszpańskiej, § 4—5 greckiej i dodatek do K-yi amerykańskiej z 1796 roku.— ß) Prawo nietykalności mieszkania jest w bezpośrednim związku z poprzednim przywilejem obywatela, ponieważ spokój domowy uważanym być może za dalszy ciąg nieodzownych, naturalnych uprawnień jednostki w stosunku do władzy państwowej. Z tego powodu kon-stytucye ściśle określają wypadki możliwej wyjątkowej rewizyi, mianowicie, jeśli jest silne podejrzenie o przestępstwo kodeksowe, celne, lub jeśli zachodzi potrzeba egzekucyi wyroku sądowego. Zawsze wtargnięcie do domu policyi, czy sądowej, czy wykonawczo-administracyjnej, musi być poprzedzone nakazem piśmiennym wymoty wowanym. — 'f) Prawo tajemnicy listów. Dziś mowy nie ma o t. zw. „czarnych gabinetach“, gdzie otwierano koperty ko-respondencyi prywatnej. Wszędzie przepisy pocztowe zastrzegają nietykalność listów, z wyjątkiem śledztwa sądowego, upadłości handlowej i przeszkód we wręczeniu adresatowi. — d) Prawo swobodnego przesiedlania się. Uchylone winny być wszelkie normy tamujące obywatelom stały pobyt, osiedlenie się, przejazd z jednego miejsca kraju na inne. Wyjątki tu i owdzie w sferze gmin mogą być dopuszczone względem włóczęgów, żebraków, karanych przedtem więzieniem, lecz zawsze skarga służy do wyższego organu, aby zapobiedz dowolnym rozporządzeniom. Stąd wszelkie paszportowe re-strykcye należą w państwach europejskich do osobliwości muzealnych i dadzą się usprawiedliwić tylko epidemią i kwarantanną, e) Prawo swobodnego wychodźtwa. Każdy ma prawo zrzec się obywatelstwa i każdemu też wolno wyjeżdżać i przebywać za granicą, oprócz osób obowiązanych do służby wojskowej. — Ç) Nietykalność praw nabytych i własności. Już Magna charta angielska dawała w tym zakresie rękojmię, i wszystkie K-ye stawiają odpowiednie normy. Jus ąuaesitum zwie się uprawnienie w istocie swej otrzymane, przynależne, i takie odjętem być nie może, choćby nowa ustawa tworzyła inne zasady; np. wedle jakiegoś poprzedniego przepisu pełnoletnim ktoś stawał się w 2l-m roku: choćby więc potem lat 24 określono, nowella obowiązuje tylko tych, co w chwili jej publikacyi nie mają lat 21. Do praw nabytych liczyć nie trzeba takich stosunków, w których sferze nie było wcale ograniczeń. Ongi np. była swoboda w handlu tytoniem; nowo wyprowadzony monopol nie spotyka się z żadnem prawem nabytem, itp. Jura ąuae-sita są prywatne, wedle kodeksu, i publiczne, np.: propinacya, przywileje dominialne, swojszczyzna itp. Wuogóle państwo obowiązane jest szanować oba prawa w nagłówku wymienione

i t ylko prawdziwy interes całego społeczeństwa pozwala na wyjątki, którym zawsze towarzyszyć musi należyte wynagrodzenie szkody i.straty, i tak zawsze bywało, gdy znoszono poddaństwo prywatne, daniny, robocizny itp., lub jeśli zachodziła potrzeba wywłaszczenia gruntu na u-żytek państwowy. W związku z prawem obywa-telskiem jest swoboda zarządzania swem mieniem. Wszelkie więc zakazy nabycia, sprzedaży rzeczy ruchomych lub ziemi, odnoszące się do pewnego rodzaju obywateli nie mają przyczyny bytu, z wyjątkiem co do mate-ryj wybuchowych, tiucizn, itp. Restrykcye kodeksowe względem małoletnich marnotrawców, obłąkanych, upadłych stoją zewnątrz konstytu-cyi. Tj) Swoboda wyboru zawodu, zarobku i zawarcia małżeństwa. Ongi istniały „regulacye“ w interesie cechów, ze względów naśrodki majątkowe, konkurencyę; dziśt. zw. politischer Eheconsèns obowiązuje tylko w niektórych gminach Salzburga, Tyrolu, Vorarlbergu i Krainie; lecz są prawie wszędzie warunki dla pewnych zajęć (adwokatura, medycyna, nota-ryat, itp.). -0-) Równość w obliczu prawa wywołuje tu i owdzie spory co do swego zakresu.

szego poczytują papieża Aleksandra VI, którego wszędzie już w XVI stuleciu naśladować zaczęto. W systemie tym trudno zapobiedz dowolności urzędnika i instrukcyom sekretnym wyższych dostojników; przenosi on główną odpowiedzialność za druk na cenzora, tamuje wymianę myśli, uniemożliwia krytykę nawet najspokojniejszą, naraża na stratę autorów i księgarzy, opóźnia postęp i dojrzałość polityczną, a nie zapobiega pokątnym drukom, większy mającym wpływ na opinię, niżeli na to zasługują; każdy bowiem „zakazany“ świstek nabiera cechy dogmatu. System drugi wprowadza Anglia w roku 1694, a za jej przykładem idą kolonie Półn. Ameryki, Erancya, Austrya, Bawarya, Belgia, Dania, Niemcy, Szwajcarya itp. Dobitnie określa owo prawo art. 13 konst. austrya-ckiej z21 grud. r. 1867: w granicach ustaw każdy władny jest swobodnie swoje zdanie objawiać, a prasa nie będzie nadal poddaną cenzurze i ograniczoną systematem koncesyjnym. Świadectwa koncesyjne oraz k a u c y e w ręku partyi będącej u steru władzy są narzędziami do wywarcia nacisku i zgnębienia • opinii przeciwnej. Dla zapobieżenia nadużyciom wolności prasy, są rozmaite przepisy: a) obowiązek natychmiastowego sprostowania wobec mylnej informacyi, lub złośliwej zaczepki; h) zakaz bezimiennych artykułów (z czasów Napoleona III; okazał się w praktyce chybionym); c) system ostrzeżeń ze strony administracyi, a w dalszym ciągu zawieszenie lub zamknięcie wydawnictwa (środek ten nie istnieje ani w Austryi, ani w Niemczech); d) konfiskata numeru i proces sądowy (we Fran-cyi konfiskaty niema, tam zaś gdzie pozostała, określić trzeba szczegółowo wypadki, nie tak jak to czynią dość pobieżnie ustawy austr. i niem.). X) Prawo do stowarzyszenia się i zgromadzania. Długo czekać było potrzeba należytych norm. Anglia już w połowie XVIII stulecia zapewnia swobodę. We Francyi zasady w Praw ach człowieka; restrykcye już wl791r.; skrępowanie za czasów Napoleona I i Restaura-cyi. Zasady właściwe mieści K. z 1848 r., lecz dekret cesarski z 1852 przywraca stan dawny. Ustawy z 1868, 1881 i 1884 odróżniają zgromadzenia (réunions) od stowarzyszeń, które potrzebują pozwolenia policyi. W Rzeszy Niem. r. 1848 stanowi nową epokę. W Austryi rząd waha się między swobodą a zakazem, aż do 1867. Prusy, Bawarya, Saksonia tworzą u siebie zasady w 1850 r.—jj.) Prawo: do a) podań, b) zażaleń. v) petycyj jest gwarancyą innych uprawnień. — Co do a) podający ma prawo żądać pewnych zarządzeń lub pomocy, wedle form, opłat, oraz odpowiedniego orzecznictwa organu państwowego; co do b) jest to rodzaj skargi apelacyjnej, lub protestu; zaś ć) ma charakter prośby zbiorowej. — 3) Trzecim rodzajempraw oby wa-

Najlepiej rzecz określić w ten sposób: Po za różnicami powstałemiz wieku, płci, zdrowia,¹ przymiotów wad nabytych lub[wyrobionych przez życie, oraz z warunków naturalnych, jednaki ma być wymiar sprawiedliwości sądowej i administracyjnej, jednaki udział w życiu publicznem i cywilnem. Rzeczywiście, oprócz przywilejów monarchy i jego rodziny, zabytkiem średniowie-cznem są' stany, przywileje szlacheckie lub mieszczańskie.—i) Swoboda wyznania religijnego, jak trafnie powiada Yinet, „jest prawem, bo jest też obowiązkiem“. Ongi inne panowały pojęcia: był albo p r z y mu s, i—stąd odróżnienie wiary panującej, herezyi, odszcze-pieństwa, albo, co najwyżej, tolerancya. Histo-rya krwawemi głoski zapisuje walki religijne i prześladowania. Pierwsza poprawka do K-yi Stanów Zjedn .Ameryki Półn. z r. 1790 postanawia: kongresowi nie wolno wydawać ustaw wprowadzających do kraju religię państwową lub zabraniać jakiegokolwiek obrzędu wyznaniowego. Art. 10 Deklaracyi francuskiej mieści w sobie ową wolność. W Austryi Józef II wprawdzie ogłosił 1781 Edykt Tolerancyjny lecz chciał tylko ująć w normy obrzędy. — S w o-boda nauki zawiera się w wolności zupełnie kształcenia domowego. Tak zwany przymus szkolny dotyczy tylko minimum wiedzy.

Państwo ma prawo wymagać censusu umysłowego od nauczycieli i kandydatów do pewnych zajęć i służby publicznej.—x) Swoboda zdania (opinii) i prasy. W krajach, jak w Anglii i Północnej Ameryce, gdzie obyczaj od wieków ustalił się, nie ma trudności w określeniu granic dla słowa, pisma i druku^ Gdzieindziej odróżnić trzeba system zakazów, czyli cen- telskich są prawa ściśle polityczne. Treść ich żury, i wolności prasy. Za twórcę pierw- zapewnia udział wżyciu publicznem, mianowicie: a) Prawo wyborcze czynne w urządzę- cyi bez przelewania władzy w ręce wojska i bar-niaeh gminnych, prowincyonalnych i państwo- dzo szczegółowo oznaczają miarę i stopień o-wych, tj. przywilej udziału w wyborze urzędni- graniczeń, ków gminy, członków sejmiku, sejmu. Ustawy administracyjne określają census i warunki, ß) Prawo wyborcze bierne dające możność sprawowania urzędu w gminie, udziału w sejmiku i w sejmie. y) Praw0 d° piastowania urzędu państwowego w a dm i ni s trący i, sądownictwie, skarbów ości, w wojsku. Warunkiem kwalifikacyjnym ma być census umysłowy.—III. Obowiązki poddanych. Każde społeczeństwo, a nawet zrzeszenie się, stowarzyszenie, wymaga usług w zamian za prawa, ańbwoiązuje to tembardziej w stosunku do państwa. Tu należą: a) posłuszeństwo konstytucyjne (dla ustaw i rozporządzeń władz politycznych, administracyjnych i sądowych. Ongi zastrzegano sobie opór czynny (activer Widerstand) przeciw nielegalnym czynom; dziś mówi się o oporze biernym (passiver Widerstand), choć np. § 113 Kod. kar. Ces. Niem. pozwala 'e contrario na akcyę czynną, gdy urzędnik przekracza zakres władzy.— ß) oho wiązek wierności, nakazujący zaniechać czynów dla państwa szkodliwych; w przeciwnym razie grozi kara za zdradę główną, wo wypowiadania opinii. Z pomiędzy 8 kolonij Jako szczątkowy zabytek tu i owdzie z czasu ! nominalnie skonfederowanych (Wiktorya, Nowa feudalnego została przysięga (homagium fideli- ; Południowa Walia, Południowa Australia, Pół-tatis, h. universale, w Bawaryi, Saksonii, Wirtembergii).— y) Obowiązek danin w postaci opłat, podatków i świadczeń, bądź w naturze np. furaż, kwatery dla wojska, bądź przez oddanie pewnych przedmiotów na użytek ogólny: koni, gruntów i t. p.—S) Usługi osobiste: a) robocizny (podwody, szarwarki itp.); b) obowi ązekświadczeniaw sądzie; c) p r żyję c i e pewnego urzędu, np. asesora, przysięgłego, ławnika, biegłego, delegata i t. p.; e) służba wojskowa. — IV. Środki zawieszające prawa obywatelskie przewidziane bywają w konstytucyacli na wypadek

F- O.

Konstytucya Rzeczypospolitej [Związku] Australskiej [Commonwealth of Australia]. Sir Henryk Parkes, pierwszy minister Nowej Południowej Walii, wypracował w r. 1873 plan federacyi kolonij australijskich; przedstawiony Konwentowi pojedynczych kolonij, zyskał on zatwierdzenie; w r. 1885 wcielony został do aktu parlamentu angielskiego „O ustanowieniu Rady związkowej w Australii“. W dziejach Związku epoka ta—jak mówi prawnik angielski prof. Kirkpatrick—przypomina okres historyi amerykańskiej, który ciągnie się od początku Rewolucyi do ustanowienia K-i 1787 r., kiedy-to artykuły konfederacyi (Articles of Confédération) luźnie wiązały niepowiązane i niezespo-lone jeszcze Stany. Ówczesny kongres nie posiadał jeszcze ani wspólnego skarbu, ani wspólnego wojska; udział delegatów nie był obowiązujący ; jeden lub kilka stanów mogły się oprzeć wykonaniu uchwały kongresu i każdy stan mógł w każdej chwili wystąpić z konfederacyi. Podobnie było w Australii. Rada związkowa pr siadała tylko atrybucye doradcze i pra-

nocne Terytoryuin, Queensland, Nowa Zelaiidya, Tasmania, Zachodnia Australia) trzy tylko wysyłały reprezentantów na posiedzenia i, co gorsza, członkowie Rady byli, nie obieralnymi przedstawicielami, mającymi zupełną swobodę głosu, lecz zwykłymi delegatami, których kolonie mianowały i zaopatrywały w irstrukcye. Rada była bezsilna i nie można było spodziewać się, aby kiedykolwiek doprowadziła do skutku istotną unię konstytucyjną. Jednak ta faza bezsił mści była tylko przejściową. Stronnictwo federali-styczne wysunęło naprzód argumenty ekonomiczne i przy ich pomocy zdobyło dla siebie

którego wola potrafi znaleźć sobie wyraz w równie stanowczych czynach. Konferencya kolonialna, zgiomadzona w Londynie, podjęła myśl tę (za sprawą Parkes’a) nanowo, a w 4 lata później konwent narodowy australijski w Sydney przyjął projekt konstytucyi związkowe' Com-nio icealtJi u australijskiego. Aliści w ciągu kilku lat następnych (1891 — 1895) kilka kolonij uległo przesileniu finansowemu, co nie sprzyjało skonsolidowaniu się federacyi. W r. 1897 zgromadził się nowy konwent australijski, już nie ze zwykłych delegatów bez wyborów,

wojny, rewolucyi, zamieszek. Źródło ich.te- opinię publiczną: 1) unia ujednostajni taryfy orya wywodzi ze stanu konieczności ’ celne i umożliwi wolną wymianę pomiędzy ko-(jus eminens, Staatsnoihrecln). W Anglii tylko loniami; 2) unia pozwoli ujednostajnić prawo-parlament władny jest zawiesić Habeas corpus, dawstwo ochronne przeciwko napływowi żółtej Francya stała się wzorem co do pojęć o sta- rasy i zamknie rynek pracy australijskiej przed, nie oblężenia'(état de sièyë) znanym już w u- cenę tej pracy obniżającym, intruzem żółtym; stawie z 1791 r., uzupełnionej przez dekret Napo- j wreszcie 3) unia z 8 słabych kolonij uczyni je-leona I z 1811, konstytucyę z 1848 i przepisy ; deu silay nazewnątrz konglomerat polityczny, z 1849 i 1878 roku. Izby decydować powinny a wyjątkowo prezydent. Podobny przywilej w Ces. Niem. służy cesarzowi (art. 68 konst.) i królowi pruskiemu (ust. z r. 1851). Czyny anarchistów wywołały w Niemczech specyalną u-stawę z d. 21 stycznia 1878. Austrya chciała naśladować Ces. Niem., lecz przyjęto tam tylko w maju 1885 normy co do nadużywania materya-łów wybuchowych. Zresztą przepisy austrya-ckie (art. 20 prawa z 21 grudnia 1867 i 5 maja

1869) są najlepiej pomyślane: rozszerzają bowiem atrybucye zwykłych organów administra-

ale z reprezentantów obranych przez ludność kolonij (nie wybierały tylko przedstawicieli Australia Zachodnia i Queensland). Konwent, zwołany do Adelaidy, opracował projekt; poddano go w drodze referendum (ob.) pod głosowanie powszechne. Udział ludności był dosyć słaby: z 714000 mieszkańców głosowało 328 tys., a w tej liczbie tylko 22 tysiące za projektem. W roku następnym powtórzono głosowanie, które poruszyło większe masy. Do lipca 1900 r. przyjęło projekt pięć kolonij: No-wa-Południowa Walia, Wiktorya, Australia Południowa, Quensland i Tasmania. Australia Zachodnia przychyliła się do projektu w sierpniu tego roku, już po wniesieniu projektu do parlamentu angielskiego. Konstytucya, opracowana przez australskich mężów stanu i uchwalona przez ludność miejscową, mogła otrzymać moc prawną nie inaczej, jak na mocy aktu parlamentu brytańskiego. Na całej przestrzeni posiadłości angielskich zwierzchnictwo na mocy prawa przysługuje królowi i izbom angielskim Tylko za zgodą tej zwierzchności kolonie angielskie mogą zdobyć niezależność polityczną. Projekt angielski znalazł w parlamencie angielskim życzliwe przyjęcie. Wpłynęło na taki wynik oświadczenie uczynione niedawno przez Australczyków z tytułu wyprawy na Boerów: „Niema ani jednego Australczyka, któryby nie był przekonany, iż wojna z Boerami jest wojną sprawiedliwą“; a także uchwalone przez Australię kontygen-sy wojskowe na wojnę transwalską, Które świadczyły przed światem o solidarności Anglo-sasów. W zasadzie cały projekt, z wyjątkiem art. 74, przyjęty został. Nowa K. zachowuje nieuszczuplone zwierzchnictwo korony nad prawodawstwem związkowem. Generał-guberna-tor, jiiko przedstawiciel króla, może założyć bezwzględne veto przeciwko każdemu prawu przez obie izby Rzeczyplitej uchwalonemu, albo uczynić przyjęcie zależnen. od zgody korony (czyli za-strzedz „rezerwacyę“; termin ten oznacza, że jeżeli w ciągu dwu lat następnych korona nie oświadczy zgodzenia się, to bil staje się nieważnym); król może nawet w terminie rocznym unieważnić każde prawo, na które generał-gubernator wyraził już swą zgodę (An act to constitute the Commonwealth of Australia, 9 lipca 1900 r. art. 59). Ale w zakresie władzy sądowej Au-stralczycy żądali uszczuplenia prerogatyw korony. — Kiedy w każdej jurysdykcyi angielskiej npelacya ostateczna („Final appeal“ tj. skarga kasacyjna) zawsze jest możliwą i założyć ją można albo do „Króla w izbie lordów“ albo, gdy rzecz dzieje się w kolonii, do „Króla w radzie tajnej — art. 74 projektu kon-stytucyi domagał się zniesienia apelacyi ostatecznej od wyroku najwyższego sądu związkowego (t. j. Wyższego sądu Australii), o ile sprawa dotyczy interpretacyi konstytucyi związkowej, albo konstytucyi jednego ze stanów a stro

nami interesowanemi są tylko Australczycy lub stany australijskie. Zasadnicza dopuszczalność apelacyi w świetle tradycyj K-ych angielskich jest jedną z głównych oznak zwierzchnictwa: parlament tedy^ zaprotestował. Australczycy nie poddawali się. Wreszcie stanął kompromis, który znalazł swoją formułę w redakcyi art. 74, orzekającego, że „apelacya jest dopuszczalną, ale jedynie o tyle, o ile sam wyższy sąd nie orzecze, że kwestya należy do liczby tych, które winny być rozstrzygnięte przez króla w radzie.“ Potem proklamacya królewska ogłosiła nomi-nacyę generał-gubernatora, który mianował ministrów. Obrano dwie izby parlamentu; pierwszą ich sesyę otworzył książę Yorku, wysłany w tym celu przez zmarłą królową. K. australijska jest aktem nie tylko pod względem praktycznym i politycznym niezmiernie ważnym, ale posiada też wyjątkową doniosłość dla teo-ryi federalizmu. K. ta bowiem daje nowy przykład zastosowania systemu dwuizbowego; łączy formę związkową z rządem reprezentacyjnym; wreszcie, w wyższym stopniu niż inne K-e angielskie wprowadza system „pisanej i niewzruszonej“ K-i. K. austr. opiera się na u-stawach K-ych Stanów Zjednoczonych Ameryki i Kanady. Charakter K-yi jest zupełnie demokratyczny. Obie izby, tworzące wraz z generalnym gubernatorem parlament, powstają drogą powszechnego głosowania. Obieralność możliwie ujednostajniona. Zarówno senatorów jak deputowanych w każdym stanie obierają ci sami wyborcy (sekc. 8). Warunki obieralności są te same: wystarcza mieć 21 lat skończonych. Różnice: deputowani obierani na 4 lata, senatorowie na 6 lat; izba deputowanych zmienia swój skład całkowicie, senat odnawia się w połowie co trzy lata, każdy stan wybiera 6 senatorów; posłowie nie powinni w ogólnej liczbie przewyższać w dwójnasób liczby senatorów; żaden stan nie może liczyć mniej niż 5 posłów, przyczem jeden poseł powinien odpowiadać każdym 52 tysiącom wyborców. Władza parlamentu ograniczona jest na rzecz ustawodawstwa lokalnego (stanowego); art. 51 wylicza przedmioty kompetencyi parlamentu związkowego; stąd wynika, że w rękach ustawodawstwa miejscowego pozostają nadal sprawy skarbowe, podatków rolnych, ustawy robotnicze, oświata i komuni-kacye. Prawodawstwo lokalne zachowuje swą moc, póki nie zostanie zniesione przez ustawy parlamentu związkowego. W razie sprzeczności pomiędzy prawem lokalnem a federalnem — zwycięża drugie. Władza wykonawcza spoczywa w rękach gubernatora, któryją sprawuje wraz z radą wykonawczą. Do rady wchodzą i ministrowie; aby zostać lub nadal pozostać ministrem, trzeba być członkiem parlamentu albo stać się nim w krótkim czasie (sekcya64 orzekała: „Po pierwszych wyborach powszechnych żaden minister nie będzie mógł pełnić nadal swych czynności dłużej niż przez trzy miesiące, o ile nie jest lub nie zo-

stanie senatorem albo członkiem izby przedstawicieli“). — Prawo wyborcze kobiet zostało u-względnione w ten sposób, że K. utrzymała w mocy prawo wyborcze kobiet w tych koloniach, które tych praw kobietom udzieliły (Australia Zachodnia, A. południowa, Nowa Zelandya — od r. 1893).—Literatura. Bliższe szczegóły znaleźć można w art. Edm. Picard’a „La République fédérale d’Australie“ z przekładem karty K-ej w ,,Revue politique et parlementaire“ 1901, zeszyt z maja; Es mein „Zasady prawa konstytucyjnego,“ (przekł. polski) str. 10, 13, 105, 120, 139, 158, 255. s- i>-Konstytucya Trzeciego Maja (1791) jest dziełem stronnictwa postępowego w Sejmie Wielkim, który od niej też nazywany bywa Konstytucyjn ym, gdy samo stronictwo za swą dążność do politycznego odrodzenia państwa i narodu otrzymuje od historyi zasłużoną nazwę patryotycznego. 1. Wśród martwoty czasów Rady Nieustającej, ustanowionej w sierpniu r. 1774 na pierwszym sejmie rozbiorowym, zaczął się zwolna w społeczeństwie wytwarzać prąd życia. Na samym tym nawet sejmie u-tworzenie Komissyi Edukacyjnej (14 października 1773) świadczy o niestłumionych przez konfederacyę Ponińskiego dążeniach do poprawy umysłowości, a następnie i bytu wspólnego, obu tak ściśle zależnych od tego, jakie naród ma szkoły i czego w nich naucza. Sejm Mo-kronowskiego (1776), wzmacniając władzę Rady Nieustającej, zajął się jednocześnie etatem wojska i przy innym sterze mógł był doprowadzić siłę obronną do dozwolonej przez gwarancyę z d. 15 marca r. 1775 („Vol. leg.“ VIII 59) granicy 30 000 ludzi („Vol. leg.“ VIII 153); sejmowi temu, pod węzłem konfederacyi zawiązanemu, zawdzięczyła poprawę swoją świeżo wytworzona instytucya szkolna; na nim zapadła uchwała powierzająca byłemu kanclerzowi Jędrzejowi Zamoyskiemu ułożenie kodeksu praw cywilnych i kryminalnych. Nie w jego uchwałach jednakże, ale w jego głosach przebija się niespożyta siła tej myśli i troski o współistnienie w formach i treści państwa, bez której niema bytu politycznego. Mowy takiego Markowskiego, Zielińskiego, Wysłoucha, piętnujące nie-godziwości sejmu rozbiorowego, odwołujące się do uczuć uarodowych — rzuciły dobry siew na grunt umysłowości, a zarówno działalność Kom-misyi Edukacyjnej około organizowania szkół, metod i programatów szkolnych, jak prace przygotowawcze do kodeksu — dały początek literaturze politycznej, która za hasło wzięła sobie odrodzenie. Poczynając od Zbioru pism do Zamoyskiego i „Listów patryotycz-nych“ Wybickiego, wraz z Węgrzeckim współpracownika w zamierzonej kodyfikacyi, snuje się coraz tęższem pasmem publicystyka narodowa z wartością wybitnie dodatni;}, a pasma tego nie zrywa odrzucenie przez sejm 1780, za podnietą i wpływem ambasadora Stackel-berga, złożonego już na dwa lata przedtem, „Zbioru praw sądowych“. Nie zrywa go i cała małość, cała nieudolność i obojętność sejmów następnych 1782, 1784 i 1786 r. na najważniejsze potrzeby państwa i narodu, który Rada Nieustająca uśpić miała na zawsze. W r. 1785 ukazuje się największe, epokowe dzieło rozumu nawołującego do reformy, nieśmiertelne Staszica „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego“, z pochwałą wielkiego męża złączone. To dopiero dzieło ukazało całą otchłań nieładu i niemocy, a jakkolwiek stawiało dla życia praktycznego tezy, których podjąć nie mogła słaba jeszcze umysłowość, w stanie tylko szlacheckim rozwijać się zdolna, to jednakże krytycyzmem swoim, głębokością i dosadnością prawd wygłoszonych, czystością myśli narodowej, zapałem, ogniem uczucia zespalającego wszystkich w jednem obywatelstwie, wywarło wpływ tak doniosły, że od tego prawdziwego zjawiska w publicystyce polskiej w. XVIII datować potrzeba wytworzenie się wśród inteligencyi szlacheckiej stronnictwa, które na SejinieWielkim dokonało reformy,zostawiając po sobie nietylko samą K-yę 3 Maja, ale i liczne prawa, które ją u-zupełniły i wraz z nią wydały normy prawne nowej organizacyi państwa, w części zaś i społeczeństwa. W r. 1787, kiedy Stanisław August wyjeżdżał do Kaniowa, w lepszych umysłach kiełkowała już reforma, a przybycie w po-poprzednim roku Kołłątaja do Warszawy spotęgowało jeszcze te czynniki umysłowe, które po zespoleniu się wykwitły w stronnictwo patryo-tyczne. Miał swoje plany i Stanisław August, ale dążnościom reformy, odrodzenia polityczno-społecznego obce. Poddawszy się pod jarzmo Rady Nieustającej, w tein jarzmie umiał sobie osobistemi zaletami giętkiej uprzejmości wyrobić coś przypominającego władzę —samym cieniem jej postaci. Nie czując niedoli, myślał o zadzierzgnięciu jeszcze utrwalających ją więzów. Już w latach 1777 — 8, kiedy surowe upomnienie za nawiązywane stosunki dyplomatyczne w Konstantynopolu, za dopuszczoną samą myśl małżeństwa z jedną z księżniczek burbońskich, powinno było odjąć mu odwagę do zuchwalszych jeszcze zamysłów, zaświtał w głowie jego zamysł sprzymierzenia się z Rosyą. Podczas opanowywania Krymu (1783) nanowo rozbudzony, w r. 1786 wcielił się w memoryał posłany do Petersburga, a podróż do Kaniowa (wyjazd w lutym, widzenie się z cesarzową d. 6 maja) nastręczyło mu sposobność do osobistego przypomnienia projektu, tak w ustnem przemówieniu jak w zaznaczeniu piśmiennem. Cesarzowa nie uznała chwili — rzeczywiście, widzenie się trwało tylko kilka godzin—za stosowną do rozwiązywania spraw politycznych większej wagi. Potem zWarszawy, przy współdziałaniu ambasadora, odeszły do Petersburga propozycye o-stateczne, odpowieduio do położenia, jakie wytworzyła wybuchła już wojna z Turcyą, sformułowane. Król proponował przymierze: jako sprzymierzeniec stawał na czele wojska Rzeczypospolitej przeciwko Turkom, mając przy sobie, dla łączności niezbędnej, generała rosyjskiego; liczbę samego wojska pomnożyć pragnął, a na koszta jego uruchomienia domagał się 300 000 dukatów, nie zapominając, w dodatkowym projekcie późniejszym, i o .sobie. Po skończonej wojnie zamiast pierwotnie projektowanych nabytków z Mołdawii otrzymałaby Rzeczpospolita pas na zachodzie Dzikich Pól, sięgający aż do morza, do Akermanu. Ponieważ całą tę budowę musiano oprzeć o sejm, a sejm pod rządem praw kardynalnych z lat 1768 i 1775, oraz „Materiae status“ z r. 1768 mógł jej łatwo poparcia odmówić, przeto król prosił o pozwolenie na konfederacyę. Imperatorowa cały ten projekt, przyoblekający Rzeczpospolitą w charakter samoistnego mocarstwa, a pomnażający jej siły i zmierzający do zwiększenia jej tery-toryum—przyjęła niechętnie, ale nie odrzuciła go a limine, zawiesiła tylko jego rozpatrzenie, tak, że i król i Stackelberg nie przestali zajmować się przygotowaniem owego fundamentu z konfederacyi i mającego się pod jej węzłem agitować sejmu. Król oświadczał się za konfe-deracyą poza sejmem; ambasador przemawiał za sejmową. Niepowodzenia w początku wojny tureckiej, potrzeba zapewnienia się od Prus przez zupełne odsunięcie ich od wpływu na Rzplitą podczas wojny -—- skłoniły Katarzynę II do nadesłania w lipcu roku 1788 odpowiedzi na ów projekt królewski: przymierze na lat 8, całe urządzenie prawodawstwa z lat 1768 i 1773 — 5 bez zmiany; jedna strona daje drugiej po 12 000 wojska; 300 000 dukatów płatne przez lat 6, ale dopiero po wojnie Terrytoryalne nabytki pozostawały do późniejszego porozumienia się. Sejm, którego termin się zbliżał, miał się skonfederować: był to jedyny poważny skutek, je lyny pożywny owoc całej kampanii dyplomatycznej króla. Przymierze, zawierane za opowiedzeniem się Prusom, wobec ich oporu i groźby prysnęło. W samym końcu września Stackelberg otrzymał polecenie zerwania układów. Teraz na miej sce Rosyi wstąpiły Prussy, na miejsce króla—stronnictwo patryo-tyczne w sejmie, o wiele cięższego niż on dopuszczając się błędu i nieskończenie więcej stawiając na kartę losu; ale zbliżenie się do Prus, a później i zawarcie przymierza z d. 29 marca r. 1790, już podczas sejmu, gronu posłów pragnących uporządkowania i wzmocnienia Rzeczypospolitej dodało bodźca do przeprowadzenia wielkiej reformy. — 2) Sej m rozpoczął się według dawniejszego, w r. 1768 zmienionego, zwyczaju w pierwszy poniedziałek po św. Michale, d. 6 października. Na marszałka wybrano upatrzonego już pierwej w otoczeniu kró-lewskiem, ale nie z królewskiego wyboru, referendarza wielkiego koronnego, świeckiego, męża czystego, rozsądnego i pragnącego naprawy,

Stanisława Małachowskiego. Nazajutrz stanęła w sejmie konfederacya: jednomyślność, liberum veto skrępowane, stronnicy reformy mogli działać,—tern łatwiej, że marszałkiem konfedera-cyi koronnej został ten sam człowiek, który miał przewodniczyć Izbie poselskiej. Na czele konfederacyi litewskiej postawiono Kazimierza Sapiehę, generała artyleryi, człowieka niezłych chęci, ale małej powagi i lekkiego życia. Akt konfederacyi („Vol. leg.“ IX 46) stwierdza „gorące żądanie ubezpieczenia i u-lepszenia Ojczyzny“, „zastrzegając jednak zachowanie praw“ i „rząd wolny republikantski“. Wiążący się w konfederacyę posłowie wiedzą o tem, że bez narodowej siły nie ma narodowego bytu: „nie uskąpią tedy majątków swoich na powiększenie kompletu wojska“, i szczerość tej woli obwarowują zakazem kresek tajemnych w przysiędze marszałków. Reformę pojmują i podejmują tylko jako „ulepszenia wewnętrzne“ i „obmyślenie wszelkich użyteczności Rzeczypospolitej“; ale zadaniem będzie stronnictwa patryo-tycznego pojęcia te spotęgować, ciasny ich obręb rozszerzyć, rozeprzeć do granic rzeczywistego ulepszenia i użyteczności na jak najdłuższe jutro Rzeczypospolitej. Kto zastrzegał zachowanie praw dawnych i rząd wolny republikański, temu nie można było podawać radykalizmu Staszica lub Kołłątaja, stawiających na miejsce narodu szlacheckiego, naród wszech-stanowy, powszechny, rzeczywisty naród. W sejmie było wiele żywiołów zachowawczych i nawet wstecznych, było w najwstrętniejszej swej postaci możnowładztwo Branickiego, było dyszące pychą, zakamieuiałe we wrzekomych czterech prawdach politycznych Polaka (ob. „Kronikę Podhorecką“) możnowładztwo Szczęsnego i Rzewuskiego; Szczęsny i Branicki mieli posłów w swoim orszaku: zwolennicy więc porządku i postępu musieli działać ostrożnie, zresztą i oni sami dopiero rozrastać i kształcić się mieli wśród podejmowanych czynów. Wobec ogromu zadań sejm nie stanął na wysokości aktu konfederacyi, nie stanęła też i ta powszechność, z której łona był wyszedł. Zupełne zamarcie przez lat wiele życia publicznego czynnego, stąd niesprawność w praktyce swobód republikańskich na widowni większych, donioślejszych z własnego rozeznania i woli, a nie pod przymusem spełnianych czynów, niedoskonałość logiki, nieumiejętność wymowy —w skutkach pociągnęły za sobą przewlekłość rozpraw, trudność porozumienia się i marnowanie chwil szczęśliwego natchnienia i zapału, które powinny były u-trwalać się w postanowieniach szybkich, zamierzeniom wiernych, z niemocy i nieładu istotnie wydobywających. Taką chwilę szczęśliwą miał sejm d. 20 października r. 1788 po okrzyknięciu stu tysięcy wojska. Przeciągłe rozprawy nad komisyą wojskową, która zawiodła nadzieje i nie umiała nawet spełniać swych obowiązków; wyznaczenie deputacyi do interesów zagranicz-

na sa-

Nie za siebie-to, nie

nych; wysłanie posłów; długi proces logiczny, który poprzedził zniesienie Rady Nieustającej (19 stycznia 1789); ciężkie przeprawy z „ofiarą wieczną“ (podatek ofiary) od marca do maja i jeszcze w lipcu r. 1789; obmyśliwanie źródeł pomniejszych, ale mających dać prędzej dochód bieżący—wiele spraw innych a małych— wydzierały czas potrzebny na rzeczywiste wzmocnienie się i przekształceni.¹ wewnętrzne. Poznał sam sejm, że błądzi, przyrzekł sobie poprawę („Ubezpieczenie czasu sejmowego“; oblata 21 lipca 1789), ale błądzić nie przestał. Upływały dnie, tygodnie i miesiące, a wojska nie było, skarb nie miał dostatecznego zaopatrzenia, a trzecie hasło aktu konfederacyi, „ulepszenia wewnętrzne“ wciąż czekało na odzew w czynach, samo bowiem zniesienie Rady Nieustającej nie mogło go zaspokoić. Energia ludzi w stronnictwie patryotycznem przewodniczących nie była dość świadomą swych zadań i koniecznego ich ustopniowania, dość skupioną w sobie, wytrwałą i wreszcie odważną, aby na wszystkich trzech punktach programatu konfederacyi narzucić się sejmowi na siłę przewodnią i pociągnąć go tam, dokąd porywać musiały gorętszych ideały, z któremi przyszli, dokąd gnać ich był powinien sam instynkt zachowawczy, nakazujący przedewszystkiem bronić bytu, a potem dopiero byt porządkować. Niestety, instynkt ten paraliżowało odśrodkowe ciążenie ku interesom własnym, ekonomicznym, gospodarczym, wręcz folwarczym; paraliżowała ta małość, w której epoka saska na długie lata ukołysała massy szlacheckie, skazując je na polityczną nieudolność. Rekrut i pieniądz nie płynęły tak, jak o to wołała wielka chwila dziejowa. Bolesne tu świadectwo składa i uchwalenie etatu wojskowego dopiero w rok po zagajeniu sejmu, i zniżenie go z konieczności do 65 704 głów (str. 162), już mym początku marca 1790 r. i jednoczesna deputacya koekwacyjna (str. 163), i wreszcie tak charakterystyczny „Sposób dawania rekrutów“ (str. 143) z pierwszych dni grudnia 1789 r. —3) Uchwalanie podatkowi nowych źródeł dochodu niepodatkowych, stanowienie siły zbrojnej doprowadziły nareszcie sejm we wrześniu 1789 r. do owych „wewnętrznychulepszeń“, w akcie konfederacyi ślubowanych. „Wyznaczenie osób do ułożenia projektów do formy rządu“ (str. 107) motywuje potrzebę umyślnej deputacyi niebezpieczeństwem, jakieby sprowadziły „pomnożone wojska“, „powiększone dochody publiczne“ i nie waha się powiedzieć, że „bez utworzenia nieodmiennych ustaw, urządzenia i rozdziału władz magistratur i ich między sobą związków — stawałyby się one szkodliwym ciężarem “. z własnego przekonania przemawiali tak ludzie prowadzący sejm naprzód ku reformom: tak przemawiać musieli, aby massy prowadzonej nie odstraszyć. Jak cały wytwór K-i 3 Maja od

pierwszych początków do ostatnich czynów prawodawczych, które ją uzupełniły, jest dziełem kompromisu z posłami opornymi zmianie, lub przeciwnymi ideałom twórców, i ze stojącą poza nimi szlachtą sejmikową, tak i samo to podjęcie ciężkiej pracy nad nią nosi na sobie kompromissowy charakter. Ale ostatecznie deputacya stanęła; weszło do niej pod przewodnictwem bpa Krasińskiego, ongi najpoważniejszego kierownika Konfederacyi Barskiej, dziesięciu członków: hetman w. lit. Ogiński, podk. lit. Chreptowicz, marsz. n. lit. Potocki (Ignacy), podskarbi nadw. kor. Kossowski i sześciu posłów: Suchodolski, Moszyński, Działyński, Sokołowski, Wawrzecki i Weyssenhoff (7 wrz., obi. 10 wrz. 1789). Kazano im opisać „prawa kardynalne“i „całą rządu politycznego formę“. Główną siłą myślącą i pracującą w depulacyi był Potocki; do pomocy miał Weyssenhoffa, korzystał z uwag Krasińskiego, Chreptowicza i Kossowskiego; z pozostałych najwięcej, a z najmniejszym pożytkiem, mówił na naradach Suchodolski. Deputacya rozpoczęła pracę od ułożenia zasad; opracowywała je długo i dopiero przed samem Bożem Narodzeniem r. 1789 złożyła sejmowi. Ujęte w osiem punktów ukazały one przyszłą reformę polityczną w następujących zarysach:

1 ) Rzeczpospolita ma obowiązek obwarować prawo własności każdego mieszkańca i rozciągnąć na wszystkich opiekę rządową. 2) Szczególnym jej obowiązkiem jest zapewnienie wolności i równości stanowi szlacheckiemu. 3) Niewolno na przyszłość zawiązywać sejmów w konfederacyę. 4) Sejmy, co 2 lata zwoływane, będą jedne materye rozstrzygały większością, inne jednomyślnością. 5) Najwyższe a trwałe normy życia państwowego ujęte będą w prawa kardynalne, których straż powierza się, nie sejmowi, ale sejmikom, nad sejmem stojącym, bo sejm z siebie wydzielającym. Tylko jednomyślność instrukcyj wszystkich sejmików może prawo takie postawić, zmienić lub wywrócić. 6) Sejm wybierać będzie do dawnych i do nowo-wytworzyć się mających magistratur. 7) Do niego należy dozór nad wszystkiemi. 8) Jego wyłączną atrybucyą jest wypowiadanie wojny, zawieranie traktatów pokoju i innych. 9) Sejm będzie zawsze gotowy, to znaczy, że sejm ordynaryjny co-dwuletni w całym składzie swoim osobistym wrazie koniecznej potrzeby stanie się extraordynaryjnym, a po śmierci króla—konwokacyjnym. 10) Zwołanie takiego sejmu nastąpi w przypadkach: a) gwałtownej potrzeby międzynarodowej; b) wrazie zamieszania i rewolucyi w kraju; ć) starcia między magistraturami; d) głodu powszechnego; e) niebezpiecznej choroby lub śmierci króla. 11) Sejm Gotowy stanowić może tylko w przedmiocie, do którego otrzymał powołanie, i niewolno mu wydawać praw, tylko uchwały, które najpierwszy sejm normalny u-chyli lub zatwierdzi. 12) Sąd sejmowy otrzyma

si mieszczanom tylko zapewnienie praw i przywilejów osobistych i obietnicę autonomii (LXXVIII—LXXXV), a Judowi wiejskiemu daje tylko nadzieję, od woli pana zależną, zniesienia glebae adscriptionis przez dobrowolną umowę, ponawia karę śmierci za zabójstwo, znosi ponownie jus vitae necisque, wrazie zabójstwa, okaleczenia lub gwałtu pozwala węzeł poddaństwa zerwać (artykuły LV, LXXXVI — LXXXVIII). Z 61 praw kardynalnych w tytule I żadne zasadniczo nie zmienia podstaw przyjętych już przez sejm w roku 1789, a kilka jeszcze je pogłębia. Tak np. art. LX wy-łuszcza stanowisko szlachcica w państwie: „Wolność ziemianina lub szlachcica polskiego na tern zawisła, że samym sobą od lat rozsądku (pełnoletność), prawem oznaczonych, rządzi; że nie podlega tylko prawom, które przez posłów lub osobiście z nimi stanowi; że nie podlega tylko ofiarom, które przez posłów lub osobiście z nimi dla skarbu publicznego rozrządza; nakoniec, że nie podlega innej zwierzchności tylko tej, którą przez współbraci swoich lub osobiście z nimi stanowi“. „Rząd będzie zaszczytem stanu rycerskiego pod pierwszeństwem króla“ (X). A chociaż „samowład-ność Rzplitej w sejmie tylko jest zawartą“ (X), to sejmiki zyskują na jego czynność wpływ ogromny przez uprawnienie do głosowania, nie kiem praw kardynalnych. Potocki u- posłów, ale samych już instrukcyj układanych ważał je za podrzędne, nawet za obce prawo- na sejmikach, nietylko w materyi praw kar-dawstwu aż do czasów sejmu repninowskiego; dynalnych, ale podatków, praw konstytucyjnych, musiał jednak liczyć się z koniecznością wprowadzenia ich do nowej konstytucyi, skoro w „Zasadach“ o nich wspomina, co prawda, na to tylko, aby wymaganiem owej jednomyślności u-trudnić ich stanowienie (wyżej 5). Dopiero po tej porażce wzięła się deputacya do ułożenia całkowitego projektu. Wyszedł on z pod pióra Potockiego; współpracownicy jego w deputacyi niewiele w nim zmienili.—Jest to ogromny o-perat o dwunastu tytułach a 658 artykułach, dający całą organizacyę państwa z wyjątkiem sądownictwa, ale i materya sądów sejmowych szczegółowe w nim uwzględnienie znalazła. Główne przedmioty prawodawcze w tym projekcie są: I Prawa konstytucyjne, a w nich kardynalne, II Sejmiki, III Sejmy, IV Sądy sejmowe,    z poddaniem się jurysdykcyi miejskiej (LXXIII).

nowy opis. 13) Sejmiki składać się będą z po-sessyonatów i ich synów. Repninowscy „fa-milianci województwa'' („Vol. leg.“ VII 624) odpędzeni. 14) Sejmiki po dawnemu elekcyjne i relacyjne; pierwsze wydają instruk-cye względem praw i uchwał, drugie słuchają sprawozdań, potwierdzają lub odbierają posłom mandaty. 15) Przy królu ustanawia się straż prawa z ludzi pozasejmowych, odpowiedzialna przed sejmem. — Zasady te sejm po 3-dniowych rozprawach przyjął d. 23 grudnia r. 1789 (tegoż dnia oblata, str. 157). Opracowywanie konstytucyi na przyjętej podstawie szło powolnie i opornie. Potockiego pochłaniały układy z Goltzem, Lucchesinim, Hayesem o przymierze, przy którego zawieraniu „Zasady“ miały odegrać rolę zachęcającą Prussy. Dopiero po zawarciu układu marcowego (ob. Angeberg „Recueil“) wzięła się deputacya na dobre do o-pracowania „Projektu“, do którego ją powołano. Idąc za wskazówką Potockiego, zaczęła ją od sejmików, jako źródła wszelkiej władzy narodowej. W kwietniu r. 1790 głosy w sejmie upomniały się o projekt; d. 7 maja deputacya złożyła Prawo o sejmikach. Pomimo obrony dość logicznej ze stanowiska praw demokracyi szlacheckiej, bezpośrednio przez sejmiki się wyrażającej, w trzy dni później sejm zażądał całkowitego opracowania, a w nim przedewszyst-

nawet kryminalnych i cywilnych (XVII). Art. LXVI każdemu szlachcicowy zapewnia głos i myśl wolną w druku. Art. LXVII nie pozwala go zuiewalać do żadnej niedobrowolnej przysługi, z wyjątkiem nakazanej w wojsku. W pokoju dobra jego wolne są od leż i od stanowisk żołnierskich, tylko na pograniczach dawać je musi (LXIX). Do domu jego me wolno wkroczyć na rewizyę bez wyroku sądowego lub rozkazu prawa (LXXII). Każdy szlachcic ma równe z innym prawo do najwyższego nawet u-rzędu (LXXVI). Każdemu wolno osiadać w miastach, zajmować się przemysłem i handlem, byle nie kramarstwem i „sztukami niewyzwo-lonemi“ (LXV); wolno kupować place i domy

„jest głową narodu i ojcem“ (XXIII),. ale nad jego ojcostwem stoi z groźbą „sejmu gotowego“ straż, która go rzeczywiście pilnuje. Król ma prawo veto przeciwko prawu lub u-chwale sejmowej, ale tylko do następnego sejmu (XVI). Po śmierci Stan. Augusta sejm e->< lekcyjny wybierze dynastyę, która panować bę?, dzie w linii zstępnej, a po jej wygaśnieniu na*t stąpi nowy taki sam wybór (XXIV). Z pierw-* szyin dynastą sejm zawrze pacta comenta (XXV). Kom. Edukacyjna ułoży plan wychowania królewiczów (XXVI). Pełnoletność—lat 18. Władza dopiero po koronacyi (XXVII). Do króla należy zwoływanie sejmu i sejmików,

V Straż, VI Komissya policyi, VII Kom. Woj-    Król

skowa Obojga Narodów, VIII Komissya Skarbowa, IX Ustawy tymczasowe dla Kommisyi Obojga Narodów, X Komissya Edukacyi Nar.,

XI Kom. wojewódzkie, XII Stop nie i warunki urzędów w Rzplitej. W przedmowie przyznaje Potocki, że „można było dalej posunąć się ku doskonałości, do jakiej światło i ludzkość naszego wieku dąży, ale trzeba mieć baczność na materyały, z których zbudowany gmach Rzplitej, na geniusz i charakter narodu, na niedojrzałość ludu, opiece Rzplitej powierzonego“. U-sprawiedliwienie takie potrzebne było wobec tego, że w Prawach Konstytucyjnych projekt przyno-

Wid'ta Encykl. Pnw«i. Tlmtr. Z««*vt 300b T o ÎXiVjJJ

prezydowanie w izbach złączonych z obowiązku, w senacie z prawa, mianowanie wszelkich senatorów, ministrów i oficerów — dwu pierwszych grup z kandydatów wskazanych przez właściwe województwo, przez Koronę lub Litwę (LVI), ostatniej bez żadnego ścieśnienia.

Z wyjątkiem not ministeryalnych wszystko wychodzi pod imieniem króla, z jego pieczęcią i podpisem (XXVIII — XXXII). Władzę najwyższą nad wojskiem ma sejm (XLIV), ale wojsko przysięga „królowi z Rzplitą na sejmie“, „na sejmie zaś jedynie król zwołuje pospolite ruszenie“ (XLV). Do woli króla zostawia się dowództwo w wojnie; jeśli je obejmuje, musi mieć przy sobie radę, a w niej hetmanów (XXXIII). Władzę ściśle wykonawczą sprawuje z pomocą straży, z 12 osób pozasejmowych przez sejm złożoną (XXXVI). Straż ma pod sobą cztery komisye: skarbu, wojska, policyi i edukacyi publ. (XL). Tytuł V projektu nadaje straży atrybucye bardzo rozległe, współzawodniczące z królewskiemi (art. XII). W czasie pokoju król rezyduje w stolicy, gdzie władze najwyższe. Nie wolno mu się z niej oddalać więcej niż na mil 20 bez pozwolenia straży, a za granicę bez pozwolenia 'i/i sejmu [izby poselskiej] (XXXIV i XXXV). Art. XLVII — LV wskazują jurysdykcye sądowe, tak istniejące już jak i nowe, dają uznanie prawne sądom patrymonialnym, wyodrębniają miejskie, zapo-wiadająikodyfikacyę praw cywilnych i kryminalnych dla szlachty i osobny statut dla mieszczan.—

Religia rzymsko-katolicka będzie panującą: przejście z niej karane jako apostazya. Król i królowa—katolikami z obowiązku (VI—VIII).

Każdy akt władzy duchownej akatolickiej musi zyskać exequatur od straży (IX). Władze prowincyonalne jak i same sądy normalne są zbiorowe, z wyborów. Wojewoda, kasztelan poza zbiorowością staje się czczym tytułem senatora. W każdem województwie będą czworakie urzędy: sprawiedliwości, policyi, edukacyi i „popisów na obronę ojczyzny“ (pospolite ruszenie; L1X, XLV); w każdym powiecie—urząd sądowy, edukacyjny i popisowy.—4) Taki jest]za-rys organizacyi państwa i rządu. Udrazu uderza panujący w nim duch demokracyi szlacheckiej, powalający możnowładztwo. Instruk-cye sejmikowe, usuwające atrybucyę samego nawet sejmu; straż dodana królowi nie tylko do pomocy, ale i do ustawicznego dozoru, wobec niego niepodległa i, jak powiedziano, z nim współzawodnicząca; pociąganie jego rozporządzeń, jego czynienia i nieczynienia w zakresie atrybucyi przed Sejm Gotowy; powoływanie tego sejmu do rozstrzygania sporów między władzami lub zaradzania oporności sądów; rzeczywiste poddanie wojska pod sejm; wydzielanie komisyj rządzących z łona sejmu; ścieśnienie króla w mianowaniu na najwyższe urzędy przez kandydatury sejmowe; kollegialność wreszcie i wybieralność wszystkich władz, tak sądowych jak administracyjnych — wszystkie te pomysły Projektu Deputacyi przynoszą zupełną już demokratyzacyę państwa i rządu, usystematyzowaną, przyobleczoną w bezpośredniość, a przez ustosunkowanie władzy senatu do Izby w stanowieniu praw, przez zupełne zniesienie już w r. 1773—5 panis bene merentium tern jaskrawiej występującą. Zrozumie się owego ducha demosu szlacheckiego, uporządkowanego i uszlachetnionego przez ograniczenie uczestnictwa w sejmikach, gdy się rozważy dążność pism Staszica, Kołłątaja, Jezierskiego, gdy się zbierze w syntezę mowy poselskie, i uwzględni większość przeważną głosów publicystycznych w literaturze sejmu czteroletniego, która sama przez się i ilością swoją i jakością stanowi jedno z najwspanialszych zjawisk w dziejach u-mysłowości ludzkiej. Za wszystkie grzechy przeciwko ojczyźnie dostała się teraz możnowładztwu polskiemu od tej szlachty, którą dawniej na pasku wodziło, nietylko niechęć, nieufność, ale nienawiść. Nie chciano widzieć więcej na widowni życia publicznego głów sterczących nad poziom równości szlacheckiej, a jeżeli utrzymano senat, to raczej jako poddział, sekcyę w ogóle swym branego sejmu niż jako odrębną Izbę, przedstawicielkę rzeczywistego stanu, ongi organizowanego ustawicznie przez sprawiedliwość rozdawniczą (justifia distribut iva). Z jednej strony niedowierzanie królowi, z drugiej wstręt do możnowładztwa jako zasady czynnej w życiu przeszłem, kazały na przyszłość obmyślić nową formę, w którejby pod dostojeństwem króla i tronem dziedzicznym w istocie ukrywała się tylko rzeczpospolita demokratyczna, w najważniejszych sprawach bezpośrednio przez sejmiki, bo przez ich instruk-cye, rządzona (Tytuł I art. XVII). Właściwa szlachta, stan rycerski posiadający ziemię o-trzymywał teraz zaszczyt wyłączny rządzenia Rzecząpospolitą (art. X) „pod pierwszeństwem króla“ jako dziedzicznego, niewzruszalnego prezydenta. Po dawnemu szlachta była wszyst-kiem, szlachectwo jedyną normą uprawnień do pełnego życia politycznego; pojęcie narodu nie-zamkniętego w szlachcie, przez mówców sejmowych, przez Staszica i Kołłątaja tak świetnie wyłuszczone i bronione, daremnie kołatało do wrót rozumu tworzącego nowe formy rządu, a jeżeli poczucie jedności narodowej i społecznej z inneini stanami zdołało przebić zapory, myśl reformatorska poprzestawała na autonomii miast, wyodrębniającej właśnie mieszczan od szlachty, na dopuszczeniu ich do służby i awansu wojskowego bez ograniczenia i zapewnieniu im z rangi pułkownikowskiej awansu na szlachcica (art. LXXXIII). Zadawalali się reformatorowie „ogólną opieką rządową nad ludźmi szlacheckiego, miejskiego i wiejskiego stanu“, o ile chodziło o własność, a stanowi wiejskiemu w szczególności nie dawali w istocie nic więcej nad prawo opuszczenia wsi w razie srogości pana

skoła-

przez krewnych skrzywdzonego, lub przez wszystkich osiadłych w razie zabójstwa lub gwałtu (LXXXIII i LXXX). Wprowadzony między dwór a chatę stosunek umowny jest raczej dozwolonym panu niż zapewnionym ludowi, a jeśli umowy niema, glebae adscriptio trwa dalej. Brzmienie art. LXXXVI: „Wolno dziedzicowi ziemi będzie czynić umowy z ludźmi osiadłemi lub osiadać ehcącemi“ jest dla szlachcica rozgrzeszeniem wobec narodu szlacheckiego, dla ludu —przyrzeczeniem łaski, umożliwia-jącem nadzieję. Wszystkie te błędy, przywary, całe to niedomaganie projektu przedstawia się nam dzisiaj jako skutek przemocy wywartej przez ducha stanowości nad pojęciami i dążeniami, które społeczeństwa i narodu w jednym tylko stanie szlacheckim zamknąć nie pozwalały. Pomimo jednak wszystkiego nowa organi-zacya zapewniała porządek lepszy, zdolność do życia większą niż dawniej i i z wyjątkiem straży nawet wystarczającą, gdyby tylko szlachta biorąca państwo w monopol wykształceniem swojem, energią, sprawnością i czystością woli, szczerą miłością ojczyzny i czcią obowiązku prawo swoje do swego jedynowładztwa stwierdzać chciała i umiała. Dokonywano rzeczywistej reformy dodatniej, nietylko zmiany formalnej w insty-tucyach. Rzeczpospolita zyskiwała kształt doskonalej republikański, skoro już republikanizm był koniecznością nieprzepartą. Możnowładztwo bróździć już nie mogło: skończyła się ta per sona e adscriptio, w której zwłaszcza w. XVIII trzymał szlachtę. Straż, zamiei iająca króla w prezydenta, przypominająca i rzymski trybunat, stale wcielony w rząd, i Radę Nieustającą, ale bez departamentów, które tu zastępowały zewnątrz stojące kommissye—posiadała istotną . władzę wykonawczą, sterowała bez ograniczenia komissyami ogarniającemi całość zarządu państwowego, a władze centralne wojewódzkie, władze powiatowe, administracyjne—wszystkie— najpierw, były — gdy dawniej rzeczywiście i-stniały tylko sądowe i notaryalne—a potem, posiadały własne swe, starannie między sobą rozgraniczone i ściśle opisane prawa i obowiązki. Komissye wojewódzkie, na miejsce próżniaczych a dożywotnich wojewodów postawione, gdyby tylko ludzie wypełnili należycie formy prawa, zapewniały krajowi istotny porządek, były bowiem istotnemi organami komissyj rządzących krajem. Nie poważył się jeszcze projekt wyraźnie potępić liberum veto, ale przez zakaz konfederacyi, przez uporządkowanie i samo wytworzenie władz, opisanie sejmików, ustalenie granic „narodu szlacheckiego“, nadanie królowi prawa veto, ustanowienie Sejmu Gotowego, a nadewszystko przez usunięcie elek-cyi po śmierci każdego króla taną tak straszliwie nawę państwową doprowadzał do przystani spokojnego istnienia. Ostatni ten krok był to śmiały hazard, wyzywający Rublikantów. Szczęściem je-

dnak massa ich topniała już w cieple obywatelskich uczuć, które sejm i jego literatura rozbudziły po całym kraju. Z hazardu wywiązało się odwołanie do sejmików, wzmocnienie sejmu, elekcya vivente rege (Tyt. I art. XVIV), wybór dynastyi saskiej. W sejmie, po odroczeniu rozpraw, w maju, nieprzyjaciele najrady-kalniejszej, najpotrzebniejszej zmiany składali jeszcze liczny zastęp, broniący starego porządku rzeczy. W samej deputacyi za zmianą głosowali prócz Potockiego: Krasiński, Kossowski, Moszyński i Weyssenhoff; przeciwko niej Suchodolski, który również i w sprawie królewskiego veto (art. XVI) zajął odrębne stanowisko. —5) „Projekt do formy rządu“ w samym początku sierpnia 1790 r. znalazł się już u laski. Trzy dni 6—8 t. m. zajęło jego odczytanie. Postanowiono wybrać z niego prze-dewszystkiem prawa kardynalne, których szlachta najgoręcej się dopominała. Na sessyach prywatnych u Małachowskiego z udziałem Kołłątaja z wielkiej liczby 61 tych praw wybrano 14, poprawiwszy tekst. Gdy po trzytygodniowej rozwadze i uskutecznieniu wyboru projekt wrócił do sejmu, uchwalono bez trudu artykuły początkowe o religii (VI—VIII, w nowym układzie I—IV: religia rzymska katolicka w obu obrządkach panująca, król i królowa katolikami, przejście z katolicyzmu apostazyą, tolerancya) już w dniach 2 i 3 września. - Do art. V, zastrzegającego Unię z Litwą i niepodzielność terrytoryum, opozycya dodała, dla odwrócenia ciągłych jeszcze, mimo przymierza, obaw o Gdańsk i Toruń, zastrzeżenie, wzbraniające absolutnie wszelkich ustępstw terrytoryalnych. Przy art. VI Republikanci wznowili punkt 5 „Zasady pierwszej do ułożenia projektów formy rządu“ (w powyższem wyliczeniu zasad w ustępie 3-m punkt 6), wzmocnili ją, pogłębili i rozciągnęli w wyłączne prawo sejmu do mianowania na wszelkie urzędy. Bezsilnym był opór deputacyi, zwłaszcza samego Potockiego, bo do wstecz-.ników przyłączyli się i stronnicy reformy, ale poddający się prądowi demokratyzmu bezzwględ-niej niż sami twórcy projektu. Zacięte rozprawy stoczono nad atrybucyami królewskiemi w d. 10 i 13 wrześ. Zapuszczano się coraz głębiej w obezwładnienie króla. Gdy już, mimo mowy Kicińskiego, —świetnej, ale pozbawionej tej powagi, jaką dać może tylko bezwzględna wiara w doskonałą niepodległość zdania—niknęła nadzieja przełamania oporu, książę gen. Ziem Podolskich doradził, aby moc prawa zasadniczego zawiesić na czas panowania St. Augusta przywilejem osobistym i dzisiejszemu królowi przywrócić prawo mianowania na krzesła senatorskie i urzędy miuisteryalne. Pośrednictwo to odniosło skutek. Przywilej nie wszedł wprawdzie w ów art. VI, ale zobowiązano deputacyę do przyjęcia go za normę przy ostatecznej re-dakcyi formy rządu. Podczas dalszych obrad

za-

na-

ma-

Nie-

nad art. VI wystąpiła sprawa elekcyi. Już w sierpniu deputacya wraz z marszałkiem ułożyła była projekt odwołania się do narodu w uniwersale napisanym przez Niemcewicza, a wniesionym na sejm d. 30 sierpnia przy straszliwym huku opozycyi. Gdy go ponownie odczytano d. 16 września, znowu zapaliły się głowy zachowawców; ale, gdy król przemówił za zniesieniem plagi bezkrólewi, położenie reformy nieco się poprawiło. Suchorzewski zezwalał już na zapytanie narodu: czy vivente rege może być wybrany jego następca? pod warunkiem wszakże iż do tego pytania dodane będzie inne: czy też Rzplita ma się na przyszłość obywać bez króla?. Spór trwał jeszcze 20-go września. Tego dnia marszałek konfed. litewskiej zaproponował opisanie prawem teraz już przyszłego sejmu elekcyjnego, a zapytanie sejmików o to: czy chcą elekcyi wogóle vivente regel Tym sposobem usuwał sukcessyjność, ten kapitalny punkt „Projektu“. Król poparł propozycyę, którą na wniosek Suchorzewskiego uzupełniono zapewnieniem stanowi szlacheckiemu prawa wolnego wyboru. D. 20 września uniwersał przeszedł z powyższein zapewnieniem. W trzy dni później wznowiono ciężką pracę nad owym nieszczęsnym art. VI. Dla uratowania republi-kanctwa wyszło z partyi wołyńskiej Szczęsnego ponowne żądanie, aby zapewnić Rzplitej, t. j. stanowi szlacheckiemu—były to bowiem synonymy—„moc królów wolnie obierać“. Żądaniu stało się zadość. Chciano potem nawet uchwałę o uniwersale wzruszyć. Przy sposobności poseł brasławski, generał Wawrzecki, późniejszy dyktator po Kościuszce, zaproponował wzmocnienie uniwersału zapytaniem: co naród woli: elekcyę czy sukcessyę? Na to nieunikniony Suchorzewski szarpnął ostrem słowem marszałka i zagroził manifestem w grodzie, jeśli sejm pozwoli choćby tylko mówić o sukcesyi, której potępienie przez konstytucye dawne od r. 1607 — 1736, przypomniał był biskup inflancki Kossakowski jeszcze dnia 16 września. Odrazu zerwała się jedna z największych burz w sejmie przed dniem 3 Maja. — Suk-cessya czyli dziedziczność wydawała się już upadłą: większość postępowa deputacyi już się jej wyrzekała i zaledwie na przeciwnikach swych wymogła usunięcie uchwały o wolnym obieraniu królów z tekstu Praw Kardynalnych (znajduje się ona wszakże w tekście „Vol. Le-gum“) i rozstrzygnięcie ostateczne sporu przez instrukcye sejmików poselskich (24 września). Termin sejmików oznaczono na 16 listopada. Ale to jeszcze nie sprowadziło uspokojenia: sejm przebył jeszcze trzy dni burzliwe. Dnia 27 września w imieniu Wołyniaków Hulewicz— który już d. 23 t. m. razem ze Świętosławskim gardłował za wyborem „króla po królu“, czyli za dawną elekcyą—odczytał manifest, stwierdzający „gwałt w Izbie“, ponieważ jemu, Hulewiczowi, tylko co wydanego prawa podważyć

nie pozwalano. Na manifeście był i podpis Suchorzewskiego: człowiek, który d. 30 sierpnia „nie chciał być Polakiem, jeżeli ma być niewolnikiem“, teraz, d. 27 września, zapewnił, że „jest prawdziwym Polakiem“, gdyby jednak kajdan sukcessyi inaczej strząsnąć nie było można „jak będąc Prusakiem, Moskalem lub Austryakiem —będzie nim!“. I słowa wiernie dotrzymał. Gdy jeszcze Suchodolski wznowił dawniejszą swą propozycyę, aby wyłączyć od tronu cudzoziemców, powstał niesłychany męt w pojęciach.(Dopiero d. 30 września poseł kaliski Skórzewski podsunął rozwiązanie śmiałe, które miało się utrwalić w doskonalszej formie w K-yi 3 maja: zaproponował zalecenie narodowi wyboru elektora saskiego. Na tego kandydata zgodzili się i przeciwnicy i zwolennicy sukcessyi: pierwsi zyskiwali wybór tylko na raz jeden; drudzy, formalnie przegrywając kampanię dziedziczności, nie tracili jednak dziei, że tron elekcyjny Fryderyka Augusta w dziedziczny zamienią. Uchwała ta weszła do uniwersału. Artykuły VII do XI Praw kardynalnych (potępienie gwarancyi cudzoz., j estât sejmu i prawa, - właściwość i swoistość sądów, neminem captivabimus, głos wolny) ułożono, jak i artykuł VI, z „Zasad“ i z „Projektu“, a zaś trzy ostatnie, traktujące o królu, odroczono na później; sejm nie powrócił już do nich nigdy. Artykuły uchwalone znajdują się w „Vol. Legum“ (IX 203). chętnie widziane przez marszałka i posłów skupionych przy nim i przy Potockim, długo czekały na zaoblatowanie w grodzie i dopiero po upomnieniu się o obiatę w sejmie podane zostały do akt grodzkich w styczniu 1791 roku. —6) Jeszcze dnia 14 czerwca roku 1790 (obi. 19 cz. »Vol. Leg.“ IX str. 176) sejm, przedłużając konfederacyę i własną swą władzę, postanowił był wybory nowych posłów do następnego sejmu na d. 9 lutego r. 1791. Dnia 20 września r. 1790, odwołując się do narodu (str. 184), wyznaczono na odprawienie umyślnych sejmików d. 16 listopada t. roku. W pierwszej połowie października zastanawiano się nad tem: czyby nie skorzystać z bliższego terminu sejmików mających rozstrzygnąć sprawę elekcyi za życia króla, a utrzymując w mocy ów wybór nowych posłów, nie oznaczyć go na ten właśnie bliższy termin? W takim razie jednak wypadało zmienić postanowenie o sejmie, który wł powyższem prawie czerwcowem uzyskał był dla siebie proroga-cyę aż do ostatnich dni stycznia r. 1791. Dnia 16 października zakończono rozprawy uchwałą całkiem niespodziewaną jeszcze we wrześniu: utrzymać activitatem posłów już sejmujących; zasilić sejm równą liczbą posłów nowych, któ-rzyby przedewszystkiem do konfederacyi przystąpili; sejmować dalej pod temi samemi laskami (obi. 18 października r. 1790, str. 184). Jako termin wejścia nowych posłów do sejmu, odtąd nazywanego „w podwójnym składzie“, wskazano d. 16 grudnia. Dnia 16 listopada zgromadziły się w całein państwie sejmiki, aby odpowiedzieć na pytanie postawione w uniwersale wraz z uzupełniającem je zaleceniem. Dla sejmików wydano prawo nakazujące jeszcze przed wybraniem posłów ułożyć instrukcye, w których właśnie znaleźć się miała odpowiedź narodu (obi. 25 paźdz., str. 185). Tylko w dwu województwach możnowładczych, wołyńskiem i bracławskiem, oraz w wielko-szlacheckiem lu-belskiem sejmiki były niespokojne, nawet się burzyły; nieosobliwie sprawił się i sandomierski: wszystkie jednak z wyjątkiem wołyńskiego oświadczyły się i za elekcyą vivente rege i za wskazanym przez sejm kandydatem. W sprawie sukcessyi tronu, przez uchwałę sejmową pozostawionej urzędownie na uboczu, ale wytoczonej przed naród przez sam „Projekt“ i rozprawy sejmowe, pięć tylko sejmików o-świadczyło się z a, kilkanaście przeciw. Ujemne jednak wrażenie takiego wyniku łagodził fakt, że zuaczna bardzo większość sił wyborczych a zarazem jednostek woli narodowej w gorących wyrazach domagała się ukończenia formy rządu jako najbezwzględniejszej potrzeby narodu, a jeżeli niektóre z nich patrzyły tylko „źrenicą wolności“, inne zato znowu okiem rzetelnego obywatelstwa dostrzegały konieczność wzmocnienia władzy i siły państwa przez skaid) i woj iko. Wybory posłów poszły pomyślnie: w summie nowo-wybranych (d. 28 stycznia r. 1791 przystąpiło do konfederacyi 175—ob. „Vol. Leg.“ str. 205—9) stosunek był o wiele pożą-dańszym dla patryotów niż w sejmie dotychczasowym: stu przynajmniej posłów nowych u-ważać mogli za swoich, a przybywało ich ciągle podczas dalszych obrad. Już wtedy w całym tym procesie wzmocnienia się i oparcia bezpośrednio na wyborcach umysły trzeźwiejsze przewidywać musiały Targowicę. Województwo wołyńskie buntowało się już wyraźnie przeciwko narodowi. Trzej Targowiczanie naczelni wtedy właśnie zawarli ściślejsze związki, wspólną robotą obwarowane, z ludźmi, którzy później byli ich pomocnikami w czynie „ratowania ojczyzny“—z niebezpieczeństwa porządku, siły, samoistności i samego życia. — Stronnictwo Republikantów w grudniu i w początku stycznia spróbowało jeszcze Praw Kardynalnych dokończyć i wywołało burzliwe posiedzenia d. 4 i 7 t. m. Głosowanie nad pierwszeństwem rozpraw oddało je Prawu o sejmikach, wyjętemu z „Projektu“ (174 głosy przeciwko 80). Zwolennicy kardynalności w prawie zyskali tylko nakaz oblatowania porzuconych praw, ó ile były już uchwalone (obi. 8 stycznia .roku 1791). D. 20 stycznia rozpoczęto rozprawy. Przy wielkiej ważności i gorącości przedmiotu—sejmiki stanowiły przecież „naród“ — przy zapalności umysłów, nie szły uchwały tak, aby mogły prędki wróżyć koniec; ale wola uczciwa i zmysł porządku znalazły środek na ich przyśpieszenie. Stanęło prawo „Ochrona czasu sejmowego“ (obi. 26 lutego r. 1791, str. 209) o u-myślnej deputacyi z 3 senat., 9 posłów oraz obu marszałków do przetworzenia całego prawa, przy uwzględnieniu jednoczesnych wskazówek sejmu. Po ukończeniu pracy sejmujący będą mieli trzy dni na rozważenie jej, poczem sejm albo ją w całości przyjmie, albo w całości odrzuci; w razie odrzucenia deputacya projekt według życzeń sejmu poprawi—a cała ta czynność dopóty trwać będzie, dopóki większość nie uchwali praw?. Dnia 24 marca sejm otrzymał nowe opracowanie i własnych swych uchwał i rozporządzeń projektu i w prawo je zamieni! (o-blatowane dopiero d. 28 maja; str. 323. O prawach uzupełniających oh. niżej). Nowe prawo obostrzyło warunki dopuszczenia zastawników przez wymaganie podatku przynajmuiej stu-zło-towego, uporządkowało układanie instrukcyi, wybór marszałka i assesoróworazjgłosowanie; sro-giemi karami obłożyło wszelkie gwałty z zewnątrz i wewnątrz, oznaczyło stałe terminy dla wszelkiego rodzaju sejmików elekcyjnych deputackich, gospodarskich, relacyjnych, wskazując postępowanie w każdym z nich. —Nie w porządku „Projektu“, ale w porządku praw i potrzeb naglących całego stanu w narodzie—stanu od czasu zjazdu mieszczan w Warszawie w listopadzie r. 1789 i tłumnego zjawienia się ich w zamku, żywo dopominającego się dla siebie swobód-zajął się sejm w kwietniu r. 1791 sprawą miast, już po raz drugi. Za pierwszym razem, po owej demonstrancyi przez „Kuźnicę“ Kołłątajowską wywołanej, nie okazali się sejmujący zbyt przychyluymi dla żądań mieszczaństwa: nie przyjęli inemoryałów, nie chcieli nawet pozwolić na odesłanie materyi do deputacyi układającej formę rządu; poprzestali, po trzydniowych rozprawach, na wytworzeniu umyślnej „Deputacyi do miast“ z 3 senatorów i 6 posłów (obi. 19 grudnia r. 1789; str. 156). Takie formalne załatwienie sprawy nie przeszkodziło jednak Potockiemu w tytuł I „Projektu“ włączyć głównych żądań mieszczan i nawet obwarować ich zastrzeżeniem kardynal-ności. Deputacya i sama projekt ułożyła i o-trzymała kilka ich z zewnątrz, ale poradzić sobie z niemi nie umiała. Kiedy w początku kwietnia r. 1791, po długiej zwłoce sejm o-trzymał projekt, pierwsze już rozprawy wskazały potrzebę przerobienia go. Powierzono tę pracę Deputacyi konstytucyjnej (obi. 9 kwiet. 1791, str. 213). Była to dawna deput. do konstytucyi, z atrybucyami rozszerzonemi ponad dawniejsze. Na opracowanie zostawiono tylko tydzień czasu. Po tygodniu deputacya przedstawiła swój operat; ale i on nie zadowolił sejmu. Wtedy stronnictwo patryotyczne podsunęło Suchorzewskie-mu „Zasady do projektu o miastach“ (obi. 16 kwiet. 1791, str. 214). Zapewniały one miastom wolnym królewskim —szanując bowiem własność prywatną, nie tknięto szlacheckich—następują-ce prawa: 1) nietykalność osób; 2) zniesienie jurysdykcyi starościńskiej, wojewodzińskiej i marszałkowskiej; 3) poddanie jurydyk pod prawo miejskie co do sądownictwa i policyi; 4) wysyłanie plenipotentów na sejm; 5) zobowiązanie sejmu do wybierania z nich członków assesso-ryi i kommisarzy skarbowych i policyjnych—jedno i drugie tylko do spraw miejskich i handlowych; 6) zapewniona nobilitacya dla tych, co przesłużyli 2 lata w assessoryi lub w komissyi, w wojsku doszli do rangi sztabs-kapitana (Potocki wymagał pułkownikowstwa), w kancellaryach komissyj i innych urzędach zastali „regentami“, nabyli wieś całą lub miasteczko (Prawo „Miasta“ określiło minimum nabytku 200 złotemi podatku ofiary), a naóto dla 30-u mieszczan co rok. Kołłątaj marzył o osobnej dla mieszczan Izbie prawodawczej: sejm dawał im tylko prawo głosu i współpracownictwa w sprawach ich stanu. Te zasady, wprowadzone do wypracowanego projektu „Miasta nasze wolne w państwach Rzeczypospolitej“, uchwalonego w d. 18 kwiet., (str. 215) uzupełniono jeszcze zasadniczem zbliżeniem szlachty do mieszczan, pozwalając jej bez ujmy dla klejnotu osiadać w miastach, przyjmować prawo miejskie, utrzymywać fabryki, prowadzić rękodzieła. W sprawie krescy-tywy duchownej mieszczan nie zmieniono nic. Powyższe prawo organiczne miast zorganizowało je w odrębną całość jakby państwo w państwie, zrazu w 21 (po 7 w każdej prowincyi) następnie w 22, wreszcie w 24 wydziały, każdy z osobnym sądem apellacyjnym i osobnym ple-nipotetentem na sejm. Sąd apellacyjny stał nad magistrackiemi po miastach całego wydziału, a nad nim zadworny lub assessorski. Wyzwolone z pod starostów, dzierżawców, te-nutaryuszów, wojewodów i samego nawet króla, zyskiwały miasta autonomię, ale zarazem i odrębność jaknajzupełniejszą: obok organiza-cyi szlacheckiej stawała mieszczańska. Art. III Konstytucyi 3 Maja nakazuje uważać prawo o miastach za część jej nierozdzielną, a czyni to w sposób wzmacniający powyższą charakterystykę dążności demokratyczno-szlacheckich. W czerwcu 1791 r. zaczęła się dalsza praca nad miastami, w trzech prawach szczegółowych zamknięta (ob. niżej).—7) Na uchwaleniu praw o sejmikach i miastach ustała praca prawodawcza, organizująca państwo. Już podczas uchwa-j ania pierwszego z powyższych praw ludzie prowadzący sejm spostrzegli, że dalsze postępowanie drogą systematycznego uchwalania pro-j ektów szczegółowych deputacyi przewlekłoby reformę może do roku następnego: atu położenie polityczne, odbijające się w raportach posłów, zwłaszcza Woyny w Wiedniu i Debolego w Petersburgu, i w przewidywaniu niedalekiego już pokoju Rossyi z Turcyą, domagało się bezzwłocznego uchwalenia Konstytucyi. Rozchodziły się uporczywe pogłoski o nowych zmowach, o pro-pozycyach króla pruskiego kuszących Wiedeń do zaokrąglenia Galicyi i Lodomeryi kosztem Polski. Obawiano się też porozumienia Prus z Rossyą. Pamiętano, że w zimie r. 1789—90 zagniewany na Rzplitą Stackelberg rzucił Luc-chesiniemu myśl nowego rozbioru. Zresztą prędzej lub później musianoby z poszczególnych praw, pojedynczym stanom i dziedzinom życia politycznego poświęconych, ułożyć syntetyczną a zwięzłą całość, jakiej nie dawały ani Zasady ani Prawa kardynalne. Najsilniejszą zaś pobudką do wejścia na nową drogę przyśpieszonym krokiem była nieufność, niewiara w u-chwalenie bez wielkiego wstrząśnienia praw, bez których nie mogło być Konstytucyi: o sejmie, o królu, o władzy wykonawczej. Tu właśnie wychylała się owa sporna, roznamiętnia-jąca opozycyę przemiana władzy królewskiej z obieralnej w dziedziczną; a pomimo polepszenia się sprawności sejmu w podwójnym składzie nie przewidywano pomyślnego jej rozwiązania bez walki gorącej, o chwiejnych, niepewnych kolejach. I tak, koło patryotyczne, otaczające Małachowskich i Potockich, Ignacego i jego brata Stanisława (późniejszego ministra wyzn. relig. i oświecenia publicznego', postanowiło w zupełnej tajemnicy ułożyć zasady konstytucyjne szczegółowych projektów i o-wych dwu przygotowawczych jakby katechizmów politycznych w całość praw zasadniczych, mających rządzić państwem. Nie wyrzekano się przytem i zmian, jakieby wskazała rozwaga w interesie porządku, rzeczywistości i skuteczności władzy. Konstytucyę miano przeprowadzić przez sejm, ale przy jaknajlżejszym oporze wsteczników lub ludzi znanych z zaprzedania się interesom obcym. Bez króla niepodobna było o niczem pomyśleć; od września (1790), kiedy St. August istotnie poraź pierwszy okazał szczerą wolę współdziałania w naprawie Rzeczypospolitej nie wypadało go przy podobnych zamysłach pomijać. W lutym 1791 r. rozpoczęły się tajne narady w zamku' głównie wieczorami, w ustronnem mieszkaniu Piattolego, nowego sekretarza J. K. Mości, wiocha w r. 1787 przybyłego do Warszawy z Paryża. Ludzie z deputacyi przynieśli na te schadzki własny swój projekt aktu Konstytucyi; król, przy uczestnictwie Piattolego, ułożył inny od siebie. Dotychczas badacze nie ogłosili obu tych oryginałów; znanemi są tylko odręczne zapiski, jakby pomysły ręką królewską kreślone, znanym też memoryał i listy włocha z marca, wiadomym wreszcie udział Kołłątaja i fakt istnienia jakiegoś projektu francuskiego, ułożonego przez Piattollego, poprawionego przez króla, a prawdopodobnie nazwanego przez twórców K-i 3 Maja („O ustanów, i upadku“ I 132) „rysem rządu". W braku dowodów niepodobna oznaczyć stosunku między obu projektami a samą K-ą 3 Maja, ani też u-stosunkować ilościowo i jakościowo pracy dawniejszej, deputacyjnej, do nowej, z udziałem

króla podjętej. Kto jednakże porówna „Projekt deputacyi z samą „Ustawą rządową“, ten nie będzie mógł odrzució domniemania, że tajemne schadzki zamkowe miały tylko treść już gotową, przez deputacyę wytworzoną, poprawić i nadać jej nową formę, i że praca patryotyczna, oznaczająca najjaśniejszy, najwyższy moment w życiu Stanisława Augusta, była przeważnie redakcyjną, stylistyczną. Początkowaniu króla przypisać należy zamiar uprzedniego wybadania elektora saskiego, w pozostałych śladach widoczny. Suk-cessya, teraz już jawnie wpisana, nie była nowością, bo właśnie „Projekt“ wprowadzał elek-cyę per familias. Rzeczywiście nową zasadę prawną, niewątpliwie przez króla wprowadzoną, a dobrą, widać w no wem opisaniu straży, w samem jej wytwarzaniu, przeniesionem z sejmu na króla, w nadanej przewadze atrybucyom jej ministeryaluym nad trybuńskiemi. Król rozszerzał swe uprawnienia, ale zato straż znalazła się w nieokreślonym, wielce bałamutnym stosunku do komissyj wykonawczych, rządzących, które prócz niej otrzymały jeszcze in nych zwierzchników: dwa ministerya jedno nad drugiem i jedno pod drugiem. To przekształcenie straży, złożonej już teraz, nie z 12-u, ale z pięciu miuistrów, i z szóstego prymasa, nie było wszakże zerwaniem z zasadą czuwania nad królem, poprawiania jego działań a zapobiegania jego nie-działaniu: atrybucye stróża praw przechodziły na marszałka sejmu. Drugą ważną zmianą jest potępienie nietylko konfederacyj, ale liberum veto i jednomyślności obowiązkowej, oraz zniesienie instrukcyi, bezwzględnie nakazującej wbrew wszystkim postawić na swojem; trzecią wyrzucenie z projektu Potockiego głosowania sejmików przez instrukcye w łonie samego sejmu; czwartą — wprowadzenie sejmu konstytucyjnego co lat 25; piątą — zniesienie placetum straży na aktach akatolików przy jednoczesnem wykreśleniu ścieśniającego „dotąd tolerowane“ (wyznania) z Praw kardynalnych (IV). Była też zmiana i na gorsze w określeniu prawnego stanowiska włościan: uchwały zamkowe usunęły z projektu Potockiego te wyraźne obostrzenia, które samowolę pańską powściągały (ob. wyżej) a rodzinom i gromadom dawały zbiorowe prawo odwetu. Zapewne, niestosowną była w akcie K-i ta forma, w którą przyobleka obostrzenia tytuł 1 projektu, ale ludzie radzący nad K-ą 3 Maja niczem nie wynagrodzili samej treści, wraz z formą wyrzuconej.—Redak-cya ostateczna gotowa była już wtedy, kiedy uchwalano prawo o miastach. Nadchodziła Wielkanoc: sejmujący się rozjeżdżali, w Warszawie zostało więcej zwolenników niż przeciwników reformy; liczono na przetrzymanie przez wielu feryj świątecznych: postanowiono tedy wnieść projekt, nazwany „Ustawą rządową“, w pierwszych dniach maja, zaraz po rozpoczęciu czynności, wyznaczonem na drugi dzień tego miesiąca; przyjęto dzień piąty. Król nie umiał dochować tajemnicy, przez dwa miesiące strzeżonej święcie w gronie jakich 50—60 o-sób, jeśli pominiemy porozumiewanie się z Essenern; zwierzył się. swym zaufanym: Mnisz-chowi, Chreptowieżowi i Małachowskiemu Jackowi, kanclerzowi w. koron. Dwaj pierwsi, chociaż zerwali pieczęć milczenia, to jednak z wiadomości nie zrobili szkodliwego użytku; ale Małachowski zawiadomił zaraz Branickiego, jego stronników, oraz ludzi z obozu nieprzychylnego lub wrogiego reformie. Rozesłano listy i kuryerów, aby ściągnąć pod zagrożoną chorągiew jaknaj-więcej obrońców. Król, popełniwszy .błąd, sam go później naprawić usiłował przyśpieszeniem terminu o dwa dni. W przeddzień wieczorem w pałacu Radziwiłłowskiin publicznie pa-tryoci na sessyi połączonych prowiucyj z u-czestnictwem obywateli z poza sejmu, odczytali „Ustawę“. Niesłychany zapał, z jakim ją przyjęto, wytworzył wcałem mieście atmosferę dla umysłów na dzień następny. Z wyjątkiem kilkunastu ludzi, którzy mieli w sejmie odegrać sceny bezskutecznego oporu, całe miasto, mieszczanie i szlachta, płonęło jedną radością. Nazajutrz z samego rana tłumy otaczały zamek. Stanęły cechy z chorągwiami, rajcy z prezydentem na czele. Wystąpiło i wojsko pod dowództwem ks. Józefa. Gdy otworzono salę sejmową, odrazu zapełniły się arbitrami galerye i ławki, a ci, którzy miejsca dla siebie na nich nie znaleźli, zatłoczyli sienie, kurytarze, bramy, gromadzili się na podwórzu i na placu. O godzinie 11-ej rozpoczął się sejm. W zagajeniu marszałek zapowiedział odczytanie raportu deputacyi do spraw zagranicznych o grożących Rzplitej klęskach od obcych mocarstw. Król zażądał odczytania, ale Suchorzewski u-przedził Matuszewica, autora raportu, wyczołgał się na środek sali, rozdarł szaty i, plotąc bez sensu i składu, powtórzył także i ową ab-dykacyę swoją z polskości: ośmieszył się tylko i usposobił arbitrów jeszcze lepiej dla K-i. Po odczytaniu sprawozdania z doniesień wielu posłów polskich o nowych intrygach dyplomatycznych pruskich, Potocki wezwał króla do wskazania środka ratunku. Król zawiadomił o ułożonej konstytucyi. Jednym okrzykiem zażądano jej odczytania. Siarczyński, sekretarz sejmowy, odczytał projekt. Przyjął go nowy okrzyk: „zgoda, zgoda!“. Posłowie wołyńscy, i kaliski^ Suchorzewski protestowali: sukcesya groziła im tyranią. Wychwalając konstytucyę, sam marszałek Małachowski poprosił króla o rozwiązanie dawnych węzłów a zadzierzgnie-nie nowych. Król powołał się na pacta con-venta i zażądał zwolnienia z nich. Znowu o-krzyki „zgoda, zgoda!“—i znowu obrońca wolności, Suchorzewski, grożący zabiciem sześcioletniego synka — i znowu posłowie wołyńscy i kilku innych, klnących się, że w kajdany dobrowolnie nie pójdą. Powstał zgiełk; po uciszonym spokojniej już przemówili przeciwnicy,

na-

Z abstrakcyjną logiką twierdził Ożarowski, kasztelan wojnicki, że na niebezpieczeństwo zewnętrzne potrzeba skarbu i wojska, a nie konstytucyi. Jędrny był głos Zakrzewskiego, posła poznańskiego pierwszego powołania (późniejszy prezydent Warszawy), za sukcesyą i rządem silnym przeciwko możnowładztwu i anarchii. Linowski jako przeciwników reformy wskazuje posłów zagranicznych: to samo już dowodzi zbawienności czynu. Doskonale też przemówił, jak prawie zawsze, Pius Kiciński. Ok. godz. 5-ej Rzewuski Kazimierz, pisarz polny kor., wstrzymując potok wymowy z obu stron, zawołał na króla o przysięgę. Izba powtórzyła wołanie. Powstał znowu zamęt; marszałek wezwał przeciwników, aby do głosów się podnieśli: było to obnażenie szczupłej ich garstki; kilku jeszcze przemówiło, Sapieha zażądał powtórnego odczytania. Nowy zgiełk. Nareszcie zdobywa się na odwagę, której zbrakło samemu marszałkowi, Michał Zabiełło, poseł inflancki: prosi króla o przysięgę, a Izbę do. niej wzywa. Ruszają wszyscy do tronu. W jednej chwili płomień ducha ogarnia gale-. ryę, ławki, rozchodzi się po sieniach i korytarzach, przenika na plac i podwórze i zjednej olbrzymiej piersi w jedną istotę przetworzonego tłumu wyrywa się okrzyk: „Vivat król, vivat Konstytucya!“ Echa jego wywołują żywe głosy z przyległych ulic. Majestat chwili skaził znowu Suchorzewski: doczołgał się do tronu, aby po jego trupie dopiero dostać się mogli do króla ci, co Ustawę zaprzysiądz chcieli. ' Żadna siła nie zdołałaby już wstrzymać szlachetnego, idealnego porywu. Otoczywszy króla,

. wszyscy powtarzali hasło Zabiełły. Król się wahał; nareszcie wszedł na krzesło i wezwał biskupa krakowskiego Turskiego (prymasa nie było) do odebrania przysięgi. Z ręką na Ewan-gielii przysiągł, a uroczystość aktu wzmocnił jeszcze słowami psalmisty: Jarari Domino et non me poenitebit (Przysiągłem Bogu; żałować tego nie będę). Przed samą siódmą na wezwanie królewskie ruszyli wszyscy do kollegia-ty Ś-go Jana. Cechy porwały marszałków i zaniosły ich do świątyni, w której nie było miejsca nawet dla drobnej części uczestników niepokojów i radości tego wspaniałego dnia. Ulicę Ś-to Jańską gęsty tłum wypełnił. W kościele przed wielkim ołtarzem wykonali przysięgę posłowie, wykonali ją wszyscy obecni i wszyscy przed kościołem stłoczeni. Ostatnie odblaski słońca zwolna konały. O zmierzchu już powrócono do sali sejmowej dla nakazania przysięgi wojsku i ko-misyi wojskowej, a podpisów marszałkom. Sapieha już się nie opierał: jeszcze w kościele poddał się z czystem sercem woli narodu. —D. 4 maja stronnicy liberum veto wnieśli protestacyę do grodu, a Kossakowski bp. inflancki nie chciał dać podpisu, wymaganego do ważności uchwał od deputacyi konstytucyjnej (późn. sejmowej), .której przewodniczył. D. 5 maja usunięto formalną przeszkodę nienależytego głosowania trzy-krotuą a jednomyślną na zapytanie marszałka odpowiedzią „zgoda“; poczem deputacya podpisała uchwaloną „Ustawę“, a Małachowski tego samego dnia podał ją do grodu (str. 220—225).

8) Ustawa rządowa 3-go Maia 1791. Stanisław August etc, wraz z stanami skonfe-derowanemi w liczbie podwoynćy naród polski reprezentuiącemi. Uznaiąc, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucyi narodowćy iedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu szego wady, a chcąc ko'zystac z pory, w ia-kióy się Europa znayduie, i z téy dogorywaią-céy chwili, która nas samym sobie wróciła; wolni od hańbiących obcéy przemocy nakazów, ceniąc drożćy nad życie, nad szczęśliwość osobistą, exysteucyą polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze iest powierzony; chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć; mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia oyczyzny naszćy i iey granic, z naywiększą stałością ducha ni-nieyszą konstytucyą uchwalamy i tę całkowicie ze świętą, za niewzruszoną deklaruiemy, dopókiby naród, w czasie prawem przepisanym, wyraźną wolą swoią nie uznał potrzeby odmienienia w niej iakiego artykułu. Do którćy to konstytucyi dalsze ustawy seymu teraźniey-szego we wszystkim stosować się maią. I. Religia panuiąca. Religią narodową panu-iącą iest i będzie wiara święta rzymska katolicka, ze wszystkiemi ióy prawami. Przeyście od wiary panuiącćj do iakiegokolwiek wyznania iest zabronione pod karami apostazyi. Że zaś taż sama wiara święta przykazuie nam kochać bliźnich naszych, przeto wszystkim ludziom, iakiegokolwiekbądź wyznania, pokóy w wierze i opiekę rządową winniśmy: i dla tego wszelkich obrządków i rełigii wolność w kraiach polskich, podług ustaw kraiowycb, waruiemy. II. Szlachta, Ziemianie. Sza-nuiąc pamięć przodków naszych iako fundatorów rządu wolnego, stanowi szlacheckiemu wszystkie swobody, wolności, prerogatywy, pierwszeństwa w życiu prywatnym i publicznym nayuroczyścićy zapewniamy; szczególnićy zaś prawa, statuta i przywileie temu stanowi od Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego, Władysława Jagiełły i Witolda, brata iego, Wielkiego Książęcia Litewskiego, niemniej od Władysława i Kazimierza Jagiellończyków, od Jana Alberta, Alexandra i Zygmunta I, braci, od Zygmunta Augusta, ostatniego z linii jagiellońskiej, sprawiódliwie i prawnie nadane, utwierdzamy, zapewniamy i za niewzruszone uzna-iemy. Godność stanu szlacheckiego w Polszczę za równą wszelkim stopniom szlachectwa, gdziekolwiek używanym, przyznaiemy. Wszystką szlachtę równemi b y d ź między sobą uzna

rzą-

iemy, nietylko co do starania się o urzędy i sprawowania, posług oyczyźnie honor, sławę i pożytek przynoszących; ale oraz co do równego używania przywileiów i prerogatyw stanowi szlacheckiemu służących. Nadewszyst-ko zaś prawa bezpieczeństwa osobistego, wolności osobistéy, i własności gruntowéy i ru-choméy, tak, iak od wieków każdemu służyły, świątobliwie, nienaruszenie zachowane mieć chcemy i zachowuiemy; zaręczaiąc nayuroczy-ściey, iż przeciwko własności czyieykolwiek żadnćy odmiany lub excepcyi w prawie nie do-puściemy: owszem, naywyższa władza kraiowa, i rząd przez nią ustanowiony żadnych pre-tensyi , pod pretextem iurium regalium i iakimkolwiek innym pozorem, do własności obywatelskich, bądź w części, bądź w całości, rościć sobie nie będzie. Dlaczego bezpieczeństwo osobiste i wszelką własność komukolwiek z prawa przynależną, iako prawdziwy społeczności węzeł, iako źrzenicę wolności obywatelskiej szanuiemy, zabezpieczamy, utwierdzamy, i aby na potomne czasy szanowane, ubezpieczone i nienaruszone zostawały, mieć chcemy. Szlachtę za n aj pierwszy ch obrońców wolności i ninieyszćy konstytucyi uznaiemy; każdego szlachcica cnocie, obywatelstwu i honorowi iéy świętość do szanowania, iéy trwałość do strzeżenia poruczamy, iako ie dyną twierdzę oyczyzny i swobód naszych.

III. Miasta i Mieszczanie. Prawo na te-raźnieyszym seymie zapadłe, pod tytułem: Mi astanasze królewskiewolne w państwach Rzpltćy, w zupełności utrzymane mieć chcemy i za część ninieyszćy konstytucyi deklaruiemy, iako prawo wolnćy szlachcie pol-skićy, dla bezpieczeństwa ich swobód i całości wspólnej oyczyzny nową, prawdziwą i skuteczną daiące siłę. IV. Chłopi, Włościanie. Lud rolniczy, z pod którego ręki płynie nay-obfitsze bogactw kraiowych źródło, który naj-licznieyszą w narodzie stanowi ludność, a zatym naydzielnieyszą kraiu silę, tak przez sprawiedliwość i obowiązki chrześciańskie iako i przez własny nasz interes dobrze zrozumiany pod opiekę prawa i rządu kraiowego przyimuiemy, stanowiąc: iż odtąd, iakiebykolwiek swobody, nadania lub umowy dziedzice z włościanami dóbr swoich autentycznie ułożyli, czyliby te swobody, nadania i umowy były z gromadami, czyli też z każdym osobno wsi miesz-kańcem zrobione, będą stanowić wspólny i wzaiemny obowiązek, podług rzetelnego znaczenia warunków i opisu zawartego w takowych nadaniach i umowach pod opiekę du kraiowego podpadający. Układy takowe i wynikające z nich obowiązki, przez iednego właściciela gruntu dobrowolnie przyięte, nietylko iego samego, ale i następców iego, lub prawa nabywców tak wiązać będą, iż ich nigdy samowolnie odmieniać nie będą mocni. Na-wzaiem włościanie, iakieykolwiekbądź inajętno-

W i. lta Fm 5kl. Fm*»z. ’liiatr Zmztt 800b Tom XXXVIII

ści, od dobrowolnych umów, przyiętych nadań i z niemi złączonych powinności usuwać się ina-czćy nie będą mogli, tylko w takim sposobie i z takiemi warunkami, jak w opisach tychże umów postanowione mieli, które, czy na wieczność, czyli do czasu przyjęte, ściśle ich obowiązywać będą. Zawarowawszy tym sposobem dziedziców przy wszelkich pożytkach od włościan im należących, a chcąc iak naj-skutecznićy zachęcić pomnożenie ludności kra-iowćy, ogłaszamy wolność zupełną dla wszystkich ludzi, tak nowo - przybywających, jako i tych, którzyby, pierwćy z kraju oddaliwszy się, teraz do oyczyzny powrócić chcieli: tak da lece, iż każdy człowiek do państw Rzpltey nowo z któreykolwiek strony przybyły lub po-wracaiący, iak tylko stanie nogą na ziemi pol-skićy, wolnym iest zupełnie użyć przemysłu swego, iak i gdzie chce; wolny iest czynić u-mowy na osiadłość, robociznę lub czynsze, jak i dopóki się umówi; wolny iest osiadać w mieście, lub na wsiach; wolny iest mieszkać w Polszczę, lub do kraiu, do którego zechce, powrócić, uczyniwszy zadosyć obowiązkom, które dobrowolnie n.s siebie przyjął. V. Rząd, czyli oznaczenie władzpublicznych. Wszelka władza w społeczności ludzkićy początek swóy bierze z woli narodu. Aby więc wolność obywatelską, porządek społeczności i całość państw Rzpltćy na zawsze zabezpieczyć, trzy władze rząd Narodu Polskiego składać powinny, i z woli prawa ninieyszego na zawsze składać będą; to iest: władza prawodawcza w stanach zgromadzonych; władza nay wyższa wykonawcza w królu i straży, i władza sądownicza w iurysdykcyach na ten koniec ustanowionych lub ustanowić się maiących.

VI. S e y m^ czyliwładza prawodawcza. Seym, czyli stany zgromadzone, na dwie izby dzielić się będą: na izbę poselską i na izbę senatorską, pod prezydencyą króla. Izba poselska, jako wyobrażenie i skład wszechwładz-twa narodowego, będzie świątynią prawodawstwa: przeto w izbie poselskićy naypierwćy decydowano będą wszystkie proiekta: 1) Co do praw ogólnych, to iest: politycznych, cywilnych, kryminalnych, i do ustanowienia wieczystych podatków. W których materyaeh pro-pozycye od tronu, woiewództwom, ziemiom i powiatom do roztrząśnienia podane, a przez in-strukcye do izby przychodzące, naypierw-sze do decyzyi wzięte bydź maią. 2) C o do uchwał seym owych, to iest: poborów doczesnych, stopnia monety, zaciągnieńia długu publicznego, nobilitacyi, i innych nagród przypadkowych, rozkładu wydatków publicznych, ordynaryinyeh i extra-ordynaryinych, woyny, pokoiu, ostateczney ratyfikacyi traktatów związkowych i handlowych, wszelkich dyplomatycznych aktów, i umów do prawa narodów ściągaiących się, kwitowania magistratur wykonawczych i tym podobnych zdarzeń, głów-

nym narodowym potrzebom odpowiedaiących: w których-to materyach propozycye od tronu, prosto do izby poselskiéy przychodzić mające, pierwszeństwo w wprowadzeniu mieć będą. Izby senatorskićy, złożonćy z biskupów, woiewodów, kasztelanów i ministrów, pod pre-zydencyą króla, maiącego prawo raz dadź Votum swoie, drugi raz paritatem rozwiązać osobiście lub nadesłaniem zdania swoiego do tey-że izby, obowiązkiem jest: 1) każde prawo, które po przeyściu formalnym w izbie poselskiéy do senatu natychmiast przesłane być powinno, przyiąć, lub wstrzymać do dalszéy narodu deliberacyi, opisaną w prawie większością głosów. Przyjęcie moc i świętość prawu nadawać będzie; wstrzymanie zaś zawiesi tylko prawo do przyszłego ordyuaryinego seymu, na którym, gdy powtórna nastąpi zgoda, prawo, zawieszone od senatu, przyjętym bydź musi. 2) Każdą uchwałę seymową, w materyach wyżćy wyliczonych, którą izba poselska senatowi natychmiast przysłać powinna, wraz z tąż izbą poselską większością głosów decydować, a złączona izb obydwóch większość, podług prawa opisana, będzie wyrokiem i wolą sta-- nów. Waruiemy: iż senatorowie i ministrowie, w objektach sprawowania się z urzędowania swoiego, bądź w straży, bądź w kommissyi, votum decisivum w seymie nie będą mieli, i tylko zasiadać wtenczas w senacie maią dla dania explikacyi na żądanie seymu. Seym zawsze gotowym będzie: prawodawczy i ordynaryiny rozpoczynać się ma co dwa lata; trwać zaś będzie podług opisu prawa o seyinach. Gotowy, w potrzebach nagłych zwołany, stanowić ma o tey tylko materyi, do której zwołanym będzie, lub o potrzebie po czasie zwołania przy-padłćy. Prawo żadne na tym ordynaryinym seymie, na którym ustanowione będzie, znoszonym bydź nie może. Komplet seymu składać się będzie[z liczby osób niższym [tak] prawem opi-sanćy, tak w izbie poselskiéy iako w izbie se-natorskiéy. Prawo o sey mikach, na tera-tnieyszym seymie ustanowione, iako nayisto-źnieyszą zasadę wolności obywatelskiéy uroczyście zabezpieczamy. Jako zaś prawodactwo [tak] sprawowane bydź nie może przez wszystkich, i naród wyręcza się w téy mierze przez Reprezentantów, czyli posłów swoich, dobrowolnie wybranych, przeto stanowiemy: iż posłowie na seymikach obrani w prawoda-ctwie i ogólnych narodu potrzebach podług ninieyszéy konstytucyi uważani bydź maią iako reprezentanci całego narodu, będąc składem ufności powszechnéy. — Wszystko i wszędzie większością głosów udecydowane bydź powinno: przeto liberum veto, konfe-deracye wszelkiego gatunku i seymy konfede-rackie, iako duchowi ninieyszéy konstytucyi przeciwne, rząd obalaiące, społeczność niszczące, na zawsze znosiemy. Zapobiegaiąc, z je-dnéy strony, gwałtownym i częstym odmianom

konstytucyi uarodowéy, z drugiéy, uznaiąc potrzebę wydoskonalenia onéy po doświadczeniu iéy skutków co do pomyślności publicznéy, porę i czas rewizyi i poprawy konstytucyi, co lat dwadzieścia pięć naznaczamy, chcąc mieć takowy seym konstytucyjny extraordynaryinym, podług osobnego o nim prawa opisu. VII. Król, władza wykonawcza. Żaden rząd nay-doskonalszy bez dzielney władzy wykonawczéy stać nie może. Szczęśliwość narodów od praw sprawiedliwych, praw skutek od ich wykonania zależy. Doświadczenie nauczyło, że zaniedbanie téy części rządu, nieszczęściami napełniło Polskę: zawarowawszy przeto wolnemu Narodowi Polskiemu władzę praw sobie stanowienia, i moc baczności nad wszelką wykonawczą władzą, oraz wybierania urzędników do magistratur, władzę naywyższego wykonania praw królowi w radzie iego oddaiemy, która to rada strażą praw zwać się będzie. Władza wykonawcza do pilnowania praw i onych pełnienia ściśle iest obowiązana. Tam czynną z siebie będzie, gdzie prawa dozwalają, gdzie prawa potrzebuią dozoru, exekucyi, a nawet silnćy pomocy. Posłuszeństwo należy się iéy zawsze od wszystkich magistratur: moc przynaglenia nieposłuszne i zaniedbujące S' że obowiązki magistratury w iéy ręku zostawiamy. Władza wykonawcza nie będzie mogła praw stanowić, ani tłóma-czyć; podatków i poborów, pod iakimkolwiek imieniem, nakładać; długów publicznych zaciągać; rozkładu dochodów skarbowych przez seym zrobionego odmieniać; woyny wydawać; pokoiu, ani traktatów, i żadnego aktu dyplomatycznego definitive zawierać. Wolno iéy tylko będzie tymczasowe z zagranicznemi prowadzić negocyacye; oraz tymczasowe i potoczne dla bezpieczeństwa i spokoyności kraiu wynikające potrzeby załatwiać, o których naybliższemu zgromadzeniu seymowemu donieść winna. — Tron Polski elekcyjnym przez familie mieć na zawsze chcemy i stanowiemy. Doznane klęski bezkrólewiów, peryodycznie rząd wywracających; powinność ubezpieczenia losu każdego mieszkańca Ziemi Polskiey i zamknięcia na zawsze drogi wpływom mocarstw zagranicznych; pamięć świetności i szczęścia oyczyzny naszéy z czasów familii ciągle panuiących; potrzeba odwrócenia od ambicyi tronu obcych, i możnych Po-1; ków zwrócenia do iednomyślnego wolności na-rodowéy pielęgnowania—wskazały rostropności naszéy oddanie Tronu Polskiego prawem następstwa. Stanowiemy przeto, iż po życiu, iakiego Nam dobroć Boska pozwoli, elektor dzisieyszy saski w Polszczę królować będzie. Dynastya przyszłych królów polskich zacznie się na osobie F r y d e r y k a A ugu s t a, dzisieyszego elektora saskiego, którego sukcessorom de lumbis z płci męskiey tron Polski przeznaczamy. Nay-starszy syn króla panującego po oycu na tron następować ma. Gdyby zaś dzisieyszy elektor saski nie miał potomstwa płci męzkiey, tedy

mąż, przez elektora, za zgodą stanów zgroma- się, tedy tenże marszałek do posłów i senato-dzonych, córce iego dobrany, zaczynać ma linią następstwa w płci męzkióy do tronu polskiego. Dlaczego Maryą Augustę Nepomuce-nę, córkę elektora, za Infantkę Polską de-klaruiemy, zachowuiąc przy narodzie prawo, żadney preskrypcyi podpadać nie mogące, wybrania do tronu drugiego domu po wygaśnieniu pierwszego. —Każdy król, wstępuiąc na tron, wykona przysięgę Bogu i narodowi na zachowanie konstytucyi ninieyszey, na pacta conven-ta, które ułożone będą z dzisieyszym elektorem saskim, iako przeznaczonym do tronu, i które tak iak dawne wiązać go będą. Osoba króla iest święta i bezpieczna od wszystkiego. Nic sam przez się nieczyniący, za nic w odpowiedzi* narodowi bydź nie może. Nie samowładz-cą, ale oycem i głową narodu bydź powinien, i tym go prawo i konstytucya ninieysza bydź uznaie i deklaruie. Dochody, tak iak będą w paktach konwentach opisane, i prerogatywy tronowi właściwe, ninieyszą konstytucyą dla przyszłego elektora zawarowane, tkniętemi bydź nie będą mogły. Wszystkie akta publiczne, trybunały, sądy i magistratury, monety, stępie, pod królewskim iść powinny imieniem. Król, któremu wszelka moc dobrze czynienia zostawiona bydź powinna, mieć będzie ius aggra-tiandi na śmierć skazanych, prócz in criminibus status. Do króla rozrządzenia naywyższe siłami zbroynemi kraiowemi w czasie woyny i nominowanie komendantów woyska należeć będzie, z wolną atoli ich odmianą za wolą narodu. Patentować officyerów i mianować urzędników podług prawa niższego [tak] opisu; nominować biskupów i senatorów, podług opisu tegoż prawa, oraz ministrów, iako urzędników pierwszych władzy wykonawcze y, iego będzie obowiązkiem. Straż, czyli rada królewska, do dozoru, całości i exekucyi praw, królowi dodana, składać się będzie: 1) z prymasa, iako głowy duchowieństwa polskiego, i iako prezesa kom-missyi edukacyiney, mogącego bydź wyręczonym w straży przez pierwszego exordine biskupa, którzy rezolucyi [straży] podpisywać nie mogą.

rów wydadź powinien listy okólne, zwołuiąc onych na seym gotowy i powody zwołania tego wyrażaiąc. Przypadki zaś do koniecznego zwołania seymu są tylko następujące: 1) W gwał-townćy potrzebie do prawa narodów ściągaią-cćy się, a szczególnićy w przypadku woyny ościennćy. 2) W przypadku wewnętrznego zamieszania, grożącego rewolucyą kraiu lub kol-lizyą między magistraturami. 3) W widocznym powszechnego głodu niebezpieczeństwie. 4) W o-sierociałym stanie oyczyzny przez śmierć króla, lub w niebezpiecznóy iego chorobie. Wszystkie rezolucye w straży roztrząsane będą przez skład wyżćy wspomniony. Decyzya królewska po wysłuchanych wszystkich zdaniach przeważać powinna, aby iedna była w wykonywaniu prawa wola: przeto każda ze straży rezolucya pod imieniem królewskim i z podpisem ręki iego wychodzić będzie. Powinna iednak bydź podpisana także przez iednego z ministrów zasiadających w straży, i tak podpisana do posłuszeństwa wiązać będzie i dopełnioną bydź ma, bądź przez kommissye, bądź przez iakie-kolwiek magistratury wykonawcze, w tych iednak szczególnie materyach, które wyraźnie ninieyszym prawem wyłączone nie są. W przypadku gdyby żaden ministrów zasiadaiących decyzyi podpisać nie chciał, król odstąpi od tćy decyzyi; a gdyby przy nićy upierał się, marszałek seymowy w tym przypadku upraszać będzie o zwołanie seymu gotowego; i ieżeli król spóźniać będzie zwołanie, marszałek to wykonać powinien. Jako nominowanie wszystkich ministrów tak i wezwanie z nich iednego od każdego administracyi wydziału do rady swoióy, czyli straży, króla iest prawem. Wezwanie to ministra do zasiadania w straży na lat dwą będzie, z wolnym onego nadal przez króla potwierdzeniem. Ministrowie do straży wezwani w kommissyach zasiadać nie maią. W przypadku zaś, gdyby większość dwóch trzecich części wotów sekretnych obydwóch izb złączonych na seymie ministra, bądź w straży, bądź w urzędzie, odmiany żądała, król natychmiast na iego mieysce innego nominować powinien. Chcąc, aby straż praw narodowych obowiązaną była do ścisłćy odpowiedzi narodowi za wszelkie onych przestępstwa [tak] stanowiemy: iż, gdy ministrowie będą oskarżeni przez deputacyą, do examinowania ich czynności wyznaczoną, o przestępstwo prawa, odpowiadać maią z osoby i maiątków swoich. W wszelkich takowych oskarżeniach stany zgromadzone prostą większością wotów izb złączonych odesłać obwinionych ministrów maią do sądów seymowych po sprawiedliwe i wyrównywaiące przestępstwu ich ukaranie, lub, przy dowiedzionćy niewinności, od sprawy i kary uwolnienie. Dla porząd-

2)    Z pięciu ministrów, to iest: ministra policyi, ministra pieczęci, ministra belli, ministra skarbu, ministra pięczęci do spraw zagranicznych.

3)    Z dwóch sekretarzów, z których ieden pro-tokuł straży, drugi protokuł spraw zagranicznych trzymać będą; obydwa bez votum decydującego.—Następcatronu, zmałoletności wyszedłszy i przysięgę na konstytucyą wykonawszy, na wszystkich straży posiedzeniach, lecz bez głosu, przytomnym bydź może. Marszałek seymowy, iako na dwa lata wybrany, wchodzić będzie w liczbę zasiadaiących w straży, bez wdawania się w ićy rezolucye, iedynie dla zwołania seymu gotowego, w takim zdarzeniu: gdyby on uznał w przypadkach koniecznego zwo- nego władzy wykonawczéy dopełnienia ustalania seymu gotowego wymagających rzetel- nawiamy oddzielne kommissye, maiące związek ze ną iego potrzebę, a król go zwołać wzbraniał strażą i obowiązane do posłuszeństwa teyże stra-

ży. Kommissarze do nich wybierani będą przez seym dla sprawowania urzędów swoich w przeciągu czasu prawem opisanego. Kommissye te są: 1) Edukacyi, 2) Policyi, 3) Woyska, 4) Skarbu. Kommissye porządkowe woiewódzkie, na tym seymie ustanowione, równie do dozoru straży należące, odbierać będą rozkazy przez wyżey wspomnione pośredniczę kommissye, respective co do obiektów każdey z nich władzy i obowiązków. VIII. Władza sądownicza. Władza sądownicza nie może bydź wykonywaną ani przez władzę prawodawczą, ani przez króla, lecz przez magistratury na ten koniec ustanowione i wybierane. Powinna bydź zaś tak do mieysc przywiązaną, żeby każdy człowiek bliską dla siebie znalazł sprawiedliwość, żeby przestępny widział wszędzie groźną nad sobą rękę kraiowego rządu. Ustanawiamy przeto: 1) Sądy pierwszéy instancyi dla każdego woiewództwa, ziemi i powiatu, do których sędziowie wybrani będą na seymikach. Sądy pierwszéy instancyi będą zawsze gotowe i czu-waiące na oddanie sprawiedliwości tym, którzy iéy potrzebuią. 2) Od tych sądów iść będzie appellacya na trybunały główne, dla każdey prowincyi bydź maiące, złożone równie z osób na seymikach wybranych. I te sądy, tak pierwszéy iako i ostatniéy instancyi, będą sądami ziemiańskiemi dla szlachty i wszystkich wlaści-cielów ziemskich z kimkolwiek in causis iuris et facti. Iurysdykcye zaś sądowe wszystkim miastom, podług prawa seymu teraźniejszego, o Miastach wolnych królewskich, zabezpieczamy. 3) Sądy referendarskie, dla każ déy prowincyi osobne mieć chcemy, w sprawach włościan wolnych, dawnemi prawami sądowi temu poddanych. 4) Sądy zadworne asses-sorskie, reiacyine i kurlandzkie zachowu-iemy. 5) Kommissye wykonawcze będą miały sądy w sprawach do swéy administracyi należących.' 6) Oprócz sądów w sprawach cywilnych i kryminalnych, dla wszystkich stanów będzie sąd naywyższy, seymowy zwany, do którego przy otwarciu każdego seymu obrane będą osoby. Do tego sądu należeć maią występki przeciwko narodowi i królowi, czyli crimina status. Nowy codex praw cywilnych i kryminalnych, przez wyznaczone przez seym osoby spisać rozkazuiemy. IX. Regency a. Straż będzie oraz regencyą, maiąc na czele królową, albo, w iéy nieprzytomności, prymasa. W tych trzech tylko przypadkach miejsce mieć może regencyą: 1) W czasie małoletności króla. 2) W czasie niemocy trwałe pomieszanie zmysłów sprawuiącey. 3) W przypadku, gdyby król był wzięty na woynie. Małoletność trwać tylko będzie do lat zupełnych; a niemoc, względem trwałego pomieszania zmysłów, deklarowaną bydź nie może, tylko przez seym gotowy, większością wotów trzech części przeciwko czwar-tey izb złączonych. W tych przeto trzech przypadkach prymas Korony Polskiéy seym natychmiast zwołać powinien; a gdyby prymas tę powinność zwłóczył, marszałek seymowy listy okólne do posłów i senatorów wyda. Seym gotowy urządzi koley zasiadania ministrów w re-gencyi i królową do zastąpienia króla w obowiązkach iego umocuie. A gdy król w pierwszym przypadku z małoletności wyidzie, w drugim do zupełnego przyidzie zdrowia, w trzecim z niewoli powróci, regencyą rachunek z czynności swoich oddać mu powinna i odpowiadać narodowi za czas swego urzędowania, tak iak iest przepisano o straży, na każdym ordyna-ryinym seymie, z osób i maiątków swoich. X. E du kacy a dzieci królewskich. Synowie królewscy, których do następstwa tronu konstytucya przeznacza, są pierwszemi dziećmi oyczyzny; przeto baczność o dobre ich wychowanie do narodu należy, bez uwłóczenia iednak prawom rodzicielskim. Za rządu królewskiego sam Król, z strażą i z wyznaczonym od stanów dozorcąedukacyi królewiców, wychowaniem ich zatrudniać się będzie. Za rządu re-gencyi taż, z wspomnionym dozorcą, edukacyą ich powierzoną mieć sobie będzie. W obydwócli przypadkach dozorca od stanów wyznaczony donosić winien na każdym ordynaryinym seymie o edukacyi i postępku królewiców. Kommissyi zaś edukacyinéy powinnością będzie podać układ instrukcyi synów królewskich do potwierdzenia seymowi; a to, aby iednostayne w wychowaniu ich prawidła wpaiały ciągle i wcześnie w u-mysły przyszłych następców tronu religią, miłość cnoty, oyczyzny, wolności i konstytucyi kraiowéy. XI. Siłazbroyna narodowa. Naród winien iest sobie samemu obronę od napaści i dla przestrzegania całości swoiéy. Wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych. Woysko nic innego nie iest tylko wyciągnięta siła obronna i porządna z ogólney siły narodu. Naród winien woysku swemu nagrodę i poważanie za to, iż się poświęca iedynie dla iego obrony. Woysko winno narodowi strzeżenie granic i spokoyności powszechnéy: słowem, winno bydź iego nay-silnieyszą tarczą. Aby przeznaczenia tego dopełniło nieinylnie, powinno zostawać ciągle pod posłuszeństwem władzy wykonawczéy, stosownie do opisów prawa; powinno wykonać przysięgę na wierność narodowi i królowi, i na obronę konstytycyi narodowéy. Użytym bydź więc woysko narodowe może na ogólną kraiu obronę, na strzeżenie fortec i granic, lub na pomoc prawu, gdyby kto exekucyi iego nie był posłusznym.—9) Chcąc mieć całość K-i 3 Maja, do powyższego tekstu dodać potrzeba wspomniane już wyżej prawo o Miastach, na które powołuje się prawodawca wart. III, i „Deklaracyę Stanów Zgromadzonych“, uchwaloną w obecnej postaci dopiero dnia 5 maja. Daje ona sank-cyę wykonawczą, prawną i uczuciową prawu porządkującemu Rzeczpospolitą, mianowicie

w 9 punktach: a) Wszystko, co się K-i 3 Ma- 16) Deklaracya o sądach ziemiańskich w prow. ja sprzeciwia, zostaje uchylonem ; b) prawa j Kor. —10 stycz. 92, 375—6. (Spodziewano się rozprowadzające jej rozporządzenia, są jej in- ordynacyi sądowej od postanowionego Codex tegralną częścią; c) straż ma natychmiast czyn- juris civilis et criminalis). 17) Deklaracya ności swe rozpocząć; d) Stany przysięgają bro- o sądach ziemiańskich w W. Ks. Lit. —10 stycz. nić K-i wszystkiemi ludzkiemi siłami“; e) naka- 92, 376 — 9.    18) Objaśnienie prawa sądów zie-

zują przysięgę jurysdykcyom i kommissyom, miańskich dla prow. W. Ks. Lit. — 27 maja a w ciągu miesiąca wszystkiemu wojsku Rzplitej; 92, 451.    19) Sąd trybunalski Koron.—21 stycz.

/) coroczne nabożeństwo dziękczynne d. 8 ma- 92, 381 — 6.    20) Deklaracya o sądach trybu

ją (później, wskutek starań umyślnych, 3 maja: nah w prow. Kor.-28 marca 92, 411—3. 21) „Deklaracya względem sessyi obrządkowej na Dopełń, deki. o sądach trybunalskich w prow. d. 3 maja 1792— obi. 1 maja t. r.. Vol. leg. kor.—22 maja 92, 448.    22) Sąd trybun. W.

IV str. 438); g) duchowieństwo z kazalnicy r^z- Ks. Lit.—21 stycznia 92, 386—94. 23) Deki. budzi i w ludzie wdzięczność dla Boga; h) zbu- o sądach tryb. w W. Ks. Lit. — 31 marca 92 dowany będzie kościół Opatrzności; i) Kto się 415—21.    24) Sądy sejmowe — 28 maja 91,

K-i 3 Maja sprzeciwi, jako zdrajca i buntownik 243 -9.    25) Miasta nasze król. wolne w pań-

pójdzie pod sąd sejmowy (str. 225 —6).—Wyra- stwach Rzplitej—21 kw. 91, 215 — 9.    26) U-

żenie „niższe prawo“ w art. VI, w znaczeniu rządzenie wewnętrzne miast wolnych Rzplitej „poniższego“, odnosi się do Prawa o sejmach, w Kor. i W. Ks. Lit.—30 czerwca 91, 291—7. uchwalonego już po d. 3 Maja (str. 250), a po- 27) Ostrzeżenie względem egzekucyi prawa dobne w art. VII „podługprawa niższego opisu“ o miastach naszych dawniej królewskich, a te-ściągać się może tylko do dawniejszej, jeszcze raz wolnych Rzplitej—30 czerwca 91, 297 — 8. z początku sejmu ustawy komissyi wojskowej, 28) Deklaracya (pomnożenie wydz. apellacyj-gdzie w art. XV powiedziano, że oficerów aż nych u-tanowionych dla miast o trzyj. — do majora przedstawiać ma królowi szef pułku, 10) Nietylko w Warszawie, ale po całym kraju szefów zaś i generałów, aż do najwyższego, ko- K-a 3 Maja wywołała radość, rosnącą z postę-missya wojskowa, stawiając na każde miejsce pem czasu. Najtwardsza w niej dla szlachty dwu kandydatów (str. 61 ). —Oprócz powyższych sukcessya tronu zwolna, ale ustawicznie zdo-uzupełniają K-ę 3 Maja następujące prawa by wała sobie umysły nawykłe do długowiekowej, szczegółowe: 1) Sejmiki — obi. 28 maja 91 tradycyą przekazywanej praktyki najprzedniej-(1791) Vol. leg. T. IX str. 233.    2) Rozkład szego prawa politycznego Polaka. Dobrowolne

województw, ziem i powiatów z oznaczeniem zaprzysięganie K-i, gorące wznawianie jej na miast, a w nich miejsc konstytucyjnych dla sejmach, wychwalanie z kazalnicy i z łamów sejmików w prowincyach koronnych i W. Ks. publicystyki, coraz częściej się powtarzały. Litewskiego—2 list. 91, 326 — 38.    3) Zapisy- Obywatelskość, rozbudzona samemi rozprawami,

wanie ksiąg Ziemiańskich prow. Kor. i W. Ks. samem istnieniem sejmu, teraz, po dokonaniu Lit. (uzupełnienie prawa o sejmikach). 4) Prze- przezeń największego czynu, zaczęła się kształ-niesienie sejmików poselskich pow. Brzeziń- cić, gotować do obowiązków w nowo-zorganizo-skiego i Inowłodzkiego do m. Zegrza (Zgierz)— wanem państwie. Pierwsze powołanie miast 31 marca 92, 415.    5) Sejmy —28 maja 91— w sierpniu 1791 r. do praktyki whlności w mie-

250—66,    6) Sejm konstytucyjny ekstra-ordy- szczaństwie całego kraju ujawniło taki patryo-

naryjny (rewizya konstytucyi z prawa co lat tyzm, takie poczucie obowiązków i garuienie 25)—28 maja 91, 241 — 3.    7) Straż (przykro- się do porządku, że mógł był sejm śmiało od-

lu) —6 czerwca 91,266 — 70. 8) Kommissya po- trącić obawy i chociażby ze skromnego zakresn licyi — 24 czerwca 91, 277 — 87. ,9) Kom. Skar- 24 wydziałów powołać już nie tylko plenipo-bowa Rzplitej Obojga Narodów—26 paźd. 91, tentów, ale pełno-prawnych przedstawicieli. 0-319 — 26; (w związku Zaręczenie wzajemne Ob. żywczy, sycący prąd popłynął nawet na lud Nar.: połączenie dwu skarbów w jeden, wza- wiejski; ale tu już obawa okazała się wyższą mian za wznowienie unii i takie same co do liczby nad zadowolenie ze wspaniałej formy nowego rodzaju i godności urzędy jak w Koronie — 21 istnienia: uniwersał królewski powściągnął za-paźdz. 91, 316 — 7).    10) Kom. Wojskowa Ob. pędy pojedyńczych gromad upatrujących w przy-

Nar. 31 maja 92, 457—64.    11) Deklaracya rzeczeniu opieki, w zachęcie do umów dobrowol-

lutego 1792 r., na sejmiki gospodarskie wyznaczony, wywołał jedną wielką mauifestacyę zespalającą w kościele szlachcica z chłopem pod kazalnicą, z której płynęły pochwały odradzającego prawa (najwybitniejszem może jest ka-

względem osób wo skowych nieprzysięgłych nych uprawnienie, wyzwolenie, powołanie do (przeciwko Potockiemu i Rzewuskiemu; zniesie- życia. Nigdzie jednak nie przyszło do niepo-nie obu buław polnych) — 30 stycz. 92, 403. kojów, nic nie zmąciło ogólnego nastroju w tych

12) Kom. Edukacyjna (utrzymana według opi- j pokładach narodu, których nie nurtowała nie-sów sejmów 1773 — 5 i 1776 r.; nie wzięto . czysta żądza sprzeciwienia się jego woli. D. 9 wcale pod rozbiór projektu Potockiego). 13)

Kom. porządkowe Cywilno-wojskowe Kor. —15 grudn, 89, 146 — 56.    14) K. porz. cyw.-wojsk.

lit. —19 listop. 89, 136—42.    15) Sąd ziemiań

ski (dla Korony i Litwy) - 10 stycz. 92, 370—5.

za ze-

zanie Karpowicza w Prenach). Na przygotowywany już wówczas obchód pierwszej rocznicy kraj' cały miał wysłać delegatów, aby u-czuciowe węzły z K-ą ostatecznie zacieśnić. Stolica Apostolska miała święto patrona Korony z d. 8 maja przenieść na dzień rocznicy. Obchód sam odbył się z niewidzianą w Warszawie od ostatniej koronacyi okazałością. Na sejm obrzędowy zebrały się senat i izba w kościele św. Krzyża. Po sejmie i nabożeństwie, wyruszyło zgromadzenie wraz z dziesiątkami tysięcy ludu drogą wyłożoną w środku czerwo-nem suknem przez Nowy Świat za Ujazdów, aby, spełniając ślub sejmowy, założyć fundament Kościoła Opatrzności. W 15 dni później Bułhakow i Buchholtz wręczali swe deklaracye. Radość zamieniła się w rozpacz: K-a upadła. Tragiczność, tkwiąca od samego początku w zaniedbaniu równobieżności reform konstytucyjnych z podniesieniem, wyrobieniem i zaopatrzeniem siły zbrojnej i odpowiedniem zasileniem skarbu — zamieniała się w nieszczęście z chwilą gdy groza z zewnątrz spotęgowała jeszcze niebezpieczeństwo wewnętrzne, stężałe już w groźną rzeczywistość. Gdyby zaraz po uchwaleniu K-i usłuchano głosu Sew. Potockiego, który d. 5 maja przypomniał sejmowi wojsko jako naj-pierwszą teraz troskę i obowiązek, może cały rok pracy usilnej mógłby był zapewnić nietylko K-i, ale narodowi, skuteczną obronę, chociażby tylko przez samo opóźnienie ostatecznego już natarcia sił wrogich. Niestety, ani sejm, ani kraj nie drgnął na myśl o niedostateczności, o ilościowem i jakościowem niedomaganiu wojsk Rzplitęj. I tak, katastrofa zrobionej w Petersburgu Targowicy zmiotła w ciągu niespełna dwu miesięcy i K-ę i naród —aż do dni Kościuszkowskich. Nie powinien był przecież uśpić poważnych mężów stanu list króla pruskiego do posła, złożony Deputacyi do interesów zagranicznych d. 17 maja 1791 r., oświadczający zadowolenie z K-i 3 Maja, sławiący „wielkie dzieło“, ten „krok wolny“ narodu, „istotny do ugruntowania jego szczęścia“—list wróżący Rzplitęj z wyboru elektora „harmonię i ścisłe porozumienie się“ z piszącym,' Fryderykiem Wilhelmem II: sam bowiem memoryał Matusze-wica możliwość logiczną takiego uśpienia usunął, a ludzie rządzący jeszcze w marcu wywołali byli ze strony króla pruskiego wyparcie się, podówczas może i niekłamliwe, wszelkich zamysłów rozbiorowych. Nie mogli oni ulegać złudzeniu, że cesarzowa Katarzyna II nie skorzysta z frakcyiPotemkinowskiej, zgrupowanej około Branickiego, z frakcyi ambasadorskiej,. przekazanej przez Stackelberga Bułhakowowi (od sierpnia 1790 r.), nie weźmie odwetu rwanie przymierza, gwarancyi, za samą żądzę wzmocnienia się, uporządkowania i życia samoistnego—za to wszystko, co później od dy-plomacyi obu państw tłoczących sejm grodzieński otrzymało nazwę „Jakobinizmu“. Odezwa do

Potemkina z 28-go maja, skłaniająca się już do uznania K-i 3 .łaja, jeżeli wiadomą była jej twórcom, mogła im tylko dawać otuchę w pracy, że z nią na czas jeszcze wydążą, dopóki wojsko nie wróci z Turcyi; nie dawała najmniejszej rękojmi no dalszą przyszłość. Od strony Austryi rokowania z Prusami w Wiedniu, zjazd w Pillnitz (25 sierpnia 1791), zapewniający uznanie K-i i elekcyi, oraz cała polityka Leopolda II, od układów w Reichenbach aż do samej śmierci (1 marca 1792), dawała rękojmię nietykalności od bramy zachodniej i południowej: niebezpieczeństwo zagrozić mogło tylko od północy i wschodu. Ten stan Polski, której miarę daje dyplomacya, w latach 1789 — 91 był tak pomyślnym, że tylko korzystać z niego było potrzeba, aby niebezpieczeństwo spotkać, nie rozpaczą i niezaradnością, ale siłą. Nieskorzystanie z tych lat szczęśliwych mroczy dziś przed prawnukami światłość bijącą od zacnego i rozumnego dzieła pradziadów. A światłość ta biła i na współczesnych. Z Niemiec, z Niderlandów, z Anglii, Francyi, Włoch, ze Szwajcaryi — dochodziły głosy nawet ludzi nieznanych, w o-dezwach do sejmu i króla, winszujące takiego zamachu i takich z zamachu skutków, wynoszące K-ę może nawet nad miarę jej istotnej doniosłości dla chwili danej i dla lat późniejszych. Nie mógł przekonania swego o niej powściągnąć nawet Hertzberg, maczający ręce w,rozbiorach, i jako prezes akademii berlińskiej w paźdz. 1791 r. wygłosił jej pochwałę. Jeszcze w strasznym r. 1793 sławił ją w parlamencie Fox, przedtem już Burke nazwał „dziełem wielkiem, najczystszem i najszlachetniejszem dobrodziejstwem“, a Mackintosh widział w niej wspaniałą reformę. Za dzieło niezwykłe uważał ją sławny amerykanin Payne, jeden z pierwszych redaktorów „praw człowieka“; chwalił twórca K-i francuskiej Sièyes, świadectwo nad zasługę dał z jej powodu szlachcie polskiej Volney, Pisano umyślne traktaty, rozdziały w książkach o K-i 3 Maja. Polska wracała do świata, do tej społeczności umysłowej, z której ją ostatnie, zmarnowane przez „Marysieńkę“, lata Sobieskiego były wytrąciły. Powrót ten miała do zawdzięczenia K-i 3 Maja. — 11) Wszystko, co powiedziano przy wyłuszczaniu „Projektu“ deputacyi dla ukazania jego ducha, stosuje się i do samej K-i 3 Maja. Jak „Projekt“ tak i ona naród politycznie uprawniony zamyka w stanie szlacheckim. Jak w „Projecie“ tak i w niej mieszczaństwo, zorganizowane odrębnie, styka się tylko z narodem we własnych swych interesach, jakby strona ze stroną, w wiekuistym procesie, wytwarzanym przez życie. Odrębność tę łagodzi tylko dopuszczenie do u-rzędów wspólnych całej Rzplitęj, do wojska, bez żadnego ograniczenia, do beneficyów kościelnych na zasadach dawniejszych, w Koronie upoważnienie do nabywania ziemi, nieodjęte nigdy na Litwie, wreszcie prawo do klejnotu, po

którem twórcy spodziewali się kiedyś zatarcia wojskowej, zachęta dana w przywileju od różnicy między mieszczaninem a szlachcicem, szlacheckiego dalekim, a dla włościanina rze-Cały ten systemat nohilitacyi dla Kołłątaja był ; czywistym—byłyby wtapiały zwolna lud w na-poddaniem się pod konieczność. Nie klejnot.i on ród, krzepiąc i społeczeństwo i państwo, chciał, ale władzy; usunięcie miast od obrad Surowy, ale zgodny z prawdą sąd o art. IV publicznych uważał za klęskę ojczyzny; marzył wydaje Kalinka („Ust. 3 Maja“): „Rzec-by mo-o osobnej Izbie mieszczańskiej. Ostatecznie je- żna, że szlachta polska, ratując kraj, miała na dnak miasta, nawet praw politycznych pozbawione, pamięci, nie naród cały, tylko samą siebie.“ zyskiwały możność rozwijania się przez samorząd I rzeczywiście tak było: kryniczny zdrój cnoty własność, handel i przemysł, przez niezależność obywatelskiej nie wytrysnął z twardej skały osobistą i jej osłonę Neminem captivabimus. ekonomicznego samolubstwa. Tam dopiero, Gorsze było położenie włościanina: temu nie gdzie się kończyła prywata, zaczynało być la-dawano nic, prócz przyrzeczeń wbijających piej: włościanin w królewszczyznach miał i in-szlachtę w ambicyę i ogólnikowego zapewnienia wentarze, i sądownictwo niesamowolne i rze-opieki. O ileż niższem jest to obdarowanie lu- czywistą opiekę prawa. Ogromna większość — du wiejskiego przez art. IV od natarczywych nadal przykuta do ziemi, przykrępowaną też żądań Staszica, od uprawnień dawanych przez pozostała do dworu. Zasada dowolności rządów Kołłątaja, od ulg wprowadzonych do „Zbioru“ przetrwała nadal w dobrowolności umów. O przez Zamoyskiego! Ów art. IV stoi pod po- wątłości tego środka przekonywa mała nadzwy-ziomem nawet „Projektu“ Potockiego. W ko- czaj do dni Targowicy liczba tych, którzy po-dyfikacyi Kołłątaj o wskiej („Prawo polityczne“) szli za zachętą prawodawcy. — Jeżeli tak pod ziemianin osiadły podlega zwierzchności dzie- względem społecznym uczyniono niewiele, za-dzica, ale ta zwierzchność ma rządzić według to przekształcenie polityczne było wielkiem, prawa. Ziemia będzie przemierzona a posia- stanowiło przewrót. Z pomiędzy zmian wyżej danie ujęte w inwentarze. Na równi z umową wskazanych najtrudniejsze a najistotniejsze by-stoi inwentarz dawniejszy. Osiadłość wkłada ły dwie: dziedziczność tronu i mandat poselski obowiązki wzajemne, ciężka krzywda rozwią- w interesie całego narodu, a nie jednej tylko żuje obowiązek wieśniaka względem pana. „Jeśli ziemi, czy powiatu. Kładło to nareszcie kres dziedzic dopuści się zabójstwa kmiecia, zgwałci mu federalistycznemu ustrojowi Rzeczypospolitej, żonę lub córkę, śmierć poniesie; jeśli go okaleczy, w którym jednostkami federacyi była, uie na-zaplaci 1000 grzywien, jeśli zabije, pozostali po rodowość, nie prowincya, nie historyczne ca-nim dostaną 2 000 grz. Włościanin ma pierw- łostki, ale wprost kawałki ziemi, partykularze szą instancyę w wójcie, drugą we dworze, szlacheckie. Genius loci gospodarzył w przy-ostatnią w stałym umyślnym sądzie powiato- bytku, do którego miał prawo tylko duch ogól-wym. W razie sprawy z dziedzicem będzie to ny, wszystkim wspólne poczucie jedności, ze-instaneya pierwsza, przy prawie skargi publicznej spalająca wszystkich dążność do prawa, obo-(14). Było to więc zniesienie sądów patrymo- wiązku i porządku. A gdy do owych geniu-nialnych. Nie uznaje K. nawet (jlebae adscrip- szów miejscowych, tak licznych, dodamy indy-tio, a której Zamoyski wyzwalał lud przez akty widualizm nadzwyczaj ostry i tem gorszy, bo odręczne dziedzica: dla tego prawo emancypa- tem głębiej jednych od drugich odrzynający, cyi uważa za „przeciwne prawom Boskim i z o- im słabsze były spójnie rozumu, wiedzy i nau-liydą wolnego narodu napisane“ i zupełnie je kowości,—przynoszące w sobie zawsze pewną znosi dla wszystkich osiadłych, zamieszkałych przedmiótowość, a z nią i podstawę do porozumie-i przychodniów. Poważni badacze, głowy my- nia się - gdy przypomnimy sobie zapalność, wręcz ślące własną swą siłą (Balzer) uważają znie- zapalczywość temperamentów, gdy stawimy przed sienie przypisania do gruntu za szkodliwe dla oczy zgubną działalność możnowładztwa, wyzy-ekonomicznej pomyślności kraju. Mógł sejm skującego i tron, i szlachtę, i lud—wtedy, trafiając tak daleko się nie posuwać; ale zarządzić in- do źródła liberum veto, spostrzeżemy zarazem wentarze, zabezpieczyć posiadanie i własność, i niespożytą zasługę sejmu czteroletniego w tych znieść samowolne, prywatne, przed okiem pra- skromnych kilkunastu słowach art V „Posłowie wa całkiem utajone sądy patrymoniaine, opisać na sejmikach obrani... uważani być mają jako pańszczyznę i oznaczyć maksymalne jej grani- reprezentanci całego narodu“. Wiemy jak „ca-ce— było obowiązkiem prawodawców, którzy we łym“ był ten naród, ale przyjmujemy ten wy-wstępie do art. IV sami przyznają, że „lud roi- raz już nie jako dźwięk w czasach pokoju pu-niczy stanowi najdzielniejszą kraju siłę“. Na- sty, ale jako symbol rzetelny istotnego pojęcia, wet narzucenie umów obowiązkowych, zastępu- Były w konstytucyi rzeczy do poprawienia, jąc inwentarze, nie byłoby ani ekonomiczną a najgłówniejszą z nich złe ustosunkowanie krzywdą, ani politycznem niebezpieczeństwem, ministrów strażowych do kommissyjnych ; Nie można też pominąć zamilczenia o szkołach, ale gdyby to ulepszono, konstytucya wraz z pra-które zapewniał Zamoyski. Jawne, na oścież roz- wami organicznemi o sejmikach, sejmie i stra-twarcie wrót przed chłopem do szkoły już ży mogła działać zupełnie sprawnie, i niepo-nietylko parafialnej, do urzędu, do służby dobna wraz z Kalinką przyznać wyższości Ra-

dzie Nieustającej z królem nad króla w straży. Sejmy, złożone z 68 posłów w każdej z trzech prowincyj, z dwa razy mniejszą liczbą senatorów, zbierające się na samo zawołanie terminu co dwa lata, obradujące dni siedemdziesiąt, z doskonałym opisem sessyj prowincyonalnych, z u-urządzeniem przejrzystem, niewzbudzającem żadnej poważniejszej wątpliwości (niepotrzebnie ją podnosi co do większości w głosowaniu Starzyński)—otrzymały formę prawną porządnych ciał prawodawczych. Sejm zawsze gotowy o-pierał się na zasadzie dwuletniego mandatu, a odpowiadał nakazom gwałtownych potrzeb, dla których go zwoływano. Mniej szczęśliwym pomysłem był sejm extraordynaryjny konstytucyjny, zwołany odrazu przez samo prawo na 1 paźd. 1816 roku: ćwierć wieku nie wytrzyma bez poprawek i zmian żadne państwo rzeczywistą wolnością polityczną darzące swych obywateli, zwłaszcza po pierwszej kodyfikacyi, uprzedzającej wszelkie doświadczenie.—Kiedy się ogarnie prawdziwy ogrom urządzeń, które w całości swej wytwarzają formy prawne istnienia dla odrodzonego państwa, nie podobna jest nie uznać ich za pracę wielką jako dzieło twórczego rozumu. A wrażenie tej wielkości wzmaga się jeszcze od podbijającego uczucia, z jakiem twórcy K-yi 3 Maja motywują w imieniu narodu jej potrzebę i konieczność Jest tu zarazem i szczera spowiedź z przeszłości, i wspaniałe ujęcie chwili, i męzki a mądrości pełen ślub poprawy na przyszłość. Poznali oni „zadawnione rządu swojego wady“; chcą „korzystać z tej dogorywającej chwili, która ich samym sobie wróciła“; pragną „na wdzięczność spółczesnych i pr/.yszłych pokoleń zasłużyć“: więc „mimo przeszkód, jakie w nich namiętności sprawować mogą“, uchwalają tę K-cyę „dla ocalenia ojczyzny i jej granic“. Niepodobna lepiej odbić się w swych słowach, a skromniej wyrazić równie uroczystego postanowienia. Jak pod temi motywami K-i czuć serce, tak i cała praca konstytucyjna była dziełem dusz czujących, a nietylko umysłów dobierających środki do celu. Hasło, pod którem ją podjęto, czyni ją i dla potomnych świętą, jak świętą być miała dla żywych. Tu jest tajemnica czci, jaką ją otaczają pokolenia, tu ten czar, który z niej serca ludzkie w chwilach nastroju psychicznego ogarniał. Niena-pisana dla dzisiejszych społeczeństw, nie w stosunku też do dzisiejszych potrzeb rozważaną być powinna: aby niezależnie od uczuciowych pobudek jej ogromną wartość ocenić, potrzeba spojrzeć poza nią wstecz i zestawić otchłań saską z tern wyzwoleniem, któreby przez nią spełnić się musiało, gdyby huragan dziejowy nie był zmiótł i ludzi i instytucyj, i serc i ramion, w górę ją dźwigających, i wreszcie jej samej. Ma ona jeszcze wielkie znaczenie jako fakt psychologiczny w dziejach duszy narodowej: ona-to, wraz z ruchem r. 1794 utrzymała ciągłość w czasie mimo przerw zagłady, ona utrzymała łączność między tymi, których rozerwać miały już nazawsze materyalne granice pochłaniających potęg. Świadectwo i skutek żywotności, stała się zarazem rękojmią, a dla najbliższych pokoleń i źródłem nadziei, wzorem form życia politycznego. Ona-to wraz z r. 1794 uszlachetnia upadek, rozgrzesza upadłych. Bez niej, bez walki o nią, naród byłby uboższym o całą swą człowieczą i narodową godność, uboższym może i o całą swą przyszłość. O K-i 3 Maja . mówi Balzer: „Była wielkietn odrodzeniem narodu, społecznym i politycznym przełomem, od którego począwszy, nowe miał rozpocząć życie.“ A dalej: „Była jedną z tych chwil, na które Bóg czekać każe narodom, o których potem wieki pamiętać muszą“; „nie naśladowała ślepo obcych, choć wiedziała co się u nich dzieje, ale była czernś samo-rodnem, co z nas samych powstało“; „czem bylibyśmy bez tej konstytucyi trudno pomyśleć bez zgrozy“; „Konstytucya wykazała, że r. 1795 przyszedł o cztery lata zapóźno.“ Wspomniane tu nienaśladowanie obcych prowadzi nas mimowoli do porównania współczesnej pracy konstytucyjnej francuskiej z naszą. Już Kalinka zamierzał K-ę 3-go Maja porównać z K-ą 3 września 1791 r.; po nim nikt zamiaru takiego nie powziął i trudu nie podjął. Obie konstytucye powstały w jednym czasie, obie z praw szczegółowych, obie krótkie miały istnienie, obie wyszły z żądzy odrodzenia społeczeństwa i uporządkowania państwa. Ale francuzką układały te klasy narodu, które władzę wydarły królowi dla ograniczenia jego absolutyzmu i skosztowania' dotychczas niezaznanej wolności; nasza jest dziełem warstwy panującej wyłącznie, dopuszczającej tylko króla do władzy, z której po zniesieniu rozdawnictw nic już istotnego wytrącić nie było można, W umysłach francuskich ruch radykalny z zabarwieniem filozoficznem na wiele lat przed owem wydarciem władzy przygotował rewolucyę nie-tylko francuską, ale i ogólnie-ludzką; u nas, przy słabszym rozwoju, nikłejszej twórczości umysłowej, bierności mas ludowych na wsi, a niedostatecznej energii politycznej po miastach, niemoc władzy królewskiej rewolucyę wogóle czyniła zbyteczną, niepodobną, a gdy nie było wrzenia rodzącego sympatyę dla człowieka jako obywatela i jednostki cierpiącej przez samo pozbawienie jej wolności,, nie mogło też być i przemiany czy przewrotu z owym uniwersalnym charakterem rewolucyi francuzkiej. To, co tam wyzywało i ułatwiało społeczne uprawnienie, wzmacniające zarazem i naród, u nas występowało tylko jako pewna norma sprawiedliwości przy układaniu praw dla niższych, upośledzonych. Zajęty sobą jako stanem panującym lub opanowanym, Polak stanowił prawa dla szlachcica, lub przywileje dla mieszczanina; Francuz wypisał w konstytucyi swej prawa człowieka—i użył ich jako środka propagandy, jako dzwonu wzywającego wszystkich do życia. Wszyscy też odrazu żyć zaczęli; odrazu znikły przekopy między stanami; na wszystkich powiało pojęcie jednorodności prawnej, wywołując w duszach uczucie społeczności wszystkich, a następne wojny wspólnym dla wszystkich żarem wszystkich w jedną stopiły całość. Obywatelskość francuzka stała się odrazu społeczną i polityczną; nasza, zrodziwszy się z patryotyzmu, państwowe tylko wytknęła sobie cele. Odpowiednio do tych czynników ukształtowały się i obie konstytucye i obie Targowice —francuzka i nasza. I była jeszcze ta wielka między ruchem konstytucyjnym u nas a we Francyi różnica, że Francuzi mieli Noc czwartego sierpnia (1789) w samym początku swych prac i dzięki temu mogli pod twórczym jej prądem pracować; my zaś, pozwoliwszy spłonąć ogniom październikowym przy uchwale stu tysięcy wojska, głębszego wstrząśnienia doznaliśmy dopiero wtedy, gdy twór nasz był już goto ,vy. Ale to samo, że był, ma już w sobie moc krzepiącą. —Czy u-chwalenie K-i 3 maja było przez sam sposób działania zamachem stanu? Prawie wszyscy używają tego określnika, gdy charakteryzują akt ostateczny sejmu. Wszyscy widzą nieprawidłowość, wszyscy patrzą ra uchwałę jako na czyn, który stał się tylko wskutek zaskoczenia opornych przez twórców i zwolenników. Takie znamiona nosi rzeczywiście i skorzystanie z nieobecnośoi posłów przeciwnych, i nie-wydrukowanie projektu, i pominięcie deputa-cyi konstytucyjnej, i niezostawienie triduum na deliberacyą, którą rozumieć potrzeba nie jako rozprawy w Izbie, ale jako rozwagę w samym sobie, a do które; prawo powoływało każdego posła. Ale to wszystko jeszcze nie daje zamachu stanu. D. 3 maja żaden czyn gwałtowny nie skierował się przeciwko osobom stanowiącym magistraturę lub posiadającym władzę, nikogo nie strącano, nie wypędzano, nie więziono,—i nie burzono też niczego. Posłom opornym a obecnym na sejmie zostawiono nieograniczoną wolność. Względem nich dopuszczono się zamachu przez pominięcie powyższych formalności, względem nieobecnych —przez pozostawienie ich w niewiadomości i niezawezwanie na termin. Późniejsze dopiero prawo przepisało minimum obecnych na sessyach prowincyo-nalnych, ale nie było żadnego, któreby wymagało obecności minimalnej w pełnym sejmie. Na współczesnych sposób uchwalenia K-i nie sprawiał bynajmniej wrażenia zamachu i gwałtu; my dzisiaj, stwierdzając istotnie zamach większości przeciwko mniejszości sejmowej, możemy w pobudkach działania widzieć tylko, jak już powiedziano, chęć dokonania dzieła z jaknajmniejszym oporem. Współcześni sławili właśnie Dzień 3 Maja za ten spokój, z jakim przewrotu, z istoty swej wielkiego, dokonano.

Wielka Encykl. Powsz. Ilułtr. Zeszyt 801 a Tom IXXV1II

Burke, wróg wszelkich rewolucyj krwawych, mówi o tym "dniu niezapomnianym: „Grono z najwspanialszej, najliczniejszej szlachty w świecie stawiło się na czele szlachetnych i wolnych obywateli; nikt straty nie poniósł, nikt poniżonym nie został“; „żadna kropla krwi nie prysnęła“; „żaden obywatel pojmanym, żaden więzionym nie został, żaden wygnanym“; „stało się wszystko w takich obrębach przy-stojności, jedności i sekretu, jakich nigdy w żadnej jeszcze nie doznano okoliczności“ („O ustań, i up. K-i 3 Maja; Warszawa 1830, I 197 — 9). Kalinka, wolny, zaiste, od zaślepiającej rozum życzliwości dla stronnictwa patryotycznego, nie chce się spierać o pojęcie zastosowane do danego czynu; mówi o zamachu, przyjmuje gotowy już określnik, ale dla określanego nim działania ma tylko słowa: „zamach stanu był nieodzownym“; „większość sejmowa, pomijając formy prawne, nie zgrzeszyła przeciwko woli narodu“ („Ust. Trzeciego Maja“ 59—69). Wprawdzie ten grzech i ta wola są momentami logicznemi, rozstrzygające-mi ostatecznie tylko o wartości czynu; ale w danym wypadku, przy niewinności zamachu, który nie sięgnął poza porządek sejmowy, rozstrzygają ostatecznie wątpliwość: „zamach stanu“ jest słowem za wielkiem; nie użyje go naukowa przezorność, rzucić je mogła tylko niedostateczna rozwaga. Wewnątrz sejmu był to zamach na jego regulamin, na zewnątrz sejmp był czyn spełniający wolę narodu. —

12) Bibliografia. Największy ruch wywołała rocznica stuletnia; odtąd ruch umysłów około K-i 3 Maja osłabł. Myśli współczesne, zwłaszcza współtwórców, jako najważniejsze, znajdują się w poddziale pierwszym w łączności ze zbiorem praw i dyaryuszami Sejmu Czteroletniego; w poddziale drugim umieszczono pisma późniejsze tak o sejmie jak i o samej K-i. W obu poddziałach wskazano tylko ważniejsze pozycye bibliograficzne. A) Współczesne-.

a)    Dotyczące sejmu: „Volumina legum“ Tom IX (Kraków 1889, nakł. Akad. Um. z funduszu ś. p. księdza Adama Jakubowskiego, [ex-pijara] 4-to [folio minor.]); „Dyaryusz sejmu ordyn.... rozpocz. r. p. 1788“ (urzędowy): a) 70 sessyj od 7 paźdz. 1788 — 5 marca 1789 (Warszawa [1790]; 2 t., każdy w 2 cz., folio min., (red. sekr. sejm. J. P. Łuszczewski);

b)    30 sessyj od 16 grud. 1790 — 7 lutego 1791 (Warszawa 1791); „Dyaryusz krótko zebrany“ (Warszawa 1788 — 9, Dufour; 10 t. 8-o; 157 sessyj od 7 paźdz. 1788 do 10 sierp. 1789. Ciąg dalszy p. t. „Dziennik czynności“, ob.); „Dzień, czyn. Seymu... 1789... z zlecenia N. N. Stanów“ (b. m. i r. dr. [Warsz. 1789—90), od 13 sierp, do 30 marca 1790. Jest to dalszy ciąg „Dyaryusza“ Dufoura. Nieurzędowy); toż r. 1789, „z zlecenia Stauów“ (b. m. dr. i r. [Warszawa 1790], sessye 183 — 206, 3 listop. — 15 grud. 1789. Wydawcy Bełdowski i Turski. Nieurzędo-wy); toż r. 1790, „z zlecenia Stanów“ (b. m. dr. [Warsz.] 1790; sessya 264—84, od 17 maja—19 czerwca. Druk. Zawadzki Piotr. Nie-urzędowy); toż r. 1791 (Warsz. 1791 — 2. Ses-sye 285-93, 294-338, 339 — 50, 419 — 35. Nieurzędowy. W części wychodził pojedyńcze-mi numerami. Dotychczas nie złożono pełni tego wydawnictwa; doliczono się tylko ok. 500 sessyj. We wskazówkach bibliograficznych zamęt); „Gazeta Narodowa i Obca“ 1790—92 (organ posłów postęp. Ciąg mów i czynności wielce użyteczny, choć nieurzędowy); „Głosy“ i „Mowy“ (pojedyńcze, z ustalanem przez samych mówców brzmieniem, zwłaszcza Kołłątaja, Kicińskiego, Kublickiego, Potockich, Sucho-rzewskiego, Szydłowskiego, Wawrzeckiego i in.; „Journal“ ob. V. de, Mr.; „Mowy“ ob. „Głosy“, „Zbiór“ (por. JV» 5269, 5327, 5295, 5352, 5359 „Bibi.“ Finkla); „Sammlung merkwürdiger Reden auf d. Reichstage...“ (Warszawa 1788); „Tagebuch d. Reichstages...“ (Warszawa i Lipsk 1789); V. de, Mr. „Journal hebdomadaire de la diète de Vars.“ (Warsz. 1788, 2 wydania); „Zbiór mów i pism niektórych w czasie sejmu 1788 i nast.“ (Wilno 1788 — 90, 12 t., 8-o min. Noty, wykazy ofiar, konstytucye); „Zbiór mów i not sejmu...“ (b. m. dr. [Warszawa] 1788, 4 cz.).—„Bibliografia“ Finkla podaje lit. publicystyczną, polemikę, projekty podczas sejmu pod NN-mi: 5 270, 5 296, 5 324, 5 329,5 352; o dniu 3 M., J\»5355 —7.—ß)Wszelkie inne: Anonym ob. Kołłątaj H. „Do Stan. Małach.,..“; [Dmochowski Fr. ks., Kołłątaj H., Potocki Ign.] „O ustanowieniu i upadku K-i 3 maja“ (2 cz. Metz i Lipsk [Warszawa i Kraków] 1793; wyd. 2-e t. r. Lwów; wyd. 3-e Warszawa 1830 [i 1831]; wyd. 4-e Paryż 1868 („Bibl. lud. polska“ 6 t.); Kołłątaj H. „Do Stan. Małach., ref. kor., o przyszłym sejmie Anon. Listów kilka“ (cz. I [Warsz.] 1788; cz. II [Warsz.] 1788; cz. III Warsz. [1789]; cz. IV „Prawo polit. Narodu Polskiego, czyli układ rządu Rzpltej, projekt w trzeć. cz. Listów do Stan. Mał.... obiecany a prześwietney Deputacyi do układu przyszł. Rządu wyznacz, podany, służący do dzieła listów rzeczonych za cz. IV, księga I“ (Warsz. 1790, Groll [równie jak i poprz.]); tenże „Prawo polityczne Narodu Polskiego“ ob. „Do Stanisława Małachowskiego Listów kilka“; tenże „Przemowa do prześwietnej deputacyi...“ (Małecki A. wyd. „Wybór mów staropolskich świeckich...“ Kraków 1860 [Bibl. Turowskiego] str. 205 — 27. Jest tu podana za mowę przedmowa do „Prawa Polit.“ zwrócona „Do prześwietnej deputacyi...“ str. 1 — 60); tenże „Uwagi nad pismem, które wyszło w Warsz. z druk. Dufourowskiej p. t. „Sew. Rzewuskiego... O Suk-cesyi Tronu w Polszczę...“ (Warsz. 1790, Groll); tenże, ob. Dmochowski; Potocki Ig. „Projekt do formy rządu“ (b. m. i r. dr. [Warsz. 1790], folio); tenże, ob. Dmochowski (por. «N» 5329, 5361 „Bibl.“ Finkla); Potocki Stan. „Myśli

o ogólnej poprawie rządu krajów.“ (Warszawa 1790); Rzewuski Sew. „O sukcessyi tronu w Polszczę“ (Amsterdam [Warsz.] 1790); tenże „Punk-ta do formy rządu“ (b. m. dr. 1790); Siar-czyński Fr. „Dzień Trzeciego Maja 1791 r.“ ([Warszawa] 1791, Kraków 1891). —B) Późniejsze o S ejmie i K-i 3 maj a: Alcyata (o) Jan „Rzecz o rozumie stanu w Polsce“ (Lipsk 1849; wyd. 2-e tamże 1864 w t. I „Wizerunków polit.“ [„Bibl. pis. polsk.“ t. XXVIII]); Bartoszewicz K. „Album portretów, rycin i widoków odnosz. się do K-i 3 Maja (Krak. 1891); tenże „Księga pamiątk. setn. roczn. K-i 3 M. (tamże 1891); Bąkowski Kłem. „Kraków w czasie K-i 3 Maja (Kraków 1891); Beer Adolf „Leopold II, Franz II und Catharina; ihr Briefwechsel“ (Lipsk 1874); tenże „Joseph II u. Kaunitz; ihr Briefwechsel“ (Wiedeń 1874); Deiches Ern. „Sprawa żydowska w czasie sejmu wielkiego“ (Lwów 1891 ń De la Croix „De la const. de la Pol. („Constit. d. princip. Etats de 1’Europe et d. Et. Un. de l'Amer.“ t. III, Paryż 1791); Dembiński Bron. „Stosunek włoskiej literat, polit, do polskiej“ (Kraków 1888); tenże „K. 3 Maja a Rewolucya Francuska“, odczyt (Pozn. 1891); Falkiewicz Karol „O K-i 3 M.“ (Lwów 1891); Finkel L. „O K-i 3 Maja...“ (Lwów 1891, Mac. pols.); Gasztowtt W. „Pogląd filozofów franc, XVIII w. na sprawę polską, odczyt“ (Paryż

1870); Heltman Wikt. i Janowski J. N. „K. 3 Maja 1791 z uwagami podawanemi jej twórcom w 1789 r. i dwoma późniejszemi tejże K-i ocenieniami“ (Lipsk 1865, Kasprowicz); Hoffmann Karol „Historya reform polit, w dawn. Polsce“ (Lipsk 1867, wydanie 2-ie Poznań 1869); Janowski, ob. Heltm n; Jekel Fr. Józef „Darstellung der Staatsveränderungen Pohlens von d. Gründung d. Staates bis auf unsere Zeiten mit Einschluss v. Const. v. 3 Mai 1791 (cz. I Wiedeń 1794) ; tenże „Pohlens Staatsveränderungen u. letzte Verfg“ (Wiedeń 1800, 1803, 1809, 6 t.; przekl. polsk Słot-wińskiego p. t. „O Polsce, jej dziejach i konsty-tucyi... poprawione i przypisami pomnożone“, (Lwów 1819—23, 4 t.); Kalinka Wal. ks. „0-statnie lata pan. St. Aug. i dokumenta do drugiego i trzeciego podziału“ (Poznań 1868, Żu-pański, 2 cz„ jako T. T. X i XI „Pamiętn. z XVIII w.“; wyd. 2-e „Dzieła“ T. T. 1 i II); tenże „Polityka Dworu Austr, w sprawie K-i 3 Maja, odczyt publ.“ („Prz. polski“ 1872-3 T. III; osob. Kraków 1873); tenże „Sejm czteroletni“ (wyd. 3-e Lwów 1884 —62 t.j; tenże „Trzeci Maj (kwiecień — czerwiec 1791)“ („Przegl. polski“ 1886—7 III 424—59, IV 31—59, 222 — 54); tenże „Ustawa Trzeciego Maja“ (Kraków 1896; pośmiertne); tenże „O znacz, obchodu 3 Maja, odczyt publ.“ („Prz. polski“ 1883—4, IV 425 — 38); Kasprowicz wyd., ob. Heltman; Kołomyj-ska „Księga pamiątkowa ku uczczeniu setnej roczn. K-i 3 M. 1791“ (Kołomyja 1891); Korwin S. ob. S. Korwin; Korzon Tad. „Wewnętrz-

otyłość i t. d.

ne dzieje Polski“ (wyd. 1-e Krak. 1882 — 5; wyd. 2-e, z illustrac., Warszawa 1897—98; do przedmiotu T. V, skorowidz przy VI); Kraszewski J. I. „Polska w czasie trzech rozbiorów“ (Poznań 1873 — 5 3 t.; wyd. 2-e Warsz. 1902-3); Kubrakiewicz M. „Uwagi nad K-ą 3 Maja co do prawa własności gruntu“ (Bourges 1833); Lelewel Joach. „Myśli z powodu pisma M. Ku-brakiewicza p. t. Uwagi nad K-ą 3 Maja co do prawa własności gruntu“ („Pielgrzym polski“ 1833, osob. Paryż 1833); tenże „Trzy Konst, polskie 1791, 1807 i 1815 r. porównał i różnice ich rozważył“ (Warszawa 1831 ; wyd. 2-e Lipsk t. r.; wyd. 3-e Paryż 1832, Jełowicki; wyd. 4-e tamże 1839; wyd. 5-e Poznań 1861; przekład franc. Rykaczewskiego Arras 1833); tenże „Uwagi nad Dziejami Polski i ludu jej“ („Polska dzieje i rzeczy^ jej“ t. Iii); Mędrzecki, ob. Zbiór; Miklaszewski Jul. „W stuletnią rocznicę K-i 3 Maja“ (Kraków 1891); Piłat Roman „ O literaturze polit, sejmu czterol. “ („Przegląd polski“ 1871—2, osob. Lwów 1872); Popiel Paweł „Powstanie i upadek K-i, według dokum. oryg., z podobizną pisma St. Augusta do Szcz. Potockiego“ (Kraków 1891); S. Korwin „Materyały do dziejów ostatn. stulecia Rzplitej pols.; Trzeci Maj i Targowica“ (Kraków 1890); Roepell Rysz. „Zur Genesis d. Verfassung Polens v. 3 Mai 1891“ (Sybel’a „Histor, Zeitschr.“ 1891); Sawczyński Henr. „Jan Dekert“ (Lwów 1881); Smoleński Wład. „Ostatni rok sejmu wielkiego“ (Kraków 1896); tenże „Kuźnica Kołłątajowska“ („Dzieła“ Krak.); Smolka Stan. „Stanowisko mocarstw wobec konstytucyi 3 Maja“ („Przegląd polski“ 1890 — 1, t. IV str. 441—60; osob. Kraków 1891); tenże „Geneza K-i 3 Maja“ (odczyt w Akad. Um.: „Bulletin international de TAc. des sc. de Crac.“ 1891 z. XII; memoryal Piattolego z d. 4 marca roku 1791); Sokołowski Aug. „O sejmie czterol.“ (Lwów 1891); Starzyński Stan. „K. 3 Maja na tle współczesnego ustroju państw europejskich“ (cz. I; Lwów 1892); Tarnowski Stan. „Przed 3 Maja i po nim“ („Przegl. polski“ 1890 — 1 t. IV); Vivenot Alfred „Quellen z. Geschichte d. deutsch. Kaiserpolitik Oester, während d. franz. Revol. Kriege“ 1790 —1801 (t. I; Wiedeń 1873); Wegner Leon „Dzieje dni 3 i 5 Maja r. 1791“ (Poznań 1865; odb. z „Roczn. Tow. Przyjąć. N. T. III uzupełń, dokumentami.

Do miast (pod A) „Zbiór praw, dowod. i uwag z treści tychże wynikaiących, Stanowi Miey-skiemu ex iuribus municipalibus służących, Prześ. Deput... do roztrz. praw y przywileiów mieyskich podany“ (Waiszawa 1789). s-Konstytucya Ksi§stwa Warszawskiego, ob. Księstwo Warszawskie.

Konstytucya Królestwa Polskiego , ob. Królestwo Polskie.

Konstytucya Clarendońska, ob. Cläre n-dońska konstytucya.

Konstytucyonalizm, ob. Konstytucya.

Ronstytncyonalne choroby, są to choroby, zmieniające wybitnie cały ustrój, o przebiegu przeważnie przewlekłym i ciężkim. Należą tu: suchoty, rak, przymiot (syphilis), chorobliwa

D-r J-y B-r.

Konsul, po łacinie consul, po grecku ÔTcatoç, najwyższy urzędnik republiki rzymskiej, zwany tak dopiero od czasów zniesienia władzy de-cemwiralnej ; pierwotnie nazywał się on praetor— praeitor, „na czele idący, dowodzący“, a jedni odnoszą nazwę tę do głównego dowództwa nad wojskiem, K-om zawsze przysługującego, inni zaś rozumieją przez to, w ogólniejszym sensie, osobę, stojącą na czele państwa. Również sprzeczne są zdania co do znaczenia wyrazu „consulu. Uczony Niebuhr, uwzględniając wyrazy praesul (=is, qui praeest) i exsul ( = na wygnaniu będący, wygnaniec), twierdzi, że wyraz ów mieści w drugiej zgłosce sul, starodawny imiesłów czasownika esse i znaczy „razem będący“, tyle co collega = towarzysz; inni jednakże wywodzą ten wyraz od czasownika consul er e=pytać o radę, troszczyć się, mając na myśli albo obowiązek K-la pytania o radę senatu i ludu (consulere senatum, popu-lum), albo też pieczę, troskę, z jaką szczególnie ci urzędnicy o państwo dbać winni {consulere reipublicae, civïbus); oznaczałby zatem w takiem rozumieniu wyrazów naczelną głowę państwa, prezydenta senatu i zgromadzenia ludowego. Niekiedy nosili też konsulo-wie miano „judices“, jako najwyżsi w państwie sędziowie, albo też imperator es, jako naczelni wodzowie.—Po wypędzeniu króla Tarkwiniusza Pysznego w roku 510 przed Chr. wybierano w Rzymie dwóch, corocznie się.zmieniających, K-ów, nadając im w ogóle tę samą władzę, jaką mieli królowie; jedynie kapłańskie funkcye, które król dotychczas sprawował, przejął teraz liex sacrifculus. Pierwszymi K-aml, i to z rodów patrycyuszowskich, byli w r. 509 L u-cius Junius Brutus i Lucius Tarqui-n i u s C o 11 a t i n u s; po tym ostatnim wstąpił wkrótce Publius Valerius Popli-cola. W pewnych jednakże względach różniło się stanowisko K-ów od władzy królewskiej, absolutnej. Kiedy bowiem królowie pewne i znaczne nawet dochody mieli z obszernych królewszczyzn, pełnili K-owie, jak wszyscy zresztą wyżsi urzędnicy republiki, urząd swój nadający im godność wysoką i wielkie znaczenie tylko honorowo; dopiero w późniejszych czasach mieli oni, jako namiestnicy prowincyj, dosyć sposobów odszkodowania się za poniesione koszta, a często, choć w bezwzględny, nieuczciwy sposób, nawet zebrania wielkich majątków w krainach podwładnych. Ograniczał, dalej, K-a w sprawowaniu urzędu zawsze kolega jego, który równą z nim dzierżył władzę i przeciwko wszelkim jego czynnościom każdego czasu mógł veto swoje założyć. Było bowiem kardynalną zasadą konstytucyi rzymskiej żądać

we wszystkich sprawach urzędowych jednomyślności kolegów, a także w później ustanowionych urzędach, jak n. p. cenzorów i edylów, trzymano się ściśle owej tradycyą uświęconej dwójki, aby samowoli jednego urzędnika przez protest i kontrolę drugiego, towarzysza, zapo-biedz (ne potestas solitudine corrumperetur Florus 1, 9; Eutropius 1, 9). Niemniej także zabezpieczało się państwo od samowoli i tyranii K-ów przez to, że tylko na rok jeden-ich, jako i wszystkich innych urzędników, z wyjątkiem cenzorów, konsekwentnie wybierano (ne potestas mora corrumperetur; Florus,

obradami i wykonywali potem powzięte uchwały. W ogóle dzierżyli K-e główną kontrolę całej wewnętrznej organizacyi państwa. Jeżeli więc zachodziła tego potrzeba, mogli każdego obywatela przed swój trybunał zapozy-wać (vocatio), w razie koniecznym i przemocą nieposłusznych przed siebie sprowadzać (pren-sio), i kary nakładać stosowne, nie wyłączając także niższych od siebie urzędników. Do skarbca rządowego, aeravium, mieli oni w swym ręku klucze; pod ich bezpośredniemi rozkazami zostawali urzędnicy kasowi, quaestores, których też sami na ów urząd mianowali; a tylko, jeżeli na publiczne wydatki pieniądze'ze skarbca wziąć mieli, potrzebowali od senatu, jako najwyższej instytucyi finansowej, odpowiedniego u-poważnienia. Ich obowiązkiem też było wykonywanie uchwał senatu, senatus décréta; równie jak innym urzędnikom przysługiwało im prawo wydawania rozkazów, rozporządzeń, édicta, w sprawach wchodzących w zakres ich urzędowy cli funkcy;. Sprawy zagraniczne roztrząsali i rozstrzygali K-owie jako pełnomocnicy senatu. Pierwsi też odbierali depesze zagranicznych książąt i narodów, aby je senatowi składać, oni przyjmowali poselstwa zagraniczne, przedstawiali je senatowi; w jego imieniu toczyli z zagranicznemi państwami u-kłady. Przymierza i traktaty pokojowe, przez nich zawarte, miały wszakże tylko wtedy znaczenie, gdy je senat i lud potwierdził. W wyjątkowych czasach nadzwyczajnego niebezpieczeństwa, jeżeli państwu z zewnątrz albo z wewnątrz nieprzyjaciel zagrażał, znosił senat na mocy osobnej uchwały zwyczajne ograniczenia władzy konsularnej, polegające szczególnie na intercesyi (ob.) trybunów ludowych i pro-vocatio (ob.), i udzielał K-om niejako dyktatorskiej władzy i nieograniczonego pełnomocnictwa, wyrażanego w słowach: Videant consu-

1. c.). Na końcu roku urzędowego wracali też K-wie znowu na stanowisko osoby prywatnej, w szeregi zwyczajnych obywateli, a natenczas wolno ich było do odpowiedzialności za sprawowanie urzędu pociągać. W konstytucyi republikańskiej wreszcie uzyskał senat daleko większą władzę, aniżeli ją za czasów kiólestwa posiadał, a tern samem i z swej strony ograniczał i ścieśniał władzę K-ów, którzy wstąpili na miejsce króla. Jeżeli jednakże wogóle K-om pierwotnie przysługiwały te same prawa wojskowe i polityczne, ta sama władza sądownicza i karna, jak królom, to, oczywiście, z biegiem czasu następowały znaczne jej ograniczenia, zwłaszcza przez instytucyę trybunów ludowych, którzy uprawnieni byli plebejuszowskich obywateli brać w obronę przeciw niesprawiedliwym wyrokom patrycyuszowskich K-ów, jako też przez lex Valeria de provocatione, ścieśniającą znacznie ich jurysdykcyę, najwięcej zaś przez to, że razem z rozwojem konstytucyi niektóre ważne fuukcye urzędowe odłączono od konsulatu, przyłączając je do osobnych nowych urzędów. Tak więc w r. 443 przed Chr.-ustanowiono urząd cenzorów celem szacowania majątku obywateli i układania spisów podatkowych i poborowych (census). Obowiązki te pełnili dotychczas K-wie, równie jak les ne quid detrimenti respublica capiat przed nimi królowie, zatrzymując jednakże na- (K-wie dbać mają, aby rzeczpospolita szkody jadał w swycii ręku najwyższą władzę sądowni- kiej nie poniosła). Zdarzało się to szczególnie czą; albo sami więc przewodniczyli w sądach, w późniejszych czasach republiki, kiedy coraz albo też służyło im pewne prawo nadzoru nad rzadziej dyktatorów mianowano. Najobszerniej-kolegiami sędziowskiemu Jednakże w r. 366 sza władza jednakże przysługiwała K-om pod-przed Chr. ustanowiono nowy urząd, obejmują- czas wojny, kiedy jako naczelni wodzowie cy wszelkie funkcye sądownicze, zwany prae- dzierżyli w swych ręku imperium, a zarazem tura, a pretora (praetor) uważano teraz, dla prawo życia i śmierci (cum potestate vitae ne-wysokiej jego godności, pod pewnym względem cisque). Kiedy senat wypowiedział- formalnie jako trzeciego K a. — Mimo tych znacznych jaką wojnę i K-om stosowne wydał polece-us.czupleń władzy pozostał konsulat zawsze nia, ściągali oni pod broń wojsko, mianowali pierwszym urzędem w państwie, omnium hono- większą część oficerów, odbierali od nich i od rum finis (Cicero, or. p. Piane. 25), summum żołnierzy przysięgę wierności i posłuszeństwa, imperium (Ovidius, Epist. ex Ponto 4, 9, 65); sacra men tum. Wojnę samą toczyli według w jego ręku polegała najwyższa władza wyko- własnych planów, chociaż senat, od którego nawcza, której rozporządzeń wszyscy urzędnicy, głównie dostarczanie potrzeb wojennych zale-z wyjątkiem trybunów ludowych, słuchać mu- żało, zwykle sobie pewną kontrolę ich akcyi sieli. Jako najwyżsi urzędnicy cywilni zwoły- zastrzegał.—Wybory K-ów odbywały się za' wali więc K-wie senat i zgromadzenia ludowe, wsze w comitia centuriata, i to pod przewodni' comitia curiata, centuriata, a w końcu i comi- J ctwem K-a. Tylko w nadzwyczajnych ra' tia tributa, jako przewodniczący kierowali ich | zacli przewodniczył dyktator albo interrex, ni'

gdy zaś pretor, według walnej    zasady, że niż-    K-em,    licząc lat 23; Publius Snlpicius

szy urzędnik nigdy nie może    wyższego urzę-    ;    Galba    dostąpił w r. 211 tej godności, nie pia-

dnika kazać wybierać. Stosowano się też zwy-    j    stując    poprzednio żadnego kurulnego urzędu,

kle, wprawdzie nie zawsze,    do tradycyjnej    j    Co do    kolejności urzędów, to Tib. Gracchus oj-

normy, że sam przewodniczący zgromadzeniu    ciec, z trybuna pretor (160), w 3 lata później

ludowemu nie mógł być na urząd ten wybra-    został K-em, w r. 169 cenzorem, w 163 znów

nym. Po wyborach następować musiała renun-tiatio, publiczne obwołanie nowego K-a, a bez dokonania tej formalności akt wyborczy nie był ważnym. Ud chwili wyboru swego, aż do istotnego objęcia władzy, np. od 1 sierpnia do 1 stycznia, zwał się nowy dygnitarz consul desi-gnatus. Wolno im było już natenczas publiko-' wać edykta, ich pierwszych pytano w senacie o zdanie, chcąc szczególnie w czasie tym przejściowym zasady ich polityczne i administracyjne bliżej poznać, a zarazem dać im także czas i sposobność zaznajomienia się szczegółowego z obowiązkami przyszłego ich urzędu. Czynności ich urzędowych znaczenie przypisywano jednakże wtedy tylko wpływowi ich powagi, auctoritas, lecz nie władzy urzędowej, pot estas.

Jeżeli w tym czasie dopuścili się ja:Gego przestępstwa, nie dopuszczano ich do objęcia wysokiej godności.—Prawo ubiegania się o godność K-a mieli z początku tylko patrycyusze, póki po długich i zaciętych walkach stronnictw w r. 367 przed Chr., także plebejusze na mocy lex Licinia nie dobili się tego najwyższego w republice zaszczytu. Pierwszym K-em z z rodu plebejuszowskiego był LuciusSextius Lateranus w roku 366.

Chociaż prawo owo, celem zapobieżenia wszelkim intrygom rodów patrycyuszowskich, wyraźnie żądało, aby każdego roku był jeden z K-ów rodu plebejuszowskiego, umieli zaciekli arystokraci bezprawnie dla siebie wyłącznie zagarniać często godność ową, która przecież konstytucyjnie także i plebejuszom się należała. — Dopiero w r. 342 przed Chr. konsulat plebejuszowski stanął na niewzruszonej odtąd podstawie, a u-biegający się teraz o tę godność kandydaci dzielili się zawsze na dwa odrębne stronnictwa, z których jedno patrycyuszowskie, drugie zaś plebejuszowskie miejsce konsula posiąść pragnęło. Kiedy zaś owe różnice kastowe powoli się zatarły, a na ich miejsce nowa szlachta u-rzędnicza, tak zwana nobilitas, składająca się z plebejuszów i patrycyuszów, najwyższe godności w państwie piastujących, powstała, puszczono ów odwieczny rozdział kastowości zupełnie w niepamięć, tak, że obaj K-wie należeć mogli do stanu plebejuszowskiego. Pierwszy taki przykład spotykamy w r. 172 przed Chr.—Względem wieku ubiegającego się o konsulat kandydata, jako też względem kolei, w jakiej wyższe urzędy aż do konsulatu i cenzury sprawować miano, nie było w dawniejszych czasach żadnych przepisów prawnych. Dzieje rzymskie dostarczają nam przykładów wybierania na K-lów zupełnie młodych ludzi: tak, dzielny Mar cusValeriusCorvus został

K-em; Ap. Claudius Caec. był wr. 312 cenzorem, nie będąc poprzednio ani pretorem ani K-lem, potem dopiero w r. 307 został K-em, ponownie w r. 296, a w następnym roku pretorem. Dopiero lex Vlilia annalis z roku 180 przed Chr. przepisała dokładnie pewien wiek, potrzebny do osiągnięcia poszczególnego urzędu. Prawo owo stanowiło, że dziesięcioletnia służba pod bronią poprzedzać winna ubieganie się o kwesturę, najniższy stopień pomiędzy wyższemi u-rzędami zajmującą. Jeżeli więc młody Rzymianin, a zdarzało się to często, zl7-m rokiem wstąpił do wojska, mógłz27-m rokiem zgłosić się jako kandydat do piastowania urzędu kwestora. Niektórzy uczeni uważają wprawdzie 30-y rok życia jako wiek uprawniający do uzyskania kwestury. Dla następujących z kolei urzędów kurulnych: edyla, pretora, konsula przepisanym był wiek 37, 40, 43 lat, wszakże nie było nieodzownie potrzebnem, aby każdy, kto K-em chciał zostać, przejść musiał poprzednio wszystkie szczeble urzędowe. Cenzurę, urząd zażywający niezwykle wielkiej powagi, chociaż konsulat zawsze za najwyższy urząd w państwie uchodził, powierzano niemal wyłącznie byłym konsulom, zwanym za czasów republiki eonsulares\ w liczbie pojedynczej consularis, często z dodatkiem vir. Za czasów Cesarstwa Rzymskiego odbierały ten tytuł osoby, którym cesarze dla wyszczególnienia pozwalali nosić o-znaki, insignia, K-ów, i to: 1) ci, których jako wodzów, legati, magistri militiae, wysyłano do niespokojnych prowincyj; 2) namiestnicy pro-wincyj, legati consulares, często tylko consula-res zwani; 3) starsi dozorcy wodociągów w Konstantynopolu, nazywani w Rzymie curatores aquarum (por. Codex Theodos.). — Ten sam urząd wolno było w najdawniejszych czasach jednej osobie kilka lat po sobie, albo też w krótkich przerwach, częściej piastować: Publius Valerius Poplicola np. sprawował trzy lata po sobie godność K-la; lecz w roku 342 przed Chr. zapadła uchwała ludu (plebisci-tum), że nikomu nie wolno rychlej niż po dziesięciu latach tego samego urzędu ani też dwóch urzędów naraz piastować. W ciężkich opałach drugiej wojny punickiej, kiedy była wielka potrzeba doświadczonych wodzów, uchylono wprawdzie ów przepis, później wszakże uznano go znowu za obowiązujący. Około r. 146 przed Chr. ogłoszono prawo, według którego nie wolno było nikomu dwa razy konsulatu piastować. Przepisu tego przestrzegano też ściśle aż do czasów Maryusza, który, jak wiadomo, od roku 106 — 100 przed Chr. sześć razy był K-em. Jeżeli zaś w poprzedzających latach mąż ta-

kiej miary, jak Scip i o Aemilianus, dwa I ście. Kiedy każdy K. dla siebie o świcie tra-razy sprawował urząd K-a, to wyjątek ta- J dycyjne a u s p i c i a (ob.) odprawił, przy wdzięki tłómaczy dostatecznie ówczesne polityczne wali w domu swym przed ołtarzem Penatów położenie państwa rzymskiego. Wszelkie te togę, szeroko purpurą bramowaną, toga prae-ograniczenia miały na celu stawienie przeszko- texta, przyjmowali życzenia urzędników, sena-dy konstytucyjnej, aby poszczególni wybitni torów, rycerstwa i innych obywateli, poczem •mężowie nie zyskali wpływu dla republiki w ich otoczeniu, wpośród nieprzejrzanych tłu-niebezpiecznego, i aby najwyższe urzędy pań- mów ludu, przez Forum w uroczystej procesyi stwowe nie stały się z czasem wyłączną pre- (deductio, za czasów cesarstwa processus con-rogatywą kilku możnych rodów. Urząd obej- sularis) na pagór Kapitoliński wyruszali, aby mowali K-wie pierwotnie w październiku, póź- tutaj, uzyskawszy pomyślne wróżby (auspicia), niej 1 sierpnia, także w grudniu, mianowicie w świątyni Jowisza złożyć ofiarę, składającą dnia 13 (Idus); źródła wspominają jeszcze jako się z białych wołów. Przed konsulami niesiono taki termin 13 maja, 1 lipca, a szczególnie oznaki ich nowej godności: fasces i sella curu-często 15 marca (Idus Mart.), zwłaszcza po lis. Młode, białe woły, na tę ofiarę przezna-drugiej wojnie punickiej; od r. 154 przed Chr. czone, chowano w osobnych okolicach, szcze-aż w najpóźniejsze czasy stał się obowiązują- golnie na ślicznych łąkach w sąsiedztwie mia-cym dzień i stycznia. — Wybrani K-wie dzielili sta Falerii i w okolicy Mevanii, nad rzeką Cli-między sobą sprawy urzędowe tak, że każdy tuninus; przyprowadzano je na ofiarę wprost z nich miał swój pewny, ściśle ograniczony z pastwiska, a przed samym aktem ofiarnym zakres obowiązków, zwany pierwotnie provincia, zdobiono zwierzęta pstremi wstążkami, a rogi a wyrażenie to później dopiero, kiedy Rzymia- ich pozłacano. Po skończonej ofierze zbierał nie dzielnym orężem zdobycze swe poza kre- się senat na -posiedzenie, albo w kuryi albo też sy Italii rozszerzyli, przybrało geograficzne zna- na samym Kapitolu, poczem K-wie sutą ucztą czenie; oznaczano niem bowiem teraz krainę, gości podejmowali. Na pierwszem posiedzeniu po za granicami Italii leżącą, przez rzym- senatu winni byli K-wie według obowiązkowe-skich urzędników zarządzaną. Podział pro- go regulaminu naprzód o religijnych, a potem wincyj odbywał się zwyczajnie przez losowanie, o świeckich sprawach, jak o ogólnem położe-albo też przez dobrowolną umowę kolegów, niu państwa, o pokoju lub wojnie, o podziale przyczem także senat umiał pośrednio często prowincyj referować, mianowicie zaś wyznacza-wpływ swój wywrzeć. Jeżeli więc jeden z K-ów li termin tak zwanych Feriae Latmae, staro-okazał już zdolności strategiczne, a dru- dawnego święta na cześć Jowisza, zwanego giemu na nich zbywało, powierzano pierwsze- Latiaris, które na górze Albańskiej zwy-mu prowadzenie wojny. W najdawniejszych kle obchodzono, zanim jeszcze K-wie do pro-czasacli bowiem zwykle jeden tylko K., zwany wincyj swych wyruszyli. Według odwiecznej podówczas consul armatus, w pole wyruszał, tradycyi składali oni także zaraz na początku podczas gdy drugi urbis custodiae causa jako swych rządów, razem z arcykapłanem, ponti-consul togatus w stolicy zostawał, sprawami fex maximus, i innemi kolegiami kapłańskiemi, wewnętrznemi zarządzał. Jednakże podczas licz- w LavUium, mitycznej metropolii Rzymu, ofia-nych wojen było często koniecznem, aby obaj rę bóstwom opiekuńczym przymierza latyńskie-K-wie w rozmaite strony na wojnę się wyprą- go, Jowiszowi, Weście i Penatom. Prócz tego wiali, albo też razem przeciwko jednemu nie- zobowiązani byli w pierwszych pięciu dniach przyjacielowi wojowali. W pierwszym razie urzędowania swego zwołać zebranie ludu, aby każdy swem wojskiem, zwykle z dwóch le- na niem złożyć uroczystą przysięgę, w której giouów złożonem, dowodził; w drugim zaś w pierwszych czasach republiki przyrzekali, że zmieniała się pomiędzy nimi główna ko- z całą energią opierać się będą przywróceniu menda codzień (alternis diebus). Gdy do pań- władzy królewskiej w Rzymie (neminem Bomae stwa rzymskiego już cały szereg pozaitalskich passuros regnare, Livius, 2, 1); w późniejszych prowincyj należał, przeznaczał senat najważniej- zaś czasach zmieniono rotę przysięgi w ogól-sze z nich konsulom, inne zaś, spokojniejsze niejszym sensie, że K-wie nie naruszą w ni-i mniej niebezpieczne, pretorom, a K-wie, po- czem konstytucyjnych praw państwa. W ostat-dobnie jak pretorowie, losem je pomiędzy sobą nim dniu roku swego urzędowania, w przed-rozbierali. Dopiero w ostatnich latach repu- dzień objęcia urzędu przez nowych K-ów, skła-bliki winni byli K-wie podczas roku swego u- dał każdy K. uroczyście władzę swą na Fu-rzędowania w Rzymie pozostać, a dopiero w na- rum na zgromadzeniu ludności, umyślnie w tym stępnym udawali się jako prokonsulowie, celu zwołanem. Skoro z trybuny dzieje urzę-proconsules, do prowincyj , aby objąć władzę dowania swego opowiedział i zasługi swe wy-nad niemi. Granic prowincyi poszczególnej nie szczególni!, składał w końcu przysięgę, że wolno było K-wi podczas urzędowania swego strzegł wiernie praw państwa i że w niczem przekroczyć, ani też stanowiska swego opuścić, przeciw konstytucyi nie wykroczył. Tej samej póki następca nie przybył.—Akt sam objęcia formalności dopełniali oni także w tym dniu na władzy konsularnej odbywał się bardzo uroczy- osobuem posiedzeniu senatu. Kiedy Cicero u

rząd swój jako K. składał, zabronił mu trybun ludowy Metellus Nepos przemowy do ludu, ponieważ rzymskich obywateli, wplątanych w sprzysiężenie Katyliny, bez przesłuchów sądowych na śmierć był skazał, i pozwolił mu tylko wypowiedzieć rotę przysięgi. Wtedy Cicero podniesionym głosem zaprzysiągł, że podczas swego konsulatu ojczyznę od zagłady wybawił, a lud na] to z entuzyazmem wielkim wykrzyknął: „Prawdę rzekłeś“! —Jeżeli K. umarł, zanim rok jego urzędowania kresu dobiegł, zwoływał pozostały kolega zaraz lud na wybory nowego K-a, który się zwał wtedy consul suffectus; młodemu konsulowi takiemu nie przysługiwało jedynie prawo zwoływania zebrań wyborczych, gdyby tymczasem starszy jego kolega miał z świata zejść; często też mianowanym był w miejsce jego dyktator albo interrex aż do rozpoczęcia nowego roku urzędowego, w którym znowu regularnie obrani K-wie godność swą obejmowali; zawsze zaś wtedy według tego trybu postępowano, kiedy, jak się to czasem zdarzało, obaj K-ie albo ustąpili dobrowolnie, albo też do abdykacyi zostali zmuszeni.— Oznakami władzy K-a były: sella curulis, krzesło z nogami z kości słoniowej, na którem wszędzie, przy każdem publicznem wystąpieniu, siadali; właściwą im zresztą była ta oznaka, jako i innym urzędnikom, kurulnymi, curules, zwanym, równie jak toga praetexta, biały płaszcz, purpurą szeroko bramowany. Berła z kości słoniowej, scipio, sceptrwn, równie jak korony, ani też całej purpurowej togi za czasów republiki nie nosili K-wie, jak często mylnie twierdzą, lecz tylko tryumfatorzy. Najprzedniejszą i najgłówniejszą oznakę władzy konsularnej stanowiło dwunastu likto-rów, lictores, dzierżących w swych ręku fasces, wiązki rózg brzozowyeh, pomiędzy któremi sterczał topór, securis, jako znak najwyższej władzy karnej. Topór wszakże wolno było tylko poza obrębem Rzymu nosić, ponieważ tam jedynie, a nie w samej stolicy, przysługiwało K-om pr<iwo życia i śmierci, a zarazem i jego symbol. Dwunastu owych likto-rów kroczyło przed K em w długim rzędzie, jeden za drugim; atoli zaszczytu tego zażywał tylko ten K., który właśnie natenczas urząd sprawował (penes quem fasces erant). Dla utrzymania bowiem pewnego ładu i ciągu w rządach przyjętym było zwyczajem, że każdy z K-ów w stolicy co miesiąc (alternis mensibus) z kolei właściwe obowiązki urzędu swego pełnił, a takim sposobem każdy z nich przez sześć miesięcy urząd istotnie sprawował. Temu też właśnie dygnitarzowi, zwanemu natenczas consul maior, przysługiwali liktorowie razem z fasces, podczas gdy kolega jego obywać się tymczasem musiał jednym pachołkiem, zwanym accensus. Wszakże w późniejszych czasach odstąpiono o tyle od tego zwyczaju, że i drugiemu K-owi towarzyszyli liktorowie, tylko, że oni nie przed nim, lecz za nim kroczyli. Likto-rowie przysługiwali zresztą z pewnemi modyfi-kacyami także innym urzędnikom, którzy mieli imperium, to jest naczelną władzę wojskową; należeli zaś do nich pretor, dyktator, magister equitum (ob. L i k t o r). Wyrażenia consul maior albo consul prior używano pierwotnie także na oznaczenie tego dygnitarza, który był starszy wiekiem, później zaś tego, który pierwszy na godność tę wybranym został, albo przy wyborach większą ilość głosów uzyskał, albo też, na mocy lex Julia, który z nich miał więcej dzieci; por. Gellius, Noctes Att. 2, 15. Jak wszystkim wyższym urzędnikom, tak K-om szczególnie przynależały się wszelkie honory publiczne, świadczące wymownie o wiel-kiem ich znaczeniu. Skoro tylko pojawili się publicznie, w kuryi albo w teatrze, na ulicy albo w domu prywatnym, wszyscy z miejsc swych powstawali, aby siedzenia swego im ustąpić, albo też pokłon im oddać; spotkał ich ktokolwiek na ulicy: z drogi im zaraz schodził; jeżeli konno obywatel jechał, schodzić winien był zaraz z konia, aby im oddać uszanowanie należne; każdy odkrywał przed nimi głowę, jeżeli togę miał na nią zarzuconą. Honory takie oddać im musiał każdy niższy godnością urzędnik; i pretor więc, jeżeli K-a napotkał, kazał schylać przed nim swe fasces; jeżeli siedział na trybunale i sprawy sądowe rozstrzygał, a K. właśnie przechodził, podnosił się ze swego krzesła kurulnego, by uszanowanie swe przed wysoką jego godnością wyrazić. Inny wreszcie, wysoki zaszczyt, K-om przysługujący, polegał na tern, że według ich nazwisk rok bieżący oznaczano, i tak np. „Marco Tullio Cicerone Gajo Antonio Hybrida consulibus“ oznaczało rok 63 przed Chr.— Pod koniec republiki rzymskiej stracił konsulat zupełnie na władzy swej i znaczeniu. I tak Cezar piastował godność konsula, którą mu zrazu na 5, potem na 10 lat, a potem dożywotnie poruczono, całkiem dowolnie, albo więc sam, jako dyktator, bez kolegi, śmiesznie formalności konstytucyjnej dochowując przez znane owo podzielenie własnego nazwiska w formie: Gaio et Julio Gae-sare consulibus, albo też samowolnie obok siebie lub na miejsce swoje K-ów mianował na miesiąc, a choćby nawet na godziny; jednakże K-om takim malowanym, istnym statystom, nie było wolno niczego podjąć bez wyraźnego pozwolenia dyktatora. Despotycznem traktowaniem takiem, urągającem republikańskiej kon-stytucyi, ośmieszającem czcigodną instytucyę, względem państwa jak najchlubniej zasłużoną, najwyższej godności rządowej zadał on, oczywiście, cios śmiertelny. Lud też, w poczuciu umiłowanej wolności, do żywego podobną tyranią obruszony, nie powitał przez powstanie z miejsc Fabiusa Maksymusa, którego Cezar na miejsce swoje na trzy miesiące K-em był mianował, gdy ów dygnitarz ukazał się w teatrze,

za-

go

* CD

lecz na zwyczajne wezwanie liktora: „Miejcie baczność!“ wykrzyknął jednomyślnie, że Fabius nie jest przecież rzeczywistym K-m. Kiedy tenże Fabius, właśnie w ostatnim dniu swego konsulatu, ostatniego grudnia r. 45 grzęd Chr., umarł, wybranym został jeszcze na kilka godzin tego dnia na jego miejsce, jako consul suf-fectus, Gaius Caninius Rebilus. Akt ten krawający na szczerą farsę, przyjęto w Rzymie z słusznem oburzeniem i ośmieszono ciętemi złośliwemi dowcipami. Gdy znakomici obywatele szli według zwyczaju powitać nowego K-a, rzekł im C'cero: „Spieszmy się tylko, zanim K. urząd swój złoży!“, a w liście, w którym opowiada, jak Caniniusa o 7-ej godzinie dnia ( pierw3zej z południa) K-em obwołano, drwi sobie z faktu tego następnemi słowy: „Tak więc za konsulatu Caniniusa nikt nie śniadał, żadne nieszczęście nic zdarzyło się za jego rządów, ponieważ dygnitarz ten odznaczał się rzadką czujnością, kiedy przez cały czas swego urzędowania ani oka do snu nie zmrużył“. Inny znowu Rzymianin nazwał go dowcipnie consul dialis. Augustus i następni cesarze, postępując z Konsulatem w podobny sposób jak Cezar, uczynili go tylko marnym cieniem dawniejszej władzy i powagi imponującej, ponieważ sami na siebie godność )ę na przeciąg całego panowania zdawali, a innych kolegów na 6, 4, później zwyczajnie na dwa miesiące wybierać kazali, albo nieraz też cesarzewiczów dostojeństwem konsularnem (consul nobilissimus puer) zaszczycali. Za panowania cesarza Kommodusa było w jednym roku nie mniej jak 25 K-ów (Lampridius, Comm. 6). Tylko consules ordi-narii, którzy 1 stycznia urząd swój na dwa miesiące obejmowali i rokowi bieżącemu nadawali swą nazwę, jeszcze teraz pewnego zażywali znaczenia. Nastał też za czasów cesarstwa rzymskiego zwyczaj mianowania K-ów tytularnych, consules honorarii, którzy otrzymywali tylko tytuł, rangę i oznaki konsularne, lecz samego urzędu istotnie nie piastowali. Cesarz Konstantyn mianował, według starodawnej tradycyi, tylko dwóch K-ów, jednego w Konstantynopolu, a drugiego w Rzymie, którzy w imieniu cesarza przez cały rok pełnili obowiązki najwyższych sędziów; dworscy zaś dygnitarze, obok nich.K-ami mianowani, zwali się consules honorarii albo con-sulares. Zresztą obejmowała za czasów cesarstwa urzędowa czynność K-ów.: 1) przewodnictwo w senacie, przyczem, oczywiście, całkiem od woli cesarskiej zależał termin zwoływania i rozwiązywania sesyi; 2) Jurysdykcyę, i to w czasach nadzwyczajnych, extra ordinem, albo w sprawach dobrej woli, jak przy wyzwalaniu niewolników, manumissiones (ob.), wyznaczaniu opiekunów; 3) wydzierżawianie dochodów państwowych; 4) wyprawianie igrzysk cyrkowych i wszelkich uroczystości na cześć cesarza; 5) nadawanie rokowi bieżącemu swego miana. Chociaż zaś naówczas dawniejsze znacze-

nie Konsulatu zupełnie zanikło, pozostawiono mu wszakże wszelkie pozory łudzącej świetności, a nawet podniesiono jeszcze okazały splendor jego zewnętrzny, kiedy przy obejmowaniu urzędu wolno było K-om, przynajmniej w póź-n: ej szych czasach Cesarstwa Rzymskiego, wystąpić we wspaniałym stroju tryumfatorów. Przybrani więc w przepyszny płaszcz purpurowy złotolity, toga pieta, w spodnią szatę (w złote liście palmowe, w Wiktorye, symboliczne boginie zwycięstwa, i inne figury suto wyszywaną) tunica palmata, w pozłacanych sandałach na nodze, siedzieli na krześle kurulnem, przymocowanem na lekkim, w złoto, srebro i kość słoniową bogato zdobnym wozie, tensa, dzierżąc w lewej ręce berło ze słoniowej kości, strojne w orła na czubku. Liktorowie, którzy fasc s, liściem wawrzynowem owite, z toporami nieśli, kroczyli przed nimi; a podczas pochodu uroczystego po mieście rzucali K-owie pieniądze pomiędzy rzesze ludu, który nadto innemi jeszcze rozmaitemi podarkami obdarzać musieli (sparsio missilium)-, przyjaciele zaś icli i klienci dostawali często tak zwane diptycha consularia, pugilaresy w oprawie metalowej albo z kości słoniowej, na której wyryte było nazwisko dygnitarza. Jeżeli zważymy, że po owym uroczystym ingresie K-ów następował jeszcze długi szereg igrzysk przeróżnych, na koszt ich wyprawianych, snadno zrozumiemy, że konsulat ówczesny był nadzwyczaj drogo opłacanym zaszczytem, tylko dla majętnych łudzi dostępnym; koszta jego bowiem wynosiły zwyczajnie około 2 000 funtów złota.—Ostatnim konsulem w Rzymie był Decim,us Theod ras Paulinus w r. 536 po Chr, a w Konstantynopolu Flavius Basilius Junior w r. 541 po Chr, Odtąd nadawali cesarze sobie samym tytuł K-a-aż wreszcie i ta czcza formalność, jako przestarza ła, poszła w zapomnienie. —Por. Pag i A. „Dis-sertatio hypatica seu de consulibus Caesareis“ (Lejda 1682); Fabri P. „Commentatio de magistratibus Romanis“ (w „Thesaurus“ Sallau-grego, tom III str. 1113 — 1168); Lycklama A. „De ordinariis senat. Rom. magistratibus“ (Frankfurt 1688 z przedmową Perisoniusa); M y-lius I. H. „De insignibus consulum Romanorum“ (Lejda 1749); Negelin G. P. „D vetusto quodam diptycho cons. et. eccles. (Altorf 1742); Wilthem „Descriptio dipt. Leo-diensis“ (Haga 1757); Klee „De magistratu consulari“ (Lipsk 1832); Brambach W. „De consul. Rom. mutata inde a Caes. temporibus ratione prolusio“ (Bonn 1864); Asbach J. „Zur Geschichte des Konsulats in der römischen Kaiserzeit“ (Bonn 1882); Cham balu „De magistratibus Flaviorum (Bonn 1882); Nissen Ad. „Beitraege zum römischen Staatsrecht“ (Strassburg 1885); Jul lian Camille „Processus consularis“ (w „Revue de philologie“ z r. 1883, str. 146—163); por. wreszcie dotyczące K-ów rozdziały w Starożytn ościach

rzymskich Beckera, Mommsena, Langego j nie posiadają „charakteru dyplomatycznego“,

i Herzoga.

S. Dr/,

nie mają prawa—co zazwyczaj bywa zaznacza-Konsul jest to stały przedstawiciel je- ne w traktatach —zwracania się bezpośrednio

dnego państwa wobec drugiego w stosunkach handlowo-politycznych. Prawo konsularne o-parte jest po części na zwyczajach, po części na traktatach. Każde państwo ma prawo dopńszczani i K-ów tylko w pewnych miejscowościach, albo zamykania przed niemi innych miejscowości. W jednym z ostatnich traktatów konsularnych, mianowicie w traktacie ja-pońsko-niemieckim z dnia 4 kwietnia 1896 r., czytamy: „Każda z umawiających się stron może osadzać konsulów generalnych, konsulów, vice-konsulów i agentów konsularnych we wszystkich portach, miastach i rynkach drugiej strony z wyjątkiem tych miejscowości, gdzie uznanie podobnych urzędników nie byłoby wskazane. Zastrzeżenie to atoli nie może być wprowadzone w czyn, o ile nie miałoby być stosowane względem każdego innego

lów zawodowych (consiues misst, consuls de carrière) i K-ów z wyboru (consules electi).

Pierwsi posiadają większe przywileje. K-wie mogą niekiedy otrzymywać tytuł i charakter dyplomatyczny i wtedy noszą tytuł consids généraux, chargés d'affaires. Najczęściej ma to miejsce w stosuukach z państwami środkowo-i poludniowo-amerykańskiemi. Konsula mianuje państwo wysyłające, udzielając mu listów uwierzytelniających (lettres de provision); u-znąje go państwo przyjmujące, udzielając mu exequatur albo placet (w Turcyi berat). Zadania K-ów obejmują następujące przedmioty:

1) ochrona interesów handlowo-politycznych swego państwa, a więc: K-e zwracają pilną uwagę na całokształt wymiany handlowej i stosunków gospodarczych wogóle pomiędzy państwem, które reprezentują, a państwem, w którem są czynni; 2) opiekują się interesami poddanych' swego państwa; 3) wykonywają pewne czynno- sulskij Ustaw), ogłoszony w r. 1858, dotyczy ści państwowego ile na to przyzwala pań-two, tylko urządzeń konsularnych Europy i Ameryki w którem rezydują, mianowicie: a) w charakte-    i jest niezupełny, nader przestarzały, niejasny

rze notaryuszów spisują i poświadczają umowy,    często nawet sprzeczny; mieści się w „Zbiorze

praw“ (Swod Zakonow) t. XI cz. 2; wydanie ostatnie ogłoszone w r. 1893. Tam też w u-wadze 2 do art. 2 mieści się spis traktatów ogóluych, obowiązujących państwo rosyjskie w stosunku do mocarstw zagranicznych; specyalne konweneye konsularne zostały zawarte pomiędzy: Rosyą a Francyą i Niemcami w r. 1874, pomiędzy Rosyą a Włochami — 1875, pomiędzy Rosyą a Hiszpanią —1876. Konweneye, dotyczące wydawania spadków, pomiędzy Rosyą a Anglią w r. 1880; pomiędzy Rosyą a Szwajcaryą i Norwegią w r. 1889. W myśl Ustawy konsularnej K. obowiązany jest składać raporty roczne i czteromiesięczne. Raporty te bywają niekiedy nader cenne (w szczególności raporty K-ów amerykańskich). Raporty K-ów rosyjskich drukowane bywają od

do władz centralnych państwa, w którem urzędują, ale obowiązani są udawać się w tym celu do pośrednictwa przedstawiciela dyplomatycznego swego państwa. W związku z tern nie podlegają władzy państwa, w którem rezydują, tylko o tyle, o ile tego wymaga wykonywanie ich obowiązków; nie korzystają z przywilejów, przysługujących ambasadorom czyli posłom (ob). Prawa ich i przywileje bywają zazwyczaj wyliczane w umowach, a mianowicie: 1) z nietykalności osobistej korzystają jedynie o tyle, o ile jest ona im zawarowana przez umowę albo zwyczaj, przytem nietykalność dotyczy tylko spraw cywilnych oraz więzienia śledczego w sprawach karnych, a w tym ostatnim wypadku obejmuje tylko te sprawy, których prawodawstwo krajowe nie uważa za ciężkie przestępstwa; 2) b'uro konsulatu oraz archiwum mocarstwa“. Konsulowie dzielą się na konsu- jest nietykalne; jeśli K. obok swych obowiązków wykonywa także jakikolwiekbądź zawód, przemysł albo handel, to dokumenty konsulatu musi przechowywać oddzielnie i władze krajowe, dokonywując rewizyi jego osobistego mieszkania, nie mają prawa przeglądania dokumentów urzędowych; 3) K-owie nie są zazwyczaj wolni od jurysdykcyi państwa, w którym urzędują, o ile umowy specyalne nie zastrzegają dla nich tego przywileju; K. obowiązany jest na żądanie władz sądowych stawać w charakterze świadka, przyczem jednak czynione jest niekiedy zastrzeżenie, iż sąd bada konsula w konsulacie; 4) K-owie bywają często wolni od podatków i kontrybucyi, często też wolni są od opłaty ceł wchodowych; 5) do przywilejów K-a należy prawo wywieszania herbu państwowego nad mieszkaniem oraz flagi w pewnych przepisanych okolicznościach. Zbiór przepisów prawa konsularnego rosyjskiego (Kon-

spisują umowy małżeńskie pomiędzy poddanymi swego państwa, opiekują się spadkami pozostnle-mi po tych poddanych oraz ich rodzinami; do nich należy polieya morska, a więc zatrzymywanie dezerterów z liczby majtków okrętowych, zachowanie porządku wewnętrznego na statkach, płynących pod flagą ich państwa, nadzór nad poprawą, zaopatrzeniem i sprzedażą statków rozbitych; b) w charakterze urzędników administracyjnych K-owie wizują paszporty, wydają różne świadectwa, metryki i t. p. dokumenty, wykonywają nadzór nad poddanymi swego państwa w zakresie służby wojskowej i innych obowiązków względem państwa, a w Rersyi rosyjscy sprawują nadzór nad zachowaniem się poddanych rossyjskich i stosują względem nich kary poprawcze. K-owie w zasadzie

98

Wielka EncjUl. 1’r.wfz Iluttr Zcazvt 301 a Tom 2XXV1II

czasu do czasu w urzędowym organie mini-    Od tej chwili nie przestała czynić wszelkich

steryum skarbu „Goniec finansów“ (Wiestnik    możliwych wysiłków w kierunku zniesienia u-

Finansów). K-owie za dokonywane akty polne-    ciążliwej jurysdykcyi, uchylającej zasadniczy

rają specyalne opłaty konsularne, które w r.    czynnik zwierzchnictwa w stosunku do znacz-

1893 dały w Rosyi 210 241 rb. dochodu. U-    nycli mas ludności cudzoziemskiej, na ziemiach

trzymanie K-ów rossyjskich kosztuje około    tureckich zamieszkałej. Wszelkie jednak wy-

750 000 rb. —L i t e r a t u r a. Bulmerincq    siłki pozostały, jak dotąd, daremnemi i mooar-

w „Handbuch des Völkerrechts“ Holtzendorffa t. III str. 685; König „Handbuch des d. Konsularwesens (6 w. 1896); Lehr „Manuel théorique et pratique des agents diplomatiques et consulaires (1888). Wajner „Konsulo-wie w państwach chrześciańskich Europy i Stanów Zjednoczonych“ (po rosyjsku, Petersburg 1894); Ulanicki Zarys historyczny konsulatów rosyjskich za granicą (Zbiór Moskiewskiego Archiwum Min. Spraw Zagranicznych 1893, po rosyjsku). Sprawozdanie z obrad „Institut de droit international“ z r. 1896.

s r.

Konsul Stefan (Konzul), rodem z Bużety (Pinquent) w Istryi, ztąd Istryaninem zwany (* 1531 — f 1580). Wstąpiwszy do stanu duchownego, zasmakował w dążnościach refor-macyjnych i zapizykładem biskupa Capo dMstria, Pawła Vergeriusa, gorliwego stronnika Refor-macyi, udał się do Niemiec i tam dziesięć lat napełnieniu obowiązków kaznodziejskich i nauczycielskich spędził.

Primusa Trubera, t. j. Katechizm i pierwszą część Biblii, przyswoił Chorwacczyźnie, czem się niemało do rozpowszechnienia języka ojczystego przyczynił. Założył w Norymberdze drukarnię głagoliczną, przeniesi ną w r. 1561 do Tubingi, gdzie w ciągu następnego roku (1562) wydał sześć ksiąg głagolicznych („Parvi del nove-ga testamenta“; „Loci communes“ , „Artikuli“, „Predike“, „Postila“)i pisma cyryliczne („Abece-darium“, „Katekizmus“, „Confessio“). Pomagał Truberowi i Antoniemu Dalmatinowi w tłumaczeniach słowiańskich i włoskich. Z drugim z nich wydał w Ratysbonie „Parvidio posztille Evangeljov“ (1568). Bawił nawet w Cliorwa-cyi, gdzie usiłował szerzyć Reformacyę. —J a g i ć „Dtampana Knjiga XVI v. kojoj se je iznova na trag uszlo“ (Knjizevnik III str. 306 — 309); Dobrovskÿ „Slavin“ Praga 1808.

Konsularna jurysdykcya. W r. 1535 król francuski Franciszek I zawarł z Solimanem II traktat (kapitulacyę), na zasadzie którego kon-sulowie francuscy na całej przestrzeni ziemi tureckiej korzystają z prawa jurysdykcyi względem ludności chrześciańskiej w Turcyi zamieszkałej. Za kapitulacyą tą nastąpiło li podobnych, aż wreszcie w r. 1740 zawarty został traktat, obowiązujący po dzień dzisiejszy. Za przykładem Francyi poszły i inne państwa: Anglia—1580 (obecnie obowiązuje umowa z r. 1675), Holandya 1612 i 1680, Austrya—1718 Szwecya —1737, Dania—1.766, Prusy —1761, Rossya— 1774, Hiszpania—1782, Stany Zjednoczone—1830, Belgia —1839. W roku 1856 Turcy a przyjęta została do „koncertu“ europejskiego.

stwa europejskie nie przestawały podkreślać (po raz ostatni w notach z r. 1882 i 83), konieczności, wobec powszechuego rozprzężenia władz tureckich, zachowania przyw ilejów jurysdykcyjnych nietkniętemu Kapitulacye, zawarte z Turcyą, rozszerzano z biegiem czasu na wszystkie inne kraje niechrześciańskie, które znalazły się w polu widzenia interesów europejskich. Poczynając od XVII stulecia, Fran-cya, a za nią i inne mocarstwa europejskie zawarły szereg kapitulacyj z Algierem, Tunisem i Marokko. Dalej z Persyą, gdzie jurysdykcya konsulów francuskich, zawarowana w r. 1708, a rossyjskich w r. 1717, wszystkie pozostałe mocarstwa zawarowały swoje przywileje jurysdykcyjne w ciągu XIX wieku. Poczynając od połowy zeszłego stulecia, rozszerzono te przywileje i na inne kraje (l’extrême Orient): z Chinami (umowa angie lsk a—1842, potwierdzona 1843, 1850, 1858, 1860, 1876; umowa ze Tłóinaczenia kraińskie Stanami Zjednoczonemi 1844,    1868;

a m e-

1. F Ci

f ran eus k a—1844, 1858; szwedzka i nor-w eska—1847; r o s s y j s k a—1851, 1858, 1860); z Syamem (umowa angielska--1855, amerykańska i franc uska —1856, duńska— 1858); z Koreą (umowa am er y k a ńs ka 1882, angielska i niemiecka 1883, rossyj-ska 1888); z Madagaskarem (umowa angielska 1865, francuska 1868 i 1885, rykańska—1881, niemiecka i włoska— 1883): z Zanzibarem (umowa niemiecka— 1885); z Japonią (umowy: amerykańska i angielska 1854, rossyjska — 1855 i 1858, umowa ogólna z Anglią, Stanami Zjednoczonemi, Francyą i Holandyą 1866). Kapitulacye te z biegiem czasu zostają pod wpływem różnych czynników uchylane, przedewszystkiem w tych dzielnicach, co do których prawa zwierzchnicze przechodzą do mocarstw europejskich. Tak było z Algierem i z Tunisem, gdzie z chwilą, gdy zwierzchnictwo przeszło do Francyi, jurysdykcya konsularna mocarstw obcych została uchylona i gdzie konsulów zaczęły obowiązywać ogólne traktaty, zawarte pomiędzy Francyą a mocarstwami. Z chwilą, gdy Bośnia i Hercegowina przeszły pod panowanie austryackie, jurysdykcya konsulów przeszła w ręce sędziów austryackich (1880). Na wyspie Cypr Anglia bez porozumienia zresztą z mocarstwami, uchyliła jurys-dykcyę konsularną. Tak samo w Annamie i Tonkinie, wreszcie w ostatnich latach na Madagaskarze z chwilą, gdy kraje te zostały wcielone do Francyi. Z drugiej strony kraje, w których mocarstwa, „chrześciańskie“ korzystały

z przywilejów jurysdykcyjnych, starają się przy- | poddanych ich państwa; 7) J-ya K-na znajduje wBeje te uchylić. Nie udało się dotychczas dokonać tego Turcyi, natomiast udało się kilku innym państwom. Traktat Berliński z r. 1878 orzekał, że w Bulgaryi, Serbii i Rumunii ju-rysdykcya konsularna zachowana zostaje aż do dalszego porozumienia. Porozumienie to nastąpiło w r. 1883 w stosunku do Serbii i Rumunii. W Bulgaryi w dalszym ciągu obowiązują kapitulacye tureckie. W Japonii opinia publiczna, poczynając od przewrotu r. 1868, nie przestawała uważać j-yi K-ej za uwłaczającą godności państwa. Jednak dopiero po długich negocyaeyach dyplomatycznych zebrała się w r. 1881 w Tokio komisya, obesłana przez wszystkie; mocarstwa, w której przedstawiciel Japonii wystąpił z żądaniem zniesienia sądów konsularnych. Wzamian za to Japonia zobowiązała się otworzyć kraj dla handlu międzynarodowego i nadać cudzoziemcom w zakresie praw handlowych i przemysłowych prawa poddanych japońskich. Ani obrady komisyi, ani obrady drugiej k; nfereucyi (1 maja r. 1886 do 1 lipca 1887) nie dały żadnych rezultatów. Widząc, że na drodze konferencyi międzynarodowej nie da się osiągnąć porozumienia, rząd japoński postanowił prowadzić układy z każdem z państw europejskich oddzielnie i od roku 1889 nasam-przód z Niemcami, potem z Anglią trwały układy, które wreszcie w r. 1894 i 1896 doprowadziły do pożądanego rezultatu. W roku 1899 rząd japoński obwieścił narodowi, że u-dało mu się zdobyć uznanie świata dla praw zwierzchniczych Japonii. Z tą chwilą urysdyk-cya konsularna na zawsze została zniesiona (ob. zarys historyczny układów dyplomatycznych w pracy podpisanego „Japonia, państwo i prawo“ Warszawa 1904).—Prawa konsulów jurysdykcyjnych są następujące: 1) posiadają oni wyłączną władzę policyjną nad poddanymi swego państwa; 2) wykonywają władzę sądową cy- tym artykułem, wilną i karną we wszystkich sprawach, w których, jako strony, występują poddani ich państwa; 3) w sporach pomiędzy poddanymi różnych państw chrześciańskich władzę sądową wykonywa konsul strony pozwanej albo oskarżonej (w myśl zasady „actor sequitur forum rei“); 4) w sporach pomiędzy poddanymi państwa chrze-ściańskiego a tubylcami niema zasady ogólnej.

ważne ograniczenie w sądach międzynarodowych, czyli t. zw. sądach mieszanych (ob.), które stanowią właściwie etap pośredni pomiędzy J-yą K-ną a jej uchyleniem. Rossy a nie zna specyalnych ustaw, dotyczących J-yi K-ej. Prawo określiło tylko organizacyę tych sądów w Persyi (od r. 1829; por. art. 147 —181 Ustawy konsularnej, „Swod Zakonow“ t. XI cz. 2). Spory do 30 rub. rozstrzyga konsul samoistnie i ostatecznie, pozostałe spory cywilne i handlowe spoinie z dwoma obieralnymi przedstawicielami kupiectwa. Taki sąd rozstrzyga ostatecznie wszelkie spory do 150 rub.; większych ustanowiona jest instancya apelacyjna przy misyi w Teheranie, składająca się z starszego sekretarza i dwóch ławników z wyboru naczelnika misyi; dla akcyj powyżej 600 rub. zachowana jest jeszcze droga apelacyi do Senatu. W Turcyi powinny być powoływane przez konsula specyalne komisye (art. 179 U. K.). W rzeczywistości jest inaczej; działają tam (jak i w Chinach) sądy konsularne na podobieństwo perskich. Jurysdykcya w sprawach karnych nie posiada organizacyi właściwej. Konsul sądzi przestępstwa mniej ważne; w sprawach poważniejszych prowadzi tylko śledztwo i akta wraz z przestępcą odsyła do Rossyi (art. 175 K. K.). — L i ter at ur a: Latino „I consoli e le colonie europee nei possedimenti ottomani“ 1898; Martens O konsulach i ju-rysdykcyi K-ej na Wschodzie (po ros., 1873), „Tableau général de l'organisation... de Fln-stitut de droit international“ 1893 str. 119; Co n tuz z i „La instituzione dei consolati ed il diritto internazionale (1885);’ Genevois stoire critique de la juridiction consulaire“ (1886); S am cl „Les étrangers devant les tribunaux consulaires et nationaux ottomans“

(1893). Ob. „Sądy mieszane“’ i literatura pod

s. P.

dla

„Hi-

Konsularne monety ob. Monety konsularne.

Konsulat we Francyi, ob. Prancya i Napoleon Bonaparte.

Konsulat morski (Consolât del mar)—pod nazwą tą przechował się zbiór zwyczajów morskich, zredagowany nie wcześniej jak w połowie wieku XIV (około r. 1370). Redakcya ta spoczywa na zbiorach dawniejszych, mianowicie na prawie miejskiem Tortozy (1272) oraz na prawie zwyczajowem morskiem Barcelony (1283). Goldschmidt (ob.) starał się dowieść, że redakcya składa się z różnych, różneini czasy spisanych części (Costumes de la mar). Różne te części, powiększane i przerabiane,

prawdopodobnie przez pisarza sądu morskiego w Barcelonie—powiązane w jedną całość. Autorowi były znane nietylko źródła prawa Śródziemnomorskiego, specyalnie hiszpańskiego, ale i zwyczaje prawne obowiązujące na wybrzeżu za-chodniem Francyi. K. m. odznacza się bogatą

W Turcyi, w Chinach i w Persyi władzę sądową wykonywują sądy lokalne z udziałem konsula, przeciwnie w Korei, na Zanzibarze i w innych krajach orzekają władze strony pozwanej albo oskarżonej; 5) konsulowie korzystają z prawa pomocy i obrony we wszystkich sprawach, w których poddany ich państwa bywa przywoływany przed sąd miejscowy; 6) ko- zostały wreszcie przez nieznanego autora rzystają z pewnych przywilejów przysługujących posłom i są nietykalni. Posiadają również przywileje nadzwyczajne: wolno im u-trzymywać wartę honorową; mieszkanie ich jest miejscem ucieczki (azylu); ich władza ochronna rozszerza się na dzielnicę zamieszkaną przez

s. p.

kazuistyką. Stąd też wpływ jego był znaczny, zarówno w tym sensie, że prawodawca czerpał z tego źródła treść swojego ustawodawstwa, jak i w tym, że K. był używany przez sądy morskie jako źródło prawa obowiązującego. K. przełożony został na język włoski (1519, 1539, 1549, 1564 i t. d. — do r. 1720 dokonano 11 różnych przekładów, odtąd edycy a Casaregis’a „Ile. d. m. colla spiegazione di Casarogis 1718, wielokrotnie odbit’, po raz ostatni w Wenecyi 1806), holenderski (1704,1723), n i e m i e c-ki (Engelbrechta 1723), francuski Mayso-ni’ego 1577, 1635 (Bouchera 1808), kasty 1-ski (1539, 1732), łaciński (Fischera 1698). W postaci ostatecznej znany jest K. m. w dwu redakcyach: jedna edycya zawiera sam pomnik prawa, w drugiej—znajduje się prócz tego regulamin konsularny Walencyi. Rękopisy zachowane tylko dwa paryskie (z końca w. XIV i początku w. XV). Przedruki nowoczesne w zbiorach Pardessus „Collection de Lois Mariti-times antérieures auXVIII s.“, Paryż 1828-1845 tom II, 1-48, V, 10-13, VI, 492-495; Travers Twiss „Monumenta juridica. The black book of the Admiralty“ 1871 —1876 t. II i III (edycya najlepsza), z dawniejszych wymienić należy Capmany y de Monpalau „Codigo de les Costumbras Maritimas de Barcelona“ (Madryd 1791) tom L — Literatura: Wagner „Handbuch des Seerechts“ 1884, tom I str. 57 i n. Golds]c h mi dt „Universalgeschichte des Handelsrechts“^ 891) str. 268, oraz tenżew „Ztsch. f. Handelsrecht“ tom XXXV str. 312 i n.; Schaube „C. d. M. in. Pisa.“

Konsulaty średniowieczne czyli zarządy miejskie zjawiają się w różnych krajach zachodnio-europejskich w okresie t. zw. rewolucyj komunalnych (ob. Komuna iMiasta) czyli rozwoju samorządu miast. Najwcześniej, bo już w początkach w. XI-ego, wprowadzono urząd konsulów w miastach włoskich, lombardzkich i toskańskich: do najstarszych należały konsulaty w Weronie, Orvieto, Rawennie (wszystkie w początkach w. XI), w Blandrato (w r. 1093), Asti (w r. 1095), Como (w r. 1109), Medyola-nie (w r. 1107), Gwastali (w r. 1115), Placen-cyi (w r. 1126), Modenie (w r. 1150), nadto po za granicami Lombardy! rządzili konsulowie w Pizie (od r. 1094), w Genui (od r. 1099) i inn.; w miastach toskańskich od r. 1101 stoją na czele rządu tak zw. konsulowie rzemieślniczy, starsi cechów miejskich. Również w w. XI powstawać zaczęły konsulaty w komunach (ob. Komuna) południowych we Francyi: w Marsylii, Awinionie, Narbonuie, Lee-toure, Albis, Montpellier i t. d.; w inmych miastach południowo-francuskich urząd konsulów piastowali tak zw. przysięgli (jurés, jurati) lub syndykowie, a w komunach północnych miejsce konsula zastępował mer (jeden lub dwóch, ob. Miasta). Od XII w. iw ciągu XlII-ego powstawać poczęli konsulowie w miastach wolnych niemieckich (Freistädte) i w tak zw• miastach cesarskich (Reichsstädte), a w w. XIII także w miastach holenderskich; w Hollan-dyi zwano ich bądź konsulami (consuls),, bądź radcami (rêdyevan, riuchler). Liczba konsu-ów nigdzie nie była ustalona i wahała się w nader rozciągłych granicach: w miastach włoskich na ogół przeważała liczba 12-tu, aczkolwiek częstokroć bywało mniej albo więcej, a nawet w tym samym mieście wybierano w różnych czasach niejednakową liczbę rzeczonych urzędników (w Modyolanie np. w r. 1117 było 18 konsulów, w r. 1130 — 20-tu a w r. 1162 — 8-iu); najczęściej liczba konsulów odpowiadała ilości administracyjnych i wojskowych okręgów miejskich (rioni, sestieri). We Francyi liczba konsulów wahała się między 2-ma a 6-iu, niekiedy jednak sięgała 24-ch (np. w Tuluzie); w Montpellier obok 12, tak z w. starszych konsulów (consuls majeurs) istniało jeszcze 7-iu, reprezentujących 7 warstw ludności miejskiej. Takąż zmienność i takież wahanie się spostrzegamy również w miastach niemieckich. Wybory K-ów odbywały się w sposób rozmaity: w jednych miastach na zgromadzeniu obywateli miasta w drodze powszechnego głosowania; w innych prawo wyboru konsulów przysługiwało kollegium tymczasowemu, skła- ■ dającemu się z poprzednich członków zarządu miejskiego, byłych konsulów, i z przedstawicieli obywatelstwa w liczbie nierównej: np. we francuskiej komunie Montpellier mieszczanie wybierali ze swego grona specyalnych wyborców, którzy następnie wraz z byłymi konsulami mianowali 60 notablów; z tych ostatnich już przez losowanie wybierano konsulów; w niektórych miastach ludność dzieliła się na kilka klas i każda klasa miała pewną liczbę reprezentantów w osobie wybieranych przez się konsulów własnych: np. w poludniowo-francuskiej komunie Arles, istniało 2-ch konsulów szlacheckich i 2-ch mieszczańskich; później 4-ch szlacheckich i 8-iu mieszczańskich; gdzieniegdzie, zwłaszcza w miastach włoskich, w wyborach brało udział jedynie mieszczaństwo, szlachta bowiem usuwała się systematycznie od spraw miejskich; niekiedy na wybór konsulów wywierał wpływ senior miasta, bądź mianując ich z pomiędzy przedstawionych przez mieszczan kandydatów, bądź zatwierdzając uprzednio przez samą ludność wybrane osobistości: tak się rzecz miała z miastami lom-bardzkiemi po pokoju, zawartym d. 25 czerwca 1183 r. w Konstancyi z cesarzem Fryderykiem I Rudobrodym (cesarz miał na mocy traktatu pokojowego zatwierdzać wybór obywateli miasta). Jeden wspólny wszystkim miastom rys charakterystyczny warto tutaj zaznaczyć : na konsulów wybierano wszędzie ludzi możnych, bądź z grona znaczniejszej szlachty, bądź z arystokracyi mieszczańskiej, z bogatej sfery kupieckiej ; żywioły bardziej demokratyczne

miały wstęp do zarządów miejskich zamknięty, zgodnie z arystokratycznym ustrojem średniowiecznych gmin miejskich (ob. M i a s t a). W zakres kompetencyi konsulów wchodziły wszelkie sprawy finansowe, administracyjne, sądowe i wojskowe ; kollegium ich uchwalało podatki, ter“ (Lipsk 1891). rozporządzało funduszami skarbowemi; ogłaszało rozporządzenia obowiązujące, rozstrzygało sprawy sądowe i ferowało wyroki, czuwało nad warowniami miejskiemi i pełniło naczelne dowództwo nad milicyą miejską. Do pomocy mieli

So hm „Die Entstehung ries deutschen Stadt -wesens“ (1890); K. Hegel „Städte und Gilden der germnnischen Völker“ (2 tomy, Lipsk 1891), Kuntze „Die deutsche Stadtgründungen oder Römerstädte und deutsche Städte im Mittelal-

M l< r

Konsulta, a raczej Consulta (od łac. con-s?</m?=zasięgać lub udziela^ rady)—rada (zgromadzenie). W Hiszpanii zwie się tak rada stanu. W król. Neapolitańskiem K. oznaczała sąd wyższy, a w rzplitej Cysalpińskiej ra-

Hr.

Konsultacya lekarska (z łac. consultation prośba o radę, zasięganie rady) jest albo: 1) poradą zwykłą, po którą chory zgłasza się do lekarza, lub wzywa go do siebie, arlbo też; 2) naradą kilku lekarzy zebranych umyślnie w celu-porozumienia się wspólnego o stanie chorego i wynalezienia wskazań do leczenia go dals;e go; tego rodzaju K. częściej nosi nazwę Konsylium (z łac. consilium - naradzanie się), nakoniec : 3), ale tylko we Francyi, zdarzają się K-e sądowo-lekarskie (Consultations médico-légales), są to orzeczenia składane sądowi na

piśmie przez lekarzy, najzwyklej na żądanie

Dr j. v.

konsule własną radę przyboczną, której skład za dę stanu. Ob. Consulta, równo ilościowy jak i jakościowy bywał nader rozmaitym (publicum consilium, Rath). W miastach włoskich rada ta zwala się zwykle credentia, członkowie jej bowiem składali konsulom przysięgę wierności (credentiam consulum jv.rave-runt); bez zgody kredencyi konsule aie mieli niekiedy prawa rozstrzygać spraw szczególniejszej wagi. W komunach południowo-fran-cuskich publicum Consilium składało się niekie kiedy z dwóch rad: mniejszej i większej (np w Bordeaux w w. XIII obok mniejszej rady 30-tu istniała jeszcze rada większa 300-tu tak zw. obrońców — defensores). Bibli o grafia:

1) Miasta włoskie: H. Leo „Entwickelung der obrony.

Konsultacye prawne. Sprawa pomocy prawnej dla ludu staje się z dniem każdym coraz bardziej palącą i zwraca na siebie uwagę całego niemal świata. Na Zachodzie europejskim zróżniczkowanie sił społecznych nadało potrzebie tej specyalny charakter: organizacye robotnicze, zarówno jak i organizacye polityczne, organizacye kobiece, posiadają w każdym poszczególnym wypadku swoją instytucyę pomocy prawnej. I w kraju największego zróżniczkowania społecznego, w Niemczech, organiza-cya tej pomocy prawnej doszła do istotnie wysokiego rozkwitu. Związki chłopskie (Bauernvereine), związki robotnicze, związki kobiece, związki wyznaniowe utrzymują wszystkie specyalne biura pomocy prawnej, doskonale zorganizowane i scentralizowane. Biura pomocy prawnej dla kobiet (Rechtsschutzstellen für Frauen) w ilości kilkudziesięciu mają organizacyę centralną w Berlinie, na czele której stoi doktor prawa, Marya Raschke. Stronnictwo katolickie zorganizowało doskonale rozwijające się biura pomocy prawnej (Vollcsbureau). Najbardziej rozwinęły się i nabrały istotnie olbrzymiego znaczenia sekretaryaty robotnicze (ob.), z których pierwszy powstał w r. 1894, a już w r. 1901 liczono ich 35. Tak samo rozwijają się biura ludowe, zakładane przez związki zawodowe nie - socyalistyczne, biura pomocy prawnej komunalne (Monachium, Norymberga, Milhuza); w Szwajcaryi sekretaryat robotniczy w ostatnich latach zajął się więcej

Verfassung der Lombardischen Städte“ (Hamburg 1824); B e thm an n-Ho 11 w eg „Ursprung der lombardischen Städtefreiheit“ (Bonn 1846),

Hegel „Geschichte der Städteverfassuug von Italien“ (1847), Hau lie ville „Histoire des communes lombardes“ (1857), A. Pawiński „Zur Entstehungsgeschichte des Consulats in den Communen Nord- und Mittelitaliens“ (Berlin 1867); Gab. Rosa „Feudi i Comuni“ (Bre-schia 1876); Lanzani „Storia dei comuni italiani“ (Medyolan 1881 —84); N. F. F ar a g li a „II communa nell’ Italia méridionale“ (Neapol 1883).    2) Miasta francuskie ob. Bibliografia

w art. Komuna średniowieczna. Nadto: L.

Clos „Recherches sur le régime municipal dans le midi de la France au moyen âge“ w „Mémoires présentés par divers savants à l’Académie des Inscriptions“ („Antiquités de la France“

(t. III, 1859); J. de Séranon „Le villes consulaires et les republiques de Provence au moyen âge“ (Aix 1858), G. Lambert „Es^ai sur le régime municipal et l’affranchissement des communes en Provence“ (Tulon 1882);

Germain „Histoire da Montpellier“ (Montpellier 1751). 3) Miasta niemieckie: Eichhorn „Ueber den Ursprung der städtischen Verfassung“ w „Zeitschrift für geschichtliche Rechtswissenschaft“ (1815 i 1816); W. Arnold „Verfassungsgeschichte der deutschen Freistädte“

(2 tomy, Hamburg 1854); L. v. Maurer „Geschichte der Städteverfassung in Deutschland“

(4 tomy, Erlangen 1869 — 73); G. v. B e 1 o w „Zur Entstehung der deutschen Stadtverfassung udzielaniem pomocy prawnej, a za nim powsta-w „Historische Zeitschrift“ (t. XXII i XXIII, r. ły już specyalne biura pomocy prawnej, zwane 1887 i 1884); tenże „Der Ursprung der dent- „sekretaryatami robotniczemi“ w Bazylei, w' St sehen Stadtverfassung“ (Düsseldorf 1891); -Gallen, w Winterthur i kilku innych po-

mniejszych miastach. Nader ciekawą jest in- gub. Ekaterynosławskiej zarządziło ankietę, któ-stytucya pomocy prawnej, powołana do życia    ra ujawniła, że z liczby 215 zarządów ziem-

w r. 1885 w Kopenhadze przez związek poli-    skich, do których pytanie zwrócone było, 59$

wyraziło się z bezwzględnem uznaniem dla sprawy pomocy prawnej i że tylko 15$ oświadczyło się przeciwko zaprowadzeniu instytucyj tego rodzaju. W jednem z ziemstw postanowiono zaprowadzić naukę początków umiejętności prawnych w szkołach ludowych i wyasygnowano 700 rb. na opracowanie podręcznika odpowiedniej treści. Niezależnie od tych prób, które nie z winy instytucyi samorządu drobne tylko dały wyniki dodatnie, ziemstwa poparły i popierają wszelkie zapoczątkowania tego rodzaju, wychodzące od iunych grup społecznych. I dlatego wszelkie w myśl tych samych zasad i zamierzeń powstałe organizacye pomocy prawnej znajdowały zawsze gorący oddźwięk w instytu-cyach samorządu ziemskiego. W ostatnich latach mianowicie powstają wszędzie organizacye pomocy prawnej, powoływane do życia staraniem młodszych przedstawicieli adwokatury ros-syjskiej, konsultacye pomocników adwokatów przysięgłych. K-ya taka przy zjeździe sędziów pokoju w Moskwie rozwinęła się i rozszerzyła działalność swoją na niektóre powiaty guberni i Moskiewskiej dzięki pomocy ziemstwa miejscowego, które oliarowało jej lokal i uczestniczy również w wydatkach. Petersburskie ziemstwo powiatowe ofiarowało K-yi Szlisselburskiej lokal w gmachu szkoły i płaci 100 rub. rocznie za światło i usługę. Ziemstwo gubernialne jarosławskie ponosi koszty związane z wyjazdami członków K-yi poza granice gubernialnego miasta. Ogółem liczą obecnie około pięćdziesięciu K-yj w państwie. W tej tersburgu, po 2 w Moskwie Kijowie, po 1 w Kazaniu, Irkucku, Tyflisie, Taszkiencie, Rja-zaniu, Włodzimierzu, Jarosławiu, Sewastopolu, Rostowie, Baku, Ekaterynosławiu, Kutaisie, Niższym Nowogrodzie, Nikołajewie, Kiszyniowie, Tomsku, Woroneżu, Chersonie, Kremienczugu i Elizawetgradzie, Marjupolu i Archangielsku itd.; są w Odesie, Wilnie, Grodnie, Żytomierzu,

tyczny adwokatów i prawników (Studmtersam-su ud). W biurze tern udziela się pomocy zupełnie bezpłatnej i codziennie ordynuje tam czterech adwokatów. W Król. Pol. oddawna już odczuwa się potrzebę ujęcia pewną ręką sprawy pomocy prawnej dla ludu pracującego, wiejskiego i miejskiego. Niestety, uczyniono w tym przedmiocie dotychczas niezmiernie mało i in-stytucye p. n. „Kancelaryj włościańskich“,

„Biur porady prawnej“ itp., od lat kilkunastu urządzane, nie rozwinęły się, jak dotychczas, dostatecznie i potrzebie stanowczo nie uczyniły zadosyć. Nasze pisma ludowe radzą sobie w ten sposób, że organizują pomoc prawną w łonie redakcyi, udzielając piśmiennej odpowiedzi na wszelkie zapytania czytelników swoich. Dnia 1 lutego r. 1905 otwarto w Warszawie nową instytucyę p. t. „Konsultacya adwokatów przysięgłych przy sądzie okręgowym Warszawskim“. Względy techniczne wskazały tutaj drogę od lat wielu już obraną przez instytucyę podobne w guberniach Cesarstwa zakładane.

Nigdzie sprawa pomocy prawnej dla ludu nie była tak konieczną, tak straszną, jak w guberniach Cesarstwa. Zajęto się nią tam wnet po zaprowadzeniu instytucyj samorządnych, i w wielkiej ilości „ziemstw“ rossyjskich podejmowano stale w ciągu ostatnich lat trzydziestu kwestyę organizacyi pomocy prawnej.

7 w Pe-

h—'

kie K-ye działają jednakowo dobrze, nie wszystkie rozwijają działalność jednakowo żywą i o-wocną. K-ye znajdują się po miastach i z natury rzeczy czekać muszą, aż wieś do nich przyjdzie. W ostatnich latach zaczęto w Ros-syi organizować pomoc prawną przy komitetach trzeźwości. Komitet zwraca się do K-yi najbliższej, ażeby wysyłała do herbaciarni o-sobę pewną, która-by za niewielką opłatą pisała na żądanie gości prośby, podania, umowy itp., a także listy, przekazy pocztowe, zobowiązania wekslowe itp. Opłata wynosi od 3 do 20 kop. od sztuki, a w skargach, których cena przenosi 80 rub., pisarz pobiera V₄ ; od ceny. Staraniem niektórych komitetów uzyskano i to, że niektóre K-ye wysyłają delegatów na wieś w dni odpustowe i jarmarczne. K-ya przynosi

Oświata ludowa stoi niezmiernie nizko. Świadomość prawna i moralna ludu była prawie żadna. Stosunki dotyczące prawa własności i rodzinne pogmatwane w najwyższym stopniu i trudne do rozwikłania, nawet dla uczonych i wytrawnych prawników. Olbrzymia ilość rozporządzeń z zakresu prawa cywilnego, przestarzałych, niezrozumiałych, obcych życiu spół-czesnemu. Nieprzebrane mnóstwo przepisów administracyjnych, sprzecznych i wykluczających się wzajem, źle i wykrętnie tłómaczonych przez organy władzy administracyjnej. I na tem chaotycznem tle złowieszcza postać pokątnego j Mohylowie, Lublinie i Warszawie. Nie wszyst-doradcy (podpolnyj adwokat), podsycającego pieniactwo i znajdującego doskonałą potemu broń w niedoskonałości prawa i urządzeń prawnych. Nic dziwnego, że ludzie dobrej woli, pracujący w organizacyach samorządu ziemskiego, starali się od najdawniejszych czasów (od r. 1871) stworzyć przy „ziemstwach“ biura pomocy prawnej i pomimo stałej i ciągłej opo-zycyi ze strony władz nadzorczych, opozycyi, opartej na formalnem brzmieniu prawa i popieranej przez Senat aż do czasów ostatnich, powoli posuwali naprzód sprawę oddawna już dojrzałą. Coraz więcej organizacyj samorządnych wypowiadało się za koniecznością zbudowania sieci bmr pomocy prawnej na całej olbrzymiej przestrzeni państwa. W r. 1897 jedno z ziemstw powiatowych (Aleksandrowskie)

w takich wypadkach bezpośrednią i doskonałą pomoc. W ostatnich latach zajęły się bliżej sprawą pomocy prawnej dla ludu t. zw. „Komitety miejscowe dla rozpatrzenia potrzeb przemysłu rolniczego“. Tu sprawa została postawiona bardzo szeroko i powinna w niedługim czasie znaleźć poważne zadosyćuczynienie. —D.

dozór nad czynnościami K-yi należy do sądu okręgowego warszawskiego, jako rady obrończej. — Ob. S e k r e t ary a t y r o b o t n icz e; Pomoc prawna dla 1 udu. —Literatura: Sprawozdania konsultacyj rossyjskich drukuje stale tygodnik petersburski „Prawo“. Ob. także artykuł Berensztama „Juridiczeskija konsultacii“ w miesięczniku „Russkoje bogatstwo“ 1903, «Ns 3. O sekretaryatach robotniczych pisał autor niniej.

1 lutego r. 1905 zaczęła działać przy sądzie okręgowym Warszawskim K-ya adwokatów

Consultant (z łac. com‘^zł«/'e=rnaradzać się z kim, obmyślać co) jest to tytuł dawany lekarzom starszym i doświadczonym, zwłaszcza w szpitalach wojskowych. K-ów takich ordy-natorowie szpitalni młodsi mają prawo i obowiązek wzywać w przypadkach choroby cięższych, szczególnie gdy chodzi o operacye chirurgiczne, ważniejsze. W szpitalach cywilnych niektórych panuje też zwyczaj, że ordynatorom ustępującym po służbie kilkonastoletniej nadawany bywa tenże tytuł, nie nakładający na nich wszakże obowiązków żadnych. K-ami nakoniec nazywani bywają niekiedy lekarze zbierający się u chorego na naradę wspólną (por. K o n-sultacya lekarska).

przysięgłych, która rządzi się następującemi art. obszernie w „Gazecie Sądowej“ 1899. s-p przepisami: Celem K-yi jest udzielanie bezpłatnie osobom niezamożnym wszelkiego rodzaju porad oraz opinij prawnych. Członkami K-yi mogą być adwokaci przysięgli, urzędujący przy sądzie okręgowym warszawskim. Porad udzielają dyżurni członkowie K-yi w gmachu sądu okr. Warsz. Wyznaczone w tym celu dni i godziny podane zostają do powszechnej wiadomości przez ogłoszenia w gazetach.

W sprawach prostych porady udzielane bywają przez dyżurnych na poczekaniu, ustnie.

Dr J. 1\

W sprawach skomplikowanych dyżurni oznaczają osobie, żądającej porady, termin, w którym udzielona jej zostanie porada lub opinia piśmienna po rozpoznaniu sprawy w radzie K-yi.

Konsumpcja (z łac. consumptio, od consuiue-re=miszczyć, morzyć, unicestwić) po polsku niszczenie, schnięcie ciała, suchoty» wycieńczenie, s tan ustrój u, będący następstwem chorób ciężkich, wyniszczających ciało, zwłaszcza t. zw. gorączek trawiących, jest tylko ob:aw, nie zaś choroba swo-

I)r J. P.

to zatem ista.

Konsumpcya, ob. Spożycie.

Konsygnacya (z łac. consiyno) — wykaz, spis, specyfikacya towarów wysłanych, zestawienie frachtów. Konsygnować znaczy w ogólności zapisywać, zestawiać, a w języKu handlowym zestawiać, wciągać do ogólnego wykazu towary wysyłane.

Konsylium, oh. Konsultacya w medy-

St. A. K.

cynie.

Konsystonoya —stopień gęstości ciała, zagęszczenie jego cząstek, od spójności ich zawisłe. Używa się terminu tego głównie do wskazania rozmaitej płynności ciał ciekłych i półpłynnych, jak K. syropowa, lepka, ciasto-wata.

S. K.

Konsystorz biskupi (w kościele katolickim). Starożytna rzymska instytucya rady wyższej (Consistorium) została przyjęta przez Kościół i przy siedzibach biskupów, arcybiskupów i papieżu powstały rady do roztrząsania spraw ważniejszych. Nosiły one nazwę K-y i później wytworzyły nową organizacyę kapituł katedralnych i kollegiów kardynalskich (ob.). K-e o-becne powstały wskutek przelewania władzy przez biskupa na pomocników. Oficyał generalny (ob.) i wikaryusz generalny (ob.), otrzymując mandat od biskupa do wykonywania czynności duchownych i administracyjnych w dye-

Termin do udzielenia odpowiedzi piśmiennej nie może przewyższać trzech tygodni, jeżeli o-soba żądająca porady nie wyrazi na piśmie zgody na jego przedłużenie. Z rad i opinii mogą korzystać tylko osoby niezamożne, i dlatego udzielenie ich może być odmówione osobom, których zamożność znana jest członkom —dyżurnym. Opinie piśmienne winny być podpisane conajmniej przez trzech członków kon-sultacyi. Oryginały opinii pozostają w aktach K-yi. Porady i opinie mogą być udzielane osobom zamiejscowym, atoli udzielanie im porad piśmiennych zależy w zupełności od uznania członków dyżurnych. Osoby żądające wskazania im obrońcy do prowadzenia spraw, dyżurni odsyłają do zarządu K-yi. Wskazany przez zarząd członek K-yi nie może odmówić przyjęcia sprawy bez przytoczenia uzasadnionych przyczyn. Warunki, dotyczące honora-ryum, zależą od umowy. Członkiem K-yi mo^ że być każdy adwokat przysięgły. Przyjęcie następuje na mocy decyzyi zarządu K-yi. Pomocnicy adwokatów przysięgłych mogą być dopuszczeni do asystowania przy udzielaniu porad za zgodą dyżurnych członków K-yi oraz do brania udziału w redagowaniu opinii za zgodą rady K-yi. Każdy członek K-yi, obowiązany jest wnosić corocznie rub. 4 na ogólne wydatki.

Zarząd skłnda się z 5 członków, wybieranych przez ogólne zebranie na lat dwa. Kieruje wszystkiemi jej sprawami administracyjnemi i zarządza funduszami, mianuje kasyera-se-kretarza do prowadzenia korespondencyi i rachunkowości zarządu. Rada członków K-yi decyduje w kwestyach prawnych, składa się z 5 członków pod prezydencyą członka zarządu.

Ogólne zebrania członków odbywają się corocznie najpóźniej w lutym. — Bezpośredni | cezyi, obierali sobie lub mieli wyznaczonych

rający się w Warszawie, jako najwyższa władza, K. ewangielicko-reformowany — do tego synodu zastosowany został. Skład jego stanowią: prezes świecki, duchowny, wice-piezes, którym jest Superintendent, dwóch członków świeckich i jeden członek duchowny oraz sekretarz kancelaryi. W sprawach tyczących sądu K-ego prokurator królewski i pisarz sądu K-a ewaugielicko-augsburskiego należą także do składu sądu K-a ewangelicko-reformowanego. Prezes i członkowie świeccy K-a wybierani są z groua członków synodu na lat trzy, a prezes na lat cztery. W przepisach tymczasowych § 10 zastrzega, aby przepisy te rozszerzono, co dotąd nie nastąpiło. Organizacya sądu K-a zatwierdzoną została w r. 1861, jednocześnie z organizacyą dla sądu K-a ewaugielicko-augsburskiego.

doradzców i urzędników, których skład nazywał się K-em. Zadania, skład a nawet i nazwa tych instytucyj różnią się w rozmaitych krajach, zależnie od zwyczajów miejscowych. U nas na czele K-rzy stoi oficyał generalny, mający do pomocy sędziów-surogatów i asesora, a właściwą kaneelaryą zarządza regens kan-celaryi. Do wykonywania władzy sądowniczej istnieje sąd biskupi z powyższym składem pod pre-zydencyą biskupa. Z powodu rozległości dye-cezyj i trudności środków komunikacyjnych biskupi prócz K-a generalnego stwarzali kon-systorze t. zw. f oralne w odleglejszych miejscowościach dyecezyi i te załatwiały mniejszej wagi sprawy sądownicze i administracyjne, ważniejsze odsyłając do K-a generalnego.

Konsystorz (w kościele ewangelickim). W kościele ewangelickim obojga wyznań K-e na zasadzie Unii Sieleckiej z r. 1777 zgromadzały się w pewnych odstępach czasu w Warszawie celem załatwiania bieżących spraw kościelnych, jak: dyspens, rozwodów, itp. Ponieważ w kościele ewangelicko-reformowanym zarząd kościoła był synodalny, takie kad ucye wystarczały. W czasie istnienia generalnego K-a ewangelickiego w Król. Polskiem w latach 1828 —1849, sprawy K-alne wspólnie załatwiało dwóch prezesów, którzy naprzemian pełnili swoje obowiązki. D. 8 (20) lutego 1849 r-ukazem cesarskim generalny K. podzielono na dwa: 1) ewangelicko-augsburski i 2) ewangelicko - reformowauy. Według zatwierdzonej organizacyi kościelnej dla K-a ewangelicko-augsburskiego wszystkie parafie tego wyznania zostają pod zarządem tej instytucyi, złożonej z prezesa świeckiego mianowanego przez monarchę, z dwóch członków świeckich i dwóch członków duchownych, mianowanych przez ministeryum spraw wewnętrznych, i z wiceprezesa a zarazem generalnego superinten-denta, który może albo być pastorem pierwszym parafii warszawskiej, obranym z pośród duchownych, według u-

S. l’ł.

Ks A. K T>.

Konszyn Mikołaj, poeta i pedagog rossyj-ski (* 1793 — f 1859), drugorzędny poeta doby romantyzmu, pisywał elegie i inne ulotne wiersze, śród których rozpoczynający się od słów „Wjek junyj, prelestnyj, druzja, uletit“ przetrwał dotychczas. Osobno wydał: powiastkę allegoryczną „Władjelec wołszebuago chrusta-lika“ (Petersburg 1825), almanach „Carskoje Sieło“ (tamże 1833, przy współudziale bar. A. Rosena), romans historyczny „Graf Obojauskij iii Smolensk 1813 g.“ (tamże 1834). Na starość zajmował się historyą i wiele jego rękopisów w tym zakresie przechowuje się w Petersburskiej bibliotece publicznej. Autobiografię K-na umieścił „Istoriczeskij Wjestnik“ (z r. 1884 J\° 8). Por. Kirpicznikow „M. M. K; epizod iz istoryi romantizma“ („Russkaja Myśl“ 1897 r. JY° 5).

Kontagium, ob. Zarazek.

Kontakt (fizyka). Wyrazu K. używa się w nauce o elektryczności dla oznaczenia ścisłego zetknięcia się dwóch przewodników elektrycznych (zwykle metalowych). K. bywa dobry albo być lub zły, stosownie do tego czy prąd elektryczny napotyka maty opór lub duży przy przejściu znania monarszego. Od r. 1849 było czterech j z jednego przewodnika na drugi przez miejsce generalnych superintendentów, z których dwaj zetknięcia się. Dla prawidłowego działania byli zarazem pierwszymi pastorami parafii war- urządzeń, w których przebiega prąd elektry-szawskiej. Do atrybucyi K-a należy: nadzór czny niezbędue są dobre K-y (t. j. o małym nad czystością nauki wyznania, nad regularnem oporze). Aby K. był dobry, stykające się po-spełuianiem czynności religijnych, oraz cenzura , wierzchnie metali powinny być czyste i mo-książek treści duchownej, udzielanie pozwoleń . żliwie szczelnie przylegać do siebie; zwykle na ochrzczenie prozelitów, sprawy rozwodowe, J niezbędne jest pewne ciśnienie na powierzchni i dlatego do składu sądu K-ego należy proku- ; zetknięcia się. Ciśnienie takie osiąga się przez rator królewski i pisarz sądu K-ego. Do K-a . sprężystość metalowych części, między któremi należy też egzaminowanie kandydatów do sta- | zachodzi K. Bez ciśnienia dobry K. można nu duchowego i upoważnienie do ordynowania otrzymać, zanurzając metal w rtęci, w tym ra-ich. Wybór duchownego pozostawiony jest | zie trzeba jednak bardzo dbać o to, aby metal członkom osieroconej parafii. K. augsburski zanurzony i rtęć były czyste. Najłatwiej u-również załatwia sprawy hernhutów i menoni- j trzymać w dobrym stanie K. pomiędzy przewo-tów. W podobnym duchu nastąpiło urządzenie dnikami platynowemi, zwykle stosuje się K. kościoła ewangielicko-reformowanego w Króle- pomiędzy ostrzem piatynowem i płytką piaty-stwie Polskiem, z tą różnicą, że ponieważ w ko- ■ nową; można jednak korzystać z takiego K-u tyl-ściele tym ustanowiony został synod, co rok zbie- ko przy prądach słabych. Dla otrzymania

M. P.

roz-

za

prądów silnych stosują rozmaite inne metale; przez odpowiednie urządzenie powierzchnie K-owe przyciska się do siebie lub też zluto-wuje się. Jeżeli K ma być niestały, to u-rządza się go tak, aby przy przerywaniu (wyprowadzaniu metalowych części ze stanu zetknięcia się) i przy utworzeniu K-u powierzchnie K-owe ocierały się o siebie. W elektrotechnice K-ern ściennym nazywa się urzą-

iiiiŁ

Fig. 137. Kontakt.

dzenie umożliwiające łatwe łączenie i rozłączanie przewodników doprowadzających prąd do przenośnych przyrządów eletrycziivch z sieci przewodników stale umocowanych na ścianie. Taki K. ścienny składa się zwykle z izolacyjnej podstawki, na której są umieszczone dwie rurki metalowe, połączone ze stałemi przewodnikami; taką podstawkę z rurkami przymocowuje się na ścianie. Druga część K-u składa się z dwóch metalowych patyczków umocowanych, na izolacyi, i zwykle nazywa się w tyczną lub zatyczną. Patyczki metalowe połączone są z przewodnikami prowadzącemi prąd do przenośnego przyrządu elektrycznego; wtyka się je w rurki nieruchomej części ściennego K-u. Podobne K-y bywają wiszące.

Kontakt (ehern.), ob. Kataliza.

Kontakty w geologii i petrografii są to pasy zetknięcia się skały wybuchowej ze skałą istniejącą przed powstaniem skały pochodzenia ogniowego. Gdy gorąca, ognistociekła masa, t. zw. magma (ob.), wydostaje się z głębin ziemi ku jej powierzchni, przerywa skały już istniejące, styka się z niemi i sprawia w nich najróżnorodniejsze zmiany zarówno temperaturą swoją, jak terni ciałami gazówemi, które obficie

Widna Eneykl. Pnwaz. Iluttr. Zeizyt 301 a Tom XXXVIII

się z niej wydzielają podczas jej stygnięcia. W pasie K-u w ten sposób powstałego zjawiają się nowe minerały, których niema w obydwu skałach dalej od zetknięcia. Całe przyrodzenie K-ów zależy od warunków bardzo wielu, a przedewszystkiem od składu skały przerywanej, od jej budowy, od temperatury skały przerywającej, od natury gazów z niej wydobywających się i od głębokości, na której zachodzi proces powstawania K-u. Tak więc najsilniej zmianom K-wym ulegają iłołupki, fi-lity i wapienie piaszczyste, kiedy piaskowce i gnejsy prawie wcale zmian nie wykazują, gdy zetkną się z gorącą lawą. Im większa jest masa wdzierającej się magmy, tem pas K-u jest szerszy. Szerokość jego waha się w granicach bardzo znacznych: tam gdzie cienka żyła lawy zetknęła się ze skałą trudno przeistoczeniom podlegającą, pas K-u zaledwie przez mikroskop jest dostrzegalny; kędyindziej zaś, gdzie wielkie masy magmatyczne zwolna stygły w zetknięciu ze skałą do zmian podatną, pas K-u miewa do czterech kilom, szerokości, jak np. K. iłolupka z granitem w Bretanii (okolice Rostrereu). Co dotyczy natury chemicznej pasów K-wy cli, to różnią się one albo tylko innym stanem krystalizacyi aniżeli niezmienione części skały (tak np. wapienie w K-ch stają się marmurem krystalicznym) albo też pojawiają się w K-cie minerały (granaty, epidoty, wolastonit, wezuwian), których poza pasem K-u niema.    ¹ w‘

Kontemplacya (od contemplor), jest to stan taki umysłu, kiedy jaźń nasza zupełnie odrywa się od wrażeń zewnętrznych i zagłębia się we własnych myślach celem poznania istoty wszechrzeczy lub Boga. Chodzi tutaj przedewszystkiem o to, żeby wrażenia, które dochodzą bezpośrednio ze świata zawnętrznego, nie mąciły naszego rozmyślania, a myśl mogła oderwać się od świata zmysłowego a więc i od swojej własnej istoty zmysłowej, czyli od swoich chwilowych potrzeb, słowem od całej otaczającej nas rzeczywistości. K-cyą można więc nazwać tylko takie rozmyślanie, które wypływa z czystego popędu do poznania, a więc rozmyślanie zupełnie bezinteresowne. Takie właśnie myślanie Platon (429—356 p. N. Chr.) uznawał najwyższą czynność duszy, w której ujawnia się pokrewieństwo nasze ze światem nadzmy-słowym, ze światem idei (ob. Idea). Tej czynności żądał Platon od filozofów (ob; Filozofia). Umysły zdolne do odrywania się od świata zmysłowego i zagłębienia się w sobie zowią się K-cyjnemi.    J' u

Konterfekt ( Z franc, contrefait) znaczy to samo, co podobizna postaci lub rysów jej twarzy bez względu na to, w jaki sposób i na czem jest wykonana — w obrazie, sztychu, w rzeźbie, w miniaturach lub na medalach i monetach. Wyraz K,, zwykle używany daw-

K B.

W. Ch

niej, został obecnie zastąpiony lepszym terminem portret.

Kontkiewicz Stanisław, wybitny geolog polski (* 6 maja 1849, w Warszawie). Ukończywszy gimnazyuin w Warszawie w r. 1866, wstąpił na wydział matematyczny Szkoły Głównej, gdzie przebył dwa lata, następnie zaś do politechniki Ryskiej na wydział inżenieryi, który ukończył w r. 1871. Przez dalsze dwa lata pracował przy budowie kolei żelaznych w Rossyi; ponieważ jednak zajęcia te nie odpowiadały zamiłowaniu K-cza do nauk przyrodniczych, porzucił je, wstąpił do Petersburskiego Instytutu Górniczego i poświęcił się specyal-nym study om nad geologią. Ukończywszy instytut w roku 1876 , otrzymał stanowisko w departamencie górniczym jako geolog. Odtąd zaczyna się wielostronna a nieprzerwana praca K-cza na polu geologii. Lato r. 1876 spędza w okręgu górniczym Złatoustowskim na Uralu; wyniki badań swych ogłasza w miesięczniku „Gornyj Żurnał“ (Badania mikroskopowe skał granitowych złot. okr. górniczego 1877, t. IV). W roku następnym prowadzi badania geologiczne wzdłuż linii Uralskiej drogi żela-zńej górniczej pomiędzy stacyami Jekaterynbur-giem i|Biserem; rezultaty podaje w tymże czasopiśmie (Sprawozdanie z badań geologicznych wzdłuż ural. dr. żel. góru. r. 18801. II), dołączając mapę zbadanego obszaru. Następnie wraz z inż. Taskinem prowadzi w gub. Ołoaeckiej poszukiwania w celu zbadania znajdujących się w powiecie Po wieniec kim złóż antracytu. — Poszukiwania te doprowadziły do odkrycia nowego minerału węglowego: s z u n g i t u, opisanego przez K-cza w pracach petersburskiego Towarzystwa Mineralogicznego w r. 1878. Lata 1878—9 K. spędza w Rossyi południowej na badaniach pasma skał granitowych, gdzie wykrywa złoża rud żelaznych koło góry Korsak-Mogiła; wyniki poszukiwań drukuje w „Górnym Zürn.“ (Badania geologiczne w paśmie granitowym Noworo^syi na wschód od rz, Dniepru, 1881, t. I), przyczem daje pierwszą dokładną mapę geologiczną Rossyi południowej. W tym samym czasie bada dokładnie budowę geologiczną słynnych obecnie złóż rud żelaznych W Krzywym Rogu; wynikiem tych badań była praca: Opis geologicznych okolic Krzywego Rogu („Gorn. Żurnał“ r. 1880, t. I). Praca ta posłużyła za podstawę do dalszych poszukiwań górniczych i badań w tej miejscowości. W r.

1880    K. prowadzi wraz z Michalskim pod kierownictwem Kosińskiego badania geologiczne w południowej części gub. Kieleckiej w celu wyjaśnienia kwesty i soli kamiennej; wyniki o-głasza w „Pamiętniku Fizyograficznym“ z roku

1881    i 1882 („Sprawozdanie z badań geologicznych, dokonanych w południowej części gub. Kieleckiej w r. 1880“). Wbrew zdaniu Kosińskiego K. twierdzi stanowczo, że na całym zbadanym przezeń obszarze nigdzie niema przekonywających wskazówek co do pokładów soli kamiennej, a przeciwnie jest wiele argumentów, które wprost takiej możliwości zaprzeczają. Poszukiwania tego rodzaju należałoby prowadzić wyłącznie na północo-zachodzie Królestwa, w okolicach Ciechocinka i Lubrańca. Zdanie takie K-cza, w zupełności potwierdzone przez innych geologów, położyło kres poszukiwaniu soli w gub. Kieleckiej, trwającemj od chwili odcięcia Wieliczki od Królestwa Polskiego przez rozbiory. Przeszedłszy w r. 1881 do działalności praktycznej, jako dyrektor kopalni w Krzywym Rogu, K. prowadzi w dalszym ciągu szczegółowe poszukiwania tamtejszych rud żelaznych, oraz badania geologiczne znajdujących się tam skał osadowych trzeciorzędowych. Rezultaty pierwszych pozostały w rękopisie, co do drugich wyniki były ogłoszone w pracach petersburskiego tow. Mineralogicznego. W r. 1886 K. wraca do kraju jako dyrektor kopalni węgla kamiennego w Dąbrowie Górniczej i po za działalnością techniczną uprawia badania geologiczne w południowo - zachodniej części Królestwa. Wyniki podaje w „Pamiętniku Fi-zyograficzuym“ („Badania geologiczne w paśmie formacyi Jura między Częstochową a Krakowem“, 1890 r.). Badania, prowadzone w latach 1893 — 95 w gubernii Kieleckiej miały na celu dokładne poznanie tej części gór Kieleckich, gdzie znajdowały się dawne kopalnie miedzi i ołowiu. Krótkie sprawozdanie z tych prac podał „Pam. Fiz.“ z r. 1896. W ciągu lat 1897 — 1899 K. prowadzi badania, mające na celu znalezienie nowych złóż galmanu w okolicach Olkusza i rezultaty tych badań podaje w „Gorn. Żuru.“ (Sprawozdanie z badań geologicznych i poszukiwań złóż rud cynkowych w okolicach osady Sławków, r. 1902 t. I). Pozatem pozostają jeszcze w rękopisie obszerne maferyały dotyczące geologii okolic Dąbrowy i pasma gór Świętokrzyskich. Z prac K-cza nieoryginalnych zasługuje na wzmiankę dokonany pod jego kierownictwem przekład dzieła Jerzego Pus cha „Geologiczny opis Polski“. Prace zawodowe i naukowe nie przeszkadzają K-czowi w braniu czynnego udziału w życiu społecznem. Od chwili założenia szkoły górniczej w Dąbrowie K. wykłada geologię, mineralogię i tymczasowo język polski. W roku 1896 przeprowadza otwarcie sekcyi VII-ej górniczo-hutniczej oddziału warszawskiego Towarzystwa popierania przemysłu i handlu zostaje też jej przewodniczącym i przedstawicielem na zjazdach przemysłowców górniczych Król. Polskiego. Staraniom K-cza zawdzięczać należy wprowadzenie do tygodnika „Przegląd Techniczny“ działu „Górnictwo i Hutnictwo“, który to dział w r. 1903 przekształcony został w osobne czasopismo „Przegląd Górniczo-Hutniczy“.

Konto, ob. Conto.

Kontokurrent, rachunek bieżący, ob. Conto corrente.

Kontrabanda oznacza wprowadzanie do kra- ce okazał się bardzo niedogodnym. Korsarze jn zakazanych a nieoclonycli przedmiotów. Nad- j pod banderą państwową zaczęli się dopuszczać to miano takie nosi sam towar nieoclony, a do rozmaitego rodzaju nadużyć. W tych warun-kraju podstępnie wprowadzony. — Wyszczegól- kach handel na morzu stał się niemożebnym. To

nienie towarów opłacających cło obejmują u-stawy celne (ob. Cło).—K. posiada jeszcze spe-cyalne znaczenie jako K. wojenna.

Kontrabanda wojenna. Kwestya K-y w-ej przechodziła rozmaite koleje, dotąd atoli przez prawo międzynarodowe nie została ściśle wiązaną. Nawet usiłowania ku wyjaśnieniu, jakie przedmioty należy uważać za K-ę, nie osiągnęły celu. Ustalono tylko ogólne pojęcie, że dowóz przedmiotów, służących do zaspokojenia potrzeb wojennych (artykułów: żywności dla wojska, furażu, amunicyi i artyleryjskich przyrządów, węgla dla floty) dla stron wojujących przez rządy państw niebiorących udziału w wojnie lub przez ich obywateli przez lądowe granice lub morzem nazywa się K-ą w-ą. Zasada ta, jakkolwiek dość ścisła i sprawiedliwa, była i jest stale naruszana, a każda nieomal wojna może dostarczyć przykładów nieposza-nowania tego postulatu. Nawiasowo dodać należy, że K-a rzadziej jest praktykowana przez lądową granicę. Do rzadkich tych wyjątków należy dostarczanie przez rząd pruski wojskom rosyjskim pontonów dla przeprawy przez Wisłę podczas wojny r. 1831. Natomiast na morzu, — na tym wszechświatowym gościńcu handlowym, otwartym dla wszystkich narodowości—przemytnictwo bywa uprawiane na wysoką skalę, szczególnie na niekorzyść strony posiadającej flotę wojenną słabszą od przeciwnika. Zachętą do tego procederu są korzyści mate-ryalne, ujemną stroną podobnego rodzaju przemysłu będą olbrzymie straty w razie niepowo-wodzenia. Statek pojmany przez stronę przeciwną staje się łupem wojennym wraz z całą zawartością. Z innej znów strony każdy z przeciwników stara się nietylko o uniemożliwienie dowozu przedmiotów K-y w-ej, lecz o zadanie ciosu handlowi nieprzyjaciela. W tym też celu dawniej podczas wojen, a niejednokrotnie i podczas pokoju, lecz przy zaognionych stosunkach, uciekano się do użycia korsarzy czyli najmitów, których statki włączane były do floty wojennej. — Posiadając dobrze uzbrojone okręty napadali korsarze nietylko na przemytników wojennych, ale na statki handlowe przeciwnika, i częstokroć staczali krwawe boje z jego flotą wojenną. Prawo do korsars t w a (ob.) powinno było być uwierzytelnione przez odpowiednie upoważnienia, patenty, listy, dawane albo przez mi-nisteryum marynarki lub też przez osobę upoważnioną przez rząd do najmowa lia korsarzy. Korsarz obowiązywał się spełniać prawa i zwyczaje wojny i tylko w tych warunkach statek jego uważano za okręt wojenny. Patenty i listy uwierzytelniające wydawano uietylko własnym poddanym, lecz także obywatelom państw innych. System ten prowadzenia wojny wkrót-

II. K.

też za zgodą mocarstw zaprzestano z początku wydawać patenty na prawo korsarstwa podczas pokoju, a następnie przyjmować usługi najmitów z pośród obcych poddanych. Jednocześnie prawo międzynarodowe ujęło korsarstwo w pewne kar-roz- by, a mianowicie: ł) statek korsarski powinien był mieć pątent któregokolwiek z mocarstw uznanych; 2) patent winien być wydawany na określony termin, po którego upływie tracił swą siłę, 3) zabroniono korsarzowi przyjmować patenty od obu stron wojujących, 4) nielegalnie przyswajać sobie statki i towary,

5)    stawać w szeregach pretendentów do tronu,

6)    obowiązano zachowywać wszystkie prawa i zwyczaje wojny, przyczem surowo wzbroniono rozpoczynać bitwę pod cudzą banderą, 7) roz-kazano^poddawać surowej kontroli sądów morskich legalność zajętych przez korsarzy statków. W razie niespełnienia przez korsarza któregokolwiek z pomienionych punktów uważano go za piratę, czyli rozbójnika morskiego, i sądzono wedle praw tego państwa, które go trzymało. Przyjęto za zasadę, aby rozbójników morskich, którzy broniąc się, użyli oręża skazywać na śmierć.₀ Każdy statek, na który padało podejrzenie o rozbój morski, mógł być zatr*;yman; ; niewinnie zatrzymanemu zwracano koszty za stratę czasu. Za piratów zaczęto uważać też zbuntowane załogi statków, które orężnie ystąpiły przeciwko innym o-krętom wojenn m swego państwa (Sprawa statków angielskich „Pire Ply“ i „Araco“ w roku 1801). W r. 1856 traktatem Paryskim korsarstwo zostało zniesione. Traktatu nie podpisały tylko Stany Zjednoczone, wskutek czego kwestya korsarstwa nie jest jeszcze formalnie załatwioną. Jednocześnie poczęto czynić usiłowania ku umiejscowieniu złego, jakie wynikało dla handlu z podejrzeń o K-ę w-ą. Statki kupieckie zatrzymywano śród morza, zwracano z drogi częstokroć o kilkadziesiąt lub kilkaset mil, aby je poddać jurysdykcyi sądów morskich państwa zainteresowanego. W razie nawet uniewinnienia strat za zwłokę czasu i zepsucie towaru nie zwracano. Rzecz nie mogła się obyć bez nadużyć, sędziami bowiem i wykonawcami wyroku byli zwykle ludzie stronni. Najbardziej cierpiały na tern statui handlowe poddanych państw słabych. Gwałty podobne zaczęły się coraz częściej powtarzać, każda bowiem ze stron pokrzywdzonych szukała sobie zadośćuczynienia w konfiskacie okrętów państw, które dopuściły się niesprawiedliwości przedtem. Była to więc broń obosieczna, która siała spustoszenia w handlu. To też po wzajemnem porozumieniu się między niektóre-mi z mocarstw postanowiono morze uważać za neutralne, tylko pas przybrzeżny pewnej szero-

sowę

szerokim na 21 kim. Angielskie prawo uważało pas trzymilowy (5 kim ) za własność państwa, inne rządy rozs-erzały go do 60. Wedle zdania znów niektórych znawców prawa międzynarodowego szerokość pasa przynależnego do państwa powinna być ograniczoną przez daleko-nośność strzału armatniego. Taki zamęt pojęć dotrwał do czwartego dziesiątka stulecia XIX, w którym sprawa ta przybrała inny obrót. Rossya prowadziła wówczas wojnę z góralami kaukaskimi. Kilka prywatnych statków angielskich, podejrzewanych przez władze rosyjskie o dowóz K-y w-ej dla Czerkiesów, aresz-Na notęTangielską, wktó-

ma

J K-nd.

kości jako własność państwa odpowiedniego. Nie przyszło jednak do ustalenia ogólnej zasady, jakiej szerokości miał być ów pas przybrzeżny, kiedy sprawa ta została skierowana na inne tory. Rozmaite państwa, zawierając traktaty lub też stanowiąc prawa w tej kwestyi, oznaczały szerokość pasa rozmaicie. Pierwszym był traktat Paryski r. 1763, który zagwarantował neutralność morza, wolność zaś rybołówstwa ograniczył w zatoce św. Wawrzyńca na 15 mil od brzegu angielskiego i '25 w^oko-licach przylądka Bretońskiego. Na zasadzie traktatu o handlu niewolnikami środki przymu-były stosowane do handlarzy w pasie

towano na morzu, rej wyłuszczono wszystkie przykłady, dowodzące neutralności morza, a przez to samo nietykalności statków handlowych, rząd rosyjski wskazał na niezgodność postanowień co do szerokości pasa. Na tej zasadzie hr. Nesselrode przychodził do wniosku, że każdy rząd pozostawił sobie prawo rozstrzygania tej kwestyi bez żadnej kontroli, mając na względzie wyłącznie swój własny interes. A więc, jeżeli n oże istnieć ogólna zasada—brzmiał dalszy ciąg noty—na którą powinny się zgodzić państwa i publicyści, to powinna ona być następującą. „Każdy rząd ma prawo, a nawet obowiązek uwzględniania przedewszystkiem swoich potrzeb i swego bezpieczeństwa“ (Sprawa statków „Vixen“ i „Thedora Spencer“). Prawo międzynarodowe tę złą stronę, że z całą ścisłością jest stosowane do słabszych. Jeżeli je zaś pogwałci któreś z państw, których ręka sprawiedliwości dosięgnąć nie może, to pogwałcenie staje się zasadą przyjmowaną przez wszystkich. Tak się też stało tym razem. Za przykładem Ro-syi zasadę neutralności morza odrzuciły wszystkie państwa. Obecnie kontrabandzistówj wojenny 3h można ścigać wszędzie. Traci na tern handel, traci bardziej jeszcze od^czasówjwojny angielsko-boerskiej,^ kiedy Anglicy przyjęli za zasadę uważać za K-ę w-ą nawet produkty spożywcze, przeznaczone dla spokojuych obywateli strony przeciwnej. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej zasadę tę rozszerzono na wiele innych towarów (np. szyny) idących do państwa, prowadzącego akcyę zbrojną, pod pozorem, iż mogą być użyte po sprowadzeniu przez armię. Niebezpieczeństwo jednak nie zmniejsza K-y w-ej, Jbo pragnienie zysków popycha osoby awanturnicze^ do ryzyka. Szczególnie wiele przykładów K-y w-ej dostarczyła wojna rosyjsko-japońska, teren bowiem (morza) był dla niej nadzwyczajnie dogodny. Statki uprawiające K-ę w-ą i ich właściciele są tylko fi-gurantami, pionkami. Największe pono zyski ciągną z tego procederu kapitaliści, którzy zakładają towarzystwa ubezpieczeń statków przemytniczych i ich towarów. W miarę zwiększania się szans przytrzymania statku podnoszoną jest opłata ubezpieczeń i dochodzi też czasami do niesłychanej wysokości. Pomimo to jednak ryzyko czasami jest tak wielkie, iż towarzystwa asekuracyjne odmawiają ubezpieczeń na całą wartość statku wraz z jego towarem.__Podczas wojny rosyjsko-japońskiej przemytnicy',.niemieccy i'angielscy uprawiali podwójną grę: brali wielkie zadatki od jednej ze stron bez^obowiązku zwrotu wrazie przytrzymania,^ sprzedawali towar za wysoką cenę stronie przeciwnej. Tym sposobem, nie płacąc olbrzymiego ubezpieczenia, zarabiali kolosalne sumy. Rozwojowi K-y w czasie wojny pomógł zupełny upadek w ostatnich czasach korsar-stwa. Sprawiła to technika budowania okrętów i ich uzbrojenie. Wartość spółczesnego statku'wojennego dochodź^ do 30 mil. fr. Technika nadto postępuje tak szybkim krokiem, iż zjawia siępotrzeba coraz ^częstszej zmiany tak drogo nabytych okrętów. Tylko bogate państwa przy napięciu wszystkich sił ekonomicznych mogą wystarczyć potrzebie utrzymania swej floty na odpowiedniej wysokości. Utrzymanie nadto odpowiednio wykształconego personelu oficerskk go,fwyćwiczonej załogi również pochłania olbrzymie fundusze. Z tych-to powodów przedsiębiorstwo korsarskie dla braku środków uosób prywatnych ustać musiał. Nawet Stany Zjednoczone, pomimo to, iż nie podpisały Traktatu Paryskiego r. 1856, nie używrły korsarzy w ostatniej wojnie z Hiszpanią.

Kontrabas, największy z dzisiejszych in strumentów smyczkowych. Należy do rodziny skrzypiec (równie jak altówka i wiolonczela), w której wyróżnia się tylko imponującemi rozmiarami. W w. XVII budowano K-sy dwa razy większe od dzisiejszych, te jednak, jako niepraktyczne, rychło wyszły z użycia. K. pierwotny aż do r. 1830-go miał cztery struny, które stroiły się w C, G, D, A (oktawą niżej od stroju wiolonczelowego); Włosi naciągali kontrabasy ₍trzema strunami: G, D, A\ Anglicy: A, 1), G. Dziś wszystkie bez wyjątku mają cztery struny: E, A, I), G. W czasach ostatnich wynalazł Pittrich z Drezna przyrząd służący do przedłużania najniższej struny E. Jest to rodzaj klapek na głowie instrumentu umieszczonych, z których jedna'utrzymuje stale ową strunę w stroju E: gdy zaś wypadnie potrzeb

A. Pol.

1 K-nd.

usuwa się tę klapkę, a wówczas struna brzmi o tercyę niżej, to jest kontra C.

Kontrbaterye używane są przez oblegającego twierdzę, a mają na celu, po zbliżeniu się za pomocą robót ziemnych do ścian warowni, walkę z działami obrońców, przeznaczonemi do podłużnego ostrzeliwania rowu podczas szturmu piechoty. Ponieważ zaś działa te ukryte są na dnie rowu w budowlach kazamatowych, zachodzi zatem trudność zdemontowania ich z daleka, nie wiadomo bowiem, czy pociski K-yi trafiają do celu. Dawniej K-ye wznoszono dopiero po zawładnięciu stokiem twierdzy lub też ostatniemi jej budowlami czołowemi. Obecnie wskutek okropnego ognia artyleryi trudność zniszczenia dział, podłużnie ostrzeliwających rowy, zwiększyła się znacznie. Doświadczenie zdobyte przy oblężeniu Port-Artura nauczyło, że systemat podłużnej obrony da się zniszczyć tylko po przeprowadzeniu minowych tuneli pod działa i założenia tam min. K-ye zatem w wojnach współczesnych albo nie będą używane zupełnie lub też przeciwko działom niedołężnie ukrytym, tj .widocznym z odległości 1000—2000 mtr., skąd można by je zniszczyć ogniem przerzutowym.

Kontradmirał, ob. Admirał. Kontradykcya, ob. Sprzeczność.

Kontrafagot, instrument drewniany, brzmiący o oktawę niżej od zwykłego fagotu, o skali od kontra I) do małego /.    A- Po1-

Kontragarda, budowa forteczna, wznoszona przed głównym wałem za jego kontreskarpą. Obecnie jej przeznaczeniem jest maskowanie wału, dawniej zaś miała na celu też osłanianie skarpy od bombardowania, a ewentualnie od możliwości szturmu głównego wału. Przekrój K-y pozwala na uzbrojenie jej działami (różnica od couvre-face). Jej linia ognia znajduje się niżej linii ognia głównego wału, a o-koliczność ta pozwala na jednoczesne rozwinięcie ognia dwupiętrowego, t. j. z wału i z K-y. Pierwszy raz K-y, jako budowlę stałą, do sy-stematu obrony wprowadzili Holendrzy (stulecia XVI i XVII); obecnie wznoszona jest bardzo rzadko, jak zresztą i wszystkie inne stałe czołowe (znajdujące się po za obrębem rowu) budowle. K-a nie jest budowlą ciągłą, t. j. obejmującą rów zewnętrzny warowni ze wszystkich stron, lecz przerywaną, tak, że przez przerwy można przechodzić z rowu głównego do rowów znajdujących się przed K-ą. Chcąc osłonić od pocisków ścianę kazamatową, wznoszono dawniej K-y przed wszystkiemi ważniejszemi lub odkrytemi dla artyleryi przeciwnika budowlami, znajdującemi się pod wałem twierdzy; obecnie wznosi się je przed czołami kaponierów lub też za niemi dla ochronienia ich skarpy od możliwości uczynienia w niej wyłomu przez otwór rowu przed ^aponierem.    J K'nd-

Kontrakcja (ściągnięcie) jest to połączenie w jeden dźwięk lub w dwugłoskę dwu lub więcej sąsiednich samogłosek. Dwa są główne przypadki: 1. Zwykle nazywa się K-ją zespolenie w jedną zgłoskę, pod jednym akcentem wydechowym dwu samogłosek, pierwotnie należących do dwu zgłosek i rozdzielonych często samogłoskami niezgłoskotwórczemi (spółgłoskowym i, u). Przykładów bardzo dużo, np. w języku greckim: opwat z bpśooai, xolsi z ttoiss. Najważniejsze w języku polskim ściągnięcia spotyka się: a) w niektórych rzeczownikach żeńskich, jak głębia z glębija, studnia ze stud-nija, zbiorowe bracki z bracija, obce Francja, litańja obok ludowych Francyja, lit ani] a\ b) w nijakich pochodnych od imiesłowów: pisane, do picia z pisanije, pic i ja-, c) w deklinacji złożonej przymiotników i niektórych zaimków: dobra z dóbr a ja, dobrego z dobrajego, ma z moja; d) w konjugacyi V: grasz gra, gramy z grajesz, graje, grajemy. Rezu’ltatem ściągnięcia jest pierwotnie samogłoska długa, która, w języku polskim wymawiana ze zwężeniem rozwarcia jamy ustnej, straciła potym długość i została jako t. zw. samogłoska ścieśniona, co powyżej oznaczono przez położenie nad nią kreski '; taki stan staropolski utrzymuje się do dziś w przeważnej części gwar ludowych. Jakość samogłoski po ściągnięciu nie zawsze jest ta sama mimo tożsamości elementów ściągniętych: z dobrajego np. powstało dobrego, z graje — gra,, przyczyną zaś różnicy może być akcent, epoka ściągnięcia, wpływ form pokrewnych. Nazwa „ściągnięcie“ nie zawsze jest ścisła: może to być jeden z objawów przedłużenia zastępczego, powstałego po zatracie jednej z dwu zgłosek. Tak np. w wymienionych pod a) możnaby przypuścić akcent na zgłosce pierwszej, w związku z tym skrócenie drugiej: glębija, aż wreszcie jej zanik, którego skutkiem wzdłużenie a. Wyrazy obce, np. litańja, Warmja różnią się od swojskich, jak: studni, Jcarmia w języku ludowym ilością zgłosek (-/)"«), w literackim—zachowaniem odrębności j. Przyczyną tej różnicy inna epoka ściągnięcia, późniejsza w wyrazach obcych.— K. nie jest koniecznością: w djalektach greckich spotyka się i formy nieściągnięte, w polskim np. obok gra dotąd częste ludowe graje, powszechne kraje, obok mego—mojego. Działają tu inne czynniki, a K. jest tylko nazwą skutku ich działania.— 2. Samogłoski należały do jednej zgłoski,^stanowiły dyftong, np. ai, au. Przez zbliżenie artykulacji drugiego składnika do artykulacji pierwszego powstają ae, ao, w odwrotnym przypadku ei, ou, przy obopólnym wreszcie zbliżeniu e, o. Najwyraźniejsze przykłady tej „asymilacji“ (nazwa stosowniejsza w tym razie od używanej i tu K-cji ) mamy w języku francuskim, gdzie w ortografji często widoczny ślad dawnej dwu-głoski; np. mais, Claude. W dawniejszej epoce dwugłoski te powstawały nieraz z dwu zgłosek odrębnych, np. mais z łacińskiego magis,

maître z magister po zaniku g, był to zatym rodzaj K-yi wymienionej pod 1, ale stan ten pośredni, którego odpowiednik widzimy w niemieckim Meister, nie utrzymał się, ulegając dalszemu wyrównaniu. — Również zespolenie dwu spółgłosek w jedną możnaby nazwać K-ą; tak np. sad, sadek (naczynie) pisało się w języku staropolskim ssad (por. rosyjskie sosud), słowo zaś ssać (ros. sosat') wielu ludzi wymawia dziś jak sad, nie przedłużając wcale arty-kulacyi s — podobne przykłady w wyrazach przyswojonych, np. illustracja obok ilustracja. Zwykle jednak mówi się tylko o ściąganiu samogłosek.

nie ma B“ powstaje: „conajmniej w niektórych wypadkach, kiedy niema B, jest A)“. Partykularnie twierdzący sąd hypotetyczny, również jak kategoryczny kontraponowaó się nie daje. Technicznie wyraża to się w następujący sposób: przez K-cyę A staje się E, E zaś — I, i 0 również I, przyczem przez A rozumieć należy sąd ogólnie twierdzący, przez E— ogólnie przeczący, przez O—partykularnie przeczący, wreszcie przez I—partykularnie twier-

i,.

dzący.

roboty ziemne, dokonywa

Kontraprooze

ne przez obrońców twierdzy w czasie jej oblegania. Rozpoczynają się zwykle około samych werków fortu, przeciwko któremu wymierzony jest szturm, i prowadzone są ku robotom ziemnym oblegającego. W zarysie, zarówno jak i aprosze czyli przykopy, przedstawiają linię łamaną, aby baterye pizeciwnika nie mogły ich wzdłuż ostrzeliwać. Za pomocą K-y obrońcy mają na celu, wysunąwszy się naprzód, wstrzymać postępowe zbliżanie się robót ziemnych przeciwnika, a przez to samo odwlec chwilę ostatecznego aktu, czyli szturmu. Słowem, będą to czołowe stanowiska obronne garnizonu twierdzy, na których obrońcy usiłują oblegającym zadać możliwe straty. Rozwinięcie K-szy jest to jeden z tych doświadczonych sposobów obrony czynnej, czyli gotowości zawsze do rozpoczęcia kroków zaczepnych. Doświadczenie nauczyło, że taka tylko obrona może być skuteczną (Plewna, Belfort, Sewastopol, Paryż). Taktyka obrony twierdz zastrzega się jednak, że rozwój K-szy powinien być ściśle dostosowany do liczebności garnizonu, zajęcie bowiem koliska obrony o wielkim promieniu może rozproszyć siły załogi i być powodem przerwania jej łańcucha, a co za tern idzie, i po-

J. K-nd

ło N.

Kontrakcya (w technice), czyli zwężenie, jestto miejscowe zmniejszenie przekroju, którego doznają drągi z żelaza, stali itp. przy rozciąganiu ich w kierunku długości. Przy wypływie wody z naczyń, przez otwory w ścianie, strumień wypływający doznaje również

K-cyi.

M. H

Kontrakt, ob. U m o w a.

Kcntraktnra, ob. Przykurczenie mięśni.

Kontralt, ob. Alt.

Kontrapara, dać kontraparę—znaczy nadać machinie parowej ruch wsteczny.

Kontrapozyoya w 1 o g i c e, taka zmiana formy w sądzie, kiedy poszczególne części jego zmieniają swoje miejsce pod względem relacyi, przyczem jednocześnie jedna z części przyjmuje negacyę, jakość sądu zaś się zmienia.- Tak więc w sądzie kategorycznym (ob.) kon-tradyktoryczne przeciwieństwo predykatu (orzeczenia) staje się subjektem (podmiotem', a jakość sądu jest odwrotną. Każdy ogólnie twierdzący sąd kategoryczny staje się ogólnie przeczącym (zamiast „każde S jest P, sąd brzmi:

„Żadne Non-P nie jest S“). Każdy zaś ogól- rażki. nie przeczący sąd kategoryczny staje się party- Kontrapunkt (łaciń. Contrapunctus, od kularnie twierdzącym (zamiast „żadne S nie pungo = kłóje, wykłówam ; włosk. Contra jest P“, powstaje: „Conajmniej niektóre Non-P punto\ franc. Contrepoint), dział wyższej są S“). Każdy partykularnie przeczący sąd teoryi muzycznej, podający zasady prowadze-kategoryczny staje się partykularnie twierdzą- nia melodyi na dany temat, a jeszcze lepiej: cym (zamiast: „niektóre S nie są Pv, „niektó- K. jest-to umiejętność dotwarzania, do danej re Non-P są S“). Partykularnie twierdzący melodyi—drugiej melodyi, samodzielnej, do-sąd kategoryczny nie daje się kontraponować. kładnie jednak harmonizującej z ową melodyą W sądzie hypotetycznym (ob.) kontrady- daną, zwaną ongi Cantus firmus (ob.). Poję-ktoryczne przeciwieństwo uwarunkowanego zda- cie wszakże dwugłosowości, jakie daje pozornie nia staje się warunkującem, a zamiast połączę- to określenie, nie jest dokładne; można bowiem nia twierdzącego powstaje przeczące i odwro- także dorabiać do danej melodyi nietylko je-tnie. Każdy ogólnie twierdzący sąd hypote- dną, lecz więcej melodyj, zestawionych wzajem tyczny staje się ogólnie przeczącym (zamiast . według zasad harmonicznego prowadzenia gło-„kiedy tylko jest A jest również B“ sąd brzmi: i sów. W muzyce średniowiecznej (w początkach „kiedy nie ma A, nie ma B“). Każdy ogólnie X w.) oznaczano nuty chorału punktami. Kie-przeczący sąd hypotetyczny staje się partyku- dy wypadła potrzeba dorobienia do chórału larnie twierdzącym (zamiast „kiedy jest A, nie drugiej melodyi (discantus — przeciwśpiew), jama nigdy B“, sąd brzmi : „conajmniej w nie- i ko głosu towarzyszącego temu chórałowi, kom-których wypadkach, kiedy niema B, jest A“). 1 pozytor ówczesny każdemu punktowi (nucie) chó-Każdy partykularnie przeczący sąd hypotety- rału musiał przeciwstawiać punkt melodyi przez czny staje się partykularnie twierdzącym (za- siebie dotworzonej, tj. stawiał swą nutę prze-miast: w niektórych wypadkach, kiedy A jest, ciw nucie chórału, czyli, według terminologii

pełną.

jeżeli w nich przyjemność i nieprzyjemność [Lust und Unlust), zmieszane są w ten sposób, że to jedna, to druga przewagę otrzymuje. Takich uczuć człowiek doznaje wtedy np., kiedy go ktoś łechce.

Kontrast barw, ob. Barwa i Harmonia

St. A. K.

H. K.

A. Pol.

J. K-ud.

ówczesnej, punkt przeciw punktowi: punctus contra punctum. Stąd nazwa Contrapun-ctus—K. Są dwa główne rodzaje K-u: poj edyń-czy i podwójny; w pojedynczym obie me-lodye: K-wana i K-jąca stale są prowadzone w kierunku mniej, lub więcej równoległym, melodya zaś wyższa, np. sopranu, może w ciągu kompozycyi być przeniesiona do głosu niższego, np. basu, a melodya niższa, np. basu, do sopranu. Oczywiście, wszystkie interwale ulegają wtedy zmianie: pryma przemienia się w przewrocie w oktawę, sekunda w septymę, tercya w sekstę, kwarta w kwintę itd. Ten ostatni rodzaj zwie się K-tein podwójnym w oktawie. Używa się także, lubo rzadziej, K-tu podwójnego w decyinie i duodecymie (wtedy w przewrocie pryma przemienia się w decymę lub duodecymę); rzadziej - z powodu trudności nadzwyczajnych, wskutek mnogości i zawiłości kombinacyj — K-tu potrójnego i poczwórnego. K. może być dwu-, trzy- i czterogłosowy. Teoretycy dzisiejsi dzielą K. na pięć gatunków: 1) nuta przeciw nucie, to znaczy: ile jest nut w melodyi K-wej, tyle tylko nut i tejże samej wartości może mieć melodya dotwarzana; 2) dwie nuty na jedną danej melodyi; 3) trzy na jedną; 4) cztery, sześć, osiem i więcej nut na jedną; 5) K. „zdobny“, w którym wszystkie prawidła, zbyt obostrzone, a obowiązujące cztery gatunki poprzednie, zyskują swobodę zu-

A. P< 1.

Kontrast—-zestawienie pojęć lub wyobrażeń wręcz przeciwnych. Jeżeli zważyć, że zmiana jest warunkiem wszelkiego doświadczenia, tj. że przez to właśnie, iż nie wszystko zawsze jest jednakowe, można czegokolwiek doświadczać, to łatwo da się zrozumieć, że wszelki K. potęguje naszą uwagę, a tern samem nasze wrażenia. Z tego wynika, że dwa wyobrażenia razem zestawione, posiadają tern większą wyrazistość, im większe jest przeciwieństwo, które pomiędzy niemi zachodzi. K. przerywa jedno-stajność i przez to samo jest ważnym bardzo środkiem estetycznym. Dużo działań K-wych daje się zauważyć przy barwach. Tak np. Helmholtz mówi o ciekawem zjawisku dwóch różnych cieni pałeczki, oświetlanej jednocześnie przez słońce, oraz świecę. Uczucia nazywa Windt K-emi

j. u.

barw.

Kontrasygnata—stwierdzanie własnym podpisem ważnych dokumentów, podpisywanie dekretów panującego, celem stwierdzenia ich wierzytelności. W języku handlowym kontrasyguo-wać znaczy stwierdzać wierzytelność dokumentów podpisem osób, mających prawo podpisywania firmy.

Kontrawencya (przekroczenie) oznacza karę pieniężną za nieużycie właściwego papieru stemplowego lub marki stemplowej. Inaczej zowie się karą stemplową '(ob. Stempel).

Kontredans (fran. Contredanse), nazwa tańca popul irnego w całej Europie. Tańczy się go gromadnie, para na przeciw pary (stąd nazwa K.), Składa się zwykle z pięciu figur. Muzyka do każdej figury jest trzymana w tempie '-/₄, ³/g lub ⁶/₈) w charakterze odmiennym, wogóle jednak żywym, wesołym i żartobliwym.. K. rozpowszechnił się we Francyi w początkach XIX w.; ojczyzną wszakże jego jest Anglia, gdzie był oddawna w użyciu w nieco odmiennej postaci po nazwą angleza.

Kontreskarpa —zewnętrzna czyli najbliższa do nieprzyjaciela ściana, ograniczająca zewnętrzny rów twierdzy. Przeznaczenie jej jest takież jak i eskarpy, czyli ściany przeciwległej K-e: stanowić trudną do przebycia przeszkodę dla szturmującego, który będzie zmńszony albo skakać z wysokości 4—6 a nawet 8 mtr. na duo rowu lub też ńieść dla przebycia K-y drabiny, co przedstawia olbrzymie trudności, lub też wreszcie uczynić w niej wyłom, na co potrzeba bardzo wiele czasu. W znaczeniu bojowem im K-ę uczynimy spadzistszą, tern będzie ona przedstawiała większe trudności do przebycia czyli sforsowania. Najsłabszą tedy będzie K. mająca spadek naturalny, tj. taki, który się wytworzy przy kopaniu rowu w gruncie niczem nie wzmacnianym. Pochyłość jej będzie w takim razie zależną od ścisłości gruntu — w piasku największa, w kamieniu najmniejsza, gdyż tworzyć będzie ścianę prostopadłą. Pomiędzy dwoma wymienionemi gatunkami gruntu jest mnóstwo pośrednich, z których każdy da w rezultacie inną pochyłość. W celu nadania K-ie pochyłości najbardziej zbliżonej do prostopadłej uciekają się do wzmacniania sztucznego za pomocą darniny, worków napełnionych; ziemią, turów, czyli koszów bezdennych, żerdzi, desek, faszyny, chrustu, trzciny, bali, słomy, plecionej na podobieństwo powrozów, bali lub jakiegoś innego znajdującego się pod ręką materyału. W twierdzach stałych K-ę stanowi ściana murowana. W K-ie trudniej jest uczynić wyłem niż w eskarpie, dlatego też w celach oszczędności na punktach mniejszej doniosłości tylko pierwszą wzmacniają sztucznie, nadając drugiej spadek naturalny. W fortach mających czasowe tylko znaczenie (na czołowych stanowiskach) K-ę wzmacniają przeważnie darniną, w okopach polnych (redutach, lunetach) tak eskarpie jak i K-ie nadają spadzistość naturalną.

Kontrmarsz, ob. Marsz.

Kontrminy. Równolegle z rozwojem ulepszeń technicznych w artyleryi, szczególnie for-tecznej oblężniczej, zjawia się też konieczność prowadzenia wojny pod ziemią. Atakujący, w ce-

tra. Dla większego bezpieczeństwa K-y dwupiętrowe prowadzą, nie jedna pod drugą, tj/nie w pionowej płaszczyźnie, lecz w porządku szachowym. Każda z galeryj dolnego piętra powinna się znajdować między dwiema galerya-mi wyższego. Odległość między tunelami powinna być taka, aby wybuch kamufletu nie uszkodził galeryj sąsiednich. Ogólnie przyjęto za zasadę, że odległość między niemi powinna się równać 40 — 50 stóp. Kulminacyjnym punktem prac jest zbliżenie się do przeciwnika na taką odległość, aby można było założyć kamu-flet i popsuć roboty nieprzyjacielskie. Ten sam celina zawsze na względzie i atakujący. Najskuteczniejszym jest wybuch na odległości 20 do 30 stóp. Zmierzyć tej przestrzeni nie podobna, lecz trzeba ją określić na słuch. Od sprawności też minerów, ich doświadczenia, zależy wynik. Który z przeciwników pierwszy uchwyci ten moment, zostaje zwycięzcą. To też w ostatnich chwilach praca idzie nadzwy^ czajnie powoli. Saperzy od czasu do czasu zaprzestają robót, nasłuchując co robi i jak blisko znajduje się przeciwnik. Niezmierne usługi w danej chwili odda telefon z mikrofonem.

lu uczynienia wyłomów w fortach oblężonej twierdzy, prowadzą szereg tunelów czyli przejść podziemnych (ob. Miny). Takich samych mniej więcej prac dokonywa broniący się w zamiarze uszkodzenia robót przeciwnika (kontrminy). Zadanie jego jest tern łatwiejsze, że każdy z fortów stałej obrony posiada przygotowany w czasie pokoju murowany labirynt tunelów czyli kontrmin. Biorą one początek w kontr-eskarpie lub prowadzone są z dna głównego rowu, a składają się z przejść podziemnych, pionowych do kontreskarpy (zbliżających do nieprzyjaciela), i przecznic czyli tunelów łączących pierwsze. Są to tak zwane główne czyli magistral negalerye, które znajdują się pod stokiem twierdzy (60 do 90 metrów). K-y główne są podstawą do dalszych robót, których wykonanie będzie zależało od okoliczności. Od czasu gdy zaznaczy się wyraźnie front ataku, obrońcy zaczynają prowadzić swe roboty w tym kierunku. Z kończyn magistrali wyprowadzają na możliwie najdalszą odległość galerye drewniane. Wykopaną ziemię wywożą w wagonikach po urządzonych szynach, układanych w miarę postępu robót. Tunel w przekroju przedstawia kwadrat z bokami o l¹/^ do 2 mtr. Galerye niestałe wewnątrz wyłożone są holen-derskiemi ramami (na podobieństwo ram u o-kien). Przeznaczeniem ich jest podtrzymanie ziemi od zawalenia się. Głębokość, na jakiej prowadzone są roboty, jest w ścisłej zależności od celu, którego chcą dopiąć obrońcy twierdzy. Polega on na tem, aby we właściwym czasie założyć podziemny fugas, którego przeznaczeniem jest uszkodzenie minowych robót atakującego. Obrońcom chodzi zwykle o to, aby wybuch nie porysował stoku (w lejku bowiem fugasowym mógłby dla siebie znaleźć schronienie przeciwnik, który wyzyskałby szczeliny jako podstawę do prac na powierzchni ziemi i przeciwko kontrmiuom obrońców). Fugas przeto powinien być założony na odpowiedniej głębokości i ładunek prochu lub innej masy wybuchowej powinien odpowiadać ścisłości gruntu. Taki fugas podziemny, nienaruszają-cy powierzchni ziemi, nazywa się kamufle-tem. Długoletnie doświadczenie nauczyło, że kamuflety powinny być założone na głębokości 2l stóp od powierzchni ziemi. Warstwa takiej tylko grubości daje zupełną rękojmię, że podczas wybuchu nie porysuje się powierzchnia ziemi. Gdyby zaś na głębokości 42 stóp grunt nadawał się do prowadzenia robót podziemnych, to obrońcy powii.ni je przedsięwziąć równolegle z poprzedniemu Jakkolwiek podwójne te roboty są kosztowne i wymagają wiele więcej pracy, to jednak dadzą niewątpliwie dodatni wynik. Przedewszystkiem upewnią prowadzących K-y bliższe powierzchni (na głębokości 21 stóp), że nieprzyjaciel nie podkopuje się pod nich, a gdyby to nawet u-czynił, to naraziłby się na wysadzanie w powietrze z dolnego (na głębokości 42 stóp) pię-

J. K-nd.

Kontrola państwa. Złożony organizm państwowy wymaga powierzania funduszów państwa wszystkim prawie organom władzy. Tem samem powstaje konieczność dozoru czyli kontroli nad temi funduszami, tj. innemi słówy: konieczność ześrodkowania w jednej osobnej władzy działań związanych z takiem sprawdzaniem wydatków, przez poszczególne instytucye czynionych.— W krajach parlamentarnych najwyższa kontrola nad wszystkiemi czynnościami władz administracyjnych, a w tej liczbie nad wykonaniem budżetu, spoczywa w rękach reprezenta-cyi narodowej. Mimo to tam również istnieją osobne władze obrachunkowe. — W ogólności zadanie tych władz polega nie na ocenianiu potrzeby poszczególnych wydatków, lecz na sprawdzaniu, czy dochody przez budżet przewidziane wpłynęły, oraz czy wydatki uskutecznione przez daną instytucyę zgodne są z zamierzeniami budżetowemi, oraz czy są poparte odpowiedniemi dowodami. Innemi słowy, kontrola ta ma w zasadzie charakter formalny, lecz, oczywiście, wymaga istnienia osobnej instytucyi centralnej, niezależnej od innych, odpowiedzialnej przed władzą prawodawczą,—Ze wszystkich państw europejskich kontrolę wprowadziła u siebie najdawniej Francya. Początki K-li spotyka się w pierwszych czasach monarchii francuskiej, a mianowicie w ordonansie Ludwika św. z r. 1262 czyta się wzmiankę o gens des comptes. Jako stałą instytucyę wprowadzono K. pod nazwą izby obrachunkowej (chambre des comptes) w d. 26 lutego roku 1464. Ustanowiono ją dla celów finansowych {pour le fait des finances), a na sta-. nowisku tem określono, ją jako „Izbę naczelną, główną, pierwszą, jedyną i wyłączną, ostatniej

instancyi we wszystkich sprawach rachunkowości skarbowej, jako archiwum i depozytaryu-sza tytułów i przywilejów korony i tajemnic państwa, strażnika regaliów i obrońcę praw i majątków królewskich“. Nietylko tedy była insty-tucya ta naczelną władzą obrachunkową, lecz wykonywała dozór nad całą administracyą skarbu. W ciągu XVI w. powstało sześć izb obrachunkowych, kolejno znoszonych i otwieranych (edykty: lutowy z roku 1566, sierpniowy z r. 1568, oraz z r. 1575). Później liczbę izb obrachunkowych zwiększono do 13. Izba paryska pozostała najpoważniejszą, a jej procedura służyła za wzór dla wszystkich innych. Dekrety z d. 6, 7—11 września r. 1790 oraz z d. 29 września r. 1791 ostatecznie zniosły wszystkie izby; natomiast to ostatnie rozporządzenie zobowiązało zgromadzenie ustawodawcze do sprawdzenia wszystkich rachunków, i w tym celu ustanowiono wydział obrachunkowy, który uprzednio kontrolował wszystkie rachunki. Wydział ten podlegał różnym zmianom, a to wskutek postanowień z roku 1793, z r. III oraz na zasadzie konstytucyi z d. 22 frimaire r. VIII. „Ta ostatnia utworzyła ko-misyę obrachunkową, złożoną z siedmiu członków, wybranych przez senat. Atrybucye tych urzędników określił dekret konsulów z d. 22 frimaire r. IX. Wydziały rzeczone, tak często zmieniane w początkach zeszłego wieku, nie spełniały należycie powierzonych sobie funkcyj. Przyczyniły się do tego w znacznej mierze o-gólne wypadki polityczne i socyalne, których widownią była Francya. Obecna orgauizacya izby obrachunkowej [{cour des comptes) opiera się na prawie z d.f{16 września r. 1807, wyda-nem przez Napoleona I. To postanowienie prawodawcze uzupełniły lub zmieniły następnie: dekret organiczny z d. 23 września roku 1807, dekrety z d. 23 października roku 1856, 14 i 25 grudnia r. 1859, 12 grudnia r. 1860 oraz 17 lipcar. 1880. Izba obrachunkowa, zajmująca to samo stanowisko, co i izba kasacyjna, składa się z pierwszego (naczelnego) prezesa, trzech prezesów wydziałowy cli, 18 rad-o,bw\(cons eitler s-maîtres), dwudziestu sześciu radców—referendarzy pierwszej klassy oraz 60 radców-referendarzy drugiej klassy, (conseillers-référendaires), wszystkich mianowanych dożywotnio przez naczelnika państwa, wreszcie z jednego głównego prokuratora, jednego adwokata generalnego (podprokuratora) oraz jednego naczelnego sekretarza. Czynności izby są następujące: 1) Izba ocenia w pierwszej i ostatniej instancyi rachunkowość państwa, jak również gmin i instytucyj dobroczynnych, syndykatów, których dochody zwykłe przenoszą 30 000 fr. rocznie, wreszcie rachunki wszystkich normalnych szkół początkowych dla nauczycieli i nauczycielek; 2-o Jako druga instancya rozstrzyga skargi przeciwko uchwałom rad prefektury, dotyczącym rachunków poborców gminnych

Wklfca Encykl. Powiz. Uuttr. Zeszyt 301a Tom XXXVIII

i instytucyj dobroczynnych, oraz syndykatów, których dochody zwykłe nie przenoszą 30 000 fr. rocznie. 3-o Wreszcie czyni uwagi władzom administracyjnym, naczelnikowi państwa oraz parlamentowi co do zastosowania przepisów o rachunkowości publicznej oraz o dokładności rachunków ministeryalnych. Orzeczenia Izby obrachunkowej przeciwko urzędnikom kontrolowanym ulegają bezzwłocznemu wykonaniu; mogą być skarżone tylko z powodu uchybień formy oraz prawa do Rady Stanu (ob.). Apelacyę założyć należy w ciągu trzech miesięcy od daty notyfikacyi decyzyi. Skarga nie zawiesza wykonania uchwały izby.—W Prussach generalną kontrolę utworzono na zasadzie rozkazu gabinetowego z d. 3 listopada r. 1817. Zadaniem jej było pilnować, żeby dochody państwowe były administrowane przezornie, wiernie, starannie, ażeby wydatki ograniczone były do tego, co jest niezbędne, ażeby zmiany w administracyi, które mogą wywrzeć wpływ na dochody i wydatki, były przedstawiane za pośrednictwem tej władzy królowi do zatwierdzenia, ażeby bez udziału naczelnika jej nie była zbyta żadna własność państwowa, żaden podatek zmniejszony, żaden dług zaciągnięty, żadne wydatki na nowo wprowadzone lub podwyższone itd. Wkrótce jednak, bo w r. 1820, rola kontroli państwa została ograniczona. Rozkaz gabinetowy z 17 stycznia tegoż roku orzekał, że czynności władzy kontrolującej sprowadzać się mają do formalnego tylko sprawdzania wszelkiej rachunkowości. Obecnie obowiązuje w przedmiocie kontroli państwa prawo z d. 27 marca r. 1872. Prawo to orzeka, że naczelna władza kontrolująca w Prussach działa również jako Izba obrachunkowa w Niemczech (Oberrechnungskammer). Podlega bezpośrednio królowi, jest od ministrów niezależna. Zajmuje się sprawdzaniem dochodów i wydatków państwa. Składa się z prezesa, kilku dyrektorów sekcyjnych oraz z odpowiedniej liczby radców. Członkowie są nietykalni. Izba I władna jest decydować większością głosów w następujących sprawach: l-o co do raportów składanych królowi; 2-o co do zgodności lub niezgodności rachunków z przyznanemi kredytami iub z prawami ogólnemi; 3-ocodo wydawania zasad naczelnych; 4-o co do instrukcyj; 5-o co do orzeczeń w przedmiocie środków, któreby przedsiębrać miały władze naczelne. Izba sprawdza wszystkie wydatki, przez budżet przewidziane, z wyjątkiem funduszów tajnych.^Stąd więc kontroluje rachunki nawet tych instytucyj, które pobierają zasiłki od skarbu. W'innychpaństwach niemieckich izba obrachunkowa stanowi departament ministeryum skarbu; w księstwie B a d e ń s k i e m podlega władzy rady ministrów.— W Austryi Izba obrachunkowa (O-berster Rechnungshof) zorganizowana została na zasadzie dekretu cesarskiego z d. 1 listopada r. 1866. Pozostaje pod bezpośrednią wła-

(1867); Dr Karl Wertheim „Wörterbuch des englischen Rechts“ (Berlin 1899); Dr M i-s chi er i Dr U 1 b ri c h „Oesterreichisches Staatswörterbuch“ (Wiedeń 1897 r. t. II); „Staats-rechnungs und Controlwesen“ przez Seidlera; O kolski „Wykład prawa administr. (r. 1880

H. K.

M. H.

Konti owers—spór o granice, zwłaszcza o lasy, pola i łąki, stąd[K-e sprawy temi kwestyaini się zajmowały. Właściwie pod nazwą K. znaną była pierwsza faza w postępowaniu granicz-nem, o czem wymownie przekonywa poniższy przykład, dający jasne pojęcie o sposobie postępowania. Mieszkańcy Kozienickiej puszczy skarżyli się komisarzowi na zajęcie ich posiadłości przez Brzozowian. Wtedy komisarz „daw-

dzą cesarza, składa się z prezesa, mającego rangę ministra, z yice-prezesa, 8 radców, 9 podradców, 32 referendarzy oraz z odpowiedniego personelu rachmistrzów. Każdy z radców ma pod sobą jeden departament, lecz nie może dwa lata z rzędu sprawdzać rachunków tej samej dekasteryi. Działalność Izby sprowadza się do sprawdzania formalnej zgodności rachunków. Po za tern kontroluje ona zgodność dochodów i wydatków z budżetem i w tym kierunku obowiązana jest zwracać uwagę: 1) czy wszystkie asygnacye wydano na podstawie poszczególnych rozporządzeń budżetowych; b) czy asygnacye odpowiadają zamierzeniom budżetowym; c) czy wydatki nie przenoszą dozwolonych sum ; d) czy wypłat dokonano w prawnie zakreślonych granicach. Poza tem izba obrachunkowa może wchodzić w istotę czynności administracyjnych. Innemi słowy, wolno jej orzekać, czy rezultaty sprawdzeń odpowiadają ogólnym przepisom obowiązującym. — W Anglii instytucye kontrolujące powstały jeszcze w Wiekach Średnich, lecz dopiero w XIX stuleciu zorganizowano kontrolę państwa na dzisiejszych zasadach. Za podstawę służy tu prawo z czasów Wilhelma IV. Wprowadziło ono generalnego kontrolera (Gomptroller generał) oraz Izbę obrachunkową (Conimissioners of audit). Pierwszego mianuje król dożywotnio, a od r. 1866 jest on prezesem Conimissioners of andit. Obowiązany jest czuwać nad tem, aby żadna asygnacya do wypłaty z funduszów skarbowych nie była wydana z miuisteryuin skarbu na Bank Angielski bez jego upoważnienia. Izba składa się z 4-ch komisarzy, mających rangę i stanowisko sędziów, z sekretarza generalnego, z 9 inspektorów oraz z odpowiedniej liczby rachmistrzów, zwanych^ exanii-ners. Izba ocenia, czy wydatki zgodne są z zamierzeniami budżetowemu — W Rossy i kontrola państwa pozostaje pod zwierzchnim kierunkiem kontrolera państwa, mającego rangę ministra. Kontrola państwa, będąca w taki sposób osobnem ministeryum, składa się o-prócz kontrolera, z rady, z trzech departamentów kontroli, mianowicie: cywilnego, wojennego i morskiego, tudzież z kancelaryi i archiwum fart. 1679 Zb. Pr. T. I.). W departamentach zostających pod przewodnictwem kontrolerów generalnych, odbywa się sprawdzanie rachunków, rozpoznanych- i przedstawionych przez niższe instaneye. Rada składa się z kontrolera państwa, generalnych kontrolerów, z etatowej liczby członków; zatwierdza ona rezultaty rewizyi, dokonanej przez departamenty, lub przedstawia je senatowi do ostatecznego zatwierdzenia.—Bibliografia. Co do Królestwa Polskiego ob. Izba obrachunkowa. Renaud „La cour des comptes depuis 1870“ (Paris 1888); Block „Dict.yTadminis. franc.“ art. I. L é-cömte’a „Cour des Comptes“ (Paryż 1891); Gneist „Das englische Vervaltuugsrecht“

t. I str. 211).

Kontrolujące przyrządy służą do samoczynnego wskazywania objawów pracy i biegu machin, t. j. wskazują, czy dana machina uskutecznia swą pracę dokładnie i w oznaczonym czasie, czy nie było przerw w jej biegu i t. p. W nowszych czasach przyrządy te połączone są z sygnalizacyą elektryczną i o każdej nieprawidłowości machiny zawiadamiają natychmiast zapomocą znaków optycznych lub akustycznych. Tu należą także t a eh o g r afy (ob.) oznaczające prędkość biegu machin i przyrządy samoznaczące, umożliwiające w każdym czasie powzięcie wiadomości np. o temperaturze, która panuje w przestrzeni danej, lub czy przebieg spalania opału w palenisku kotła odbywa się prawidłowo i t. p. Do K-ych przyrządów należą także Indykatory (ob.), za których pomocą można skontrolować każdego czasu prawdziwy rodzaj pracy machiny. Do przyrządów kontrolujących zalicza się także przyrządy służące do wskazywania czasu trwania pracy robotników w fabryce. Są one w ten sposób urządzone, że każdy robotnik przy wejściu do fabryki składa markę zaopatrzoną w numer do oddziału, który ustawia się odpowiednio, podług czasu wrzucenia, za pomocą przyrządu zegarowego. Inne przyrządy są w ten sposób zbudowane, że zapisują samoczynnie czas obecności robotników \y fabryce. W tym celu marki robotników prżymocowywa się do tablicy i podnosi się je, gdy robotnik wchodzi do fabryki, a o-puszcza gdy wychodzi. Każda marka połączona jest za pomocą dźwigni z drążkiem piszącym, który na walcu poruszanym od zegara wyznacza czas przebywania robotnika w fabryce. Do kontrolowania manometru (ob.)znajdującego się na kotle parowym służy manometr kontrolujący. Jest on tej samej budowy co zwykły manometr, tylko dokładnie wykonany i sprawdzany z manometrem rtęciowym.—Kontroluj ąc e zamki są w ten sposób zbudowane, że można rozpoznać czy po zamknięciu ktoś ich nie otwierał, albo jak często zamki były zamykane lub otwierane.

JP. ekonomowi Ryczywolskiemu nienby być na każdym puukcie silniejszym.

szy znać

o nakazanej sobie rewizyi z ludźmi starymi i świadomymi tudzież z strażnikami y dawnymi leśniczymi, wyjechaliśmy na Puszczę, w której, zastawszy JmP. Ekonoma z gromadą Brzoską na miejscu Jamki... pod sosiną wydzianą, pytałem ich naprzód, na czyim gruncie stoicie? reposuerunt-. na Królewskim. Potem, do której wsi ten grunt należy? reposuerunt: do Brzozy. Skąd to wiecie i jeśli możecie pokazać granice i znaki graniczne, Jedlnią i Brzozę od siebie dzielące? odpowiedzieli, że o granicach, aby tu miały być, nie wiedzą, tyUo o u-jazdach między bartnikami. Skąd którzy bartnicy i póki dzienia swoje miewali? odpowiedział na to szlachetny Przewłocki, starszy sędzia bartny, wybraniec z Jedlnej, lat więcej niżeli 60 mający, iż on, przed lat trzydziestą osiadł-szy w Jedlnej, na ów czas gdy był starostą ...JmP. Lubomirski, podskarbi w. koron., Kozie-nickim wraz i Ryczywolskim, na tym miejscu, które Brzozowianie do Brzozy przywłaszczają, gdy P. Przyłuski, chorąży Latyczewski, pos-sessor protunc Brzozy, kazał był spuścić na browar drzewo, uraził się był bardzo oto... P. Podskarbi, tak, iż go na klęczkach przepraszać musiał i woły na owym miejscu, przy drzewie zabrane, ledwie wyprosił; a zatym wytłumaczył Brzozowianom, iż barci i viazdy między bartnikami nie stanowią granic, bo jest tego wiela, co z różnych wsi nawet i ze szlacheckich wdzierali się ludzie w Puszczy Królewskiej na czynsz dworowi, a żaden szlachcic nie mówił, aby tam, gdzie poddany jego miał barci, miał być bór i grunt jego, ale królewski, i że z różnych wsi jeden u drugiego kupują barci, a czynsz dworowi oddawali i oddają nie tym, pod któremi siedzieli i siedzą, o czym są xięgi bartne. Po takowej K-yi Brzozowianie dukt swój zaczęli pokazywać“... („Arch. skar. od. 56, JM« K. 16 III). Po K-yi więc rozpoczynał się dukt i całe dalsze postępowanie graniczne.

Kontrrewolucya, ob. Re wolucy a.

Kontrsztaba, inaczej sternpost czyli sztaba tylna okrętu. Połączona jest z kilem (ob. 0-kręt) za pomocą wiązań zwanych dejdwudami. Do niej przyczepiony jest na zawiasach ster. Kontrsztaby śrubowców (ob. Parostatek) rozgałęziają się ku dołowi i tworzą właściwie dwie sztaby, z których na tylnej zawieszony jest ster, pomiędzy przednią zaś a tylną K-a znajduje się śruba.

Kontrtorpedowiec ob. Przeci w-torpędowi ec.

Rontrwalacyjne linie — linie oblężnicze. Oblegający twierdzę, zajmując stanowiska zewnętrzne, zatacza koliska o większym promieniu od obrońcy, który, jako bardziej ześrodko-wany, ma możność uderzyć na którykolwiek z punktów linii oblężenia. W celu niedopuszczenia do przerwania tej linii, atakujący powi-

J. K-nd.

Taki system oblężenia wymagałby mnóstwa wojsk. Aby dopiąć celu z możliwie najmniejszemi siłami, atakujący umacnia swe czołowo stanowiska okopami. Zespół tych okopów, najrozmaitszego typu i zarysu , zastosowanych do miejscowości i zależnych od rodzaju broni, jaki je zajmuje, nosi nazwę K-ych linij. Zadaniem ich więc będzie wstrzymywać wycieczki obrońców aż do chwili przybycia odwodów, któreby mogły skutecznie odeprzeć atak załogi twierdzy i zmusić do cofnięcia się poza stałą linię obrony. Dawniej kiedy ogień artyleryi nie był tak niebezpieczny, a mała dalekonośność dział pozwalała rozpocząć roboty oblężnicze z odległości 400—800 metrów, atakujący miał możność opasać twierdzę ciągłemi, czyli nieprzyrywane-mi K-mi liniami. Obecnie, kiedy oblężenie rozpoczyna się z odległości 4-ch a częstokroć i więcej kilometrów, ciągłość linij K-ych może być tylko względną, tj. przerwy między okopami powinny być pod największym ogniem piechoty i artyleryi atakującego. Jeżeli do tego dodać, że oblegający posiłkuje się zwykle silnemi odwodami, które na dany sygnał śpieszą na punkt zagrożony to ciągłość K-ch linij będzie obecnie zbyteczną. Tego dowiodły oblężenia takich twierdz, jak: Paryż, Belfort, Strasburg (1870), Plewna r. 1877 i Port-Artu-ra w r. 1904.

M. Han.

Kontrybucja — oznacza zazwyczaj zwrot kosztów wojennych, który uiszcza strona zwyciężona państwu zwycięzkiemu. Jedną z najwyższych dotąd znanych K-yj było wynagrodzenie zapłacone prez Francyę Niemcom po wojnie 1870—1 r. (5 miliardów franków). K-ą zowie się też podatek przymusowy, który państwo zwycięzkie .nakłada na ludność kraju zajętego w czasie wojny. K. taka może być żądana bądź w gotowiźnie, bądź w zapasach żywności; specyalny zaś jcharakter posiadała K. na LJtwie i Rusi. Był to podatek procentowy, ustanowiony w r. 1863, i dotykający tylko własność ziemską polską z wyłączeniem rossyjskiej. W d. 3 (16) marca 1869 roku określone były przepisy rozkładu tego podatku (Poł. zb. praw t. XLIV J\° 46 807). Od r. 1870 ograniczono całkowitą sumę K-i do 2l/₂ miliona rubli rocznie. Wyznaczoną na każdą gubernię sumę rzeczonego podatku procentowego dzielono na poszczególne powiaty i rozdział taki obowiązywał przez lat trzy. Rozdziału dokonywały ko-misye gubernialne do spraw włościańskich łącznie z urzędami do powinności ziemskich. Na posiedzeniach tych komisyj wzywano w charakterze biegłych, z głosem doradczym, obywateli ziemskich, fabrykantów itp. Z kolei sumę podatku przypadającą na dany powiat rozkładała na pojedyńcze majątki komisya, pod pre-zydencyą powiatowego marszałka szlachty, złożona z isprawnika, dwóch pośredników pokojowych w powiecie, mianowanych przez zjazd

H. K.

ter.

pokojowy, i z czterech obywateli, których dobra podlegały podatkowi. Z początku w guber-nii Kowieńskiej K-ę ściągano i z szlachty kur-landzkiej, która posiadała dobra ziemskie w tej gubernii. Atoli na zasadzie postanowienia komitetu ministrów z d. 26 lutego r. 1865 uznano, że obywatele z szlachty kurlandzkiej na-równi z prawosławnymi są wolni od K-yi. Podatek ten, nadmiernie obciążający własność polską, jednocześnie nadający własności ros-syjskiej stanowisko uprzywilejowane, został zniesiony dopiero w 1901 roku. — (Por.: Olszamowski „Prawa na ziemlewładienje w Zapadnom Kraje“, Petersburg 1899).

Kontryfał, nazwa używana przez złotników

na oznaczenie metalu cynku. Też s p i a n -

z. w.

Kontrym Kazimierz, pisarz polski początków XIX wieku (* ok. 1762—f 1836). Za młodu sługiwał wojskowo, jako żołnierz arty-leryi w r. 1794. Potem przeszedł na służbę cywilną i otrzymał posadę sekretarza rządu uniwersytetu wileńskiego, później zaś był ad-junktem biblioteki tegoż uniwersytetu. W r. 1824 stracił posadę wraz z Lelewelem, Go-łuchowskim, Borowskim i Daniłłowiczem. Przeniósł się tedy do Warszawy, gdzie za staraniem swego przyjaciela Ludwika Jelskiego, dyrektora Banku Polskiego, otrzymał miejsce u-rzędnika tegoż banku. Umarł na Żmudzi w r. 1836, mając lat 74. Najpłodniejsza epoka działalności K-a przypada na jego pobyt w Wilnie. Największą jego zasługą społeczną i literacką było założenie Towarzystwa Szubrawców w Wilnie (ob.). Pochop do tego dała wydana w sierpniu r. 1816 satyrka p. t. „Wiadomości brukowe czyli Rozmowa na placu przed ratuszem Wielkiego X z małym x“; autor tego świstka, Ignacy Emanuel Lach nick i (ob.), wydawca „Pamiętnika Magnetycznego“, przedstawił tu rozmowę dwóch jegomo-ściów, z których jeden jest zwolennikiem, drugi zaś przeciwnikiem magnetyzmu zwierzęcego i mes-meryzmu. Rzecz podobała się bardzo i w ciągu kilku dni miała dwa wydania, czem zachęcony Lachnicki w tydzień po pierwszem wydał drugi numerek, p. t. „Wiadomości Brukowe czyli przechadzka na Zamkowej górze“. K., który był przeciwnikiem mesmeryzmu i Lachnickie-go, postanowił skorzystać z pomysłu swego antagonisty i sam podjął wydawnictwo „Wiadomości Brukowych“, które redagował w przeciwnym duchu. W r. 1816 wyszły dwa jeszcze numerki (16 i 20 grudnia), piąty ukazał się 10-go, szósty—13, siódmy —20 stycznia roku 1817; odtąd luźne świstki „Wiadomości Brukowych“ przybierają postać wydawnictwa peryo-dycznego, ukazującego się regularnie co sobotę. Z początku K. musiał walczyć z licznemi trudnościami, brakło organizacyi redakcyjnej, brakło środków materyalnych, koszt pokrywał się z rozprzedaży pierwszych numerów, wreszcie ktoś, bliżej nam nieznany, dopomógł pieniędzmi— i odtąd wydawnictwo stanęło na twardej podstawie. Znalazła się i organizacya. Michał Baliński (przezywający się w Towarzystwie Szubrawców Auszlawis) w żartobliwym wierszu p. t. „Mixtum Chaos czyli historya Szubrawstwa, chronologicznie ułożona“ (w „Tygodniku Wileńskim“, toin VIII z r. 1819) tak opowiada dzieje założenia Szubrawców: „w pewnym miesiącu sierpniu podczas kanikuły“ niejaki „Dzidzis Lado“ (nieznana nam, tajemnicza postać) „za Poklusa (tak zwano u Szubrawców K-a) i innych przedrwigłówków radą, by jakieś magnetyczne uprzedzić roztyrki, wypalił, jak z Baroko, gatunek satyrki, a żywo zachęcony tak zręcznym przypadkiem, palnął i drugą piórem złośliwem, lecz gładkiem“. Poklus, widząc, że się rzecz podoba, „układa w płodnej zawsze na projekta myśli,r czy nie dobrze-by na nim (t. j. na owym „Świstku“) literaci wyszli“; zwołał więc przez swego Sanszy „tłum literatów goły i drażliwy“ do mieszkania jednego ze swoich przyjaciół, Pateli. Tu przy dobrej herbacie Poklus wyłuszczył obecnym powody, dla których ich zgromadził, wreszcie rzekł: „Bracia, wiecież co?... ot... mam projekt za kąty.—Zostańcie Szubrawcami...!“ i łyknął herbaty“. Na to powstaje wrzawa, projekt przechodzi, a kierunek nowego towarzystwa obejmuje Perkunas; tym pseudonimem przezwał się Jakób Szymkiewicz (ob.), doktor medycyny, poważny i zasłużony działacz społeczny (f 1818 r.). Na jednem z pierwszych posiedzeń wybrano komisyę do ułożenia „Kodeksu Szubrawskiego“, składającą się z Szymkiewicza, K-a, Balińskiego Michała i S tr a-w i ń s k i e g o Kazim. (ob.), ten ostatni był w tej komisyi przewodniczącym czyli prezydentem. Kodeks ten, rozszerzony i uzupełniony na posiedzeniu w dn. 26 stycznia r. 1819 za prezydentury Jędrzeja Śniadeckiego (ob.), zwanego Sotwarosem, został wydany w Wilnie w r. 1819. Składał się z 16-tu „prawideł“, które nakazywały: nie pić, nie grać w karty, czekino i bilard, nie być pieniaczem, nie chlubić się tytułami ojców, wystrzegać się uniżo-ności względem wyższych, a butności i pogardy dla niższych, nie chwalić bezkrytycznie wszystkiego, co swoje, głosić przekonanie, że urzędy powinny iść za zasługami, nie zaś urodzeniem, prenumerować co najmniej jedną gazetę polityczną i jedną literacką, mieć księgozbiór, składający się co najmniej z 10 tomów, powiększając go co rok jedną książką, pisywać do „Wiadomości Brukowych“ i t. p. Pierwszym prezydentem Szubrawców był Szymkiewicz , po jego zaś śmierci zastępował prezydenta K., któremu zbywało jednak na e-nergii do utrzymania w karbach organizacyi szubrawskiej: schadzki nie dochodziły do skutku, wkradły się [nieporządki. Auszlawis-Ba-

liński tak mówi o tej epoce: „Lecz gdy ten Patryareka (tj. Szymkiewicz) poszedł do mogiły, szanowny po nim Poklus dzwonił z całej siły; złote to były wieki, wszyscy smaczno spali, Auszlawis tylko, Gulbi (tj. Szydłowski Ignacy (ob.) i Ojciec (tj. sam K.) gadali“. Dnia 5 stycznia r. 1819 został prezydentem Jędrzej Śniadecki-Sotwaros, i odtąd w działalności Szubrawców zapanował ład i gorliwość. Towarzystwo istniało 6 lat, wydając regularnie „Wiadomości Brukowe“, których ostatui numer wyszedł 3 czerwca r. 1822 (JNJ® 287), poczem zostało nagłe rozwiązane. — Bliższych szczegółów tej katastrofy nie znamy, zdaje się, że Szubrawcy, którzy w ostatnich latach puścili się na mętne fale satyry osobistej i paszkwilu, musieli w swem pisemku obrazić jakąś wysoko położoną [osobę, i to spowodowało upadek towarzystwa. Członkowie towarzystwa dzielili się na „urbanów“, których było zawsze 40, „rustykanów“ i korespondentów; na liście tych ostatnich spotykamy nazwisko znakomitego ko-medyopisarza, Franciszka Zabłockiego (ob.). Do „urbanów“ prócz wyżej wymienionych należeli: Leon Borowski (ob.), Antoni Marcinowski (ob.), Jan i Ignacy Chodźkowie (ob.), Józef Sękowski, znany oryentalista (ob.), Tomasz Zan (ob.), który później po upadku Szubrawców zorganizował Filomatów i Filaretów (ob.), ks. Filip Golański (ob.) i wielu innych. K. w organizacyi Szubrawców i na posiedzeniach siadał na pierwszem miejscu po „fundatorze“ (nieznanym z nazwiska), nazywano go „Dygnitarzem Ojcem, Jubilatem Towarzystwa, trzykroć od braci tern nazwiskiem uroczyście na pełnej schadzce nazwanym i od każdego serdecznie o-bramionym“. Jaki był jego udział w „Wiadomościach Brukowych“, bliżej nie wiemy, ponieważ Szubrawcy nie podpisywali się pod swoimi artykułami; wiadomo tylko, że z pod jego pióra wyszła satyra prozaiczna pt. „Pochlebstwo i Prawdomówność“ („Wiadomości Brukowe“ z r. 1820 J\ę 211): autor przedstawia tu rozmowę Pawła i Piotra, którzy rozprawiają o kłamstwie i obłudzie stosunków ludzkich; rzecz nie posiada należytej ciętości i dowcipu, a kończy się takim morałem wątpliwej wartości: „pochlebstwo może być dobrem, a prawdomówstwo szko-dliwem, jeżeli do pierwszego przydamy roztropność, a drugiego bez niej użyjem“. Wychodzi to na owe prawidło: „Bądź roztropnym, a ze wszystkiego możesz korzystać“. Pod błazeńskim strojem dziwacznych obrządków, przemów, symbolów, stylu, pseudonimów z mitologii litewskiej, tajemniczości itp. (ob. o tern wszyst-kiem: Szubrawcy), Towarzystwo Szubrawców kryło myśl zdrową i szlachetną. Byli oni spadkobiercami wolnomularzy, na których się wzorowali, i prądów umysłowych „wieku oświecenia“; stąd ich kierunek satyryczny, poglądy liberalne, obrona praw chłopów i żydów, kryty

ka szlachty i duchowieństwa, a także zbyt przesadne potępienie naszej przeszłości dziejowej, wreszcie też suchy racyonalizm, zwracający się zarówno przeciw gusłom i zabobonom, mesmeryzmowi, jak i kierunkowi romantycznemu. „Wiadomości Brukowe“ wzięły w spadku ideały społeczne i moralne „Monitora“, wzorując się, jak i on, na zachodnio-europejskich czasopismach s ityrycznych, a zwłaszcza na angielskim „Spectatorze“, z którego niektóre artykuły tłómaczono lub przerabiano; poza tern czerpano materyał ze Sterna (ob.), Gold-s m it ha (ob.), S w i f t a „Podróży Gulliwera“ (ob.), Krasickiego „Przypadków Doświadczyńskie-go“ (ob.), Pope’a (ob.), Woltera (ob.), Y o u n g’a (ob.) i inn. Powyższem też tłómaczy się rola Szubrawców w dziejach umysłowości na Litwie i Rusi w pierwszej ćwierci XIX w.; byli oni rzecznikami postępu i liberalizmu w walce z obskurantyzmem i reakcyą, ale też prędko wyczerpali swoje zasoby ideowe, nie mogli się ostać wobec nowych prądów umysłowo-litera-ckich, znikli w tym samym roku 1822, kiedy wystąpił na widownię młody, bojujący romantyzm. — Poza zorganizowaniem Towarzystwa Szubrawców nie było w Wilnie w owej epoce ani jednego przedsięwzięcia literackiego i społecznego, do któregoby K. nie przyłożył ręki. W r. 1806 wydał wespół z prof. Grodde-ckim, przy współpracownictwie Józefa Frankae „Gazetę literacką wileńską“ (Wilno, druk Józefa Zawadzkiego, 1806, część I J\° I —XXVI, str. 407;![część II J\® XXVII—LII, str. 415), gdzie zamieszczał artykuły o ruchu szkolnictwa i liczne sprawozdania z literatury zagranicznej, a także krajowej. W r. 1815 do 1818 był redaktorem „Dziennika Wileńskiego“, który nieraz występował w obronie postępu przeciw powrotnej fali wstecznictwa. W r. 1820 —1822 był współredaktorem czasopisma, założonego z polecenia Rimskiego-Korsakowa, gubernatora wojennego litewskiego pt. „Dzieje Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej z wiadomościami ku wydoskonaleniu jej służącemi“. Trudy kierownictwa tego organu filantropii i szkolnictwa podzielili z K-em: Ignacy Emanuel Lach-nicki i Aleksander Marcinowski; znalazły się tu artykuły o szkółkach początkowych, oświacie ludu, systemie wzajemnego nauczania Bella i Lankastra itp. Po przyjeździe do Warszawy redagował K. „Bibliotekę Handlową“ i „Wiadomości Handlowe“. — Przyczynił się też do zreformowania loży masońskiej w Wilnie p. n. „Gorliwy Litwin“; pomocnikami jego w tern dziele byli: prof. Mikołaj Mianowski (ob.), prof. Jan Wolfgang (ob.), wyżej wymieniony: Jakób Szymkiewicz i inni. Zajmował się też K. serdecznie losem ubogich uczniów, którzy zbiegali się do Wilna z różnych okolic kraju, często bez dostatecznych środków pieniężnych. Między inneini brał udział w założeniu „towarzystwa wspierania niedostatnich uczniów

uniwersyteckich“; ułożył dla tego towarzystwa ! ustawę i przepisy. Z uzyskanych stąd środków utrzymywało się około stu ubogich uczniów u-niwersytetu. Często też K. sam, ze swoich osobistych szczupłych środków pomagał potrzebującym studentom, bądź umieszczając ich u siebie, bądź też dając im lekcye. Tak np. zaopiekował się serdecznie Józefem Sękowskim, odkrywszy w nim zamiłowanie do języków wschodnich; wzywał publicznie do składek celem wysiania Sękowskiego na Wschód, do Turcyi, Arabii, Syryi, Egiptu, aby potem mógł wykładać języki oryentalne w uniwersytecie wileńskim. Sękowski, jak wiadomo, zawiódł poniekąd oczekiwania K-a, nie poszedł bowiem wskazaną przezeń drogą, chociaż, jako profesor języków wschodnich w uniwersytecie petersburskim, między oryentalistami zajął wybitne stanowisko. Inny natomiast z wychowań-ców K-a, Tomasz Zan, nauczyciel domowy Bolesława K-a, synowca Kazimierza, na polu zasług obywatelskich, prześcignął znacznie swego opiekuna. Kosił się też K. z myślą założenia towarzystwa typograficznego dla wydawnictwa tanich książek dla młodzieży; towarzystwo to wydało kilka pożytecznych ksiąg, pomiędzy innemi tanie wydawnictwo „Dzieł“ Krasickiego. A zacny księgarz Józef Zawadzki (ob.) pomagał K-owi w tych przedsięwięciach wydawniczych. Jako sekretarz uniwersytetu wileńskiego, zamierzał K. napisać historyę tej uczelni, ale nie udało mu się uskutecznić tego zamierzenia.—O wiele szczuplejsza była działalność K-a na gruncie warszawskim. W roku 1829 z polecenia Banku Polskiego, który szukał drogi zbytu dla towarów polskich na Morze Czarne, odbył K. podróż po Polesiu i Pińszczyź-nie, którą opisał w dziełku pt. „Podróż, odbyta w r. 1829 po Polesiu“. Pierwsze wydanie tej pracy było litografowane, w kilkudziesięciu e-gzempiarzach; w druku wyszło dopiero w 10 lat potem, wydane przez E. Raczyńskiego, w Poznaniu, u Walentego Stefańskiego (wydanie drugie,

1839, w 8-u, kart 2, str. 69 i 2). Autor przedstawia przedewszystkiem swą podróż, która nie trwała długo: dn. 8 marca wyruszył z Pińska, objechał Polesie, a w tydzień już był z powrotem. Ale w ciągu tak krótkiego czasu zdążył zebrać wiele spostrzeżeń, któremi dzieli się z czytelnikiem, w drugiej części swego dziełka, zatytułowanej: „Uwagi i wiadomości, zebrane w tej exkursyi po Polesiu“. Mówi więc o rzekach poleskich: Pinie, Jasiołdzie, Strumieniu,

Prypiatce, Prypeci, o lądzie i jego właściwościach; dalej o faunie i florze, zwierzynie leśnej, polowaniu, ptactwie, rybach, bobrach itd. j Zajmujący rozdział poświęca handlowi spławne- . mu na Polesiu, życiu flisów, t. z w. jeleńczy-ków, warunkom ich pracy i jej organizacyi, wyrobowi i budowie różnego gatunku i wymiaru statków, jak:bajdaki, łyżwy, dubasy, barki, czajki, szuhaleje, duby obijaniki, tret itp. Drugi

obraz handlu i przemysłu: hodowli bydła, rękodzieł, przemysłu fabrycznego (cukrownie, browary, fabryki sukienne), handlu lądowego i spławnego solą, drzewem, klepką, potażem

1    smołą itp. Ciekawe są nader „Uwagi kon-kluzyjne“, w których autor powiada między innemi: wśród 70 kupców tamtejszych zaledwie

2    jest Polaków i 2 Niemców, reszta żydzi; ale nie należy narzekać na wytworzoną przez tych ostatnich konkurencyę, handlując howiem bez kapitału, żydzi muszą opłacać duży procent lub część towarów zbywają za bezcen i często kończą na bankructwie. „Ci, co na żydów powstają, wołając, że wszystko ubiegają i wszystko opanowali, a zatem, że trzeba im kłaść tamę, ciężko grzeszą nie tylko przeciw chrze-ściańskiej miłości bliźniego, ale i przeciwko najlepiej zgadzającej się z nią, dobrze zrozumianej ekonomii politycznej. Żydzi nie zagarniają wszystkiego, ale przy tern wszystkiem, co wszyscy opuszczają, sami jedni zostają się, nie mając się gdzie podziać i temuż wszystkiemu nie mogąc i nie umiejąc wydołać. Nie należy im niczego tamować, ale trzeba z nimi ubiegać się sposobami oświeceńszemi, a wszystkim niezawodnie będzie lepiej.“ W dalszym ciągu autor narzeka na brak i nędzny stan miast polskich, przez co handel nie może się rozwijać. „Handel polski—twierdzi dalej K.—zawsze jeszcze większy i ważniejszy jest na Niemen i Wisłę, aniżeli na Dniepr i Dźwinę. Wiślany, lubo niestałej żeglugi przez kanał wiślany, częściej przerywany i obecnie mniejszy od niemeńskiego, jednakże na przyszłość, dla wzmagających się coraz fabryk polskich postępowej nabierać będzie ważności... handel dnie-prowski wielorako udoskonalić się, a zyski spekulantów pomnożyć i nowe otworzyć może. Bliższe do tego sposoby są: a) ulepszenie statków żeglownych przez odpowiedni zakład do ich budowania i naprawy, a może i zaprowadzenie parowych, po lepszem rozpoznaniu miejscowości; b) ustanowienie faktoryi w Kremień-czugu, Chersonie i innych upatrzonych miejscowościach; c) połączenie handlu solnego z innymi, aby statki niepróżno w dół chodziły i aby uniknąć kosztu przesyłania gotowych pieniędzy... Ulepszenie statków i ustanowienie tu i owdzie faktoryi również korzystne mieć może skutki w handlach wiślanym, niemeńskim i be-rezyńskim... Rzeka Ptycz, wpadająca do niższej Prypeci, może podług zdania miejscowości świadomych bardzo małym nakładem dość z wysoka uczynić się żeglowną, a płynie z okolic, nader obfitujących w płody handlowe, mianowicie pięknego drzewa... Gdyby znalazło się wiele osób światłych, w handlu upodobanie znajdujących, łatwo byłoby pomoc i szczególniejszą protekcyę uzyskać od rządu, bo nietrudno okazać w tern przyrost skarbowych dochodów.“ Kończy rzecz następująca „przestroga“ świadcząca o skromności autora: „Zawarte

w tern piśmie przedmioty i okoliczności wcale są niedostatecznie rozpoznane i z niedokładnych informacyi napomknięte; ale pomieściły się dlatego, aby dać powód ich przypomnienia i samą niedostatecznością pobudzić do zbierania dokładnych, wiernych i zupełniejszych wiadomości, bez których wszelaka spekulacya zbyt zawodna“. Talentu literackiego K. nie posiadał, większej energii życiowej nie wykazał, ale miał dużo dobrej woli i poczucia obowiązków obywatelskich, był człowiekiem ruchliwym i rzutkim, pełnym inicyatywy i przedsiębiorczości; wychowany na ideałach racyonali-stycznych XVIII stulecia, nie mógł iść z duchem czasu, nowych prądów nie rozumiał i dlatego wpływ jego na umysły był dość krótkotrwały.— Literatura. O udziale K-a w pracach Szubrawca ob. następujące prace: P. Chmielowski „Towarzystwo Szubrawców i Jędrzej Śniadecki, zarys obyczajowo-literacki“ („Tygodnik Illustrowany“, 1878, V); Zdzisław Hordy ń-s k i „Towarzystwo Szubrawców“ (Przewodnik Naukowy i Literacki 1882; w odbitce: Lwów 1883); R. Ottmann „Przyczynek do historyi Szubrawców“ '(„Tygodnik Illustrowany“ 1862, tom XIII; toż samo: „Reforma“ 1882, JNIs 75 — 81); wiele materyału do historyi Szubrawców można znaleźć też we współczesnych czasopismach wileńskich i warszawskich, jak „Pamiętnik Warszawski“ tom IX, „Tygodnik Wileński“ tom VII i VIII, a przedewszystkiem w „Wiadomościach Brukowych“ (1816 — 1822). Ob. też wspomnienia i notatki uczestników Towarzystwa Szubrawców i współczesnych, przedewszystkiem w „Pismach Szubrawskich z papierów M. Balińskiego“ (w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej), a także u Michała Balińskiego w zbiorowem wydaniu dzieł Jędrzeja Śniadeckiego (Wilno 1840), dalej w następujących książkach:    So barri „Obrazy litewskie

ze wspomnień tułacza“ Poznań, 1874; Adam Honory Kir kor „Przechadzki po Wilnie“ (Wilno, 1856). Ogólny rzut oka na ową epokę daje P. Chmielowski w^wybornem studyum p. n. „Obskurantyzm i liberalizm na Litwie i Rusi (1816 — 1823)“ w „Ateneum“ 1883, t. I i II i osobno). Obszerny życiorys i charakterystykę K-a podał Leon Rogalskiw „Encyklopedyi Powszechnej“ Orgelbranda, tom XV (Warsza-

ii a.

bez modelowania (ob.).

Kontusik, ob. Kontusik,

Kontusz, część polskiego stroju używana, od XVI do XVIII w. a nawet do połowy XIX w. Była to długa wierzchnia suknia z długiemi rozciętemi rękawami, zwanemi wylotami, które zarzucało się na ramiona. K. wdziewało się na żupan, a w biodrach owijało pasem. Nie był to jednak strój codzienny, ale świąteczny, na codzien używano tylko żupana. Nosiła go nie-tylko szlachta, ale także mieszczanie, nietylko mężczyźni, ale również kobiety i dzieci, a wtedy strój ten zwał się£ k[o n t uVi k i e m. —

yjrrf

Fig. 138. Postać szlachcica polskiego w kontuszu— według dzieła Norblina .(Costumes polonais“.

wa 1864).

Kontumacya, ob. C ont u mat i o.

Kontur (z franc, contour) jest to linia, którą zakreślamy wszelki kształt postaci lub rzeczy, jakie w rysunku pragniemy przedstawić. Stąd rysunkiem konturowym nazywamy rysunek taki, w którym uwzględniamy tylko zarys kształtu, jego granice, naznaczone na płaszczyźnie papieru, płótna malarskiego, ścia-ny, płyty drewnianej lub metalowej itp. bez uwypuklania go w jakikolwiekbądź sposób, tj.

K. B,

Kontusze i kontusiki robiono z sukna lub jedwabiu, a później z bławatu lub kamlotu. Często K. i kontusik bywał podbity futrem, a nieraz cennemi sobolami i kunami. K. sukienne obszywano jedwabnemi sznurkami tegoż samego koloru albo srebrnemi i złotemi. Ubożsi mieszczanie nosili K-e żółte łyczakowe z włókien czyli łyków konopi, stąd też przezwano ich łyka mi (ob.). Kolory byłyróżne, przedewszystkiem barwne i dostrojone do koloru żupana. Kiedy w r. 1776 K-e zaprowadzono w Polsce jako mundury województw, wtedy określono im barwę, któremi były amarantowa, ponsowa, granatowa, niebieska, błękitna, szafirowa, zielona, papuzia. Wyloty, noszenie ich i zarzucanie odgrywały ważną rolę w elegancyi. Tylko osoby poważniejsze mogły zarzucać wyloty na ra-

miona; młodzież, dzieci i starzy nie mogli sobie I bieżny (fr. vent de boulet, wł. contusioneper na to pozwalać. Chłopcy mieli rękawy u K-ów I corrente d'aria, niein. Lüftstreifschuss), tj. u-od ramion rozcinane i w tyle na krzyż pod pas szkodzenie ciała, które jakoby wtedy powsta-założone. Ruch zarzucenia wylotów nie był o- wać miało, gdy pocisk armatni, zwłaszcza więk-bojętny: inaczej zarzucano wyloty w spokojnej szy, przeleci tuż obok, nie dotknąwszy jednak rozmowie, inaczej gdy chodziło o spodobanie się ciała żołnierza. Działanie szkodliwe strzału a inaczej w gniewie. Stan uczuć uwydatniał się w tym ruchu. Gwałtowne zarzucanie wylotów i zakręcanie wąsa oznaczało gotowość do korda. Jeśli się kogoś lekceważyło i chciało obrazić, trącało się go wylotami, ignorując w ten sposób jego obecność. K. dostał się do Polski ze Wschodu. Nazwę wzięto zdaje się z węgier- / powodem ich uszkodzeń; utrzymywano nawet, skiego köntö s(ob. „Słownik Lindego“).Używali że kula z działa, przelatując blisko ust i nosa, go Tatarzy jako ubioru honorowego a od nich może sprowadzić uduszenie piorunujące. Innym przyjęli go, jak się zdaje, Polacy, nadawszy mu znów, gdy wiara w owe powietrze rozrzedzone jednak krój odmienny. K. spotykamy już na słabnąć zaczęła, wydawało się, że gra tu rolę płaskorzeźbie bronzowej z pomnika Krzysztofa elektryczność, powstająca jakoby przez tarcie Szydłowieckiego, zmarłego w r. 1527, w kole- pocisku o wnętrze działa. Chirurgia wszakże giacie Opatowskiej. Szerzej o K-u ob. Glo- od dość dawna dowiodła już niezbicie, że kula ger „Encyklopedya staropolska“ (tom III, armatnia, chociażby jaknajbliżoj ciała przelatu-Warszawa 1902, str. 79).    F- K jąca, byleby go nie dotknęła, żadnych też u-

takiego, w które niegdyś wierzono powszechnie, przypisywano rozrzedzeniu powietrza, wywołanemu przez pocisk, przelatujący z szybkością ogromną. To chwilowe zniesienie równowagi pomiędzy ciśnieniem powietrza zewnętrznego, oraz znajdującego się w tkankach, miało być

Kontuza (z łac. contundere=stłxic, skruszyć, zmiażdżyć; wł. cow^^so=:zmiażdżony), rodzaj polewki pożywnej, sporządzanej w dawnej kuchni naszej dla chorych, przypominającej dzisiejszą soupe à la reine Francuzów. Najdawniejsza książka kucharska nasza Stanisława Czer-nieckiego (ob.) p. n. „Compendium ferculo-rum“ (Kraków 1682) tak na str. 90 potrawę tę przyrządzać każe: „Kontuzń dla Chorych.—Kurczę weźmiy dobre, ochędoż, oćiąg-niy, wstaw do rosołu, y Pietruszki niemało wkray, warz, aż od kości odpadnie, wybierz potym, a vwieré w piękuey Donicy, y przebiy przez Sito, tak mięso iâko y pietruszkę, ros-puść tym rosołem, w któryineś warzył, a przy-warzywszy day na Stół“.—W opisie uczty wystawnej, znajdującej się w księdze XII „Pana Tadeusza“, Mickiewicz wspomina między in-nemi też „półmiski kontuzów“; musiała tu pamięć zawieść wielkiego poetę, gdyż polewek na półmiskach nigdy i nigdzie nie podawano, a nadto „kontuz“ (nie „kontuzów“) nikt nie zastawiał biesiadnikom zdrowym, ponieważ była to potrawa posilna, dla chorych wyłącznie

I)-r j. p.

D-r J. P.

szkodzeń sprawić nie może bezwarunkowo. Mimostrzały więc "wspomniane są bajką wierutną, stłuczyny zaś, bardzo nieraz ciężkie, im przypisywane, miewają powody zgoła inae, o których mowa będzie p. w. Postrzałowe rany.

j. u.

Kontyguicya w lo g i c e —stykanie się, obcowanie, a właściwie współistnienie w czasie i przestrzeni. Na podstawie takiego wspóistnie-nia ulegają skojarzeniu często wyobrażenia ni-czem nie związane i w ten sposób połączenie zupełnie przypadkowe uchodzi w umyśle wielu często za konieczne. Przeto też John Locke (1632 — 1704) w-takich asocyacyach widział główne źródło najrozmaitszych błędów i przesądów. W nowszych czasach Aleksander Bain (f 1903) prawo asocyacyi formułuje w sposób następujący: „Czynności, postrzeżenia i uczucia, które zarazem powstają lub bezpośrednio po sobie następują, wykazują skłonność do jednoczesnego zaprodukowania się i łączenia w ten sposób, że gdy tylko jedno do świadomości wstępuje, wstępują również inne“.

przeznaczona.

Kontnzya (łac. contusio od słowa contunde-re=stłuc, zmiażdżyć, skruszyć) po polsku stłu-czyna (jako skutek) i stłuczenie (jako czynność) p. w. terni będzie też mowa o uszkodzeniach tego rodzaju, tu zaś jeno powie się słów kilka o t. zw. K-acb, o których tak często słyszeć i czytać się zdarza podczas wojny. Rozumie się samo przez się, że na polu bitwy na ciele walczących powstawać mogą, oprócz ran, także stłuczyny najrozmaitsze, lżejsze lub cięższe, nawet śmiertelne, jako następstwa u-derzeń najrozmaitszych, które wszakże bez wyjątku należą do stłuczyn chirurgicznych, zwykłych. K-ą wszakże najzwyklej nazwany bywa t. zw. mimostrzał albo postrzał mimo-

Kontyna, tak miała nazywać się świątynia pogańska u Słowian połabskich. Niektórzy badacze wyprowadzają wyraz ten od pierwiastku Kon — pierwiastku, od którego wywodzą oni również wyrazy Zakon i Kuna (kara, ■ ob.) [por. Słownik Jungmanna, a także „Mon. Hist. Pol.“ II, 93, gdzie komentarz pisze: „K. znaczy tyle co izba sądowa, od pierwiastka kon=sąd. W świątyniach bowiem pogańskich odbywały się sądy“]. J. I. Kraszewski zamiast K-y kładzie Gon ty na i pisze: „widzimy dotąd małe, najstarodawniej-sze kościółki nasze modrzewiowe i cerkiewki

wiejskie, od góry do dołu całe wzorzysto podbite gontami i mimowolnie przychodzi nam na myśl, że nazwa K-y albo gontyny słowiańskiej, której kształt nawet najlepiej nam dochować

mogły owe stare budowy, przez cieśli krajo- domami gminnemi, odpowiadającemi palave-wych na kształt tradycyonalnych gontyn sta- ; rom (ob.) murzyńskim; źe przytem odbywały wiane, nazwa ta od sposobu okrycia i przyozdo- się tam pewne obrzędy religijne, jest rzeczą bienia pochodzić mogła. Nie znamy dostatecznie nietylko możliwą, ale bardzo nawet prawdo-planu gontyn, tylko z opisu kronikarzy dosyć podobną. W każdym razie nie były to zgoła ciemnego i zagmatwanego, ale wiemy, że na świątynie w rzeczy wistem znaczeniu tego wy-ich miejscach i posadzie samej liczne stanęły razu.—K. Mokłowski („Sztuka ludowa w Pol-kościołki. Możeby śladów tych budowli poszu- sce“, 281—285) usiłuje odtworzyć widok K-y, kiwać jeszcze można w fundamentach, w kształ- oraz jej rys poziomy.    L-K-

Kontynent, ob. Ląd stały.

Kontynentalny klimat, ob. Klimat. Kontynentalny system, ob. B J o k a d a k o n-

Kontyngenoya (z łac. contingo)—przypadkowość. Każde zjawisko może być przez nas poznane tylko jako uwarunkowane przez inne zjawiska, poprzedzające je w czasie, z czego wynika, że same przez się wszystkie zjawiska są konieczne; pojęcie przypadkowości jest tylko subjektywne i oznacza jeno, że pewne zjawisko nie było przez nas przewidziane i że warunków jego nie znamy. Istnienie rzeczy nazywamy przypadkowem, jeżeli z jednej strony dana rzecz nie może być ^pojmowaną jako istniejąca sama przez się, t. j. jako bezwzględna, nieuwarunkowana, a z drugiej zaś nie wiemy jakie są jej warunki. Tak np. według Spinozy (1632 — 1077) samo przez się istnieje tylko to, co nie może być pojmowane wcale jako nieistniejące, czyli innemi słowy, koniecznie istnieje tylko to, z czego samej natury wypływa już jego istnienie. O ile więc uważamy istnienie pewnej rzeczy za przypadkowe, tj. jeżeli powiadamy, że. rzecz nie istnieje sama przez się, to z tego wnioskujemy o istnieniu innej rzeczy jako jej warunku. Ta inna rzecz znów może być albo nieuwarunkowana, albo też przez coś uwarunkowana. W drugim przypadku wnioskujemy znów o istnieniu trzeciej rzeczy, jako warunku tej drugiej, i tak postępujemy dotąd, póki nie dojdziemy do rzeczy nieuwarunkowanej już wcale. Rozważanie świata jako istoty, która nie istnieje sama przez się (e contingentia mundi), i wnioskowanie z tego o istnieniu istoty najwyższej czjli Boga, nazywamy dowodem kosmologicznym. Dowód ten formułują zwykle w sposób następujący: „Wszystko, co istnieje musi mieć swoją przyczynę, która znów może być istotą konieczną sama przez się, albo też być uwarunkowaną, aż wreszcie sprowadza my wszystko do przyczyny koniecznej, czyli pra-przyczjny wszystkiego. Istota taka musi być pojmowana jako najpierwsza i najrealniejsza.“

tach niewielkich rozmiarów kościołów, wzniesionych w X i XI w., na miejscu i gruzowiskach dawnych bałwachwalni“ („Sztuka u Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie przed- tynentalna. chrześciańskiej“, Wilno 1860). J. 1. Kraszewski zapomniał jedynie o tern, iż sam wyraz gont jest prawdopodobnie pochodzenia łacińskiego (J. Karłowicza „Słów. wyrazów obc.“ wyprowadza wyraz gont od łac. scandula — gont) i dlatego nie był używany przed przyjęciem chrystyanizmu. Wogóle znaczenie tego wyrazu K.jest niejasne jak również jego pochodzenie — okoliczność, która dała pobudkę do snucia niekiedy cudackich wywodów, urągają-, cych wszelkim zasadom lingwistyki. Bodaj ze wszystkich tych wywodów zasługuje na u-znanie najbardziej próba podjęta w najnowszym „Słów. języka polskiego“ a zestawiająca wyraz „Koutyna“ ze sanskryckiem k u t a=dom (hatte niem.) i starosłowiańskim kąszta (kucza, kuczka=namiot). Tutaj warto także zaznaczyć możliwość związku żródłosłowego pomiędzy K-ą a k ą t e m. — Wogóle o K-ie niewiele wiadomo. Dziejopisarz nawrócenia Pomorzan,

Herbord, podaje samą nazwę i szczegóły dotyczące K-y. Opowiada on o czterech K-ach w Szczecinie, przyczem pisze, że K-y były świątyniami (ternpła) i dodaje przez usta Siefryda:

j. L.

Kontyngens (wojskowość). 1) Ilość wojska, 94; którego ma dostarczyć miasto, prowincya lub kraj

„sclavica lingua in plerisque vocibus latinita-tem attingit, et ideo puto ab eo quod est c o n-tinere continas esse vocatas“. Z nich zwłaszcza jedna główna, odznaczała się wspaniałością, była rzeźbiona na zewnątrz i wewnątrz, a rysunki ludzi, zwierząt i ptaków tak były dobrze uchwycone, iż możnaby mniemać jako żyją, barwy zaś nałożone trzymały się tak mocno, iż deszcz nie zdołał ich spłukać. Według zwyczajów praojców sub lege decimationis składano tam łupy i oręż wrogów, zdobyte w wyprawach morskich i wojnach lądowych. Zbierała się tam starszyzna podczas obchodów na biesiady i piła z czasz złotych i srebrnych. Inne K-y w Szczecinie były mniej zdobne. Miały zewnątrz siebie dokoła siedzenia i stoły, gdyż mieszkańcy odbywali tam swoje zbory: „nam sive potare, sive ludere, sive seria sua tractare vellent, in easdein aedes certis diebus corvenie- j bant et horis“ („Mon. hist. Pol.“ II, 93 por.j; odpowiednie ustępy także u Mnicha prie- w razie wybuchu wojny, albo przy każdym po-fiigeńskiego). Szczegóły te wskazują, iż może borze wojskowym. 2) Ilość wojska, dostarcza-niesłusznie utożsamiono K-y ze świątyniami, nego przez sprzymierzone mocarstwa do wspól-Zestawiaiąc opis Herborda z danemi etnologii ■ nej armii. 3) W Rzeszy niemieckiej liczba obecnej, należałoby wnioskować, iż K-y były > żołnierzy, do której utrzymania obowiązane jest

Wiillta Encykl. Pow»z. Iluttr. Zeszyt 301b łom XXXVIII

Red.

każde z państw wchodzących w skład cesarstwa niemieckiego.

Kontyngens liwernnkowy. Podatek ten nie istniał wprawdzie w dawnej Polsce pod tą [samą nazwą, lecz i naówczas dostawiano żywność dla wojska częścią w naturze, częścią w pieniądzach; mianowicie zaś dobra królewskie, starościńskie i duchowne obowiązane były dostarczać tak nazwane c h 1 e b y i płacić oprócz tego podatek na utrzymanie wojska w leżach zimowych, pod nazwą hyberna, jak tn okazują konstytucye z lat 1649, 1659, 1667 i późniejsze. Dobra duchowne opłacały liyber-nę aż do roku 1670, w którym od hy-berny uwolnione, płaciły następnie dobrowolną ofiarę, czyli tak zwane subsidium churitaüvum. Później przez konstytucyę r. 1775 i dobra królewskie od płacenia hyberuy uwolniono, pociągnąwszy je do opłaty tak zwanego pół-p o dymne go. Roku dopiero 1790, uchwałą sejmową z dnia 19 Lipca („Zbiór konstytucyi i u-chwał sejmu z lat 1788 — 1790“, str. 199), w niedostatku skarbu, ustanowiono tak zwaną zsypkę zboża, celem uzupełnienia funduszu na utrzymanie wojska. Do składania tej zsypki pociągnioue były wszystkie dobra ziemskie bez różnicy, nie wyłączając mieszczan rolnych i części szlacheckich, od podatku ofiary uwolnionych. Rozrządzenie tej zsypki według u-chwały z dnia 27 października r. 1790 (tamże, str. 210—212) było następujące: a) w dobrach wszelkiego rodzaju z każdego dworskiego i rolniczego dymu czyli komina, ostatniemi lustra-cyami wyszczególnionego, posiadacze tychże dymów dawać mieli corocznie żyta po garncy 2 i owsa po garncy 4; b) za dymy rolnicze u-ważano te wszystkie, których posiadacze i mieszkańcy grunta zbożem zasiewali, wyłączone zaś były te, których posiadacze żadnych gruntów, lub tylko ogrody warzywne mieli; c) ko-missyé cywilno-wojskowe każdego województwa, ziemi lub powiatu obowiązane były ułożyć taryfy zsypkowe z dymów rolnych, do czego im miały posłużyć lustracye podymnego w r. 1790 dopełnione, jeżeliby zaś z tych różnica dymów rolnych i nieroluych, w których dobrach wykryć się nie dała, natenczas dziedzice, posessorowie lub rządzcy dóbr i wsi takowych, w miastach zaś, przedmieściach i jurydykach magistraty i urzędy winny były ułożyć tabele klasyfikacyjne, z rozróżnieniem dymów rolnych vel nierolnych i to przed rze-czonemi komissyami zaprzysiądz, z których to tabel i pomienionych wyżej lustracyi, w każ-dem województwie, ziemi i powiecie ogólna taryfa ułożona, następnie w jednym egzemplarzu w grodzie właściwym zaoblatowana, a w drugim komissyi wojewódzkiej odesłaną być miała; d) że zaś dymy rolnicze w jednej nawet wsi lub miasteczku będące, niejednakowe miewają grunta, przeto zostawiono wolność w każdej natury dobrach rozkład tej zsypki w miarę

posiadania gruntów uczynić; co w dobrach dziedzicznych do ich zwierzchności dominialnej należeć miało, w miastach zaś, przedmieściach i jurydykach królewskich i duchownych, magistraty i urzędy, a po wsiach tegoż rodzaju wój-ci lub sołtysi, albo ławnicy wraz z zwierzchnością dworską rozkład takowy zrobić byli obowiązani; ogół jednak tej zsypki we wszelkiej natury miasteczkach i wsiach, jako też jej na-leżytość do całej osady przywiązano. Urządzona w ten sposób zsypka odstawianą być miała w czasie od 15 października do ostatniego dnia stycznia każdego roku do magazynów, któreby komissya wojskowa, za zniesieniem się z komissyami cywilno-wojskowemi, w miejscach dogodnych i jak najbliższych oznaczyła. Zsypka ta tylko najdalej cztery mile własnemi końmi, bez żadnego za to wynagrodzenia odwożoną być miała; w koniecznej jednak potrzebie wolno było komissyom cywilno-wojskowym dalszy odwoź w drugie mil cztery, czyli w ogóle o mil ośm zarządzić, lecz w takim razie obowiązaną była komenda wojskowa odstawiającemu zboże, w ilości przynajmniej pięciu korcy, na pod-wodzie paro wolnej lub parokonnej, za każdą milę dalszej odwózki nad mil cztery po groszy 15 od wołu lub konia zapłacić; jeżeliby zaś kto taką podwodą mniej niż korcy pięć dostawił, natenczas zapłata już nie od wołu lub konia, lecz od każdego przywiezionego korca zboża nastąpić miała. Fury dowożące zboże zsypko-we wolne były tam i na powrót od opłaty na przewozach, groblach i mostach. Że zaś zsypka ta nie celem powiększenia płacy wojska, lecz tylko w zamiarze przyniesienia mu wygody i pomnożenia liczby jego była uchwaloną, przeto dla zbierania dokładnych wiadomości, ileby z takowej zsypki przybywać mogło funduszom na powiększenie wojska, ustanowiono raz na zawsze taksę, to jest: żyta korzec po zł. 8, owsa korzec po zł. 3, według której, komissya wojskowa rozdzielone na wojsko zboże zsypkowe, następnie temuż z płacy potrącać i stanom sejmującym o summie z tej zsypki przebywającej donosić miała. Na tern stanęły urządzenia za dawnej P o l s k i, co do ustanowionej zsypki zbożowej na wojsko. — Rząd p ruski, objąwszy w posiadanie część kraju polskiego, zaczął zaraz rozpoznawać miejscowy stan we względzie statystycznym, dla ugruntowania administracyi i w tym celu, przez reskrypt ministre alny z d. 23 czerwca r. 1793, nakazał spisać tabelaryczne wiadomości tak co do miast jako i wsi, podług podanych pytań (inclaganda) topograficzno - statystycznych, obok których zarządzoną także została tabela produktowa wysiewów, w szczegółach co do każdego gatunku ziarna. Układanie takowej tabeli wysiewów poleconem zostało co do wsi szlacheckich landratom, co do dóbr starościńskich i duchownych konsyliarzom kamery, w miastach zaś konsyliarzom poborowym (Steuer-

ratifié). Do ułożenia tabel wysiewów, żadne nie były przepisane zasady, jak tylko szczegółowe śledztwo wysiewu każdego ziarna, przez wyznaczonych jak wyżej delegowanych dopełnione. Takie wysiewy zebrane w ogół, służyły za podstawę do rozłożenia ilości produktów, na żywienie wojska w kraju konsystującego potrzebnej, lecz tylko co do furażu, za opłatą ustanowioną: za szefel owsa zł. 2, za centnar siana zł. 1 gr. 15, za kopę słomy zł. 10.

trybuentów—samą ilość wysiewów. Do uskutecznienia proporcyonalnego rozkładu tego ciężaru wszyscy właściciele dóbr, probostwa i gromady podały w roku 1Ś10 ilość wysiewanego w każdym gatunku zboża i zbioru siana, a odtąd tabele takowych wysiewów stały się kluczem do wszelkich repartycyi ciężarów w produktach nakładanych. W departamencie Płockim pozostały po rządzie pruskim katastr włók z intraty gruntowej do lustracyi z roku 1789

za rok 1794/5 pod tytułem: „Realitäten - Tabelle“. Do liwerunku należał cały kraj bez różnicy, to jest dominia, gromady, plebanie, holendry; a nawet ogrodników, małe cząstki ról posiadających, pociągniono do liwerunku vel dwóch szefli wysiewu, W zasadach intermistycz-nych do odstawy produktów i utrzymywania rachunkowości magazynowej, pod d. 10 stycznia r. 1796 (przy reskrypcie z d. 11 stycznia r. 1796, w tomie II „General-Verordunngen“, str. 350—370)powiedziano w paragrafie 1-szym, iż potrzeba produktów w ogóle i w szczególe powinna być podług wysiewu i zbioru ziarna (Körner-Ertrags) rozkładana i że taka zasada miała być najgruntowniejszą i zapobiegać wszelkim przeciążeniom. Tabela zbioru ziarna nie została atoli ułożoną, lubo bowiem rząd pruski zaraz w pierwszych latach swego tu panowania powszechną klassyfikacyę gruntów zarządził, ta przecież dla rozmaitych przeszkód do skutku nie przyszła, a przeto i tabela zbioru ziarn, a z nią zasada najwięcej zbliżyć mogąca rzetelny rozkład poboru podatków w naturze, dokonaną nie została, i pobór K-ul-go, tak za panowania rządu pruskiego, jako też później za rządu Księstwa Warszawskiego, ciągle na zasadzie tabeli wysiewów w r. 1794/5, po włącznie r. 1810/11 był uskutecznianym. Do r. 1808 wypisywano produkta na kontrybuentów podług tabeli z r. 1794/5 na szefie czyli viertele; w roku 1808 do poboru podatków na rok 1808/9, wskutek dekretu królewskiego z d. 12 grudnia r. 1808, taż tabela wysiewów zredukowaną została na miarę polską, to jest korce, garnce i t. d. Prawa z lat 1809 i 1811 postanowiły pobór produktów w naturze na żywność dla wojska. Ogólna ilość tych produktów, w ciągu roku dostarczyć się winnych, była prawem oznaczona, a mianowicie:

w r'. 1809

korcy 94 500 korcy 236 666 6 000

Pierwsza tabela wysiewów sporządzona była podanej, licząc po złotych 48 dochodu na włókę, uformowany, wzięty był za zasadę do rozkładu kontyngensu liwerunkowego w naturze. Katastr ten sporządzony w roku 1804, ułożony był w następujący sposób: a) co do dworów i mieszczan ofiarę płacących. Każde 48 złotych intraty lustracyjnej z r. 1789, obliczonej z samej kreseencyi i sianozbiorów, uważano za włókę magdeburską; b) co do szlachty częściowej ofiary niepłacącej. Dym każdego szlachcica, mającego mniej niż 10 korcy zaprzysiężonego w r. 1789 wysiewu, liczono na jednę włókę magdeburską, a w niektórych przypadkach redukowano zaprzysiężone w roku 1789 wysiewy dziesięciu korcy niedochodzące, wszystkich jednej wsi posiadaczy razem na o-gólną intrate i w miarę tej stanowiono dla całej wsi ilość włók; ć) co do włościan i mieszczan ofiary niepłacących. Każdy dym rolny ruchowano za jedną włókę magdeburgską, a gdzie lustracya dymów wskazywała ilość posiadania gruntu przez włościan, trzymano się lustracyi. Rząd pruski uwolnił od ponoszenia tego ciężaru proboszczów, burgrabiów wsi szlacheckich i sołtysów, w stosunku dwóch włók gruntu, a to ze względu na czynione przez nich w gminach posługi, i tych katastry włók razem z innymi kontrybuentami nie obejmowały. W roku 1819 kommissya województwa Płockiego wyłączenie to zmieniła nieco w ten sposób, iż niektórym przeciążonym kontrybuentom zmniejszyła kontyngens 1-kowy, i do pokrycia tego u-bytku pociągnęła inne posiadłości, które go dotąd nie płaciły. Tak ustanowiona ilość włók była podstawą w całym departamencie Płockim rozkładu produktów liwerunkowych, następnie przyjęto ją także za zasadę przy zamianie li-werunku w naturze na pieniądze, to jest ogólną ilość należytości pieniężnej na departament przypadającej, podzieloną przez ilość włók, w r. 1811 w skutku czego wypadło na włókę złp. 11 gr.

żyta

pszenicy owsa

grochu lub kaszy „

siana centn. (po 120 f.) 275 000 centn. 519 526 słomy „

Do rozkładu liwerunku na ówczesne de-

10 357

676 920

192 000 7 000

275 000

27 ³/₄, i podług tego opłata kontyngensu urządzoną została. W powiecie Lubelskim, z powodu mylności podanych wysiewów, rada 'powiatowa wzięła za zasadę do rozkładu kontyngensu liwerunkowego: co do liwerunku dwor-„    485 91072 skiego ofiarę, a co do liwerunku od włościan

i mieszczan podymne, to jest ze stosunku ogól-partamenta, powiaty,    a w nich na    szczegóło-    nej ilości    ofiary lub podymnego, z całego po-

wych kontrybuentów,    wskazano za    zasadę: a)    wiatu do    ogólnej należności    kontyngensu liwe-

co do departamentów    i powiatów, ogólną ilość . runkowego na cały powiat    przypadającej, do-

wysiewów, ludności i    rozległości; b)    co do kon-    chodzono    ile przypada tego    podatku na poje-

St. A K.

Red.

dyńcze kwoty podatku ofiary lub podymnego, przez pojedyncze posiadłości opłacane. Urządzenie takie sprawiło, iż niektóre instytutu duchowne, lubo nie miały gruntów, pociągnięte jednak zostały do ponoszenia kontyngensu liwe-runkowego. W powiecie Maryampolskim wysiew zboża za zasadę nie był branym, lecz brane były tak nazwane włóki furażowe, przez rząd pruski do tego ustanowione, i kon-tyngens liwerunkowy wedle ilości posiadanego gruntu był rozkładany, co zdawało się najod-powiedniejszem, gdyż rada powiatowa, uznając rzetelność pomiaru gruntów,fprzyjętego przez rząd pruski do rozkładu furażu w naturze dostawiać się winnego, ilość gruntu, a nie wysiew, do rozkładów na. dostawy i opłaty brała na uwagę, co nawet i w innych powiatach, późniejsze województwo Augustowskie składających, się zdarzało, szczególnie z tego powodu, że wysiew przez niektórych wójtów gmin i burmistrzów był nierzetelnie podanym. Kontyn-gens w produktTch według dekretu z dnia 23 grudnia r. 1811 ustanowiony, a przez dekret z d. 29 lutego r. 1812 („Dziennik praw księstwa Warszawskiego“ tom IV, str. 109 i 245) na departamenta byłego Księstwa Warszawskiego rozłożony, pobieranym był aż do d. 1 czerwca r. 1816, od którego-to czasu, wskutek dekretu z d. 31 stycznia (12 lutego) roku 1817, produkta te, na pieniądze zamienione, opłacono do r. 1820 według ceny tymże dekretem ustanowionej, która to należność przez następny dekret z d. 7 (19) lipca r. 1820, z powodu nadzwyczajnej taniości ziemiopłodów o V2 część obniżoną i w tym stosunku do końca r. 1848 pobierana była. Wskutek ukazu z d. 29 grudnia (10 stycznia) roku 1848/9, zaszła pod względem kontygensu liwerunkowego ta zmiana, iż dwory i probostwa pociągnięte zostały od r. 1849 do opłaty drugich % części tego podatku, tak, iż go płaciły corocznie d\ a razy tyle co dawniej. („Enc. Org.“ większa). K. 1-wy z pewnemi zmianami, jako podatek dworski u-trzymał się do roku 1867 i zniesiony został dopiero wraz z reformą podatku gruntowego, do którego wcielono pewną nadwyżkę, stanowiącą rekompensatę za K. 1.

Konwalia, ob. Convalaria.

Konwencja (convention, üebereinlcunft) — termin, wyrażający to samo pojęcie co traktat (ob.) i niekiedy nieodróżniany od niego. Swoją drogą w prawie międzynarodowem nadają każdemu z tych terminów nieco inne znaczenie: nazwa traktatów jest stosowana do u-mów donioślejszych, posiadających zwykle charakter polityczny, natomiast umowy mniejszej wagi noszą nazwę K-yi. Zresztą ta różnica nie jest przestrzegana zbyt skwapliwie i ostatecznie oba terminy zlewają się aż nazbyt często. K-ye międzypaństwowe dotyczą spraw najrozmaitszych. A więc niekiedy chodzi tam o kwestye polityczne mniejszej wagi (przepuszczenie wojsk przez terytoryum, wzajemna pomoc doraźna), ale częściej o sprawy natury e-konomicznej. Z pośród K-yj politycznych miały większą doniosłość następujące: londyńska r. 1827 i 1832 o urządzeniu Grecyi, również londyńska r. 1840 o urządzeniu Egiptu i r. 1841 o zamknięciu Bosforu i cieśniny Darda-nelskiej, wreszcie londyńska r. 1871 o zmianie traktatu paryskiego z r. 1856 w kwestyi praw na morzu Czarnem. Warto wymienić także K-ę zawartą w Moss r. 1814 pomiędzy Szwecyą a Norwegią, akkermańską z r. 1826, wprowadzającą uzupełnienia do traktatu w Bukareszcie r. 1812, dwie K-e w Münchengrätz (ob. Mnich o ws kie ko n w enc y ej r. 1833 pomiędzy Austryą a Rossyą w sprawie polskiej, berlińską r. 1833 pomiędzy obu powyższemi państwami a Prusami o solidarnem współdziałaniu; turyńską r. 1860 o ustąpieniu Nizzy i Sabaudyi państwu francuskiemu przez Piemont. O wiele donioślejszemi są K-e w sprawach prawnych, ekonomicznych i porządkowych, jak K. genewska (ob.) w sprawie pielęgnowania ranionych, międzynarodowa K-ya pocztowa (ob.), międzynarodowa K-ya ochrony własności przemysłowej (ob. Własność przemysłowa), monetarna (ob.), telegraficzna (ob.), K-ye o wydawaniu przestępców, ochronie praw literackich (ob.), konsularne (ob. Konsul) i in. Niektóre z nich doprowadziły do powstania stałych związków międzynarodowych, np. pocztowego.

Konwencja z r. 1792— 1795. K. rozpoczęła swoje obrady 21 września 1792 r. (zebranie inauguracyjne 20 września), a zamknęła 25 października 1795 r. Jest to trzecie ciało prawodawcze rewolucyi francuskiej (pierwsze—Stany generalne i Zgromadzenie Narodowe, drugie — Zgromadzenie prawodawcze). Wypadki bezpośrednio poprzedzające K-eyę, tłómaczą kierunek jej czynności. Ucieczka króla, znalezione w pała cu królewskim dowody jego stosunków z zagranicą i niepowodzenia wojenne wywołały wielkie wzburzenie wśród ludu paryskiego, który żąda kroków energicznych i stanowczych, a tymczasem Zgromadzenie Prawodawcze rozstrzyga sprawy wolno i na stanowczość zdobyć się nie może. To wywołuje poruszenie 10 sierpnia 1792, na którego czele staje Danton z Kamilem Desmoulins, Chabot, Barbaroux. Powstańcy wymogli na Zgr. Prawodawczem: zawieszenie władzy królewskiej, złożenie z u-rzędu dawnych ministrów i zwołanie nowego zgromadzenia w celu orzeczenia o przyszłej formie rządu. Zwycięzka Komuna paryska (ob.), oraz Danton, który spełnia czynności ministra sprawiedliwości, ostro występują przeciwko rojalistom. Tłumne areszty zapełniają więzienia. Kiedy do Paryża dochodzi wiado-mośą, że Verdun wzięty i Prusacy posuwają się ku stolicy, lud się burzy. Z tego wrzenia korzysta Marat i prowadzi tłumy do więzień,

gdzie zaczynają się mordy rojalistów (2 wrze- j rżenia rządu, opartego na prawie, kiedy wyśnią ob. Wrześniowe dni), a młodzież z ca- j padki wymagały dyktatury. Widząc w uzbrojonych łego kraju śpieszy tłumnie do wojska,r, by bro- j sekcyach, w Komunie, wjludzie paryskim burzliwy nić Francyi. Otóż wypadki te: uwięzienie króla, | żywioł, stający wpoprzek prawidłowemu i prawne -mordy wrześniowe i pierwsze zwycięstwa wojsk francuskich wpłynęły na opinię publiczną przy wyborach do K-cyi. Wybory były powszechne, ale pośrednie, deputowanych było 749. Z Paryża wybrano wyłącznie Górali (Montagnards), zaopatrzonych w instrukcye od wyborców:

mu biegowi rzeczy, szukali przeciwwagi dla rewolucyjnego Paryża w departamentach. Myśleli o przeniesieniu K-cyi do Bourges, poza obręb wpływów ludu paryskiego; stąd pochodzi posądzanie ich o federalizm. W gruncie rzeczy wysuwali federalizm jedynie jako środek paraliżujący dyktaturę Paryża i zabezpieczający prawidłowy bieg machiny państwowej. Wśród Żyrondystów najwybitniejszymi byli: Ver-gniaud, Isnard, Gaudet, Gensonné, Brissot, Condorcet i Roland. Nazywali siebie „patryotami jakobii'ami.“ Łączność się między nimi zacieśnia podczas walki z Górą. Górale nie tworzą takiej zwartej grupy. Różnią się znacznie między sobą pod względem przekonań politycznych, pojęć religijnych i usposobień. Inny kierunek reprezentuje: Robespierre (ob.) wierzący w moralną siłę ludu, a inny — Danton (ob.), wierzący w potęgę polityczną ludu; jeszcze inny Marat, (ob.) demagog uliczny, bez określonego programu politycznego. Programu wspólnego i uznanego przez wszystkie odłamy góry, a nawet w jednej grupie nie było. Punktem oparcia i skupienia był Klub Jakobiński (ob. Jakobini). Różnice te wybuchły po zwycięstwie oduiesionem nad Żyrondystami. Walka z Żyrondą, która była liczebnie silniejszą w K-cyi, przedewszystkiem jednoczyła całą Górę we wspólnej akcyi. Łączy ich nadto demo-kratyzm szczery, bezpośredni, wszyscy stoją blizko ludu, rozumiejąc go, umieją do niego przemawiać i kierować nim. Przedewszystkiem zaś łączy ich ro/mmienie chwili dziejowej i zdolność kierowania krajem w wyjątkowych okolicznościach. Dla nich wszystkich istnieje tylko niebezpieczeństwo, które zawisło nad krajem i któremu zaradzić można jedynie nad-zwyczajnemi środkami, nie oglądając się na ustawy, byleby w działaniu była sprężystość i jednolitość; dlatego dążą do dyktatury Paryża nad Francyą, do centralizacyi i praw wyjątkowych, do skupienia wszystkich sił i rozpętania całej energii narodu. Danton wyraźnie zaznaczył to w walce z Żyrondą, kiedy zwracając się do niej przemówił: „Co nas obchodzą wasze prawa i teorye, kiedy jedynem naszem prawem jest tryumf, kiedy jedyną teo-ryą dla narodu teraz jest kwestya bytu. Ocalmy naprzód siebie, potem dyskutujmy.“ Potrzeba wysunęła Górali naprzód, uczyniła ich zwycięzcami w walce z Żyrondą, a znikają oni z widowni, kiedy minęły okoliczności, które im władzę nadały. — Walka z Żyrondystami rozpoczyna się niebawem po otwarciu Zgromadzenia; zaledwie pierwsze posiedzenia przeszły zgodnie, a na nich uchwalono: 1) zniesienie władzy królewskiej, 2) datowanie czasu od I-go roku Rzeczpospolitej, a nie od IV-go roku wol-

1) aby znieść królestwo, 2) zaprowadzić republikańską formę rządu. Departamenty wybrały Żyrondystów (ob.), których na prowin-cyi popierały kluby jakobińskie. Wpływy w zgromadzeniu podzieliły się między te dwa stronnictwa i kolejno jednemu lub drugiemu poddawała się trzecia grupa, t. zw. c eut rum, inaczej zwana bagnem (Marais) lub płaszczyzną (la Plaine). Czasy wymagały e-nergii, stanowczości i zapału. Francya, wysyłając do K-cyi żywioły co najdzielniejsze i najżywotniejsze, jakby umyślnie postanawiała, by umiarkowanie starców nie paraliżowało energii Zgromadzenia, wybrała więc przeważnie ludzi młodych, większość konwencyonalistów nie przekraczała wieku 30-tu lat. Jednak okazało się, że w Zgromadzeniu jeszcze było za wiele chwiejności i rozbieżności; tymczasem sytua-cya dopominała się wyjątkowej sprężystości i jedności i nadzwyczajnych środków działania.

Chwila nie wymagała—jak mówi Lamartine —

„ani światła, ani sprawiedliwości, ani nawet cnoty, tylko woli“, rozpętanej, fanatycznej, dzikiej może w swych dziełach, ale przez swoją bezwzględność jedynie mogącej uratować Fran-cyę. Do tej roli nadawali się wyłącznie Górale. Zaczyna się więc walka między dwoma stronnictwami — Żyrandystami i Góralami—o władzę, walka głównie o środki działania. Pod względem przekonań większość Żyrandystów była republikańska, część zaś Góry, na początku przynajmniej, w zasadzie nie była przeciwna monarchii. Pod względem pojęć religijnych Żyrondyści na ogół byli deistaini pokroju rousseau’owskiego, w czem zgadzali się z większością Góry. „Religię obywatelską“

Rousseau’a, z jej dogmatami i kultem, prócz Robespierre’a, uznawało niewielu Górali. Żyrondyści, pochodząc z wyższych warstw mieszczaństwa i inteligencyi, obejściem i wykształceniem różnili się od ludu i takich jego przedstawicieli jak Marat, lub choćby Danton.

Stojąc zdała od ludu, nie rozumieli duszy jego i nie umieli do niego przemawiać. Demokraci z przekonań, hołdowali demokratyzmowi doktrynerskiemu, opertemu na Plutarchu i Cyceronie, marzyli o jakimś ludzie pięknym i cnotliwym. Prawdziwego ludu nie znali, a poznawszy, wzdrygnęli się przed jego brutalnością i zaczęli nim pogardzać. To pierwszy powód ich zatargu z Górą; nadto Żyrondyści na mocy swoich pojęć i usposobień dążyli do utwo-

ności, 3) przedstawienie konstytucyi wyborcom do zatwierdzenia i 4) nietykalność własności. Ale wkrótce wszczyna się walka między stronnictwami. Żyrondyści oskarżają Marata i Ro-bespierre’a o mordy wrześniowe, chcą ograniczyć władzę Komuny paryskiej i zabezpieczyć swobodę K-cyi przez utworzenie gwar-dyi, złożonej 3 000 ludzi z departamentów — obie rzeczy im się nie udają. Ich projekt, aby w razie dalszych niepowodzeń wojennych przenieść obronę poza Loarę a rząd na południe, gdyby północ z Paryżem wpadła w ręce koa-licyi, następnie ich predylekcya do prowincyi i zaciekłość przeciw agitatorom stolicy, wywołują nienawiść Paryża i najcięższy zarzut, że są federalistami. Góra zmusza K-cyę do ogłoszenia jedności i niepodzielności Rzeczypospolitej. Żyrondyści, aby położyć kres samowoli Górali i rewolucyjnym żywiołom Paryża i czem-prędzej wprowadzić legalność, zajęli się pospiesznie nową konstytucyą; wypracowanie jej powierzono Condorcet’owi. Górale, wychodząc z zasady, że chwila wymaga, nie praw, lecz sprężystego działania i dyktatury, paraliżują czynności Żyrondystów i dyskredytują ich ostatecznie, wysuwając na porządek dzienny sprawę króla. Żyrondyści bronią nietykalności króla, zaprzeczają K-cyi prawa sądzenia monarchy i żądają odwołania się od wyroku K-cyi do zgromadzeń wyborczych. Kampanię przegrali całkowicie, a po śmierci monarchy Żyrondyści są zdyskredytowani ostatecznie w opinii ogółu jako rojaliści. Przeciwko nim lud występuje w pospo-litem ruszeniu; pierwsze, 10 marca 1793, nie udaje się, K-cyi bronią sfederowani, a zwy-cięzka Żyronda tworzy komisyę 12-t . dla kontroli nad Komuną i spiskowcami, oddaje pod sąd Marata i Hćberta. Isnard piorunuje przeciwko Górze i grozi zburzeniem buntowniczego Paryża, w chwili gdy tworzy się nowa koali-cya przeciwko Francyi, na czele której staje Pitt. Francuzi tracą zdobyte kraje, muszą się cofać, a skoalizowane wojska obiegają twierdze pograniczne. To wywołuje nowe wybuchy w Paryżu d. 27 i 31 maja, które niweczą stopniowo władzę Żyrondystów i ostatecznie poruszenie 2 czerwca, któremu przewodzą Robespierre i Marat, opierając się na Komunie i gwar-dyi narodowej pod dowództwem Henriofa, zakończone zupełną porażką Żyrondy. Marat na chwilę obejmuje dyktaturę w Zgromadzeniu i rozporządza losem jego członków—23 Żyrondystów każe aresztować; zgnębiona K. nie protestuje. Żyrondyści znikają z widowni politycznej. Zdobywszy władzę, Góra rozwija niezmierną e-nergię. Prace jej idą w dwóch kierunkach: jedne mają u a celu ugruntowanie w kraju zasad republikańsko-demokratycznych, drugie — możliwe napięcie wszystkich sił i środków w walce z wrogami kraju. Do prac pierwszej kategoryi należą: nowa konstytucyą, kalendarz republikański, nowy system miar i wag i próby wprowadzenia nowych kultów: Rozumu i Istoty Najwyższej. Projekt konstytucyi wypracował Hérault de Séchélles. W ogólnych zarysach mało różni się ona od projektu Żyrondystów, tamten nawet był pod pewnemi względami de-mokratyczniejszy, czyniąc wszystkie władze wykonawcze wybieralnemi przez zgromadzenia wyborców, gdy konstytucyą Górali stwarza w tym względzie ograniczenia. Za to ton artykułów jest radykalniejszy i zawiera tendencye społeczne. Podług tej konstytucyi z r. 1793 (24 czerwca), inaczej zwanej konstytucyą roku I-go, każdy Francuz po ukończeniu 21 lat jest obywatelem, korzystającym w pełni ze wszystkich praw cywilnych i politycznych. Obywatele tworzą kolegia wyborcze, złożone z 50 000 ludzi. Każde kolegium wysyła jednego deputowanego do Zgromadzenia Narodowego, wybory są bezpośrednie i odbywają się corocznie 1-go maja. Zgr. Narodowe jest najwyższą władzą prawodawczą i wykonawczą w Rzeczypospolitej. Uchwały jego stają się prawem, o ile większość kolegiów wyborczych nie założy przeciw nim veta. Władza wykonawcza, rodzaj ministeryów, spoczywa w rękach Rady wykonawczej, złożonej z 24 członków. Kolegia wyborcze podają listę kandydatów do Rady, a Zgromadzenie z pośród wielu kandydatów wybiera 24-ch. Poglądy społeczne Górali wyraziły się w I-ym artykule, który głosi, że „celem społeczeństwa jest szczęście powszechne“ idale^ iż do ogólnego oświadczenia Żyrondystów, że „pomoc publiczna jest świętym obowiązkiem“ w Kons. 1793 r. dodano: „społeczeństwo powinno dbać o utrzymanie nieszczęśliwych obywateli, dostarczając im pracy lub zapewniając niezdatnym do pracy środki utrzymania.“ Konstytucyą Roku I-go jest ze wszystkich francuskich najbardziej demokratyczna, uznaje w całej pełni zwierzchnictwo ludu, nietylko przez powszechne głosowanie, ale bardziej jeszcze przez prawo veta, które czyni naród cały kierownikiem obrad Zgromadzenia. Chociaż nigdy nie weszła w życie, 3tała się ewangelią dla demokracyi francuskiej. Pod jej hasłem zaszły powstania w germinal u i prairialu roku III, o nią upominał się Babeuf, na nią powoływali się demokraci za Ludwika Filipa ś drugiej Rzeczpospolitej. Wkrótce po uchwaleniu konstytucyi K-cya zaprowadziła kalendarz republikański (24 października 1793), który zrywał całkowicie z dawnym chrześciańskim; zmieniał podział roku, nazwy dni i miesięcy, a tydzień zastąpił dekadą. Nowa era liczyła się od 22 września 1792 r., tj. od ogłoszenia Rzpltej. Ustanowiono 12 miesięcy po 30 dni, w porządku następującym: vendémiaire, brumaire, frimaire — dla jesieni; nivôse, pluviôse, ventôse—dla zimy; germinal, floréal, prairial —dla wiosny; messidor, thermidor, fructidor—dla lata. Każdy miesiąc miał trzy dekady, każda dekada — 10 dni, a każdy dzień otrzymał miano porządkowe dekady, jak

tety działają łącznie. W tych dwóch Komitetach

i Carnota przy armii reńskiej i północnej przyczyniła się wielce do zwycięstw. Funkcye w departamentach nie były także długotrwałe. ' padłe w Kouwencyi wcześniej.

mo-

primidi, duodi i t. d. ostatni dćkadi był dniem odpoczynku, zamiast niedzieli. Pięć dni dopełniających wyrzucono na koniec roku, otrzymały nazwę sankiulotydów, były uroczyście obchodzone i poświęcone: I-szy — świętu Geniuszu (Génie), II-gi — Pracy (Travail), III — Czynów (Actions), IV—Nagród (Récompenses), V —Opinii (Opiniou). — Z prac K-cyi, doniosłe zn iczenie miał system metryczny wag, miar i monet (ob.). Jednak czasy nie nadawały się bynajmniej do rządów normalnych. Konstytucya przyjęta przez zgromadzenia prowincyonalne, uroczyście proklamowana i zaprzysiężona w czasie święta republikańskiego 10 września 1793 r., została zawieszona do chwili ukończenia wojny i utrwalenia Rzpltej, a K-cya postanowiła rządzić Francyą za pomocą Tymczasowego rządu rewolucyjnego. Rząd rewolucyjny, chociaż urzędowo zadekretowany 10 paźdź. 1793 r., faktycznie istniał już od upadku królestwa (10 września 1792). Rozmaite instytucye, z których się składał, już wtedy istniały, ale teraz dopiero nabierają w działaniu jedności i wykazują nadzwyczajną sprężystość. Rząd zostaje scentralizowany, dyktatorski. Naczelną władzą jest Komitet ocalenia publicznego {Le comité de salut public), utworzony 6 kwietnia 1793 i kierowany początkowo przez Dantona. D- lOlip-ca 1793 K. zmienia skład komitetu i zmniejsza jego liczbę z 16 członków do 9-ciu. Do odnowionego Komitetu wchodzi Robespierre i jego przyjaciele, komitet staje się wszechpotężnym, skupia w swych ręku całą władzę: wszystkie ministerya, generałowie, wszystkie instytucye państwowe są mu podległe. On wysyła komisarzy do wojska i na prowincye, a ci działają według jego instrukcyi, przedstawia K-cyi nominacye na generałów, mianuje, kontroluje i oddaje pod sąd urzędników. O stanie rzeczy zdaje relacye przed K-cyą co tydzień. Jedynie policya nie należała do tego Komitetu; sprawami policyjnemi zarządzał specyalny Komitet bezpieczeństwa powszechnego {Le comité de sûreté générale); w sprawach ważnych, jak aresztowanie Dantona i Desmoulina oba komi-

skupia się cała władza i siła. Największą dźwigniąKomitetu ocalenia, tą siłą, która pozwalała mu być wszędzie i czuwać nad wszyst-kiem, była instytucya komisarzy rewolucyjnych {Lieprésentants en mission), wysyłanych do armii i departamentów. Przy wojsku czuwali oni nad tem, by generałowie spełniali rozkazy i plany władz centralnych, oraz mianowali nowych generałów i usuwali nieudolnych, często sami dowodzik podczas bitew. Połowa członków K-cyi po kolei pełniła te funkcye, bądź przy wojsku, bądź w departamentach. Najczęściej czynili to sami członkowie Komitetu. Obecność St-Justa

Nad rozporządzeniami komitetu i karaniem ro-jalistów czuwaii w departamentach t z. ajenci narodowi, pochodzący z ludności miejscowej. Przeważnie dostarczały ich miejscowe kluby ja-kobiiiskie, kierowane przez klub macierzysty w Paryżu, w którym wtedy rządził niepodzielni ^Robespierre. Kluby Jakobińskie były miejscem skupienia żywiołów rewolucyjnych, tworzyły nieoficyalny rząd, wywierały wpływ ralny na jednolitość ruchu i wdrażały pro-wincyę do akcyi scentralizowanej. W Paryżu i na prowincyi istniały Komitety rewolucyjne; ich zadaniem było tropić wrogów, pomagać w akcyi czynnej Komitetowi ocalenia; władza ich była niezmierna, bezpieczeństwo i życie obywateli od nich zależało. Komitet ocalenia w dekrecie określającym ich zadanie, powiada: „my jesteśmy oczami K-cyi, wy jej rękami“. Komitety wprowadzały w czyn wszystkie zamiary K-cyi; skład ich liczebny był różny, co najwyżej było 12 członków. Wreszcie działają Trybunały, najpierw w Paryżu od 10 marca, stworzone przez Dantona, aby sądzić „wrogów rewolucyi, wolności, równości i zwierzchnictwa ludu“, później były wszędzie na prowincyi. Trybunały rewolucyjne składały się z prokuratora, dwóch adjuuktów, pięciu sędziów i dwunastu przysięgłych. Z początku z wielką surowością, ale sprawiedliwie spełniały swe obowiązki, rzucając postrach na rojalistów i zapewniając powodzenie obronie narodowej. Z nastaniem dyktatury Komitetu, która niebawem zamieniła się w dyktaturę Robespieire’a, przestały wogóle być sądami, stały się narzędziem zemsty przeciw wszystkim, którzy nie okazywali najzupełniejszej powolności wobec Robespierre’a i jego przyjaciół. Datuje się to szczególniej od prawa z 22 prairiala, które podsądnych pozbawiało obrony i świadków, nie wymagało dowodów rzeczowych, do skazania wystarczało wewnętrzne przekonacie sędziów, a jedyną karą była śmierć; nadto przysięgli rekrutowali się z fanatycznych zwolenników Robespierre’a i na jego skinienie posyłali setki ludzi na śmierć. Za nowego prawa w ciągu 13 miesięcy skazano na śmierć 1210 osób, a następnie w ciągu 49 dni: 1376.—Wszystkie te instytucye, stwarzane powoli na mocy prawa 14 frimaire roku II, zostały scentralizowane, poddane władzy obu Komitetów i zastąpiły wszystkie istniejące dawniejsze^autonomiczne i państwowe. 0-ne to pospołu tworzą t. z. Rząd rewolucyjny, który doszedł do największej centralizacyi, zdobył całkowitą władzę we Francyi i rozwinął niepospolitą energię i bezwzględność. On wel-czy z koalicyą i wrogami wewnętrznymi, organizuje demokracyę francuską, myśli o środkach utrzymania dla tysiącznych tłumów, które znalazły się w ciężkich warunkach.—Po obaleniu Żyroudystów Góra z całą stanowczością wprowadza w wykonanie wszystkie uchwały ,za-

Do walki

artykułów spożywczych. Główni Hebertyści byli aresztowani i skazani na śmierć (4 germinala II r., 24 marca 1794). Klub Kordelierów, zdziesiątkowany, wkrótce rozpadł się, a urzędy Komuny obsadzone zostały przez zwolenników Robespierre’a. Zwyciężywszy przeciwników na lewicy, Komitet ocalenia zwrócił się przeciwko prawicy umiarkowanej: Dantonistom. Danton nigdy nie był fanatykiem. Potrafił zdobyć się na e-nergię,był twórcą terroru, Rządu rewolucyjnego i Rzpltej, ale nigdy nie kierował się żadną doktryną filozoficzną: jedyną przewodniczką jego czynów była racya stanu. Takie samo stanowisko zajęli jego przyjaciele: Kamil Desmoulins, Hérault de Séchelles, Westermann, Lacroix. Dantoniści uważali, że czas zaprzestać teroru i ostro krytykowali nieludzkie postępowanie w Wandei. Robespierzyści chcą ich się pozbyć, ale osobistości zbyt są wybitne; Komitety działają z wielką ostrożnością. Oskarżenie wywołuje w K-cyi burzę, nawet w Komitecie znajduje opór. Ostatecznie Robespierre postawił na swojem: Danton z przyjaciółmi był aresztowany i skazany na śmierć. Na placu zostaje Robespierre, zostają jego zwolennicy. Robespierre w zakresie

z koalicyą Pitta nakazuje pobór 300 000 ludzi, przy rozbudzonym zapale zastępy pospolitego ruszenia rosną i przekraczają milion ludu. Do rekwirowania żywności tworzy Góra zastęp z 6 000 ludzi, czuwa nad przymusowem przyjmowaniem asygnat i cenami maximum na chleb, wino, mięso, mydło, ubranie i obuwie. Dzieli grunta gminne między niezamożnych obywateli, sprowadza podatek dochodowy, a później spe-cyalny na wojnę w wysokości, zależnej od majątków; dochód przewyższający 30 000 franków, cały był zabierany—z podatku tego otrzymano miliard franków. Przeciwko wrogom wewnętrznym wydano „prawo o podejrzanych“; generałowie nieudolni byli odsunięci od dowództwa, jak również sędziowie i inni urzędnicy, którzy u-chodzili za podejrzanych. „K-cya — mówi Lamartine—przestała być Zgromadzeniem, stała się rządem, sprawowała administracyę, sądziła, uderzała, nawet walczyła. Przestano dysputować, działano. Milczenie zapanowało w K-cyi, przerywane jedynie przez przyśpieszony krok maszerujących oddziałów, przez salwy na alarm i uderzenia topora gilotyny“. Położenie Francyi jest rozpaczliwe : prócz wojny zewnętrznej powstania w kraju. Obok Wandei, po 2 czerwca 1793, do walki z rewolucyjnym Paryżem stają: Lyon, Tulon, Marsylia, Bordeaux, Caen—niektóre okręgi powstają w obronie Żyrondystów, inne rojalizmu; aż 60 departamentów jest w o-twaitej walce przeciw K-cyi. Energia Komitetu zwycięża wszędzie. Wandeę pokonały „kolumny piekielne“—Marsylia, Tulon, Lyon prawie doszczętnie zburzone, szczęście sprzyja też orężowi francuskiemu w walce z koalicyą. Ale zaledwie niebezpieczeństwo grożące Rzpltej było zażegnane, wśród Górali zarysowywują się różnice, a z niemi trzy wrogie sobie grupy. Najskrajniejszą grupę, lewicę, tworzą t. z. He-bertyści, środek—wszechpotężny Komitet ocalenia z Robespierrem na czele, a prawicę zwolennicy Dantona. Hebertyści prowadzą dalej nieprzejednaną politykę Marata. Hebert i Chaumette wodzą rej w Komunie, z nimi idzie mer Paryża, Pachę, i gen. oddziału rewolucyjnego, Momo-ro. Przedmieścia, Komuna i klub Kordelierów były ich placówkami. Stali oni na gruncie filozofii materyalistycznej Holbacoa i Diderota, stworzyli t. z. „Kult Rozumu“ i w katedrze Notre-Dame urządzali święta na cześć „Rozumu“ (ob. Rozumu kult). Dantonistom nie podobało się w Hebertystach nawoływanie do większych represalij, gdyż sami pragnęli złagodzenia teroru. Robespierre’a, który nosił się z myślą ugruntowania Rzpltej opartej na cnocie i deizmie russowskim, raził ich ateizm. Przedewszystkiem Komitet ocalenia widział w nich niebezpiecznego przeciwnika własnej dyktatury. Hebertyści, zagrożeni, chcieli wywołać nowe poruszenie; Paryż za nimi nie poszedł. Przeciwnikom udało się wmówić w lud, że machi-nacye Hebertystów wywołały drożyznę i brak

polityki nie był nigdy twórczym, nie kierował akcyą, jak Danton, rewolucya nim kierowała; zawsze chłodny, spokojny, stosował się do okoliczności. Umiarkowany w mowie, skromny w wymaganiach, ceniony był za swoją cnotę. W przemowach nie porywał ludu, ale szczerze wypowiadał swoją wiarę w szlachetność ludu, w cnotę, która jest udziałem biednych. Na tern głównie polegała jego popularność. Nie mając ściśle określonego programu politycznego, posiadał ideał etyczno-religijny, wysnuty z Rousseau’a—ideał ten stosował do polityki, a jego przyjaciel, St. Just, szerzył tę doktrynę; z nimi szedł Couthon. Swoje panowanie usiłują oni ugruntować za pomocą terroru, który teraz przybiera nie tylko krwawy, ale bezmyślny charakter, a nadto wprowadzić w życie swoje poglądy filozoficzno-religijne. Na żądanie Robespierre’a 18 floréala. R. II Konwencya zadekretowała następujący wniosek: „Naród Francuski u-znaje istnienie Istoty Najwyższe] i nieśmiertelności duszy. Uznaje, że obowiązkiem ludzi jest czcić Ist. Najw. i spełniać odpowiednie obrzędy. Będą zaprowadzone święta, ażeby myśl ludzką skierować ku Bogu. Święta otrzymają nazwy od sławnych dni rewolucyi, od najdroższych i najkonieczniejszych cnót ludzkich i największych dobrodziejstw natury; 20 prairiala będzie urządzone święto na cześć Istoty Najwyższej“. D. 8 czerwca r. 1794 (20 prairiala) obchodzono zapowiedziane święto z wielką uroczysi#ścią. Obojętna dla spraw religijnych Konwencya dekretowała wszystko w nadziei, że ułagodzi Robespierre’a. Ale w walce wzajemnej grup terror [stał się narzędziem utrzymania władzy i nawet członkowie Komitetów byli zagrożeni. A tymczasem zwycięska kampania wojenna

i uśmierzenie powstania domowego czyniły dyktaturę i terror zbytecznym. Był tylko środkiem zemsty, ambicyi i fanatyzmu Robespierre’a i jego przyjaciół. Wszyscy pragną zmian, nawet członkowie Komitetów. Robespierre to rozumie i decyduje się wystąpić zaczepnie i zmiażdżyć przeciwników. Przeciwnicy łączą się również, dudając sobie odwagi. D. 9 ther-midora Robespierre oskarża Komitety i część członków konwencyi, broni się od zarzutów tyranii, stara się pozyskać umiarkowanych.

raz przez urzędników, wyznaczanych przez K-yę. Punkt ciężkości przeniesiono z Komuny do zgromadzeń sekcyjnych, których większość stała się podporą reakcyi. Tylko sekcye na przedmieściach były wciąż jeszcze ogniskiem demokratów: one-to organizowały rokosze 12 germinala i prairialu. Ubezwładniono gwardyę narodową przez zniesienie naczelnego dowództwa, następnie przez rozzbrojenie przedmieść, przez pro_ skrypcyę demokratów i ostatecznie „zwolnienie od służby w gwardyi obywateli niezamożnych, jak rzemieślnicy i robotnicy“ (dekret 10 prairiala). Gwardya narodowa staje się odtąd instytucyą bardziej mieszczańską, niż ludową. Stopniowo osłabiano siłę Klubu jakobińskiego, a więc zakazano stosunków z pro-wincyą, potem zawieszono posiedzenia i ostatecznie klub zniesiono całkowicie (ob.). Upada najsilniejsza placówka żywiołów demokratycznych. Reakcya się wzmaga, kiedy wracają Żyrondyści i Rojaliści. Zamożne mieszczaństwo nadaje ton życiu publicznemu; salony p. Talien, Staël, Recamier odgrywają rolę nietylko w życiu towa-rzyskiem, lecz i politycznem. Zaczyna się sądowne ściganie członków dawnego rządu: komisarz Carrier i prokurator Fouquier-Thinville skazani na śmierć, Barère, Collot, Billaud, Vadier na deportacyę. Wniesiono w K-yi aresztowanie sławnego Carnofa, który genialnemi planami strategicznemi uratował Francyę od najazdu; ale zasługi jego były zbyt wielkie: od zamiaru odstąpiono.—Najradykalniejsze żywioły, robotnicy z przedmieść, po zniesieniu klubów i przeobrażeniu sekcyj nie mają teraz punktu oparcia; nie są zresztą przystępni dla agitacyi politycznej: czasy Robespierre’a w niczem nie zmieniły ich bytu. Z chwilą jednak kiedy K-ya znosi ceny maximum i rekwizycye, a spekula-cya korzysta z wolnego handlu i wytwarza drożyznę, na przedmieściach szerzy się głód i przerażająca nędza. Przedmieścia zaczynają żałować czasów Komitetu i Komuny, kiedy chleb był tani. Na przedmieściach zjawia się Babeuf i szerzy zasady „powszechnego szczęścia i równości“. Z nowego ruchu korzystają Jakobini, przekonywają przedmieścia, że ich nędzę może jedynie usunąć konstytucya r. 1793, która oddaje władzę w ręce ludu. Kiedy toczył się proces dawnego rządu (Billaud, Collot), Szczytowcy połączyli się ze zwolennikami Babeufa, wybuchł nowy ruch rewolucyjny, bardziej natury społecznej, niż politycznej. D. 12 germinala R. III (1 kwietnia 1795) tłum mężczyzn i kobiet wdarł się do sali posiedzeń K-yi i zażądał: żywności, zwalczenia rojalistów i zaprzestania prześladowań „patryotów“. Gwardya narodowa rozpędziła go, a K. przyrzekła zająć się losem przedmieść. Chleba jednak nie było,

1    komitet rozdający chleb zmniejszył racyę do

2    uncyj; następnych dni racye były jeszcze

ludowe

1 prairiala (20 maja). Manifest przedmieść

przez

Wylękniona konwencya przyklaskuje, ale bezpośrednio zagrożeni nabierają odwagi, uderzają na tryumwirat, nie pozwalają mówić Robespierre’o-wi ani St. Justowi i uzyskują rozkaz aresztowania obu Robespierrów, St. Justa, Couthona, Lebasa i Henriota, komendanta gwardyi. Komuna u-walnia więźniów, znosi się z klubem Jakobinów, przygotowuje powstanie, ufna w poparcie sekcyj.

K-a wyznacza na naczelnika sił zbrojnych Bar-rasa. Sekcye stanęły przy Konwencyi, ratusz zdobyto, a wyjętych z pod prawa Robespierre’a i towarzyszów, w liczbie 22, stracono 10 ther-midora. Niebawem 82 Robespierystów, przeważnie członków Komuny, umiera na szafocie.

Od tej daty rozpoczyna się gwałtowna reakcya, upadek Robespierre’a jest w rewolucyi 'chwilą przełomową, zwrotną. Klęski doprowadziły do rządu rewolucyjnego, jako skutecznej obrony kraju w wyjątkowych okolicznościach. Rząd ten pokonał wrogów, zapewnił bezpieczeństwo i u-trwalił jedność Francyi, stał się zbytecznym, ale znika nie odrazu. Pozostaje i terror, teraz skierowany przeciwko opozycyi demokratycznej.— W K-yi, która po kolei wysłała na gilotynę dantonistów, hebertystów, robespierystów, żywioły radykalne zmalały. Szczątki dawnej Góry, złożone z żywiołów radykalnych, utworzyły nieznaczne stronnictwo Szczytowe ów, na których czele stali Billaud-Yaren-nes i Collot d’fierbois. Przewagę mają żywioły umiarkowane; środek dotąd milczący, powracający z wygnania Żyrondyści i nawróceni Danto-niści. Ci tworzą silne stronnictwo Thermido-rzystów, które ima się walki z przeciwnikami. Thermidorzyści opierają się n a zamożnem mieszczaństwie, na młodzieży, t. zw. z lot ej, zorganizowanej w kadry bojowe do walki z Jakobinami, i na sekcyach wewnętrznych; Szczytowcy zaś—na przedmieściach i Klubie jakobińskim.

K. ogranicza władzę Trybunałów rewolucyjnych, zawiesza prawa 12 prairiala, ale ich nie znosi, by mieć oręż do walki z Jakobinami. Władzę Komitetów ograniczono. Komitet ocalenia ma na pieczy sprawy wojskowe i polityczne. Komitet bezpieczeństwa—zwierzchnictwo nad po-licyą. Odnowiono skład komitetów i wylosowano dawnych członków. Ograniczono zgromadzenia sekcyi i nie płacono nic ubogim członkom za udział w sprawach publicznych. Komunie odebrano władzę policyjną, następnie go- mniejsze. To wywołało powstanie spodarczą i administracyjną; rządzona była te-

1"5i

Wieka Encykl. Powsz. Ilustr, Zeszyt 301b ïora XXXVIII

r o r u.

wych „To w. słońca“

III gromadną rzeź więźniów; wymordowano wtedy 97 osób. Sądy uniewinniły morderców, a publiczność w teatrze zgotowała im owacyę. W departamencie Bouches-du-Rhône rojaliści po więzieniach mordują republikanów. W Marsy- I lii 200 aresztowanych Jakobinów częściowo wymordowano kartaczami, częściowo żywcem spalono. Do portu Tarascon, gdzie było pełno więź-źniów, wpadł tłum zamaskowany i skrępowane ofiary zrzucał do Rodanu z wysokiej wieży. Przez terror biały rojalizm mścił się na znienawidzonych Jakobinach, ale nie mógł owładnąć Francyą. Zamożne i średnie mieszczaństwo, które piastowało władzę, nie chciało zejść do dawnej podrzędnej roli. K. która była wyrazem ich interesów, układa ową konstytucyę dyrektoryalną czyli K-ę Roku III, odsuwającą od rządów lud i oddającą władzę w ręce mieszczaństwa. Nowa konstytucya była przyjęta przez naród olbrzymią większością; prócz mieszczan głosowali za nią włościanie, których rewolucya uwłaszczyła, oraz nabywcy i dzierżawcy dóbr narodowych; głosowali nawet rojaliści, którzy żywili nadzieję, iż wprowadzą do Zgromadzenia swoich zwolenników i urządzą zamach stanu. K. w obawie przed rojali-

ven-

na

A O.

w za-

domaga się: 1) chleba, 2) konstytucyi r. 1793, 3) zmiany rządu, 4) uwolnienia aresztowanych. Uzbrojone przedmieścia pociągnęły przed K-yę, tłum wdarł się do sali, wołając „chleba i konstytucyi r. 1793“. Szczytowcy, sprzyjający ruchowi, opanowali biuro i trybunę i śród okrzyków tłumu zadekretowali artykuły zawarte w manifeście. Na pomoc K-yi pośpieszyły sekcye śródmieścia i wojska, tłum wyparto a szczy-towców aresztowano. Powstańcy nie uważali się za zwyciężonych. Następnego dnia zbiegowisko było jeszcze większe, lud wymógł na K-yi rozmaite obietnice, ale, nie ufając jej, organizował się do akcyi zbrojnej. Przedmieścia, szczególnie St. Antoine, zamieniły się na obóz wojenny. K. postanowiła stłumić powstanie, wieść o pokoju z Hollandyą dodała jej więcej jeszcze pewności. Generał Menou zebrał liczne wojsko, otoczył przedmieścia i zagroził bombardowaniem; przestraszone przedmieścia wydały broń, amunicyę, armaty i kanonierów. K. zwyciężyła dzięki rojalistom i armii. Było to ostatnie powstanie ludowe w Paryżu. Aresztowanych Szczytowców stawiono przed sąd wojenny, który ich skazał na śmierć; z sześciu trzech zdążyło pozbawić się życia.—Rozzbrojeni demokraci stali się w wielu miejscowościach Francyi, szczególnie na południo-wschodzie, przedmiotem okrutnej zemsty ze strony rojalistów i umiarkowanych. Powracający coraz liczniej emigranci i księża organizują bandy pod nazwą „Stowarzyszeń słońca“, „Jezusa“, „Jehowy“, które ścigają Jakobinów i znęcają się nad nimi. Jest to okres t. zw. białego ter-W Lyonie po morderstwach jednostko-urządza 16 floreala r.

staini, których wpływy, zamaskowane wprawdzie, rosły coraz bardziej, oddała pod głosowanie narodu prócz konstytucyi jeszcze dwa dekrety: na mocy pierwszego skład obu Rad w ²/3 powinien się skompletować z dawnych konwencyonistów; na mocy drugiego — te ²/3 będą wybrane nie przez wyborców, lecz przez K-yę. Prowincya przyjęła te dekrety, ale Paryż, który zostawał pod wpływem rojalistów, zaprotestował. Malkontenci organizują nowe powstanie.Wtedy K. znosi prawo o podejrzanych, które w ostatnich czasach doskwierało tylko republikanom, i formuje z republikanów oddział 2000 pod nazwą „Patryotówr. 1789“. W pierwszem starciu między powstańcami, liczącymi 40 000, a wojskiem konwencyi, gen. Menou został pokonany. Wtedy Barras, kierujący obroną Konwencyi, powierzył dowó.lztwo Napoleonowi Bonapartemu, który pokonał powstańców 13 dèmiaire’a R. IV (4 października r. 1795). K. nakazała rozzbrojenie sekcyi i złotej młodzieży. Rojaliści, którzy nawet w czasie powstania nie manifestowali zbyt otwarcie swych przekonań, udali się do Bretanii i Poitou, aby spiskować rzecz monarchii. Te wypadki wzmocniły ten-dencye republikańskie i sprawiły, że na dyrektorów obrano wyłącznie osoby, które głosowały za skazaniem Ludwika XVI. Jednym z dyrektorów został Carnot. Po dokonaniu wyborów nowego rządu K. uznała, że okres rewolucyjny został zakończony, ogłosiła amnestyę powszechną, prócz członków rządu terrorystycznego, zmieniła nazwę Placu Rewolucyi, na którym stała gilotyna, na Plac Zgody (de la Concorde) i rozwiązała się. Prezes zamknął sesyę słowami: „Konwencya narodowa oznajmia, że rola jej skończona i sesya zamknięta“. Przy okrzykach „Niech żyje Rzplta!“ rozeszli się członkowie konwencyi d. 25 października r. 1795, po obradach trzyletnich.

Konwencya literacka (Konwencya Berneńska). Prawa mające na celu ochronę własności literackiej i artystycznej, czyli t. zw. praw autorskich, mają przede wszy stkiem charakter narodowy, tj. bronią interesów obywateli i poddanych tych krajów, w których ogłoszone zostały. Jednak z natury utworu literackiego, który za pomocą przedruków w różnych krajach, tłómaczeń, przeróbek itp., staje się własnością świata całego, przepisy te muszą przewidywać międzynarodową ochronę praw autora. Spółczesny obrót gospodarczy, który o-pasał świat cały, zniósł wszelkie granice i u-ruchomił wszelkie dobra materyalne i duchowe, sprawia, że kodyfikacye narodowe kresie praw autorskich okazują się niewystar-czającemi i że wskutek różnych a szkodliwych kolizyj koniecznem jest porozumienie się międzynarodowe. W promieniu takich potrzeb życia i w myśl wskazań nauki dokonano wszakże porozumienia w Bernie pod datą 9 września 1886 roku (Convention de Bern du 9

septembre 1886 concernant Vunion internationale pour la protection des oeuvres littéraires 1896). et artistiques; Berner Uebereinkunft betreffend die Bildung eines internationalen Verbandes zum Schutze von Werben der Litteratur und Kunst). Do K-yi przystipiły następujące państwa: Niemcy, Belgia, Hiszpania, Francya, Anglia, Włochy, Luksemburg, Monaco, Montenegro,

Norwegia, Szwajcarya, Haiti, Tunis, Brazylia.

W myśli tej K-yi obywatele krajów związkowych są zupełnie zrównani pod względem przywilejów i praw z obywatelami każdego kraju, a nawet osoby nienależące do żadnego z krajów związkowych, ogłaszające jednak dzieła swoje po raz pierwszy w jednym z krajów związkowych, korzystają również z ochrony praw. K-cya została uzupełniona aktem dodatkowym z d. 3 maja 1896 r. W celu obrony interesów związku (unii) otwarto w Bernie biuro międzynarodowe, które od r. 1888 wydaje specyalne czasopismo „Les droits d’auteur“.

Pomimo wielokrotnie podejmowanych prób przez literatów cudzoziemskich rząd rossyjski nie przystąpił do K-yi, poparty w tym względzie przez poważnych zresztą publicystów (np. przez prof. Jan żuł a). Dowodzili oni, że strony są nierówne, że literaci rossyjscy zyskaliby na tej obronie to tylko, iż kilka powieści rossyjskich, tłómaczonych na języki obce, znalazłyby obronę praw swoich, zaś z drugiej strony Rossy a straciłaby możność tłómaczenia i ogłaszania w tanich dotychczasowych wydawnictwach tysięcy naukowych publikacyj cudzoziemskich, które wobec braku oświaty i słabej nauki miejscowej stanowią dla ludności Państwa Rossyj-skiego niczem niezastąpione źródło wiedzy i oświaty; że wobec tego naczelny interes o-światy i postępu rossyjskiego nie pozwala na zrzeczenie się przywilejów, które w danym wypadku daje nieprzystąpienie do związku międzynarodowego. W epoce aliansu franko-ros-syjskiego inicyatywa we względzie przystąpienia Państwa Rossyjskiego do K-yi Berneńskiej była podejmowana kilkakrotnie przez literatów francuskich i wysłannicy Związku literatów i dramatopisarzy francuskich odwiedzali Ros-syę w celu nawiązania odpowiednich stosunków z rządem rossyjskim. Jednak wszelkie próby były, jak dotąd, zupełnie bezskuteczne. U nas podobną do poglądów Janżuła opinię wypowiedział na łamach „Prawdy“ Świętochowski.—Bibi.: Paquy „Des droits des auteurs au point de vue du droit international“ (1884); v. Or e lli „Der internationale Schutz des Urheberrechts“ (1887); Darras „Du droit des auteurs dans les rapports internationaux“ (1887);

Sold an „L’Union internationale pour la protection des oeuvres littéraires et artistiques; commentaire de la convention de Bern du 9 septembre 1886“ (1888); Holkombe „International Copyright“ (1890); Lyon-Caen et Del al ai il „Lois françaises et étrangères sur

li.

S. Fł.

la propriété littéraire et artistique“ (1889 —

s. p.

Konwencya radoszycka, ob. Radoszycka konwencya.

Konwencyjna stopa monetarna, ob. Stopa monetarna konwencyjna.

Konwencyonalny: 1) pochodzący ze wspólnej ugody; 2) powszechnie przyjęty, przestrzegający form utartych. W tern drugiem znaczeniu używa się także innego wyrazu, pochodzącego od tego samego źródłosłowu, a mianowicie wyrazu: Konwenan s=utarte formy towarzyskie. Całe nasze życie jest pełne konwenansów i różnych form konwencyonalnych: kodeks savoir-vivre'u od początku do końca przedstawia zbiór takich form czczych a utartych, które trzymają się tylko dlatego, iż zostały przekazane przez czasy ubiegłe. Początek konwenansów, ob. Przeżytki. Warto zaznaczyć, iż barbarzyńcy bardziej są spętani przez różne formy konwencyonalne niż cywili-zacya. Epoka obecna industryalizmu przerzedziła znacznie liczbę K-ów i po raz pierwszy w dziejach usunęła je ze sfery stosunku handlowego. Rozbiór niektórych konwenansów można znaleźć w pracy J. O choro wieża „Bezwiedne tradycye ludzkości“ (Warszawa 1898).

M. N o r d a u usiłował oświetlić treść istotną konweneyonalizmu społecznego doby naszej j w książce „Die konventionellen Lügen der Kultur-! menschheit“, ale dokonał tego w sposób niezmiernie płytki.

Konwent, zebranie zakonników, posiadających prawo głosu na obradach pod przewodnictwem przełożonego. K-tem nazywano zebranie już-to członków poszczególnego klasztoru, już-to zgromadzenie przedstasvicieli klasztorów jednego zakonu z prowineyałem na czele. — Czasami nazywano K-tem ogół zakonników jednego klasztoru.

Konwent krzyżacki (Haus) był jak by klasztorem krzyżackim. Według starego prawa zakonnego K. składał się pierwotnie z 12 braci zakonnych (krzyżackich), oraz Komtura (13-sty członek; ob.), na podobieństwo 12-stu apostołów i Chrystusa. Ale z czasem, przy powiększeniu się zakonu, liczba ta uległa zmianie,nie było potem jakiejś stałej liczby. Ilość członków była różną: istniały K-y małe o 10 — 12 członkach, średnie 18 — 30 i wielkie 50 — 70 (np. w Malborgu, Królewcu, Elblągu). Ponadto od czasów Innocentego III, tj. od XIII w., członkowie K-u dzielili się na świeckich i duchownych, tj. kapłanów. Ci ostatni doznawali wielkiego poszanowania, tak. że sadzano ich wyżej przy stole, niż braci zakonnych (rycerzy); do nich należała cała służba Boża, w której wypełnianiu pomagali im klerycy i służba kościelna. Przy ważniejszych sprawach, nad któreini radzono w kapitule K-u, wymaganym był także ich głos. Zresztą kapłani nie mieszali się do spraw K-u, wyjąwszy w kwestyi

M. (i-y.

S. PI.

Konwers (konwirsz, konwiersz), małoużywa-na nazwa laików zakonnych, braciszków. (Por.

S. Pł.

j. L.

Konwersya, zamiana długu wyżej oprocentowanego na niżej procentujący, przeistoczenie więc pożyczek publicznych droższych w tańsze. Takiego obrotu dokonywa skarb państwa lub instytucya publiczna w okresach taniej stopy procentowej przez umorzenie dawnych swych pożyczek i równoczesne zaofiarowanie nowych obligacyj pożyczkowych, taniej oprocentowanych, najczęściej z warunkiem dopłaty różnicy kursu w gotowiźnie. Posiadacze dawnych walorów, którzy na zamianę się nie zgadzają, otrzymują wartość papierów umarzanych w pieniądzach, wa się także przywrócenie długu do pierwotnej, pełnej jego sumy po dokonauein już spłaceniu znacznej jego części. W tern znaczeniu zała-

religii i służby Bożej. Byli bardzo odpowiedzialni za przestępstwa, karano ich surowiej niż rycerzy, a co najważniejsza, nawet w kwesty ach religijnych podlegali, nie biskupom, ale jurysdykcyi komtura i w. mistrza. W stroju mieli pewne małe odmiany: szary płaszcz zamiast białego i na przodzie spięty. Rycerze, czyli bracia świeccy, byli obowiązani do służby wojskowej pod wodzą komtura, do odprawiania przepisanych modlitw i innych obowiązków. Na czele K-u stał korntur, i to przewodnictwo K-u jest ważną a starszą chronologicznie częścią obowiązków tego dostojnika, będącego prócz tego urzędnikiem ziemskim (ob. Ko mtur). Komtur bowiem jest obowiązany troszczyć się o wszystkie potrzeby, nawet najdrobniejsze, swojego K-u, przestrzegać w jego obrębie ustaw i obowiązków zakonnych a w oznaczonym czasie zdawać w. mistrzowi relacyę o stanie i potrzebach K-u; co pewien termin zwoływać swój K. na kapitułę i z nim radzić, a bez jego wiedzy i rady żadnej czynności nie przedsięwziąć. K. jest jakby małym odrębnym światem, do którego spraw mieszać się może i miesza w. mistrz. Jest ważnym K. dlatego w ustroju państwa krzyżackiego, że stał się podstawą poniekąd jego organizacyi: znajdował się bowiem K. w każdej komturyi, na które dzieliło się państwo, i to w jednej komturyi jeden K., zawsze w stolicy komtura. Powtóre, każdy członek zakonu krzyżackiego było równocześnie członkiem jakiegoś K-u z chwilą przyjęcia do zakonu. Poza K-iii nie było wcale braci zakonnych, chyba tylko ci, co dopiero odbywali nowicyat, a więc jeszcze uie członkowie. Nowicyat taki przejść musieli zarówno kapłani jak bracia świeccy; trwał on przez rok. Oprócz tych dwóch rodzajów członków, w obręb K-u, ale nie jako członkowie, wchodziła liczna służba, świecka i kościelna; każdy członek miał kogoś do posługi. K. miał liczne sprawy i był światem zamkniętym w sobie; wymagał też licznych urzędników. Sprawowali je istotni członkowie K-u, a z tych urzędów do najważniejszych należał urząd t,zw. Hauscomthura (ob. K o mt u r), skarbnika, który zarządzał majątkiem K-u, szpitalnika, kuchmistrza itd.; ogółem znamy 23 rodzaje tych urzędów. Nadawał je korntur albo w. mistrz; w rzadkich wypadkach dokonywano wyboru. Do urzędników należą także t. zw. pfleg er i wójtowie, przebywający na zamkach poszczególnej komturyi. Życie całe K-u, majątek, wszystko jest wspólne; nikomu nie wolno posiadać swojego prywatnego majątku. Przy jedzeniu uczestniczyć muszą wszyscy, tak świeccy jak duchowni, i milczenia winni przestrzegać; nawet w nocy nie są wolni od obowiązków. Wybitniejsi członkowie K-u towarzyszą komturowi na kapitułę generalną. Wogóle w łonie K-u istniała hierarchiczność, wspólność i ścisłe u-regulowanie obowiązków każdego z osobna. — Por. szczegóły: Voigt „Gesell. Preussens“ t.

VI i Per lb ach „Die Statuten des deutschen Ordens“.

Konwentualni bracia, Franciszkanie, którzy nie przyjęli reformy reguły zakonnej za Innocentego IV, i Karmelici, stosujący swe życie do złagodzonej przez Eugeniusza IV reguły. — Jedni i drudzy różnili się przez to od swych braci—Obserw ant ów.

„Słownik języka Pol.“).

Konwersya w logice (z łac. converto) —- ' takie logiczne odwrócenie sądu, w którem poszczególne części jego zmieniają swoje miejsce pod względem relacyi. Tak więc w sądzie kategorycznym przez K-ę subjekt (podmiot) staje się predykatem (orzeczeniem) i odwrotnie. W sądzie hypotetycznym zdanie warunkujące staje się uwarunkowanem i odwrctnie. Odróżnia się zwykle trzy rodzaje K-i, a mianowicie: 1) odwrócenie proste (conversio simplex); 2) odwrócenie ze zmianą ilości sądu (conversio per aceidens); 3) odwrócenie ze zmianą jakości, przyczem może się również zmienić ilość sądu, a więc kontrapozycya (ob.). Sądy ogólniejsze twierdzące tylko wtedy dają się prosto odwrócić, kiedy predykat przypada wyłącznie danemu subjektowi; tak np. sąd: „wszystko, co istnieje, jest rzeczą“ daje się odwrócić: „wszystko, co jest rzeczą, istnieje“. Ogólnie twierdzące sądy, w których predykat nie zawiera wszystkiego, co już w subjekcie zawarto, daje się odwrócić tylko ze zmianą ilości * conversio per aceidens); tak np. sąd: „każda sosna jest drzewem“ daje się odwrócić: „niektóre drzewa są sosnami“. Sądy ogólnie przeczące dają się prosto odwrócić; tak np. sąd: „żaden człowiek nie jest ptakiem“, daje się odwrócić: „żaden ptak nie jest człowiekiem“. Sądy partykularnie twierdzące dają się również prosto odwrócić; tak np. sąd: „niektórzy ludzie posiadają dużo fizycznej siły“, daje się odwrócić: „niektóre istoty, posiadaj ą-ce dużo fizycznej siły, są ludźmi“. Sądy partykularnie przeczące nie dają się wcale odwracać.

K-ą nazy-

M II.

twiane są K-e w towarzystwach i bankach kre- ■ „Po dekrecie któregokolwiek sądu lub urzędu .dytowych, wydających listy zastawne. Dłużnik -sprawę czyli osobną sprawy kategoryę final-spłaca listami pozostałą część długu i otrzymuje nową pożyczkę w pełnej sumie długu pierwotnego, lub czasami nawet w sumie większej, gdy szacunek nieruchomości tymczasem się

St. A. K.

albo szczególne Narodu Polskiego “

M. Han.

Red.

R.

Red.

podniósł.

Konwertor, retorta, zwana gruszką Bessemern, naczynie używane podczas wyrobu stali, kształtu jajowego, ruchome, kilka metrów wysokie, z otworem u góry, zbudowane całe z blachy żelaznej i wyłożone wewnątrz gliną ogniotrwałą. Do naczynia tego wlewa się roztopiony surowiec (ob.), a od spodu przez kilka form czyli jajowatych otworów wtłacza się powietrze i tym sposobem dokonywa zamiany surowca w stal (ob. Stal).

Konwikcya, w prawie polskiem przekonywanie strony o jej winie. K. była prawną lub nieprawną, stosownie do tego, czy proces był prowadzony we właściwym sądzie (in loco competenti)\ czy pozew był doręczony, czy kondemnaty były otrzymane w porządku (gracia-tim), czy strona po dekrecie była obwieszczona przez urzędnika itp., czy też to wszystko nie miało miejsca (1764 „Vol. Leg.“ VII, 494). K-e zachodziły we wszystkich sądach wyższych instancyj, w trybunale, komisyach skarbowych, asesoryach, w urzędzie grodzkim lub ziemskim, tak w sprawach cywilnych, jako też w kryminalnych (publicznych i potocznych). Do K-i należały inkwizycye albo scrutinia (ob.). Strony, wprowadzające świadków, musiały przysięgać, że świadków tych nie podkupiły. Świadkowie winni być ludzie „wiary godni, rzeczy świadomi, oczywiści czyli oczyma swemi rzecz widzianą zeznający“, a statut litewski dodawał: i chrześcianie. Każdy obywatel może być pociągnięty do dania świadectwa. Dziedzic powinien stawić poddanego pod karą 100 grzywien; w razie gdy świadek znajduje się daleko od sądu, może przed najbliższym świadectwo złożyć (1588, “Vol. Leg.“ II, 1214). Liczba świadków była ściśle określoną, w sprawach kryminalnych zaś był zwyczaj „większą liczbą świadków popierać lub odwodzić występku“; w r. 1768 liczbę świadków ograniczono do 12 („Vol. Leg.“ VII, 704). W r. 1776 postanowiono, że o ile przestępca się dobrowolnie do winy nie przyznaje, K-a nie może być żadną miarą wymuszona przez tortury („Vol. Leg.“ VIII, 882). Uniwersał 1779 r. określił dokładnie sprawę K-yi. Po pierwsze: w sprawie dostateczności procesu uznano, że „we wszystkich bądź primae bądź supremae Instantiae jurysdykcyacli sądowych, sądach zjazdowych, komisyjnych wyraźną moc mających, w sądach polubownie sine praejudicio tertii zapisanych we wszystkich sprawach cywilnych... trzy kondemuaty bądź na niestają-cym, bądź na odstępującym od komparycyi... są procesem dostatecznie konwinkującym “.

nie decydującym, satysfakcyach pod rygorem kondemnaty naznaczającym, nastąpiona kon-demnata czyli publikata jest proces dostatecznie K-jący“. W sprawach ekspulsyjnych (o wygnanie) jedna kondemnata dostatecznie K-uje. „W każdym sądzie i urzędzie szczególnie tylko w sprawach prostego i rękodajnie pożyczanego długu dwie kondemuaty dostatecznie K-ują“ w sprawach z komisyi i remis inne obowiązywały zasady (ob. nadto Prawowekslo-w e p o 1 s ki e). Powtóre, co do legalności procesu rozpatrzono wszelkie wypadki nieprawności bądź w razie nieobecności bądź w razie usunięcia strony i określono je zupełnie dokładnie. W razie gdy nie znajdzie się żadna ze wskazanych nieprawności, „wtenczas, nie wdając się w żadną inną kognicyę, tudzież nie zważając na czynione manifestów, pozwów o-pozycye... mocnej exekucyi, jako wyżej, podlegać mają“. —Por. Ostrowski „Prawo cywilne

(1784) IL

Konwikt (z łacin, conoictus — współżycie). Pod nazwą K-ów rozumiano u nas zakłady naukowe, w którycli znajdowali się jedynie pensyonarze. Pomiędzy takiemi zakładami słynął K-t pijarski (ob. Pijarzy), założony przez Konarskiego w Warszawie przy ulicy Miodowej, a później przeniesiony na Ż o 1 i b ór z (ob.).

Konwisari (z niem. Kanue-(-giesser, miemieckie g przeszło w w, tak samo jak lu-d wis ar z), rzemieślnik, który konwie żelazne odlewa. J Mączyński („Lexicon lat. poi.“, 1564) łacińskie aerarius faber tłómaczy na polskie: „puszkarz, konwisarz, ten który dzwony, ruśnice albo działa leje“. Zygmunt August w r. 1555 zabronił K-oin wrocławskim przywozić do Polski naczynia roboty K-skiej, t. j. kufle, dzbanki, talerze itd. i wywozić z kraju starą cynę. Stefan Batory w r. 1576 nakazał, aby żaden K. nie ważył się wypuszczać wyrobów swoich bez odbicia własnej cechy. W wiekach XVI, XVII i XVIII kiedy cynowe talerze, misy i półmiski zastępowały dawniejszą glinę, liczba K-ów była w Polsce bardzo znaczna. Nietylko przebywali oni w miastach, ale także wędrowali ode wsi do wsi.

Konwój. K. Wł. Wójcicki uważa ten wyraz za wyraz starożytny polski („Encykl. Orgelb. większa“) i wyprowadzał od Koń-wój! Prawdopodobnie dlatego twierdzi, że oznaczał on pierwotnie oddział konnych wojaków, który albo osłaniał osobę wodza, posła, lub zabezpieczał prowadzoną broń, przybory wojenne, niewolników. K. tymczasem pochodzi z francuskiego c o n v o i=orszak i oznacza to samo co eskorta i niekiedy bywa w naszym języku używany na oznaczenie oddziału, dozorującego więźniów lub jeńców podczas ich prowadzenia z jednego miejsca na inne.

M. ilan.

Konwój zabezpieczający, ob. Glejt. Konwokacya w Polsce, ob. Sejmy(s. kou-wokacyjny).

Kcnwokacya, zgromadzenie kościelue w Anglii, ob. Convocation.

Konwulsja—w prawie polskiem —ściągnięcie kary na tego, kto: 1) bezzasadnie żądał zmiany wyroku w tym samym sądzie, w którym wyrok zapadł, bez prowadzenia nowych dowodów; albo 2) podejściem zyskał decyzyę sądową, przeciwną pierwszemu wyrokowi, już podczas postępowania wykonawczego.

Konwulsye, ob. Kurcz.

Konwnlsyoniści prąd religijny we Francyi w XV11I w. Początek tego prądu pozostaje w związku z działalnością ks. Franciszka de Paris (ob.), zwanego Dyakonem Paris. Ks. Fr. de Paris, z powodu ascetycznego trybu życia, medytacyj religijnych, a bardziej jeszcze przez uczynki miłosierne, był powszechnie łubiany wśród biedaków na przedmieściach Saint-Marcel i Saint-Jacques. Był J a n s e n i s t ą (ob.) zapalonym i ostro występował przeciwko bulli papieskiej Unigenitus, potępiającej ten kierunek.—Umarł 1 maja r. 1727 i został pochowany na cmentarzu przy kościele Saint-Médard. Biedacy z przedmieść, którzy byli świadkami jego świątobliwego życia i miłosierdzia, przychodzili się modlić na jego grobie, co popierają Janseniści. Chorzy i cierpiący szukają ratunku na cmentarzu Saint-Médard. Ekstaza religijna przyczynia się do uzdrowienia wielu. Już w maju wróciła od grobu uzdrowiona pa-ralityczka Magdalena Beigny. Wieść o jej o-zdrowieniu rozniosła się po Paryżu i okolicy. Pielgrzymki do grobu były coraz liczniejsze, cudowne uzdrowienia coraz częstsze, szczególnie śród cierpiących na paraliż hysteryczny. Arcybiskup Paryża, Vintimille, nieprzejednany wróg Jansenistów, wydał 15 lipca r. 1731 orędzie przeciwko cudom, przypisywanym pośrednictwu dyakona PAris. Odpowiedzią na to były nowe cuda. D. 13 sierpnia 23 księży poświadcza przed arcybiskupem 25 nowych cudownych uzdrowień, a w miesiąc później księża zapisują jeszcze 13 cudów. Każdy dzień przynosi nowe uzdrowienia, które najczęściej następowały śród gwałtownych konwulsyj, stąd właśnie poszła nazwa Konwulsyonistów. Cmentarz stał się miejscem pielgrzymki nieprzebranych tłumów. Przeciwnicy Jansesistów wyjednali od władzy papieskiej dekret i breve przeciwko dyàkonowi Paris i cudom mu przypisywanym. Gdy parlament unieważnił uchwały papieskie, potępienie ze strony papieża zwiększyło tylko wiarę Jansenistów. D. 27 stycznia r. 1732 na rozkaz króla zamknięto cmentarz. Środek ten usunął wprawdzie z cmentarza tłum, ale zwiększył jeszcze zapał wyznawców. Wszczyna się jedna z większych epidemii obłędu religijnego. K-ci utworzyli niemal sektę, która miała swoich kierowników, ustawy, odpowiednie praktyki pobożne, proroków i kaznodziejów, i ostatecznie swoje własne fundusze. Fundusze sekty w r. 1778 wzrosły do miliona liwrów, jak się okazało podczas jednego procesu. Na tajnych zborach K-ci czynili spowiedź publiczną, wyznając otwarcie tajemnice swych serc i myśli najbardziej ukryte. Apostołowie ich i prorocy poddawali ostrej krytyce kościół, przepowiadali koniec świata, prorokowali. Większość ich, a szczególnie kobiety, odznaczały się nadzwyczajną niedowrażliwością fizyczną. Z lu-bieżnęm upodobaniem poddają się strasznym męczarniom, które w języku K-ów nazywały się wsparciami (secours), a które kończyły się zwykle na uciskaniu brzucha—co według badań medycznych jest środkiem łagodzącym przy hysteryi jajników. Te praktyki religijne i udręczania ciała dzieliły się na małe i w ielkie (petits secours i grands secours). Istniała ich cała gradacya. Rozpoczynał je t. zw. pasek (lisière). Z jednej strony trzymano konwuïsyo-nistkę za ręce, a z drugiej od strony pleców za końce paska, którym się opasywała, z całej mocy ciągniono w przeciwne strony. Potem następowały uderzenia pięścią wpier-s i (coups de poing sur le sein). Im uderzenia bywały szybsze, tern większą ulgę odczuwała penitentka. Trzeci stopień — uderzanie w głowę (battement de tête), lekkie, szybkie z zachowaniem taktu —wprawiały K-ów w największy zachwyt. Czwarty—ściskanie kostki ręki (de poignet), piąty—ściskanie głowy (serrement de tête) ręcznikiem. To wszystko przygotowywało osobę do operacyj cięższych. Rozpoczynało je duszenie (Vétranglement) ręcznikami; dalej szło wstrząsanie (secouement), kiedy zawieszoną na ręczniku wstrząsano przez pewien czas w powietrzu, jak to czyni kat z powieszonymi; potem rzucanie na ziemię (jet au plancher)—podnoszono K-ę na pasach i spuszczano na dół—opera-cya zarówno męcząca dla penitenta jak i wykonawców; następnie ciągnienie czterema pasami (tiraillement à quatre lisières) — czterech ludzi ciągnęło w przeciwne strony, o-pierając się nogami o ciało K-i; to zaś było wstępem do ćwiertowania (ćcartelage), kiedy leżącą siostrę za nogi i ręce ciągniono z całych sił, opierając się nogami o stołek przywiązany do jej pleców — jedna z najboleśniejszych operacyi, kości trzeszczały, jak gdyby były łamane. Później następowały rozmaite sposoby dręczenia (differentes manières de rompre), a więc wykręcanie członków, ciskauie na kloc drzewa umieszczony między dwoma krzesłami. Wreszcie nadchodziła największa i najboleśniejsza operacya — bicie polanem (battement à coups de bâché). Czasem bito w plecy, niekiedy w brzuch, często z obu stron jednocześnie. Zwykle do tych ćwiczeń używano polan dębowych, węższych przy rękojeści, w rodzaju maczug. Wymierza-

(Paryż 1887); A. Bordier médicale“ (Paris 1884).

Br. (i.

no do dwóch tysięcy uderzeń na prośby peni-tentek. Obok tych ustalonych przez zwyczaj praktyk żarliwość i pomysłowość wyznawców wynajdywała wciąż nowe męczarnie, mianowicie: włóczenie po podłodze, tak, że z twarzy zdzierała się skóra, kaleczenie ciała gwoździami, rwanie obcęgami, szczególnie piersi u kobiet, drapanie zgrzebłem, kłócie zaostrzonym drągiem —co nazywano „cukrem owsianym“ {sucre d’orge). Wiele kobiet kazało się krzyżować. Niewrażliwość na bóle fizyczne między sekciarzami była tak wielka, że nawet przy zadawaniu cięć szpadą krew nie ciekła. Wszyscy członkowie nazywali się wzajem braćmi i siostrami. W każdem zgromadzeniu K-ów rozróż-niauo prócz penitentów jeszcze figurystów (figur iste) i dwa rodzaje pomocników. Figuryści podczas zebrań w stanie konwulsyj winni byli odtwarzać sceny Męki Pańskiej. Wszyscy wo-góle K-ci byli wyznawcami tz. figury z mu, tj. tłómaczenia zdarzeń Starego Testamentu tylko jako „figur“, alegoryi Nowego. Pomocnicy pierwszego rzędu czuwali na tern, by penitenci nie ulegali zbyt ciężkim obrażeniom ciała, a drugiego wykonywali bolesne egzekuzye. Istnienie tak zorganizowanej sekty K-ów z wyrobioną ustawą i ustalonemi praktykami przetrwało do Rewolucyi. Nawet później istnieją podobne zwyczaje u biczowników, u których z podo-bnemi praktykami szły w parze rozmaite sprośne wybryki. Ścisłego związku jednak między biczownikami a K-ami, wyznawcami Jansenizmu, niema. — Źródła: Barbeau de la Br y ère „Vie de M. François de Pâris, diacre“ (Paris 1731); Barthélémy Doyen „Vie de M. de Pâris, diacre“ (1731); Boyer „Vie de M. Fr. de Paris“ (Paryż 1737); Mo tg e r o n „la Vérité des miracles opérés à linfercession de M. de Paris“ (Paryż 1737); Dom La Taste „Lettres théologiques sur les convulsionnaires“ (Paris 1740); P. F. Mathieu „Histoire des Miraculés et des Convulsionnaires de Saint-Médard“; P. Regnard „Sorcellerie, Magnétisme, Morphinisme, Délire des grandeurs“

„La Géographie

A. O.

Sonyâr, Koniary (słów.), Sz ostów (węg. Sóstó), în-ko węg., w komitacie bihar-skim (węg. Bihar megye), pow. dereczeckim (węg. Derecskei jârâs), nad potokiem Er, w t. zw. okręgu Ermellék, słynnym z urodzajności ziemi, kwitnącej uprawy tytoniu, pszenicy, a przedewszystkiem wybornego wina, znanego p, n. ermeleckiego; liczy dom. 624, mszk. 2 747 naród, węgierskiej. W miejscu kościół ewang.-reformowany. Obszar gm. wynosi 7180 morgów katastr. Należy do urzędu poczt, i sądu pow. w Dereczkach (węg. Derecske), aurz. po-datk. w Nowej wsi Bereckiej (węg. Berettyo Ujfalii). W pobliżu miasteczka rozlewa się znaczne jezioro słone, nad którem leży zakład kąpielowy K.; kąpiele tutejsze solne skuteczne

są dla skrofulicznych i cierpiących na gościec i reumatyzm.

Konyskij Aleksander, pisarz małoruski, ob. Koniski Aleksander.

Koń (Eąuus). W systematyce zoologicznej konie tworzą właściwie rodzinę — Equklae— jedną z trzech w rzędzie nieparzysto-ko-pytnych (Perissodactyla); gatunki jednak należące do tej grupy zoologicznej, posiadają tak ściśle określone a mało rozbieżne cechy, że je połączono wszystkie we wspólny rodzaj —k o ń. Tworzą go zwierzęta zgrabne, średniej wielkości, o tułowiu na cienkich, dość wysokich nogach, zakończonych jednym palcem, który jest opatrzony na ostatnim członku (stawie) kopytem; głowa chuda i wydłużona z dużemi ży-wemi oczami; uszy średniej wielkości zaostrzone; nozdrza szeroko rozwarte; szyja silnie u-mięśniona wyciągnięta, porosła w części górnej grzywą; tułów i całe prawie ciało porosłe dość miękką sierścią; ogon od nasady zaopatrzony w długie włosy. Formuła zębów następująca: siekacze ³/₃; kły, tylko u samców, przytem bardzo małe, w liczbie l/l; zęby przed-trzonowe i trzonowe w ilości ³/₃ i ³/₃; dwa o-statnie gatunki zębów przystosowane w budowie swej do pokarmów roślinnych: przystosowywanie się zachodziło stopniowo w ciągu rozwoju filogenetycznego całej rodziny drogą odpowiednich zmian z uiezróżnicowanych jeszcze zupełnie trzonowo-przedtrzonowych zębów, jakie dają się spostrzegać u przypuszczalnych przodków kopalnych koni dzisiejszych— Gon-dylarthra; u form najbliższych gatunkom dzisiejszym zjawiły się wreszcie typowe zęby przeżuwające, o powierzchni żującej szerokiej, sfałdowanej (pomarszczonej spiralnie); jamki pomiędzy fałdami, utworzonemi z zębiny i szkliwa (ob. zęby) wypełnione są w zupełności lub częściowo cementem; zęby takie, ścierając się przez używanie, osiągają na powierzchni wysepki zębiny ograniczone przez wystające nieco żeberka szkliwa, z cementem pomiędzy niemi. —Budowa skieletu z wyszczególnieniem rozwoju rodowego koni ob. Nieparzysto ko p ytne, oraz K o ńczy ny. Co dotyczy budowy narządów wewnętrznych to w odróżnieniu od ogólnego typu u parzysto-ko-pytnych zasługują na wyszczególnienie następujące: wązki przełyk pokarmowy, wejście do żołądka, odgrodzone ruchomą zastawką, żołądek prosty, niewielki, okrągło wydłużony. Za pierwotne ognisko koni, których kopalne szczątki spotykamy w pokładach epoki trzeciorzędowej, należy uważać znaczne obszary półkuli północnej. Szczególnie obfitą jest w kopaliny przodków koni dziś żyjących Ameryka Północna; znaleziony tam w pokładach dolnych eo-ceńskich gat. Hyracotherium Owen, tworzący jedną z nader pierwotnych form, jest jakoby punktem wyjścia następnych gatunków rodź. Equus (o poszczególnych gatunkach pro-

toplastów konia ob. Nieparzystokopytne). chodzące z pierwszej odmiany zamieszkują, ja-Właściwy rodzaj Eąuus ukazuje się dopiero ko oswojone, wschodnią część Azyi Środkowej, w górnym Pliocenie i bezpośrednim przodkiem północ i wschód Afryki (tu też i w stanie dzi-naszych koni jest Eąuus caballus fossiUs, roz- kim), północną i środkową Europę i Amerykę powszechniony w pokładach aluwialnych Euro- północną.- 5) K u ł a n y—Eąuus (Asinus) he-py, Azyi Północnej i Afryki Północnej. Spo- mionus, zaliczane niekiedy do rodzaju osła, ży-tykany także w pokładach tegoż okresu ją w stanie dzikim w Syberyi, Turkiestanie, w Ameryce Północnej Eąuus cab. foss, w koń- Mongolii, Tybecie i na krańcach płaskowzgórza cu okresu aluwialnego zaginął doszczętnie; Środkowo-Azyatyckiego; 7) On a gry Eą. ona-konie amerykańskie obecne są potomkami eu- yer) również dziko w Syryi, Arabii, Indyach, ropejskich, tam przesiedlonych. Przypuszczał- Persyi i Beludżystanie; Dziggety - dziko nie dwa a nawet trzy rodzaje z rodziny koni w Afryce północnej; gatunki wymienione two-żyją jako oswojone. Historya jednak, ani ja- rzą podrodzaj K-i (poniekąd trzecią odrębną kiekolwiek podanie, nie mówią nic o czasie, grupę); cechy ich zbliżają się więcej do cech kiedy K. stał się niewolnikiem człowieka; nie os ł a (ob.). Znane są też odmiany rodzaju K-i, otrzy-wiadomo również, w jakiej części świata został ₍ manę drogą doboru sztucznego (kultury i ho-oswojony. Do rodziny K-i zaliczane są nieli- dowli), jakoto—m u 1 (Eą. mulus) powstały z krzy-czne rodzaje (lub podług innych systeinatów do żowania osła (samiec) i konia (samica); i dru-rodzaju koni- gatunki): Eąuus caballus — koń | ga odmiana Eąuus hinnus—muł—z ogiera o licznych t. zw. rasach czyli odmianach, Eą. I i oślicy; obie odmiany niepłodne; hodowane są: ąuayya—kwagga, Eą. Burchelli (Zebra ty- j pierwsze w górzystych miejscowościach Ameryki grysowaDau), Eą. (Asinus) hemionus, Czy- 1 Południowej, gdzie ich używają do przeuosze-hitaj (mongołów), albo kuł an (kirgizów), nia ciężarów; drugie w Hiszpanii i Abisynii. Onagr (Eą. Asinus onayer), Eą. asinus a-fricanus i Eą. asinus somalicus— odmiany, od których pochodzi nasz osieł — Eąuus asinus albo Asinus. 1) Eą. caballus—Dzikie konie w Europie zaginęły niedawno, w Azyi i Afryce w stepach żyją stadami (t. zw. tabunami). Poza tem liczne odmiany koni oswojonych we wszystkich częściach świata. Tak zwane tarpany, dziko żyjące w stepach A-zyi półn.-zach., uchodzą u wielu za dzikich przodków K-a oswojonego; inni zoologowie natomiast przypuszczają, że są to zdziczali potomkowie form oswojonych.—2) Eąuus ąuayya — zbliżony z budowy do K-a, barwa zasadnicza sierść brunatna, jaśniejsza na grzbiecie, krzyżu i bokach, ciemniejsza zaś na głowie. Przez głowę, szyję i plecy przebiegają jasno - szare pręgi z czerwonawym odcieniem. Samiec dorosły mierzy 2 m., a z ogonem do 2,6 m. długości; wysokość w okolicy szyi do 1,3 m.—3)

St. M.

Koń przyswojony '{eą. Caballus) i jego rasy. W miarę rozwoju kultury i mnożenia się środków ułatwionej komunikacyi wzrasta znaczenie K-a. Ułatwienie przewozu osób i towarów za pomocą rozgałęzionej sieci dróg żelaznych, tem niezbędniejszem czynią użycie K-a jako zwierzęcia pociągowego, do zaprowadzania stałej komunikacyi na przestrzeniach dzielących od siebie ważniejsze punkty handlowe, przemysłowe lub strategiczne, niemogące, z jakichbądź powodów, korzystać z bezpośredniego połączenia za pomocą drogi żelaznej. Siła, szybkość ruchów, wytrzymałość w pracy, cierpliwość, pojętność i odporność przeciwko wrogim wpływom zewnętrznym sprawiają, że K. staje się zarówno niezbędnym dla kupca i przemysłowca jak i dla rolnika, a nawet dla wyrobnika, który, wyzyskując jego pracę, może znaleźć dla siebie środki utrzymania. Każde państwo dbało o utrzymanie swej potęgi potrzebuje wielkiej ilości koni dla wojska, tak dla jazdy jak dla artyleryi i pociągów; a chociaż obecnie w taktyce jazda ma inne niż dawniej znaczenie, to jednak dla każdej armii również jest niezbędną.—Hi story a K-a. Domysły o przodkach K-a opierają się na geologicznych badaniach wykopalisk z okresu trzeciorzędowego. Przypuszczalny hipp arion był zwierzęciem, tworzącem pośrednie ogniwo pomiędzy gruboskóremi i przeżuwaczami, stem nie przewyższał, dużego psa, miał nogi zakończone czterema palcami, z których dwa tylko dotykały się ziemi, a dwa pozostałe znajdowały się w stanie szczątkowym. Według przypuszczeń zwierzę tó było czemś pośre-dniejszem między tapirem a świnią. W o-kresie czwarto-rzędowym K-io zamieszku-

Eą. Burchelli v. D a u—najwięcej z pośród innych gatunków do K-a podobny; pośrodku grzbietu przebiega pas czarny z białem obramowaniem. Na szyi 10 wstęg koloru czarnego.—

wzro-

4) Eą. zebra. Więcej do osła układem ciała zbliżony; po ciele od pyska do kopyt na tle białawem lub jasno-żółtem sierści przebiegają wstęgi ciemnego koloru; ogon podobny do o-ślego. Wszystkie trzy gatunki, znane niekiedy pod ogólną nazwą zebr, zamieszkują Afrykę południowo-zachodnią. — 5) Rodzaj lub gatunek o-słów Eą. asinus tworzą dwie odmiany (podł. innego układu gatunki): osieł stepowy a-frykański (Eą. asinus africanus), protoplasta naszego osła dziko żyje we wschodniej i północnej Afryce i Eą. asinus somalicus w stanie dzikim w Nubii i na płaskowzgórzu Barka aż do morza Czerwonego; od gatunku te- jące w owej epoce życia ziemi Amerykę pół-go pochodzą oswojone osły abisyńskie. Po- nocną wyginęły doszczętnie i Hiszpanie wylą-

dowawszy w Ameryce środkowej nie znaleźli tam wcale K-a. Podobnież w Afryce północnej, we Francyi, w Hiszpanii wykopaliska świadczą o zaginionych rasach K-i z okresu czwarto-rzędowego. — Do hypotez należy i-stnienie K-i zachodnio-europejskich, różnych wzrostem i składem ciała od ras wschodnich i żyjących w stanie dzikim; były one przedmiotem łowów i mięso ich służyło za pokarm dla ludzi; zwłaszcza szpik kości uważany był za szczególny przysmak, jak o tern świadczy mnóstwo rozłupanych kości znajdowanych w jaskiniach. Dopiero w początkach epoki bronzu

tarpanem lub K-niem Przewalskie g o, na płasko-wzgórzach środkowej Azyfi Tybetu (fig. 139). Jest to zwierzę małego wzrostu, o krótkiej szyi, wielkiej niezgrabnej głowie, krótkich, silnych nogach, brudno-siwej maści, z grubym krótkim włosiem w ogonie i w grzywie. Gdy zdziczałe amerykańskie K-e przy umiejętnem obchodzeniu się z niemi, po złowieniu, dają^się oswoić, ugłaskać i ujeździć pod siodło, zadawanie sobie tern trudu z tarpanem byłoby rzeczą zupełnie zbyteczną, wobec licznych miejscowych stad K-ni na pół dziko w tabunach chowanych, które jednak znają już dobroczyn

fm

ii

WHÜi

'i <

ï&à

Ügg

’-v*!

• >-.Nk„.V

Fig-. 39. Tarpan,Ikon jïziki^Przewalskiego.

K. został przez człowieka ujarzmiony i zamieniony na zwierzę domowe. Nauka twierdzi, że pierwsi Aryowie oswoili i ujeździli K-e miejscowych ras azyatyckich; toż samo przypisują Scytom i innym plemionon turańskim. Stało się to, jak przypuszczają na 10 000 lat przed Chrystusem. Niewola ta jednak wyszła K-owi na dobre: pod wpływem opiekuńczej ręki człowieka, pojmującego całą doniosłość nowo nabytego dorobku, K. się wykształcił i przeobraził w rozmaite rasy, stosownie do czynników atmosferycznych i tellury cznych rządzących rozwojem jego, zarówno jak i człowieka, którego się stał nieodstępnym sługą i towarzyszem. Co się tycze koni dzikich, to są w środkowej Ameryce K-e zdziczałe, pochodzące od K-i hiszpańskich, które się w dziewiczym stepie zabłąkały, do mieszkań lub o-bozowisk ludzkich nie trafiły i dzięki obfitym pastwiskom oraz łagodnemu klimatowi, zdołały na swobodzie się utrzymać i rozmnożyć. W innych, więcej surowszych warunkach istnieje w nielicznych gromadach zdziczały K. zwany

Wielka Eaeykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 301b Tom XXXVIII

ny wpływ opieki człowieka i w części są już oswojone.—Pierwszym użytkiem K-a jako o-swojonego już zwierzęcia była jazda na nim wierzchem. Użycie K-a do zaprzęgu w wozach bojowych i tryumfalnych nastąpiło już w późniejszych czasach. Starożytne pomniki poez}i i sztuki przechowały nam opisy i wizerunki podobnych K-i, chociaż nie da się zaprzeczyć, że fantazya poety i artysty odgrywała w tern niepoślednią rolę. W starożytności jazda Numidów i Partów uważaną była za najprzedniejszą. Chociaż podbijające świat legiony rzymskie walczyły pieszo, to jednak patrycyusz dumny był ze swego tytułu eques romanus, podobnie jak w Wiekach Średnich nazwy chevalier i llitter oznaczały szlachetnie urodzonego rycerza. Rozwój kultury na Zachodzie spra-., wił, że K. nietylko jako wierzchowiec dźwigał na swym grzbiecie monarchów, panów i rycerzy, nietylko ciągnął rydwany i ładowne^wo-zy, ale zaczął być używanym do prac w polu. Tak różnorodne użytki z K-a dały początek wytwarzaniu się różnych ras, z dążnością do

przystosowania się, pod względem budowy ciała, zewnętrznego składu i temperamentu, do rodzaju pracy jaka każdej przypadła w udziale-Na Wschodzie K. pozostał wierzchowcem, ponieważ praca w pociągu spadła wyłącznie na przeżuwacze, jak oto bawoły i wielbłądy. Tym sposobem wszystkie rasy K-i możnaby podzielić na dwa wielkie działy: K-i wschodnich i zachodnich, czyli, jak je dzisiaj nazywają K-i gorącej i krwi zimnej. Lecz ponieważ rasy zachodnie w Europie uległy różnym przeobrażeniom wskutek krzyżowania i przystosowywania się do warunków miejscowych, a z drugiej strony rasy pochodzenia wschodniego są wysoko szlachetne i ustalone, ale przy-

gań miara ta jest stanowczo zą mała, chociaż nie można zaprzeczyć, że K. arabski rośnie w potomstwie, czyli, że dzięki żywotności swej krwi, przelewana swe potomstwo, zrodzone i wychowane w innych warunkach klimatu, paszy i o-toczenia, zdolnośćpotęgowania swych przymiotów fizycznych i intelektualnych. K.arabski posiada małą, suchą, ślicznie zarysowaną i dobrze osadzoną głowę na wyniosłej i ładnie wygiętej szyi, kłąb wysoki, grzbiet krótki i muskularny, zad szeroki, krzyż długi i prosty, ogon dobrze osadzony, porosły delikatnem włosiem, co się też stosuje i do grzywy. Pierś ma niezbyt szeroką, ale głęboką, żebra beczkowato zaokrąglone, nogi mocne, ustawione bez zarzutu, kopyta twarde,

Æ

Hr /

SB

: •;

**

5T

’,a

■■ M

TÄBLJ

KRy:' ■

-

Fig. 140. Koń arabski.

tem i mieszane i pospolite, przyjąć trzeba podział następujący: 1) K-e czystej i pełnej krwi, 2) pół krwi, 3) stepowe, tabunowe, .4) ciężkie pociągowe (zimnej krwi), 5) ras przejściowych. Oprócz tych ras wyraźnych jest mnóstwo mieszańców bez ustalonych cech, jakie u nas najczęściej widzieć się dają, jako produkta dyletanckiej, nie świadomej swych zasad i celów, hodowli. — 1. K-e krwi czystej, a) K-e arabskie. Słynna na świat cały rasa szlachetnych K-i arabskich (bo są i nieszlachetne, bardzo pospolite i nieodznaczające się żadnemi wybitniejszemi zaletami) ród swój wywodzi z Małej Azyi. K-e te dzielą się na kilka szczepów, z których jeden, a) noszący nazwę Nedżdi w pustyni, zajmującej środkową część półwyspu, górzystą i dolinami poprzecinaną, uważany przez Arabów za typ szlachetnego K-a. Są o-ne niewielkiego wzrostu, nie przenoszące miary 1.40 m., co wyrażone w mierze jarmarcznej, powszechnie u nas uznawanej, wynosi zaledwie niespełna 2 arszyny, tj. 3lV₂ werszków. Dla naszych ekonomicznych i społecznych wyma-budowę skieletu o ścisłej tkance kostnej, temperament żywy, pojętność wielką (fig. 140). K-e te znacznie się przyczyniły do uszlachetnienia innych szczepów w Arabii, lecz do Europy rzadko kiedy mogły być sprowadzane dla zbyt wysokiej swej ceny i fanatycznej niechęci Arabów do sprzedawania wyborowych okazów; zresztą i w ojczyźnie swojej nader nielicznych z powodu nieurodzajnej gleby i braku pastwisk, tak, że zachodzi niekiedy potrzeba żywienia K-i daktylami, mlekiem wielblądziem, a nawet su-szonem i na proch roztartem mięsem, ß) Drugi szczep arabski nosi nazwę Koki ani; ojczyzną jego jest Irak , kraj położony nad Eufratem, między Bagdadem a Bassorą, obfitujący w pastwiska. K-e tamtejsze są większego wzrostu, dochodzące do 1.58 metr. czyli 2 arszynów i 3¹/2 werszków, co już stanowi średnią miarę K-a.— Y) Trzeci szczep tworzą K-e z Yemenu czyli z tak zw. Arabii Szczęśliwej. Legenda arabska głosi, że pochodzą one z prostej linii od K-i przysłanych w darze Salomonowi przez królową Sabę.--§) Czwartym szczepem są K-e z 0-manu, krainy żyznej i bogatej, w której leży Maskat. Są one najwyższego wzrostu ze wszystkich K-i arabskich i kształtami swemi przypo-' minają angielskie pełnej krwi.—e) Piątym szczepem są K-e z pobrzeża morza Czerwonego, odznaczające się szlachetnością, dzielnością i dobrym wzrostem. Handel zaopatruje w te K-e Egipt. K-e z Bahreiin nad Zatoką Perską, są również bardzo cenione.—Prócz tego znajduje się w Arabii dużo ras pospolitych, nawet przez krajowców mało cenionych. Jeden z szeików arabskich, udzielając europejczykowi wiadomości o K-ch tak się wyraził: „Pamiętaj, że u nas jest więcej ras i szczepów K-i niżu was w całej Europie“. Z ras wschodnich krwią arab-i dalszy, swój rozwój opiece monarchów angiel skich i usilnym staraniom arystokracyi angielskiej. Już za panowania Henryka VIII (1509

—    1547) założono stada' królewskie w Windsor i Hampton Court. Za panowania Elżbiety (1558

—    1603) założono stado w Greenwich, do którego sprowadzono 40 ogierów berberyjskich-Za Jakóba I Stuarta pierwszy raz ukazują się wyścigi jako próba dzielności K-i i jako zachęta, przez wyznaczenie wysokich nagród dla zwycięzców, do pilnego zajęcia się hodowlą. Odtąd już wyścigi stały się narodowym sportem i najbardziej pociągającem widowiskiem, lecz przytem nadały hodowli zbyt jednostronny kierunek, i przestając być środkiem, stały się

■yS!

;.V

A r-

Wfc.

WT-

Fig.441. Koń pełnej krwi angielskiej: Irish Birdcatcher.

ką uszlachetnionych, należy wymienić:    celem. Dzisiaj K. pełnej krwi, nieskazitelnego

perskie, karabachskie, odznaczające się typo-    pochodzenia, stwierdzonego autentycznym rodową, złoto-gniadą maścią. K-e turkestańskie,    wodem, przestał być K-em użytkowym, . stal

wytrwałe w biegu i pod względem wygód ma-    się tylko niedoścignionym biegunem, któremu

ło wymagające, nie odznaczające się jednak har-    żaden inny dorównać nie może. W skutek wy-

inonią kształtów, nie pozwalają domyślać się    trwale w tym kierunku prowadzonej hodowli,

w sobie tych zalet,które im przypisują.—b) K-e    skrupulatnie przestrzeganej dyety i prawie od

berberyjskie zajmują drugie po arabach    źrebięcego wieku prowadzonych ćwiczeń pod

miejsce. Budowa ich ciała nie jest tak har-    siodłem (trenowania) K. nabrał kształtów uspo-

monijna jak arabów, głowę bowiem miewają    sabiających go do rozwinięcia jaknajwiększej

często garbatą, ganasze grube, krzyż spadzi'    szybkości. W K iu tym szczególnie zadziwia

sty. — Niemniej przeto różne szczepy K-i    głębokość piersi, pojemność płuc, długość krzy-

tej rasy, jak tunetańskie i marokańskie wyso- ża i niesłychana siła rzutu naprzód w udach ko są cenione. Za najbieglejszych znawców    i w stawach skokow/ch; prócz tego piękna su-

K-i berberyjskich uchodzili : słynny niegdyś    cha głowa, szyja i kłąb wysoki wymownie

emir Abdel-Kader i francuski generał Damnas,    świadc ą o szlachetności jego rodu (fig. 141).

Dodać tą, należy, że jeden z urzędowych pro-    Pozatem dodatnie wyniki krzyżowań z innemi

toplastów angielskiej rasy pełnej krwi, ogier    rasami w celu ich uszlachetnienia dają się 0-

Godolphin Arabian, który się dostał do Anglii    siągać w niektórych tylko przypadkach. 2) K- i e

w r. 1725, był pochodzenia berberyjskiego. —    pół krwi. Na ich czele stoją angielskie K-e

c)Rasyczystej krwi wytworzone przez    wierzchowe używane do gonitw z przeszkoda-

kulturę. Taką rasę tworzą K-e angielskie    mi za psami ścigającemi lisa, stąd nazwano je

krwi pełnej. \ Rasa ta zawdzięcza początek | myśliwskie mi (huniers). Są silnej budowy, nie tak szybkie w biegu jak wyścigowe niewątpliwie pochodzenia' berberyjskiego, były pełnej krwi, ale przesadzające z łatwością pod rosłe, szyję miały wyniosłą i głowę garbatą, jeźdźcem dużej nieraz wagi wysokie płoty i sze- grzywę i ogon długie i suto dziane; ojczyzną rokie rowy lub strumienie. Najwyżej są ce- ich była Andaluzya. K-e te, sprowadzone jako nione huntery irłandzkie. Z pomię- reproduktory do stad oldenburskich, dały po-dzy powozowych K-i pół krwi wyróżniają się czątek rasie swoistej, następnie przez krzyżowanie

t. zw. roadsters, o szerokiej piersi, silnym z krwią angielską, doprowadzonej do dzisiejsze-krzyżu i niskich nogach. Znakomitemi K-mi go stanu, dającego jej zaszczytne już sta-pół krwi zdatnemi zarówno pod wierzch, nowisko pomiędzy rasami wytwo.rzone.mi przez do paradnych zaprzęgów, jako też do rozpłodu, krzyżowanie, tak jak rasa anglo-normandzka, są K-ie hodowane w słynnej rządowej stadni- angielska Cleveland, oraz rasa słynnych kłu-nie w Trakianach (Trakehnen) we Wsclio- saków (ryssaków) hr. Orłowa, będąca pro-dnich Prusiech , zwłaszcza uszlachetnione duktem krzyżowania rasy wschodniej, angiel-czystą krwią wschodnią. Domieszka pełnej skiej i holenderskiej (hart-drawer). 3) Przecho-krwi angielskiej, może nie dość umiejętnie dzącdoras stepowych na pierwszem miejscu

la

Pis»

•'fl V

\ An.,, ' ■ s

■:

?..

■ïâ

ï?)

:■

KÜk

mm

Sii-fc

Vâf|

Fig¹. 142. Dawny koń polski.

przeprowadzona, nie dała zupełnie zadawalających rezultatów. Krew wschodnia odbiła się też w ra nie na okazach hodowanych w stadninach węgierskich i austryackich.Zobowiązku wspomnieć tu trzeba o dawnej, szlachetnej rasie polskich K-i w których obficie była rozlana krew wschodnia dzięki staraniom i nakła-, dom czynionym przez Sanguszków, Rzewuskich, Branickich, Dzieduszyckich i wielu innych zamożnych obywateli, namiętnie w K-ch zamiłowanych. Wypadki dziejowe, a przytem brak świadomie wytkniętego w hodowli celu, były przyczyną, że ta rasa, najzupełniej odpowiadająca potrzebom i upodobaniom mieszkańców, zwyrodniała i uległa zanikowi, zanim się zdołała ustalić. Dzisiaj z trudnością dają się odszukać pojedyńcze Okazy w głównych rysach ją przypominające (fig, 142). Podobnież wygasła słynna w Wiekach Średnich rasa wierzchowych K-i hiszpańskich, tak zwanych dzianetów (genet d’Espagne), odpowiadająca ówczesnym pojęciom o piękności K-a. Rumaki te,

należy wymienić K-ia do ń skie go kozackiego. Jest on średniego wzrostu, miary 2 arszyny i 2 do 3 werszków, suchej, kościstej budowy, o głowie kształtnej, chociaż u wielu okazów garbatej, o szyi często wyciętej ku dołowi przy wyroście z kłęba, t. zw. jeleniej (ros. kadyko-watej) o budowie ciała zwięzłej, grzbiecie krótkim, krzyżu równym, silnym i długim, o nogach dobrze ustawionych, jak stal mocnych, wytrwałości niesłychanej. Jest-to typ wierzchowca bojowego lub K-ia służącego do dalekich podróży, nienadający się jednak wcale do szkolnej maneżowej tressury. Maści bywa najczęściej ciemno-gniadej lub brudno-kaszta-nowatej; ma wrodzony popęd do stępa „ino-chodem“, to jest do stawiania obu jednostronnych nóg, przedniej i zadniej, jednocześnie, zamiast na krzyż, to jest prawej przedniej i lewej zadniej i odwrotnie, jak się to odbywa w prawidłowym chodzie. Chód ten, lubo nieprawidło^-wy i w szkolnej jeździe nie używany, jest jednak bardzo pośpiesznym, nie męcząoym K-a.

grama (której ciężar

981

ścią pracy wykonanej przy podnoszeniu

10.19 gramów na wysokość jednego metra. Jeden kilogramometr =98 100 000 erg a 75 ki-logramometr. = 7 357 500 000 erg na sekundę, jeżeli przyspieszenie wskutek ciężenia ku ziemi = 981 centimetr. Za jednostkę pracy przyjmują często Watt a, który stanowi pracę

a dla jeźdźca przyjemny. Do stepowych zaliczyć trzeba też K-ie baszkirskie, kałmuckie, kirgiskie, syberyjskie i niektóre szczepy kau-kazkie. 4) Na zachodzie Europy istnieją rasy K-i ciężkich, pociągowych, zwane w nauce hippiki rasami krwi zimnej. Tu należą K-ie angielskie czyli raczej szkockie, „Clydesdale“, piwowarskie z Londynu, stanowiące jedną z osobliwości tej stolicy, olbrzymiego wzrostu, czarnej maści i dla niej noszące nazwę blciclcbred\ dalej Su f fol ki stanowiące niejako typ angielskiego K-a roboczego. We Francyi istnieje ustalona rasa siwej maści w prowincyi zwanej „le Perche“ w której skład wchodzą departamenty : Orne , Eure-et-Loir, Sarthe, Loir - et - Cher . Hodowla znajduje się tam przeważnie w rękach drobnych posiadaczy ziemskich i prowadzona jest na zasadzie ścisłego ekonomicznego podziału pracy. Jeden gospodarz trzyma ogiery, drugi klacze, trzeci zakupuje odsądzone od matek źrebięta i przekarmiwszy je przez zimę, sprzedaje innemu, tak, że K., zanim dorośnie i zostanie nabytym do obsługi dyliżansów pocztowych lub omnibusów po miastach, zmienia kilka razy właściciela; każdy zaś z nich, dbając o zysk ze sprzedaży, osobiście dozoruje i karmi swego konia oraz u-żywa go do odpowiedniej wiekowi jego i siłom pracy, nie powierzając go w drugie, najemne ręce. Stąd K-ie te wolne są od kalectw i narowów i zbyt mają zawsze zapewniony. Niżej już stoją K-ie bulońskie i bretońskie; zato na północo-wschodzie Francyi istnieje znakomita rasa pociągowa tak zwana a r d e ń s k a a także w sąsiedniej Belgii. Rasa ta dobrze jest znana i u nas, ponieważ wielu właścicieli ziemskich sprowadzało do stad swoich ogiery ardeńskie. W Tyrolu i Salzburgu hodowana jest rasa ciężkich, pociągowych koni, rozszerzająca się na Styryę i Karyntyę, nosząca nazwę Pinzgauskiej; cechy jej są następujące: głowa duża, oczy małe, kłąb niski, włosie w grzywie i w ogonie gęste, szorstkie i kędzierzawe, łopatki prosto ustawione i pokryte gru-bemi mięśniami, takież mięśnie po obu stronach krzyża, stąd krzyż wydaje się rozdwojonym. Temperament limfatyczny, chód powolny; konie te, zarówno ciągnąc ciężary jak i próżne wozy, zawsze idą tylko stępa, a kłusa nie znają wcale. Warto jeszcze wspomnieć o znakomitej rasie t.zw. bitingów, hodowanej w gub. Wo-roneskiej nad brzegami rzeki Biting, lewego dopływu Donu; na brzegach tej rzeki znajdują się żyzne łąki, dostarczające wybornego siana i obtłtego pastwiska; nie opodal tej rzeki leży miejscowość Chrienowoja, w której się mieści jedna z pierwszorzędnych stadnin rządowych. Bitingi są rosłe, pierś i krzyż mają szerokie, ogon nisko osadzony, długi, sięgający prawie do ziemi; grzywę również gęstą i bardzo długą, głowę wielką i ciężką, nogi mocne, krótkie i dobre ustawione, temperament łagodny, siłę wiel

ką, nie tylko do pociągu w stępie, ale i w klasie. Jest to najznakomitsza z pomiędzy rosyjskich ras K-ni pociągowych.—Do ras przejściowych zaliczyć należy drobnego wzrostu ko-niki {ponieś) hodowane na wyspach Hebrydzdach koło wybrzeży Szkocyi, na Korsyce, na wyspie Oesel, w gub. Wiackiej, w gub. Archangielskiej, Mezenki nad rzeką tego imienia, Obwinki nad rzeką Obwią w Permskiej, Kazanki w Kazańskiej gub., wreszcie konie Żmujdzkie, które poniekąd można uważać za prototyp powyższych szczepów, gdyżj jak tradycya niesie, konie te zostały przez Piotra W. zaprowadzone w wyżej wymienionych miejscowościach dla wysokich swych zalet, które geniusz wielkiego reformatora należycie zdołał ocenić. Gdyby nie wzrost zbyt mały, (1.42 metr.) byłaby to rasa miejscowa roboczych koni, zadawalająca wszelkie wy magania.—Por. Dorohostajski K. M. „Hippica“ (Krak. 1603; wyd. 2-e Pozn. 1620; 3-e Krak. 1647; 4-e „Hippika“ Krak. 1861); Czapski M. „Hist. pow. Konia“ (Pozn. 1874, 3 t. 8-o maj. Atlas, 75tabl. Pozn. 1876); „Enc. roi.“. st- Rew Kon morski, ob. Mors.

Koń rzeczny, ob. Hippopotam.

Koń mechaniczny, zwany także parowym, czyli moc konia, jednostka pracy, wprowadzona do techniki od czasów Watt’a w celu mierzenia mocy maszyn parowych, skąd pochodzi nazwa K. parowy. Dziś jednostka ta służy do oznaczenia mocy wszelkich maszyn wytwarzających pewną siłę. Jednostkę tę oznacza się osobnym znakiem; u nas przyjęto znak MK (moc konia), w Niemczech PS (Pferdestärke), w Anglii HP (horse-power), we Francyi Ch. V. (Cheval-vapeur). W mierze metrycznej K.m. równa się 75 kilogramometrom, co oznacza ciężar 75 kgr. podniesiony na wysokość jednego metra w przeciągu sekundy; w Anglii K. m. równa się 550 stopofuntom sekundowym=76.04 kilogramometrów. Liczbę 550 uważał Watt, po dokonanych próbach, za średnią moc ciężkich koni roboczych. Nowsze badania wykazały, że liczba ta jest mniejszą.—Spór to dla praktyki zgoła obojętny. Próbowano nawet zamiast 75 wprowadzić 100 kilogramów, jako większą techniczną jednostkę pracy. W układzie bezwzględnym miar jednostka pracy jest wykonaną przy podnoszeniu */

w Paryżu=jednej dyna) na wysokość jednego centymetra. Jednostka ta nazywa się ergą. Erga więc. jest bardzo małą jednostką pracy i w wielu razach dogodniej jest używać m e g a-1 ergi, która się równa 100Ô000 erg i jest ilo-

10000

98.1

10 megalerg na sekundę. Do mierzenia większych sił elektrycznych służy, obok MK =75 kilogr. metr. = 736 watów (w Anglii odpowiednio 550 stopofuntów = 746 wat.), jednostka Kilowatt = 1000 wattów, mająca w Anglii zastosowanie. 100 kilogramometr. sek. =981.3 wattów i odwrotnie 1 kilowatt = 101.9 kilgr. mtr. sek:—W technice w celu ujednostajnienia miar należałoby przyjąć bezwględny układ miar.

M. JI.

Końcówka gramatyczna jest to zmienna część końcowa wyrazu, służąca do wyrażenia bądź to niektórych cech jego samego, np. liczby, rodzaju, bądź też jego roli w zdaniu — w przeciwieństwie do części pierwszej, niezmiennej (przeważnie), z którą złączone jest znaczenie wyrazu, a którą nazywamy osnową (tematem). Tak np. w formach: konia, konio-ivi, koniem, konie, koniami. itd. obok niezmiennej osnowy koń- mamy części zmienne: -a, -owi, -em, -e, -ami, t. z w. końcówki; podobne w czasownikach : robi-my, robi-sz, robi-ć. Mamy więc dwa rodzaje K-ek: imienne, wyrażające przedewszystkim przypadek, i słowne, wyrażające głównie osobę. Cechą charakterystyczną K-ek języków fleksyjnych (np. indoeuro-pejskicli) w przeciwieństwie do przyrostków aglutynacyjnych (np. w języku madziarskim) jest fakt, że nie wyrażają one samej tylko oso-b> lub przypadka, ale równocześnie inne okoliczności, np. liczbę, rodzaj, tryb itd. Gdy więc w języku madziarskim przyrostek agluty-nacyjny -ak oznacza zawsze 1. mn., ale nic więcej, np. uf—mężczyzna, ur-ak—mężczyźni, a przyrostek -nak ma funkcję celownika bez względu na liczbę: urak-nak — mężczyznom, juhósz-nak—owczarzowi, to w polskim pan-owie końcówka oznacza równocześnie 1. mn., mianownik, rodzaj męski, osobowość, w robi-my równocześnie 1-szą osobę i liczbę mnogą, a na-odwrót te same funkcje mogą być wyrażone różnemi K-ami zależnie od osnowy, np .pan-owie, nauczyciel-e, chlop-i, księż-a lub od liczby: pan-u, pan-om\ podobnie trzyma-m, pis z-c. Każde słowo języka fleksyjnego słada się z osnowy i K-i; brak jej w niektórych formach jest pozorny, bo np. chłop, lat wyróżniają się od form innych właśnie brakiem K-i, czyli K-ą ich jest zero. — K. w oderwaniu od wyrazu nie istnieje, jak nie istnieje osnowa bez K-i. Rozdzielanie ich jest czynnością analityczną umysłu ludzkiego, podobnie jak np. dzielenie rośliny na części składowe, osobno w naturze nie pojawiające się. Istnieją wprawdzie hipotezy, że dzisiejsze K-i były niegdyś samoistnemi dla siebie słowami, ale na to niema dowodu. Czasem da się to wykazać, ale tylko w niezbyt odległej przeszłości; tak np. polskie by, mogące dziś uchodzić za K-ę trybu warunkowego, było osobną formą czasownikową. Ale już z formą robimy ma się rzecz inaczej, bo chociaż pozornie kusi ona do przypuszczenia, że składa się z osnowy robi i zaimka my (coś na wzór niemieckiego machen wir), to jednak porównanie z innemi językami słowiańskiemi u-czy, że dawniej K-ą było m, które później dopiero upodobniło się do zaimka my, a z zestawienia z innemi językami indoeuropöjskiemi wypada, że m w tym zaimku nie jest wcale pierwotne, gdym w K-e 1-ej os. 1. mn. sięga prajęzyka. Przypuszczenia takie tworzą się i w badaniu ściśle naukowym, ale pozostają na razie przypuszczeniami, bo omawianych podobieństw jest tak mało, że mogły powstać przypadkiem i nie uprawniają do wyciągania wniosków ogólnych. Tak np. niema najmniejszego śladu istnienia którejkolwiek K-i imiennej jako samoistnego wyrazu. — Granica między osnową a K-ą nie zawsze jest stała i wyraźna. Z biegiem czasu niejednokrotnie część osnowy zlewa się z K-ą w jedną całość, tworząc nową K-ę. Tak np. w formie syn-owie dziś bezsprzecznie -owie jest K-ą mianownika 1. mn. rzeczowników męskich osobowych, widoczną w wielkiej liczbie takich rzeczowników, np. ojc-owie, ale historycznie dzielić się musi inaczej: synu-e, przyczem końcowa samogłoska osnowy u- przed samogłoskową K-ą -e zmieniła się w -ow-, tak ją np. u słowa kupu-ję zmienia się przed a w ow: kapować. Granica nie zawsze jest wyraźna, bo często leży w środku jednolitego psychicznie dźwięku, którego jedna artykulacja należy do osnowy, druga do K-i: w rozkaźni-ku nieś osnowa jest nies-, K-ą zaś (pozostałością po dawnej K-ce -i) jest „zmiękczenie“ s na ś, czyli dodanie do artykulacji przednio-językowej powiewnej także zbliżenia średniej części języka do podniebienia. Niejasna jest często granica zwłaszcza w zaimkach osobowych, np. w formie mnie.—Powiedzieliśmy na początku, że K. określa stosunek wyrazu do innych wyrazów zdania; dodać jednak należy, że bynajmniej nie jest to jedyny sposób na wyrażenie tego stosunku. Do tego samego celu służyć mogą: akcent, zmiany w brzmieniu osnowy, szyk wyrazów. Tak np. w języku rosyjskim częsty jest typ: owcy = poi. owcy obok owcy — poi. owce, w niemieckim typ: lir lider (1. p.) — Brüder (1. mn.) lub hatte—hätte-, różne znaczenie tej samej formy, zależnie od miejsca zajmowanego w zdaniu, widać we francuskim: le prêtre est venu (ksiądz przyszedł) a fai vu le prêtre (widziałem księdza). To samo znaczenie co K-i mogą też mieć „przo-dówki“ (ob. tom XXVI, str. 613), mianowicie t. zw. przedimki czyli rodzajniki (artykuły) języków romańskich, angielskiego, niemieckiego, jak również przyimki (praepositiones) we wszystkich językach. Znaczna część języków indo-europejskich, jak wymienione, a ze słowiańskich bułgarski, znajduje się w dalszym lub bliższym stadjum zastąpienia pierwotnych K-ek „przodówkami“. Częściowo widać to i w języku polskim; tak np. dawniej dla oznaczenia

K N.

M. 1'

') rJ

Mm

■iii

Kojałowicz ; u.

miejscownika wystarczała sama K.: lecie, dziś trzeba prócz niej dodać jeszcze „przodówkę“: iv leci-e; tak samo w dom-u obok ludowego do-m-a, łacińskiego dom-i. W języku francuskim natomiast K-i 1 i 2 os. 1. p. czasu teraźniejszego istnieją tylko w piśmie : je donne, tu donnes, w rzeczywistości zaś ich funkcję odróżniania osób spełniają zaimki je, tu, które już straciły znaczenie samoistne (zamiast nich dziś moi, toi); w odmianie du prêtre, o,u prêtre itd. mamy tylko „przodówki“. Język polski do dziś jest typem języka fleksyjnego z właś-ciwemi tego rodzaju językom K-ami. — Odróżnić należy od K-i „zakończenie“. Terminu tego używa się czasem w gramatyce w znaczeniu czysto zewnętrznym, nie uwzględniając historycznego ani dzisiejszego podziału wyrazów na dwie części różne co do znaczenia. Mówi się więc np., że rzeczowniki męskie „zakończone“ na spółgłoski tylnojęzykowe, jak bok, próg, mają w miejscowniku K-ę -u, lub że rzeczowniki o „zakończeniu“ nie, cie, jak pisanie, jedzenie, bicie pochodzą od imiesłowów. W pierwszym przypadku zakończeniem jest część osnowy, w drugim część osnowy i K-a; jeżeli zaś powiemy, że dopełniacz rogów kończy się na w, to zakończeniem jest tu tylko część K-i. Termin taki potrzebny jest czasem, np. dla o-znaczenia wpływu następnego wyrazu na koniec poprzedzającego, ale stosowanie jego jest dowolne i zupełnie zewnętrzne!

Końcówka (elektrotechnika). Końcówkami zowią się końce przewodników tworzących obwód elektryczny w machinie elektrycznej, w przyrządzie elektrycznym lub też w przewodniku elektrycznym, którego końce zaopatrzone są w metalowe kawałki, odpowiednio przystosowane do rodzaju łączenia. W przyrządach elektrycznych końce przewodników tworzących obwód umocowuje się w odpowiednich zaciskach lub śrubach, dla ułatwienia połączenia z przewodnikami doprowadzającemi prąd.

Kończą, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrny pół-pierścień, na którego barku strzała srebrna, prze-krzyżowana żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie ręce, biało ubrane, w łokciach zgięte, do góry wyciągnięte. Odmiana herbu Ogończyk (ob.), powstała w XVI wieku, a używana między innymi przez litewską rodzinę Kończów, zamieszkałą w Wilkomirskiem.— Źródła:

Fig. 143. Kończą (herb). Niesiecki.

Końozyc, herb polski. Na tarczy w polu. czerwonem—siedm czarnych piór strusich, w wachlarz ułożonych.

Nad hełmem w koro -nie takież same pióra, jak na tarczy. Przy -niesiony do Polski w początkach XVI-go stulecia przez możny ród czeski Mniszchów, „z Wielkich Kończyc i Osowi-cy“, który, jak wiadomo, rychło potrafił zająć wydatne stanowisko na kartach dziejów Rzeczypospolitej. — Źródła:

Bielski; Paprocki; Okol-

ski; Niesiecki.    »•    144 Ko"M>'c <harb)'

Kończynek, Odacanta P a y k. rodzaj owadów t ę g o-p o k r y w y c h (Coleopter a), zaliczony do rodziny Carabidae); jedyny gatunek tego rodzaju, O.melanura, spotyka się dość rzadko na brzegach wolno płynących wód, ukryty w szczególnych futerałach.    K> K~c-

Kończyny. 1) Definicya. K-ini zowią się pospolicie pewne narządy u zwierząt, mające postać złożonych dźwigni i służące zwierzęciu do lokomocyi (chodzenie, łażenie, pływanie, latanie i t. p.). W nauce jednak pojęcie to posiada znaczenie szersze: obejmuje bowiem u niektórych grup zwierzęcych z jednej strony narządy bezdźwigniowe, z drugiej — chwytne, podtrzymujące, żujące, czuciowe i inae. — K-ny musiały do każdej z tych różnorodnych czynności ściśle przystosować swoją budowę i wobec tego wyróżnicowały się od reszty organizmu. Tam więc, gdzie organizm nie jest wcale lub bardzo mało jest zróżnicowany, o właściwych K-ach mowy być nie może. — 2) K. bezkręgowców. Najprostsze postaci K-n to nibynóżki (ob.), rzęski, (ob.) i wici (ob.), które są samodzielnemi narządami ruchu u pierwotniaków, dwuwarstwowców, larw jamochłonów i robaków, u białych ciałek krwi i ciałek nasiennych. Drugą postać K-n bezdźwigniowych tworzą: „noga“ mięczaków i „nóżki ambulakralne“ szkarłupni. Należą one do prostszej postaci K-n, gdyż mechanizm ruchu polega na zmianie kształtu, względnie długości samego narządu, a) Nogi mięczaków. Noga mięczaka jest mięsista, podłużnie owalna, o płaskiej powierzchni spodniej, zwanej podeszwą. Taką postać zachowuje ona u niektórych płytkonośnych (Placophora); ubrzuchonogó w (Gastropoda), noga pierwszego typu różnicuje się na kilka płatów (fig. 145). U Heteropoda rozwój poszczególnych płatów niejednakowy (fig. 145 i 146 b). Dalej jeszcze idące zmiany w budowie nogi spotyka się u głowonogów. W in-

nym kierunku zachodzą zmiany u skrzydło-nogó w (Pteropoda). Tutaj wyżej wymienio-

5.

b\

mienne wyróżnicowanie nogi należy uważać pewną właściwość nogi małżów (Lamellibran-chiata), która niekiedy wydziela substancyę, twardniejącą przy zetknięciu z powietrzem; za jej pomocą zwierzę może się przytwierdzać do przedmiotów. Substancya owa, t. zw. bisior (byssuś), jest wydzieliną licznych gruczołków, zawartycli w nabłonku jamy bisiorowej (fig. 148). —6) Nóżki am b u 1 ak r a ln e. Nóżka

z.

3.

Lt-l

i.

Jtl

?-

fi.

Fig. 145. Morfologia nogi u Oxygurus (A) i Atlanta (B). 1 worek trzewiowy i muszla, 2 głowa, 3 ryjek, 4 skrzela, 5 mesopodium, 6 propodiwn, 7 melapo-dinni z pokrywką, (8).

PP*

Fig. 148. Bisior (c) u Mytilus edulis; b palcowaty wyrostek nogi.

BI

ar

PS

w*

oe

J/P-

W( u

Wf

Fig. 146. M metapodium, MP przyssawka na pro-podium (P) u Carinaria mediterranea.

nych płatów, z wyjątkiem Mesopodium (ob» Pteropoda) braknie, (fig. 147). Jako zna-

FL

\P

mm

w

Oes- Wi w F.

a*

2:

to

tm

Te.

Fig. 147. Morfologia nogi skrzydłonoga: P mesopodium, FI parapodia, rozwinięte w kształcie skrzydełek.

ambulakralna szkarłupui (Echinodermata) przedstawia rurkę, której ścianki opatrzone są licznemi mięśniami, połączoną z układem wodny m. Gdy banieczka, umieszczona w ciele w pobliżu podstawy nóżki, napełni się wodą, część tej ostatniej przechodzi do nóżki i powoduje wydłużenie się jej. Nóżka, opatrzona końcu przyssawką, przyczepia się do jakiegokolwiek stałego ciała, a wtedy mięśnie kurczą się, przez co część wody napowrót przechodzi do ' banieczki (ampulla), i nóżka skraca się. Ciało szkarłupnia przez to posuwa się w kierunku nieruchomego przedmiotu (fig. 149). Rozpatrzone powyżej odmiany kończyn bezdźwi-gniowych tylko pod względem fizyologicznym odpowiadają kończynom wyższych zwierząt. Nie przedstawiają one nietylko „systemu dźwigni“, ale jednej bodaj dźwigni, poruszanej pomocą aparatu mięśniowego. Braknie twardych części, które mogłyby służyć jako dźwignie, brak nawet najczęściej wyraźnych mięśni. c) Szczecinki robaków. Najprostszą postać kończyny dźwigniowej tworzą szczecinki (wraz z para podiami) u robaków i „pedi-cellarye“, czyli ‘t. zw. „nóżki kleszczykowe“ szkarłupni. U robaków na kończynę składają się: grupa szczecinek (Chaetae), poruszający je aparat mięśniowy i kolec osiowy (acicula), stanowiący niejako podporę dla całego pęczka i sięgający daleko w głąb’ ciała,)gdzie do otaczającej go pochewki przytwierdzają się

na

za

mocne

mięśnie (fig. 150). S z c z e c i n k i, ułożone zwy- reczka szczeciorodnego i rozchodzą się w róż-kle pączkami (grupami) na wszystkich odcin- nych kierunkach, drugim końcem przytwier-kach ciała (z wyjątkiem głowowego), tworzą dzając się do warstwy mięśni poprzecznych

jUULiUl

s.m

s.m.

am..

wr,}-

i'W

mm

%IÊËêë&-

WTÏÏ

il /’"• i

am.

ijn.

il il.

'i

d.d.

d.d.

Fig. 149. Przecięcie poprzeczne przez skielet ramienia rozgwiazdy Astropecten, b—banieczka układu wodnego, n.a. nóżki ambulakrainę, p.w. promieniste naczynie wodne.

na

w

Jt,

►«I

f *111

na

ft»

mu

'MM

wc

Fig 150. Schematyczny przekiój poprzeczny przez pierścienicę: acaciculwrr, b—szczecinki; dc i vc—wąs grzbietowy i brzuszny; dp i vp—grzbietowe i brzuszne parapodia-, ht—komórka twórcza.

wzdłuż ciała z każdej strony dwa szeregi: i do skóry. d) Nóżki kleszczyków e grzbietowy i brzuszny. Na każdym odcinku    Odmianę tych najprostszych K-tf dźwigniowych

szczecinki te są umieszczone w odpowiednich    tworzą t. zw. „pedicellarye“ czyli nóżki kle-

Lc,

woreczkach szczeciorodnych (gruczołach nabłonkowych), w których mieści się t. zw. komórka twórcza, dająca początek szczecince.

Ec.

Fig. 151 Zrośnięte purapodia u Polynoë tlegans ("w przecięciu poprzeeznein): lic wąs grzbietowy, lic was brzuszny.

U skąposzczetów (Olygochaeta) i Echin-ridae woreczki te mieszczą się wprost na powierzchni ciała, u Wieloszczetów (Pol)j-chaeta) zaś—na szczególnych wyrostkach nóż-kowatych, parapodiach. W prostszych wypadkach szczecinki z każdej strony umieszczone są dwa rzędy, w bardziej zaś złożonych może powstać jeden tylko rząd szczecinek (fig. 151). Mięśnie, wprawiające w ruch szczecinki, są przytwierdzone do podstawy wo-

Wieka Encykl. Powsz. Ilustr. Zeszyt 3'Ub Tom XXXVIU

ne parzysto na każdym odcinku ciała stawonogów, nie wykluczając części głowowej (ca-put), i tylko u dojrzałych osobników w niektórych grupach, np. u owadów (Insecta), odwłok (iabdomen) jest ich pozbawiony., Lecz i tu brak odnóży jest zjawiskiem wtórnem; początkowo prawdopodobnie ta część ciała była także opatrzona odnóżami, co wskazują dane z hi-storyi rozwoju i fakt istnienia szczątkowych odnóży odwłokowych u niższych przedstawicieli owadów, np. u skoczogonów (Tysanura). Bliższe badania wykazały, że odnóża stawonogów dadzą się wyprowadzić z dwu zasadniczych typów. Mianowicie, zasadnicza postać odnóży skorupiaków jest dwudzielna, u tchawkowców zaś, przeciwnie, odnóża są złożone z jednego rzędu członków. U skorupiaków zasadnicza postać odnoży składa się w najbardziej typowych wypadkach z dwuczłonkowej części podstawowej, zwanej protopodit, z wieloczłon-kowej gałęzi wewnętrznej, stanowiącej bezpośrednie przedłużenie drugiego członka propo-dita (endopodit), i z bocznej, t. j. zewnętrznej, gałęzi wieloczłonkowej, wybiegającej z boku drugiego członka części podstawowej (exo-p o d i t) (fig. 153). Wczęści głowowej istnieją następujące pary odnóży w kierunku od Fig⁻. 152. Nóżka kleszczykowa: u złożona, 1—n>z- i przodu ku końcowi ciała: a) Przed otworem łożona.    I ustnym umieszczone są rożki 1-ej pary (anten-

szczykowe szkarłupni. Są to tak rozpowszechnione u tych zwierząt igły, stosownie zmienione do pewnych czynności, jak chwytanie, podtrzymywanie, obrona itd.|N|ó ż k a k 1 e s[z cz y-k o w a składa się z nóżki czyli łodyżki, ruchomo zestawionej z wapienną płytką pancerza, i z kleszczyków, osadzonych na końcu łodyżki. Kleszczyki, w liczbie najczęściej trzech, rzadziej dwóch lub czterech, zestawione ruchomo z łodyżką, mogą zaciskać się lub otwierać za pomocą specyalnych mięśni. W łodyżce i w kleszczykach są zawarte wapienne pręciki skieletu, nadające im pewną trwałość. Pokryciem ich jest skóra, w pewnych miejscach, jak np. na wewnętrznej stronie kleszczyków, tworząca nabłonek migawkowy (fig. 152). Ja-

żyjących za narządy ruchu, a u samców dodatkowo do chwytania i podtrzymywania samicy podczas spółkowania. Antennidae rozgałęzione istnieją u obunogów (Amphipoda), u rodziny Apseudes z rzędu równonogów (Isopoda) i u wszystkich słupkookich (Thoracostraca). ß) Różki 2-ej pary [antennae) bardziej zbliżają się do typu właściwych odnóży, a mianowicie: z protopoditu prawie zawsze wybiegają dwie

| nulae), prawie zawsze uierozgałęzione, złożo-ko narządy ruchu obie odmiany tej postaci K-n j ne z pewnej liczby członków. Spełniają prze-działają niesamodzielnie. Bezpośrednie przej- ważnie czynności narządów zmysłowych (np. ście od K-n robaków stanowią członkowane od- dotyk) u liścionogów (Phyllopoda) i mał-noża stawonogów [Arthropod a), przedstawiają- żoraczków( Ostracoda). U w i d ł o n o g ó w ( Co-ce system złożonych dźwigni.—o) O d n ó ż a s t a- pepoda) aniennulae służą u postaci swobodnie wonogich. Odnóża stawonogów są parapo-diami, w których proces rozczłonkowania zaszedł aż do utworzenia kilku oddzielnych członków, połączonych z sobą ruchomo stawami, a twarde części [chitynowa wydzielina nabłonka (hypo dermy)] — pokrywające z zewnątrz odnoża, tworzą doskonałe rozczłonkowane dźwignie, poruszane z wewnątrz za pomocą silnie rozwiniętej muskulatury. Odnoża są romieszczo-

Vi

a.--

Fig⁻. 153. I—IV—odnoża wiosłonoga u Diaptomus Castor; I—para rozwidlonych odnóży, II—prawy rożek 2-ej pary, 111—prawa żuwaczka. IV prawa uzczęka; 1 i 2 człony poiUlawowe, u—exopo'dir, i—entopódit; V

prawa żuwaczka Cyclops coronatus.

wieloczłonkowe wici: endopodit i exopodit; u liścionogów i inałżoraczków służą do pływania lub do przyczepiania się; u słupkookich na spe-cyalnym wyrostku protopoditu znajduje się otwór gruczołu rożkowego, t. zw. nerki albo gruczołu zielonego. Do rożków 1-ej pary dochodzą nerwy zawsze ze zwoju nadprzełykowego, do rożków drugiej pary—ze spoideł (commissurae) około-prze-łykowyeh. y) żuwaczki (mandibulae), umieszczone z boków i ku tyłowi nieparzystej wargi górnej {labium), ograniczającej otwór ust od przodu, tworzą zwykle twarde zazębione płytki, które odpowiadają protopoditowi innych odnóży, i wić, zwaną tu głaszczkiem żuwaczkowym (palpus mandibularis), odpowiadającą reszcie członków innych odnóży. Żuwaczka może zachowywać taką postać lub zmieniać się odpowiednio do trybu życia osobnika. U niektórych małżoraczków, u pasożytnych form widłonogów żuwaczki przekształcają się w narządy kłójące. Co dosgłaszczka, składa się on najczęściej z trzech, rzadziej z czterech członków; dolny członek może spełniać funkcye żuwaczki. Obie pary szczęk, znacznie słabsze niż żuwaczki, są o-patrzone na pniu podstawowym kilku wyrostkami chitynowemi (żuwkami) i dwuwiciowemi głaszczkami (palpi maxillares), nóżkowatego lub waclilarzowatego kształtu, a niekiedy wyrostkiem (na protopodicie), zwanym epipoditem (znaczenie jego ob. niżej — odnóża tułowiowe). Sposób życia na budowie szczęk wyciska swoje piętno. Pasorzyty mają szczęki słabo rozwinięte lub też zmienione w kolce, widłonogi zaś—przednią tylko parę szczęki i dwie pary nogoszczęk. Głaszczki szczękowe u liścionogów i małżoraczków zwykle całkiem zanikają, u o-bunogów zanikają tylko na szczękach drugiej pary, i t, d. U niektórych pancerzowców {Maiacostrącą). — prócz żuwaczek, obu par szczęk i nogoszczęk istnieją t. z w. paragnatha; tu żuwka pierwszej pary szczęk oddzieliła się i dała ów utwór swoisty, pełniący funkcye wargi dolnej, a reszta szczęki dała istniejącą szczękę pierwszej pary. Żuwaczki i dwie pary szczęk ograniczają otwór ust z boków, warga górna (labium) z przodu i warga dolna (paragnatha, metastoma) od tyłu. Do wszystkich tych części dochodzą nerwy ze zwoju podprzełykowego. Odnóża tułowiowe są to właściwe narządy ruchu, u wszystkich więc skorupiaków są silnie zbudowane, opatrzone grubym pancerzem i sil-nemi a licznemi mięśniami. Protopodit jest zawsze dwuczłonkowy, endopodit i exopodit najczęściej wieloczłonkowe; nadto na podstawowym członie odnóży tułowiowych znajduje się wspomniany wyżej wyrostek, epipodit, pozostający w związku ze skrzehimi, i jedno do trzech skrzel. Kilka par odnóży, biorąc udział w pobieraniu pokarmu, wykształcają się w tak zwane nogoszczęki (pedes maxillares, ma-xïllipedes). Inne pary odnóży służą zawsze do celów lokomocyjnych. Nauka odróżnia odnóża

szerokie, blaszkowate (u liścionogów), dwudzielne, wiosłowate (u widłonogów), opatrzone kleszczami (u dziesięcionogów) lub mające kształt wąsów (u wąsonogów) itd. Odnóża odwłokowe (pedes spurii) bywają różnie wykształcone i zbudowane są najczęściej według typu dwudzielnego. U niższych skorupiaków brak zupełnie odnóży odwłokowych, u wyższych—pancerzow-ców—odnóża te istnieją, choć rzadko spełniają funkcye narządów ruchu (np. u Amphipoda z 6 par odnóży odwłokowych 3 pierwsze tworzą odnóża pławne, 3 ostatnie —skoczne, w tył skierowane); u równonogów eudopodit rozrasta się w szeroką blaszkę pokrytą delikatną błoną która pełni funkcye skrzel; u słupko-okich dwudzielne odnóża słabo rozwinięte służą głównie do podtrzymywania jaj (np. u dziesięcionogów); pierwsza ich para przekształca się u dziesięcionogów w narząd spólkowania, a ostatnia, dwuklapkowa, razem z końcową blaszką odwłoka (telson) — w rodzaj płetwy ogonowej. Analogicznym do telsonu utworem u członkowców są widełki (furca) wieloczłonkowe, opatrzone na końcu kilku włoskami; spełniają one czynności steru przy pływaniu. U najprostszych z tchaw-kowców: pazurnic (Onychophora), jako też u uwstecznionych form: niesporczaków (Tar di-grada) i wrzęchowatych (Lingiiatnlidae), odnóża tułowiowe są krótkie, od tułowia nie oddzielone wyraźnie, przewężone brózdką poprzeczną (u pazurnic) na dwie części, z których końcowa, mniejsza, zawsze jest opatrzona parą pazurków. Wśród odnóży ustnych odróżnić należy: rożki (antennae), umieszczone z przodu otworu ust, i odnóża ustne: z przodu wielką, wystającą wargą górną {labium), z boków—parę krótkich dwuczłonkowych szczęk i parę brodawek niewiadomego znaczenia. U wijów (Myriapoda) odnóża tułowiowe takie, jak i u pazurnic, a co do odnóży głowowych, to prócz rożków i wargi górnej istnieją trzy pary odnóży ustnych: żuwaczka i dwie pary szczęk, opatrzonych często głaszczkami ( Chilo-poda). U Diplopoda obie pary szczęk zrastają się . z sobą za pomocą nieparzystej, brzusznej płytki ciała {sternum), w jedną całość, zwaną gna-tochilarium. Czę-sto (np. u Chilopoda) pierwsza para odnóży tułowiowych tworzy szczękonogi, jak i u skorupiaków. U owadów (Insecta) znajdujemy odnóża głowowe i tułowiowe; odwłokowych u dojrzałych osobników brak. Głowowych odnóży jest u wszystkich owadów cztery pary: różki wieloczłonkowe, położone po za otworem ust, żuwaczki i dw'e pary szczęk, z których druga para najczęściej występuje w postaci wargi dolnej (labium), powstałej ze zrośnięcia się podstawowych członków tych szczęk. Nadto występują tu specyalne dodatki, jak: epipha-rynx i hypopharynx, glossae i paraglossae. (ob. Owady E. i h). Odróżnia się cztery zasadnicze typy: a) odnóża kąsające, odnóży głowowych (gryzące) u prostoskrzydłych (Orthoptera), tę-

7r.d

AJ

X.C

A,

gopokrywych (Coleoptera) i siatkoskrzydłych (Neuropiera)-, ß) liżąco-kąsające—-u błonkoskrzydłych (Hymenoptera); 7) ssące u motyli (Lepi-doptera) i ó) ssącokłójące — u dwuskrzydłycli (Diptcra) i pluskwiaków (Bynchata) (ob. te grupy zwierząt fig. 154). Odnóża tułowiowe owa-

/,

mi

rf

Je J( /

771/

st\

S7W

w*

Fig. 154. Na lewo części ustne gryzące karaczana, na prawo gryząco-liżące Bombus terrestris. Ir—la~ brum, md żuwaczki, c cardo, sł stipes, le i li lobus externuz i internus, pm głaszczek szczękowy, ma szczęki, sm podbródek, m bródka, gl i pg—jeżyki i przyjęzyki, pl głaszczek wargowy, la warga dolna, by bypopha-rynx.

dów zestawiają się z tułowiem w specyalnych zagłębieniach r.a granicy płytki bocznej (pleura) i brzusznej (sternum). Każde z tych trzech par odnóży składa się z pięciu członków: biodra (coxa), krętarza (trochanter), uda (femur),

.„./r

, , (i w ■■■$)

mx nu    —---

jnx

£•

la- pJ.

/. firn

Fig. 155. Odnóża ustne motyla: mx\ mx“—kawałek rurki ssącej, złożonej z prawej (mx') i lewej (mx“) szczęki; reszta liter—na poprzednim rysunku.

goleni (tibia) i podymu (tarsus)-, podym przeważnie składa się z kilku (najczęściej z 5-u), czło-neczków, z których ostatni kończy się ruchomemi pazurkami lub innemi wyrostkami. Odnóży odwłokowych u owadów brak, lecz jest to zjawisko wtórne. Występują natomiast na odwłoku różne wyrostki: jak: cerci, pokładełka u samic ( styli ) i wyrostki płciowe; z tych cerci i styli Heymons uważa za szczątkowe odnóża, a z pośród naszych uczonych Nusbaum za przekształcone odnóża uznaje nawet gonapophysae. Mówiąc o kończynach owadów, należy wzmiankować i o swoistych utworach, pełniących funkcye

narządów ruchu, przystosowanych do latania— o skrzydłach. Występują zwykle w liczbie dwóch par, czasem, z powodu zaniku drugiej pary—w liczbie jednej pary. Przytwierdzone są na granicy płytki grzbietowej (notum) i bocznej {pleura), pierwsza para na śródtułowiu (mese-thorax), druga na zatułowiu (metathorax). Są to właściwie fałdy skórne, w których oba listki skóry przylegają do siebie bardzo szczelnie, zostawiając jednak w niektórych miejscach wolne przestrzenie pomiędzy sobą, w postaci żeberek czyli żyłek ciągnące się od nasady wzdłuż skrzydełka; żyłki tworzą liczne rozgałęzienia lub poprzecznemi żeberkami łączą się pomiędzy sobą (żeberka te mają wielkie znaczenie w systematyce owadów). Przez te przewody przebiegają naczynia krwionośne, nerwy i dychawki (tracheae). Rzadko bywają jednakowo wykształcone obie pary skr.-ydeł. U pajęczaków (Arachnoidea) głowa z tułowiem zlewa się w głowotułów (céphalothorax), złożony z 7-u odcinków i opatrzony w zasadzie 7-u parami odnóży. Od tej jednak zasady odstępuje większość pajęczaków, gdyż odnóża zlewają się często z sobą i w stanie dojrzałym liczba ich zmniejsza się do 6-u par. W typowych wypadkach istnieją następujące odnóża: a) członkowane odnóża 1-ej pary, t. zw. szczę-koróżki (chelicerae), mieszczą się z przodu o-tworu ust; ostatni pazurkowaty członek z przedostatnim może tworzyć rodzaj kleszczy, jak u raka rzecznego; szczękoróżki służą do chwytania zdobyczy; ß) odnóża 2-ej pary, nogo-głaszczki (pedipalpi), położone są z boku otworu ust i spełniają czynności szczęk; składają się z części podstawowej, t. zw. żuwki, i wie-loczłonkowego głaszczka, opatrzonego, jak szczękoróżki, pazurkiem lub kleszczykami; u solpug (solifugae) głaszczek ten pełni funkcye nogi chodnej; y) cztery ostatnie pary odnóży najczęściej są zbudowaue według typu odnóży tułowiowych u owadów, pierwsza jednak ich para może być zbudowana u niektórych grup inaczej, np. u niedźwiadków i kosarzy (Phalan-gida) podstawowe ich człony są opatrzone żuw-ką, u telyfonów mają postać długiej, wieloczłon-kowej wici. Odnóży odwłokowych zawsze brak u postaci dojrzałych. 3) Kończyny u kręgowców. Przystępując do kończyn kręgowców, zaznaczyć należy iż pospolicie nazwą kończyn oznacza się jedynie tylko te utwory. Zatrzymamy się przeto na nich obszerniej. Odróżniamy kończyny przednie i tylne; do przednich należą: płetwy piersiowe u ryb i przednie nogi pławne i cho-dne u wielu kręgowców, ręce u naczelnych i małpozwierzów i skrzydła u ptaków. Do kończyn tylnych zaliczają: płetwy brzuszne ryb, tylne nogi wielu kręgowców, ręce tylne u naczelnych (prócz człowieka); wymienione odmiany kończyn kręgowców są parzyste. Historyi rozwoju kończyn kręgowców dotychczas nie o-pracowano zadawalająco; ścierają się w tej dziedzinie dwie odmienne teorye: wcześniejsza „arch pterigialna“ Gegenbaura, i nieco od pierwszej późniejsza — „Thachei-Mivart-Balfoui-Dohrn - Wiedersheim’a“. — Gegenbaur utrzymuje, że pasy barkowy i miednicowy rozwinęły się ze zmodyfikowanych łuków skrzelowych, przyczem pas miednicowy przesunął się w hi-storyi rozwoju filogenetycznego ku tyłowi. Położenie pasa barkowego tuż za łukami skrzelo-wemi, kształt łukowaty obu tych pasów, poniekąd ich rozwój i wreszcie stosunki anatomiczne w układzie nerwów, w kończynach przebiegających,—wszystko to poniekąd potwierdza poglądy Gegenbaura. Trudność jednak polega na wyprowadzeniu z łuków skrzelowych wystającej — wolnej części kończyn. Gegenbaur wyprowadza je z promieni umieszczonych szeregiem nałukach skrzelowych. Przypuszcza mianowicie, że jeden z promieni łuku wydłuża się znacznie (co rzeczywiście zdarza się w lukach skrzelowych u niektórych spodoustów) i następnie rozpada się na szereg; odcinków; z kolei pozostałe promienie przesuwają się stopniowa z łuku na wydłużony promień (w histo-ryi rozwoju rodowodowego) główny i dają na nim z każdej strony szereg promieni krótszych u wierzchołka, zaś dłuższych u nasady. Powstaje w ten sposób postać kończyny, jaka rzeczywiście istnieje u prapłućca (Ceraiodus), postać nazwana przez Gegenbaura archipteri-gi urn. Odcinki promienia głównego różnicują się rozmaicie. Promienie drugorzędne z jednej strony zupełnie zanikają, z drugiej pozostają wszystkie lub tylko u wierzchołka promienia głównego; przyczem i te drugie w rozmaity sposób mogą być zróżnicowane. Z takiej oto zasadniczej postaci wyprowadza Gegenbaur następnie wystającą część kończyny u wszystkich kręgowców. Początkowo teoryę G-a popierał Wiedersheim, ogłaszając wyniki badań swych nad anatomią i filogenezą kończyn dowiódł, że na kończynach przeduiej pary u prapletwca (Protopterus annectens) są osadzone skrzela funkcyonujące i że do tych kończyn, dochodzi gałąź nerwu (t. zw. n. błędnego—-n. oagus), który daje odpowiednie rozgałęzienie i w skrze-lach. Następnie jednak, upatrując poważne trudności w wyprowadzeniu tylnej pary kończyn z łuków skrzelowych, W-heim przechylił się na stronę drugiej teoryi, której twórcami byli: Thacher, Mivart, Balfour, Dobru, i poparł ją wynikami wwych dalszych badań. O ile poprzednio wymieniona teorya za podstawę dowodzeń przyjmuje część ukrytą kończyn (pas barkowy lub miednicowy), przypisując jej w rozwoju zjawienie się pierwotne, wystającej zaś części kończyn od pierwszej pochodne, o tyle druga kładzie nacisk przedewszystkiem na wystające wolne części kończyny, uważając pasy kończynowe za utwory wtórne i od części wystającej pochodne. Twórcy drugiej teoryi zwrócili uwagę na występowanie u zarodków wielu ryb spodoustych fałdów skóry, ciąguą-cych się z boków ciała, zaczynając od okolicy pozagłowowej aż do tyłu, gdzie owe fałdy przechodzą w pojedyńczy fałd nieparzysty, otaczający tylną okolicę ciała i przechodzący dalej na stronę grzbietową; dalej zauważali ci badacze, że do tych fałdów na całc-j ich długości wrastają pęczki mięśniowe z myomerów mięśniowych: wkrótce jednak w dalszym biegu rozwoju w środkowej części pęczki mięśniowe i sam fałd zanikają, pozostając tylko w przedniej i tylnej części ciała. W dalszym rozwoju między pęczkami mięśniowemi zjawiają się w tkance łącznej metamerycznie ułożone promienie chrząstkowe, podstawy których wzajem się zrastając, wytwarzają, jak utrzymuje teorya, ukryte części kończyn, a części odśrodkowe tych promieni —wystające. Gegenbaur wyzyskuje spostrzeżenie twórców tej teoryi na poparcie własnej, twierdząc, iż powstawanie fałdów bocznych u zarodków ryb z nieprzerwanym początkowo szeregiem pęczków mięśniowych pozostaje w związku z wędrówką kończyn tylnych, które stopniowo w rozwoju rodowym cofały się ku tyłowi. Dziś trudno coś stanowczego orzec w tej kwestyi, a pogodzić obuteoryj niepodobna. Nie kusząc się więc o ich godzenie, zatrzymamy się nad anatomią porównawczą samych kończyn Rozpatrywać tu będziemy po kolei ukryte części kończyn (pasy: barkowy i miednicowy) i wystające — wolne (kończyny parzyste przednie i tylne). Skielet pasa barkowego w najbardziej typowej postaci składa się z trzech parzystych kości, mocno zrośniętych z sobą z każdej strony i na środkowej linii brzusznej: kości obojczykowych (clavicidae), których końce przyśrodkowe zrastają się wzajemne na linii brzusznej, a odśrodkowe wchodzą z każdej strony w połączenie z łopatką (scapula); ta ostatnia zrasta się z kością kruczą {os coracoidemn). Takie stosunki istnieją jednak tylko pośród wyższych kręgowców, —u niższych bowiem są daleko prostsze. U lancetnika, u ryb kręgoustych w związku z brakiem wystających części kończyn parzystych (płetw piersiowych i brzusznych) nie rozwijają się też ukryte części tych kończyn: pasy barkowy i miednico vy. U spodoustów (Selachii) i zarodków innych ryb pas barkowy przedstawia łukowaty utwór chrząstkowy (fig. 156). Odróżniają w nim dwa oddziały: grzbietowy i brzuszny. Na granicy tych oddziałów znajduje się wyniosłość, zestawiająca się z zagłębieniem nasady płetwy (taż sama wyniosłość jest i u innych ryb) — w przeciwstawieniu do innych kręgowców, u których na pasie barkowym bywa panewkowate zagłębienie, z którem zestawia się główka kości ramieniowej. Grzbietowy oddział pasa barkowego, odpowiadający łopatce innych kręgowców, wchodzi w połączenie z czaszką, brzuszny zaś, odpowiadający obojczykowi, zrasta się na linii

środkowej z odpowiednim oddziałem przeciwnej strony; zrastanie się to jest jednak zjawiskiem wtórnein: w stanie zarodkowym u wszystkich kręgowców występują dwie, na brzusznej stro-

krucze (procoracoid), i na właściwą chrząstkę kruczą. Chrząstki krucze wchodzą w połączenie tylnemi krawędziami z mostkiem, a przed-nieini pokrywają się wzajemnie (prawa pokry-lewą). W ten sposób zastąpiony został u ogoniastych brak obojczyka. U skrzeków łopatka i chrząstka krucza przedstawiają takie same stosunki jak i u ogoniastych, lecz bardziej kostnieją, a nadto chrząstka przedkrucza pokryta jest przez długą, płaską kostkę, dochodzącą do granicy między mostkiem i przed-mostkiem,—t. zw. obojczykiem, prawdopodobnie, jak i u ryb, skórnego pochodzenia. U gadów pas barkowy przedstawia te same właściwości, co i u płazów. Szczególne właściwości pasa barkowego występują jednak u żółwiijaszczur-kowatych. U żółwi,podług Gegenbaurai Hux-leya, obojczyk wchodzi w skład pancerza brzusznego, mianowicie—wyrażony jest przez epipla-stron i hyo[ lastron (płytki pancerza), podług zaś Nusbauma t. zw. kość przedkrucza jest mą dwóch kości: właściwej przedkruczej i o-bojczyka. U jaszczurkowaty^h obojczyk nie znajduje się w żadnym związku z przedkruczem, przesunął się bowiem znacznie ku przodowi; obwodowym końcem łączy się z wyniosłością łopatki (= acromion ssaków), przyśrodkowym zaś z nadmostkiem. U krokodyli obojczyka brak zupełnie, a u gadów beznogich ulega uwstecznieniu lub nawet całkowitemu zanikowi cały pas barkowy. Pas barkowy ptaków bywa zbudowany rozmaicie w zależności od zdolności do lotu. U biegających kość krucza, silnie zespalająca się z łopatką pod kątem rozwartym, jest dość szeroka i przebita

w;i

CÛ.

ser

"ZP-

mcjj

wp-

mJr

ii i lii i !

ij

S‘-ÆuÆ

su

Fi,g. 156. Pas barkowy ryby Scyllium canicula: sc (część odpowiadająca łopatce u ryb kościstych) i co (ez. odp. kości kruczej)— zrośnięte na linii środkowej łuki chrząstkowe; pp—propterygium, mep.—mesopterygium, mp. metapterygium,; fu—wolne promienie.

nie oddzielone od siebie części pasa barkowego.

znacznemu

U ryb kostołuskich i kościstych istnieje prócz chrząstkowego—kostny pas barkowy, który u ko-stołusków chrząstkoskieletowych jest jeszcze dość luźnie połączony z chrząstkowym, u ko-stnoskieletowych zaś i u ryb kościstych pozostaje tylko bardzo nieznaczna część chrząstkowego pasa barkowego, szczelnie zespolona z kostnym, dobrze tu rozwiniętym. I sam kostny pas barkowy różnicuje się. Skostniały (pierwotnie chrząstkowy) pas barkowy wytwarza kości łopatkową i kruczą, a zzewnątrz przylega do nich obojczyk, kość pochodzenia skórnego, i zespala się z łopatką w okolicy stawu dużym otworem, który ją dzieli na dwie czę-barkowego. Obojczyk może także wchodzić ści: węższą, przednią—-kość przedkruczą, i szer-w połączenie z czaszką za pomocą t. zw. ko- szą, tylną — właściwą kość kruczą. Obojczyk ści nadobojrzykowych (też skórnego pochodzę- ( po większej części zanika lub zrasta się z konia). Kości obojczykowe obu stron zrastają się ścią kruczą lub przedkruczą. U grzebieniow-na linii środkowej. U płazów najbardziej zbli- ców, posiadających zdolność do lotu, kość kru-żone stosunki do ryb istnieją u kopalnych Ste- cza połączona jest z łopatką bardziej ruchomo (joceplialidae, u których kości obojczykowe skła- (za pomocą chrząstki włóknistej) i pod kątem dają się, jak i u ryb, z dwu oddziałów: górne- ostrzejszym, przyczem kość przedkrucza rozwi-go, biorącego udział w tworzeniu powierzchni ja się słabo lub zupełnie zanika. Najbardziej stawowej, i dolnego, połączonego na stronie znamienny jest u tych ptaków obojczyk: rozwi-brzusznej z nieparzystą kością środkową, nad- ja się on od wierzchołka łopatki i kości kruczej i mostkiem (episternum). Z dziś żyjących pła- dochodzi do mostka, końce zaś przyśrodkowe zów pas barkowy u ogoniastych składa się na pewnej od mostka odległości łączą się z z kostnej łopatki i z chrząstki kruczej z wyrost- sobą i dalej ku mostkowi biegną jako jedna kiem na tej ostatniej, t. zw. przedkruczem (pro- kość. Powstają z tego zrośnięcia t. zw. wideł-coracoideum); obojczyka brak. U skrzeków ki (furculo), łączące się z grzebieniem mostka (Batrachia) jest prócz dwu powyżej wymienio- (crisła sterni—ob. mostek) za pomocą wią-nych, bardziej tylko niż u ogoniastych, skostnia- zadła. Obojczyk i tu rozwija się niezależnie łych części, i obojczyk. U ogoniastych płazów od pasa barkowego (jest kością pochodzenia łopatka składa się z dwu części: brzusznej, skórnego). Co się tyczy ssaków, to tylko u je-węższej, bardziej skostniałej, ograniczającej za- dnootworowców pas barkowy może być porów-głębienie stawu barkowego, i grzbietowej, szer- J nany do takiego pasa płazów, gadów lub pta-szej, wyłącznie chrząstkowej (niekiedy tylko I ków; u reszty ssaków występują w budowie zwapniałej), zachodzącej na stronę grzbietową. ’ znaczne różnice, które pokrótce można byłoby Chrząstka krucza głębokiem wcięciem podłużnem j sprowadzić do zaniku kości kruczej, tworzącej dzieli się na przednią, węższą, t. zw. przed- tylko wyrostek łopatki w okolicy stawu barko-

wiony obojczyk. Kości krucze, dobrze rozwinięte, dochodzą do górnej części mostka; obojczyk jest wąski i dość słabo rozwinięty.

wego, t. zw. wyrostek kruczy (processus córa- ją kostne utwory, pochodzące ze skostnienia coideus), i do pochodzenia obojczyka. U jedno- chrząstki lub powstające jako kości skórne (do otworowców łopatka jest opatrzona wyniosłością tych ostatnich należy zewnętrzny rząd promie-(acromion), jak u gadów, z którą bywa zesta- ni płetw). Jednak, prócz wymienionej różnicy

występuje inna jeszcze, bardziej zasadnicza. Przede wszy stkiem — promień brzeżny (znajdujący się przy propterygium) rozwija się silniej niż inne i zestawia się bezpośrednio z pasem barkowym; prócz niego do pasa barkowego może dochodzić 3 — 5 promieni, leżących między meso—i metapterygium. Należy jeszcze zaznaczyć, że u prapłućca (ob.) z gromady dwu-dysznych skielet płetwy przedstawia typowe archipterygium (fig. 157). Składa się ona z głów-

/,

P.7-

u—•

»

Wm

M|f

mi

WA

U wszystkich innych ssaków szeroka łopatka zwęża się stopniowo w kierunku stawu barkowego, gdzie tworzy powierzchnię stawową [cuvitas glenoidalis); na zewnętrznej powierzchni łopatki ciągnie się wyniosłość, zwana grzebieniem (crista scapulae), zakończona wierzchołkiem (acromion). Wierzchołek służy do zestawienia z obojczykiem, dosięga należytego rozwoju tylko u tych ssaków, u których rozwija się także obojczyk. Kość krucza pozostaje tylko jako wyrostek kruczy na przyśrodkowej części łopatki. Obojczyk, wąski i najczęściej wygięty nieznacznie w kształcie litery S, na przyśrodkowej części przytwierdzony bywa do rękojeści mostka. Istnieje tylko u tych zwierząt, u których kończyny przednie wykonywają bardziej skomplikowane ruchy (torbacze, gryzonie, owadożerne, rękoskrzydłe, małpozwierze i naczelne); u innych bywa uwsteczniony lub zupełnie zanika. Rozwija się na zawiązku chrząstkowym, różni się więc pochodzeniem od obojczyka innych kręgowców, z wyjątkiem płazów.

Fig⁻. 157. Archipterygium czyli skielet płetwy piersiowej u Cerałodus Forsteri-, h—podstawowy człon głównej osi (p. g.), r—promyki rogowe płetwy, znajdujące się nazewnątrz promieni chrząstkowych.

nej osi (zestawionej z pasem barkowym za pomocą jednej większej chrząstki—basale), na której dwurzędnie osadzone są promienie. U reszty kręgowców trudno dopatrzyć się rodowodowego związku pomiędzy wystającą częścią ich kończyny, a płetwą ryb. Wynikało to ze zmiany trybu życia, przy którym kończyna zmuszona była wykonywać różnorodniejsze czynności. Zasadnicza różnica polega na tem, że kończyna reszty kręgowców przybrała postać systemu dźwigni, podczas gdy płetwa ryb tworzy

Jest to więc utwór samoistny, niehomologiezny obojczykowi innych kręgowców. Wystającą część kończyny wyprowadzają uczeni, hołdujący jednej z dwu wyżej przytoczonych teoryj, albo z promieni łuku skrzelowego (Gegenbaur), albo—ze skostnienia (także i schrząstkowie-nia) tkanki łącznej, ułożonej między odcinkami mieśniowemi, wstępująceini do bocznych fałdów skóry (Dorn, Mivart, Thacher, Balfour, Wieders-lieim). Najpierwotniejszej jednak postaci kończyny (archipterigiwm), w której by promienie rozchodziły się wachlarzowato od postawowej części (pasa barkowego), braknie u żyjących jako i wśród kopalnych form. Pochodzi to stąd, że dość wcześnie w rozwoju podstawowe części promieni zlewały się z sobą, tworząc szersze oddziały, zestawiające się z pasem barkowym. Taka zmieniona postać kończyny pierwotnej istnieje u najprostszych przedstawicieli kręgowców, opatrzonych kończynami—u ryb spo-doustych (ob.). U podstawy płetwy spotyka się ¹ jedną członkowaną dźwignię, oraz, że różne ko-u nich trzy szersze oddziały (fig. 156) chrząstek, • ści tej kończyny są zestawione ze sobą rucho-zestawionych bezpośrednio z pasem barkowym,    mo, co pozwala na ustawianie się pod kątem je-

a nazwanych przez Gegenbaura: zewnętrzną—    dnej względem drugiej (łokieć, palce). W związ-

propterygium, środkową—mesopterygium i przy-    ku z tem jest wyjście kończyny z położenia po-

środkową czyli wewnętrzną — metapterygium.    ziomego i przyjęcie położenia równoległego lub

U różnych grup spodoustów te trzy chrząst-    prawie równoległego do płaszczyzny symetrjń

ki dosięgają niejednakowej doskonałości. Z trze-    ciała. Z powodu tych zmian powstał schemat

ma wymieniotiemi chrząstkami łączą się pro-    kończyny, wspólny wszystkim kręgowcom prócz

mienie, ułożone w rząd, a z temi dopiero ro-    ryb. Kości wydłużają się, przybierają postać

gowe promienie odśrodkowej części płetwy po-    walcowatą i łączą się ze sobą za pomocą sta-

chodzenia skórnego. U kostołusków i ryb ko-    wów bardzo ruchomo. Zasadniczy układ kości

cistych prócz skieletu chrząstkowego istnie-    jest następujący: z pasem barkowym zestawia się długa pojed>ńcza kość, ramieniowa {os hu-meri)\ dalej idą dwie kości przedramieniowe: po stronie wewnętrznej promieniowa, zwana inaczej szprychową {radius), po zewnętrznej — łokciowa (ulna); dalej napiąstek {carpus), złożony z dwu rzędów; w pierwszym trzy kostki: os radiale, intermedium i ulnare, w drugim 5 kostek: os carpale primum, secundum i t. d.; pomiędzy obu rzędami napiąstka, pośrodku, 2 lub 1 kostka środkowa {ossa centralia)\ następnie idzie dłoń czyli śródręcze {metacarpus)\ złożone też z pięciu kostek, os metaearpale pri- ¹ nareszcie, czwarty przez os carpale i metacar-mum itd. Z temi ostatniemi, nakoniec, zestawiane są kości palców {diyiti), złożonych z 2,

muje on rząd kości, utworzony: z kości ramieniowej, łokciowej, os car pi ulnare, os carpale i metaearpale ąuintum i piąty palec; pierwszy promień boczny przechodzi przez: kość promieniową, radius, kość promieniową napiąstka, pierwsze kości napiąstka i pięści i pierwszy palec {os carpi radiale, ossa carpale i metaearpale primum); drugi promień boczny przez: intermedium, jedną centrale, os carpale i metaearpale secundum i drugi palec; trzeci przez: drugą centrale, os carpale i metaearpale terlium i trzeci palec, i,

pale ąuartum i czwarty palec. Hypoteza ta próbuje wyprowadzić wystającą część kończyny z płetwy rybiej, lecz brak przejściowych form nie pozwala hypotezy tej uzasadnić. Od tego schematu w budowie kończyn przednich różnych grup kręgowców zdarzają się liczne o ds t ę p s tw a, które można sprowadzić do następujących: l-o zmniejszenie liczby palców (zanikają w nastę-

3 lub (rzadziej) z 4 członków (phalangae) (fig.

158). Gegenbaur próbował wyprowadzić schemat kończyny kręgowców lądowych ze schematu archipterygium, mianowicie z tej jego postaci, kiedy promienie osadzone są na osi głównej jednostronnie. Za promień główny przyj

■I-

fe %

g ^ ^

tUf

y- — s »

I O c a œ ¹ £- B

V» 8’ S-

g’ S.3

%-3

Si

fc-

’f-

Ci

o.

G)

PÜ

Em

•3 & 3 © @

lilii

ifpl:

14%

im

sim

oi"

b a ^

-

1 n

i-i- ! § s*

s

S * B

4lii

8 « “&•

1    8 = “ 1

Hi fS

2    i* «

' . sä *

N* <-*

. ~ a

pującym porządku: 1, 5, 2 i 4 (3-ci stale jest obecny, a u ssaków nieparzystokopytnych jest to jedyny palec dobrze rozwinięty); 2-o zanikają lub zrastają się niektóre kości napiętka (zanikają: metacarpale i carpale primum, rzadziej ąuin-tum, w związku z zanikiem odpowiednich palców; zlewają się najczęściej: ulnare z intermedium i obie os. centralia w jedną); 3-o w związku z zanikiem palców i kości napiąstka mogą zanikać lub zrastać się ze sobą kości śródręcza, a nawet jedna z przedramieniowych może ulegać silnemu uwstecznieniu. Te stosunki u różnych grup kręgowców przedstawiają się jak następuje: Z płazów u ogoniastych zmiany polegają tylko na zrastaniu się radius z ulna, a nadto obu centralia w jedną i ulnare z intermedium; u skrzeków zrasta się radius Ti idna, a intermedium zanika; u wszystkich zaś zanika pierwszy palec i w związku z nim — metacarpale i carpale primum. Czasem jednak bywa odwrotnie: zachowują się ślady szóstego palca (np. u Discoglossus pictuś). Z gadów żółwie i ja-szczurkowate mają taką samą budowę kończyn przednich, jak skrzeki, dotrwały nawet szczątki szóstego palca; u krokodyli proces zrastania się zaszedł dalej: mają one dwie tylko carpa-lia, z których jedna powstała drogą zrośnięcia się carpale 1 i 2, a druga — carpale 3, 4 i 5; ślady szóstego palca istnieją niekiedy tylko w os accessorium, leżącej nazewnątrz os carpi ulnare, która w napiąstku odpowiada szóstemu palcowi. U ptaków proces zrastania się kości pomiędzy sobą zaszedł jeszcze dalej: os radiale bywa zrośnięta z intermedium, ulnare z centrale, carpalia i metacarpalia 1, 2 i 3 w jedną, a 4 i 5 w drugą kostkę napiąstka. Palce 1-y i 5-y zanikają zupełnie, 2-i jest w stanie szczątkowym, 3-i tylko zupełnie dobrze rozwinięty i opatrzony najczęściej pazurem. U ssaków kończyna przednia uległa najrozmaitszym przekształceniom, zależnie od różnorodnych czynności, które musi wykonywać: służy, mianowicie, za organ ruchu po ziemi, drzewach i w wodzie, a prócz tego jako organ chwytny. W związku z tern pozostaje większy lub mniejszy stopień zrastania się i wykształcania różnych kości, a także ściślejsze lub bardziej wolne połączenia ich w stawach. Wogóle występują na kościach większe wyniosłości i wgłębienia, służące do przyczepu mięśni lub do ślizgania się w nich ścięgien mięśniowy cli.— Z kości przedramieniowych u niższych ssaków obie jednakowo zestawiają się z ramieniową, u tych zaś, u których szprychowa może się obracać dokoła łokciowej (u małp i człowieka), zestawia się właściwie tylko łokciowa; u kopytnych stosunki są wręcz odwrotne: szprychowa silniej zestawia się z ramieniową niż łokciowa. Łokciowa na górnym końcu ma wyrostek, zwany olecranon ulnae. Czasami może uwsteczniać się w rozwoju, jeśli liczba palców ulega zmniejszeniu (u jednokopytnych za-

Wielka Kacyki. Powsz. llustr. Zeszyt 3J2a i'oia XXXVIII

chowuje się tylko górny jej oddział, częściowo zrośnięty ze szprychą; u parzystokopytnych zrasta się tylko dolny oddział, lecz dochodzi do piąstki; ob. fig. 159). W pierwszym szeregu kostek napiąstka w rzadkich tylko wypadkach zlewa się radiale z intermedium; centrale występuje tylko u wyższych ssaków, a nawet u zarodka ludzkiego, u którego jednak później zanika. W drugim szeregu kostek napiąstka po zrośnięciu się kostek 4-ej i 5-ej pozostają tylko 4 kostki, zrośnięte 4-ta i 5-ta nazywają się u człowieka kością haczykową (os hamatum). Prócz tych występuje czasami kość dodatkowa (os pisiforme s. accessorium), bliżej pierwszego szeregu, a nawet kości przedramieniowych, położona. Kości śródręcza bywa tyle, ile palców. U naczelnych bywa 5 palców, których pierwszy (kciuk— pollex) może się przeciwstawić innym; pięć też palców bywa u drapieżnych i wielu innych. Pierwszy jest dwu-, inne trzyezłon-kowe. U kopytnych pierwszy zanika najpierw (parzystokopytne), następnie piąty; u jednokopytnych, których kończyna pochodzi z kończyny parzystokopytnych, a nawet z pięciopal-czastej (ob.Nieparzystokopytne) pozostaje tylko 3-ci palec, bardzo silnie tu rozwinięty, a w związku z nim — 3-cia kostka śródręcza, nazywająca się tu nadpęciną; palec 3-ci składa się z typowej ilości 3-ch członków (pęciny, kości koronkowej i kopytowej). Na zakończeniu palców rozwijają się rogowe utwory, zabezpieczające palce,—kopyta, pazury i paznokcie (ob. te wyrazy). Szczególny kształt i układ przedstawiają kości „płetwy“ wielorybów: blasz-kowate ramię i przedramię połączone są nieruchomo; zamiast zaś kości w dolnej części kończyny występują przeważnie w zmniejszonej ilości chrząstki. Pas miednicowy w zasadzie jest homodynamiczny z pasem barkowym (ob. Homody namia, homodynamiczny). Szczególnie zupełną jest homodynamia tych pasów u ryb, zwłaszcza chrząstkowych. Tworzy on tam z każdej strony łuk, złożony z oddziału grzbietowego, inaczej biodrowego (pars ilia-ca), i brzusznego. W miejscu połączenia tych oddziałów znajduje się u ryb wyniosłość stawowa (u innych kręgowców panewkowate zagłębienie), z którą zestawia się wystająca część kończyny. Oddziały brzuszne każdej strony zrastają się z sobą na stronie brzusznej i zawsze na linii środkowej. U ryb chrząstkowych różne te części różnie są rozwinięte: u płaszczek (ob.) rozwija się silnie pars iliaca, u żarłaczy (ob.) część ta bywa zredukowana. U ryb niechrząstkowych pas miednicowy wogóle rozwija się znacznie słabiej niż u chrząstkowych, u niektórych zaś (kostołuski) bywa nawet szczątkowym lub zupełnie zanika (Amin, Lepidosteus), u ryb kościstych pas miednicowy właściwie zrasta się ze zlansmi ze sobą pod-stawowemi członami promieni płetw). I u innych kręgowców w stanie zarodkowym pas

miednicowy istnieje w postaci pary§ łuków chrząstkowych, w których jednak dość wcześnie różnicują się w oddziałach brzusznych dwie części: przednia czyli łonowa (pars pubica) i tylna czyli kulszowa {pars ischiadica). Część grzbietowa następnie wchodzi w ścisły związek z kręgosłupem, zrastając się z bocznemi wyrostkami kręgów krzyżowych, a części łonowa i kulszowa u niższych kręgowców spajają się ze sobą na linii środkowej po stronie brzusznej. | i gadów kopalnych z liczuemi kręgami, nietyl-

Części te są u zarodka chrząstkowe, później atoli każda z nich kostnieje oddzielnie. Kości biodrowe (ossa ilei) tylko u najniższych płazów, mianowicie u ogoniastych, nie zrastają się z kręgosłupem; u płazów bezogonowycli zrastają się z jednym tylko kręgiem krzyżowym, u ssaków, szczególnie u wyższych, —z sametni kręgami całego krzyża, u innych ssaków tylko z bocznemi wyrostkami tych kręgów, u ptaków

-"/li

U.-

r«-/ •

i-

tfi

Zp:

a.

i'

?i

■V

3:-'

U-

a/.

nr

n...

v.

i.

i,

ii.

2"

\m\

Sp

-o

Ł W....."

mm

?■

......-u.

.......h

r IV

it.

liii"

r........ï$P

ii

is.

²P-

P'"

I;

IV

Mli sr-

ty- V

Sp

ZP- ' i

ł.

3p

3p. ‘tp

R......

r.-

U.

3.'"

..i'-

......R.

U-

_____U

r-h

3.--:

i/

- R.

a-

.a. L

I l.... R

'(mi.....-

2.....

-U.

TT.

Mjr;

...» U.

'L

3:-"\

1........

- "Ztt+JDZ

-----V

n-r.....

[i

ar+iF.

•• — ai+iP

.....m+w

a --

i.....UJ

ff -

■V

Sp.

3)

³p V

e.

h.

Fig. 159. Napiąstek, śródręcze i palec u: a psa, a' nosorożca, b świni, cJHyomoschus, d Tragulus, e sarny, f owcy, g wielbłąda, h konia, h—os hamatum {-carpale quarto-quintum). Znaczeni« reszty liter patrz na

poprzednim rysunku.

Z ptaków tylko u strusiowatych części łonowe spajają się; spojenia te nazywają się: dla części łonowych — symphisis ossiwn pubium, dla kulszowych—s. o. ischium. Wszystkie te trzy części biorą udział w tworzeniu zagłębienia stawowego, zwanego panewką (,acetabulum), z którą zestawia się kość udowa (femur).

ko krzyżowej, lecz i ogonowej, a nawet piersiowej części. Im dalej od niższych ssaków, tern silniej rozwijają się kości biodrowe. Kości kulszowe wszędzie występują jako utwory kostne. U płazów są to mało wyróżnicowane blaszki kostne, silnie ze sobą zespolone i zrośnięte z chrząstkami łonowemi tak, iż nie tworzą

otworów zasłonowych (foramina obturatoria), które powstają między kośćmi łonowemi a kulszo-wemi; u gadów otwory zasłonowe już powstają, a a ograniczone są przez kości łonowe, kulszowe i sznurek włóknisty, biegnący od spojenia kulszowe-go do chrząstki nabłonowej, która powstaje nad miejscem spojenia kości łonowych. Nie tworzą ->po-jenia kości łonowe u krokodyli i ptaków i kości kulszowe u wielu ssaków, szczególnie u naczelnych. Szczególną postać i funkcye przyjmują kości nadłonowe (odpowiadające zapewne chrząstkom nadłonowym gadów i płazów) u tor-baczy: rozwijają się, mianowicie, silnie ku przodowi i służą do podtrzymywania torby. Co się ■ zmianom w kończynie przeduiej, więc rozszerzać się o nich niema potrzeby. —Co do skie-letu płetw nieparzystych, to u zarodków ryb i u lancetnika i kręgoustych w stanie dojrzałym występuje on jako nieprzerwany fałd skóry, od strony grzbietowej przechodzący na brzuszną (do odbytu). Następnie jednak w niektórych miejscach zanika i daje odosobnione odcinki: grzbietowy główny, grzbietowy tylny (inaczej tłuszczowy), ogonowy i odbytowy. Powstają w nich następnie promienie chrząstkowe lub kostne (w tłuszczowej zaś płetwie tylko rogowe), skórnego pochodzenia, tak samo jak i pręciki rogowe w płetwach parzystych.—L iteratura: Nusbaum „Zasady anatomii porównawczej“; Wiedershei m „Grundriss d. vergl. Anatomie d. Wirbelthiere“ (przekład rosyjski) i R. Hertwig „Grundriss d. Zoologie“ (przekł. ros.).

charakterystycznych dla innych kręgowców [ zlewa z między środkową, nazywa się skokową

(iastragalus); 2) kość nastopkowo - piszczelową (os t. fibulare), inaczej-piętową (os cal-canei)\ 3) kostkę międzyśrodkową (intermedium), 4) dwie lub jedną kostkę środkową (os centrale), i 5) pięć kostek nastopka (os tarsale primum i t. d.). W śródstopiu (metatarsus) mamy znów 5 kostek śródstopia (os metatarsale primum etc), a dalej palce, złożone z 1-go, 2-ch, 3-ch i więcej członków (phalanges); pierwszy palec nazywa się tu kciukiem (halux), u naczelnych może się przeciwstawiać innym. Ponieważ zmiany zachodzące w ilości, układzie i kształcie kości kończyny tylnej odpowiadają takimże

tyczy wystającej części kończyn tylnych, to wogóle są one homodynamiczne z kończynami przedniemi. U ryb różnica polega na tern, że brak tu prawie zawsze mesopterygium, u tych zaś ryb, u których brak pasa miednicowego, zlane ze sobą człony podstawowe płetwy spełniają jej funkcye. Co się tyczy kończyny tylnej czworonożnych kręgowców, to składa się ona z takiej samej liczby i podobnie zbudowanych kości jak i przednia kończyna (fig. 160)

c.

i. t+fH+c. t+f+i+c

t.    f.

e\ f E,

\T. F

t+i+c.

Va

St Min.

..HZ+3.

* M UJ

V & Var¹¹ ! arna vj irura

’Fnt:

Fm.j

iF+T.

1+2+3+*1+3.—

.jM

liii vr .

/i Y/ą

i d

t~.m

3p.

Fig. 160. Kostki nastopka (tarsus) i śródstopia metatarsus): a jaszczura (Salamandra), b jaszczurki (La-certa) c żółwia europejskiego (Emys), d krokodyla, e zarodka ptaka. Fm fémur, F—fibula, T— tibia, t—os tarsi tibiale, f— os t. fibulare, i—o. t. intermedium, c—o. t. centrale,!—5 tarsale 1—5, I—V,-l-p—5-p—palec 1—5.

W pierwszym szeregu znajdujemy tu jedną kość udową (femur, odpowiada humérus), w drugim —dwie kości podudzia: goleniową (tibia — odp. radius) i piszczelową (fibula odp. ulna); dalej w nastopku (tarsus odp. carpus):    1) nastopko-

wo-goleniową (os tarsi tibiale), która, jeśli się

Końska pijawka, ob. Pijawka.

Koński ząb, ob. Kukurydza.

Końskie, miasto powiatowe w gub. Radomskiej, nad rzeczką bez nazwy, w okolicy lesistej; stacya odnogi dr. żel. iwangrodzko-dą-browskiej z Bzina do Koluszek. Urząd powiatowy, magistrat, sąd pokoju i gminny; poczta, telegraf; szkoła miejska początkowa; murowany kościół parafialny św. Mikołaja; fabryka bryczek, polewy na garnki, octu, farbiar-nia, olejarnia, garbarnia; ożywiony handel zbożem, żelazem i słomą; około 9 000 . mieszk. (w r. 1878 było 4 978 m., w r. 1897 według spisu jednodniowego— 8 235 m.). — K., osada bardzo starożytna, były niegdyś gniazdem znanego i możnego rodu Odrowążów, który już w XII w. pisał się „Comes de Końskie“. W dokumencie ks. Mieszka z r. 1145 powiedziano: „Comes Saulus contulit decimam celarii sui in Koński“ („K. W“. n. 11). Na początku XVIII w. K. przeszły w ręce Małachowskich, z których Jan*-kann. w. kor., począł je porządnie zabudowywać i zaludniać rzemieślnikami, wreszcie uczynił miastem, na mocy przywileju Augusta III, w r. 1748. Przywilej ten potwierdził Stan. August w r. 1786. W r. 1367 Dobiesław, syn „domini Creslai de Conske he-res“ nadaje Straszowi z Modliszewic prawo polowania w okręgu zw. „Coneczke“. W r„

1369 rozszerza to prawo na synów Strasza i rozciąga na wsi: K., Niekłań, Goran, Rogów i Bębnów „Kod. mal.“ t. III, 207, 231). Kościół parafialny św. Mikołaja sięga bardzo odległych czasów; ani imię fundatora, ani data założenia nie są nam znane; sama budowa wszakże oraz wypukły napis gotycki na kamieniu (nad drzwiami bocznemi z prawej strony: „Ecclesia sancti Nicolai de novo restaurata anno 1120“) świadczą, iż świątynia ta należy do najdawniejszych w Polsce. Kościół zbudowany z kamienia ciosowego; ściany otoczone skarpami; dach wysoki, miedziany z wieżą.

skiem. Zwierzchnie pokłady formacyi triasowej mieszczą w sobie rudy żelazne, wraz z któ-remi towarzyszą zwykle tej formacyi: biały piaskowiec, wapień muszlo wy, węgiel brunatny. Skarby przyrodzone i oparty na nich przemysł górniczy i fabryczny tworzą najważniejsze źródło bogactwa powiatu. Głównemi ogniskami przemysłu w pow. K-im są: K., Bliżyn, Bzin, Fałków, Ruda Maleniecka, Niekłań, Stąporków, Małachów, Machory, Sielpia, Mroczków, Stara Kuźnica, Nadolne (samych fabryk żelaza jest około 35;. Produkcya rolna nie zaspakaja nawet potrzeb miejscowych i wykazuje najniższe liczby w całem Królestwie. Pod względem zaś wytwórczości przemysłowej pow. K. zajmuje pierwsze miejsce w gubernii. Pow. K-i liczy • trzy miasta (Końskie, Przedbórz, Szydłowiec),

2 osady (Gowarczów, Radoszyce) i 18 gmin. Hr-Końskie wesele, zabawa doroczna, obchodzona przez pasterzy na wiosnę a częściej zwana wołowem weselem. Dzisiaj wyszła prawie z użycia. Ob. „Prace filologiczne“

u. K.

Przy głównem wejściu na cmentarz w późniejszych czasach stanęła wysoka brama z wieżą, posiadającą dwa dzwony i zegar bijący. Na uwagę zasługuje wielki ołtarz, cały pięknie wyrobiony z kamienia, mający 20 stóp wysokości. Z pośród nagrobków godne są uwagi dwa: Hieronima Korneckiego, właściciela K-ch (f 1564) i Jana Małachowskiego kancl. w. kor.

Końskowola, osada (od r. 1870; przedtem m-ko) w gub. Lubelskiej, pow. Nowo-aleksan-dryjskim (Puławskim), nad rz. Kurówką (uchodzącą do Wisły), 6 w. od Puław i 2Y₂ w. od stacyi dr. ż. Nadwiślańskiej—Nowo-Aleksandrya. Przez środek osady przechodzi pierwszorzędny trakt bity, łączący Radom z Lublinem. Od strony płd. przylega do K-li wieś tejże nazwy, z obszernym murowanym dworem i takiemiż budynkami gospodarskiemi — jest to folwark doświadczalny, należący do Instytutu roluiczo-leśne-go w Puławach. K, posiada: urząd gminny; dwa kościoły katolickie, kaplicęewangielicką, bożnicę murowaną); dwie szkoły początkowe; fabryki grubego sukna (używanego przez włościan), bydłobój-nię, jatki rzeźnicze, młyn wodny i browar (oba należą do folwarku doświadczalnego). Są tutaj trzy cechy: sukienniczy, powroźniczy i szewcki. Jarmarków sześć; targi co piątek. K. liczy o-koło 5.000 mieszk., trudniących się rzemiosłami, a także rolnictwem; pewna ich część wędruje latem na mularkę w różne okolice kraju. — W w. XV na miejscu dzisiejszej osady była wieś (należąca do Jana Konińskiego), zwana Wolą Konińską, z czego później utworzyła się KonińskaWola, a wreszcie—K.—W „Liber Beneficiorum“ dyecezyi krakowskiej wymieniona jest Konińskowola pod r. 1442 jako posiadająca własny kościół i przy nim parafię. W r. 1532 Jędrzej Tęczyński, miecznik krak., właściciel K-li, na mocy przywileju Zy-gmuuta I wieś zamienił na miasto, które uzyskało prawo magdeburskie i pozwolenie na jarmarki. K. różnych posiadała dziedziców: kolejno nią władali, jak: Tęczyńscy, Zbara-

(f 1762). — Konecki powiat, utworzony w r. 1867 z połowy dawnego pow. Opoczyń- IV, 831. skiego, graniczy: od płn. z pow. Opoczyńskim i Radomskim, od wsch. z temiż powiatami, od płd. z Kieleckim i Włoszczowskim, od zach. z Noworadomskim, Piotrkowskim i Opoczyńskim. Pow. K. zajmuje 1 665 w. Q (według innych danych 1 577.8 w. Q) i liczy około 125 000 mieszkańców. Powierzchnia tworzy falisto układające się wyniosłości, które w części płd. powiatu dochodzą do coraz większych rozmiarów i nadają jej cechę okolicy górskiej; ponieważ wyniosłości te występują przeważnie nie w postaci pasa, lecz falisto wznoszących się i opadających wzgórzy, przeto w każdej o-kolicy istnieje wynioślejsze, panujące nad innemi, wzgórze, które nosi zawsze odrębną, odwieczną nazwę. Układ falisty powierzchni i obfitość lasów sprzyjają tworzeniu się licznych rzek i strumieni. Główną rzeką, przerzynającą powiat w kierunku wsch.-zach., jest Czarna. Zachodnią granicę powiatu, na przestrzeni około 40 w., stanowi Pilica. W obrębie pow. K-go biorą początek trzy większe rzeki: Drzewiczka, Radomka (Radomierz), Kamienna; pow. K. stanowi ognisko hydrograficzne gub.

Radomskiej, z którego rozchodzą się główne arterye wodne gubernii. Mimo obfitości wód układ powierzchni nie sprzyjał wytwarzaniu się jezior, których też niema wiele, ani bagien, które istnieją tylko pod wsią Brody (na płd. od K-ich, na obszarze 100 mor.) i między Gowarczowem a Bębnowem t. zw. „Kaczy smug“ (30 mor.). Pod względem budowy geologicznej cały obszar powiatu spoczywa w triasowej formacyi piaskowca ciosowego, zalegającego też sąsiedni powiat Opoczyński. Granica płd. tego piaskowca schodzi się niemal scy, Wiśniowieccy , Lubomirscy, Sieniawscy, z granicą powiatu K-go, a jednocześnie z linią Denhoffowie, wreszcie Czartoryscy. Elżbieta głazów narzutowych pochodzenia Skandynaw- Helena z Lubomirskich hetmanowa Sieniawska skiego, które znikają na podgórzu Łysogór-* przywilejem z r. 1712 nadaje mieszkańcom po-

Hr.

Zwolenie pędzenia gorzałki, warzenia piwa j nia się ideałów Fouriera, K-cyę jako dźwignię

wyzwolenia

i miodów, tudzież żydom prawo osiedlania się

i nabywania własności. Po r. 1815 osiadło tu wielu fabrykantów pończoch, sukna i płócienek, przybyłych przeważnie z Saksonii, którzy, o-trzymując znaczne zapomogi od ówczesnego zarządu dóbr ks. Czartoryskich (miejsca pod budynki ^fabryczne darmo i fundusz na stawianie fabryk ze spłatą bez procentu), tak szybko przyczynili się do rozwinięcia przemysłu że przepowiadano, iż kiedyś K. połączy się z Puławami i utworzy jedną wielką osadę fabryczną. Atoli po r. 1831 wszystko upadło, a fabrykanci opuścili swe fabryki i przenieśli się do Cesarstwa (wielu do Białegostoku). M-ko więcej się już nie podniosło, a zupełnie zatraciło charakter osady fabrycznej.—Parafialny kościół katolicki, wzniesiony z muru w r. 1624 przez księdza Stanisława Lisowicza, ówczesnego proboszcza tutejszego, zgorzał do szczętu podczas wojen szwedzkich. Odbudował go z gruntu w r. 1730 August Czartoryski, w-da ruski. W kościele tym znajdują się nagrobki: Zofii Lubomirskiej, marszałkowej w. kor. (f 1675), i doktora Karola Khittla (f 1817), nadwornego lekarza Czartoryskich, założyciela szpitala dla chorych w Puławach. Na cmentarzu tegoż kościoła istnieją dwa nagrobki: poety Franciszka Dyonizego Kniaźnina (f 1807) i generała Orłowskiego (f 1808). Drugi kościół, pod wezw. św. Anny, niewielki, położony na samym prawie początku osady od strony Puław, został wzniesiony przez wspomnianego księdza Lisowicza w r. 1613. Jest to gmach piękny, z dachem dosyć ostrym i szczytami, zdobnemi w o-beliski, podobnie jak kościół parafialny w Kazimierzu nad Wisłą — W ołtarzu wielkim tego kościółka (zarazem jedynym) mieści się spory obraz, przedstawiający św. Annę z Najświętszą Panną i Dzieciątkiem Jezus, malowany na drzewie przez Stanisława Szczerbica, jak głosi podpis: Stanislaus Szczerbie pin-xi t annoDomini 1618. Proboszczami w K-li, między innymi byli: Franciszek Zabłocki, Grzegorz Piramowicz, Barciński (rektor b. Instytutu nauczycieli elementarnych ks. Czartoryskich w Puławach), Kazimierz Biesch, wielki miłośnik muzyki, którzy utworzył przy kościele orkiestrę amatorską, zamienioną z czasem na szkołę muzyki kościelnej; ks. Biesch obdarzył szkołę porządnym domem i funduszem na nauczyciela i instrumenta; w r, 1868 fundusz ten przekazany został szpitalowi św. Karola w Puławach. W r. 1880 oba kościoły w K-li zostały z gruntu odnowione. Ob. Puławy.

Kooperacya (z łac. cooperare—współdziałać). Termin ten, wyrażający wogóle współdziałanie, nabył w w. XIX znaczenia uieco bardziej zacieśnionego z jednej strony, z drugiej zaś rozleglej szego. Prądy społeczne, które zaczęły nurtować we Francyi za panowania Ludwika Filipa, wysunęły, poniekąd wskutek krzewie-

robotników z pod przewagi kapitalizmu. Cały ruch roku 1848 odbywał się pod tem hasłem. Termin rozszerzył się w innych krajach Europy, a w miarę rozwoju zasady spółkowej zaczęto go stosować uawet do takich urządzeń, jak kasy pożyczkowo-o-szczędnościowe, organizacya kredytu wzajemnego, wogóle wszelkie stowarzyszenia wytwórcze, spożywcze, kredytowe pomiędzy robotnikami, rzemieślnikami i włościanami. Prąd koopera-tystyczny niebawem wyżłobił sobie parę odmiennych łożysk, a to w zależności od warstwy społecznej, która wcielała w życie jego zasady. Pomiędzy warstwą robotniczą zaczęły potężnie rozwijać się stowarzyszenia spożywcze, pod których osłoną stowarzyszenia wytwórczo-współ-dzielcze znalazły schronienie i rynek zabezpieczony; Anglia była głównie widownią tych u-siłowań, które w ostatnich latach kilkudziesięciu spotężniały w Belgii, Szwajcaryi, Niemczech, i Francyi. Wśród grup rzemieślniczych spółki kredytu wzajemnego, zakupna surowców, oraz bazary sprzedaży znalazły glebę bardzo podatną,— Niemcy, a po niej Szwajcarya, przodują innym krajom, tj. te społeczeństwa, w których rzemiosło trzyma się jeszcze mocno. Pomiędzy włościanami kasy pożyczkowo-oszczędnościowe i różnego rodzaju syndykaty (przeważnie sprzedaży, rzadziej kupna, najrzadziej produkcyi) w ostatnim dziesięcioleciu dokonały bardzo wielkiego postępu ; poczesne miejsce zajmuje Dania, po niej idą Niemcy, Szwajcarya i Fran-cya. Rozwój tych różnych rodzajów K-cyi powołał do życia związki kooperatystów, dążące do zespolenia wysiłków na różnych polach pracy zrzeszonej: zbliżenia stowarzyszeń spożywczych z jednej strony z wytwórczemi, z drugiej z syndykatami rolniczemi. Powstały takie związki w różnych krajach (ob. Koo-stów związki narodowe), a z nich wyłoniła się międzynarodowa organizacya (ob. Kooperatystów Łączność międzynarodowa) wraz ze zjazdami międzynarodowemi, o których ob. Kongresy międzynarodowe Kooperatystów. Powodzenie materyalue K-cyi musiało oddziałać i do życia powołać nowre widnokręgi—społeczeństwa wyłącznie opartego na zrzeszeniu. Wygłoszonemi zostały te poglądy po raz pierwszy w Anglii: wytknięto tam do urzeczywistnienia ideał, kiedy cały naród byłby zorganizowany w federacyę stowarzyszeń spożywczych, wytwarzających wszystko, co jest potrzebne do spożycia, ale gdzie-by własność prywatna była utrzymaną w postaci udziałów. „Zrzeszenie — oświadcza już w roku 1878 jeden z pośród zachowawców chrześciańskich, T. Hughes, na odczycie —ogarnęło około trzech milionów obywateli w Anglii. Zapytujemy się czy to, czego dokonano dla 3 milionów w sposób niezupełny w ciągu lat 35, nie da się u-skutecznić po latach 50 w sposób dokładniej-

!.. K.

szy dla 10 milionów? Jedynie pierwsze kroki są trudne, a robimy je zwolna i pomyślnie.

Co zaś można zrobić dla dziesięciu milionów, to da się rozszerzyć na cały naród“. Nie jest to bynajmniej głos pojedynczej osoby. Takie życzenia wychodzą z ust profesorów, biskupów, dostojników państwowych, którzy zagajają sejmy Unii kooperacyjnej; odnaleźć je można w u-lotnych rozprawkach Neale’a i innych „clirze-ścian społecznych“, którzy przyłączyli się do zrzeszenia, a uawet oglądamy je uprzytomnione za pomocą schematów. Mamy pod ręką pam-flet, zakończony wyrazami: „Pamiętajcie, iż bez pomocy kapitału nic nie da się zrobić; dywidendy, jakie otrzymujecie ze zrzeszenia, oszczędzajcie, a staną się one waszemi kapitałami!“

A zatem pamfłet, oceniwszy, iż cały roczny dochód W. Brytanii wynosi 1 500 milionów f. st., oblicza, iż usunięcie pośredników za pomocą zrzeszenia spożywczego da pracującemu ogółowi spożywczemu 55 milionów f. st., iż zbudowanie własnych domów powiększy dochód o drugie 55 milionów, że posiadanie warsztatów do produkcyi fabrykatów, oraz ziemi dla pro-dukcyi ziemiopłodów na własne potrzeby, odda im 440 milionów, że wreszcie wskutek centra-lizacyi i udoskonaleń wpłynie jeszcze 500 milionów f. st., dzisiaj nieistniejących. Kapitaliści, t. j. właściciele udziałów, będą otrzymywali 410 milionów zamiast 950, jak obecnie; każdy zaś członek warstwy pracującej zwiększy swój dochód trzykrotnie. Zamiary te rozwinął w ostatnich czasach wybitny teoretyk kooperacyi, prof. Gide: „Spożycie jest ostatecznym celem całego mechanizmu gospodarczego, produkcya zaś—tylko środkiem. W ustroju należycie uporządkowanym produkcya powinna podlegać spożyciu dla tej samej przyczyny, dla której ramiona są na usługi żołądka. A tymczasem wytwórca jest dzisiaj wszystkim, spożywca— niczem — Wyjście jest bardzo proste. W obliczu olbrzymich związków przedsiębiorców, które powstają wszędzie i dążą do tego, ażeby stać się normalną instytucyą gospodarczą, pozostaje jedno tylko: przeciwstawić im jeszcze potężniejsze zw ązki spożywców, gotowe do obrony ogólnych a statecznych interesów społeczeństwa przeciw łapczywości monopolu. Te stowarzyszenia odpowiadają najkonieczniejszej potrzebie naszej doby, a gdyby nie istniały, należałoby je wynaleźć. Trzeba jednak opracować plan kampanii, jest to już nawet zbyteczne, bo postępowanie mamy wytknięte żywiołowo. Łączyć się nawzajem i tworzyć gromady, o ile można starać się o zyski, wyłonić wielkie magazyny zakupów hurtowych: oto pierwsza faza. Zgromadzić wielkie kapitały i jąć się produkcyi bezpośredniej na własny rachunek tego wszystkiego, co jest potrzebne; a zatem wypieku chleba, mielenia mąki, wyrobu tkanin i ubiorów, obuwia i kapeluszy, mydła, sucharów, papieru: takim jest drugi szczebel. Wreszcie w dalszej przyszłości trzeba nabywać ziemię i folwarki, wytwarzać zboże, oliwę, wino, mięso, mleko, masło, drób, jaja, warzywa, owoce, kwiaty drzewo—oto trzecia faza!“—Kraj zorganizowany jako federacya stowarzyszeń spożywczych —oto ideał prof. Gide’a. Ideały takie oddziałały nawet na demokracyę społeczną, która zwłaszcza w Belgii i Francyi, wreszcie w Niemczech wśród odłamu E. Bernsteina, zaczyna uważać K-yę za wielką dźwignię w rozwoju ruchów społecznych — stanowisko, które u nas zajął Czajkowski „Socyalizm bezpaństwowy“. Różne formy kooperacyi ob. Kółka rolnicze, Kongresy międzynarodowe K-stów, Kooperatystów związki narodowe, Kooperatystów ł^ącz-ność międzynarodowa, Kooperacyjne apteki, a również Kredyt wzajemny, Miasta -Ogrody, Maślarnie kooperacyjne, Owen, Patronaty, Piekarnie kooperacyjne, Raiffeisena kasy, Rolnicze syndykaty, Rzeźnie kooperacyjne, Schulze-Delitzsch, Sąsiedzkie gildye, Spożywcze stowarzyszenia, Spożywczych stowarzyszeń związki, Oszczędność i ow o-p ożyczko-we kasy; Współdzielczo-wytwórcze stowarzyszenia i fabryki, Udziałowe zakłady, Wsie kooperacyjne. - Bibliografia. Na pierwszein miejscu należy wymienić Ch. Gide: „Coopération, Conférences de propagande“ (Paryż 1900); nadto P. Huber t-V alleroux „Les associations coopératives en France et à l’étranger“ (Paryż 1894);

A. H. D. Acland i B. Jones „Working men Cooperators, what tliey hâve done a. what they are doing“ (Manchester, wyd. II 1898); „Report on Workmen’s Cooperative Societies in the U-nited States“ (wyd. urzędowe Boardu of trade, Labour Department, Londyn 1901); B. Potter „The _ Cooperative Movement in Great-Bri-tain“ (Londyn 1895); G. I. Holyoake „The Cooperative Movement to-day“ (Londyn 1896); „Stutistics of Cooperative Societies in various Couatries (Londyn 1898); L. Bertrand „Histoire de la Coopération en Belgique" (Bruksel-la 1902); S. N. Prokopowicz „Koope-ratiwnoje dwiżenje w Rossii “ (Petersburg 1903). — Są to prace najważniejsze; do nich należy dodać sprawozdania z kongresów (ob. Kongresy międzynarodowe kooperatystów). Co do przyczynków wagi mniejszej ob. L. Krzywicki „Stowarzyszenia spożywcze“ (Warszawa 1903).

Kooperacyjne apteki. Warstwa robotnicza, organizując wśród siebie różne formy zrzeszenia, między innemi powołała do życia apteki K-ne, t. j. będące zbiorową własnością odbiorców. Istnieją one w Szwajcaryi; we Francyi napotkały na nieprzewidywane przeszkody ze strony administracyi, najbardziej zaś rozwinęły się w Belgii. Początek dała Bruksela. To-

warzystwa pomocy wzajemnej w tern mieście, nadaremnie usiłując wejść w porozumienie z właścicielami aptek i otrzymać zniżkę cen lekarstw, postanowiły założyć własną aptekę. Każdy członek 35 towarzystw złożył określonej wysokości składkę, zebrano kapitał 5 915 fr.; wr. 1901 kapitał udziałowy wynosi 14 371 fr.— Z początkiem r. 1882 założono dwie apteki, o-becnie prócz głównego składu znajduje się 11 aptek, liczba zrzeszonych stowarzyszeń podniosła się ze 108 do 12 000 członków, rozrost procederu pozwolił zaprowadzić udoskonalenia, które sprawiły, iż organizacya belgijska należy obecnie do liczby najwybitniejszych produceu-tów lekarstw. Czysty dochód, przy strącaniu pierwotnie 50 % , obecnie zaś nieznacznego procentu, jest dzielony pomiędzy nabywców. Za przykładem Brukseli poszły inne dzielnice kraju. Stowarzyszenia pomocy wzajemnej w Ver-viers, Liège, Mons, Charleroi, Dison, Ouvrée, Wanfercée-Baulet, założyły własne apteki związkowe, niekiedy mające po parę tysięcy uczestników (federacya w Verviers liczy przeszło 4 000 członków). I większe stowarzyszenia spożywcze zaczęły naśladować ten przykład: „Vo-oruit“ pierwszy w roku 1885-ym założył aptekę, a współzawodnik jego „Volksbelang“ nie omieszkał pójść w jego ślady. „Werker“ w Antwerpii, „Au Progrès“ w Jolimont ró-nież posiadają własne apteki. — Bibliografia: L. Bertrand „Histoire de la Coopération en Belgique“ (Bruksela 1902 — 3); „Pharmacies populaires“ Bruksela (I 1889; II ib. 1897).    L-K-

Kooperatystów Łączność międzynarodowa (International Cooperative Alliance). Sprawa spójni międzynarodowej pomiędzy K-stami była w Anglii roztrząsana od r. 1869, ale dopiero zjazd w Derby (1884) wyłonił komisyę dla zbadania widoków zbliżenia się z zrzeszeniem za-granicznem, w r. zaś 1886 na zjeździe w Plymouth określono obowiązki odpowiednego komitetu, a mianowicie co do wejścia w koresponden-cyę ze wszystkiemi ogniskami zrzeszenia w Europie, Ameryce i Australii. Obradujące w tym samym roku zjazdy medyolański i lyoń-ski powzięły pokrewne uchwały. Na zjeździe medyolańskim przedstawiciele Anglii, Francyi i Włoch postanowili, iż rezydencyą związku międzynarodowego będzie Paryż, iż Anglia będzie posiadała własny urząd w Manchesterze, Francya w Paryżu, Włochy w Medyolanie. Zjazdy Unii wielkobrytańskiej obradowały w dalszym ciągu nad tą sprawą w latach 1887 — 1889, wystawa zaś paryska zbliżyła K-stów różnych krajów (jeden ze zjazdów, spożywczy, nosił nawet nazwę międzynarodowego), aż wreszcie w dniu 19 sierpnia 1895 r. zebrał się pierwszy zjazd międzynarodowy K-ów w Londynie. Uchwalono na tym zjeździe zgromadzić materyały statystyczne od stowarzyszeń spożywczych i wytwór-ozych każdego kraju o tern, jakie towary spro

wadzają one z obczyzny. Wyznaczono w tym celu specyalny komitet oraz urządzono w Londynie niewielką wystawę produktów zrzeszenia z różnych krajów. Drugi zjazd międzynarodowy K-ów odbył się w październiku 1896 r. w Paryżu i uchwalił ankietę statystyczną o rozmiarach zrzeszenia w różnych krajach. Nadto opracowano tam ustawę organizacyi międzynarodowej, noszącej nazwę Łączności (International C-ve Alliance). Ustawa ta uległa jeszcze pewnym zmianom na piątym zjeździe w Manchesterze w roku 1902-im. W ostatecznym brzmieniu głosi ona, że celem Łączności jest zawiązanie stosunków pomiędzy K-stami różnych krajów, a dlatego postanawia ona trzymać się zdała od zagadnień politycznych i religijnych. „Zrzeszenie jest gruntem neutralnym, na którym mogą spotykać się i działać wspólnie osoby najrozmaitszych poglądów i wyznań“. Dla utrzymania tej neutralności, od której według ustawy zależy jedność ruchu K-nego, każda o-soba i każde towarzystwo, przyłączając się do Łączności, musi przystać na to, że K-cya sama w sobie w zupełności im wystarcza i nie powinna służyć za narzędzie partyjne. Członka-kami mogą być stowarzyszenia albo związki stowarzyszeń; pojedyńcze osoby są dopuszczane jedynie w obrębie krajów, w których zrzeszenie nie jest rozwinięte, ale są pozbawione głosu podczas uchwał. Stowarzyszenia opłacają conajmniej 10 szylingów rocznie, pojedyńcze o-soby 5, a nadto Łączność może przyjmować o-fiary i zapisy. Zjazdy międzynarodowe odbywają się przynajmniej raz jeden co lat trzy. Istnieje Komitet centralny, na każdym zjeździe odnawiany w połowie swojej. Zajmuje się on sprawami Łączności w odstępach czasu pomiędzy zjazdami; każdy z narodów posiada w nim liczbę przedstawicieli, odpowiadającą rozmiarom swego zrzeszenia. Komitet wybiera z pośród siebie urząd kierowniczy dla spraw bieżących, rezydujący w Londynie. K-ów Ł. m. dotychczas zorganizowała sześć zjazdów międzynarodowych (ob. Kongresy kooperatystów), dokonała ankiet paru, stworzyła spójnię pomiędzy K-stami różnych krajów, ale dotychczas nie wydała owoców co do zamierzonego zespolenia praktycznych usiłowań K-yi. Słabą jej stroną jest nieuświadamianie sobie sprzeczności interesów pomiędzy różnemi formami K-yi, a więc tego, że formy te są właściwe odrębnym grupom społecznym. Ukochała ona K-yę dla K-yi, tj. formę bez treści społecznej, oderwaną od gruntu aspiracyi i antagonizmów klasowych. Obok niej podjęto ze strony żywiołów krańcowo-społecznych drugą próbę stworzenia międzynarodowej spójni K-stów, ale usiłowania te poprzestały na zwołaniu w Paryżu r. 1900 zjazdu i na luźnym zbliżeniu uczestników zrzeszenia. Ustawa K-ów Łączności: „Rules of the International Cooperative Alliance as amended at the Man-

!.. K.

chester Congress ofl902“ (Londyn 1902). Ankiety: „Statistics of C-ve Societies in various Countries“ (Londyn 1898), oraz „Cooperative Productions of various Countries“ (Londyn).

Kooperatystów związki narodowe. W wielu krajach ideologowie ruchu kooperatystyczne-go powołali do życia związki, ogarniające, a przynajmniej usiłujące ogarnąć działalność w różnych rodzajach zrzeszenia i wdrożyć ją w łożysko jednolite. Nie należytych związków mieszać z związkami hurtownemi stowarzyszeń spożywczych lub z organizacyami kredytu wzajemnego i towarzystw zarobkowych, mających na celu zadania wyłącznie praktyczne. Takie-mi związkami propagandy kooperatystycznej są: 1) Cooperative Union w W. Brytanii. Unia K-na powstała ostatecznie w r. 1869: konfe-rencye K-tów odbywające się w Yorkshire, Lancashire, Durhamie i innych dzielnicach, za sprawą ideologów t. zw. ruchu społeczno-chrze-ściańskiego (ob. Społecznicy chrzęści a lise y), zlały się w jedno. W r. 1901 do Unii należało 1 135 stowarzyszeń wytwórczych i spożywczych z 1 724961 członków, poza jej obrębem istniało 513 stowarzyszeń ze 194 594 członkami. Podzieliła ona zrzeszoną W. Brytanię na sekeye, te zaś na powiaty. W każdym powiecie obradują zjazdy miejscowych K-stów nad sprawami praktycznemi, wykształcenia itd.; istnieje urząd wykonawczy, kierujący między in. gromadzeniem dat statystycznych. Ponad zjazdami powiatowemi piętrzy się organizacya sekcyjna, zaprowadzająca jednolitość, utrzymująca ducha zgody ; w każdej sekcyi odbywają się zjazdy miesięczne tak zwanych zarządów sekcyjnych (Sectional Boards). Wre -szcie sejmy coroczne łączą wszystkich K-ów w olbrzymi parlament, który w roku 1901 liczył około 1200 uczestników, a prze -wodzą mu wybitni politycy, uczeni, nawet dostojnicy kościoła anglikańskiego. Z sejmami jest połączona (od r. 1888) wystawa przedmiotów, wytwarzanych lub sprzedawanych pr,.ez stowarzyszenia. Sejmy są wielką uroczystością, na którą zbiera się po parę dziesiątków tysięcy osób i występują chóry śpiewackie, zrzeszenia, liczące po parę a nawet kilka tysięcy śpiewaków. Zjazdy te są jakby przeglądem sił K-nych: ten głośny obrachunek liczby członków, obrotów rocznych, kapitałów, wywiera wrażenie nie tylko na przedsiębiorstwa kolejowe, finansistów, kupców, publicystów, ale i na prawodawców; za pomocą tych przeglądów zrzeszenie przypomina różnym grupom, że jest i dosięga rezultatów, do których pospolite przedsiębiorstwa dochodzą drogą reklamy. Nadto sejmy stwarzają obcowanie pomiędzy koope-ratystami; sejm, łącząc osoby z różnych dzielnic, pozwala im udzielać sobie nawzajem swego doświadczenia, daje im środki rozwiązania różnych trudności, umożliwia polubowne załatwianie zatargów. Obok tej organizacyi sejmowej istnieje drugie, najwyższe, ogniwo, na którym ciąży obowiązek sporządzania sprawozdań sejmowych — urząd centralny (Central Board). Obowiązki wykonawcze spełnia United Board, pospołu z licznemi komitetami, z których jeden stoi na straży działalności wychowawczej, drugi —wytwórczej, inny—stosunków z zagranicą, jeszcze inny — propagandy, obrony interesów w parlamencie itd. Unia jest dzisiaj może jedną z najrozleglejszych organi-zacyi samorządu, odrębną społecznością w państwie wielkobrytańskiem, która jak najobszerniej urzeczywistniła wymagania demokracyi: zasadę kontroli, jawności, obieralnych dostojników, pierwiastku federacyjnego. Centralny u-rząd rozwija działalność gorączkową w kierunku krzewienia ideału K-nego w ojczyźnie swojej, broni interesów zrzeszenia, doskonali jego technikę. Wydaje coroczne sprawozdania sejmowe, które zawierają w sobie drobiazgowy < b-raz statystyczny tego zrzeszenia, czasopismo „Cooperativo News“, rozchodzące się dzisiaj w 70 000 egzemplarzy, zalewa kraj broszurami i pamfletami bez liku. Posiadamy pod ręką o-koło 150 takich wydawnictw; niektóre z nich są rozdawane bezpłatnie, inne kosztują bajecznie tanio. Istnieją podręczniki praktyczne, rozprawy teoretyczne, a nawet nie brak przypowiastek i śpiewów z muzyką. Zwłaszcza liczne broszury poświęcono wykładowi zasad K-nych oraz sprawie wychowania w duchu uspołecznienia. Corocznie są ogłaszane olbrzymie sprawozdania o ruchn z okazyi sejmów. — 2) Zamiar powołania do życia in-stytucyi, obejmującej ogół prądów K-cyjnych, we Francyi, powstał przed laty 20. Wreszcie na zjedździe w r. 1885, na który 87 stowarzyszeń rozmaitego rodzaju wysłało swoich przedstawicieli, uchwalono założenie Unii z izbą doradczą (porady prawnej i propagandy) i gospodarczą (zakupów hurtowych); izby te otrzymały później nazwy Komitetu Centralnego i Magazynu hurtowego. Odtąd zjazdy Unii odbywają się stale rok rocznie, w r. 1904 odbył się już czternasty. Komitet centralny zorganizował poradę prawną i statystykę, która pozostawia zresztą bardzo wiele do życzenia, wydaje „Almanachy“ roczne i miesięczne „Bule-tyny“. W roku 1902 środkowało się dokoła niego około 800 stowarzyszeń spożywczych, wytwórczych i iu., które płacą do kasy związkowej 5 cent. rocznie od członka; maximum o-płaty, pobieranej od stowarzyszenia, nie może przewyższać na rok 50 fr. Komitet centralny hołduje ideałom prof. Gide’a i w r. 1890 liczył 59 stowarzyszeń, w r. 1895 —163, w r. 1900 — 178. Przy nim istnieje biuro porad handlowych (od r. 1900), z których korzystało 90 stowarzyszeń w r. 1902. Wśród lewicy społecznej Unia uchodzi za mieszczańską i dlatego so-cyaliści stworzyli własny związek „Bourse des coopérations ouvrières“ (od r. 1895), do której

I,. K.

J. L.

„barwa“.

znaczenia są do siebie zbliżone jak np. pojęcia „żółty“ i „biały“ lub „różowy“ i „czerwony“. Wreszcie interferującemi K-ami są takie pojęcia, które powstały z podziału pojęcia ogólniejszego na mniej ogólne, przyczem znaczenia ich są bardzo zbliżone; tak np. pojęcia „murzyn“ i „niewolnik“ powstały z podziału pojęcia „człowiek“ i przytem są do siebie bardzo zbliżone.

szer. płd., zwraca

Hr.

Dr J. P.

obecnie należy 70 stowarzyszeń; odznacza się ona krańcowem zabarwieniem, a stowarzyszenia, do niej należące, przeznaczają znaczne sumy na cele partyjne. Ruchliwa giełda śpieszy z pomocą zwłaszcza powstającym stowarzyszeniom wytwórczym: za jej namową w roku 1895-ym 18-cie stowarzyszeń, spożywających rocznie 78 777 hektolitrów wina, zobowiązało swoich dostawców do dostarczania wina w butelkach ze współdzielczej huty w Carmaux; wszystkie spółki obowiązkowo dopuszczają ofi-cyalistów do udziału w zyskach i zniosły dywidendę od udziałów. Na zjeździe w roku 1900-ym postanowiono zjednoczyć zrzeszenia spożywcze, wytwócze i rolnicze, oraz powołać do życia ubezpieczenie na wypadek kalectwa i na starość. Obie organizacye nie ogarnęły jednak ogółu stowarzyszeń K-nycli francuskich, zwłaszcza, iż zrzeszenie we Francyi, wskutek większej różnorodności żywiołów społecznych, przybrało charakter bardziej rozbieżny niż w Anglii. —3) Liga nationale w r. 1903 urządziła zjazd czternasty K-ów włoskich. Działalność jej świadczy o dobrych zamiarach ideologów K-yi we Włoszech, ale zarazem o bezsilności ruchu. Nadto istnieją związki K-stów w Belgii i Holandyi, oraz Danii; ale albo są słabe, albo nie zdołały wyodrębnić się od or-ganizacyi zakupu hurtowego. Wszystkie te organizacye posiadają własne czasopisma lub roczniki. Szczegóły ob. L. Krzywicki „Stowarzyszenia spożywcze.

Koordynacya (z łac. coordinatio), współrzędność pojęć, a więc taki stosunek pomiędzy niemi, kiedy wszystkie dają się podciągnąć pod jedno wyższe pojęcie. Tak np. „brzoza“ i „sosna“ są spółrzędne koordynowane, ponieważ obie dają się podciągnąć pod pojęcie „drzewo“.

Koordynaty — pojęcia współrzędne, a więc takie, które dają się podciągnąć pod jedno wyższe pojęcie; np. pojęcia „biały“ i „zielony“ są K-ami, ponieważ można je podciągnąć pod to samo pojęcie Wundt odróżnia pięć rodzajów K-t, a mianowicie: 1) dysjunkcyjne, 2) korelacyjne, 3) konträryjne, 4) kontyngentyczne i 5) interferujące. Dysjunkcyjnenii K-mi są pojęcia, których znaczenia są wprawdzie od siebie oddalone, atoli nie tworzą jeszcze ostatecznych granic. Tak więc „czerwony“ i „niebieski“ są pojęciami tego rodzaju, ponieważ istnieje pomiędzy niemi oddalenie, ale nie ostateczne, jak dla pojęć: „biały“ i „czarny“. Korelacyjnemi są pojęcia, które uzupełniają się wzajemnie i z których jedno nie może być pomyślane bez drugiego; jak „mąż“ i „żona“ lub „ojciec“ i „syn“. Kontraryjnemi K-ami są pojęcia, których znaczenia są o tyle od siebie oddalone, że tworzą w danym paśmie ogniwa ostateczne; tak np. pojęcia „biały“ i „czarny“. Kontyngentycznemi są też pojęcia, których

Wielka Eneykl, Powsz llustr. Zesz. 3' 2a. Tom 2XXV1H.

J. L.

Koordynaty w matematyce, ob. Współrzędne.

Kootanie, rzeka, ob. Kootenay.

Kootenay (Kootanie, Flatbow), rzeka w Ameryce Półn., bierze początek w Kolumbii brytyjskiej pod 51°8' szer. płn. Gr. u zachód, stoków gór K. (1 816 metr. nad poz. m.), płynie po wspaniałej dolinie w kierunku płd., pod 49° szer. płd., koło fortu K., wkracza na te-rytoryum Stanów Zjednoczonych (Montana, Idaho) i dochodzi do 48°20' się następnie na płn.-zachód, przepływa w granicach Kanady jezioro K., poczem wlewa się pod 49°20' szer. płn. do Kolumbii. Długość—720 kim. Nazwę swą otrzymała od szczepu indyjskiego, zamieszkałego w Kolumbii brytyjskiej. Ob. Kuton aqua.

Kop Z Raumenthalu Jan (wiek XVI), lekarz przyboczny cesarza Ferdynanda I, króla czeskiego, nie znany zresztą, był autorem dzieła „Gruntowni a dokonały Regiment neb zpräva, jak jeden każdy clovëk ve vsech vëcecli zdravi své z bozi pomoci umënini vzdycky o-patrovati a mnoho teżkych nemoci i takć ne-casnou smot predchńzeti ma a muoze“ (Praga . 1535 i 1536, przełożył z oryginału, zapewne łacińskiego Hynek Krabice z Veit mile). Księga ta składa się z 5 części, których treść podaje „Ottuv Slovnik naucnÿ“ (T. XIV, str. 646).—Dzieło to ma zawierać liczne przyczynki do dziejów obyczajowości czeskiej.—K. z R. posiadał w Pradze na Starym mieście dom własny, w którym utrzymywał aptekę.

Kopa, wyraz posiadający w naszym języku wielorakie a dość rozbieżne znaczenia. Zdaje się, pochodzi od tego samego źródlosłowu co „kopać“ („Słown. jęz. pol.“ Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego, kładąc to pochodzenie, stawia przy niem pytajnik). Według wszelkiego prawdopodobieństwa K. znaczyła pierwotnie nagromadzenie czegoś, mnogość (łac. copia), jak to wyraża czasownik rosyjski: hopit'—ciułać, n. p. pieniądze, lub zwroty naszej mowy: „siano stawia się w kopy“, „do wieczora tylko kopy, tj. gromady drzewa z tego lasu leżały“, „kopienie beczek, krachów“ (w Wieliczce — układanie w stosy równe dla łatwiejszego rachunku), a także czeskie: „kopeć lidi“ = gromada ludzi.

Z tego znaczenia pierwotnego wyłoniły się pochodne: a) K-ą górale nazywają górę określonego kształtu: „Kopa—mniej wyniosły szczyt zaokrąglony, mniej lub więcej przypominający

kształtem kopę siana (Wrześniowski „Ta-str. 11, por. „Spr. Kom. język. Akad. Um.“ V 369). Są więc: K. Kredowy, K. Krywańska, K. Magóry, K. mięguszowiecka i in. Między innemi: Zakopane (właściwie Zakopany)=za kopami (mieszkający), b) K-ą nazywały się daniny i wynagrodzenia, pobierane w kopach zboża (trudno określić: czy to były kopy, złożone z określonej liczby osobników; a jeśli tak było, to znaczenie K-y, tutaj rozpatrywane, było pocliodnem odznaczenia pod lit.c) Kopa w tym charakterze istniała na Rusi, u nas składały K-ę dworowi dziewczęta wychodzące za mąż, ob. Kopa danina. Z tego znaczenia powstały terminy Kopc-zyzna (ob.), Ko pi ar ze (ob.), a także Kopa katowska, zapłata którą brał kat u nas za wykonany wyrok sądowy jeszcze w końcu w. XVII.—c) Gromada, złożona z 60 osobników (u nas i u Czechów), a więc kopa płótna (sztuka zawierająca 60 łokci), kopa jaj itd. Zdaje się jednak, iż wyrazu K. używano na oznaczenie także gromad, złożonych z mniejszej a nawet większej liczby osobników. Np. snopki obrzędowe, zwane K-ami (ob. Kopa w folklorze), zawierają 15 lub 20 kłosów, a kopa biegana albo b i e g o w a drzewa towarnego ma 300 sążni (5X60) długości tegoż drzewa. Dzisiaj u ludu naszego oraz czeskiego kopa jest jednostką systemu liczebnego, zawierającą 60 osobników a używaną powszechnie. Nastręcza się pytanie: jakim sposobem ta jednostka powstała? Oczywiście, nie wyłoniła się z systemu dziesiętnego, bo wtedy zawierałaby 10 albo 10X10 osobników, ani z prastarego słowiańskiego który opiera się na trójce, oraz pochodnych (zwłaszcza dziewięciu, jak świadczą wyrażenia ludowe „trzy dziewię-ci“, „dziewięć dziewięci“). Wyjaśnienie wejścia w tę jednostkę Kopną czwórki daje się wytłómaczyć tern, iż w obrzędach pierwotnych czteryjstrony świata systematycznie się powtarzają, a z trójką słowiańską daje ona dwunastkę. Pozostaje do wyjaśnienia piątka—szkopuł nie do przezwyciężenia. W każdym razie K., jako zbiór określonej liczby osobników (prawdopodobnie snopów, jaj), powstała z ceremonii obrzędowych, ob. Liczby święte. Z tego znaczenia wywiązały się terminy: kopa groszy (ob.) i może niektóre, przytoczone pod lit. b.—

d) K. Wł. Wójcicki, mówiąc o kopach (= wiecach), zaznaczaj „kopą nazywano w dawnej Polsce i zebranie czy mieszczan czy włościan, tak na naradę jak też sądy i godzenie sporów. Czy zgromadzenia takie pierwotne składały się z 60tylko osób, nie wiemy“ („Enc. Org.“ więk., wyr. Kopa). Otóż na pewno można twierdzić, iż nie. W tern znaczeniu K. (kupa) oznaczała gromadę nieokreślonej ' liczby osób. Ob. Kopa i kopne

L. K.

snopeczki, tj. Kopy, ze słomy długiej żytniej, za środkowy stragarz lub za obrazy i te, które choćby przez chwilę tam się zatrzymują, wiążą razem—do kopy i dorabiają im ze słomy

mIJ

IŁ

i:

"V

\\

Fig- 161.

w/

Sm

v\

Fig. 162. Kopy ze wsi Bronowie pod Krakowem.

gwiazdę albo krzyż i na kijku, zwykle leszczynowym, wynoszą i zatykają na środku pola. Kopa i Kopka w folklorze, snopki obrzę- Czynią to zwykle w dzień Nowego Roku. Ma dowe. W okolicach Krakowa i Miechowa w wi- to na celu uproszenie urodzaju. Kopy te mają gilię Bożego Narodzenia gospodarz rzuca małe 0.7—0.8 metr. wysokości (M. Wawrzynie.

sądy.

cki, „Wisła“ VII, 583 z rysunkiem, oraz „Wisła“ III rysunki na str. 877, 878, 879; zaznaczono tam, iż snopek taki ma bronić od piorunu i gradu; a także Kolberg „Krakowskie“

ną, np. czeskie, polskie, litewskie i t. d., to przy pisaniu umowy wyszczególniano zawsze, jakiemi kopami groszy tranzakcyi dopełniono, gdyż zawsze miano na względzie pożyczoną ilość czystego srebra. To też przy zawarciu pożyczek istnieją zastrzeżenia, że zwrot będzie dokonany takiemi samemi groszami, jakie zostały przyjęte; w razie zaś gdyby takich nie było, to każdą inną monetą odpowiadającą w zupełności swą wartością wewnętrzną monecie pożyczonej, a to dla tej przyczyny, że moneta ulega spodleniu w dobroci ziarna srebra. Więc podobne zastrzeżenie umożliwiało pożyczającemu wypłatę i groszami gorszemi, lecz zawsze w proporcyi do wartości pożyczonego grosza, tj. że jeżeli pożyczka nastąpiła w r. 1328, a summa była płaconą przypuśćmy w pięćdziesiąt lat później, to, płacąc monetą współczesną, za każdą pożyczoną K-ę groszy winien był dłużnik zapłacić po groszy osiemdziesiąt, ponieważ o tyle moneta na ziarnie czystego srebra spodlała. Wyszczególnianie zaś, jakiemi groszami: polskiemi czy litewskiemi pożyczka była uczyniona, było niezbędnem, ponieważ kopa groszy litewskich przedstawiała wartość 75 groszy polskich, tak samo jak grzywna litewska

od polskiej aż do Stefana Batorego była o czwar-

w. w. w.

I, 194 JV» 8, snopki zowią się kopkam i). Liczba kłosów w K-e bywa niekiedy dokładnie wyznaczoną. A więc w Rudawie w Krakowskiem, gdzie w wigilię Bożego Narodzenia „parobcy starsi robią z żytniej słomy kopy, tj. wiązeczki z piętnastu ździebeł złożone, K-y te kładą pod powałę za stragan, a na straganie przybijają krzyż ze słomy; K-y te i krzyż pozostają na swych miejscach do Nowego Roku, bo w dzień ten wynoszą je na oziminę, wiążą wszystkie kopy w jeden snopek i tam zostawiają“ (St. Polaczek „Wieś Rudawa“ 48).

Gdzieindziej K-y składają się z dwudziestu kłosów („Zbiór wiad. do antr. kraj“, X, 214 «N» 2). Nad Rabą domownicy „nabijają“ kopy, tj. ździebła słomy % w szpary pomiędzy straga-rzem a powałą (Świątek „Lud nadrabski“

67).

L. K.

Kopa za głowę—nazwa talara. Podskarbi

Kopa W dawnej Polsce przeszło przez trzysta lat kopa tworzyła jednostkę monetarną liczalną. Wacław, II król czeski, około r. 1300 zaprowadził w Czechach monetę grubą—groszową, wzorując się na świeżo wprowadzonych groszach turońskich, i z grzywny cze- tą część cięższą, skiej czystego srebra kazał wybijać sześćdziesiąt, czyli kopę, groszy; od tego czasu Czesi, ] koronny, Hermolaus Ligęza, ordynacyą z d. zamiast nazwy g r z y w n a, zaczęli używać kopy 7 czerwca r. 1625, zaznacza, że rozkazał wy-groszy. Po wstąpieniu na tron polski Wacław wprowadza do Polski grosz czeski, czyli prag-ski, który, zastępując kruche i cienkie brakteaty, chętne znajduje przyjęcie, a wraz z nim krzewi się rachunek na kopy groszy.

mmm

Sra

«If

ii

•W i

SaSalal

iinTPii    ff

MSi

Fig. 163. Kopa za głowę.

Waga grzywny pragskiej feinu srebra odpowiada kopie groszy, waga zaś grzywny krakowskiej była mniejszą, przedstawiała stosunek do pragskiej jak 48 do 60. To też po ustąpieniu z Polski Wacława II, skoro zaczęto wybijać monetę krajową, z grzywny krakowskiej wybijano 48 groszy, mając na celu, aby grosz polski dobrocią ziarna srebra w zupełności odpowiadał groszowi pragskiemu, który w XIV wieku na wszechświatowych rynkach handlowych był monetą kosmopolityczną. Tak, gdy w Czechach kopa groszy oznaczała to samo co jednostka grzywny, to w Polsce tego znaczenia nie miała — przedstawiała tylko zbiór 60 groszy; rachuba ta w Polsce utrzymuje się stale prawie do połowy XVI w., na Litwie zaś ostatnią wzmiankę liczenia na kopy groszy znaleźć można jeszcze w XVII w. Wpierw w Polsce, jak i w Czechach, przy zawieraniu większych tranzakcyj liczono na grzywny czystego srebra; po przyjęciu zaś kopy groszy za

jednostkę liczalną, we wszystkich tranzakcyach bijać w mennicy bydgoskiej talary, które, by liczenie na grzywny ustaje, pozostaje jeszcze nie stosowały się do stopy monetarnej polskiej, w pewnych wypadkach, i to przeważnie w są- lecz wagą i ilością srebra w zupełności odpo-downictwie. Ponieważ zaś różnorodność groszy wiadały talarom Złotowym Rzeszy niemieckiej przedstawiała też rozmaitą wartość wewnętrz- (talary te jako niższe wartością od bitych na

stopę polską przezwano lekkiemi), mając na j den w porzeczu Irszy, obejmował zaścianki celu, jak to zaznacza w ordynacyi, ułatwienie * szlacheckie: Kaleńskie, Chodaki i Czopowieże,, handlu ze Wschodem, tak dla kupców armeń- jako też miasteczka i wsie prywatne: Clioty-skich, którzy niechętnie sprzedawali srebro za nówka, Kamionka, Sarnopol, Lipiany, Klanów-inne pieniądze, tak i dla wykupu jeńców i ciał ka, Krasiłówka, Tatarzynowice; drugi wśród poległych. Pomiędzy takiemi talarami znaj du- dopływów rz. Uszy, Żerewy i Xory ni, a do niego należały zaścianki: Moszków, Paszyn, Did-kowce, Żakmiły, Kobylin, Hajewieże, Ho3zów i Szwaby, a nadto wsie prywatne: Chwośnia, Potapowicze, Bondary, Skorodne, Sielce, Żere-wa, Rakowszczyzua, Laski, Sarniaki, Wiazówka i Narodycze. Ogniskiem zbierania się K-y w pierwszym obszarze była wieś Lipiany, w drugim Hoszów. Prof. Antonowicz przypuszcza, iż te d\va obszary K-e są przeinaczonemi jednostkami terytoryalnemi prastarego ustroju gmino władnego. Miejsce samo obradowania sądów nazywano kopo w iszczę m, kopiszczem lub kopowiskiem. Statut litewski powiada: „A na Rusi i indziey, gdzie z dawna kopy bywały, tam maią być i teraz kopy odprawowane na starych kopowiskach, tym obyczajem iako pierwey to bywało. A na tych też miejscach gdzie do tych czasów kopy nie bywały, tako-wymże porządkiem i postępkiem kopy zbierane i odprawowane być maią, iako się na Rusi zachowywało i zachowuje“ (roz. XIV, art. 9), a Podkomorzy każdy kopowiska „w powiecie swyra naznaczyć, i wsi te, które się tam stanowić maią, opisać ma“ (ib). Koła K-e miały więc stateczne ognisko zborów, acz w potrzebie zbierały się na miejscu popełnionej zbrodni. Otwarcie sądu K-nego odbywało się z uroczystością niejaką, w Owruckiem np. w asy-stencyi podstarościch i woźnego generała. Prowadzono sprawy według zwyczaju starodawnego, tworzącego tak zw. prawo kopne; wywód sprawy jako dekret kopny wpisywano do ksiąg grodzkich, a sami K-nicy nazywali 1 i-stem sądowym kopnym dekret twydany przez siebie, funkcyę zaś sądową—policzem, dekretem kopnym, wskazaniem k o p-n e m, chociaż niekiedy poprzestawano na wyroku słownym (większość dekretów napisana jest w języku ruskim, po polsku zaledwie jedna trzecia część, i to poczynając od połowy w. XVII). Statut litewski r. 1588 wtajemnicza nas w zwyczaje prawa kopnego. A więc gdyby zabito człowieka przyjezdnego albo bezple-miennego, za którego głowszczyzny nie będzie szukać komu, tedy „urząd Zamku albo Dworu naszego ma obesłać wszystkich mieszczan, ludzi sielskich, a opyt uczynić dwa razy“. W razie gdyby na tych dwóch kopach nie zdołali się dowiedzieć o zabiciu, wtedy urząd zbierze trzecią K-ę, przysiężną, na której wszyscy stawić się powinni, i obierze do przysięgi „z miasteczek i siół okolicznych po trzech czło-wieków starszych, iako Woytów, Ławników, i inszych mężów dobrych, wiary godnych“, a ci przysięgają, iż „nie są zabójcami ani o żadnym zabójcu nic nie wiedzą“. Którzy zaś z kopni-

je się jeden, bity w r. 1620, na którym widać liczbę 60, czyli kopę; oznacza ona wartość talara, mianowicie 60 krucierzy, czyli półgroszków. Niemieccy numizmatycy: Kundman, Madai i wielu innych mylnie twierdzą, że talar ten miał przeznaczenie na okup głowy zabitego człowieka w ilości statutem Kazimierza W-go oznaczonej, i nazwali go talarem morderczym (polnische Mord-Thaler), albo kopą za głowę. Nazwa ta, pomimo mylności powyższego twierdzenia, jak to udowodnią ordynacya podskarbiego, utrzymała się i talar ten uzyska! niezasłużoną nazwę kopa za głowę.

Kopa, zwana przez lud K-ą licerską (rycerską), opłata, składana za czasów poddaństwa dziedzicowi od dziewek, wychodzących za mąż („Zbiór wiad. do antr. kraj.“ I, 85). Zwa-

L. K.

W W. W.

no ją także Kunicą (ob.).

Kopa i sądy kopne. Na ziemiach ruskich, wchodzących w skład dawnej Rzlptej oraz na Litwie, dotrwały aż do początków w. XVIII tak zwane sądy kopne, a sfera ich działalności oraz stosunek do innych urzędów sądowych świadczą, iż były instytucyą prastarą, ludową, zwolna niszczoną i podważaną przez rozwój sądów późniejszych. Ogół uczestników nazywano kopą (por. czeskie „kopeć lidi“, lub zwrot rossyjski „idti skopom“, tj. iść gromadą), a może nawet „skupczyna“ połuduiowo-słowiań-ska nazwą swoją świadczy o takiej samej tra-dycyi. Kopni kami byli gospodarze, posiadający własną osadę, a nadto zapraszano osoby z okolicy, które nie miały prawa rozstrzygania o sprawie, ale swoją drogą należały do koła kopnego. Na Polesiu nawet szlachta miejscowa wchodziła w skład K-y: w wyroku sądu K-go, wydanego przeciw szlachcicom Chodakowskiemu i Kaleńskim o wydarcie miodu z barci należących do włościan wsi Lipiany w r. 1629 , uczestniczyło około setki osób, acz sprawa była podrzędna. Zasiedli w K-e nietyl-ko szlachta okoliczna, ale także inni „szlachta ziemianie Jego K. Mości województwa Kijowskiego, jako też kmiecie z kilku wsi sąsiednich, wójci, mieszczanie różnych miasteczek, dwóch woźnych generałów województwa Kijowskiego, a nadto postronni, stronna szlachta, ludzie dobrzy“. W ogóle nie tylko lud, ale i szlachta odwoływała się do sądu K-o: niekiedy dobrowolnie oddawała pod jej wyrok spory między sobą, niekiedy K. zapozywała ich, acz szlachcic miał prawo żądać, ażeby dalsze prowadzenie sprawy powierzono sądowi grodzkiemu. Koła kopne składały się z mieszkańców określonego obszaru terytoryalnego. W powiecie Owruckimvbyły np. dwa takie obszary: je-

Franciszek Potocki, starosta,

ków nie stanęliby na przysiężnej kopie albo odmówiliby przysięgi, ci zapłacą głowszczyznę, która pozostanie przy urzędzie, „a sobie winnego szukać“. Ta „kopa ma być czyniona wokoło po dwie mile, ludzi na nią wzywając, przez woźnego ogłaszając na targach, przy Kościołach, i wszędzie o tym daiąc znać, komu się traft“ (roz. XI, art. 26). W razie kradzieży inwentarza żywego lub jakiejkolwiek rzeczy, poszkodowany, gdyby „poiął ślad szkody swey“, zbierał „ludzi dobrych okolicznych sąsiadów (tj. kopę) według dawnego obyczaiu“ i „gonił śladem“. Gdyby ślad przywiódł ku której wsi lub w czyj dom, „tedy ma posłać do tey wsi abo do domu, gdzie ślad wyszedł, ludzi dobrych stronnych, godnych wiary, aby ze wsi swey i z domu... ślad wywiedli. Takowa wieś abo dom... maią ten ślad u tey kopy wziąść i ze wsi albo z domu i z ziemi swey tey wsi ślad wywieść aż do inszej granicy, kędy ten ślad póydzie“. Jeśliby wieś od siebie śladu nie wywiodła, albo go zadeptała, wtedy kopa w o-becności woźnego ma szkodę tę oszacować , „ na czym. on szkodnik samotrzeć przysięże“, a wieś owa zapłaci ją, poszukując od siebie winnego. Woźny i strona obradująca zawiadamiają o tern urząd grodzki, a ten pana osądzonych, aby szkodę ludziom swoim zapłacić kazał, albo, jeśli w domu jego własnym obradowała kopa, sam zapłacił. „A jeśliby ukrzywdzony złodziejstwem chciał szkody swey dochodzić kopą: tedy wszyscy w tey okolicy wokoło na milę ze wszystkich czterech stron mają kazać poddanym swym na kopę schodzić się“ (St. litew. roz. XIV, art. 9; por. roz. X, art. 14 o karach, wyznaczanych przez kopę na złodzieja barci). Roz. XIII art. 2 mówi o działalności kopy wrazie, gdy cudze stado swierzo-pie wyrządziło szlsMę na cudzych gruntach; poszkodowany, „by i zastał (stado) na ispaszy, ma oświadczywszy sąsiadom odegnać do tego Pana, czyje stado jest, a ispaszą ma obwieść ludźmi postronnemi i okopować z tymiż ludźmi, abo możeli być i z woźnym... tedy ten powinien ispasz zapłacić, czyie stado szkodę uczyniło“; natomiast konie jezdne i robocze, insze bydło rogate i nie rogate, oraz drób można zająć, a skoro ktoś zajmie, „ma obesłać tego Pana, czyie bydło, aby bydło swoje na porękę wziął, i na ispasz poszedł, a co kopa na ispaszy przysądzi szkody, ten Pan, czyie bydło zajęte ma płacić... a gdzieby bydła swego na porękę brać i na kopę iść nie chciał, tedy ten, kto zajmie, najdaley trzeciego dnia ma obwieść tę ispasz ludźmi dobremi stroną, i co ta strona abo woźny szkody okopują według urodzaju zboża i u ważenia szkody w niey uczynionej, on ma w tey szkodzie swey zostawić bydła tyle, coby za jego szkodę stało“. Roz. IX, art, 17 wspomina o tern, jeśli ktoś zachciałby „o ziemię swoją kopę wieść“. Tyle Statut litewski, do którego wciągnięto tylko pewne dawne zwy

czaje. Z dochowanych dokumentów widać, iż zwyczaj nakazywał K-ie kończyć'¹ sprawę w ciągu trzech zebrań: pierwsza, jeśli trzeba było wywodzić świeży ślad, nosiła nazwę gorącej, trzecia—przysiężnej albo zawitej; do tej trzeciej dochodziły jedynie sprawy bardzo zaplątane. Dla wyjaśnienia spraw uciekano się do opytu, tj. rozpytania, oraz do lica, t. j. zbadania dowodów. Powód wskazywał osobę podejrzaną, lub tego o kim przypuszczał, iż zna przestępcę, jeden lub drugi musieli odwieść ślad od siebie, a w potrzebie powód mógł zażądać tortur. O procedurze, jeśli i za trzecią kopą nie wykryto przestępcy, daje pojęcie' powyżej przytoczony ustęp statutu litewskiego (roz. XI art. 26). K. karała niektóre przestępstwa śmiercią.—Statut litewski, mówiąc o postępowaniu kop, zaznacza parokrotnie, iż tak się dzieję według starego zwyczaju —okoliczność, świadcząca, iż prawodawca zastał je, jako u-rządzenia prastare i wciągnął do Statutu. Niewątpliwie K-y istniały oddawnaimoże pozostają w związku z dawnemi wiecami gmiunemi, w każdym razie pierwszą o nich wzmiankę podaje wspomniany pomnik prawa pisanego. Jak nazwa wskazuje, koloK-e było pochodzenie ruskiego i dosięgło na Rusi polskiej największego rozwoju. Istniało także na Żmudzi: nazwa prawdopodobnie została zastosowaną do miejscowej instytucyi pokrewnej, a nie jest rzeczą wykluczoną iż za kopowisko służyły tam p i 1 k a 1-n i e (ob.). Ale już w w. XVI i XVII prawo kopne chyli się ku upadkowi, a w w. XVIII zanika: życie wysunęło inne instytucye, panowie zaś bynajmr.iej nie sprzyjali temu objawowi samodzielności włościańskiej. W w. XVIII (w roku 1714) skarbnik żytomierski, Wasyl Wyhowski, rejent grodzki i namiestnik starostwa, oskarża urodzonego Al. Chodakowskiego „w sprawie i akciej o zbieranie sądu kopnego, prawem zakazanego“.

w r. 1699 powoływał do sądu asesorskiego szlachtę owrucką, a między innemi zbrodniami zarzucał jej, że „sami siebie bez wszelkiego sądu i prawa tracicie“.—Bibliografia: Fr. Ra w i t a-G a wr o ń s ki „Sądy kupne v. kopne ludowe na Polesiu“ (w „Studyach i Szkicach historyczuych“, serya II Lwów 1900; przytoczono tam bibliografię przedmiotu, ale nie wyczerpującą); N. Iwaniszew „O drewnih s;elskih obszczinah w jugo-zapadnoj Rossii“ („Ruskaja Bjesjeda“ 1857 JM» 3, a także odbitka Kijów 1863); „Akty o kopnych sudaćh“ (w „Akty iz-dannyje Wilenskoj arheograficzeskoj kommis-sjeju“ tom XVIII, Wilno 1891, z przedmową

S. I. Sprogisa o kopie); Aleksandra J(efim-jenko) „Kopnyje sudy w liewobiereżnoj Ukrai-nje“ („Kijewskaja Starina“ 1885 J\sl0); Jefi-mjenko „Narodnij Sud w Zapadnoj Russii“ („Russkaja Myśl“ 1893    8 — 9) oraz odpo

wiedź S. I. Sprogisa w „Żurn. Minister. Naro-dnago Proswieszczenia“ J\° 5; „A. Jugo-Zap.

XVIII w.“, Kijów 1876).

Kopa—nazwa wielu szczytów w Tatrach.— 1) K. Królowy, szczyt w Tatrach nowotarskich w obrębie Muru Zasichłego. Od szczytu Beskidu, wznoszącego się w głównym grzbiecie Tatr nowotarskich, a tworzącego narożnik między doliną Stawów Gąsiennicowych (od wsch.), Kasprową (od płn.), Goryczkową (od zach.) a Cichą (od płd.), ciągnie się na północo-wschód grzbiet górski, jako ściana graniczna między doi. Kasprową i Jaworzynką (od zach.) a Stawów Gąsienicowych (od wsch.). W tym grzbiecie wznoszą się Kasprowe Turnie, K. Magóry i K. Królowy. K. Królowy, narożnik między dolinami Jaworzynki i Olczyska, jest to trawiasty podłużny, od wschodu na zachód podany grzbiecik, mający 33 m. długości, a wznoszący się 1 534 m. (Kolbenheyer), 1548 m. (Loschan) u. p. m. Widać stąd na północ całe Podhale aż po za Nowytarg, widać w oddali Pieniny, a tuż u stóp Tatr rozległe Zakopane, huty i kuźnice zakopiańskie. Od zachodu wznosi się skalisty Giewont, u podnóża jego rozlega się urocza polana Kalatówek, dalej widać Kondratową i Czerwone Wierchy, aż do Bystrej i Rochaczów. Na południe wznosi się K. Magóry, po za nią zaś strome i dzikie turnie nad doliną Goryczkową i Kasprową: wreszcie obejmuje oko dolinę

stawów

Rossii“ (Cz. VI, t. I, „Ob ekonomiczeskih i ju-ridiczeskih otnoszenjah krestjan w XVII —

Ii. K

Gąsienicowych i wznoszące się po nad niemi dzikie przepaści i olbrzymie turnie, między nimi Swinicę. Kościelec, Czarne ściany, turnie Granaty, Żółtą Turnię czyli Małą Koszystą, a za nią Wielką Koszystą. Zszedłszy ze szczytu na drożynę wiodącą z Kuźnic zakopiańskich przez las Bocoń i Skupniowy Upłaz, i zostawiwszy na sam przód na lewo K. Królowy, a wkrótce potem K. Magóry na prawo, przybywa się percią ponad wschodnim końcem uroczej dolinki, Jaworzynką ' zwanej, na zieloną trawiastą Halę Królowy. Tu roztacza się przed oczami turysty na około cudny widok, obejmujący istny świat alpejski, świat obejmujący górską przyrodę w całem znaczeniu tego słowa. Z hali tej przybywa się do doliny stawów Gąsiennicowych (ob.). Ob. także Kopa Magóry.—2) K. Kry-wańska, okrągły wierzch pod Krywaniem, w Tatrach liptowskich, nad górną granicą smreku, a blisko granicy kosodrzewiny, na płd zach. od Krywania, wznosi się 1 572 m. (szt. gen.), 1 736 m. (Kolbenheyer), 1 727 m. Wahlenberg), 1 752 m. (Oesfeld), 1 739 m. (Steczkowski), 1995.5 m. (Korzistka). Tuż pod nią od strony wschodniej i południowej płynie Bielańska Woda. Ob. Krywań. — 3) K. Magóry, szczyt w Tatrach nowotarskich, w obrębie gm. Muru Zasichłego, wznoszący się \/ grzbiecie odrywającym się- od szczytu Beskidu na płn.-wschód, aż po- K. Królowy, jako ściana graniczna między doi. Kasprową i Jaworzynką (od zach.) a Stawów Gąsiennicowych (od wsch.).. Szczyt K. Magóry wznosi się około 900 m. na płd. od K. Królowy Przełęcz między K. Kr. a M. leży 1 501 m. n. p. m. (Kolbenheyer). K. M. wznosi się 1719 m. (Kolbenheyer) n. p. m. Według innych pomiarów wzniesienie jej jest: 1708 m. (Zejszner), 1 712 m. (Fuchs). — 4) K. mięguszowiecka, także Kopkami zwana, szczyt w Tatrach spiskich, na północ od stawu Popradzkiego. Jest to po udniowy koniec odnogi ciągnącej się od Wysokiej (2 555 m. szt. gen.) ku południu, między doliną Mięguszowiecką a doliną Smoczego stawu. Wznosi się 2 297 m. (szt. gener.). 5) K. T rzy dniowi a ńska ob. Trzy dniówka. 6) K. Wielka ob. Koprowa Wielka. 7) Kop ä W i er ch - cicho w i a ńska także Wierchem Cichą, lub K - ą Cichą (Tichy) zwany szczyt w Tatrach liptowskich, w ścianie granicznej między doliną Koprowa (od płd.) a doi. Cichej (od płn.), na południowy zachód od głównego grzbietu Tatr, od którego od szczytu Gładkiego (2 072 m. szt. gen.) odrywa się taż ściana graniczna. Wzn. 1981 m. (szt. gen. n. p. m.). — 8) ob. Wierchy Czerwone.—9) Kop> sołtysie, trzy szczyty w Tatrach nowotarskich, w obr. gm. Muru Zasichłe-go. Od tak zwanego Ostrego Wierchu, łączącego się przez Przysłopki Waksmundzkie z Wielką Koszystą, ku północnemu wschodowi ciągnie się pasmo lesiste, którego szczytami są Skaliste, Czerwone Brzeżki i Kobyła. Ten ostatni wysuwa na wschód skałę Krywań, prawie prostopadle ku potokowi Filipczańskiemu spadającą. Drugie zaś pasmo od Ostrego Wierchu ciągnące się wprost ku północy wystrzeliła w szczytach K-p sołtysich nad górną granicę lasu. Jest ich trzy, tj. zadnia, przednia i średnia. Pasmo tych K-p rozsiadło się dalej ku północy szeroko nad potokiem Suchą Wodą, górami Koziarczyskami, Wysokim Reglem i Jarząbczakiem. Najbardziej na wschód wysunięty Wysoki Regiel spada stopniami na polanę Cerhlę Wawrzyczkową i ciągnie się dalej połogim a szerokim grzbietem ku północy, aż górą Groniem równie stromo spada na zachód ku Suchej Wodzie, jak na wschód ku Cicho-wiańskiemu potokowi. Wzniesienie K-y średniej: 1355 m. (Zejszner); 1346 m. (Kreil); zadniej 1414 m. (Zejszner); 1404 m. (Kreil); 1 491 m. (Loschan i Kolbenheyer). Na mapie „Spezialkarte der österr ung. Mon.“ Col. XXII, Zone 8, czytamy nazwę „Kopa“ dla tych szczytów i wzniesienie 1 336 m. (szt. gen.). —(„Słów. Geogr.“).

Kopacz (Topacz, Skrzydło), jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu ezerwonem skrzydło sępie czarne z żółtym szponem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Według A. Małeckiego przyniesiony z Czech w Xll stuleciu do Śląska, gdzie też go na pieczęciach niektórych ziemian

•#3

5,1

-I

(np. Witka z Griefensteinu) już w XIII w. można spotkać. Z polskich źródeł heraldycznych podaje go dopiero Herbarz arsenalski pod przekręconą proklamacją R o p a c z, którą późniejsi heraldycy przerobili bardziej jeszcze—na T o-p a c z. Właściwa nazwa herbu omawianego brzmieć powinna Kopacz, gdyż w takiej formie tylko istnieje zawsze w zapiskach średniowiecznych, a Długosz w „Liber beneficio-rum“ nazywa herb ten po łacinie Fossorum, co oznacza K-ów, a nie Topa-czów. Z zapisek średniowiecznych najstarsza pochbdzi z r. 1406; a w niej, jak nie mniej w kilku późniejszych prokla-macya tego herbu brzmi S k r z y-dło. Pieczęci średniowiecznych z tym herbem istnieje kilka, mianowicie Dzierżysława Borzynowskiego, kanonika krakowskiego z r. 1446, Mikołaja Rudzkiego, Mikołaja Czechowskiego, Jana Bojszowskiego, Klocha z „Bestwiny“, Michała Chalczniowskiego, i Jerzego Wi-lamowskiego, ziemian ks. 0-„ święcimskiego z lat 1452 — 54. lg (herb). °^aCZ K-a używały lub używają rody następujące: Bekieszo w (rodź. węgierska, nobil. 1593) z odm., Białoszyckieh, Bojszowskich, Błudnickich, Borzynowskich, By-dłowskich, Chalczniowskich, Chalczy-nowskich, Cholknowskich, Chwalczniewskich, Czechowskich, Dziadowiczów, Gawłowskich, Giedrocliów, Giedrojciów, Goljewiczów, Grabowieckich, Chwostków-Grodzickich, Halczyńskich, Holcz-nowskich, Jakubowskich (rodź. neoficka nob. 1775 r.), Iskrów (rodź. czeska, przybyła w XIV stuleciu), Kerkowiczów, Kopaczewiczów, Kopy-cińskich, Korybskich, Krypskich, Kurzewskich, Logów, Lubowidzkich (nob. 1^92 r.), Łuwczy-ckich, Łysogórskich, Meleniewskich, Mieleń-skich, Moksiewiczów, Mosiewiczów z odm:, Mo-szewiczów, Nawoyów, Niedźwiedzkich, Piędzi-ckich, Przecieskich, Rudzkich „ze Starej wsi“, Ski-dzieńskich, Sroczkowskich, Starowiejskich, Sza-szorskich, Woynków-Tomkowiczów, Wilamow-skich i Występów.—Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki; Kuropatnicki; Borkowski; Boniecki; Małecki; Piekosiński; notaty ś. p. Sto-sława Laguny; spis rodź. szlach. Kr. Polskiego; poczet szlachty galicyjskiej; Ledebuhr; Polaczek; Żernicki; Żychliński.

Kopaczów, wieś w gub Kijowskiej, pow. Kijowskim, przy uściu Rakówki do Stulmy, 40 w. od Kijowa, gm. Obuchów, st. poczt. Wa-sylków (15 w.); około 2 000 m. Cerkiew, kaplica katol., szkoła pocz., młyn wodny, 5 wiatraków; 1 104 dj. ziemi włościańskiej; 522 dj. dworskiej (150 dj. lasu), należącej do Wyhow-skich, i 247 dj. (74 lasu)—do Kuczyńskich.— Nazwa wsi powstała prawdopodobnie stąd, iż stanęła ona na porębach i wykopaliskach leśnych. Kroniki dawnej Rusi nie zawierają żadnej o K-wie wzmianki. Dopiero w aktach znajduje się ślad, że w drugiej połowie w. XVI K. należał do Tyszów Bykowskich. Pierwszy, jak się zdaje, z nich wspomniany jest w „u-chwale na welikom sejmie Wilenskom r. 1525“, gdzie powiedziano, że „Hridin a Tysza Bykow-skij majat’ stawiti 3 koni“ (str. 10 rękop. w bibliot. Zakładu im. Ossolińskich we Lwowie). Prawdopodobnie syn tego Tyszy, Teodor, był pierwszym, co osiadł w Kijowszczyźnie, o-trzymał bowiem z królewskiego daru w roku 1554 Chodorków i Krzywe. Zygmunt August nazywa go w przywileju donacyjnym „sługą pogranicznym hospodarskim“. Z czasem potomkowie Teodora Tyszy rozgałęzili się szeroko w ziemi Kijowskiej, a prócz wielu innych dóbr posiedli też (ko ło Wasylkowa) K. i Neszczerów. Tatarzy zapędza-i się niekiedy pod sam K. jako leżący jeszcze na rubieży lasów i stepów. Stwierdza to dokument z r. 1639, który opiewa, że komornik kijowski odkłada termin w sprawie rozgraniczenia dóbr Obuchowa z K-wem z powodu nabiegu tatarskiego (opis akt. JM» I, str. 8). Kronikarz Joachim Jerlicz wspomina pod r. 1640 o najeździe Tatarów pod K., Obuchów, Herma-nówkę i Wasylków (Latopisiec, t. I, str. 44). W r. 1639 właścicielami K-wa byli: Gabryel, Jan i Piotr Tyszowie Bykowscy. Z tych Jan zapisał był część swoją Helenie z Jerliczów Bo-bickiej, której mąż Jan, szwagier kronikarza, zmarł w K-ie r. 1646. W r. 1664 Paweł Ty-sza-Bykowski sprzedał K., Neszczerów i połowę Chodorkowa swemu siostrzeńcowi, Jerzemu Krzętowskiemu, a więc sprzedał w tern także ową część, która należała do Bobickiej i teraz, po jej śmierci, przechodziła, prawem spadku, na jej braci: Joachima, Michała i A-leksandra Jerliczów. Jakoż ci wytoczyli o to proces i wygrali. Odtąd w K-wie często przebywał kronikarz Joachim Jerlicz. Następnie owa trzecia część Jerliczów w K-wie wróciła znów do Tyszów-Bykowskich, a od tych prawem dziedzictwa przeszła do Szczeniowskich i Rościszewskich. Dwie zaś pozostałe części K-a od Krzętowskich przeszły do Rodkiewiczów, później do Jackowskich, którzy w r. 1774 sprzedali je wraz z Neszczerowem Aleksandrowi Hładuno wieżowi Dubiskiemu, cześnikowi wi-skiem, i Michałowi z Wyhowa Wyhowskiemu, skarbnikowi żytomierskiemu. W r. 1745 Franciszek Ksawery Nitosławski, jako opiekun fortuny małoletniego Kajetana Rościszewskiego, energicznie zaprotestował przeciwko temu, iż Stanisław Tysza-Bykowski, cześnik połocki, nieprawnie zawładnął spuściznę Rościszewskich po Tyszach-Bykowskich, oddał dobra K. hr. Tańskiemu, pułkownikowi kozackiemu kijowskiemu, „człowiekowi zagranicznemu w roku 1782 i odtąd w nich sukcesorów tegoż Tańskiego proteguie i konserwuie“. Z tego powodu roz-

Hr.

„Mittheilungen „Die

S. Drz..

począł się między Nitosławskim i T^szą proces, którego wyniku wszakże nie znamy. — W końcu parę wspomnień historycznych. W r. 1630 kozak Taras wyciął tu żołnierzy polskich i zabrał wozy skarbu („Lwowska latopis“, str. 270). W r. 1651, po bitwie pod Beresteczkiem, hetman w. kor. Mikołaj Potocki, na czele wojsk koronnych, ruszył (d. 12 września) z Wasylko-wa ku K-owi, gdzie schwytany język kozacki oznajmił o bytności Chmielnickiego i Tatarów na Olszance („Star. hist, pols.“ Ambr. Grab., I, str. 297). W r. 1667 stanęła pod K-wem granica między Polską a Rosyą. Pola, okalające K., usiane są mogiłami. W ustronnem miejscu wznosi się krzyż kamienny z napół zatartym napisem. K. został m-kiem w r. 1720. Naprzeciwko wsi, na lewym brzegu Stulmy, leży K o-paczowska słoboda,' wieś rządowa.—„Słów. Geogr.“.

Kopais — po grecku KcoTcatę Xifiv/j, po łacinie Copaïs palus, obszerne, w czasach najwyższego wodostanu dziewięć mil kwadratowych obejmujące jezioro w Beocyi, zasilane przez okoliczne strumienie górskie, jak Olmeios, Hoplites (Lophis), Phalaros, Probatia, szczególnie zaś przez rzeki Melas i focyjski Kephissos, które przez nie około 20 kanałami podziemnemi, wydrążonemi w warstwach gór wapiennych, ku wschodowi do morza, i to do zatoki Opunckiej, po części tylko uchodzą. W późnych miesiącach letnich; w sierpniu i wrześniu, kiedy woda szybko paruje, w ziemię ogrzaną wsiąka i już to naturalnemi już też sztucznemi kanałami podziemnemi do morza upływa, przemienia się to jezioro w obszerne, gęstą trawą zarosłe łąki, pastwiska i żyzne grunta, na których zboże nadzwyczaj bogate wrydawało sprzęty, prócz niektórych miejsc głębszych na stronie północnej, gdzie nawet podczas największej suszy woda nie opadała; łożysko rzeki Kephissos można było przy nizkiin stanie wody dokładnie rozpoznać. Razem z ulewnemi deszczami i z śniegiem tającym na górach i w równinie focyj-skiej i beockiej, woda w jeziorze znowu szybko wzbierała. Celem uniknięcia trujących wyziewów niezmierzonego bagniska, a zarazem zyskania obszernych urodzajnych gruntów przez osuszanie jeziorzyska rozszerzał i pogłębiał naturalne kanały podziemne, dzisiaj kata-vothroi (po starogrecku xaraßöftpou) zwane; już w zamierzchłych wiekach najstarszy, jaki w o-wej krainie istniał lud Miny ów, w późniejszych zaś wiekach z rozkazu Aleksandra Wielkiego Krates, inżenier z Chalkis, który nadto groble sypał ogromne (szczątki w najnowszych czasach odkryto) i zarazem wodę spuścić próbował. Wszystkie te prace jednakże, mimo o-gromnych zachodów i kosztów, wielkiego skutku nie odniosły. Dopiero od r. 1883 francuskie, a później angielskie towarzystwo dokona-. kanalizacyi jeziora, tak, że woda odtąd najpierw do jeziora Likari, z niego do jeziora Paralimni, a stąd do morza przez rozliczne kanały i tunele uchodzi. W roku 1887 osuszono całą nizinę K-idy prócz kilku głębszych miejsc bagnistych, a 250 kwadratowych kilometrów, zyskanych dla kultury, wydaje obe-onie sprzęty zboża, ryżu i bawełny znakomite. Pierwotnie zwało się to jezioro Kephisis (Homer, II. 5, 709; Strabon 9, 407; Pausanias 9, 38, 5); później nazywano poszczególne części jego według pobliskich miejscowości, jak Ha-liartos, Orchomenos, Onchestos, Kopai (dzisiaj Topolia) i t. d., aż wreszcie utrwaliło się miano Kopais, ponieważ w pobliżu miasta Kopai był najgłębszy jego załom i zator, który nigdy zupełnie nie wysychał. Cennym płodem olbrzymiego bagniska tego w wiekach starożytnych była szczególnie trzcina do wyrabiania fletów, nadto gnieździły się na niem nieprzejrzane stada dziczy pierzastej, a w głębiach jego żyły znakomite węgorze. Dzisiaj zowie się ono również Jeziorem K. albo Topolia.—Por. Stephanus Byzant. s.'v. ’AO^vat; Ulrich „Reisen und Forschungen“ (tom I, Brema 1840; Nachträge U, Berlin 1863); Müller Otfr. „Orchomenos“ (str. 51 i nast., osobny rozdział „Der Copaische See und dessen Kanäle“);, F or c h h animer, „Hellenika“, I str. 159 i nast.;. Sauvage C. „Projet de dessèchement du Lac Copaïs, Mémoire à l’appui rédigé en 1849 (Ateny 1868); Petermann (Gotha 1889, str. 72 i nast.); Curtius Deichbauten der Minyer“ (w „Sitzungsberichte der Berliner Akademie“, 1892).

Kopaiwa roślina ob. Copaifera.

Kopaiwa (lecznictwo). Balsam K-y (Balsa-mum Copaivae) należy do rzędu, t. zw. leków aromatycznych moczo-pędaych, a pomimo własności nieprzyjemnych, stosowany bywa jednak często z powodu swej skuteczności. Balsam, ten, nawet już w dawkach małych (V₂—1 grama) zwykle obciąża żołądek i u bardzo wielu chorych wywołuje łatwo mdłości, wymioty, czasami też rozwolnienie; najzwykłej staje się powodem odbijania się wielce przykrego, które wywołuje smak jego wstrętny. Sprawia obfitsze wydzielanie się moczu, któremu nadaje woń ocrębną, bardzo znamienną. Po dawkach większych (5—15 gramów) występuje często zapalenie żołądka i kiszek z objawami wszelkiemi, jak oto : wymioty , rozwolnienie , podniesienie ciepłoty ciała, ból głowy; towarzyszy temu nadto ból w okolicy nerek, zwiększenie dość znaczne ilości moczu wydzielanego, w którym zjawia się wtedy białko i krew, oddawanie go zaś staje się bolesnem. Do stanu tego przyłącza się dość często wysypka skórna, podobna do pokrzywki (ob.).—Balsam K-y zaliczają do leków używanych wyłącznie tylko przeciwko rzeżączce (ob.), a w chorobie tej rzeczywiście oddaje on usługi niemałe. Dość często, zwłaszcza gdy chodzi o usunięcie rzeżączki przestarzałej

zł. 1772 gr. Kuryłówce zostały wydzielone w osobną dzierżawę, przynoszącą 2 203 zł. 6 gr. dc chodu, w tem 290 zł. „expensy“. Na czynsz i podorożczyznę, zastępujące pańszczyznę, wypadało zł. 270 (około 13#). Z tej części płacono kwarty 478 zł. 9 gr. St-wo było w posiadaniu Felicyana i Maryanny z Wybranow-skich Rostkowskich. („Arch. Skarbu“ od 40 Rp. JVI2 12 f. 93—101). W r. 1776 starostą był Wisłocki.

Kopal, żywica kopalowa, pod tą nazwą istnieją w handlu różne odmiany żywic (ob.) o wysokim punkcie topliwości. Żywice K-owe można rozdzielić na dwa rodzaje: 1) kopalniane, tj. takie, które wydobywa się z piaszczystych wybrzeży mórz iub rzek, i 2) roślinne, zbierane z drzew, wytwarzających daną żywicę —Powstawanie K-lu kopalnego należy do wcześniejszych okresów geologicznych i pod względem warunków, w których tworzył się i w których go spotykamy, posiada wiele wspólnych cech z bursztynem (ob.', zasadnicza jednak różnica polega na tem, że bursztyn został wytworzony przez drzewa iglaste (odmiany sosny), K. zaś pochodzenie swoje zawdzięcza drzewom liściastym, należącym do rodziny Caesalpiniaceae. Roślinną odmianę K-u otrzymuje się z wielu gatunków drzew należących do rodziny Araucariae i Caesalpiniaceae. Odmiany tych drzew istnieją na wybrzeżach wschodniem i zachodniem Afryki i Brazylii. W pewnej porze roku, zależnie od klimatu, drzewo wydziela płyn oleisty, który, krzepnąc na powietrzu, zbiera się pod korą rośliny w znacznej ilości, jako masa bezkształtna, rzadziej zaś pomiędzy korzeniami tejże rośliny .    —

Różne odmiany żywicy K-wej posiadają odmienne własności fizyczne i chemiczne; istnieją żywice K-we bezbarwne lub zabarwione na żółto, lśniące lub też pokryte brózdami i nierównościami, mniej lub więcej przezroczyste, o wyższym lub niższym punkcie topliwości (180 — 370°), ciężar właściwy waha się między 1.045 — 1.139, rozpuszczalność w alkoholu i e-terze jest również różną dla różnych gatunków, kowce, Szapinków, Kuryłówce i Halczyńce. i \y zwykłych rozpuszczalnikach organicznych K.

rozpuszcza się trudno, zwłaszcza w alkoholu, W końcu łatwiej w nafcie, terpentynie i siarczku węgla, najłatwiej w olejku kajeputowym. Kwasy siarkowy i azotowy, jak również rozczyn ługu sodowego lub potasowego roztwarzają żywice K-owe. W technice odmiany żywicy K-ej zna-są pod różnemi nazwami. K. Wschodnio-in-dyjski posiada wysoki punkt topliwości 340°, trudno bardzo rozpuszcza się w mieszaninie eteru i alkoholu; Zachodnio-indyjski topi się przy t. 180° i łatwo się rozpuszcza. Wschodnio-in-dyjski ma zastosowanie do wyrobu lakierów tłustych ; Zachodnio - indyjski d'o lakierów alkoholowych. Oprócz tych dwóch odmian znany jest jeszcze K. amerykański z Brazylii i afrykański.    K- *Ł

z balsamem K-y łączy się lekizKubeby (ob.). Dla złagodzeni 1 smaku wstrętnego balsamu K-y przepisuje się go zwykle w perełkach, czyli w powłoczkach klejowych. Oprócz balsamu u-żywa się, chociaż rzadziej, także olejku i żywicy K-wej, jako też kwasu K-wego (Acidum copaioicmi) i Sodu kopaiwowego (Natrium c.), który jest przyjemniejszy w użyciu, jako posiadający smak znośniejszy.

Kopaiwiec, roślina, ob. Copaifera.

Kopajgród, m-ko w gub. Podolskiej, pow. Mohylowskim, nad rz. Niemiją, gmina Karysz-ków. Kościół katol. pod we/w. św. Ducha (wzniesiony z muru na miejscu dawnego w r. 1798 przez Matkowskiego i Sulatyckiego), cerkiew, dom modlitwy żydowski, szkoła początk., gorzelnia; około 2 000 inieszk. Zygmunt III przywilejem 23 lutego r. 1624 pozwala, ażeby Łukasz Kazim. Miaskowski, dzierżawca stołowych dóbr król. w starostwie Barskiem, zbudował między wsiami Szapinków i Romankowce miasto pod nazwiskiem Nowogród, w położeniu nader dogodnem i z przyrodzenia obroniłem. Wynagradzając król trudy lokacyi towarzyszące, mianuje go wójtem dziedzicznym, z prawem sądzenia spraw cywilnych i kryminalnych spoinie z 6 dożywotnimi rajcami i tyluż ławnikami, poleca mu grunta na domy, łaźnię i' inne budowle wyznaczyć, miasto wałami opasać; obdarza je prawem magdebur., dochodem z łaźni, wagi, z propinacyi piwa, wina i gorzałki; stanowi targi; uwalnia wieczyście mieszczan od wszelkich robocizn i ciężarów, od dostarczania koni i podwód, od opłaty zaś ceł, myt, mostowego, targowego, poborów lądowych i wodnych w całem państwie, jakoteż i od podatków publ. na lat 20; nadaje pieczęć z wyobrażeuiem M. Boskiej, trzymającej Zbawiciela, pod jej stopami herb założyciela Leliwa 1 napis dokoła: „Patrona oppidi Novogrodensis“. — „Sł. Geogr.“.

Kopajgrodzkie starostwo niegrodowe w województwie Podolskiem, powiecie Latyczowskim. Podług lustracyi z r. 1665 zaliczały się do niego: miasto K. nad rzeką Niemyją i wsie Onucz-

Dr. J. 1.

M. Han

Posesyę starostwa posiadał Wojciech Misko wski, chorąży nowogrodzki XVIII wieku przybyły nowe wsie , natomiast Onuczkowce całkiem opustoszały, a o Szapinków trwał długoletni spór z Pogórskimi, którzy do nich sobie rościli pretensye. Do K-go st-wa należały także: Romanki, Karyszków i Wołodyjowce. St-wo w r. 1764 dawało czystego dochodu 5 366 zł. 10 gr. po odliczeniu 910 zł. wydatków. Na intratę składały się także dnie pracy chłopskiej, które obliczono: dzień ciągły w stosunku 9 gr., a pieszy 6 gr. Ponieważ zaś parowych było 33 chropów, a pojedynków i pieszych — 16, to licząc po 81 dni na rok na każdego, na wszystkich wypada 971 zł., czyli 16# intraty Kwarty opłacano 1341

ne

Wielka Kacyki. Powsz. Ilustr Zeszyt 302a Tom XXXVIII,

Kopal Karol, wojskowy austryacki (? 1788 i Taki płoz w saniach w odróżnieniu od płozów w Sztidrużycach pod Znojmem na Morawach— i giętych zowie się K o pan i kie m, a sanie — f 1848 w Vicenza). Odznaczył się pod Ra- j saniami kopani kami. tysboną (1809), będąc porucznikiem’^-go batalio- j Kopanica (Kopnitz), miasteczko w W. nu strzelców. Pod Lipskiem zajął wieś Pauns- j Księstwie Poznańskiem, w obwodzie regencyj-dorf i wziął 30 Francuzów do niewoli (1813), ' nym Poznańskim w powiecie Babiinojskim, następnym roku (1814) zdobył barykadę | w obrębie sądu okręgowego w Kargowie (Karna, przedmieściu w Lyonie i nagłą wycieczką t Unruhstadt), a sądu ziemskiego w Między-na nieprzyjaciela pod Meximieux ocalił od za- rzeczu, nad Odrą, 5 km. od Kargowy, 22 km. głady swoich strzelców. Odtąd w awansach ⁰⁽t stacyi kolei żelaznej Cylichowa (ZUllichau)\ wciąż postępował: w roku 1846 był puł- 944 m^ców., poczta,, telegraf, kościoły: katolicki kownikiem. Wysłany do Włoch, upamiętnił się z czasów Władysława Jagiełły i ewangelicki; czynami wojskówemi pod Santa Lucia w po- uprawa chmielu i wina. Wedle podania miała bliżu Werony i pod Vicenzą. Na pamiątkę te- tu być dawniej osada „Lamprechtsfeld“, po go powodzenia dwie baterye, które się wyróż- której zniesieniu w wieku XIII mieli z pozo-niły w jednej z tych bitew, otrzymały jego stałych mieszkańców sukiennicy założyć mia-nazwisko. Pod Monte Berico poniósł ranę w ra- sto Świebodzin (Schwiebus) w Brandenburgii, mię, a odwieziony do Vicenzy, umarł w tern rybacy zaś dzisiejszą K-ę, wymienioną w do-mieście, mianowany w chwili zgonu kawale- ¹ kumentach z lat 1319, 1329 i 1338 jako carem orderu Maryi Teresy. W Znojmie na Mo- j strum. W r. 1394 był dziedzicem K-y Ko-rawacli pamięć jego uwieczniono pomnikiem dłu- ! mes Bernard Wierusz, sołtysem w Wielkiej K-y ta Antoniego Fąrnkprna.—(„Naucny SI.“) J-F-    Mikołaj, sołtysami w Małej: Stanisław i Łu-

i. K

D r. S. K.

Kopaniczacy, górale słowaccy na Beskidach, w Morawii, na pograniczu wę jierskiem, zamieszkujący t. zw. Kopanice, tj. miejscowości, w których nie można orać ziemi pługiem i pólka pod zboże muszą być kopanemi ręcznie.

Kopań, kopańka — nazwa naczyń drewnianych. Wielkie naczynie, kopań, służy do czyszczenia wieprzów zabitych; mniejsze kopanki, zwykle kształtów podługowatych — do wyrabiania i rozczyniania chleba.

Kopaonik Pianina,; pasmo górskie w Serbii płd. zachód., ciągnące Się w kierunku tureckiego wilajetu Kossowo. Najwyższy szczyt, Suvo Rudis te, ma 2106 metr. wys. nad p. ni. i jest najwyższą górą Serbii. W Wiekach Średnich dobywano w K-u żelazo i srebro. K-Kopaszyna (Kopasina, Poruba, Czeluść, Zawotuł), jeden z najstarszych her-

Kopal Piotr (psęud. Ko pr z iwa), autor kasz. — Bibliografia, „Słowu. Geogr.“; powieści ludowych, romansów i dziennikarz ka- Neumann G. „Orts-Lexicon des deutschen tolicki (* 1834 w Drżkowie). W f. 1859 otrzy- Reichs“ (Lipsk 1880); F. X. Sempiński „0-mał święcenie kapłańskie. Będąc plebanem pis hist. geogr. W. Księstwa Poznańskiego“ w Koźlach, w okręgu bilińskim, znosił prześlą- (Poznań 1853); „Kodeks Dypl. Wielkopolski“ dowania od tamtejszych Niemców, którzy na (j\LN2i:10l2, 1099, 1188, 1947). mocy fałszywej denuncyacyi dwa razy skarży- Kopanickie (Kopańskie) starostwo nie-li go do sądu w Moście. Za pierwszym razem grodowe w wojew. Poznańskiem. Po okupa-był uwolniony, ale za drugim skazany został cyi pruskiej r. 1796 otrzymał starostwo marna dwa miesiące ciężkiego więzienia, od które- szalek nadworny Massow; następnie drogą kup-go wszakże cesarz uwolnił go. Od roku 1882 na nabyli je bracia Bloch. Wedle lustracyi jest wikaryuszem w Wyszehradzie. W tymże z r. 1662 zaliczały się do niego dwa miasta: roku objął redakcyę „Czecha“, gdzie umiesz- Kopanica i Lampartopol (?), oraz wsie: Wą-czał felietony. Napisał romanse: „Matcina chowno, Maławieś i Wielkawieś. W r. 1771 Kletba“ (1880); „.lemoiry Kocoura“ i „Mojźis“; posiadał je Antoni Łodzią Poniński, opłacając tudzież powiastki: „Prvni Krestâne v Rime“ z niego kwarty złp. 800, a hyberny złp. 202 2 tomy, pierwotnie w „Czechu“); „Farar z uer- gr. 7. Na seirnie warszawskim z r 1773 — 75 nodola“ („Katol. Listy“ 1898); „Chudy Bohać“ Stauy Rzplitej nadały rzeczonemu Ponińskiemu (przełożono na jęz. niemiecki); „Devatero re- starostwo w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne. meslo a desńtń żebrota“ (obie w „Dëdictvi („Słown. Geogr.“). malickych); „Samovrazi“; „Z rnesta do vsi — z milostpdni pauimńina“ (w „Ludmile“) i wiele pism treści religijno - społecznej.    ( „Naucny

J F. G.

Slov.“).

Kopalnictwo, ob. Górnictwo.

I,. K.

Kopał, miasto powiatowe w obwodzie (o-blasf) Siemirjeczenskim, nad rzeczką Kopałką,

Red.

638 w. na płd. od Siemipałatinska. Obecnie K. składa się z osady (posielenje) miejskiej i stanicy kozackiej; miasto liczy około 3 000, stanica około 2 500 mieszk. (Kirgizi, Kałmucy).

He.

K. posiada: 2 cerkwie, meczet; 3 garbarnie, 2 cegielnie, 48 młynów wodnych. Główne zajęcie mieszkańców rolnictwo. — Kopalski powiat graniczy od płd.-wschodu z Chinami, zajmuje 68167 w. Q i liczy około 150 000 mieszkańców.-

Kopanica, drzewo, najczęściej grabowe, wykopane z jednym korzeniem, mającym odpowiednie wygięcie, służące za części dolne sań.

bów polskich. Na tarczy w polu czerwonem j (Londyn 1892, str. XXX, 535, 345 waryantów, między dwiema rzekami, w kształcie litery S wydanie towarzystwa folklorystycznego). L- K-symetrycznie do siebie odwróconemi, długi krzyż Kopczewski Karo 1, aktor (* 1885 w War-końcem na dół. Nad hełmem w koronie szła- szawie). Zawód artystyczny zaczął w r. 1878

checkiej trzy pióra strusie białe. Tak go przedstawia herbarz arsenalski, a za nim opisują i wszyscy późniejsi heraldycy. Tymczasem owe rzeki, jak widać z zapisek sądowych, są to właściwie dwie kule czyli dwa krzywe kije (duo corgelli). Kule również, a nie rzeki, widać na kilku dochowanych szczęśliwie pieczęciach średniowiecznych z tym herbem. Najstarsza z nich, z roku 1282, z napisem otokowym sigillum Budiwoi Co-pasin wyobraża dwie krzywizny lasek w kształcie pastorałów, przęsłem po-przecznem z sobą połączone, wszelako bez krzyża pomiędzy niemi; inna z roku 1386 Piotra Bogumiłowicza, wojew. krakowskiego, przed-| stawia również dwie kule, związane belką poprzeczną; atoli i na niej brakuje krzy-1 ża. Ten ostatni pojawiać J się zaczyna dopiero na pie-' częciach z końca XIV i początku XV stulecia,® przy-Eig. 165. Kopas^yn t czem na jednych z nich (naj-^herb).

<T)

kJ

X-.

9s

starszych) stoi na przęśle, łączącem kule, na innych zdobi każdą kulę u góry, na innych wreszcie, najpóźniejszych (lata 1438—1447), unosi się pod niemi w pośrodku w formie krzyża, t. zw. kawalerskiego. Herb ten zwano rozmaicie: Por ub ą, Czeluścią, Zawotułem i Kopasiną, która to nazwa ustala się w nich ostatecznie od roku 1423. — K-y używały lub używają rody: Barczkowskich, Błędowskich, Budkowskich, Czą-steckich, Kopaszynów (zgaśli), Międzygórskich, Owczarskich, Prz/bysł iwskich (zgaśli), Piotro-wickich, Sikorskich „z Sikor", .Sikorskich (Mikołaj nobil. 6 sierp. 1784 r.), Sląnków, Stę-żewskich, Zaborskich, i Zdroheckich (zgaśli). — Źródła: Herbarz arsenalski; Paprocki; Okol-ski; Niesiecki; Małachowski; Helcel; Ulanowski; Małecki; Piekosiński; Borkowski; Boniecki. °-Kopciuszek, zawalany, zabrudzony. Postać taka, poniewierana, spełniająca w gospodarstwie najbardziej poniżające czynności, występuje często w klechdach. Pod brudnem ubraniem ukrywa się zwykle dziewczyna rzadkiej urody i naturalnie jej dobroć i piękność tryumfują w końcu. Lud nasz, acz wprowadza do klechd

swoich tę postać, przecież nie zna nazwy K-a, która tuła się jedynie w mowie książkowej. Zowie on ją „Królewna.świński kożuszek“, „Królewna kocie oczy“, .„Mysia skórka", „Królewna Mysi ogonek“, „Świni koszuszek“, „Popielucha“ i in. Wątki, dotyczące K-a opracowała R. Cox „The Cinderella“.

w trupie Anastazego Trapszy. W r. 1881 zamieszkał stale w Łodzi. W r. 1888 —89 był • kierownikiem teatru Łódzkiego. Reżyseryę ko-medyi i dramatu prowadził od r. 1884 — 1889 w trupacli: Puchniewskiego, Teksla i Kościele-ckiego, a potem M. Wołowskiego w Łodzi. R Kopczyński Onufry, Pijar, zasłużony gramatyk i pedagog (* 30 listopada 1735 w Czerniejewie nad Wrześnią, w wojew. Gniezn.—f 14 lut. 1817 w Warszawie). Uczył się w szkołach pijarskicli w Warszawie. W r. 1752 wstąpił do Zgromadź, ks. Pijarów w Podolińcu, na Spiżu (wojew Krak.), a w 1754 został wyświęcony. We dwa lata potem, w r. 1756, rozpoczął zawód nauczycielski w kolegium pijarskiem w Szczucinie. W następnych latach wykładał literaturę rzymską i wymowę w kolegiach: w Radomiu, Piotrkowie, Rzeszowie, Złoczowie i w Podolińcu (1768). W charakterze mentora młodego Antoniego Wisłockiego, K. udaje się zagranicę i zwiedza Wiedeń, Paryż i inne ogniska naukowe europejskie. Powróciwszy do kraju, osiada w Warszawie i zbstaje nauczycielem w Collegium Nobilium pijarskiem. Z polecenia Komisyi Edukacyjnej opracowuje dla szkół narodowych gramatykę języka polskiego i łacińskiego, która, po roztrząśnieniu przez Towarzystwo do ksiąg elementarn. uzyskuje aprobatę Komisyi d. 2 paźdz. r. 1778. Ogłoszona p. t. „Gramatyka dla Szkół Narodowych“ w 1778 — 1783, w trzech częściach, na klasy I, II i III, wprowadzona została do szkół (liczne wydania w w. XVIII i XIX). Towarzystwo do ksiąg element, wybrało K-o na członka (1780) (ob. Wisłocki „Poczet prac Piramowicza“), a król Stan. August obdarzył go za tę pracę złotym medalem „Merentibus“. W roku 1783 mianowany przez Komisyę Eduk. pomocnikiem bibliotekarza (ks. Koźmińskiego) Biblioteki Rzpltej (Załuskich), gorliwie zajmuje się porządkowaniem jej zasobów. W tym czasie K. ogłasza w opra-! cowanym wespół z Piramowiczem i ks. Jędrz. Gawrońskim „Elementarzu dla szkół parafialnych narodowych“ (Krak. 1785, wyd. 2 1792) wyborną „Naukę pisania i czytania“, oraz osobno: „Układ Gramatyki dla Szkół Narodowych, z dzieła już skończonego wyciągniony“ (Warsz. 1785, Groll) i „Zbiór nauki chrześciańskiej i obyczajowej“ (Warsz. 1786). W pamiętnych latach 1791 — 1792 ukazują się dwa jego utwory okolicznościowe wierszem łacińskim: jedno-kartkowy „Pileus, libertatis symbolon et palladium, quo usus est Stanislaus Augustus, Polo-niarum Rex, dum memorabili die 3 Maji 1791 ad cantandum Ambrosianum hymnum iret in Ecclesiam, Aeviternae inemoriae ac cultui in Zalusciana Reipublicae Bibliotheca dicatus“ (1791; wyszedł jednocześnie w przekładzie pol-

skim); drugi obszerny p. t. „Ad quosdam Polo-nos diffidentes adhuc rebus patriis“ (1792, str. 24). Po r. 1795, zawikłany w procesie pa-tryotów polskich, oskarżonych w r. 1797 przez rząd austryacki o zbrodnię stanu, K. przewieziony został w r. 1800 z Krakowa do Nikols-burga na . .orawach i osadzony w klasztorze; . stąd przeniesiono go w r. 1802 do klasztoru we Freudenthal na Szląsku. Zgnębiony więzieniem, K. podał prośbę o uwolnienie do ces. Franciszka II, w formie ody łacińskiej, która skutku nie odniosła. Dopiero za wstawieniem się Aleksandra I, dzięki staraniom ks. Ad. Czartoryskiego, uwolniony w lipcu r. 1802, wraca z wygnnnia do Warszawy, zajętej wówczas przez Prusaków. Towarzystwo Przyjaciół Nauk wybiera go na posied leniu d. 4 listop. r. 1802, na swego członka czynnego (ob. Kraushar: „Tow. Przyj. Nauk.“, t. VI, 482). Na posiedzeniu pu-blicznem w dniu 16 listop. r. 1804 odczytano çais“ (Varsovie, str. 171 i XIX) z przedmową w formie listu do Napoleona; w następnym zaś roku, dbały o nieskazitelność języka ojczystego, rozprawę p. t. „ Poprawa błędów w ustnej i pisanej mowie polskiej“ (Warsz, 1808). W pamiętnym r. 1814 K. ogłosił wiersz elegijny „Ad Congressum Vindobonensem“ (str. 14), w którym wystąpił w obronie praw Polski (Wiersz ten wyszedł jednocześnie po polsku, w przekładzie J. D. Minasowicza p. t. „Do Kongresu Wiedeńskiego“, z łacińsk. w dniu 1 paźdz. 1814). W uczczeniu zasług, położonych przez Kopczyńskiego na polu pracy nad językiem ojczystym Stan. Potocki, minister oświecenia, wręczył mu d. 30 listop. 1816, w dzień jego urodzin, publicznie medal złoty, wybity na jego cześć, z napisem: „Za Gramatykę polskiego języka—Ziomkowie, 1816“ (fig. 165); ob. broszurę, wydaną rspółcześnie p. t. „Uroczystość oddania me dalu złotego X. Onufremu Kopczyńskiemu S. P

P

lip,

k:

m.

(j

<Æ ©MMMATÏI

Wj

/ r.

'' Jr

Z 1 ©MJKOWJTIS

^ asa®. ^

Fig. 166.

w dniu 30 listopada r. 1816 przez znakomitych Polaków, na czele J. W. Stanisława hr. Potockiego S. W. Ministra Oświecenia publicznego mających, z ryciną tegoż medalu i mowami przy tej okoliczności mianemi“, Warsz. 1817. Są tu mowy X. Rekt. Sawickiego, prowincyała pijar., X. Szwejkowskiego, prof. Liceum Warsz.; Oda K. Brodzińskiego „Przy oddaniu medalu Kopczyńskiemu“ ; mowa St. Potockiego i mowa O. Kopczyńskiego, która wyszła i osobno. Por. też „Gaz. koresp. warsz. i zagrań.“ z r. 1816). We trzy niespełna miesiące po tej uroczystości, d. 14 lut. r. 1817, K. zakończył pracowite i pełne zasług życie. Do ostatniej chwili pracował nad wykończeniem, w nowem obrobieniu, gramatyki polskiej, która wydana została już po jego śmierci p. t. „Gramatyka Języka Polskiego.—Dzieło pozgonne“ (Warszawa 1817). O przedsięwzięciu swójem napisania tego dzieła K. zawiadomił rodaków w odezwie, wygłoszonej na posiedzeniu Tow. przyj, nauk jeszcze w r.

rzecz K-go „O duchu języka polskiego“ (ogłosz. w „Rocznik. Tow. P -zyj. N.“ t. IV, 1807), w której wykazywał potrzebę opracowania gruntownej gramatyki języka polskiego narodowej, ornz drugiej, dla cudzoziemców. Niebawem sam przystąpi do wykonania tych prac. W r.

1804 obrany prowincyałem Pijarów, obejmuje rządy tego zgromadzenia, które sprawuje do r.

1807. W tym samym roku 1804 K. otrzymał od rządu pruskiego wezwanie do objęcia wykładów nauki obyczajowej w świeżo założonem liceum warszawskiem, od czego się wymówił, przyjął natomiast urząd efora czyli inspektora szkół. W grudniu r. 1806 K. stanął na czele deputacyi przed księciem Muratem, w celu u-proszenia opieki nad zagrożonym zakonem Pijarów i jego zakładami wychowawczemi. Za ks. Warszawskiego K. był członkiem Izby Edukacyjnej i pełnił urząd wizytatora szkół. W tym okresie K. wydał dwie prace językowe: w r.

1807, czyniąc zadość potrzebie, przez siebie głoszonej, podręcznik gramatyki języka polskie- 1806.—Oprócz wymienionych powyżej pism, K. go dla Francuzów p. t. „Essai de grammaire ogłosił nadto następujące: „Mowa przy zało-polonaise pratique et raisonnée. Pour les Frau- żeniu pierwszego kamienia na kościół Zło-czowski XX. Scholarum Piarum d. 6 lipca 1767 | gram. dla szkół naród.“ str. 5, 6). K. widział miana“ (b. m. i r.). „Prawidła przystojności i | „ścisły związek między gramatyką, logiką i re-obyczajności“ dla studentów pijarskich (Warsz. j toryką“, a gramatykę swoją nazywał „dziełem 1806); przepisy dla studentów pijarskich (po j metafizycznem“ (tamże, str. 13, 23), To też łać., w tymże roku); „Nauka o dobrem piśmie“

nazywano K-go „badaczem filozoficznym języka“, a gramatykę jego „filozoficzną“. Kopczyński, jako wychowauiec w. XVIII, był ra-cyonalistą na polu badań językowych i mniemał, że zadaniem gramatyka jest „gruntownie o języku rozumować“ („Przypisy“ do gram. na kl. I, § III). — „Gramatyka dla szkół narodowych“ ma niemałe zalety dydaktyczne; odznacza się jasnością i przystępnośoią wykłada, który K. prowadzi sposobem indukcyjnym, przechodząc od rzeczy wiadomych do niewiadomych, od szczególnych do powszechnych, od łatwiejszych do trudniejszych. Naukę języka polskiego prowadzi w niej równolegle z nauką języka łacińskiego. Rozłożył ją na trzy lata, przeznaczając kurs pierwszy na klasę I-szą, kurs drugi na kl. Il-gą, kurs trzeci na kl. 111-cią. „Gramatyka na kl. I“ z iwiera kurs elementarny, czyli, jak sam K. się wyraża, „zamyka najłatwiejsze przykłady i uwagi nad niemi gramatyczne“. „Gram. na kl. II“ „zamyka dokładniejszą naukę o rodzajach, stopniowaniu, przypadkowaniu, czasowaniu i pisowni wyrazów polskich i łacińskich“. „Gram. na kl. III“ zawiera naukę o znaczeniu wyrazów, o przenośni, o źródłosłowie, o słoworodzie, o składni, o iloczasie, o wierszopisarstwie i o czytaniu książek. Do każdej części dodał osobno obszerne „Przypisy“, przeznaczone dla nauczycieli, zawierające dokładniejsze uwagi gramatyczne i cenne dydaktyczne wskazówki. Dla nauczycieli również przeznaczył ów osobno wydany „Układ Gramatyki dla Szkół Narodowych“ (1785). „Gramatykę“ t. zw. „pozgonną“ (1817) K. przeznaczył już nie wyłączn e dla szkół, ani dla nauczycieli, lecz dla „Kochanego Narodu“ (ob. Wstęp). Język łaciński z wykładu wyrzucił, a całość podzielił na trzy części. Wychodząc z zasady, że „język składa się ze trzech części (!): z głosu, z myśli i z pisma“, rozpatruje naprzód „powierzchowność języka“, potem „we-wnętrzność języka“, wreszcie „mowę pisaną“. Wczęści pierwszej zajmuje się głównie faktami z zakresu głosowni i fieksyi, w drugiej mówi o słoworodzie, przenośni i składni; w trzeciej — o pisowni, „dobrem piśmie“ (t. j. kaligrafii) i najobszerniej o akcentach, głównie o kreskowaniu samogłosek ścieśnionych, przyczem podaje tabelle wyrazów i form z samogłoskami otwarteini i ścieśnionemi. W mowie swej z r. 1816 K. nazywa „tę niewidzianą dotychczas teoryę akcentów“ „potrzebną tak języka, jak gramatyki koroną“. — K. wprowadził do gramatyki szereg dowolnych przepisów; między inne-mi domagał się kreskowania a ścieśnionego, które w wymowie ogółu znikło już w w. XVIII. Niektóre jego prawidła przetrwały do dziś, jak np. przepis, który wprowadził (zaSzylarskim

(Warsz. 1807 [o kaligrafii]); „Treść Gramatyki polskiej, służąca za wstęp do nauk filozoficznych“ (Wilno 1806); —oraz szereg wierszy łacińskich: „Monumentum Catharinae Secundae.

Die natali“ (1776); „Sermocinantis juvenci Po-niatovii Prosopopaeia. Die natali Stanislai Au-gusti.—Udanie głosu i osoby mówiącego Ciołka Poniatowskich“ (po łac i po poi. 1777;;

„Elegia in obitum Juliaunae Stackelberg con-jugis legati“ (1781); „Elegia in stemma Stani slai Augusti“ (1782): „De Varsaviensi Convictu Martern inter atque Minervam certamen, a Gal-liarum legato, Varsaviae residente, J. Serra, armis et scriptis inclyto, diremptum. Elegia“

(1808, 15 str.); „Religiosus et sapiens Princeps Eredericus Augustus (1809); „Ad Alexandrum Rossiarum Imperatorem“ (1816 ; jednocześnie wyszło po francusku; przekład polski J. D. Mi-nasowicza w „Gaz. koresp. warsz. i zagr.“

1816, nr. 81) i inne. —Kopczyński zasłynął głównie jako autor „Gramatyki dla Szkół Narodo-dowych* i „Gramatyki t. zw. „pozgonnej“.

Współcześni nazywali go„ prawodawcą języka polskiego“ i w takim charakterze zażywał przez lat kilkadziesiąt niemałej powagi. Lubo sam twierdził, że „jedynym prawodawcą i sędzią ojczystej mowy“ jest „Duch językowy“, „Ducha“ tego jednak utożsamiał z gramatyką („Popr. błędów“, str. 5), którą nazywał „księgą praw językowych“. O sobie mówi, że „zjadł zęby i osłabił oczy na śledzeniu Ducha językowego“ (tamże, str. 4) i wreszcie „odkrył“ tego przyrodzonego prawodawcę (tamże, str. 16). „Natura“, zdaniem K-go, „nie utworzyła, ani żadnej kobiety, ani żadnego języka w zupełnej doskonałości, ale podzielając swoje dary, pomieszała wady z przymiotami. Sztuka, oddzielająca wady od przymiotów i łącząca w jedno rozsypane dary, stwarza niby istoty doskonalsze“. „Nie było nigdy zbioru piękności kobiecych, a przecie Apelles odmalował je w obrazie Wenery“

(„O Duchu jęz. poi.“). Kopczyńskiemu zdawało się, że takim sztukmistrzem może i powinien być gramatyk! K. stał jeszcze na stanowisku francuskich autorów t, z w. „gramatyk filozoficznych“ XVII i XVIII w., którzy stosowali ka-tegorye logiczne do faktów językowych. K. sądził, że aby napisać dobrą gramatykę, dość,

„zapomocą tylko loiki przypatrywać się pilnie i uważnie ze wszystkich stron mowie ludzkiej“.

Nim jednak przystąpił do pisania gramatyki dla szkół narodowych, „udał się do czytania pism filozoficznych o mowie ludzkiej. Platon, Arystoteles, Bakon, Kartezy, Saukcyusz, Locke,

Pluchę, Marsais, Gibelin, Kondyllak, odkryli mi w postrzeżeniach swoich wielkie światło na poznanie mowy ludzkiej“ (Wstęp do „Układu

za taką powagę i wyrocznię nieo-

prawidła poezyi (Śniadecki

ob.) wbrew zwyczajowi narodowemu i uświęcił niejako swoją powagą, przepis odróżniania rodzaju nijakiego od męskiego w narzędniku i miejscowniku 1. p. deklinacyi zaimkowej i przymiotnikowej (-em, -ym) i w narzędniku 1. mn. (-emi, -ymi); oraz przepis wtrącenia spłgł. t. w imiesłowach na szy. — Gramatyki K-go nie miały wprawdzie ściśle naukowej wartości nawet w swoim czasie; były to jednak bądź co-bądź prace niepospolite, pierwsze podręczniki, z których się naród zaczął uczyć języka ojczystego. Wystąpienie Kopczyńskiego ma znaczenie historyczne; wywarł bowiem wpływ na o-gół i na późniejszych gramatyków i stworzył całą szkołę naśladowców. Czas jakiś nawet, w okresie panowania klasycyzmu w literaturze, uchodził

mylną w dziedzinie gramatyki, że mniemano, iż raz na zawsze „przepisał“ niewzruszone prawidła języka (ob. Mowę Szwejkowskiego; Śniadeckiego „O języku pol.“—Dzieła, IV, str. 5), jak Dmochowski „O pism. klas. i romant.“). Kopczyński był więc jakby twórcą „kodeksu językowego“, jak Dmochowski —„kodeksu poetycznego“ („Sztuka rymotwórcza“). Łudzono się co do trwałości jednego i drugiego. Już nawet za życia K-go powstawano przeciwko niektórym jego twierdzeniom i przepisom (np. Bohusz w „Dodatku do póprawy błędów“ 1808).' Pierwszy dopiero Mroziński odważył się wystąpić z ostrą krytyką przeciw powadze K-go, w słynnej swej „Odpowiedzi“ (1824); oddawał hołd obywatelskim K-go zasługom, ale odmawiał mu talentu, a gramatyce jego naukowej wartości ^ob. str. 164 i nast.). W kilka lat potem Mickiewicz, pisząc swą filipikę przeciw klasykom p. t. „O krytykach i recenzentach warszawskich“ (1829), dopatrzył się trafnie analogii pomiędzy swojem wystąpieniem przeciw powadze Dmochowskiego a wystąpieniem Mrozińskiego przeciw Kopczyńskiemu („Niemałej trzeba odwagi, mówi uczony Mroziński, ażeby się targnąć na gramatyczną Kopczyńskiego powagę. Niemniej trzeba męstwa, choć może nie tyle nauki, ażeby Fr. Dmochowskiego krytyczne usposobienie i działanie cenić“... i t, d.). Dmochowski (syn), występując w obronie zasług i pamięci ojca, bionił i Kopczyńskiego przeciw Mickiewiczowi, ale dość niefortunnie (ob. jego „Odpowiedź na pismo p. Mickiewicza“, Warsz. 1829, str. 84j. Pomimo wszystko, zasługi Kopczyńskiego są niespożyte. Gorąco przywiązany do kraju, całe życie poświęcił pracy nad językiem ojczystym, uczył, krzewił zamiłowanie do niego wśród rodaków, unosił się nad jego pięknością t doskonałością, gorliwie przestrzegał czystości ;ego i poprawności (ob. „Poprawa błędów“, Wstęp do Gramat. pozgonnej; wspomnienia Skarbka, Dmochowskiego (syna), Bartoszewicza...).    „X. Onufry Kopczyński, Pijar,“ — po

wiada Libelt — „ten nieśmiertelny Kopczyński,

czul całą duszą swoją, miłości ojczyzny pełną, ile na zamiłowaniu i kształceniu języka narodowego zależy“ („O miłości ojczyzny“, Rozdz. VII). Ostatecznie „Gramatyka dla Szkół Narodowych“ (1778), pomimo, że oddawna przestarzała, jest dziełem epokowem, „najlepszą naówczas nad ojczystym językiem pracą“ (Kryński „Kwestya językowa“, str. 28), a terminologia gramatyczna, przez niego stworzona, została w całości niemal przyjęta i wprowadzona do nauki. To też słusznie nazwał K-go Linde „nieśmiertelnym autorem gramatyki naszej narodowej“, a Kryński, surowo oceniający jego przepisy — „największym gramatykiem swojego czasu“. Jako pedagog i dydaktyk K. odznaczał się niepospolitemi zaletami, o czetn świadczy biograf jego, Al. Osiński,I i takie dzieła, jak „Gramatyka dla szkół narodowych“ i „Nauka pisania i czytania“, znakomita, na swój czas, pod względem metodycznym, praca. Za życia otaczano Kopczyńskiego powszechnym szacunkiem — pamięć o nim do dziś przetrwała. — Ob. S. Bielski „Vita et scripta quorundam e congregatione Sch. Piarum in prov. Pol. pro-fessorum“ (Vars.1812); Al. O s i ń s ki „Pochwała X. Onufrego Kopczyńskiego“ wyd.y drugie (Warszawa 1819, Odb. z „Roczn. Tow. Przyj. Nauk.“ 1818 w końcu dodane: list K-go z r. 1809, „Zdanie K-go o nowym Słowniku X. Al. Osińskiego“, dla Tow. P. N. pisane, Spis dzieł drukowanych i rękopiśm. i Rajm. Korsaka „Elegia na śmierć O. K-go“); Szwejkowski: „Mowa“, miana z powodu uwiecznienia zasług O. K-go („Pam. Warsz.“ t. VII, 1817 i w powyżej przetoczonej broszurze); tamże „Mowa“ Stan. Potockiego.—Opis pogrzebu K-go i mowy uczniów szkół pijar. Leona Potockiego i Fr. Sal. Dmochowskiego, oraz wiersz z powodu śmierci K-go Stau. Wyżewskiego w „Gaz. Koresp. Warsz. i Zagr.“ 1817, nr. 14 i 15; Kudasie-wicz art. o K. w „Enc. Orgelbr.“ t. XV (1864); Przyczynki do życiorysu K-go w Lelewela „Bibliograf, ksiąg dwoje“ (11,118 — 119), Skarbek „Pamiętu. Seglasa“; Dmochowski „Wspomnienia“ (1858); Woycicki „Cmentarz Powązkowski“, B a r t o s z e w i c z „Histor. liter, polsk.*; Wisłocki „Poczet chronolog. prac Piramowicza“ („Rozpr. wydz. filol. Akad. Umiej, V, 1877, str. 311, 351 i 399-400); Karbowiak „O książkach elementarnych Komisyi edukacyjnej naród.“ (Lwów 1893, odbitka z „Muzeum“, str. 54—59); Kraus-har A. „Towarz. Przyjaciół Nauk.“, t. I — VI (1900—1905); art. p. t. „Onufry Kopczyński, jako austryacki więzień stanu“ („Kraj“ 1904, nr. 51, streszcz. z „Czasu“).—Bohusz „Dodatek do książki p. t. Poprawa błędów“ (Warsz. 1808). Ob. też Chmielowski „Stylistyka“, 1903, str. 38; Feliński „Przyczyny używanej przezemnie pisowni“ (Pisma I, 1816); Mroziński „Odpowiedź na recenzyę“ (Warszawa 1824); „Rozprawy i wnioski o ortografii pol-

O Kor

145).

L. K.

J. F. G.

<&Èàp

HQ

skiej przez Deputacyę od Tow. P. N. wyznaczoną“; Warsz. 1830 (artykuły Mrozińsldego, Szwejkowskiego i inn.). — Bezzasadność odróżniania rodzaju nijakiego od męskiego w dekli-nacyi przymiotników wykazał Kry ńs k i w gruntownej rozpr. p. t. „Kwestya językowa“ (Warszawa 1873). Ob. tegoż „Rozbiór gram. poi. histor.-porówn. A. Małeckiego“ (Warsz. 1880, odb. z „Bibl. Warsz.“); Małecki usiłuje podtrzymać prawidło K-go); tenże w art. „Językoznawstwo polskie w XIX st.“ („Prawda“ 1901, nr. 3). Ob. art. Gramatyka polska. — Hanus z „O zakończeniu instrumentai i loca-tivu sing. masc. neutr. i instrum. plur. dekli-nacyi zaimkowej i złożonej w języku pol.“ (Kraków 1880, odb. z „Brzegi. Akademick.“); Bieńkowski „Gramatyka pols.“ („Enc. Wych.“

t. V); Wisłocki „Nauka języka polskiego w szkołach polskich przed Kopczyńskim“ (Lwów 1868).—Ciekawe jest zdanie Briicknera o K-im w „Dzieje liter, pol.“ I, 463 — 4. — O K-go „Nauce pisania i czytania“ pisali: Zarański w „Zary sie dziejów nauki czytania“ (Kraków 1868) i Pr. Nowakowski w „O Elementarzu Komisyi Edukacyjnej“ (Lwów 1871) i w art. „Elementarz“ („Enc. Wych.“ t. III). — Bibliografię prac K-go druków, podali Osiński w „Pochwale K-o“ (niedokł.) iEstreicherw „Bibliografii pol.“ t. II i XX. Spis rękopisów, po śmierci K-go pozostałych, podaje Osiński (niedokł.) i „Catalogus libroruin Bibliothecae Col-legii Regii Varsaviensis der. reg. Schol. Piar. renovatus“, Varsaviae 1822 (na str. 497). Tablice, w ilości kilku tysięcy, w których rozłożył wyrazy polskie, według swego systemu, w kilka tomów oprawne, K. złożył „na wieczną pamiątkę“ w Bibliotece Załuskich (ob. Wstęp do „Układu Gram.“ str. 31).

Kopczyk. U ludu naszego istnieje przesąd, iż kukułka po 2—3 latach zamienia się w kro-gulca. Budzowie takiego krogulca K-em albo mysiorą („Zb. wiadom. do antr. kraj.“ V,

L. K.

Kopczyzna — wynagrodzenie w naturze robotników wiejskich, a mianowicie w snopach zboża. Komornicy i komornice, za dawnych czasów pańszczyźnianych, prócz kawałka gruntu od dworu, pobierali tu i owdzie Kop-czyznę, czyli zboże w snopie, regularnie od dworu dawane (Kolberg „Krakowskie“, I 345). „Komornicy niegdyś za robotę, równie jak zaciągowi, pobierali K-ę, tj. pewną cząstkę z kopy zboża w słomie“ (Kolberg „Poznańskie“ I, 99). Nazywano ich z tego powodu Kopiarzami albo Kopczarzami. (Ob. Kop i arze). Termin ten, używany do ostatnich czasów, istniał od dawna. Uniwersał poborowy z r. 1580 oraz 2-gi r. 1613 („Vol. Leg.“ II, 198, III, 108) znają K-ę, zdaje się w ten sposób pojmowaną, tj. jako część plonu, dawaną włościaninowi jako wynagrodzenie za pracę: „A od włóki każdej pustey, y tey ktorey-by zdawna, t. i. przed konstytucyą (szlachcic) nie przyłączył zwłaszcza, ale ią dał z kopczy-zijy orać...“ („Vol. leg.“ II, 198). K. odpowiadała więc wtedy tym zobowiązaniom dworu które dzisiaj znamy w nauce pod nazwą métayage. Ale niema powodu mniemać, aby miała to być 60-ta część plonu, jak podaje „Enc. Org.“ większa. Zapłata w kopach jest znana już „Russkiej prawdzie“ (§§ 71 i 73 tego pomnika w ,,Christomatija po istorii russkago prawa“ W ład i mi r s ki j-B ud a n o w a 1885).

Kopeckÿ Maciej, znany twórca operetek i innych fraszek czeskich (* 1762 w Strażo-wicach w Pracheńskiem—f 1846 w Kolatowie w Budiejowickiem). Pochodził z ludu. Z początku żołnierz, następnie zegarmistrz, osiadł w Miroticach, gdzie, z powodu wynikłego pożaru (1811) pozbawiony chleba, jął się tworzenia operetek i rozmaitych fraszek uciesznych. Znaną jest jego farsa operetkowa: „Pan Franc ze zamku“, komedyjka; „Oldrich a Bożena“; „Louppżnici na Chlumu“; „Horia a Głoska“; „Don Śnju“; „Faust“; „Kat' 'Marinela“; „Fry-dolin“. W ciągu życia swego dał 18 000 przedstawień wobec 360 000 widzów. Gry i ko-medye jego wyszły w druku w wydaniu zbioro-wein 1862 r. („Naućuy Slovn.“).

Kopeczyńce, Kopy czy ńce, m-ko, pow. Husiatyński, u źródeł Nikławy, z przys. Het-mańszczyzną; ma st. poczt, na trakcie między Trembowlą a Czortkowem, o 16 kil. od Czortko-wa. Z Husiatynem (25 kil.) łączy się osobnym traktem. Miasteczko to było gniazdem Topa-czów Kopeczyńskich z Bestwina, którzy się także pisali Kopyczeńscy albo Kopycieńscy’(Pa-procki) i posiadali w K-cli zamek warowny, który wytrzymywał kilkakrotne oblężenia i zniszczenia przez Turków i Tatarów. Kościół tutejszy obrz. łacińskiego fundowali: Jakób na Kopeczyńcach i matka jego Ottka, w r. 1443. W r. 1615 były K. własnością Eustachego (Ostafieja) Kopeczyńskiego. Barbara Kopeczyń-ska, poślubiwszy Andrz. Kalinowskiego, wniosła majątek ten w dom Kalinowskich, obecnie będący własnością Baworowskich. Okrąg sądu powiatowego K. ma 4J 817 mieszk. — („Słów. Geogr.“).

Kopeć (K o p o t ’ ), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy kroje na gwiazdę; nad jednym z górnych —krzyżyk kawalerski. — Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Odmiana herbu Kroje (ob.), powstała w drugiej połowie wieku XVI, a u-żywana przez litewsko-ruski ródKopciów.—Źródła: Kojałowicz; Nie-Fig. 167 Kopeć (herb), siecki; Borkowski. b.

Kopać v. Kopot rodzina bojarska, litewsko-ruska, używająca później herbu Kroje, rzekomo od książąt Twerskich pochodząca, w województwach Smoleńskiem i Witebskiem osiadła. Z bojarów smoleńskich najbardziej wybił się Michał Wasilewicz K., namiestnik żyż-morski i przewalski, pisarz, a wreszcie od 1522 roku marszałek królewski (f 1530 r.).

części są trafne; obszerniej rozpisuje się o czasach swego pobytu na wygnaniu, mówi zajmująco o przyrodzie Kamczatki i zwyczajach mieszkańców, daje też kilka szczegółów o Maurycym Beniowskim. — „Encyklopedya Orgelbranda“ większ.; T. Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta“ t. VI; „Dziennik podróży...“ (Wrocław 1837, wyd, Edw. Raczyńskiego; następne wydania u Estreichera).

Kopeć Boi., pseudonim Wł. Maleszew-s ki e g o.

Kopeć Bonawentura, pseudonim Michała Wołowskiego.

Kopeć —dym czarny zawierający w sobie węgiel bardzo delikatnie sproszkowany, powstaje przy spalaniu się ciał organicznych, a szczególniej ciał bogatych w węgiel, wskutek niezupełnego się jego spalania, jak np. przy spalaniu żywic, tłuszczów, oleju terpentynowego, nafty, benzolu, naftaliny itp. K. tworzy się^np. w lampie palącej się, gdy w niej znajduje się za mało powietrza. Czasem sporządzają osobnego ustroju lampy, gdzie umyślnie wytwarzają K. przez niezupełne spalanie się tłuszczów, olejów lotnych, oleju z węgli kamiennych albo kamfory itp., poczem K. taki zbiera się i wyżarza jeszcze w naczyniach zamkniętych w celu oczyszczenia go. K. takiego używa się do przyrządzania farb czarnych, tuszu chińskiego itp. W ogniskach zwyczajnych lub fabrycznych powstały K. osadza się na kanałach jako sait. H.

j 15.

Z linii witebskiej Wasil Wasilewicz K., kasztelan nowogrodzki (1632), zostawił z Chod-kiewiczówny syna, Jana Karola, najpierw dworzanina królewskiego, później star. kowieńskiego i jurborskiego, wojewodę połockiego, wreszcie kasztelana trockiego (f około 1680 r.).

Wit Kam

Brał on żywy udział w ówczesnem życiu poli-tycznem na Litwie; potomstwa męskiego nie zostawił. —(Źródła: Boniecki „Poczet rodów W. Ks. Lit.“; Niesiecki).

Kopenhaga (duń. Kjobenhavn), stolica Danii, położona na wyspach Seeland i Amager, nad Zundem, pod 54u 41' szer. płn. i 20° 35' dług. wsch. Gr., 13 m. nad p. m. K. jest jedyną twierdzą kraju , a zarazem ogniskiem handlu i przemysłu, nauki, literatury i sztuki. 1) Dzi ein i ce. Cieśnina Kalvebod, oddzielająca wielką wyspę Seeland od małej Amager i tworząca doskonały port wewnętrzny miasta, dzieli stolicę na dwie główne części: większą, właściwą K ę, położoną na wschodnim brzegu Seelandu, i mniejszą, Christi a nshavn, leżącą na płn.-zachód, brzegu Atnageru; obie te dzielnice łączą się za pomocą dwóch mostów: Knippelsbro i Langebro. Trzecią główną część miasta tworzą położone na zewnątrz wałów a rozszerzające się z roku na rok przedmieścia österbro, Nörrebro i V e-sterbro, z których dwa ostatnie tak ściśle są połączone z zabudowaną jak miasto wsią kościelną Frederiksberg, że ta uważana być może za czwarte przedmieście. W płn. części miasta leży dawna twierdza — cytadela Fre-derikshavn. W r. 1866 przedsięwzięto roboty fortyfikacyjne na wielką skalę. Port, podzielony na wewnętrzny i zewnętrzny, jest najlepszym i najbezpieczniejszym na całem Morzu Baltykciem i Kattegacie; port wewnętrzny używany jest w części jako port wojenny. Płn.

Kopeć Józef, brygadyer wojsk polskich (* 15 maja 1762 r.). W szesnastym roku życia oddany przez ojca do chorągwi jazdy w brygadzie petyhorskiej, pozostającej pod dowództwem Jerzego Kołłątaja, od r. 1781 w stopniu podporucznika jako adjutant Szczęsnego Potockiego służył nad Dnieprem. Mianowany porucznikiem, dowodził szwadronem w kampanii 1792 roku. W r. 1794, na wieść o wybuchu powstania Kościuszkowskiego, jako starszy major dawnej brygady petyhorskiej (Pińskiej) bez wiedzy swego brygadyera przygotowawszy się skrycie do marszu, ruszył z pod Owrucza ku granicy polskiej, przeprawiwszy się przez Słucz dza (ob.), i Horyń. Przerzynając się przez kolumny ros-syjskie, dzięki szybkości marszu dostał się do Krzemieńca. Brygada jego mogła wynosić 1 000 ludzi. Tu połączył się z iunemi oddziałami w zastęp kilkotysięczny, nad którym objął komendę ' pułkownik Grauowski. Połączywszy się następnie z gen. Zajączkiem, pod jego dowództwem brał udział w bitwie pod Chełmem (8 czerwca), dwukrotnie szarżując na armaty nieprzyjacielskie. Pomimo, iż Zajączek w raportach swych pomijał jego nazwisko, K. dla generała był pełen uznania. Dnia 4 października otrzymał rozkaz Sierakowskiego, aby z Kocka ze swą brygadą, batalionem piechoty i dwiema armatami udał się pod Lublin na spotkanie kozaków. W Lublinie otrzymał dwa rozkazy naglące do powrotu pod Okrzeję, odległą o mil 7 od kwatery Sierakowskiego. W bitwie pod Maciejowicami, gdy ze swą brygadą torował drogę Kościuszce, trzykrotnie ranny, dostał się do niewoli rossyjskiej. Jako „dezerter z wojska rossyjskiego“ sądzony w Smoleńsku, został następnie zesłany do Kamczatki. Stąd powrócił do kraju za ces. Aleksandra, skutkiem starań Tadeusza Czackiego. Zbiory swe, przywiezione z Kamczatki, ofiarował Czartoryskim.

W r. 1810 napisał pamiętnik swój, w którym stosunkowo mniej poświęca miejsca wspomnieniom swego zawodu wojskowego, choć uwagi

zawarte w tej części pamiętnika po większej część portu została w ostatnich czasach zna-

cznie rozszerzona i w r. 1894 ogłoszona porte» wolnym. K. jest podzielona na 19 okręgów i posiada z górą 400 ulic i placów i około 8 000 budowli. 1) Śród placów godne są u-wagi: wielki Kon gens Nytoro, położony w środku miasta i połączony z Gammelt o ry i Nytoro w jeden plac; plac Hóibro; pl. Amalienborg (prawidłowy ośmiokąt, otoczony czterema pałacami państwowemi. 2) Ogrody: Kongens Hâve („Ogród Królewski“), nowy Örstedspark i „długalinia“, wspaniała promenada nad Zundem. 3) P om ni ki: Na głównej ulicy, łączącej miasto z jego zachód, przedmieściem, znajduje się pomnik Friheds-stötten (wzniesiony w r. 1799 ku upamiętnieniu nadania chłopom wolności przesiedlania się); na Kongens Nytoro ołowiany posąg konny Chrystyana V (odsłoniony 1688); na placu Ama-lienborg bronzowy posąg kouny Fryderyka V (odsłon. 1768); przed pałacem Christiansborg wielki posąg konny Fryderyka VII (dzieło Bis-sen’a, odsł. 1873); przed nowym teatrem narodowym posągi obu największych poetów duńskich: Holberg’a (dzieło Ti Stein’a) i Öhlen-schläger’a (dz. Bissen’a), w Kongens Have posąg poety H. C. Audersen’a (dz. Ring‘a); w Örstedspark posąg fizyka H. C. Örsted’a (dz. Je-richau’a); przed gmachem stowarzyszenia studenckiego posąg bohatera - marynarza Niels Juel’a (dz. Stein’a). 4) K o ś c i o ły: kościół Panny Maryi, główny kościół kraju, wzniesiony w w. XII, zburzony podczas bombardowania w r. 1807, odbudowany w nowożytnym stylu grecko-rzymskim, ozdobiony wewnątrz licznemi arcydziełami Thorwaldsena; kość. św. Ducha, z 65 m. wysoką wieżą; kość. św. Trójcy ze słynną t. zw. Okrągłą wieżą (35 m. wys., 16 m. średnicy, do r. 1861 służyła za obser-watoryum; niemiecki kość. św. Piotra z 78 m. wys. wieżą; kość. Holmena z kaplicą grobową, mieszczącą szczątki bohaterów - marynarzy: Juel’a i Tordenskjöld’a, kość. Zbawiciela z 91 m. wys. wieżą, na którą prowadzą na zewnątrz kręte schody; wspaniały kościół „Fryderyka“ (t. z. kość. Marmurowy); kość. katolicki w stylu bizantyjskim; kość. metodystów; anglikański; bożnica. 5)Gmachyświeckie. Zamek królewski Christiansborg (wzniesiony r. 1733 — 40 przez Chrystyana VI, w r. 1794 zniszczony przez pożar, odbudowany z gruntu w pocz. XIX w.), biblioteka królewska, gmach tow. naukowego, arsenał, archiwum państwowe, giełda, muzeum Thorwaldsena, nowy teatr królewski, zamek Charlottenborg, ratusz, uniwersytet z biblioteką i muzeum zoologicznem, muzeum mineralogiczne, laboratoryum chemiczne, szkoła politechniczna, wielkie muzeum sztuki, obser-watoryum astronomiczne, pałac Rosenborg, bank narodowy, gmach stacyi centralnej oświetlenia elektrycznego, stacya straży ogniowej, mennica, gmach poczty, gmach wielkiego północnego towarzystwa telegrafów, baszta strażnicza św.

Wielka Kacyki. Powsz. Ilustr Zeszyt 302a Tom XXXVIII

Mikołaja. 6) S z p i t ale. Szpital Fryderyka, nowy szpital ogólny, zakład położniczy, szpital dziecięcy, szpital chorób zaraźliwych, instytut ociemniałych, zakład dla głuchoniemych, instytut dla idyotów. 7) Z a k ł ady naukowe. Na czele stoi uniwersytet, jedyny w kraju, założony w r. 1479 a liczący około 1500 słuchaczów płci obojej; dalej politechnika, założona w r 1829; szkoła weterynaryjna (założona w r, 1773), połączona ze szkołą rolniczą; król. szkoła metropolitalna; 10 prywatn. zakładów łacińskich i realnych; szkoły ludowe i miejskie, do których u-częszcza 30 000 dzieci. Na czele instytucyj naukowych stoją: król. duńskie tow. naukowe (założone 1742) i król. tow. starożytności północnych (załóż. 1825); istnieje także tow. geograficzne. Śród zbiorów naukowych pierwsze miejsce zajmuje biblioteka królewska, posiadająca 500 000 tomów i 20 000 rękopisów; dalej biblioteka uniwersytecka, posiadająca około 250 000 tomów; muzeum starożytności półno-cue, muzeum etnograficzne, król. zbiory numizmatów, medali, sztychów, wreszcie wspaniałe muzeum Thorwaldsena, zawierające, oprócz dzieł samego Thorwaldsena, piękne zbiory starożytności i sztuki, ofiarowane przez wielkiego artystę krajowi; król. galerye obrazów, Z pośród teatrów wymienić należy: teatr królewski (opera, dramat, balet), teatr ludowy, teatr Dagmary, kasyno, wspaniały teatr letni Tivoli. Najpoważniejsze gazety: „Politiken“; „National-tidende“, „Danebrog“, „Berlingske Tidende“.

8)    Ludność. W roku 1895 K. liczyła 333 835 mk. (152 503 męż. i 181 332 kob.); 324 264 o-soby należały do wyznania luterańskiego. W r. 1635 było tu około 25 000; w r. 1736—60 000; w r. 1835 — 120 000, w roku 1870 — 181 000; w r. 1880—235 000; w r. 1890—312 859 mszk.

9) jP rze mysł reprezentują: budowa okrętów, fabrykacya guano i sody, porcelany, maszyn, piwa, spirytusu, cukru itd. 10)Handeliżeglu-g a rozwinięte. W r. 1897 zawinęło do portu 6 019 okrętów (202 347 ton towarów), wypłynęło .',6 540 okr. (301 262 ton tow.). Flota handlowa liczyła w roku 1898—517 okrętów o pojemności 168 044 ton (w tej liczbie 241 parostatków). Komunikacyę wewnętrzną i z przedmieściami ułatwiają tramwaje konne i elektryczne, omnibusy i in. W K-dze ma swoją siedzibę wielkie północne tow. telegrafów, którego linie obejmują Europę północną, Rossyę, Chiny i Japoni ę. 11) In stytucye pieniężne. Bank narodowy (założony w r. 1818), bank prywatny, bank ziemski, bank hypoteczny, bank handlowy, bank przemysłowy, bank robotniczy, bank dyskontowy; istnieje także kilka kas o-szczędności. Dochód miasta wynosił w roku 1898 —16 240 000 koron, tyleż rozchód. Miastem zarządza magistrat, na którego czele stoi prezydent, mianowany przez króla, a sam zarząd składają: 4 burmistrzowie, obierani przez re-prezentacyę miejską i zatwierdzani przez kró-

la, tudzież 4 radni, obierani na 6 lat, także przez reprezentacyę miejską,—która składa się z 36 członków i obierana jest przez obywateli miasta. 12) Okolice miasta. O ośm kim. na płn. od K-i leży Charlottenlund z zamkiem i lasem; niedaleko stąd wspaniały, licznie u-częszczany las Dy r eh aven (zwierzyniec), o-koło 8 kim. □ obszaru, z ogrodami, zamkiem i fa- 1880). brykami; nieco dalej kąpiele Klampenborg nad Zundem, kąpiele Sk odsborg i in. Na zachód od K-i, w Frederiksbergu, znajdują się: piękny park 8 ö n d e r m ar k en i ogród Fre-deriksberghaven z zamkiem. 13) Dzieje wspominają pod r. 1043 wieś rybacką Höfn (łac. Hafnia). W podaniach znajduje się nazwa Kaupmannahöfn (— przystań kupców).

Biskup duński Absalon założył tutaj w XII w. miasto. W r. 1254 K. otrzymała prawa miejskie. W r. 1416 owładnął miastem król Eryk XIII; za czasów Krzysztofa Bawarskiego K. została rezydencyą królewską. W r. 1658 — 59 K. mężnie odparła oblężenie Szwedów. Wielkie pożary nawiedziły miasto w latach 1728 i 1795.

W r. 1801 (2 kwietnia) stoczyli Duńczycy bitwę morską z flotą angielską pod dowództwem Nelsona. W r. 1807 (2 — 5 września) miasto było bombardowane przez Anglików i uległo wielkiemu zniszczeniu.—B ibliografla: Trap „Statist.- topograph. Beskrivelse af kongeriget ₍ wnątrz zakrzywione. Owoc do 6 mm. długi, Daumark“ (K. 1879, tom II), B r u u n „Kjóben-havn, Skildring af dets Historie etc.“ (tamże 1884 i następne); O. Nielsen „Kjöbenhavns Historie og Beskrivelse“ (tamże 1885—92, 6 części do r. 1730); Hecquet „K. und seine Umgebungen“ (wyd. 14-e Berlin 1893); Seelig „Führer durch K.“ (wyd.7-e Hamburg 1895). lir’

Kopenhaski pokój, zawarty w r. 1309, kres ' położył wojnie między królem duńskim, Erykiem Men we d em (1286— 1319, ob.), a królem norweskim, Hak o nem VII (1299 — 1319, ob.).

Na mocy układu pokojowego Hakon VII otrzymał od Eryka Menweda Nordhalland jako lenno dziedziczne.

M Kr

Dahlmann „Geschichte von Dänemark“ (3 tomy, 1840—43); Allen „Histoire de Danemarck“ (przekład franc. B e a u-vois 1878); Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ t. VIII (Lipsk 1870).

Köpenik, miasto w Prusach, w prowincyi Brandenburskiej, w obwodzie regencyjnym Poczdamskim, w powiecie Teltowskim, w obrębie sądu ziemskiego II w Berlinie, na wyspie Spre-wy {Spree), do której uchodzi tu Dahme czyli łużycka Sprewa ( Vendische Spree), nad śląsko-marchijską koleją żelazną; poczta, telegraf, sąd okręgowy, zamek królewski z kaplicą kalwińską i pięknym parkiem, kościół ewangielicki, seminaryum nauczycielskie (w zamku', fabryki shoddy, chemikaliów, węglanu ołownego, laku, obić, szkła, smołowca, obroży, kagańców, far-biernia, młyny parowe, tartaki parowe, budowa okrętów, żegluga; 8924 mieszk. (365 katolików, 59 żydów). Przebywali tu często elektorowie brandenburscy, a umarł 1571 r. elektor Joachim II Hektor, mąż Jadwigi Jagiellonki. Od r. 1821 — 1828 więził tu rząd pruski tak zwanych demagogów. W pobliżu wielkie bory sosnowe, jezioro Miiggel i licznie zwiedzane góry Miiggelowskie.—Bib!.: Neumann O. „Orts-Lexicon des deutschen Reichs“ (Lipsk

Dr. S. k.

Koper, miasto, ob. Cap o d’I stria.

Koper, roślina, ob. Anethum.

Koper włoski lub Koperek (rzadziej) (Foenicidum officinale All.) należy do rodziny baldaszkowatych (ob. Umbelliferae). Jest to roślina w całej Polsoe znana i uprawiana. Dochodzi czasem do wysokości 1 — 2 metr. Korzeń K-u jest silny i wrzecionowaty, biały lub biało-żółtawy. Łodygę ma walcowatą, delikatnie rysowaną, ku górze rozgałęzioną, wewnątrz pełną i, jak całe ziele, zupełnie gładką, ciemno-zieloną. Liście dwa lub trzy razy pierzasto-dzielne, z ogonkami w nasadzie pochewkowatemi. Listki są bardzo długie i wąskie. Kwiaty, zebrane w baldachy wielkie i płaskie, stoją na końcach gałązek, są 6 — 12-promieniste, a baldaszki 4—20-promie-niste. Kwiaty są barwy żółtej. Pręciki, o o-krągłych i cytrynowo - żółtych pylnikach, są znacznie większe od korony i nieco ku we-żółtawo-zielony, o 5-łódeczkowatych żeberkach. Cała roślina, a przedewszystkiem owoce, posiadają woń przyjemną i sok korzenno-słodka-wy, nieco do anyżu (ob.) podobny. Nasiona zawierają spory procent olejku lotnego o przyjemnej woni. Rośnie dziko w południowej i Zachodniej Europie, przeważnie na gruncie skalistym i wapiennym. W dzikim stanie spotkać go można także w Azyi Mniejszej, Egipcie i na Kaukazie. Wogóle K. łatwo dziczeje i należy do tych roślin europejskich, które tak łatwo aklimatyzują się w innych krajach, np. na Pampach, około Buenos Ayres. Roślina ta ma obszerne zastosowanie lecznicze, przemysłowe i kuchenne, stąd też uprawiana jest na wielką skalęw niektórych okolicach południowej i środkowej Europy, a u nas w Kra-kowskiem i Sandomierskiem. Uprawa K-u wymaga położenia ciepłego, wystawionego na działanie słońca i dość suchego; grunt najlepszy glinkowy, dość obfitujący w próchnicę i wapno. Co do następstwa po roślinach, jest to dla K-u obojętne, gdyż udaje się tak dobrze po oziminach jak i po ogrodowiznach. Uprawiać go można jako roślinę jarą lüb dwuletnią; u nas lepsze to pierwsze, gdyż K. siany pod jesień łatwo wymarza. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Używa się w lecznictwie Radix et Semen Foe-niculi vulgaris v. acris (korzeń i nasienie) już od najdawniejszych czasów, a to przeciw boleściom żołądka, kiszek etc. Oprócz tego u-żytku słoma z K-u może być dobrą paszą dla bydła, a nawet porznięta na sieczkę służyć mo

Stuttgart 1898).

pracownikiem.

Kopernacka — pod taką nazwą u Mazurów w par. Zeliszewskiej (pow. Siedlecki) znane są obchody Nocy świętojańskiej. „Wisła“ V, 41 uważa teu wyraz za przekręconą „Kupałą nockę“, czyli noc, poświęconą Kupale (ob.), co wygląda na dość podejrzane tłómaczenie. Może K. pozostaje w pokrewieństwie z któremś z .wyrazów przytoczonych w Karłowicza „Slow. gwar polskich“ (np. „Koperadło“, „Ko-perlić się“, „Kopernacz“, „Kopertki“).

że. do destylacyi wódek, podobnie jak i ziarno, gdyż zawiera znaczną ilość olejku lotnego i wonnego. Uprawiają także kilka odmian, np. F, dulce o nasionach dwa razy dłuższych i znacznie słodszych. Oprócz tego znamy jeszcze kilka gatunków, mających mniej-więcej to samo zastosowanie: F. capillaceum Gili. rośnie w Afryce, w Chinach i Kocliinchinie. (Starożytni Egipcyanie mieli przyrządzać z młodych pędów tej rośliny rodzaj sałaty); F. Fanmorium D. C. z Indyi wschodnich; F. piperitum D. C. z południowej Europy o owocach ze smakiem znacznie ostrzejszym; F. azoricum Mili. z wysp Azorskich. — Bibliogr.: E. H allier „Flora von Deutschland“, tom 27; E. Warming „Handbuch der systematischen Botanik“ (Berlin 1902); F. Woenig „Die Pflanzen in alten Aegypten“ (Lipsk 1897); J. Biegański „Rośliny lekarskie i ich uprawa“ (Warszawa 1895);

G. Drage ndorff „Die Heilpflanzen etc.“

J. Hel.

Kopera Feliks, historyk sztuki i archeolog współczesny (* w 1871 r. w Krakowie). Kształcił się w mieście rodzinnem, w uniwersytecie Jagiellońskim, głównie pod kierunkiem prof, Maryana Sokołowskiego. Uzyskawszy dyplom doktora filozofii udał się następnie zagranicę, a mianowicie na uniwersytet w Bazylei, gdzie pracował u prof. Henryka Wölflina, przy-czem studyował jeszcze w uniwersytecie berlińskim. Po kil ko letnich tych studyacli za granicą powrócił do Krakowa i oddał się z zapałem ulubionym badaniom starożytności i sztuki krajowej, przyczem podjął i pracę zawodową, praktyczną w tym kierunku. I tak w r. 1900 habilitowany na uniwersytecie Jagiellońskim do historyi kultury w Polsce 1 w Europie Wschodniej, po śmierci hr. Emeryka Czapskiego objął kierunek nad cennemi jego zbiorami, a następnie otrzymał zaszczytne i ważne stanowisko dyrektora Muzeum Narodowego. Na stanowisku tern K. zdołał, już zaznaczyć nadzwyczajną pracowitość i energię swoją w podjętej zupełnej, gruntownej reorganizacyi rzeczonego Muzeum, którą umiejętnie poprowadził, stawiając Muzeum na odpowie-dniem wymaganiom dzisiejszym stanowisku.

Z wydanych pod jego kierunkiem trzech katalogów zbiorów muzealnych, jeden (trzeci) poświęcony obrazom, mieszczącym się w Muzeum, jest pracą K-y. Pracami swemi K. zasila głównie, stale wydawnictwa Akad. Umiejętn., oraz „Wiadomości numizmat.-archeologiczne“, których jest redaktorem. W pierwszych z nich mieści się cały szereg drobnych studyów w „Sprawozdaniach Komisyi dobad. hist. sztuki wP.“; w drugich, prócz wielu innych zaznaczyć należy przedewszystkiem rozpoczętą w r. 1904 i dotąd wychodzącą obszerną pracę, przedstawiającą materyały do inwentaryzacyi dzieł sztuki i kultury. Prócz tego K. wydał oddzielnie następujące prace: „Tekst do Pomników Krakowa“,

odtworzonych rysunkiem przez Stanisława i Maksymiliana Cerchów, wydanych w Krakowie i Warszawie (1900—4, folio), tekst obszerny (str. 308 t. XXXVII), w którym autor na podstawie zabytków Krakowa stara się dać obraz historyi sztuki w Polsce; „Spis druków epoki Jagiellońskiej w zbiorze Emeryka hr. Hutten-Czapskiego w Krakowie“ (Kraków, nakładem hr. Einerykowej H.-Cz., druk. Uniw. Jagieł. 1900 w 4-ce str. 2 ni., 232 kolumn i 6 str. nl.„ z rysunkami w tekście); „Spis rycin w zbiorze Emeryka hr. Hutten-Czapskiego“ (tamże, w 4-ce szp. 382); „Dary z Polski dla Erazma z Roterdamu w historycznem muzeum bazylejskiem“ (Kraków 1900); „Dzieje skarbca koronnego czyli insygniów i klejnotów koronnych polskich“ (Kraków 1904 |8-o, str. 261); i wreszcie sumiennie opracowana historya architektury dawnego miasta Krakowa, tj. do XIX wieku, w VI tomie „Rocznika Krakowskiego“, (str. 22 i 70—144) wydawanego przez „Towarzystwo miłośników historyi i zabytków Krakowa“, i zawierającego monografię historyczną Krakowa („Kraków, jego kultura i sztuka“ Kraków 1904, odbito w drukarni „Czasu“). K. zasila artykułami swemi także i niniejszą Eucy-

klopeyę, której jest stałym, od r- 1902, współ-

s. s.

i,. K.

Kopernicki Wal er j an, filolog, starszy brat Izydora (* w r. 1819 — f 1895 w Warszawie). Kształcił się w Kijowie, gdzie w r. 1844 ukończył uniwersytet ze stopniem kandydata nauk filozoficznych. Działalność swą poświęcił głównie pedagogji i był nauczycielem języków starożytnych w Czernihowie i Nieżynie do r. 1851; następnie przeniósł się do Kijowa (w r.

1860), gdzie w gimnazjum męskim II wykładał język polski, oraz w ginni. żeńskim hr. Lewaszowej pedagogikę i dydaktykę, w r. 1862 w gimnazjum niemirowskitn język polski. Po pięcioletniej przerwie (1863—1868) powrócił na stanowisko nauczyciela w Kamieńcu Podolskim, następnie od r. 1873 w Łomży i od 1877 — 93 w Warszawie w progimnazjum męskim 1 oraz na pensyach żeńskich prywatnych. W dwa lata po ustąpieniu ze stanowiska nauczyciela, zmarł dnia 26-go grudnia 1895 r. w Warszawie, przeżywszy lat 76. Pedagog ten, wytrawny i ceniony przez wychowańców, był zarazem poważnym uczonym ; ogłosił dzieła: 1) „Repetitorium gramatyki i stylistyki łacińskiej“ (1876); 2) „Mapa hydrograficzna dawnej

sła“ 1896, t. X, 212).

Słowiańszczyzny, część północno-zachodnia “ wraz z objaśniającą książeczką: „Rzeki i jeziora, tekst objaśniający do mapy hydrograf, dawn. Słowiańszczyzny, części półn.-zachód.“ (Warszawa 1883, w 8-ce w.; książeczka ta zawiera skorowidz i wykazy rzek i jezior z od-powiedniemi objaśnieniami, ułatwiającemi korzystanie z cennej i nadzwyczaj pożytecznej mapy). Prócz tego pozostawił prace w rękopisie, dotychczas drukiem nieogłoszone. —Porów. „Życiorys K-go“, pióra L. S. Korotyńskiego („Wi-

Mir. lir.

Kopernicki Izy d or, brat Walerego, wybitny badacz na polu antropologii, jeden z najbardziej zasłużonych naszych antropologów (* 15 kwietnia 1825 we wsi Czyżówce, pow. Zwi-nogródzki,—f 24 września 1891 w Gleichen-bergu). K. nauki pobierał w gimnazyach w Zło-topolu (1835 — 1838), Kijowie (1838 — 1839) i Winnicy (1839 —1844), poczem wstąpił na wydział lekarski w Uniwersytecie kijowskim (1844 — 1849). Po ukończeniu uniwersytetu, jako stypendysta, musiał odbyć służbę wojskową (1849 — 1857): a\ więc służył dwa lata w Berszadzie na Pobereżu, pół roku w Alesz-kach przy usciu Dniepru, rok na Wołyniu, a w czasie Wojny Wschodniej (1853 — 1859) należał do służby lekarskiej w armii czynnej, przebywał nad Dunajem, w Krymie i w samym Sewastopolu; po wojnie był jeszcze w wojsku rok czasu w gub. tambowskiej i na Ukrainie. Podczas służby wojskowej często zarządzał szpitalami, a jako chirurg byt bardzo czynny w ambulansach pod Oltenicą, Silistryą, In-kermanem i w Sewastopolu. Pomimo odznaczeń K. opuścił służbę wojskową i objął posadę prosektora anatomii w uniwersytecie kijowskim (1857 —1863), oraz doktoryzował się. Jako prosektor, prócz obowiązkowych zajęć, wprawiał studentów wyższych kursów w operacye na trupach, a w ciągu lat 1861 —1863 wykładał dla studentów wydz. przyrodniczego anatomię porównawczą. Nadto urządzał odczyty prywatne ze splanchnologii i akiurgii. Z tego czasu pochodzi pierwsza jego rozprawa naukowa: „Predwarytielnyja swiedienia o kraniologiczeskich izsliedowaniach nad strojenijem sławianskich czerepów“ („Kijew, uniwers. izwiestia“, I 1861), poświęcona przedmiotowi, któremu w przyszłości oddał się całkowicie. Wypadki r. 1863 wykoleiły K-ego: w kwietniu podał się do dy-misyi, i w Kaliskiem pielęgnował rannych, poczem opuścił kraj. W r. 1864 przebywa w Paryżu pół roku. Pracuje tam nad medycyną i naukami przyrodniczemi, słucha wykładów Claude-Bernarda i Quatrefages’a, uczęszcza na posiedzenia towarzystw chirurgicznego, antropologicznego i biologicznego. Prawdopodobnie wtedy ostatecznie przywiązał się do studyów antropologicznych: nauka ta właśnie wtedy tworzyła się, Paweł Broca opracowywał jej metody, a Paryż był ogniskiem, które w ciągu lat wielu oddziaływało na antropologów. W r. 1864, w czerwcu, K. przenosi się do Serbii, a ku schyłkowi jesieni do Bukaresztu. Zobowiązał się rządowi rumuńskiemu urządzić w ciągu lat sześciu gabinet anatomiczny, mający służyć za podstawę do wykładu anatomii topograficznej i opisowej w uniwersytecie miejscowym. W r. 1871 złożył nowootwo-rzoneinu uniwersytetowi 380 preparatów z a-natomii człowieka, 300 okazów zootomicznych, (za niektóre preparaty otrzymał najwyższą nagrodę na pierwszym zjeździe 1869 przyrodników polskich, oraz w r. 1880 za ukończenie gabinetu medal Bern merenti pierwszej klasy od rządu rumuńskiego). W pracy swojej inial jedną przerwę: w r. 1867 odbył podróż naukową po Belgiii, Holandyi i Niemczech. Pomimo zapewnionego bytu materyalnego tęsknota za krajem skłoniła go do opuszczenia Bukaresztu i przeniesienia się w r. 1871 do Krakowa. Odtąd rozpoczynają się przykre rozczarowania: w kraju nie umiano ani ocenić wielkiej nauki K-go, ani dać mu środków do poświęcenia się całkowicie pracy naukowej. W r. 1876 odbył w Krakowie powtórnie egzaminy na >topień doktora i został docentem antropologii. Ale docentura nie dawała mu utrzymania i musiał praktykować jako lekarz kąpielowy w Rabce (w ciągu pięciu miesięcy rocznie), a od r. 1880 ordynował w Marienba-dzie. Spotykał takie trudności, iż, należąc do wybitniejszych specyalistów Europy, nadaremnie starał się w Krakowie o płatną docenturę anatomii porównawczej (przy katedrze anatomii opisowej). Zniechęcony temi niepowodzeń! uni, podał w r. 1884 prośbę o posadę lekarską w Hercegowinie. Rzecz stawała się skandaliczną: wydział lekarski pośpieszył więo przed-sfawió go na profesora nadzwyczajnego antropologii (d. 1 lutego 1886), co ministeryum zatwierdziło, ograniczając jedynie rozmiary wynagrodzenia. K. nie posiadał się z radości. Własne-mi środkami urządził w uniwersytecie pracownię i muzeum. Ale przedewszystkiem chodziło mu o utworzenie stałej katedry antropologii przy uniwersytecie krakowskim (nieistniejącej dotychczas); w d. 27 kwietnia 1888 złożył wszechnicy Jagielońskiej w darze swoje cenne zbiory pod warunkiem, że będzie utworzona stała katedra antropologii, oraz pracownia i muzeum otrzymają zapomogę jednorazową w kwocie 1600 złr., oraz roczną stałą 300 złr. Po półtrzecia roku starań ministeryum w Wiedniu zdecydowało, że te wydatki zanadto—obciążą budżet. Co do darowizny, postanowiono ją wcielić do gabinetu anatomii porównawczej, czego K. najmniej sobie życzył. Oddziałało to na starca, który oddał się naów-czas całkowicie wydaniu puścizny po O. Kolbergu i redagowaniu „Zbioru wiadomości“ — pracy bardzo niewdzięcznej, w którą wkładał siły swoje, zasługujące na lepszy użytek. „Nieraz

podziwiałem — pisze A. W r z e ś n i o w s ki (ob.) —, odbył w r. 1890 (od końca lipca do po-tę niesłychaną pracowitość i niewyczerpaną cier- łowy września)—zebrał obfite materyały, ale pliwość: nie pomijał on najmniejszego błędu, ! nie zdołał icli już opracować. Podupadł na i poświęcał tej niewdzięcznej pracy całe dnie ! zdrowiu, a niebawem zakończył dni swoje, i noce“. O dokładności tej pracyMaje pojęcie o- „Postępując zawsze z poczuciem własnej godno-koliczność, iż, zmuszony redagować melodyę ‘ ści, nie umiał potulnością zyskiwać sobie po-i teksty litewskie, postanowił nauczyć się czy- | parcia. Był to prawdziwy kapłan nauki, której tać^nuty i jął się studyów nad językiem li- ; cały swój żywot poświęcił bezinteresownie, tewskim, mając 64—65 lat; po roku pracy za- ! Dużo doświadczył niepowodzeń, ale za to nie-brał się do tłómaczenia opisu przez Juszkiewi- ! ma na nim choćby najmniejszej plamki“ cza (po litewsku) wesela litewskiego (przekład I (A. Wrześniowski). S częściło się mu jeno, gdy

i&i

rii

L-^

.3,':

,s ś£*3

îf;

Fig. 168. Kopeinicki Izydor.

drukowała „Wisła“ roku 1892). Od pracy tej odrywały ; o jedynie wycieczki naukowe: w r. 1888 wciągu pięciu miesięcy odbył podróż naukową wzdłuż Karpat od Muszyny do Żabiego, trzymając się granicy węgierskiej (wyniki podróży: „Wesele górali Bieskidowych z okolic Rabki“, „Zb wiad. do antr. kr.“ t. XII; oraz „Charakterystyka fizyczna górali ruskich“ ib. XIII); wr. 1889, w sierpniu i wrześniu, badał dzielnicę wschodnią Karpat, ale odkrycie cmentarzyska w Lipnicy pokrzyżowało mu plany. Trzecią podróż w tych samych okolicach chodziło o odznaczenia honorowe, które nie dawały środków do pracy naukowej. W roku 1877 został członkiem korespondentem Akademii Umiejętności, a w r. 1887 jej członkiem czynnym. Towarzystwa antropologiczne paryskie, londyńskie, berlińskie, floren3kie i wiedeńskie mianowały go członkiem swoim korespondentem, a takiem samem uznaniem zaszczyciły go wszystkie krajowe towarzystwa lekarskie. Od r. 1873 był członkiem komisyi archeologicznej, a od r. 1885 członkiem komisyi balneologicznej. Z d-rem J. Majerem (ob.

(„Zb. wiad. do „O kościach i czaszkach

(1891).

5.

oś

doprowadził do skutku ankietę antropologiczną nad ludnością Galicyi, której wyniki pt. „Charakterystyka fizyczna ludności galicyjskiej“ zostały ogłoszone w „Zbiorze wiad. do antr. kraj.“ 1878 i 1885. Był twórcą i redaktorem „Zbioru Wiadomości do antr. krajowej“, — dzieła, które, jak zaznacza J. Karłowicz, pozostanie na zawsze świetnym pomnikiem K-go; w ciągu lat 1877—91 wydał 15 tomów, układając je własnoręcznie i obrabiając nadesłane zasoby. K. udoskonalił kraniograf (por. Description d’un nouveau cräniographe“ w „Bull, de la Soc. d’Antlir.“ 1867). Prócz wymienionych warto zaznaczyć następujące ważniejsze prace K-go: „Quelques observations céphalometr. sur les Ruthéniens, les Russes et les Finnois de l’Est“ („Bull, de la soc. d’Anthr.“ 1869); „Anato-mo-anthropological observations upon the body of a negro“ („Anthr. Review“ 1871, oraz po polsku w „Rocz. tow. nauk. krak.“ 1871); pospołu z J. B. Davisem o zwyczajach skopców (Jour, of Anthr.“ 1870); „The Kalmuks“ (Jour, of Anthr. Inst. 1872); „Ueber den Bau der Zigeunerschädel“ (Arch. f. Anthr. 1872, praca u-wieńczona t. zw. prix Godard przez Tow. antr. paryskie); „Sur la conformation des crânes bulgaies“ („Rev. d'anthr.“ 1875). Pierwsze' jednak miejsce należy się przyczynkom do antropologii przedhistorycznej ziem polskich: „Sprawozdanie o starożytnych kościach i czaszkach ludzkich z kurhanów na Pokuciu“ („Rozpr. wydz. mat. przyr.“ II 1875, oraz w „Pamiętn. wyd. matem. — przyrod.“ 1876 II); „O grobie nieciałopaluym... w Kwaczale'' antr. kraj“ 1877); ludzkich z kurhanów w Radzyminie“ {ib.); „O kościach i czaszkach ludzkich z wykopalisk przedhist. na Podolu galieyjskiem“ {ib.); „Czaszka ze Słaboszewa“ („Zb. wiad. do au.tr. kraj“

1879); „Czaszki z grobów rzędowych w Tczewie“ {ib); „Czaszki z pow. Ostrogskiego“ {ib-.); „Uwagi... o starożytnych kościach i czaszkach z Podola galic.“ (ib.); „Czaszki i kości z 3 starożytnych cmentarzysk, zdobiono kółkami kę-błoczkoweini“ {ib. 1883); „Czaszki przedmie-szczan krakowskich z w. XVII i XVIII“ {ib. 1887), oraz „O trepanovanÿch łebkach pfed-historyckÿch v Cechach“ („Pamiątky arćheol. a mistopisne“ 1884). Nadto K. wsławił się swojemi pracami nad budową czaszki Ajnów („Pamiętnik wydz. mat. przyrod.“ 1881 i 1886). Z przyczynków do charakterystyki fizycznej ludności obecnej, prócz przytoczonej „Charakterystyki fiz. ludności galicyjskiej“: „Charakterystyka fiz. górali ruskich“ („Zb. wiad. do antr. kraj“ 1889). Z prac archeologicznych: „Poszukiwanie w Horodnicy nad Dniestrem“ („Zb. wiad. do antr. kraj.“ 1878 i 1884); „O znaczeniu wyrobów z kości i wapienia... Mnikowskich“ (dodatek do tomu IX „Zb. wiad. do Antr.“), Z zakresu etnografii: „O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych, oraz o wiadomościach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzęcym“ („Pam. 2-go zjazdu lekarzy i przyrod. polskich“ 1876); „Spostrzeżenia nad właściwościami językowemi Górali Bieskido-wych“ („Rozp. wydz filol.“ 1875); „Etnografia i etnologia“ („Enc. Wych.“); „Pieśni Górali Bieskidowych z okolic Rabki“, oraz „wesele“ u nich („Zb. wiad. do antr.“ 1888); „O góralach ruskich w Galicyi“ {ib. 1889). Drobiazgowy wykaz prac I. K-ego oraz jego życiorys przez A. Wrześniowskiegow „Gazecie lekarskiej“ 1891, oraz J. Karło wieża „Wisła“ 1891. Nadto życiorysy w „Tygodniku Illustr. (1891), „Wszechświecie“ (1891) i „Prawdzie“

!.. K.

Kopernicya, pal ma, ob. Copernicia.

Kopernik Mikołaj, genialny astronom, ojciec astronomii nowożytuej (* 19 lutego 1473 — f 24 maja 1543 w Frauenburgu). Sprawa pochodzenia K-a była przedmiotem licznych dociekań i wielu zaciętych nieraz sporów. Ród K-ów prawdopodobnie pochodził z Górnego Śląska, gdzie dotąd na południe Nissy znajdować się ma wieś Kopernik. Autorowie czescy twierdzą, że ród ten przybył na Śląsk z Czech, gdzie nazwisko K. znane jest w pamiętnikach z XIV wieku. Zamęt pewien sprowadza i nie-jednostajność pisowni: Copernicus, Coppernic, Koppernigk, a nawet Kopfernikos. Tę ostatnią pisownię chcieli niektórzy autorowie niemieccy wyprowadzać od wyrazu Kupfer—miedź, dostrzegając w tern dowód pochodzenia niemieckiego. Tak napisane nazwisko K-a jest wszakże tylko na pewnym epigramacie greckim i greckiemi głoskami; Birkenmajrr sądzi, że gdyby takie było pochodzenie nazwiska, K. znalazłby na oznaczenie miedzi wyraz grecki chalkos i przetłómaczyłby nazwisko swe na język grecki, podobnie jak to uczynił w tymże rękopisie z nazwiskiem Dantyszka, którego tam nazwał Linodesmon (tj. Flachsbinder)-, z równem zresztą uzasadnieniem można nazwisko K. wyprowadzać od kopru, a podobne kwestye sporne nigdy zapewne ostatecznie załatwić się nie dadzą. Wiadomo natomiast, że ojciec K-a, również Mikołaj, zamożny kupiec, przeniósł się między 1454 a 1458 r. z Krakowa do Torunia, gdzie wkrótce ożenił się z Barbarą Watzel-rode, córką kupca toruńskiego, Łukasza. Mikołaj był najmłodszy z rodzeństwa; starszy brat, Andrzej (f 1513); oddał się również studyom naukowym, siostra, Barbara wstąpiła do klasztoru Cystersek w Chełmie i została jego przełożoną, druga, Katarzyna, poślubiła kupca krakowskiego Gertnera. Po wczesnej śmierci ojca opiekował się Mikołajem wuj jego Łukasz Wat-zelrode, od 1489 i. biskup warmiński. Pierwsze nauki pobierał K, prawdopodobnie w szkole toruńskiej przy kościele św. Jana, następnie, być może, w Chełmnie. W 1491 r. wraz z bratem zapisał się w poczet uczniów akademii krakow-. skiej, za rektoratu Mateusza z Kobylina. W Kra-

B.

S-

"CO

Kopernik

kowie pozostawał przez trzy lata, studyując na wydziale filozoficznym nauki humanitarne i matematyczne. Czy był uczniem Wojciecha Brudzę wskiego, jest rzecz wątpliwa, w owym bowiem czasie Brudzewski matematyki nie wykłada 1; natomiast najbliższe stosunki łączyły go z Marcinem z Olkusza. W r. 1494 udał się do rezydencyi biskupa Watzelrode i za jego poradą przyjął stan duchowny; w r. 1496, o-trzymawszy zasiłek od kapituły warmińskiej, udał się wraz z bratem do Bolonii, gdzie w początku 1497 zapisał się do ksiąg stowarzyszenia „nationis Germanorum“, co wszakże nie stanowi żadnego dowodu narodowości K-a, stowarzyszenia bowiem studentów czyli nationes tworzyły się według dyecezyi, z której student pochodził. W r. 1497 uzyskał K. godność kanonika frauenburskiego, co zapewniło byt jego materyalny, tern bardziej, że wkrótce potem został i scholastykiem katedry biskupiej we Wro cławiu. W Bolonii zapisał się K. na wydział prawny, nie zaniedbywał jednak nauk matematycznych; wraz z profesorem Dominikiem No-varra obserwował d. 9 marca 1497 zakrycie Aldebarana przez księżyc. W Bolonii uczył się też języka greckiego. W 1500 r. udał się wraz z bratem do Rzymu, skąd w 1501 r. o-baj wrócili na krótko do Frauenburga, by wyrobić sobie od kapituły pozwolenie na dalsze jeszcze studya we Włoszech. Kapituła zażądała, by K. uwzględniał także i nauki lekarskie; oprócz więc prawa studyował też K. w Padwie 1501 — 1503 r. i medycynę; w r. 1503 uzyskał stopień doktora prawa w Ferrarze, a wkrótce potem wrócił do kraju. Lata 1504—1507 przepędził prawdopodobnie w Krakowie; następnie znowu kapituła warmińska dała mu pozwolenie na dalszą nieobecność w Frauenburgu, by pozostawał przy swoim wuju, biskupie Watzelrode, jako lekarz: odtąd więc, aż do śmierci biskupa (w r. 1512) przebywał na zamku w Heilsbergu, odbywając przytem z biskupem częste podróże na sejmiki pruskie, oraz na sejmy i zjazdy koronne do Krakowa i Piotrkowa. W tym czasie, w przejeździe przez Włocławek, być może, nakreślił kompas na ścianie katedry, dotąd istniejący, a który podanie K^owi przepisuje. Z 1509 r. posiadamy, pierwszą drukowaną pracę K-a, świadczącą, że poza głównym przedmiotem swych badań znajdował też czas i na zajęcie literackie; jest to bowiem przekład łaciński z oryginału greckiego Listów Teofilakta Symokatty, pisarza bizantyjskiego, żyjącego około 630 r. Listy te, obejmujące rodzaj drobnych powiastek i uwag treści obyczajowej, sielskiej i erotycznej, wydrukowane zostały w oficynie Jana Hallera w Krakowie i poświęcone biskupowi Watzelro-demu. Z dołączonej przedmowy wierszowanej Wawrzyńca Korwina, profesora akademii krakowskiej, dowiadujemy się, że znane już wtedy były pomysły K-a o ruchach ziemi. — Po

śmierci wuja K. zamieszkał stale we Frauenburgu; wiadomy jest tylko dwukrotny jego pobyt na zamku w Olsztynku, gdzie przebywa! jako rządca dóbr kapituły; Birkenmajer wykrył nadto, że 29 stycznia 1534 r. obserwował K, zaćmienie księżyca w Krakowie, gdy dotąd zgoła nie wiedziano, że w tym czasie tam się znajdował. Przy wyborze nowego biskupa, po śmierci Watzelrodego, wybuchły nieporozumienia, przyćzem K. stanął po stronie króla i prawa rzeczypospolitej wraz z kanonikiem Tydema-nem Gize, późniejszym biskupem chełmińskim, a następnie warmińskim, z którym łączyły go stałe stosunki przyjaźni.—W Frauenburgu urządził obserwatoryum w jednej z wież kanonickich kapituły; do dostrzeżeń posługiwał się głów nie przyrządem zwanym triquetrum, który własnoręcznie sobie zbudował; posiadał jednak i inne narzędzia ówczesne, Obserwacye zresztą prowadził niezbyt liczne, o tyle, o ile do celów jego były niezbędnie potrzebne, przedewszystkiem ~zaś pochłaniały* go badania i rozumowania teoretyczne. — W pierwszych latach pobytu we Frauenburgu wezwany był wraz z Marcinem z Olkusza na sobór laterański 1514 r. dla poprawy kalendarza; odmówi! jednak temu żądaniu, nie ukończył bowiem jeszcze był swych dochodzeń, mających na celu ścisłe oznaczenie długości roku, co-musi być podstawą należytej reformy kalendarza. Sobór rzeczywiście odłożył sprawę tę aż do czasu wykończenia robót przygotowawczych. W 1522 r. był deputowanym od kapituły na sejmik w Grudziądzu, zwołany dla usunięcia nieporozumień z wielkim mistrzem krzyżackim księciem Albertem; szło tam głównie o poprawę monety,' stopa bowiem mennicza w Ziemiach Pruskich uległa była nadmiernemu obniżeniu, co wywierało wpływ szkodliwy na rozwój stosunków handlowych. K. popierał wniosek komisarzy królewskich: porównania monety pruskiej z polską, a król poruczył mu wypracowanie wniosków do poprawy rzeczy menniczej w Polsce. Wskutek tego K. opracował rzecz „Optima monetae ćudendae ratio“ (1526). Nie doczekał się jednak K. urzeczywistnienia swych projektów, świadczących w każdym razie o przywiązaniu jego do rzeczypospolitej, i w r. 1530 usunął się od udziału w sprawie reformy monetarnej.—Nieco wcześniej napisał krytykę nowej teoryi astronoma Wernera „De motu octavae splierae“, w formie listu do Bernarda Wapowskiego, który mu dzieło to do oceny był nadesłał. W czasie tym pomysły K-a o ruchach ziemi były już zapewne powszechnie znane, ściągały mu bowiem wrogów i szyderców, a w Elblągu trupa aktorów wędrownych wydrwiła nowy układ świata. Na napaści takie pozostawał K. obojętnym. „Cóż to mnie obchodzi?—mówił —nauki mojej tłum nie rozumie, a czego on żąda, tego ja nie pragnę.“ Pierwszą pobieżną wiadomość o swej teoryi wyłożył K. w piśmie, którego pierwszą kopię nie-

zupełną odnalazł dopiero w J877 r. Curtze w cesarskiej bibliotece w Wiedniu, a drugą, zupełną, Lindhagen w Sztokholmie. Pismo to ma tytuł: „Nicolai Copernici de hypothesibus motuum coelestium a se constitutis Commenta-riolus“. W traktacie tym stawia K. jasno zasadnicze twierdzenia swej teoryi: „Pozorne ruchy gwiazd na sklepieniu niebieskiem powstają nie wskutek obrotu samego sklepienia, ale wskutek obrotu ziemi. Ziemia mianowicie z całem jej najbliższem otoczeniem obraca się raz na dobę około swej osi tak, że oba bieguny zachowują przytem niezmiennie swe położenie, firmament zaś pozostaje nieruchomym. Ruch pozorny słońca nie jest skutkiem jego własnego/ ruchu, ale polega na ruchu ziemi i jej sfery. Z nią okrążamy słońce, podobnie jak każda inna planeta. Ziemia ma tym sposobem kilka ruchów własnych. To, co się nam w ruchu planet przedstawia jako ruch prosty lub wsteczny, nie jest następstwem ruchu ich rzeczywistego, ale powstaje skutkiem ruchu ziemi. W ten sposób ruch ziemi wystarcza dla objaśnienia różnorodności i rozmaitości zjawisk na niebie“. Twierdzenia, że ziemia pozostaje w ruchu, nie podaje K. „lekkomyślnie za przykładem pitagorejczyków. Gdyż pogląd dotychczasowy przyrodoznawców na ziemię, jako zostającą w spokoju, opiera się prze-dewszystkiem na zjawiskach. Pogląd ten upada, właśnie bowiem na podstawie zjawisk osiągamy przekonanie, że ziemia się obraca.“ Sądzono, że traktat ten napisany został około r. 1533; Birkenmajemajer wszakże wykazał, że powstał niewątpliwie daleko wcześniej, zapewne przed 1512 r., gdy wielkie dzieło K-a „De revolutionibus“ nie było jeszcze skreślone, szczegółowy bowiem mechanizm heliocęntry-czny    jest tu    zupełnie    odmienny ,    aniżeli w dziele    głównem. Najpóźniej około 1515    r., wnosi Birkenmajer, przekonał

się K. na podstawie dostrzeżeń, że cały szereg twierdzeń, w traktacie tym zawarty, wymaga znacznego sprostowania. Prawdopodobnie „Com-mentariolus“ przesłany był osobie zaufanej jako list, z którego porobiono owe odpisy niedawno znalezione. W każdym razie odpisy .te przyczynić się mogły do rozgłosu nowej nauki, a mamy liczne dowody, że śród uczonych ówczesnych żywe budziła ona zaciekawienie. W listopadzie 1536 r. kardynał Mikołaj Schönberg zwrócił się do K. z wezwaniem, by dzieło swe jak najprędzej światu ogłosił: „Dlatego, mężu głęboko uczony, jeżeli ci nie będę natrętnym, proszę cię i błagam jak najusilniej, ażebyś całe to swoje odkrycie miłośnikom nauki zakomunikował i poszukiwania swoje nad układem świata wraz z tablicami i wszystkiem, co do tego przedmiotu należy, jak najśpieszniej do mnie nadesłał“. W 1537 r. umarł biskup warmiński Mikołaj Ferber, a w liczbie kandydatów przedstawionych przez Zygmunta I kapitule do wyboru na trzeciem miejscu znajdował

się K. Wybrany został wtedy Dantyszek, a stosunki z nim K-a ułożyły się wkrótce w sposób dosyć przykry, zapewne z powodu przyjaźni łączącej K-a z kanonikiem Aleksand. Skultetem, którego Dantyszek podejrzewał o odszczepieństwo od katolicyzmu. — Najgorliwszych stronników nauka K-a zyskała widocznie w Wittemberdze. Wcześnie zasady nowej teoryi przyjął zwłaszcza profesor tameczny Erazm Reinhold, który już w 1544 r. obliczać zaczął tablice astronomiczne do nowego układu świata zastosowane, a inny profesortegoż uniwersytetu, 25-letni Joachim * Re_tyk (właściwie Jerzy Joachim von Lauchen, C /zwany Rhäticus od starożytnej⁻Recyl, sfkąd po- ’ chodził), porzucił swą ~ katedrę matematyki i przybył do Frauenburga w 1539 r., by przez osobiste zbliżenie się do K-a naukę jego dokładnie poznać. Przyjaźń Retyka w ciągu dwuletniego jego pobytu we Frauenburgu śród utrapień ostatnich lat życia była niewątpliwie dla K-a pożądaną osłodą. Retyk stał się istnym apostołem nauki K-a, ogłosił bowiem Pierwsze opowiadanie o nowym układzie świata: „Ad clarissimum virutn D. Joan. Scho-nerum de libris revolutionum eruditissimi viri et mathematici excelentissimi reverendi D. Do-ctoris Nicolai Copernici Torunnaei, canonici varmiensis, per quendam juvenem mathemati-cae studiosum, narratio prima“ (Gdańsk 1540). Pismo to, a właściwie list do Jana Schonera, nauczyciela gimnazyum w Norymberdze, zawiera tylko wyciągi z księgi trzeciej dzieła o obrotach ciał niebieskich; opowiadania dalsze nie wyszły. Pomimo jednak nalegań Retyka i innych przyjaciół K. zwlekał z ogłoszeniem swego dzieła, przewidując niechęć i wrzawę, jakie nowe jego poglądy wzniecić mogą. Zamierzał pierwotnie wydać jedynie tablice biegu ciał niebieskich, obliczone na podstawie nowej teoryi, któraby tedy pozostała dla ogółu nieznaną, gdy matematycy mogliby ją odgadnąć ze sposobu, jak tablice były układane. Dopiero u samego schyłku życia ustąpił K. namowom Gizego i najpierw, jakby wstęp do wielkiego swego dzieła, ogłosił wyjątek z niego/obejmujący trygonometryę: „De lateribus et augulis triangulorum libellus eruditissimus et utilissimus, cum ad plerasque Ptolomaei [tak] de-monstrationes intęlligendas, tum vero ad alia multa scriptus a clarissimo et dmtissimo viro D. Nicolao Copernico Toronensi. Additus est Canon semissium subtensarum linearum in cir-culo. Excusùm )Vittenbergae per Joannem Luft, 1542.“ Jak widzimy z tytułu, wykład ten trygonometryi obejmuje i tablicę wstaw, które są tu obliczone dla każdej minuty kąta z siedmiu cyframi dziesiętneini; wydaniem dzieła zajmował się Retyk, który w tym czasie wrócił już do Wittembergi. W następnym roku 1543 zjawiło się i główne dzieło K-a; był to już wszakże ostatni rok jego życia, a według podania pierwszy egzemplarz wiekopomnego

swego dzieła otrzymał wielki astronom już na łożu śmierci. Na dwa lata przed śmiercią, w r. 1541, odbył jeszcze K. podróż do Królewca, dokąd go wezwał Albert, książę pruski, dla udzielenia pomocy lekarskiej jednemu z jego dygnitarzy. W końcu 1542 r. K. uległ paraliżowi, a życie zakończył 24 maja 1453 r. Zwłoki złożono w katedrze frauenburskiej, gdzie następnie, około 1580 r., wzniósł mu pomnik biskup warmiński Marcin Kromer. Książki, któ re były własnością K-a, w części własnoręczne-mi jego uwagami opatrzone, przechowywane były w Frauenburgu i w czasie wojen szwedzkich, zabrane przez Szwedów, dostały się do biblioteki uniwersytetu w Upsali, gdzie się dotąd znajdują.—Uzyskawszy zezwolenie K-a na wydanie jego dzieła, Gize przesłał je "bezwło-cznie Retykowi, który oddał je do druku w Norymberdze. Z początku sam Retyk czuwał nad drukiem; gdy jednak w tym czasie po raz drugi porzucił katedrę w Witteinberdze i przeniósł się do Lipska, zadanie to przejął Andrzej O-siander (inaczej Hossmann). Tytuł pierwotny dzieła brzmiał „De revolutionibus“, ale Osiander nadał tytuł ściślej określony: „De revolutionibus orbium coelestium“. Bardziej samowolnie postąpił jednak z przedmową autora, usunął ją bowiem zupełnie i zastąpił przedmową przez siebie napisaną, mającą tytuł „Ohypotezach tego dzieła“ (De hypothesibus hujus operis). W przedmowie tej stara się wydawca wmówić w czytelnika, że autor w dziele swojem pragnął wyprowadzić jedynie nową hypotezę matematyczną, która do zrozumienia jest dostępniejsza, aniżeli dawna hypoteza Ptolemeusza. Czytamy tam dalej, że zadaniem jest astronomów „historyę ruchów niebieskich zestawić według starannych i ścisłych dostrzeżeń, aby stąd wyprowadzić ich przyczyny, albo też, gdy prawdziwych przyczyn nie znamy, obmyślić hypotezy, na których podstawie, według zasad geometryi, ruchy te dałyby się dokładnie obliczyć, zarówno na przyszłość, jak i w czasie przeszłym... Nie potrzeba bynajmniej, by hypotezy te były prawdziwe, a nawet, by były prawdopodobne, ale wystarcza, gdy prowadzą do rachunków zgodnych z dostrzeżeniami... Niech nikt pod względem hypotez czegokolwiek pewnego od astronomii nie oczekuje, gdyż nic podobnego osiągnąć nie może, inaczej bowiem, gdy za prawdę przyjmuje co do innych celów obmyślone było, mógłby z nauki tej wyjść głupszym aniżeli do niej przystąpił“. Przedmowie tej, która stara się fałszywie przedstawić cały kierunek dzieła Kopernika, przeczy wyraźnie istotna przedmowa autora zwrócona do „Jego Swiętobliwości papieża Pawła III“, która rozpoczyna się od słów: „Wiem ja dobrze, Ojcze święty, że skoro dowiedzą się niektórzy, iż ja w dziele swojem przyznaję ziemi pewne biegi, zaraz przeciwko mnie powstaną i potępią zdanie moje... Przyjmują oni wielowiekowym sądem utwierdzone

Wielka Encykl. Powsz. Ilustr Zeszyt 302b Tom XXXVIII.

zdanie, że ziemia nieporuszona w przestrzeni nieba jest jakby jej punktem środkowym; ja zaś, ponieważ przeciwnie utrzymuję, że ziemia podlega biegowi, długo wahałem się, czy mój wykład dowodzący jej biegu miałem światu ogłosić, lub też czy nie lepiej byłoby iść za przykładem uczniów Pytagorasa i innych uczonych, którzy, nie piśmiennie, lecz ustnie podawać zwykli byli tajemnice filozofii jedynie krewnym i przyjaciołom, jak świadczy list Lizyda do Hipparcha“. Pomimo to, mówi dalej K., przyjaciele jego, zwłaszcza Mikołaj Schönburg, kardynał kapuański, i Tideman Gize, biskup chełmiński, wymogli na nim, że obecnie oddaje do druku dzieło, pozostające w ukryciu, nie od dziewięciu, ale od czterykroć dziewięciu lat. Następnie stara się K. ochronić od wszelkich napaści, odwołując się z jednej strony do twierdzeń niektórych pisarzy starożytnych, przyjmujących również ruch ziemi, z drugiej zaś przytaczając, że pisarze zupełnie prawowierni, ojcowie Kościoła, bardzo osobliwe poglądy w kwestyach astronomicznych wypowiadali. —Przeciw fałszerstwu Osiandra K. protestu założyć już nie zdołał, dzieło bowiem wydrukowane doszło go już na łożu śmierci. Osiander postąpi! tak zapewne ze względu na Lutra i jego stronników, którzy bardzo ostr.i przeciw nauce o ruchach ziemi występowali. — Należy nam teraz przedstawić krótko treść wielkiego dzieła Kopernika.—Jest rzeczą prawdopodobną, że jak słońce i księżyc, tak też cały świat jest kulisty; jest to bowiem postać najdokładniejsza i najobszerniejsza. Jak kropla wody przyjmuje postać kulistą, tak też dzieje się z ciałami niebieskiemi, tak też i z ziemią. Dalej zastanawia się K. nad ruchem tych ciał, czy jest jednostajny i nieprzerwany, czy też składa się z ruchów kołowych. Przyjmuje się w ogólności, że ziemia znajduje się w środku świata, a pogląd przeciwny uważa się za niedorzeczny. Skądże jednak wiemy, że ziemia jest nieporuszona i że raczej rzeczy nie mają się przeciwnie? Jeżeli weźmiemy pod uwagę niezmierną odległość ciał niebieskich, niepodobna nam wyobrazić sobie zgoła, że przebiegać mogą drogę tak olbrzymią w ciągu 24 godzin. A skądżeż zresztą świat tak nieskończenie wielki miałby wirować dokoła ziemi tak drobnej? Starożytni szukali innych jeszcze dowodów nieruchomości ziemi i przytaczali w tym celu dążność ciał do zbiegania w kierunku bezpośrednim ku środkowi ziemi; gdyby zaś ziemia się obracała, nie mogłoby być mowy o ruchu zwróconym ku środkowi ziemi, a chmury rozproszyłyby się zapewne od wirującej ziemi. Na podobne zarzuty odpowiada K. następnemi słowy: „Uważam ciężkość jako dążność naturalną, złożoną przez Stwórcę w cząstki najdrobniejsze, wskutek czego zmierzają one do łączenia się w całość i do skupiania w kule“. Obawa Ptolemeusza, że ziemia wirująca musiałaby się rozproszyć, jest płonna, niebezpieczeństwo to bowiem w daleko większej mierze groziłoby sferze gwiaździstej, .obracającej się z szybkością szaloną. —Dalej wykazuje autor, że popadamy w sprzeczności, gdy ziemię mieścimy w punkcie środkowym, a Wenerę i Merkurego wraz z ich epicyklami przenosimy pod lub nad słońce; sprzeczności te jednak ustępują, jeżeli przyjmiemy naukę Marcyana Ca-pelli, według której obie te planety krążą dokoła słońca po drogach kołowych, a mianowicie Merkury po drodze mniejszej, aniżeli We-nera. Toż samo ma miejsce, jeżeli wyobrazimy sobie dalej, że Saturn, Jowisz i Mars również dokoła słońca krążą. Kopernik przypisał ziemi ruch trojaki: obrót wirowy dokoła osi, obieg roczny dokoła słońca, i wreszcie ruch trzeci, skutkiem którego oś ziemi wykonywa w ciągu roku obrót dokoła bieguna ekliptyki w kierunku przeciwnym znakom zodyakalnym. Obecnie przypisujemy ziemi jedynie dwa pierwsze ruchy; trzeci zaś, od którego zależeć miało następstwo pór roku, okazał się zbytecznym, rozumiemy bowiem, że oś ziemi utrzymuje się w położeniu niezmiennem i w różnych punktach swej drogi zachowuje kierunki równoległe.— W ten sposób wyjaśnił Kopernik dobrze zawiłość w biegu planet, ujawniającą się w ich ruchu naprzemian prostym i wstecznym (ob. Planety), natomiast nie zdołał również dobrze zdać sprawy z pierwszej nierówności planet, polegającej na niej ednostaj ności ich ruchu, co Ptolemeusz tłómaczył dokładnie /.a pomocą swoich epicyklów. To usprawiedliwia poniekąd Ty-chona Brahe, że w części przynajmniej wrócił do układu Ptolemeusza, gdy z bardzo ścisłych swych dostrzeżeń zebrał materyał do ułożenia tablic, które z systemem świata dawnym zgadzały się lepiej, aniżeli z nowym.—Rozdział 10 księgi pierwszej dzieła o obrotach, „O porządku ciał niebieskich“, obejmuje rysunek przedstawiający rozkład dróg planetarnych: „Najpierw-, szą i najwyższą ze wszystkich jest sfera gwiazd stałych, która siebie samą i wszystko obejmuje i dla tego nieruchoma; jest to miejsce wszechświata, do którego bieg i położenie wszystkich gwiazd odnosić można, a lubo niektórzy utrzymują, iż ta sfera w pewny sposób się porusza; że to się jednak tylko wydaje, przy wykładzie biegu ziemi przyczynę zaznaczymy. Za tą sferą idzie najpierwsza z gwiazd ruchomych, Saturn, w 30 lat kończący swój obieg. Po nim Jowisz, w 12-letnim peryodzie przebiegający drogę. Potem Mars we dwóch latach peryod kończący. Czwarte z porządku miejsce zajmuje okrąg roczny, w którym, jak powiedzieliśmy, mieści się ziemia z drogą księżycową, jakby epicyklem. Na piątem miejscu jest Wenus, która co dziewięć miesięcy powraca. Szóste nareszcie miejsce zajmuje Merkury, w przeciągu 80 dni obieg kończący. W środku zaś wszystkich znajduje się słońce. Któż albowiem w tej najpiękniejszej świątyni mógłby umieścić

tę pochodnię, w innein lub stosowniej szem miejscu, jak nie w tem, z któregoby wszystko o-świecać mogła? Albowiem niektórzy trafnie je zowią latarnią świata, inni duszą, a inni rządcą. Trysmegist zowie je widzialnym Bogiem, a Elektra Sofoklesa widzącym wszystko. Tak, zaiste, jakby na tronie królewskim, stojące słońce rozrządza gromadą gwiazd koło niego krążących. Ziemia także nie jest pozbawioną posługi ze strony księżyca, lecz, jak Arystoteles mówi o zwierzętach, ma on bardzo wielkie spowinowacenie z ziemią. Albowiem w ciągu tego czasu ziemia upłodnioną bywa od słońca i zbogaconą corocznym plonem. W tem rozłożeniu ciał niebieskich widzimy zadziwiającą sy-metryę świata i pewny harmonijny związek między biegiem planet a wielkością ich dróg, jakiego innym sposobem znaleźć nie można. Jakoż pilnie roztrząsający badacz może tu spo-strzedz: dla czego bieg kierunkowy i wsteczny pokazuje się większym włJowiszu niż w Saturnie, a mniejszym niż w Marsie, i znowu większym w Wenerze niż w Merkurym, i takie powtarzanie się ruchów częstszem pokazuje się w Saturnie niż w Jowiszu, a jeszcze rzadszem w Marsie i Wenerze, niż w Merkurym. Nadto Saturn, Jowisz i Mars, gdy ich wschód przypada wieczorem, bliższe są ziemi, aniżeli w czasie ich zasłonienia i ukazania się przy słońcu. Najbardziej zaś Mars, świecący w nocy nad poziomem, wielkością swoją zdaje się dorównywać Jowiszowi, i tylko kolorem czerwonawym różni się od niego, przy złączeniu zaś widzimy go zaledwie drugiej wielkości gwiazd dochodzącego, jak to wiadomo jest dostrzegaczom z pilnych spostrzeżeń. To wszystko od jednaj i tej samej przyczyny pochodzi, a tą jest bieg ziemi. Ponieważ zaś nic podobnego nie widzimy w gwiazdach stałych, to dowodzi, że ich odległość jest tak niezmierną, iż sprawia, że nawet droga roczna ziemi, albo raczej jej obraz z tej odległości z oczu znika; albowiem każda rzecz widzialną jest w pewnej oznaczonej odległości, którą gdy przejdzie, już jej nie widać, jak się to dowodzi w optyce. Że między najdalszym z planet Saturnem a slerą gwiazd stałych znajduje się jeszcze wielka przestrzeń, pokazują to migocące się ich światła, którą to wskazówką najwydatniej różnią się od planet, i że należało, aby między ciałami stałemi a ruchomemi największa zachodziła różnica. .Otóż to jest tak wielkie dzieło Najwyższego“ (Przekład Baranowskiego).—Przytoczyliśmy ustęp ten dlatego, iż obejmuje on niejako najistotniejszą treść nauki K-a, a zarazem daje przykład jego wykładu stanowczego i przekonywającego, mowy jasnej, zapałem poetycznym nieraz wspartej; dla tego i dziś jeszcze dzieło K-a czytane być może z prawdziwą przyjemnością i łatwo jest zrozumiałe, co o ówczesnych książkach rzadko kiedy tylko powiedzieć można.—Rozdział 11-ty pierwszej księgi podaje dowody trojakiego ruchu ziemi

rozdział 12-ty obejmuje wykład o wielkości linij prostych w kole i zawiera tablicę cięciw, a raczej wstaw, tablica bowiem podaje połowy cięciw łuków podwojonych dla kątów od 0° do 90°, obliczanych co 10' przy promieniu przyjętym za 100 000. Dwa dalsze rozdziały, kończące księgę pierwszą, stanowią wykład trygo-nometryi płaskiej i kulistej.—Księga druga traktuje o różnych zadaniach wchodzących w zakres astronomii sferycznej, a ra końca zawiera katalog gwiazd stałych, który od spisu Ptolemeusza tem się różni, że za początek długości nie jest obrany punkt równonocny, ale pewna gwiazda stała, mianowicie y Barana, gdyż, mówi K.: „położenia gwiazd nie należy odnosić do punktów równonocnych, które się z postępem czasu zmieuiają, ale punkty równonocne należy odnosić do sfery gwiazd stałych“. Gwiazdy uporządkowane są według gwiazdozbiorów z dokładnem wskazaniem ich położenia, jak np. w Niedźwiedzicy wielkiej: gwiazda na nozdrzu, na oczach wprzód idąca, druga po niej następująca, i t. d. — Księga trzecia traktuje o ruchu rocznym ziemi ze stanowiska lieliocen-trycznego, o poprzedzaniu punktów równonocnych, o zmianie pochyłości ekliptyki i t. d. Księga czwarta podaje teoryę biegu księżyca, która w ogólności polega jeszcze na zasadach Ptolemeusza, chociaż wprowadza znaczne uproszczenia. Dwie ostatnie wreszcie księgi zajmują się teoryą biegu planet, przystosowaną do zasad poglądu heliocentrycznego; tu więc K. odstępuje zupełnie od budowy Ptolemeusza; bieg planet oznacza, zestawiając obserwacye dawne ze swemi własnemi; jedynie tylko co do Merkurego poprzestać musiał wyłącznie na dostrzeżeniach obcych, przez całe życie bowiem nie widział tej planety, gdyż, jak mówi, zawsze mu ją wyziewy Wisły zasłaniały. Z teoryi swej wyprowadza wreszcie K. sposób wynajdywania względnych odległości planet od słońca, t. j. o-znaczania stosunków tych odległości do odległości ziemi od słońca, chociaż istotna długość tej miary, za jednostkę przyjętej, pozostaje nieznaną. Dochodzenie to polega na tej zasadzie, że droga pozornie przez planetę dokoła jej i-stotnego położenia opisywana jest tylko odzwierciedleniem drogi ziemi dokoła słońca. Im bliżej przeto obserwator znajduje się względem planety, tem większą wydawać się musi droga pozorna przez nią opisywana. Na tej zasadzie obliczone przez K-a stosunkowe odległości planet od słońca nieznacznie tylko odstępują od rezultatów późniejszych, według trzeciego prawa Keplera (ob.) osiągniętych. — W ogólności dzieło K-a obejmuje te działy nauki, które według terminologii dzisiejszej nazwać można astronomią sferyczną i teoretyczną, miało więc zastąpić dawny „Almagest“, który przetrwał lat 1400 jako jedyny podręcznik astronomii. Zwycięsko usunął K. zasadniczy punkt całej teoryi Ptolemeusza, nieruchomość ziemi; oswobodzić się jednak nie zdołał od krępujących poglądów Arystotelesa, które nad umysłami ówczesnemi w całej jeszcze pełni panowały. Przyjmował więc K., że ciała niebieskie koniecznie ulegać mogą ruchowi jedynie kołowemu i jednostajnemu, a stąd napotykał trudności nieprzezwyciężone w wyjaśnieniu pierwszej nierówności planet, tyczącej się ich biegu zmiennego. Dlatego uciec się musiał do dawnych kół inimośrodko-wych i epicyklów, chociaż potrzebował znacznie mniejszej ich liczby, aniżeli Ptolemeusz, gdyż po uruchomieniu ziemi splot kół takich stał się zbytecznym do wyjaśnienia drugiej nierówności planet: ich biegu naprzemian prostego i wstecznego. Na tem też polega wielka i wiekopomna zasługa K-a w dziejach nauki. Astronomia grzęzła w zawiłościach, które jej rozwój tamowały; uproszczenia przez K-a wprowadzone dalszy jej rozwój utorowały. Trudności, które pozostały jeszcze w teoryi heliocen-trycznej K-a, usunął dopiero Kepler, gdy porzucił ostatnie ślady pojęć Arystotelesa, że w biegach ciał niebieskich ruch kołowy jedynie panować może, i wykazał drogi eliptyczne planet.—W ogólności nauka K-a w ciągu pierwszych dziesięcioleci po śmierci mistrza słabo się rozprzestrzeniała, już to dlatego, że nie przez wszystkich było rozumiana, już stąd, że nie chcieli jej zrozumieć lub przestudyować ci, co uczyli astronomii według systemu- Ptolemeusza, którym tedy trudno było przystosować się do zasad tak odmiennych. Przyczynił się do tego zapewne i wpływ Tychona Brahe, który naukę K-a odrzucił. Kościół katolicki nie widział początkowo nic zdrożnego w nowym systemacie świata; papież Paweł III przyjął dedykacyę dzieła o obrotach, a Grzegorz XIII uważał za rzecz konieczną oparcie nowej reformy kalendarza na podstawie tablic pruteńskich, które obliczone zostały na zasadach teoryi heliocentrycznej. Luter natomiast oświadczył się jawnie przeciw nowemu układowi świata: „Szaleniec—miał powiedzieć— wywrócić chce całą naukę astronomii, ale Pismo święte mówi nam, że Jozue słońce, a nie ziemię zatrzymał“. Podobnież i Melanchton potępił teoryę K-a, jako niezgodną z biblią, wzywając władzę doczesną, by wystąpiła przeciw nauce „astronoma sarmackiego, który porusza ziemię i utwierdza słońce“. Następnie teologowie protestanccy silniej się jeszcze przywiązali do głosek biblii; Kepler nawet otrzymał napomnienie, by o K-u pisał z wielką ostrożnością, a jego układ przedstawiał jedynie jako hypotezę, unikając odwoływania się do ustępów Pisma świętego. W tym czasie wystąpili przeciw K-owi i teologowie katoliccy, z wielką nawet gwałtownością, zwłaszcza Jan Baptysta Morin w piśmie „Złamane skrzydła ziemi“ (Alae terrae fractae). W sposób bardziej' naukowy, ale bez powodzenia, starał się naukę K-a obalić Jan Baptysta Riccioli wielkiem dziełem astronomi-cznem „Allmagestum novum“ (Bolonia 1651) oraz późniejszem jego uzupełnieniem „Astronomia reformata“ (1665). Rzecz dziwna, że nawet Franciszek Bacon, który przecież cały obszar wiedzy pragnął przekształcić i poglądom dawnym walkę wypowiedział, ujawnił niechęć do heliocentrycznego pojmowania układu świata; Kopernik był to według niego człowiek, który pragnie różne swe pomysły naturze narzucić, jeżeli tylko zgadzają się z jego rachunkami. Jawne zresztą uznawanie nauki K-a groziło niebezpieczeństwem, jak świadczą nie- j szczęśliwe losy Giordana Bruno i Galileusza, oraz zupełne potępienie nauki *o obrotach ziemi przez Kościół (ob. Galileusz, str. 575 — 77). Jednakże Galileusz właśnie nieprzepartą swą dyalektyką i odkryciami swemi zapewnił zwycięstwo nowej nauce, którą współcześnie udo-ckim św. Anny 1823, z napisem: „Sta sol, non moveare“; trzeci, dłuta Godebskiego, umieszczony został r. 1900 na dziedzińcu Biblioteki Jagiellońskiej r. 1900, przy obchodzie 500-le-tniej rocznicy wznowienia Wszechnicy Jagiellońskiej. We Frauenburgu umieścił tablicę pamiątkową Kromer roku 1580, a współcześnie w Toruniu w kościele św. Jana wzniósł pomnik K-a Melchior Pyrnezius Krakowianin; w tymże kościele jest pomnik wzniesiony przez księcia Józefa Aleksandra Jabłonowskiego, wojewodę nowogrodzkiego, w końcu wieku ośmnastego. Wreszcie w r. 1853 wystawiony został, staraniem obrońców niemieckiej narodowości K-a, pomnik jego wykonany przez Tiecka w Berlinie na placu publicznym, z napisem: „Nicolaus Co-pernicus Thorunensis. Terrae motor,- Solis Cae-

if

firn

(Q)'

Ir

®avs a»®Łi@aa© A Lim AesjftlD;

7\

Çfÿ—

ZIL

MOisswmwTsm.

IPIEÂMïWIE sÆnKr

i?

Fig. 169.

lique stator“. W Poznaniu biust K-a, dłuta Brodzkiego znajduje się w muzeum Towarzystwa Przyj. nauk. Jest nadto pewna liczba medali wybitych no cześć K-a, z których najważniejszy sporządzony został w Paryżu r. 1820 staraniem Adryana Krzyżanowskiego, z powodu rozbudzonego wtedy sporu o narodowość K-a.— Staraniem Artura Wołyńskiego (ob.) powstało Muzeum K-a w Rzymie, w którem zebrano liczne pamiątki dotyczące jego osoby, oraz dowody jego pochodzenia polskiego. W r. 1873 obchodzono uroczyście cztercchsetną rocznicę urodzenia K-a, a przy tej sposobności zebrano w Warszawie fundusz 15 000 rubli na stypen-dyum imienia K. dla uczniów wydziału matematycznego uniwersytetu warszawskiego. Towarzystwo przyrodników we Lwowie ma nazwę towarzystwa imienia K-a. Jedna z ważniejszych gór na księżycu (ob.) nosi nazwę K-a.—Pierwsze wydanie dzieła K-a, jak przytoczyliśmy wy-

skonalił i utwierdził Kepler, a następnie Newton. Pomimo to wszystko wszakże dzieła, w których nauka K-a wykładana i broniona była, z indeksu książek przez kościół zakazanych usunięte zostały ostatecznie dopiero w r. 1835.—

Pamięć Kopernika uczczono pomnikami w Warszawie, Krakowie i Toruniu.—Już rząd Księstwa Warszawskiego zamierzył wznieść pomnik w Toruniu r. 1809, zanim jednak zdołano to urzeczywistnić, Toruń przyłączony został do Prus, a na wniosek Staszica Towarzystwo przyjaciół nauk postanowiło z powodu zmiany okoliczności pomnik ten wystawić w Warszawie; koszt poniósł przeważnie Staszic i pomnik pomysłu Thorwaldsena, umieszczony przed gmachem Towarzystwa przyjaciół nauk, odsłonięty został 11 maja r. 1829. Posąg wyobraża K-a w postawie siedzącej, ze sferą armilarną w jednej i cyrklem w drugiej ręce, z napisami: „Nicalao Co-pernico grata patria“ i „Mikołajowi Koperniko- | wi rodacy“.—W Krakowie znajdują się trzy j żej, ukazało się w Norymberdze w r. 1543. Pełny pomniki K-a: pierwszy wzniesiony przez księ- ' jego tytuł brzmi (w prz.pols.): „Mikołaja Kopernika dza Dobieckiego, kanclerza krakowskiego, w o- | Toruńczyka o obrotach ciał niebieskich ksiąg grodzie jego na Stradomiu 1820; drugi przez sześcioro. Otrzymujesz, czytelnika pilny, w tein księdza Sierakowskiego w kościele akademi- ¹ dopiero co zrodzonem i wykończonem dziele ru-

chy zarówno gwiazd stałych jak i błędnych, zestawione według dostrzeżeń dawnych i nowych, oraz nowemi i zdumiewającemi teoryami zbo-gacone. Zarazem otrzymujesz tablice najdogodniejsze, z których możesz je na każdy czas dowolny najłatwiej obliczyć. Dla tego kup, czytaj i korzystaj. AYetopirpYjtoę    elorrw (tj. nie-

rede auf Copernicus“ (Lipsk 1743); Lichtenberg „N. C.“ („Vermischte Schriften“ t. 5, Getynga 1803, Kästner „Geschichter der Mathematik“ (t. 2, Getynga, 1797). Jan Śniadecki „Rozprawa o K-u“ (napisana na konkurs ogłoszony przez Towarzystwo przyjaciół nauk w Warszawie i zamieszczona w jego rocznikach 1802, następnie kilkakrotnie przedrukowana; przekład francuski Tęgoborskiego „Discours sur Copernic“, ^1803, angielski, włoski i perski); Ideler „Ueber das Verhältuiss des C. zum Alterthum“ (Berlin 1810); Westphal „N. C.“ (Konstancya 1822); Hube „O zasługach K-a w astronomii“ (Rocznik Tow. naukowego krak. 1841); A. Krzyżanowski (1844), Lach Szyrma (1844); Czyński „K. et ses travaux“ (Paryż 1847); Bartoszewicz (w wydaniu warśzawskiem dzieła o obrotach, 1854); D. Szulc „Życie M. K-a“ (Warszawa 1855); Flammarion „Vie de C.“ (1872, przekład polski F. Sulimierskiego, 1873); Ks. Ignacy Polkowski „Żywot M. K-a“ (Gniezno 1873), oraz Kopernikiana, czyli materyały do pism i ży-ia M. K.“    (2 t , Gniezno 1873); Karliński

Żywot K-a i jego naukowe zasługi“ (Kra-ów 1873); Hipler „Spicilegium Coperni-canum “ (Braunsberga 1873); K. Littrow „N.    C.“ (w „Kalender für alle Stände“

1873); M. Curtze „Reliquiae Copernicanae“ (Lipsk, 1875); Leopold Prowę „Zur Biographie von N. C.“ (Toruń 1853); oraz „N. C.“ (2 tomy 1883—84; t. 2 jest zbiorem dokumentów. Pro-we jest głównym szermierzem narodowości niemieckiej wielkiego astronoma); G. Romer „Beiträge zur Beantwortung der Frage nacli der Nationalität des N. C.“ (Wrocław, 1872; o-bejmuje dowody polskiego pochodzenia K-a); D. Berti „Copernico e le vicende del sistema copernicano in Italia nella seconda meta del secolo XVII“ (dzieło poświęcone senatowi miasta Krakowa, Rzym 1876); Schiaparelli „I pre-cursori di C-o nelPantichitä“ (Medyolan 1873)) Brandowski „O łacinie M. K-a“ (Poznań 1876); Studnicky (w zbiorze „Bohatyrové ducha“, Praga 1894); H. Merczyng „M. K. Życie i działalność naukowa“ (Petersburg 1898, w zbiorze „Życiorysy sławnych Polaków“); L. A. Birken-majer „Studya nad pracami Kopernika, oraz materyały biograficzne opracował i zebrał... (Część pierwsza, Krak. 1900, str. XIII i 711). Dzieło to wydane nakładem Akademii umiejętności w Krakowie, a poświęcone Uniwersytetowi Jagiellońskiemu w roku jego 500-letniego jubileuszu, ma na celu głównie wyśledzenie genezy odkrycia K-a, drogi, jaką umysł jego dotarł do ujęcia budowy układu słonecznego. Wydana dotąd część pierwsza obejmuje obfity materyał, zebrany z różnych źródeł oryginalnych, z rękopisów K-a, z własnoręcznych no-

znający geometryi niech nie wchodzi).Norimbergae apud Johannem Petreiium Anno MDXLIII“ (str.

196 in fol.). Wydanie drugie, powiększone „o-powiadaniem pierwszem“ Retyka, ukazało się r.

1566 w Bazylei, trzecie w Amsterdamie p. t.

„Nicoläi Copernici Astronomia instaurata, libris sex comprehensa, qui de revolutionibus cor-porum coelestium inscribuntur“. Nunc demum post 75 ab obitu authoris annum, integritati suae restituta, notisque iłłustrata, opera et studio D. Nicolai Mulerii, medicinae et matheśeos professons ordinarii in nova academia, quae est Groningae. Amstelrodami, excudebat Wil-helmus Jansonius sub solari aureo“ MDCXVIL —

77 3

Następne wydanie, czwarte, z przekładem polskim podjęte zostało z inicyatywy Magdaleny Łuszczewskiej (matki poetki Deotymy) i ukazało się p. t. „Mikołaja Kopernika Toruńczyka o obrotach ciał niebieskich ksiąg sześć. Nadto opowiadanie pierwsze J. Joachima Retyka, różne pisma mniejsze M. Kopernika, teraz zebrane i życiorys jego. W Warszawie w drukarni Stanisława Strąbskiego roku 1854“. Przedruku dokonano w tein wydaniu z oryginalnego rękopisu K-a, który z biblioteki Joachima Retyka po różnych przejściach nabyty został przez Ottona Nostitza, gubernatora Śląska za panowania Ferdynanda II, i dotąd znajduje się w bibliotece tej rodziny, w Mieszycacli w Czechach. Przekładu dokonał Jan Baranowski, ówczesny dyrektor obserwatoryum warszawskiego, który dzieło poprzedził wstępem, przedstawiającym treść każdej księgi. Życiorys napisał historyk Julian Bartoszewicz.—Wydanie piąte sporządził Maks Curtze w Toruniu 1873, dla upamiętnienia 400-ej rocznicy urodzenia K-a. Wreszcie ukazał się i przekład niemiecki dzieła o obrotach: „Nicolaus Copernicus aus Thorn über die Kreisbewegungen der Weltkörper. — Uebersetzt und mit Anmerkungen von Dr. C. L. Menzer.

Durchgesehen und mit einem Vorwort von Dr.

zu

Moritz Cautor. Herausgegeben von dem Copernicus - Verein für Wissenschaft und Kunst Thorn 1879“. — Literatura tycząca się żywota K-a i jego dzieła jest nader obszerna; przytoczymy tu tylko prace ważniejsze: Szymon Starowolski „N. Copernicus“ (w dziele: „Ścrip-torum polonicorum hecatontas seu centum illu-striuin Poloniae seriptorum elogia et vitae“ wyd. 2-e Wenecya 1626); Gassendi: „Vita Nic.

s K.

Copernici“ (w dziele „Astronomorum celeberri-morum vitae“, Haga 1652, Paryż 1654). Dawid tatek, ręką mistrza zapisanych na książkach, Braun w dziele* „De seriptorum Poloniae et które były jego własnością. Część druga objąć Prussiae... catalogus et judicium“ (Kolonia ma ogólne wnioski i syntezę mozolnych badań 1723, Gdańsk 1739). Gottsched „Gedächtniss- przez autora pizepiowadzonych.

K. B.

Obok tego stempla znajduje się drugi filcowy, kształtu brzegów skrzydła, napojony klejem, a służący do powlekania klejem brzegu skrzydła zamykającego. Po uskutecznieniu tych operacyj, dostaje się papier pod otwór ze stemplem, gdzie zginają go — a poczem zapom-cą odpowiednich klap skrzydła składa się K-ę i ściska. Zamiast pompy powietrznej używają także ruchomych zabieraczy nagumowa-nych, które przenoszą pojedyńcze K-y do machiny z płytą, zaopatrzoną w otwór prostokątny, wyżej wymieniony. Gumowanie skrzydła zamykającego i suszenie warstwy gumy może się odbywać w osobuej machinie. Suszenie u-skutecznia się zwykle w ten sposób, że K-y, wychodzące z machiny, układa się prostopadle na przenośniku bez końca, zwolna postępu-jącyin, po nad którym urządzone są skrzydła obracające się; wytwarzają one prąd powietrza

20 000—40 000 K-t dziennie.

Kopernika im. Towarzystwo, ob. Przyrodników Polskich Towarzystwa.

Eopersztych (z niem. Kupferstich), w znaczeniu dosłownem miedzioryt, t. j. odbitka zrobiona z płyty miedzianej, na której rylcem wykonany był obraz. W znaczeniu zaś ogólniej -szem wyraz ten ogarnia także odbitki z płyt miedzianych, sporządzanych różnemi sposobami, i odpowiednio do nich nazywane. Oprócz więc właściwych miedziorytów K. oznacza także akwaforty, pointe-sèche itp. Ob. sztuki graficzne. Por. „Słown. jęz. polsk.“.

„Koperta (z włoskiego) przykrycie, nakrycie, zawinięcie. Stąd K. listowa służąca do okrycia listu, zegarkowa. K-y do listów często z napisami, ozdobami, winietami itp., wyrabia się z najrozmaitszych gatunków papieru, a to stosownie do celu i zawartości posyłki, tj. zależnie od tego czy mają służyć do listów, czy do druków, pieniędzy, wzorów itp. K-tę formatu zwyczajnego robi się maszynowo, formatu zaś specyalnego po części jeszcze ręcznie. Wyrób polega na tem, że najpierw wycina się z papieru K-y o postaci rozłożonej , kształtów prostokąta z czterema skrzydłami, następnie zagina się skrzydła, składa i skleja. Na machinach wyrabia się K-y w ten sposób, że z większej liczby kartek papieru, położonych jedna na drugiej, wykrawa się pewną ilość K-t rozłożonych, co odbywa się na machinie zwa-nej wytłaczarką (sztanca), zaopatrzoną w nóż, który ma kształt ramy odpowiadającej obwodowi rozłożonej K-y. W ten sposób wykrojony papier przechodzi do przyrządu, w którym brzegi, mające uledz sklejeniu, gumuje się. Poczcin nagumowane K-y składa się razem do kosza, następnie za pomocą pompy powietrznej i stempla do góry i na dół się poruszającego zabiera się po jednej sztuce, którą odpowiednio urządzony chwytacz łapie i przenosi do machiny, składającej się z płyty, zaopatrzonej w otwór prostokątny wielkości K-y złożonej i w stempel wchodzący dokładnie w tenże otwór.

i dokonywują osuszenia, tak, że w ten sposób otrzymuje się zupełnie już gotowe K-y. Istnieją także machiny, które wprost z rolek papieru krają, gumują, zginają, kleją, suszą i odkładają gotowe K-y. Pierwsze K-y wyrabiał w r. 1820 handlarz papieru Brewer w Brighton dla gości kąpielowych—wycinał je z papieru podług odpowiedniego szablonu z blachy. Powodzenie jego skłoniło wkrótce do wyrobu K-t na wielką skalę. Pierwszą machinę do K-t zbudował De la Rue w Londynie w r. 1845, a u-doskonalił ją Remond w Birmingham w r. 1849. Poczem nastąpiły dalsze udoskonalenia tak, że dziś machiny tego rodzaju dostarczać mogą

M H.

Z Kopertynu Józef, ob. Józef z Kopęr-t y n u św.

Koperwas—pod tą nazwą znane są siarczany miedziowy i żelazawy. Nazwa K. pochodzi z niemieckiego i powstała przez zestawienie zmienionych nieco wyrazów Kupfer i Wasser. Kupfer odpowiada łacińskiej nazwie Cu-prum (miedź). Początkowo miedź otrzymywano tylko z wyspy Cypru, z pierwotnego łacińskiego Cyprium powstało późniejsze Cuprum-, niemieckie Kupfer i spolszczone wyrazy o postaci „Koper“ . — Pierwiastek ten istnieje w wielu słowach, używanych w języku polskim, które służą do oznaczenia przedmiotów wyrabianych z miedzi, np. koprowina=:miedzia-na moneta drobna, koprak—czerpak miedziany. Druga część wyrazu K. jest pozostałością słowa wasser, ponieważ miedź i jej połączenia otrzymywano z wodnych rozczynów soli miedziowych. Nazwa K-u dla siarczanu żelazawego powstała w tym okresie, kiedy jeszcze nie rozróżniano siarczanu miedziowego od siarczanu żelazawego.

Koperwas miedziany, ob. Chał kan

dy t.

Kopet-dag lub inaczej góry Turkomano-Cho-razańskie, łańcuch górski w Azyi, na granicy obwodu Zakaspijskiego i Persyi (Chorazan), należący w większej swej części do Persyi. — K. okala od płd.-zach. piaszczysto - stepową część obwodu Zakaspijskiego (Karakum); u płn. stoku tego łańcucha przechodzi kolej Zakaspij-ska (od st. Kazandżyk do st. Duszak). K. ma około 600 w. długości; zachodni koniec łańcucha ciągnie^się do 56-go południka od Cr., wschodni do doliny rz. Tedżend. Ogólny kierunek gór z płn.-zachodu na południo - wschód. Płn.-zach. kraniec K-u zlewa się z pasmami, nale-żącemi do systematu Elbursu i kończy grupą niewielkich gór i pagórków, prawie na brzegu morza Kaspijskiego. Na wschód, swoim krańcu K., zniżając się znacznie, wchodzi na płd. od rz. Tedżend w związek z systematera Hindukuszu (Paropamisus). K. składa się z szeregu mniej lub więcej równoległych fałd, przedstawiających przeważnie warstwy systematu kre-

jaszczurką—w Rosenstein pod Stuttgardem; tamże—Tancerka grecka; dwa kominki marmurowe z wyobrażeniami czterech żywiołów w zamku w Stuttgardzie, oraz Pieta w kościele katolickim tamże. Śród biustów i posągów, których ogółem K. wykonał przeszło 300, wyszczególniają się: Wilhelma I i jego żony Augusty, króla i królowej Wirteinberskich, nadto zaś cały szereg książąt Badeńskich i Saskich, oraz wybitnych pisarzów, jak: Schn aase’go, L ii b-

dowego. Łańcuch ten zasobny jest dosyć we Petersburgiem; Dziewczyna w przerażeniu przed wzdłuż idące doliny, w których biorą początek dopływy rz. Atrek i in. Wysokość K-u nieznaczna; pojedyńcze szczyty głównego pasma, przez które przechodzi granica obwodu Zakas-pijskiego i Persyi, nie przewyższają 9 800 stóp.

Wskutek takiej wysokości i suchości klimatu krajów, okalających K., nietylko niema tu lodowców i wiecznych śniegów, lecz zauważyć się daje ubóstwo pod względem wód wo-góle. Najmniej wód posiadają stoki północne

łańcucha; nieco bogatsze pod tym względem są ke’go, Gregorovius a. stoki południowe, które żywią systemat rz. A-trek prawych jej dopływów: Czandyr i Sumbar, a także rzekę Keszef-rud, lewy dopł. rz. He-ry-rud (Tedżend). Świat roślinny także dosyć skąpo się przedstawia; lasów niema wcale, a gatunki drzew i krzaków tworzą zaledwie rzadkie zarośla lub pojedyńcze grupy. K. jest mało dostępny. Jedynie wygodną komunikacyę przez pasmo stanowi niedawno zbudowana droga kołowa z Ascliabadu do Kuczanu (Per-sya), po której odbywa się znaczny ruch handlowy między obwodem Zakaspijskim a Cho-rozanem.

K. B.

Hr.

Kopf David Bohu ver, ludowy pisarz łużycki (* około 1787 —f 1855); ukończywszy se-minaryum nauczycielskie, był nauczycielem ludowym w rozmaitych wioskach i miasteczkach w Łużycach dolnych; później w seminaryum nauczycielskiem w Nowej Cali (Neuzelle), a pod koniec życia—inspektorem jednego z zakładów wychowawczych w Berlinie. W literaturze łużyckiej zajmuje ważne stanowisko z tego względu, że pierwszy w Łużycach dolnych począł pisywać dziełka dla ludu w języku ojczystym, a dziełek takich napisał bardzo dużo; przeważnie są to utwory religijne, np. modlitewniki, opowiadania na tle Pisma ś-go, tłómaczenia pieśni religijnych i t. d. Obok tego pozostawił po sobie w języku niemieckim autobiografię p. n. „Das Leben der sorbischen Lehrer“ (Berlin 1830), w której zawarł dużo ciekawego materyału do dziejów odrodzenia Łużyc. Pisywał niekiedy i po niemiecku artykuły pedagogiczne do czasopism niemieckich. N Kopf Józef, rzeźbiarz niemiecki (* r. 1827); jako syn wypalacza cegieł, przechodził ciężkie koleje, pracując jako malarz lub kamieniarz, zanim zdołał się poświęcić rzeźbie. W r. 1850 dostał się nareszcie do pracowni rzeźbiarza Sickingera w Monachium. W dwa lata później udał się pieszo do Rzymu i tam pierwszą pracą swoją—Chrystusem—zwrócił na siebie uwagę Corneliusa, który zajął się jego losem

K B.

Kopff Jan, malarz polski (* 1763 w Igła-wie na Morawach, f 1832 w Krakowie); w młodym wieku sprowadzony został do Krakowa przez wuja swego, Dominika Estreichera, malarza, pod którego kierunkiem odbywał pierwsze studya artystyczne. Stąd wyjechał następnie do Warszawy do szkoły B a c c i a r elle go i dłuższy czas w niej przebywał. Zdolności K-a zwróciły na siebie uwagę króla Stanisława Augusta. Odznaczył go on medalem. W r. 1790 młody artysta wrócił do Krakowa, stale w nim osiadł, malując obrazy treści historycznej, portrety olejne i miniatury na kości słoniowej, udzielając przytem lekcyj rysunków i malarstwa. Do celniejszych obrazów jego należą: „Hołd Trzech Królów“ (mai. w Warszawie 1789), „Koryolan z matką“, „Sardanapal i Arbaces“, „Elpinika“, „Leda“. Największą jednak wartość artystyczną posiadają jego miniatury.

Kopff W i k t o r, krakowianin, syn znanego malarza portrecisty, prawnik polski (* w roku 1805). K. zajmował w ówczesnej Rzeczypospolitej krakowskiej wybitne stanowisko senatora prezydującego. Po wcieleniu tej dzielnicy do Galicyi austryackiej przeszedł do magistratu-ry wyższej sądowej i podejmuje tematy z różnych dziedzin ustawodawstwa; tak np. w zakresie prawa publicznego zanotować wypada rozprawy: „Rys organizacyi trybunałów francuskich“, „Urządzenie włościan w b. rzeczy-pospolitej krakowskiej“. Z cywilistyki są jego prace: „O posiadaniu“ oraz „O posiadaniu i skargach posesoryjnych“; słabym jest traktat „o powołaniu adwokatów“, toż samo mało wyczerpującym „O systemie karnym poprawczym“. F 0-Kopieniec, szczyt w Tatrach nowotarskich, w obrębie wsi Muru Zasichłego, na wschód nad polaną Olczyskiem. Od Kopy Królowy rozchodzą się dwa grzbiety, okalające dolinę Olczyska. Wschodnie ramię ciągnie się od tego szczytu pod nazwą Królowej, Pośredniego i Szatrego w kierunku płn.-wsch. Od wespół z Overbeckiem. W 1852 książę Wir- | Szatrego zwraca się jedna odnoga na płn. za-• temberski zamówił u K-a cztery figury dla wil- • chód, w której wznoszą się regle: w górnej li w Bergu, w>obrażające cztery pory roku. części Suchy Wierch, w średniej zaś K. Wiel-Odtąd zamówienia nadchodziły coraz częściej ki. Ten, przez przełęcz nazwaną Suchą Doli-i pozwoliły artyście pozostać w Rzymie na sta- ną, wybiega na Mały K., pod Małym K-em od półno-łe. Śród prac K-a do wybitniejszych należą: cy jest Mały Regiel, który stromo spadając na Grupa do wodotrysku w Oranienbaumie pod zachód z wierchem „Piórem“ zamyka dolinę

S. Uri.

F. 0

dubletem. Dobre, prawdziwie wierne wy-konananię K-i z dzieła wybitnego mistrza jest rzeczą trudną, wymagającą dużej pracy i wprawy, bywa też często opłacane sowicie. K-ę odróżniać należy od reprodukcyi, która jest rezultatem pracy skomplikowanej mechanicznie.

Red

27

2>

Ole zysk a (ob.). K. Mały leży na zachód od K-a Wiel. K. Wiel. wznosi się 1 344 m. (Kol-benheyer); 1 349 m. (Loschan); 1 343 (Korzistka); 1 334 m. (szt. gen.); K. zaś Mały 1 174 m. (Kolbenheyer); 1 233 m. (Loschan). Przełęcz między K-em a Małym Reglem 1097.3 m. (Uznański).— („Słowu. Geogr.“).

Kophen albo K o p h e s, po grecku Kwcpïjv, Kécprjç, po łacinie Cophen, Cophes: 1) Główny dopływ z zachodniej, t. j. z prawej strony, rzeki Indos, stanowiący granicę pomiędzy Indyami a krainą Aryańską ; główniejszemi rzekami pobocznemi jego są: Choas, Suastas, Gurajos; dzisiaj zowie się Kabul. Por. Arrianus, 4, 22, 5; 23, 2; 25, 7; 5, 1, I; Strabon, 15, 697; Pli-nins, Nat. Hist. 6, 21, 17. 2) Rzeka w pobliżu miasta Arachozyi. Por. Plinius, Nat. Hist. 6, 25, 23. 3) Rzeka w Gedrozyi, zwyczajnie Arabis zwana, z spławnemi rzekami pobocznemi: Sa-darus, Parospus, Sodinus. Por. Plinius, Nat. Hist. 16, 25, 23.

Kophes, ob. Kabul.

Kopia (franc, copie; niem. Abschrift; ros. k opija, snimok), odpis, przepisane z oryginału odtworzenie czegoś, naśladowanie. W stosunkach codziennych, zachodzi często potrzeba dokładnej reprodukcyi tekstu piśmiennego, dzieła sztuki lub pewnego przedmiotu. Filolog francuski Littré (T. I str. 800), wyprowadza wyraz z łacińskiego copia: majątek, bogactwo, dobrobyt i stąd przenośnia: dare copiant rei pozwolić co zrobić, odtworzyć. Ze stanowiska prawnego odróżniamy wypis, kopię wierzytelną i zwykłą. Ponieważ orygiuały zwłaszcza aktów notaryalnych muszą w zasadzie pozostawać raz na zawsze w depozycie archiwalnym, przeto t. zw. wypis ma moc oryginału. Procedura sądowa (np. franc, art. 838 — 844) przewiduje wypadki możności żądania wypisu drugiego, trzeciego. —Kopia znów wierzytelna jest wtedy, gdy jej zgodność poświadcza lub ją wydaje właściwy urzędnik, i w procesie również może zastąpić sam dokument oryginalny (np. przepis proced. cyw. ros. art. 463). Jest wreszcie ostatni rodzaj „zwykłego“ odpisu, wyznaczanego przy skargach przewodowych, replikach, duplikach, opozycyi, apelacyi, kasacyi i t. p. Od kopii trzeba na-koniec odróżnić wyciąg, który bywa bądź streszczeniem aktu, bądź odtwarza tylko jego część, nie zaś całość.

Kopia artystyczna, jest to rzecz wykonana ściśle podług istniejącego już dzieła sztuki plastycznej. K. więc jest przeciwstawieniem do oryginału (ob.). Rzadkiemi są wypadki, aby twórca danego dzieła sam je kopiował, częściej natomiast się zdarza, że artysta powtarza raz już zużytkowany przez siebie przewodni wątek artystyczny, wykonywa go bądź z zupełną ścisłością, jak poprzednio, bądź z zmianami drobnemi w szczegółach. Powtórzenie takie nazywa się wtedy nie K - ą, lecz

K. B

Kopia (czes. kopi, ros. kop je; zdawałoby się, iż wyraz pochodzi od „kopaó“=uderzać, ale możliwe, iż wziął się z greckiego r] xómę— nóż, *,ó;rretw=uderzać, bić, zabić, rąbać), oręż. Kopia była „blisko trzy sążnie długa, gruba u tulei jak ramię, a lekka jak palma w kwie-tnią niedzielę. Drzewce miała z młodej prostej osiki, wydrążone u spodu, żółto pokostowane. Tuleja, tj. żelazna oprawa u spodu aż po rękojeść, mierzyła przynajmniej półtora łokcia. Grot byt o trzecią część krótszy, czworograniasty; tylko partacze używali trójgraniastych albo okrągłych. Dla wzmocnienia wiotkiej kibici K-i biegły od grotu -na dobre półtora łokcia dwa mocne pręty, czyli pióra żelazne. Po oprawie tych piór można było umiarkować mistrza. W nich to cała dzielność K-i się u-krywała. Przy dobrej osadzie były pióra na pół cala szerokie, dwunastą część cala grube i w pół drzewca wpuszczone. Ćwiek', któremi je umocowywano, być musiały wprzód umaczane być w occie. Dziurki do ćwieczków nie powinny były być wiercone naprzeciw siebie; główki zaś do ćwieczków miały być gładkie, aby się ręka na nich nie zadzierała. To też gładka, równa i polerowana była taka K., strojna w kitajkowy proporzec, który zwisał poniżej grotu, koloru żółtego i zielonego,.na ćwierć łokcia szeroki, a do pół K-i długi“ (Szajnocha Karol, w „Szkicach historycznych).— Rodowody K-i ob. oręż (wokresie pierwotnym). K. podczas Wieków Średnich .była ulubionym orężem rycerzy—sięgała dalej niż miecz i rozstrzygała w uderzeniu zwartem (np. u nas pod Kirchholmein): była „królową broni“ —K a mp e n-h au sen „Chwała i apologia kopii i pik cum refutatione niektórych zarzutów przeciw nim“ (Kalisz 1737, Soc. Jes.).

Kopiarz—dawny robotnik folwarczny, otrzymujący część wynagrodzenia w kopach zboża. W 1864 K-rze przestali istnieć, zostali bowiem uwłaszczeni. Przed r. 1864 zaś istnieli jako typ rzadki na ogół, tworzący postać przejściową od gospodarza pańszczyźnianego do komornika. Mianowicie, gdy gospodarzowi odjęto własne jego gospodarstwo w tym celu, by u-żyć jego siły roboczej całkowicie na rzecz folwarku, pozostawiano mu jednak część krescen-cyi gospodarskiej, jako częściowe wynagrodzenie za pracę. Najczęściej K. otrzymywał żyta V/₂, 2 do 3 kop, jęczmienia 1¹/₂,    2,

owsa 2 kopy. Dołączano łąki: 100, 200 i 300 czasem prętów, oraz pastwisko na 1, 2, 3 i 4 czasem krowy, zależnie od rozmiarów rodziny. — K., jak cała służba i robotnicy

Po 1864 r. ugodo kopiarska

Wl Gr.

no

otrzymywał 100 do 300 prętów ziemi pod kartofle. Niekiedy kopy zamieniano na skład y (ob.), licząc 2 — 3 składów na kopę, wtenczas K. dostawał 90 — 150 prętów żyta, 60 —150 jęczmienia, owsa 60 — 120, gryki 60, grochu 90. Był to dość pierwotny sposób wyznaczania ordy-naryi, jakkolwiek K. nie miał nigdy cech służącego dworskiego, prędzej robotnika folwarcznego, albowiem pensyi nie dostawał i nie był obowiązany do służby, jeno do roboty, za którą otrzymywał zapłatę dzienną; za komorne zaś i za kopy zboża odrabiał określoną liczbę dni. W tern tkwi podobieństwo K-a do włościanina pańszczyźnianego. Odrobek K-a wynosił 156 do 208 dni, zapłata za dzień 7V2 do 30 kop. W żniwa odrobek bywał częstszy, np. 4 dni w tygodniu, a w inne pory roku— 3 dni. W inne dnie obowiązany był K. stawiać się na zawołanie za zapłatą. Ugoda taka była dla włościanina korzystną w tych zwłaszcza czasach, gdy zaczęto coraz bardziej uszczuplać uposażenie włościan rolnych i zamieniać ich w zwykłych służących. Tak rzeczy stały w połowie XIX wieku. Ale właściciele ziemscy dawali warunki kopiarskie wtedy tylko, gdy włościanin posiadał zalety czyniące jego siłę roboczą bardziej pożądaną, np. gdy K. miał liczną bardzo rodzinę; niska zapłata za robotę podzienną tej rodziny równoważyła koszta samej ugody kopiarskiej. Często również kowali godzono na takich warunkach. Kopy i rola były dawane jako specyalna ordy-narya. Ugoda kopiarska z kowalami sięga czasów najdawniejszych, gdyż nawet za pańszczyzny miała swoją racyę bytu. Kowal, zajęty ciągle w folwarku, nie miał czasu na obrabianie swej zagrody; „kopy“ otrzymywane zwalniały go od tego. Na sprzątnięcie i omłóce-nie zboża kowal zawsze czas mógł znaleźć. Ugoda kopiarska z wyrobnikami była wytworem przejściowym. Spotkać można większą ilość K-rzy w r. 1860 tylko w pow. Przasnyskim, 0-strołęckim i Łęczyckim. W 1864 r. K-rze zostali uwłaszczeni narówni z komornikami i tymi służącymi dworskimi, którzy mieszkali we wsi, a nie przy folwarku. Ogród pod kartofle i łąka dostały się im w miejscu, gdzie mieli je wyznaczone w r. 1863; co zaś do kóp i składów roli w polu, to ci, którzy otrzymywali kopy zboża, nie dostali za nie żadnego równoważnika w gruncie; tym zaś, którzy zamiast kóp otrzymywali składy zbóż, przyznano prawo do odpowiedniej ilości gruntu. K-rze, mając własną słomę i siano, mieli też własny gnój, stąd też brali przysiewki na własnym gnoju od folwarku. Taki grunt na gnoju przechodził na własność K-rza. Pastwisko letnie dla krowy zostało zamienione na serwitut. Jednak kowale, choć byli kopiarzami, jako rzemieślnicy folwarczni, nie zostali w 1864 r. uwłaszczeni, wyszła z użycia.

Wielka Encykl. Powsz. llustr. Zesz. 3u2b 1'om XXXVIIT.

Xopieo — pagórek sztuczny, usypany. Służył on u nas, jak gdzieindziej, do wytknięcia granic posiadłości ziemskiej. K-e sypane były z ziemi, z kamienia, z obojga razem albo naprzemian; pospolicie były okrągłe, niekiedy przedstawiały postać piramidy czworokątnej. Miewały swoje nazwiska: proboszcz, marszałek, Boża stopka itd. Ażeby zaznaczyć iż K. był dziełem rąk ludzkich, nie zaś przyrody, oraz umożliwić w razie zatargu dochodzenie słuszności, wkładano weń różne przedmioty: węgle, cegłę, kawałki żelaza lub szkła, żużle kowalskie, proso w butelkach, a po sprawie uregulowania granic przez podkomorzego do nowo usypanych K-ców butelkę z kartą pergaminową obejmującą opis duktu (ob.), granicznego. Częste spory o granicę majątków wytworzyły całą umiejętność sypania K-ców. 0-statecznej czynności postawienia znaków granicznych dopełniał najczęściej komornik z woźnym; sypanie K-ców powierzano czasem woźnemu. Rozpoczynano od narożnika, tj. węgielnego K-ca kilku dziedzin (scopulus acialis, capiialis, cuput, angularis), zwanego także w ę-gielnikiem (zresztą Paciorkowski „Reguła processus grani cialis“ 17 odróżnia acialitas od angular das: acialitas jest narożnością, gdzie zbiega się kilka dziedzin, angularitas zaś — miejscem załamania się linii granicznej między dwiema dziedzinami). Podczas dochodzenia sądowego na miejscu czynności rozpoczynały się od tego właśnie narożnika. Skoro podkomorzy na termin zjechał, strony powinny były mu wskazać ten K. narożny. Jeżeli powód z pozwanym zgadzali sie w tej mierze, podkomorzy zasiadał na tym K-u i rozpoczynał dochodzenie. Po przyznaniu K-a naczelnego za węgielnik, strony prosiły o odnowienie go i podniesienie, po dokonaniu czego wiodły podkomorzego dalej, a sąsiad, jeden lub więcej, ilu ich przytykało do rozgraniczających się dziedzin, każdy siedział na swym kopcu narożnym pilnując, aby prowadzona przez podkomorzego granica nie zrządziła im uszczerbku. Takich narożników znajdowało się mnóstwo w miejscu zbiegu kilku dziedzin; każdy bowiem właściciel sypał na rogu swej ziemi własny K.—St. Laguna („O prawie granicznem polskiem“, 50) podaje, iż w sprawie pomiędzy Mysłowicami a Starzenicami każda strona musiała ustąpić po cztery skiby ziemi dla usypania K-a. Przy sypaniu w Sieradzkiem K-ców węgielnych w XVII w. podkomorzy używał sznura długiego na pięć łokci: tym sznurem, ze środka miejsca na którem miano sypać K., zakreślał koło. Dukt prowadzono nie od środka narożnika, ale od punktu środkowego między kilku narożnikami, które wznosiły się w narożno-ściach. W miarę wytykania granic sypano w pewnej od siebie odległości mniejsze K-e; w Sieradzkiem np. podkomorzy używał sznura mającego trzy łokcie. Te mniejsze K-e zwa-

no fodillae, monticuli, cumuli, signa, limita- mnik z ziemi usypany, który się oprze tysiącom tiones, septiones. Wytworzyło się całe słów- lat; drugie: należy wystawić pomnik w formie nictwo na oznaczenie różnych K-ców, jak rzeźby i architektury, byłoby bowiem barba-o tem świadczy W. Kozłowski „Słownik rzyństwem wieku oświeconego odsuwać zdoby-leśny, bartny, bursztyniarski i orylski“ (War- cze sztuki w wykonaniu pomnika dla Kościusz szawa 1846). Prócz narożnika (K-a głównego) ki i dziś postępować tak, jak postępował ongi istniały: . 1) stróże, tj. K-e pośrednie, stróż nieucywilizowany naród“. Zwyciężył projekt powinien był znajdować się w takiej odległo- pierwszy. Stanął kopiec, który mimo wszyst-ści od obu narożników, aby od niego każdy ko jest objawem eywilizacyi, jest bowiem z tych dwóch narożników i nawzajem od ka- bytkiem tego wybitnego zwrotu do naszych żdego z tych dwóch narożników stróż im właściwy prastarych podań i legend, rozmiłowania się dobrze był widziany. Jeśli granica idzie mie- w naszej historyi, i do uczuciowego apoteo-dzą, stróż stać powinien na środku miedzy. J zowania naszej przeszłości,zwrotu, który objawił W razie granic naturalnych znajduje się obok się z końcem XVIII i w pierwszych dziesiątkach granicy, i dwa ich być mogło. 2) Węgiel- XIX wieku. Sypanie K-a rozpoczęto 16 paź-nik w dokumentach dawnych nie odróżniany dziemika roku 1820. W środku na podstawie od narożnika, kiedy granica odstępowała od złożono naprzód ziemię z pod Racławic ze głównego kierunku. Przy węgielniku nie dawano stróża. 3) K-ce ścienne wypełniały przestrzeń pomiędzy narożnikami a stróżami, lub węgielnikami, a szły po jednej stronie gdy szczegół idący wzdłuż granicy (droga np.) należał tylko do jednej z odgraniczających się dziedzin; jeżeli zaś ów szczegół należał do obu, K-e ścienne szły po obu stronach naprzemian.

za-

szczątkami tam poległych dnia 4 kwietnia r. 1794. Do filaru kamiennego ustawionego dnie włożono akt z d. 19 lipca r. 1820 senatu miasta Krakowa, zawierający postanowienie wzniesienia pomnika z ziemi Kościuszce, akt rozpoczęcia sypania kopca. W ciągu pracy, na wysokości 15 metrów, umieszczono ziemię z pobojowiska pod Maciejowicami, przysłaną z Puław przez ks. Izabelę Czartoryską. Później jeszcze dorzucono ziemię z pod Dubienki i Szczekocin. Za linię wytyczną służyła jodła, sprowadzona ze Slązka. Pracę ukończono dnia 20 października r. 1823. Na wierzchu u-mieszczono granit z nad potoku Bystrej, w Kuźnicach pod Zakopanem i na nim wyryto napis „Kościuszce“. R. 1852 rząd austryacki zabrał grunta przylegające do kopca na koszary; w ten sposób odebrano dużo powabu kopcowi, dając zabudowania, które zatracają charakter na wolnej przestrzeni wzniesionego kopca i dziś tylko ryciny o pierwotnym jego stanie dają nam wyobrażenie. Kopiec ma 80 metr. średnicy u podstawy, wysokości 34 m., a na szczyt jego prowadzi ścieżka długości trzystu szesnastu metrów. Ogólny koszt wyniósł, jak podaje „Pamiętnik budowy pomnika Tadeusza Kościu-

na

oraz

mu

W miejscach takich jak spadki gór, gdzie K. nie mógł się utrzymać, sypano K-e sprzężone—na miejscu zupełnie bezpiecznem po obu stronach granicy. Istniał zwyczaj, iż na usypanych K-ch chłostano chłopców wiejskich, a to postępowanie dochowało się do naszych czasów: w Janowskiem przy sypaniu K-a łapią jednego z sypiących, kładą go na ziemi i biją (żartem), aby pamiętał gdzie K. był u-sypany („Wisła“ VIII, 859) — zwyczaj który istniał nie tylko u nas, ale i gdzieindziej (Por.

„Wisła“ IV, 706 o Czechach, a także obftty materyał zebrany przez M. Kuliszera „0-czerki srawnitjeluoj etnografii i kultury“ str.

F. K.

i Graniczne prawo.

Kopiec Kościuszki, pomnik wystawiony na górze Sikorniki pod Krakowem na wzór mogił Krakusa i Wandy, które także w pobliżu Krakowa się znajdują. Wzniesieniem kopca zajął się senat Rzeczypospolitej Krakowskiej. Zaraz po śmierci Kościuszki powstał zamiar sprowadzenia zwłok bohatera do Krakowa na Wawel.

138 —144). Co do kar za rozwalenie K-ów, ob. „Vol. Leg.“ I, § 412—413. Lud prawdopodobnie K-ce, tak samo jak granicę, otaczał przesądną powagą (por. Kuliszera pracę).—Bibliografia pod art. Dukt graniczny szki“, 139 246 złp.

Kopiec Krakusa, K. Wandy. Kopiec Krakusa znajduje się na wzgórzach zwanych Krzemionkami.

L. K.

Otrzymawszy pozwolenie opiekuńczych dworów, a przedewszystkiem cesarza Aleksandra I, i odpowiedź od rządu Królestwa kongresowego, iż rząd ten .„odstępuje mieszkańcom Krakowa zaszczyt strzeżenia drogich sercu polskiemu popiołów, spodziewając się, że zmarłemu wystawią pomnik godny Jego imienia“, przystąpiono do obrad jaki pomnik wznieść należy. Wyłoniły się dwa zdania: pierwsze: „walczącemu za ziemię ojczystą wznieść należy najtrwalszy po-

Ma on dzisiaj wysokości 16 m., średnica jego podstawy wynosi 57 m. Pierwotnie jednak musiał być znacznie wyższym, lecz burze i deszcze przez kilkanaście wieków niezawodnie go spłukały. K, Wandy znajduje się we wsi Mogile pod Krakowem. Ma wysokości 13 metrów, średnica jego podstawy wynosi 45 metrów. Podobnie jak i kopiec Krakusa był on niezawodnie wyższy. Legenda u-trzymuje, że w kopcach tych spoczywają zwłoki Krakusa i Wandy. To nie ulega wątpliwości, że oba kopce pochodzą z czasów przedhistorycznych. Jeszcze dziś wiąże się z kopcem Krakusa uroczystość ludowa zwana Rękaw k ą (ob.), która niezawodnie jest pozostałością przedhistorycznych obrzędów. Poniżej kopca

znajdująca si g kapliczka stanęła najprawdopo- obrażenia kopijnika, dla odróżnienia od innych dobniej na miejscu jednego z najstarszych ko- dienieg ] nieinających tego znaku, zaczęto dien-ściołów w tej okolicy, czego dowodzi wezwanie gi te nazywać kopijnikami. Podobne ko-sw. Benedykta, jedno z najdawniejszych wezwań średniowiecznych. Również mogiła Wandy łączy się z prastarą osadą, której miejsce zajęła wieś Mogiła „clara tumba“, wspominana w dokumentach już w w. XIII. Wezwanie kościoła Opactwa Cystersów w tej wsi, św. Jana Chrzciciela, zdaje się mieć związek z podaniem o Wandzie, jak nazwa opactwa', „clara tumba“—z jej mogiłą. _ Ciekawem jest, że na konsekracyę kościoła wybrano dzień" 24 czerwca, t. j. ten sam , w którym na Wiśle w tej okolicy puszczają wianki. Widocznie kościół pragnął uroczystość ludową pogańską w ten sposób skierować na inną drogę i zamienić na uroczystość kościelną. W sąsiedniej wsi Wyciążach, znaleziono miecz rzymski, przechowywany dzisiaj w Muzeum narodowem w Krakowie, co również dowodzi, że te okolice w czasach przedhistorycznych były zaludnione i wybitniejszą odgrywały rolę. Jakie jest znaczenie kopców Krakusa i Wańdy, zgoła nie wiadomo i nauka nic w tej mierze nie objaśnia, nawet nie zdobyto się na żadną, wytrzymującą krytykę, hy-potezę. (Pisząc tern artykuł informowaliśmy się także u najznakomitszego dzisiaj naszego znawcy rzeczy przedhistorycznych, p. Włodzimierza Demetrykiewicza, który również twierdzi, że oba kopce są zagadką, a zagadkę tę rozwiązać-by mogło tylko ich rozkopanie

pijniki przetrwały aż do Piotra W-go, który w r. 1700, przeprowadzając reformę systematu monetarnego w Rossyi, rozkazuje kopiejki wybijać w miedzi, wartości Yioo rubla, zatrzymując wyobrażenie św. Jerzego na stronie głównej monety, na stronie zaś odwrotnej kładąc nazwę jej wartości. Za Aleksandra I wyobrażenie to zamieniono na orła państwowego, Mikołaj I i Aleksander II zamieszczali swój monogram, w ostatnich zaś czasach na kopiejkach widać znowu herb państwa. Pomimo zmiany wybrażenia nazwa kopijnika utrzymała się jako kopiejka i tworzy w Rossyi podstawową jednostkę monetarną Yioo części rui).

Kopiejnicy, Kopijnicy, a najprawdopodobniej Kopieniacy; pod taką nazwą słynie odłam Krakowiaków, siedzących w ziemi Proszowskiej od Słomnik ku Koszycom. O. Kolberg („Krakowskie“ I, 114) podaje wszystkie trzy nazwy, nie zatrzymując się zgoła nad tern, która z nich jest właściwą. Zdaje się, iż najwłaściwszą jest Kopieniacy; na jej rzecz przemawia okoliczność, iż istnieje taniec Kopieniak, wzięty od okolicy („Okolice nadają tańcom miana: Szkalmierzaka, Wiśliczaka, Księ-żaka, Kopieniaka“: O. Kolberg „Kieleckie“ II, 1). Ale znaczenie nazwy (i jej pochodzenie) jest niejasne, przyczem samo miano bynajmniej nie jest powszechnem. Niektórzy mniemają, iż nazwa K-ów powstała od kopania, okopywania ziemi. Na to O. Kolberg oświadcza, iż „lud tutejszy oddaje się głównie rolnictwu; więc nazwa ta słuszniej-by przystała kopiącym wciąż czarną swą ziemię O -grodnikom (tak nazywają się włościanie z Krowodrzy, Czarnej wsi, Nowej wsi i Łobzowa, ponieważ ich prawie jedynem zatrudnieniem jest ogrodnictwo warzywne). Ci jednak znać jej nie chcą, obdzielając nią dalszych, wschodniej części kraju mieszkańców“. Według innych nazwa K-a powstała od kóp plennego zboża, jakie w obfitości składają w urodzajnej swej ziemi Szkalmierzacy i Proszowiacy. O, Kolberg skłania się ku poglądowi, że nazwa pochodzi od pewnego rodzaju sukni zwanej Kopieniakiem (ob.), na co J. Karłowicz robi słuszną uwagę: „szkoda, iż nikt nie mówi, czy K-cy noszą i dziś takie opończe“. —O. Kolberg „Krakowskie“ I, 114 — 115; J. Karłowicz „Pam. fizyogr.“ II, 503.

Kopieniak, taniec ludowy, ob. Ko piej-

w. w. w.

F.K.

Kopiejka, moneta zdawkowa w Rossyi, nazwę swą otrzymała od zamieszczonego wyobrażenia herbu miasta Moskwy, przedstawiającego św. Jerzego na koniu, przebijającego smoka.

W wiekach XV i XVI w księstwach ruskich zdawkową monetą rubla była srebrna dienga, szło ich wówczas 200 na rubla. W wielkim księstwie Moskiewskim za Wasyla Ślepego (1425 — 1462) pierwszy raz umieszczono na takiej diendze herb Moskwy, który więcej się nie powtórzył. Dopiero W. Ks. Iwan IV Groźny

Fig. 170.

L. K.

nicy.

Fig. 171.

(1533 —1547, a car 1547 —1580) stale zaczął na swych diengach zamieszczać ukoronowaną osobę na koniu z kopią na dół opuszczoną. Od wy-

Kopieniak, a także Kiepieniak, Kie-pienniak, Kopuniak, Kopiniak — opończa od deszczu bez rękawów. Po węgiersku Köpeny, Köpenyeg znaczy płaszcz. Miklo-sich utrzymuje, że Węgrzy ten wyraz wzięli ze Słowiańszczyzny, a Słowianie ze średnio-wieczno-łacińskiego capa. To pewna, że sło-

Kopiopia (z gr. xo7ciato = ustawam, nużę męczę się i wcp, o>iróę=oko, wzrok), wada oka, ta sama, którą nazywamy astenopią (ob.), ąlbo po polsku niedomogą oczną. Nazwa K-ia dziś nieomal zupełnie wyszła z użycia.

wieński kepenek, bulg. kepenek i kape-nak, czes. kepeń wyglądają na zapożyczone od Węgrów lub Turków (tureckie kepenek). Por. J. Karłowicz „Słown. wyrazów obcych“. W każdym razie nazwa ta jest znana naszemu ludowi: „to... dało mu kopiniak (=płaszcz sukienny z peleryną) taki, że jak ten K. uodzie-je, to go nik nie uwidzi“ („Wisła“ I, 305). Ł. Gołębiowski („Ubiory w Polsce“) podaje, że Stefan Batory wprowadził używanie K-a do Polski i sam w czasie wojny i łowów zawsze w takim płaszczu chodził. Po śmierci tego króla w spisie szat po nim pozostałych wymieniony jest K. szkarłatny sobolami przednie-mi podszyty, z guzikiem jednym jedwabnym i pętlicą, oceniony na złotych ówczesnych 1548; drugi, czerwony szkarłatny, bez futra, tylko atłasem czerwonym podszyty, oceniony na złotych 60. Jednak K-ów używano u nas już wcześniej.

Kopigóra, Kopikamień — nazwy bohaterów w klechdach, takie jak Wyrwidąb, Waligóra. „Ja jezdem Kopigóra; jak kopne górę, to sie dół zrobi w tern miejscu, a gdzie dół był, tam się zrobi góra“ „...ja jezdem Kopika-miń; jak kopne kainiń, choć i największy, to się zaraz w mąkę rozsypie“ (O. Kolberg „Poznańskie“ VI, 95).

D-r J P

L. K.

L. K.

Kopiowanie, uwielokrotuianie pism lub rysunków, czego można dokonać w sposób albo mechaniczny, np. za pomocy prasy do kopiowania, albo hemigraficzny, lub też za pomocą fotografii. Kopiowanie pism odbywa się za pomocą prasy i atramentu do kopiowania. Prasa do kopiowania składa się z dwóch płyt żelaznych, które przyciska się do siebie za pośrednictwem śruby lub mimośrodu. Pismo do kopiowania kładzie się na ćwiartce papieru woskowanego; nakrywa się go równie wielkim nie-klejonym papierem jedwabnym, zwilgotnionym, poczem kładzie się jeszcze na to ćwiartkę papieru woskowanego i wszystko razem poddaje się ciśnieniu prasy do kopiowania. Atrament wskutek zwilgotnienia wciska się przez papier jedwabny, i na wierzchniej jego części pismo staje się czytelnem. Przy dobrym atramencie można zrobić trzy odbitki; jeżeli zaś pisze, się skoncentrowanym wyciągiem z drzewa kamponowe-go, papier zaś nasyci się neutralnym chromianem potażu, to można dokonać około 20 odbi-

Kopijewicz albo K o pij e w 8 ki Eliasa, tek' Poniewtaż    kopiowaniu pismo tylko

pisarz rossyjski C^a Białej Kusi w połowie wtenczas jest czytelne gdy przebija s.ę przez XVII w. -t r. 1710 w Amsterdamie). Kształ-    Papler kopm«c>'.’ Przet°    papieru zwyczajnego

cił się w Hollandyi, gdzie przyjął protestantyzm    klTwef° nle ““    Jezel. jednak wz,ąc

i został pastorem w Amsterdamie Kiedy dru-    P»P>er klejowy zwilgotmouy    wodą z dodaniem

karz Tessing otrzymał od Piotra I polecenie    T¹^811 w takleJ llo8cl.'    26    8.tame 8'« oa/rf

drukowania książek rossyjskich, powierzył K-wi Zlecającym, to można mm posługiwać się do ko-

kierunek wydawnictw. Później K. założył wła- p,owanla' M°T takze koplowac równoczesn,e sną drukarnię i otrzymał od rządu 1,eilender- fzy pisaniu a to w ten sposób, ze papier biały kła-„ij*    ... j s .    , . . ,    • dzie się na kartkę z îednei strony poczernioną

? SZyW1 ^ i cQoWaniari ,s!^Ze r®ssyJ' lub potartą szmalcem zmieszanym z błękitem skicłL W ciągu r. 1699 wydał i przygotował berlińskim DOll gl)ód zaś kartki białeeo naüieru-do druku 21 książkę. Między innemi w tej berlm™> Poa 8Pód za8 ^artiu białego papieru.

.    ....    *    piszemy tedy na wierzchnim papierze, odbija

liczbie są podręczniki arytmetyki, gramatyki,    J soodniei kartce-H ektoe rafo-

żeglugi. Przygotował do druku jeden z utworów P.    J J .    ‘    ^

u    •    , . ,    , ,    -r, iwanie (ob.) i drukowanie są takze odmianą

Horacego; nie zdązył go jednak wydać. Eo- kopiowaia.^ Kopiowania rysunków teclini-botnicy jego drukarni me znali języka rossyj- ' h 7Wła87n7a man nomiarowvch można skiego, musiał więc być nietylko autorem, tłó- C™yCh’ a,zwłaszcza maP pomiarowych można ’    • a 'i ? J ^ J    , . , dokonywać następującemi sposobami: l) za po-

maczem i redaktorem, ale również spełniać    J i w ■    au ■    !

, ,    TT7 . .„AÏ ^    mocą przekłówania—co odbywa się w ten sporo o ę zecera.    ro u    zapra- sdb że pod oryginajem kładzie się czysty, pa-

gnął przemesć s.ę do Berlina, aby być bliżej je i przekłówa delikatną igiełką koniu-granic Rossyi, ale to mu się nie udało. W r. v    ,    1U .    ,

1705 i 1706 bawił w Gdańsku, gdzie wydał ry rysunku, poczem przekłóc.a te 1,czy się od-____,    ,    . , ,    . .    ’ T®T    powiedniemi limami i w ten sposób otrzymuie

^ra h i a 8 0T^ians T°'ros|yJ⁸    — . ro u    się kopię zupełnie dokładną, ale uszkadza się

przybył do Bossy., - Źródła: Piękarsk.j „' in^ ₂₎ Pa    przerysowania na pa

„Nauka i literatura w Rossn pn Pietne Wieli- •    r .. ,    , , J .    , , ,

kom“ (Petersburg 1862).    a. o. pierze kalkowym, tj. kal ko w an. a (ob.); 3)

.    ...    za pomocą przerysowania przez płytę szkla-

naniesienie tak na oryginale jak i na kopii siatki kwadratowej. W ten sposób można otrzymać zwiększenie lub zmniejszenie rysunku; 5) za pomocą kopiowmnia pantografem (ob.)

KÖping, miasto w lanie szwedzkim West- ną, co odbywa się w pokoju przyciemnionym, manland, 2.6 kim. powyżej uścia rz. Köpingsä przyczem światło puszcza się pod tę płytę do jez. Malary punkt węzłowy linij kolejowych, szklaną; 4) za pomocą przerysowania przez prowadzących do Orebro i Riddarhyttan; przędzalnia wełny; handel żelazem, zbożem i wyrobami z dzewa; około 5 000 mk. Prawidłowa komunikacya parowcowa ze Sztokholmem. Hr-

(Wiedeń 1892).

M. H.

M. H.

przyczem można otrzymać zmniejszenie rysunku; 6) za pomocą fotografowania (ob.) z rysunku zrobionego na kalce; 7) za pomocą fotografii, czego dokonywa się tylko wtedy gdy chcemy otrzymać większą ilość kopij. — Por. Koller „Vervielfältigung u. Copierverfahren“

M. H.

Kopiowe ołówki, zapomocą których na zwyczajnym papierze otrzymuje się pismo dające się skopiować. Składają się one z grafitu, aniliny, gumy arabskiej i gliceryny.

Kopiowy atrament, zwyczajny atrament a-nilinowy z większą zawartością barwników a zaprawiony pewną ilością gumy z małą domieszką gliceryny.

Kopiujące machiny zwane u nas m a ł p i a rr k-ami, przyrządy, umożliwiające odtwarzanie drogą mechaniczną kształtów ciał podług danych modeli. Wszystkie one polegają na tej zasadzie, że pewna część machiny, przez przyłożenie do modelu, który trzeba odtworzyć, porusza się dokładnie wzdłuż jego kształtów. Ruch ten

i model osadzone są na rodzaju stołu i obracają się razem, a równocześnie postępują naprzód. Po nad niemi znajduje się rama ruchoma, w której umieszczony jest krążek dotykający modelu i uoże obracające się. Noże maszyn kopiujących są albo stałe, albo też obracają się, tj. są w rodzaju frez. Machin z tego rodzaju nożami przeważnie używa się do obrabiania naraz kilku przedmiotów. Machiny kopiujące do metalu są machinami zwyczajne-mi do frezowania, gdzie freza, tj. nóż krający, wykonywa ruch obrotowy, a przedmiot obrabiany osadzony jest na suporcie, który uskutecznia ruchy odpowiednio do kształtu modelu. Machiny kopiujące do drzewa są urządzane albo w rodzaju tokarek, albo też machin do frezowania, a zastosowane bywają do wyrobu przedmiotów o kształtach nieforemnych, jak np. rękojeści do szabli, przykładów do strzelb, szprych do kół, kopyt, trzewików szewckich drewniauych i t. p. Fig. 172 odtwarza machinę kopiującą do * drzewa, za której pomocą

jjf— -

Hut ßfiH

gtS:

MS

DHB

Fig. 172. Kopiująca machina

przechodzi na narzędzie, które wykonywa ta- podług jednego modelu po jednem przejściu kie same ruchy co i owa część machiny i od- machiny można wyrobić większą liczbę jedna-twarza (obrabia) kształt modelu. Machiny te- kowych przedmiotów. Na stolnicy poziomej go rodzaju mają szerokie zastosowanie szczegół- a, otrzymującej ruch posuwisty, znajduje się niej przy obrabianiu metali i drzewa, oraz naśla- 7 wrzecion i 7 odpowiednich koników, między dowania przedmiotów sztuki w rzeźbiarstwie, których kłami osadza się w środku model do hafciarstwie i t. p. Podział ruchu między na- j kopiowania a na sześciu pozostałych przedmioty rzędzie a przedmiot obrabiany bywa rozmaity: | do obrabiania. — Nad stolnicą umieszczona 1) Przedmiot    obrabiany i model    obracają się ! jest    rama ruchoma b, obracająca się na czo-

około swych    osi równocześnie i    osadzone są    pach    k. W przedniej części tej ramy znajdu-

między kłami machiny przypominającej to- je się wał poziomy W, obracający się, na któ-karkę (ob.), tylko z podwójnemi wrzecionami, rym, ponad każdym przedmiotem obrabianym, Nóż zaś, osadzony stale lub obracający się, u- umieszczone są frezy krające, a ponad mode-mieszczony jest w suporcie    zaopatrzonym    lem    znajduje się tarcza okrągła gładka tej sa-

w krążek lub    kołek, które dotykają modelu,    mej    średnicy co i frezy. Tarcza ta obwodem

przyciskane do niego sprężyną. Nóż ten robi swoim dotyka modelu, po którego krawędzi takie ruchy, posuwając się naprzód, w tył górnej posuwa się tak, że po obrocie modelu i wzdłuż, że odtwarza na przedmiocie obrabia- około swej osi wszystkie frezy dokonywają od-nym kształt modelu. 2) Przedmiot obrabiany powieduich przecięć na przedmiotach obrabia-

M. H.

A. O.

nych. Jeżeli stolnica przesunie się po pod ramę wraz ze znajdującemi się na niej przedmiotami obrabianemi, to powstają pod każdą frezą dokładne kopie modelu. Ruch machiny następuje od wału m, poruszanego za pomocą koła pasowego n, połączonego pasem o 7 kołem transmisyi. Wał z frezami obraca koło pasowe c za pomocą pasa p i odpowiedniego koła pasowego, umieszczonego na tymże wale w. Koło pasowe d przenosi ruch na koło pasowe e, od którego za pomocą kół zębatych stożkowatych r napędza się wał f, a od niego za pośrednictwem 7-iu par małych kół stożkowatych ss otrzymują obrót wszystkie wrzeciona, a tern samem i model wraz z przedmiotami obrabianemi znajdującemi się na stolnicy. Obok koła pasowego e umocowane jest na tym samym wale kółko zębate zczepiające się z kołem g, które obraca poziomy wał poprzeczny t. Wał ten za pomocą pary kół zębatych stożkowatych u nadaje obrót wałowi wodzącemi l, który za pośrednictwem śruby i mutry posuwa powoli stolnicę a.

Kopisch August, poeta i malarz niemiecki (* 1799 we Wrocławiu---}* 1853 w Berlinie). Studyuje w Akademii sztuk pięknych w Pradze i w Wiedniu malarstwo (1815 — 1819), ale równocześnie uprawia poezyę. Wada prawej ręki stanęła na przeszkodzie poświęceniu się sztuce malarskiej. W celach leczniczych udał się do Włoch i podczas kąpieli odkrył „Grotę błękitną“ na Caprei. W r. 1828 powraca do Niemiec. Od r. 1847 przebywa w Poczdamie i na zamówienia króla opisuje zamki i ogrody poczdamskie. Bardziej aniżeli ze swoich szkiców malarskich K. znany jest z utworów poetyckich. Do najlepszych należą ballady fantastyczne, utrzymane w tonie żartobliwym i humorystycznym, zwtaszczà „Historie von Noah“, „Die Heinzelmännchen“, „Das grüne Tier“, „Der Schneiderjunge von Krippstedt“. Zbiorowe wydanie dzieł w pięciu tomach ukazało się w Berlinie w r. 1856.

Kopitar Bartłomiej (po słoweńsku Jer-nej), znakomity slawista (* 23 sierpnia roku 1780 w Repni, wsi, położonej w Krainie Górnej,—! d. 8 maja roku 1844 w Wiedniu). Gdy miał lat 10, rodzice jego, włościanie z Repni, posłali go do Lubiany, do szkoły niemieckiej, do której wstąpił, nie znając języka niemieckiego; wkrótce jednak został najlepszym uczniem; następnie uczęszczał tamże do szkoły łacińskiej i na filozofję. Szkoły te świetnie ukończył r. 1799. W tymże roku został nauczycielem domowym, a następnie sekretarzem u zamożnego barona Zygmunta Zoisa (* 1747—f r. 1819), znanego patrjoty słoweńskiego, szczodrego mecenasa nauk i sztuki. W domu tym, śród doborowego i wysoce wykształconego otoczenia, które było wówczas ogniskiem całego literackiego ruchu słoweńskiego, K. przebył lat osiem i czas ten uważał zawsze za najprzyjemniejszy okres swego życia. -Poza zajęciami: nauczania synowca bar. Zoisa, sekretarstwa, bibljotekar-stwa i dozorowania zbiorów mineralogicznych, zostawało mu dosyć czasu do uzupełnienia swego wykształcenia. Zajmował się więc studjo-waniem klasyków, głównie greckich, i językami nowożytnemi: francuskim, włoskim i angielskim; zajmował się też językiem ojczystym, w czym mu dopomagał bar. Zois, znawca i miłośnik tego języka. Tu też zaznajomił się K. z Walentym Vodnikiem (ob.), byłym franciszkaninem, pierwszym prawdziwym poetą słoweńskim, który dał początek poezji artystycznej; poeta ten był wówczas częstym gościem w domu bar. Zoisa i korzystał z jego wskazówek i przykładu w studjach nad językiem i literaturą narodową. K. jednakże nie cenił nigdy Vodnika zbyt wysoko. W r. 1806 został powołany przez hr. Bellegarda, naczelnika wojskowego, do nauczania córki jego języka słoweńskiego. Dla ułatwienia sobie tego zadania K. o-pracował krótką gramatykę jęz. słoweńskiego po francusku. Przypadek ten (a także i współzawodnictwo z Vodnikiem), zadecydował o jego dalszej działalności. Pośpieszył K, z przeróbką gramatyki powyższej na język niemiecki, aby ubiec Vodnika i wydał i». t. „Grammatik der slavi-schen Sprache in Krain, Kärnten und Steiermark“ (Lubiana 1808). Podpis autora umieszczony jest na końcu dzieła, na str. 460. Książkę tę spotkało nieoczekiwane powodzenie. Stała się ona wkrótce podstawą dalszych badań języka słoweńskiego. W końcu r. 1808 K., posiadając kilka tysięcy złotych reń., zaoszczędzonych jeszcze w czasach bytności u bar. Zoisa, pojechał do Wiednia, aby tam dalej się kształcić. Jednakże nie studjował tu nauk filologicznych, ale wstąpił na prawo, które po dwu latach porzucił. Znalazszy w Wiedniu w c.-k. bibljotece dworu bardzo bogaty zasób literatury słoweńskiej z w. XVI, poświęcił się studyom w tym kierunku i rozpoczął starania o miejsce w bibljotece. Wkrótce też został cenzorem wydawnictw słowiańskich, greckich, a następnie i rumuńskich. W końcu r. 1810, za poparciem J. M. Ossolińskiego, otrzymał posadę pisarza w bibljotece dworu. W roku 1814 był wysłany przez zarząd bibljoteki do Paryża w celach naukowych, jako członek korniki, która miała odebrać książki i rękopisy zabrane z Wiednia w roku 1809 przez Prancuzów. Przy tej okazji zwiedził Londyn i Oksford, również w celach naukowych. Przedtym jeszcze podczas letnich wakacji odbył podróż do Czech i Niemiec, zwiedził wtedy Pragę czeską, Berlin, Lipsk, Norymbergę i Monachjum. Potym, w r. 1837, zwiedził Włochy, mianowicie: Wenecję, Bolonję i Rzym, w drodze zaś powrotnej: Livorno, Pizę, Florencję i Medjolan. Rok 1842 — 43 spędził w Rzymie gdzie czynił starania o założenie stacji naukowej piśmiennictwa słowiańskiego przy kolegjum propagandy i o za-

tykułu K-a w „Jahrbücher der Literatur“ (1834, t. 67, str. 154) p. t. „Aeltester polnischer Psalter“, gdzie, oprócz sprawozdania o wydaniu wiedeńskim Psałterza, drukuje nieumieszczoue tam szczegóły i domniemania („Praemonita“), nau- a także wiele innych cennych uwag o zabytku, które ukazują rzeczywiste zasługi K-a przy wydaniu polskim Psałterza. W r. 1836 na ob-Pierwszym dziełem K. była gramatyka jęz. jaśnienia hr. Borkowskiego, dla czego „Praemonita⁴ nie zostały umieszczoue w wydaniu wiedeńskim (Dunin-Borkowski: „Zur Geschichte des ältesten polnischen Psalters“, Wiedeń 1835), K. wydał broszurę polemiczną p. t. (B. Kopi-tar’s) Anti-Tartar oder Herstellung des That-bestandes in Sachen der Wiener Editio priu-wówczas bowiem nie ceps (1835) des ältesten Denkmals der Polnischen Sprache, nämlich des polnischen Drittels des (nicht Margarethen — sondern) Elisabeth-Hedvigischen Psalterium trilingue (A. 1300 — 1370) zu St. Florian in Oesterreich gegen den zatytułowana: „Nachschrift“, plagiarischen Roman eines Tartaren. Als Ma-

łożenie tamże drukarni słowiańskiej. W roku 1844 (27 kwietnia) został radcą dworu i otrzymał urząd pierwszego kustosza w bibljotece wiedeńskiej, na którym zaskoczyła go śmierć: zmarł dn. 8 maja r. 1844 w 64-ym roku życia. Życie to poświęcił wyłącznie pracy k.owej, napisał też wiele dzieł dotyczących głównie języków i literatur słowiańskich.

słoweńskiego, wspomniana powyżej; we wstępie do niej K. gorąco się wyraża o wielkim narodzie słowiańskim, następnie podaje przegląd języków słowiańskich, koleje pisma słowiańskiego; w dalszym ciągu traktuje o języku słoweńskim, jego dziejach i literaturze, począwszy od czasów Reformacji, znano starszych zabytków; dalej rozbiera gramatyki jęz. słoweńskiego/dotychczas wydane, roztrząsając je krytycznie, szczególnie zaś prace pseudo-naukowe. Ostatnia część książki (str. 385—460), a napisana na życzenie Józefa Dobrowskiego, zawiera przegląd krytyczny literatury słoweńskiej, który i do dziś dnia nie utracił znaczenia. Gramatyka K-a, a szczególnie jej część teoretyczna, była podstawą gramatyki włosko-słoweńskiej, opracowanej przez d-ra Wincente-

nuscript für Freunde herausgegeben von L e-berecht Hassenschelm“. Stockholm, bei A Bonnier. 8-o str. 39 i 3 nl. (druk w Lipsku). Broszurka ta jest cierpką odpowiedzią (wpadającą niekiedy w ton b. ostry), na broszurę Borkowskiego („Zur Geschichte etc.“); go Franula de Weissenthurm, a wydanej prócz tego autor rozbiera kolejno (str. 15—25)

w Tryjeście w r. 1811 p. t.: „Saggio grammaticale italiano-cragnolino“. — W roku 1827 K. zainteresował się rękopisem znajdującym się w bibliotece opactwa św. Floryana (o półtorej mili od Lincu w Wyższej Austrji), na który zwrócił jego uwagę tamtejszy bibljotekarz, kś. Ghmel. Był to zabytek rękopiśmienny z w. XIV, zawierający tekst Psałterza Dawidowego w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim, znany dziś w literaturze polskiej pod nazwą P s a 11 e r z a F1 o r j a ń s ki e g o (ob. Flor. ps. Encykl. t. XXII, str. 1020, Dopełnienia). Wiadomość o tym rękopisie wraz z otrzymaną od Chmela podobizną kilku kart K. przesłał do Krako.va J. S. Bandtkiemu, który umieścił te wiadomości w „Roczniku Towarzystwa naukowego krakowskiego“ (t. XII, str. 25, 1827), a także wydał w osobnej broszurce p. t. polskim i łacińskim „Wiadomość o najstarszym może Psałterzu Polskim“ w Bibljotece kanoników Lateraneńskich w klasztorze św. Florja-na itd., w Krakowie, 1827.40 stron), że 1827 roku K. napisał własny artykuł o kodeksie florjańskim w „Jahrbücher der Literatur“ (t. 39, str. 38 i ns.), gdzie podaje obydwa prologi Psałterza flor., i psalmy II i III w 3-ch językach. Prócz tego w t. 40 „Jahrb. d. Lit.“ (na str. 35) umieścił krótką dodatkową notatkę o tymże Psałt. Gdy w r. 1834 hr. Stanisław

wyrazy umieszczone w „Przemowie“ do wydania wiedeńskiego i wykazuje w podanych przez Borkowskiego objaśnieniach brak podstaw naukowych. Jeszcze raz do tego samego przedmiotu wrócił K. w książce: „Hesychii glossogra-phi₍'etc.“ (ob. niżej), gdzie na str. 28 —30 zamieścił uwagi: „De trilingui psalterio San-Florianensi in Austria Superiori“. — Prócz tych i innych broszurek i artykułów pomniejszych wydał K. w tymże czasie wielkiej wagi dzieło; „Glagoli-ta Clozianus id est codicis glagolitici inter suos facile antiquissimi... Xsi^avov foliorum XII membr., servatum in biblioth. ill. comitis F. Cloz Tridentini“ (Wiedeń 1836). We wstępie do tego dzieła mówi autor obszernie o piśmie głagolickim, o języku starosłowiańskim i jego pochodzeniu (dochodzi do przekonania, że ojczyzną jęz. staro-słow. jest, nie Bulgarja, ale Panonja), o obrządku głagolickim i wogóle pomieszcza uwagi o całej epoce Cyryla i Metodego (twierdzenia te utraciły swe znaczenie W tym- dopiero wobec wyników badań późniejszych Szafarzyka); prócz tego zamieścił tu objaśnienia do najdawniejszego pomnika piśmiennego słoweńskiego, t. zw. ułomków fryzyngieńskich z w. X. Dalej podane są teksty dwucli zabytków: ułomków głagolickich rękopisów z wieku XI, hr. Parida Cloza w Trydencie, zawierających 4 mowy, z których dwie przypisywane Dunin-Borkowski podjął się wydania tego za- są św. Janowi Złotoustemu, trzecia św. Atana-bytku w Wiedniu, kierownictwo naukowe po- zemu, a czwarta św. Epifanjuszowi; było to wierzył K-owi. W wydaniu tym miały się po- pierwsze poprawne wydanie zabytków staro-jawić uwagi krytyczne K-a, a mianowicie do-    słowiańskich. Dalej autor zamieścił ułomki fry-

mniemąnia o niejednolitości rękopisu co do cza- zyngieńskie, łacinnicą pisane z w.*X (ob. Fryz. su powstawania. Dowiadujemy się o tym z ar- | rękopis; „Enc.“ t. XXIII. str. 393). Prócz tego

w końcu dzieła dołączył krótką gramatykę jęz. starosłowiańskiego i słownik.—W trzy lata później wydał: „H e s y c h i i glossographi discipulus et èîctYXtoootorfjç r u s s u s in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII. E codice Vindobonensi“ (Wiedeń 1839, w duż. 8-e z podobizną rękopisu). Pierwsza część tego dzieła zawiera przedruki trzech słowników greckich z rękopisów w. XIV, znajdujących się w bibljotece dworu w Wiedniu; do jednego z tych słowników (pochodzącego z w. XI— XII, a kupionego przez Aureljusza de Rusbecke, posła cesarza Ferdynanda I w Konstantynopolu od r. 1554—do 1562) dopisane są dopiero w w. XIII glosy ruskie (przekłady niektórych wyrazów greckich); K. podał w swym dziele staranny przedruk tych glos grecko-ruskich (str. 3 — 19). W drugiej części (str. 25—72) pomieścił wiele ważnych przyczynków filologicznych i ostrych artykułów polemicznych przeciwko Maciejowskiemu, Gajowi, Szafarzykowi i Palackiemu.—W r. 1843 do E-wangieliarza rejmskiego cyrylicko-głagolickiego (Evangelia slavice... vulgo „Texte du Sacre“ Paryż 1843), wydanego w Paryżu w pięknej podobiźnie (miedzioryt) przez J. B. Silvestra, paleografa francuskiego, K. napisał obszerny wstęp filologiczno-historyczny p. t. „Prolegomena hi s tjo r i c a“, które następnie przedrukował Miklosich w swej „Slavische Bibliothek“ (t. I, 1851, str. 57—84). W rozprawie tej K. usiłuje dowieść (jak to raz czynił w „Glagol. Cloz.“) swej hipotezy (ob. niżej) o pochodzeniu języka starosłowiańskiego. —Oprócz przytoczonych dzieł i broszur K. napisał wiele cennych rozpraw naukowych i krytycznych, odnoszących się do językoznawstwa i literatur słowiańskich, filolo-gji, historji Słowian, etnografji, prawozn awstwa i historji prawa; przyczynki te, dotyczące przeważnie kultury Słowian i pokrewnych narodów, i porozpraszane po różnych czasop., przeważnie wiedeńskich, zebrał uczeń jego, F. Miklosich, i poprzedziwszy je autobiografją K-a, doprowadzoną do r. 1839, w części wydał p. t. „Barth. Kopi-tars KleinereSchriften sprachwissenschaftlichen, geschichtlichen, etnographischen und rechthistorischen Inhalts“ (t. I, Wiedeń 1857). Na tym tomie wydawnictwo zawieszono wskutek braku odbiorców. — K. pozostawił obfitą i pod wielu względami ważną korespondencj ę, rzucającą także wiele światła na jego wszechstronny i bogaty, bystry i krytyczny umysł, w której też przebija się jego zaciętość i absolutyzm charakteru, wywołujący nieraz zaślepioną, namiętną jednostronność, albo też ostry, bezwzględny ton polemik (z Duninem-Borkow-skim, Hanką i z inn.). Korespondencja ta wyszła w trzech zbiorach: Pierwszy, p. t. „Briefwechsel zwischen Dobrowsky und Kopitar“ 1808 —1828 (Berlin, r. 1885 w 8-e str. CVII 1751 z portretem Dobrowskiego i 2-ma podobiznami listów), wydany przez V. Jagića, zawiera wzajemne listy Dobrowskiego i K-a. Następnie Akademja nauk w Petersburgu powie" rzyła temuż V. Jagićowi, swemu członkowi, wydawnictwo listów autorów słowiańskich; wskutek tego w zbiorze p. t. „Nowyja piśma Do-browskago, Kopitara i drugich“ (Petersburg, 1897) Jagić zamieścił wiele listów K-a do W. Hanki a także i jego notatnik. Przedtym w r. 1873 I. J. Sreznewskij wydał listy K-a do Aleks. Wostokowa.—W r. 1813 pismo czeskie „Widenskó Listy“ pomieściło przekład niemieckiego ńrtykułu K-a p. t. „O narzeczach słowiańskich“ Wstęp zaś K-a do wydania Ewan-gieljarza rejmskiego, p. n. „Prolegomena histo-rica“, przełożył z łaciny na język rosyjski J. Papłoński i zamieścił w rozprawie swej o tymże Ewangieljarzu: „Razsużdieńje o rejmskom ewangielii“ (str. 7 —49; w „Żurn. minis. nar. prosw.“ 1848, JM® 2, 3 i 4, i w osobnej odbitce, Petersburg 1848, str. 143).—Najważniejsze prace K-a to jego przyczynki lingwistyczne, literackie i krytyczne ; w pracach historycznych jest stronny; w tym względzie zasadniczym jego błędem jest jednostronne zapatrywanie się na pochodzenie języka starosłow.: we wstępie do„Glagolita Cloz.“ i w „Prolegomena historica“ usiłuje dowieść, że język cerkiewno-słowiański był językiem Słoweńców panońskich (przodków dzisiejszego narodu słoweńskiego) w południowo-wschodnich ziemiach alpejskich, których części sięgają dawnej Panonji i Węgier. Język ten, rozszerzony do dolnego Dunaju skutkiem przyjścia Chorwatów i Serbów w w. VII, i Ma-diarów w w. IX, rozdzielony został na gałęź wschodnią (dzisiejszą bułgarską) i zachodnią (dziś. słoweńską); w w. IX św. Cyryl i Metody utworzyli z niego pierwszy literacki język słowiański (według K-a św. Metody w r. 870 miał wykonywać obrządki kościelne w okolicy jeziora Błotnego, Plattensee, w tym języku słoweńskim); hipotezę tę jednak obalił Szafarzyk (w „Serbische Lesekörner“, 1833, iw „Starożytnościach słowiańskich“), dowodząc, że św. Cyryl już w r. 855 dał początek obrządkowi słowiańskiemu między Słowianami bułgarskiemi, że Słoweńcy (tworzący jedno plemię wraz z Chorwatami i Serbami) i Bułgarowie należą do oddzielnych szczepów, że jedni przybyli ze Wschodu, a drudzy z Halicza. Pogląd K-a miał najwięcej zwolenników wśród Słoweńców (uznaje go też z pewnemi zmianami Miklosich). Należy też wziąć pod uwagę słowa K-a z listu do Dobrowskiego („Briefw. zw. Dóbr. und K.“, str. 532): „Vuk’s Idee ist auch ni c ht ü b e 1, dass, initio facto in Pannonia, das weitere in Bulgarien (ultra Savam & Danubium von Pannonien aus), zunächst, und dann später in Russland continuirt worden“. Jagić (tamże, str. LII) dodaje, że pogląd ten (Vuka) dziś uważa się za zgodny z rzeczywistością. Teorya ta, o panońskim pochodzeniu jęz. starosłowiańskiego, której K. jest twórcą, była zasadniczą podstawą, na której K. budował swoje marzenia patrjo-

ga 1899, str. 773).

tyczne („Patriotische Phantasien eines Slaven“, artykuł w <Vaterl. Blaetter > 1810) o stosunkach wzajemnych Słowian południowo-zachodnich i roli ich w monarchii rakuskiej. Uznając potrzebę połączenia się drobnych państewek słowiańskich, zostających pod berłem Au-stryi, K. ani na chwilę nie pomyślał o hegie-monii nad niemi Rosji, czy to z powodu swych przekonań ściśle katolickich (katolischer Natio-nalstolz) i nienawiści do kościoła wschodniego całej Rosji i narodu rosyjskiego, czy też z powodu gorącej sympatji względem rządu austrja-ckiego (wrogowie jego, których miał i ma bardzo wielu, zarzucają mu nawet pewien biurokratyzm): Jberło rakuskie uważał on za doskonałą opiekę dla Słowian wszystkich narodowości; gdyż w skład Austrji wchodzą wszystkie prawie ludy słowiańskie, a zwłaszcza też, że język cerkiewno-słowiański, najstarszy ze słowiańskich, powstał (według teorji K-a) na ziemiach dzisiejszej Austrji. Projektował więc w listach do Dobrowskiego założenie Akademii słowiańskiej w Wiedniu, przyszłej stolicy całej Słowiańszczyzny, względem tej akademii wszelkie pojedyńcze akademie słowiańskie byłyby niejako filjami (niejdoczekał jednak K. nawet założenia katedry filologii slow. w Wiedniu w r. 1849, na której zasiadi rodak jego i gorliwy uczeń Miklosich).—Dalszym rozwinięciem tego marzenia była myśl K-a o jednostajnej pisowni narodów słowiańskich (a przynajmniej Słowian południowo-zachodnich); namawiał Dobrowskiego do ułożenia jej i wróżąc mu, że przez ten czyn stać się może „drugim Cyrylem“.—Względem Czechów (być może ze względów religijno-politycznych) K. nie był zbyt przyjaźnie usposobiony, pomimo iż prowadził ożywioną korespondencyę z Dobrowskim, Hanką i in.; zwłaszcza nieprzyjaźnie odnosił się do Szafarzyka i Palackiego. W głośnej sprawie rękopisów królodworskiego, zielonogórskiego etc. odrazu wypowiedział bystry swój sąd, przecząc nawet Dobrowskiemu, który przyznawał rękopisowi królodworskiemu autentyczność; uważał też za podrobione t. zw. akty Bockowe („Nowy-ja piśma“: LXIX); są też ślady, że za autora tych rękopisów uważał Hankę (scripturae felix imitator, „Brief, zw. Dóbr. u. K.“, str. 597; „No-wyja piśma“: LXVIII). Wogóle miał za złe Czechom, że zbytnio ciążyli ku Rosji, do której nie posiadał sympatii, a przytym rozumiał, że może ona, korzystając ze swego położenia, wchłonąć w siebie drobne ale samodzielne 'narody słowiańskie. Pisał taż do Dobrowskiego w r. 1826 z ironią i wyrzutami: „Bijecie, Czesi, pokłony przed progami możnych“ (Potentio-rum limina adoratis, Bohemi). — Stosunek K-a do Polaków był wogóle przychylny, ale dotyczył przeważnie spraw prywatnych, albo naukowych. Hr. Ossolińskiemu zawdzięczał swą posadę w bibliotece wiedeńskiej; poważał go też i starał się mu pomagać w pracach nauko-

Wlelka Eaeykl. Powił. Ilułtr. Zew. 802b Tora XXXVII l,

wych („Brief, zw. Dóbr. u. K.“, str. LVII—LVIII). Dalej żywo interesował się Psałterzem florjań-skim, utrzymywał stosunki z wielu współcze-snemi uczonemi polskiemi, jak Bandtkim, Bobrowskim, Sobolewskim, Lindym i in.; Linde nawet przejął się myślą K-a co do ogólnej pisowni słowiańskiej i projekt odpowiedni, przez siebie ułożony, przesłał J. Dobrowskiemu („Briefw. zw. Dóbr. K.“ str.,360—361 i LX).— Najbardziej jednak ze wszystkich Słowian (nie licząc rodaków Słoweńców) interesował się K. Serbami; współczuł całym sercem ich walce o niepodległość, wpływem swoim niejako kształcił gienjalnego Vuka Karadżića (ob. „Enc.“, t. XXXIV, str. 765), któremu ułatwił wstęp do świata naukowego (głównie niemieckiego) i któremu udzielał szczodrze wskazówek tak przy wydawauiu przez niego zbioru pieśni ludowych serbskich («Pesnarica»), jako też przy układaniu gramatyki języka serbskiego (« Pismenica »), i słownika języka serbskiego (ob. „Brief, zw. Dóbr. u. K.“ str. XLV—LII). - Prace i działalność K-a miały wielkie znaczenie w dziedzinie slawistyki i niezaprzeczony wpływ na rozwój badań języka i literatury Słowian (głównie południowych); w szerzeniu tego wpływu pomagało mu jego stanowisko cenzora książek słowiańskich, następnie redaktora działu słowiańskiego w „Wiener allg. Literatur-Zeitung“, „Jahrbücher der Literatur“ i in. Największą też nagrodą dla niego (a zarazem jedyną) był na nagrobku napis: „in slavicis literis augendis magni Dobrovii ingeniosus aemulator“ („des grossen Dobrovsky genialer Nacheiferer“, jak przetłumaczył autor napisu, prof. Fesl.). Na jesieni r. 1897 przeniesiono kości K-a z Wiednia do rodzinnej Lubiany.—Bi bliog raf i a: „Barthol. Kop i tar Selbstbiographie“ (Miklosich. „Slavische Bibliothek“ t. I, Wiedeń 1851, str. 1 —18, tudzież „B. Kopitars Kleinere Schriften“ t. I Wiedeń 1857); V. J a g ić „Wstęp do wydanej korespondencyi“ (Wwedenie w pe-repisku) p. t. „Briefwechsel zw. Dobrowsky u. K.“ Berlin 1885, str. I — CVII; Pastrnek: „Kopitar B.“ (Ottuv Slovnik naucny t. XIV, Pra-

Mir. K’.

Köpke Rudolf, historyk niemiecki (* d. 23 sierpnia r. 1813 w Królewcu, — f 10 czerwca r. 1870 w Berlinie). Początkowe nauki pobierał w Berlinie, w gimnazyum Joachimstalskiem, gdzie ojciec jego, Karol K., był od r. 1817 nauczycielem. W r. 1832 wstąpił do uniwersytetu Berlińskiego na wydział filozoficzny, w roku 1834 na wydział teologiczny, wreszcie oddał się całkowicie studyom historycznym, któremi kierował Ranke. Wraz z Waitzem, Giesebrech-tem, Hirschem, i inn., należał do grona pierwszych słuchaczów Rankego oraz do pierwszych członków jego szkoły. Kiedy Raukiści rozpoczęli na wielką skalę podjęte wydawnictwo p. n. „Jahrbücher des deutschen Reiches“, K. napisał dlań gruntowną pracę, poświęconą

ni

1872).

A. G.

S. Drz.

pierwszej połowie panowania cesarza Ottona I, od r. 936 do r. 951 (Berlin 1838). W roku 1838 otrzymał posadę nauczyciela historyi w gim-nazyum Joachimstalskiem w Berlinie, na której pozostawał do r. 1842, poczem przyjął współpracownictwo w pomnikowein wydawnictwie Pert za, p. n: „Monumenta Germaniae historica“. Od roku 1850 wykładał historyę w berlińskiej akademii wojskowej, w r. 1856 otrzymał posadę profesora nadzwyczajnego na katedrze historyi w uniwersytecie Berlińskim, nie przestając wykładać w dalszym ciągu w a-kademii (aż do r. 1867). W roku 1848 —1851 był członkiem związku patryotycznego, rozwijając jednocześnie szeroką działalność polityczno-publicystyczną, pisząc artykuły dziennikarskie i odezwy. Działalność na polu publicystyki ponowił K. w r. 1866 jako stały współpracownik gazety „Spenersche Zeitung“: niektóre z umieszczonych w gazecie tej artykułów wyszły później w postaci oddzielnych broszur (np. „Das Ende der deutschen Kleinstaaterei“). Oprócz historyi Ottona I, ukończonej przez Düm-mlera (Lipsk 1876), napisał wiele mniejszych i większych prac historycznych, do których zaliczyć należy: 1 ) „De vita et scriptis Liut-prandi“ (Berlin 1842); 2) „Die Anfänge des Königtums bei den Gothen“ (Berlin 1859); 3) „Widukind von Korvei“ (Berlin 1867) oraz 4) „Hrotsuit von Gandersheim“ (Berlin 1869); dwie ostatnie prace objęto jednym tytułem „Ottoni-sche Studien“; do dzieł treści historycznej, aczkolwiek bardziej przygodnych i mniejszą posiadających wartość, zaliczyć możemy okolicznościową monografię: 5) „Die Gründung der Frie-drich-Wilhelms-Universität zu Berlin„ (1869). Wydał nadto K. korespondencyę polityczną i pisma polityczne Henryka Kleista (Berlin 1862) oraz pisma i biografię przyjaciela swego Ludwika Tieck’a, p. n. „Ludwik Tieck, Erinnerung aus dem Leben des Dichters“ (2 części, Lipsk 1855). Wzbogacił skarbiec zabytków literatury niemieckiej średniowiecznej publika-cyami: „Barlaam“ Rudolfa z Ems oraz „Passio-nal“ (Królewiec 1848 i Quedlinburg 1852). Drobne prace K-ego, rozrzucone po czasopismach, zebrał i wydał po śmierci autora Kiess-ling, p. n. „Kleine Schriften zur Geschichte, Politik und Litteratur“ (Berlin 1872). — Porów. Giesebrecht w „Historisches Taschenbuch“ Raumera (rocznik 2-gi, zeszyt 5-y, Lipsk

M. Kr.

Köpl Karol, historyk (* 1851 r. w Bu-dziejowicach w Czechach). Po ukończeniu uniwersytetu wiedeńskiego był przez pewien czas nauczycielem szkoły realnej w mieście rodzin-nem i wtedy brał czynny udział przy zakładaniu muzeum miejscowego. W 1880 r. zostaje archiwistą miejskim i gorliwie zajmuje się uporządkowaniem materiałów, dotyczących historyi Budziejowic i Czech południowych. W 1884 roku otrzymuje posadę archiwisty przy namiestnictwie w Pradze. Przy nowej organizacyi archiwów państwowych został mianowany naczelnym ich kierownikiem. Poznawszy dobrze język czeski, ogłasza swoje prace źródłowe i przyczynki do dziejów ziemi czeskiej zarówno po niemiecku jak i po czesku. Prace jego o-głasza „Mittheil. des Vereines f. Gesch. d. Deutschen in Böhmen“, „Mittheil, des Instit. für oest. Gesch.“ i czeskie „Sbornik historicky“, „Archiv Ceski“. Ceniony nie tylko przez Niemców, ale przez Czechów, jest członkiem Czeskiego towarzystwa naukowego i Towarzystwa historycznego w Pradze. („Ot. Naucny SI.“).

Kopnik, miasto, ob. Köpenick.

Koponiusze, Coponii, patrycyuszowski ród rzymski, wywodzący pochodzenie swe z miasta Tibur; z członków jego wybitniejszą rolę odegrali: 1) Lucius Coponius, senator rzymski, podpisał w r. 131 przed Chr. uchwałę senatu, dotyczącą przymierza z Żydami, za panowania Jana Hyrkanosa; —2) Marcus Cop., wspominany często przez Cycerona dla procesu, który w r. 91 przed Chr., mając jako patrona Kwin-tusa Mucyusa Scewolę (Scaevola), wiódł o spadek z Manliusem Kuryusem (Curius).—3 i 4) Titus i Gajus Coponii, chwaleni przez Cycerona jako dzielni i wykształcali młodzieńcy; Gajus Cop. wyruszył w r. 53 przed Chr. z Kras-susem na wojnę przeciw Partom, a po klęsce armii rzymskiej pod Carrhae zabezpieczył niedobitkom odwrót; w drugiej wojnie domowej, w r. 49, przyłączył się do stronnictwa Pompe-jusza, sprawując naonczas urząd pretora, i objął dowództwo nad flotą; w r. 48 wywoła-łany z kraju przez trymwirów, żył jeszcze w r. 32 przed Chr. Por. Vellejus Paterculus, 2,;83. — 5) Rzymski rycerz, w r. 7 po Chr. namiestnik Judei. Por. Zonaras, 5. 3.—6) Rzeźbiarz rzymski, jedyny zresztą nam znany artysta taki z rzymskiem nazwiskiem, którego dłuta 14 posągów, uosobiających równą liczbę nacyi, przez Pompejusza ujarzmionych, zdobiło portyk przed teatrem Pompejusza w Rzymie. Por. Pli-nius, Nat. Hist. 35, 5, 4.

Kopp Emil, alzatczyk (* 2 marca 1817 r. w Wasselheimie, f 27 listop. 1875 r. w Zurychu. K. karyerę swoją naukową rozpoczął jako profesor toksykologii na uniwersytecie Strass-burskim w r. 1847, następnie był profesorem chemii w Turynie, ostatecznie od r. 1871 profesorem w Zurychu. Podczas pobytu w Zurychu pracował nad ciałami wybuchowemi. Z wydawnictw pozostałych po K-ie zasługuje na uwagę podręcznik do badań w zakresie chemii technicznej, opracowany z trzeciego wydania tej książki, napisanej pierwotnie przez Bolleya. — Dzieła: „Examen des matières colorantes artificielles dérivées du goudron de houille“ (Paryż 1863, 2 tomy); „Sur las applications et la préparation simplifiée de la nitroglycérine“ (Paryż 1868). W r. 1849 K. brał żywy udział w życiu politycznem: był wtedy

posłem z departamentu Dolnego Renu do ciała prawodawczego, ale zamieszany w powstanie 13 czerwca musiał emigrować i dopiero w r. 1855 powrócił do Francyi.

Kopp Józef Eutychian, znakomity historyk szwajcarski (* d. 25 kwietnia r. 1793 w Beromiinsterze w kantonie Lucerny,—f d. 25 października roku 1866 w Lucernie). Studyo-wał w uniwersytecie w Lucernie teologię, we Fryburgu—nauki filologiczne. W r. 1819 wykładał język grecki w liceum w Lucernie. W r. 1828 wybrany został na członka Wielkiej Rady, następnie w r. 1831—na członka Rady Ustawodawczej, wreszcie w czasie zaburzeń politycznych w r. 1841 został delegatem do Rady Ustawodawczej i Wykonawczej kantonów. Tu sprzeciwiał się powrotowi Jezuitów do Szwaj-caryi, zowiąc ów powrót „początkiem niezliczonych klęsk“. Kiedy głos jego w tej sprawie nie został wysłuchany, porzucił w r. 1845 pole działalności politycznej i poświęcił się wyłącznie pracy naukowej. Odbył podróż do Rzymu i Wiednia w poszukiwaniu nieznanych źródeł archiwalnych, będąc jednocześnie od roku 1846

M. Kr.

K. Sł.

D-r St. K

członkiem - korespondentem akademii Berlińskiej, a od r. 1859 członkiem - korespondentem akademii Wiedeńskiej. Jakkolwiek samouk, K. poczytywany jest za Niebuhra szwajcarskiego, za pierwszego krytycznego badacza dziejów ojczystych. Dzięki usilnej pracy źródłowej, dzięki nabytej przez studya filologiczne znajomości zasad technicznych krytyki historycznej i filologicznej, usunął K. z historyi Szwaj-caryi element mityczny i legendowy, ustalił historycznie stwierdzone fakty. K. pierwszy za-kwestyonował wiarogodność opartych na opowieści Tschudiego legend o Riitlibundzie, o Tellu, o wypędzeniu fvogtôw i inn. Dzieła historyczne K-a świadczą o olbrzymim nakładzie pracy i olbrzymiej erudycyi autora, nie ujawniają a-toli ani talentu literackiego ani szerszego poglądu historycznego; posiadają one wartość jedynie ze względu na krytykę źródeł, raczej na krytykę tekstów, zawierających tradycyę historyczną narodu szwajcarskiego. Do dzieł tych należą: 1) „Geschichte der Eidgenössischen Bünde“, historya Szwajcaryi od najdawniejszych czasów do Filipa Pięknego, kontynuowana przez Bussona, Lütolfa i Rohrera (Lucerna— Lipsk—Berlin, 1845—62, tomów 5); 2) „Urkunden zur Geschichte der Eidgenössischen Bünde“ (Lucerna 1835, oraz 2-tomowe wydanie Wiedeń 1851); 3) „Geschichtsblätter aus der Schweiz“ (2 tomy, Lucerna 1854—56): 4) „Amtliche Sammlung der altern Eidgenössischen Abschiede 1291—1420“ (Lucerna 1839). Nadto napisał K. parę utworów dramatycznych treści historycznej (między innemi dramat „König Rudolf II“), objętych 4-tom. wydaniem p. n. „Drama tische Werke“(Lucerna 1855 —66).—Por. L üto lf „Joseph Eutych. K.“ (Lucerna 1866).

Kopp Herman (* w Hanau r. 1817 — f r. 1892), wybitny chemik niemiecki. Na szcze-golną uwagę zasługują prace K-a w dziedzinie chemii fizycznej; onto bowiem pierwszy zwrócił uwagę na zależność fizycznych własności ciał prostych—pierwiastków—od ich wag atomowych, jak również na zależność fizycznych własności ciał złożonych od ich budowy. K. był doskonałym znawcą historyi chemii i pozostawił wiele dzieł pierwszorzędnej wagi w tym przedmiocie. Ważniejsze: „Geschichte der Chemie“ (1843—47 w czterech tomach), „Entwickelung der Chemie in neuerer Zeit“ (1873), „Beiträge zur Geschichte der Chemie“ (1880), „Die Alchemie“ (1886). Opracował również podręcznik chemii teoretycznej „Lehrbuch der theoretischen Chemie“ (1863).

Kopp Jerzy, dr. teologii (* 25 lipca 1837, z niezamożnych rodziców w Duderstadt, w prowin-cyi Hannowerskiej). Był pr^ez niejakiś czas telegrafistą, od r. 1858 — 1861 kształcił się w teologiczno-filozoficznym zakładzie w Hildeshei-mie, wstąpił tamże w 1861 do seminaryum duchownego, otrzymał święcenia kapłańskie d. 29 sierpnia 1862, pracował potem kilka lat jako wikaryusz w Hildesheimie,r. 1871 został mianowany notaryuszem apostolskim, r. 1872 kanonikiem katedralnym i generalnym wikaryuszem hildesheimskim, d. 15 listopada 1881 biskupem Fuldajskim, r. 1884 członkiem pruskiej Rady państwa, a r. 1885 pruskiej Izby panów, w której pracował gorliwie nad rewizyą ustaw majowych celem przywrócenia dobrych stosunków pomiędzy rządem a kościołem katolickim. Tym sposobem przyczynił się wielce do uchwalenia praw z d. 21 maja 1886 i 30 kwietnia 1887 z krzywdą jednak Polaków. W r. 1887 (dn, 9 sierpnia) został za staraniem rządu pruskiego mianowany księciem-biskupem wrocławskim. W r. 1890 brał udział w konferencyi nad ochroną robotników, w 1891 w konferencyi nad reformą wyższych zakładów naukowych. W r. 1893 został także za staraniem rządu pruskiego mianowany kardynałem. Jest kawalerem wielu wysokich orderów pruskich i niemieckich, także członkiem austryackiej izby panów i austryacko-śląskiego sejmu, w którym od r. 1893 piastuje godność zastępcy starosty krajowego. Człowiek to niepospolitych zdolności, zręczny i wpływowy dyplomata, co okazał w czasie ostatniego obioru papieża. Zaufania Pola ków- postępowaniem swojem nie zdołał sobie pozyskać, a zwłaszcza postępowanie jego podczas wyborów r. 1904 na Śląsku uwydatniły zaiste krzyżacką zaciekłość (starczy między in-nemi przypomni eć o przeszkodach, stawianych zawarciu przez posła Korfantego związku małżeńskiego).

Koppa. Język grecki, prócz litery x (kappa) miał jeszcze inny znak 9, zwany koppa, na oddanie nieco odmiennego dźwięku gardł 0-wego. Stosunek pomiędzy kappą a K-ą odpowiada stosunkowi pomiędzy semickiemi kaph i goph. K. w napisach zdarza się przed o, o, X, p, a zwłaszcza przed co; skoja-

rżenia z innemi znakami zdarzają się rzadko, prawdopodobnie świadczą o nieuctwie piszących. Z biegiem czasu Grecy zatracili poczucie różnicy pomiędzy obu dźwiękami, a K. pozostała jedynie jako znak na wyrażenie liczby 90.

posady i do powrotu do domu rodzicielskiego, gdzie się kształcił dalej w naukach o własnej sile, zarabiając na życie jako najemnik. Wytrwała ta praca zwróciła uwagę właściciela dóbr w sąsiedztwie, który mu powierzył zarząd w jednym z folwarków. Pomimo opuszczenia, w jakiem się gospodarstwo znajdowało, K. u-miejętną i wytrwałą pracą zdołał je podźwi-gnąć i doprowadzić wkrótce do kwitnącego stanu. W r. 1807 słynny A. Thaer powołał go do Móglina, wzywając go do pomocy przy ulepszaniu owczarni tamecznej. W krótkim czasie stosunek obu tych mężów stał się bardzo przyjacielskim, zwłaszcza, że K. stał się czynnym i wielce pożytecznym współpracownikiem wydawanego naówczas przez Thaer’a czasopisma „Mögliner Annalen“. Gdy w r. 1810 utworzono przy uniwersytecie berlińskim katedrę rolnictwa, Thaer, objąwszy ją, powołał K-go na adjunkta, w celu przygotowywania młodzieży do korzystnego słuchania wykładów. Gdy w r. 1813 cała młodzież akademicka wstąpiła do szeregów, a wykłady zostały przerwane, K. łącznie z Thaer’em prowadził całe gospodarstwo i położył wielkie zasługi w ulepszeniu zarodowej obory i owczarni. Ożeniwszy się z córką pastora Wiliscba, objął zarząd dóbr barona Eckardsteina, które, mocno wyniszczone przez poprzednią administracyę, znacznie ulepszył, zaprowadziwszy w nich owce, uprawę ziemniaków i gorzelnię. W r. 1827 wziął w dzierżawę dobra rządowe Wollup wraz z inwentarzem, a w r. 1830 do tej dzierżawy dołączył drugą, mianowicie dóbr Kienitz, ale z powodu zwiększonych zajęć musiał się zrzec administrowania majątkami barona Eckardsteina. Powołany do urządzenia dóbr rządowych w Poznań-skiem, założył w nich cukrownię w r. 1838, przewodniczył natrzeciem wędrownom(„Wander“) zgromadzeniu niemieckich rolników i leśników

Red.

Koppany, rzeka na Węgrzech, ob. Kapos.

Kopparberg (Stora-K., Falu-Län), najbardziej na północ wysunięty län właściwej Szwecyi, zajmujący dawną D a lekarlię (ob.); graniczy od płn. z Herjeàdalen, od płn.-wscb. z Helsingland, od wsch. z Gestrikland, od płd. z Westmanland, od płd.-zach. z Wermland, od zach. z Norwegią; obszar 30.040 klm. %]. Län K. przedstawia obficie zraszaną krainę pagórkowatą, której pojedyńcze szczyty około granicy norweskiej dosięgają 1 200 m. wys.; przerzynają ją rzeki: Osterdalelf z jez. Siljan i Westerdalelf. Posępne wzgórza, między niemi głębokie, śmiejące się doliny, spokojne jeziora, rwące potoki i ciemne lasy świerkowe nadają krainie tej charakter oryginalny. Pola i ogrody tworzą 3.5%, łąki 3.8%, lasy 70.2% ogólnej powierzchni. Uprawiane są zwłaszcza: żyto, jęczmień i kartofle. Klimat surowy, zima bardzo ostra; na płn. zamarza nawet rtęć.

K. liczy około 220 000 mszk., trudniących się rolnictwem, leśnictwem, polowaniem, rybołówstwem, a zwłaszcza górnictwem (żelazo [roczna produkcya 200 000 ton rudy, z której otrzymuje się 90 000 ton surowego żelaza], miedź [głównie z wielkiej góry Miedzianej koło Falu-nu], porfir). Przemysł nieznaczny. Oprócz linii kolejowej Goteborg-Falun z odnogą do Gefle, istnieją liczne odnogi boczne w okręgach kopalni. Na obu ramionach rz. Dalelf, na jez.

Siljan i kilku innych istnieje żegluga parowa.

ILr.

Stolica—F alun.

w Poczdamie, w r. 1839 w Komissyi obradującej nad opodatkowaniem buraków cukrowych, w r. 1842 był współzałożycielem królewsko-pruskiego kollegium rolniczo-ekonomicznego, lecz z powodu wzrastającego przytępienia słuchu brał udział w jego obradach tylko do r. 1858. W r. 1842 nabył od syna pierwszego swego chlebodawcy, u którego niegdyś gęsi pasał, dobra Beesdau. W r. 1844" otrzymał godność radcy ekonomicznego, doktora honoris causa uniwersytetu w Berlinie i order czerwonego orła, w r. 1854 mianowany został radcą stanu. Pracując przeważnie na polu praktycz-nem, zasilał swemi pracami roczniki Moglińskie, w których złożył dowody znakomitej, jak na o-we czasy, wiedzy. Oddzielnie wydał: „Der Unterricht im Ackerbau und der Viehzucht“ (2 t. r. 1811 i 1812; 2-e wydanie nosi tytuł: „Anleitung zu einem vortheilhaften Betriebe der Landwirtschaft“). Dzieło tojdoczekało się 10-u wydań, z których ostatnie pod kierunkiem E. Wolffa z Hohenheimu wyszło w Berlinie u Pa-

S. Drz

Koppatias, po grecku Ko7U7raTiaę, oznacza, podobnie jak Samphoras, po grecku Eapzpópaę, wysoko w starożytnej Grecyi cenioną, szlachetną rasę koni, zwaną tak od piętn KoppaiSan, na tylnem udzie wypalanych, Prócz wymienionych były jeszcze w używaniu inne znamiona (^apaYp-ara, xauor^pia), oznaczające poszczególną rasę koni; tak np. znany rumak Aleksandra Wielkiego, Bukephalos. miał się tak zwać od piętna, wyrażającego łeb byka (ßoöc^byk, xe<paXy]=głowa, łeb). Bogata młodzież grecka okazywała w ogóle wielkie zamiłowanie do pięknych koni i trwoniła na ten zbytek ogromne sumy pieniędzy.

Koppe Jan Bogumił (*wr. 1782 — +

1863), syn ubogiego dzierżawcy w dobrach majora v. Thiinen, pobierał nauki w szkółce miejskiej w LUbben i wstąpił potem do Liceum, lecz z powodu braku środków materyalnych musiał dalszych studyów zaniechać i w r.

1797, w poszukiwaniu zajęcia, któreby mu dało utrzymanie, objął skromną posadę dozorcy nad robotnikami u dzierżawcy dóbr hr. Solms. Żądza wiedzy i niedobrane towarzystwo, z którem musiał przestawać, skłoniły go do opuszczenia rey’a); „Die Revision der Ackerbausysteme“ r,

S. Rew.

A. G

f 13 maja 1898

vatrechts“ (Strassburg 1879); „Lehrbuch des heutigen römischen Erbrechts“ (Würzburg 1886 — 88),

Koppen Teodor (* 1833). K. w r. 1855 ukończył wydział prawny uniwersytetu Petersburskiego, w trzy zaś lata później otrzymał stopień doktora rolnictwa w uniwersytecie dorpackim; w r. 1870 delegowany przez rząd. rosyjski zagranicę na dalsze studya naukowe, został potem bibliotekarzem w bibliotece publicznej peterburskiej i członkiem Korni- go tetu Naukow. Mimsteryum Oświaty. Wydał przeszło 70 prac naukowych, przeważnie o o-wadach szkodliwych, oraz z dziedziny rozsiedlenia geograficznego zwierząt i roślin, z geografii fizycznej Rosyi, z rolnictwa i leśnictwa.

Najważniejsze z nich: „Wriednyja nasiekomyja“

(3 tomy 1881—83); „Die schädlichen Insecten skich wiele dziesiątków lat po śmierci wynalaz-

der | Russlands“ (1880); ,,0 saranczie i drugich wrie' dnych priamokriłych iz siemiejstwa Acridiodea-preimuszczestwenno po otnoszeniu k Rossii“ (1870); ,,Ueber die Heuschrecken in Südruss-land“ (1866); „Das Fehlen des Einhörnchens und das Vorhandensein des Reks und des Edelhirsches in der Krim etc.“ (1883); Die Verbreitung des Elenthiers im europäischen Russland etc.“ (1883); „Gieograficzeskoje rasprostranie-nie chwojnych dierew w jewropiejskoj Rossii i na Kawkazie“ (1885); ,.Matierjaly k woprosu o pierwonaczalnoj rodinie i pierwobytnom rod-stwie

go plemieni “    (1886). Obecnie K. wydaje

wielką pracę p. n. „Bibliotheca zoologica rossica.“    K K'c-

818; „Die Mittheiluugen zur Geschichte jandwirtschaft“ (praca, w której występuje prze-ńw poglądom Liebig’a); „Die Anleitung zurKennt-„niss, Zucht und Phlege der Merinos“ 1825; „Ueber die Erzeugung des Rübenzuckers in ihren staatswirtschaftlichen und gewerblichen Beziehungen“ 1841; „Mittheilungen aus dem Gebiete der Landwirtschaft“ ze współudziałem Schmalza, Schweitzerami Teichmanna.

Koppel Franciszek, pisarz niemiecki, profesor politechniki drezdeńskiej (* w r. 1838). Ogłosił następujące prace: „Cervantes auf der Fahrt“ (Sztuttgard 1865); „Zwei Brüder in Jesu“ (1867); „Weltgeschichtliche Flugschriften“ (Drezno 1875), tragedye: „Das Ende des Schill“ i „Spartacus“; komedye: „Welcher Mayer?“ „Ein Don-Juan-Examen“; dramaty“: „Hans im Glück“, „Albrecht der Beherzte“; wodewile: „Auf Kohlen,“ „Der alte Adam“, „Die spanische Wand“ i kilku drobniejszych rzeczy.

Koppen Piotr ob. Koeppen Piotr.

Koppen Karol Fryeryk Albert, prawnik niemiecki (* 17 grud. 1822 w Goldbergu [Mecklenburg - Szweryn] w Lichtenthal [Baden]). Od r. 1842 studyował prawo w Berlinie; w r. 1847 wstąpił do sądownictwa pruskiego, które opuścił w r. 1849 w celu poświęcenia się działalności akademickiej. Z początku wykładał prywatnie w uni w. berlińskim, w r. 1853 habilitował się w Jenie na stopień docenta prawa rzymskiego, w r. 1856 został w tern mieście profesorem nadzwyczajnym. W r. 1857 K. został powołany na stanowisko zwyczajnego profesora do Marburga, w r. 1864 do Würzburga, w r. 1872 do nowego uniw. w Strassburgu.    K. napisał: „Die

Erbschaft“ (Berlin 1856); „System des heutigen römischen Erbrechts“ (Jena 1862 — 64); „System des heutigen römischen Erbrechts in Grundriss“ (Würzburg 1867); „Der obligatorische Vertrag unter Abwesenden“ (Jena 1871); „Der Fruchterwerb des bonae fidei possessor“ (tamże

1872); „Grundriss zu Vorlesungen über die Institutionen und Geschichte des römischen Pri-

Hr.

indo-jewropiejskago i finno - ugorska-

Köppen Włodzimierz, meteorolog, syn Piotra K-a (* 1844 w Peterburgu), kształcił się na uniwersytetach w Petersburgu, Heidelbergu i Lipsku do 1871, w r. 1872 został asystentem w centralnem obserwatoryum meteorolo-gicznem w Petersburgu, 1875 naczelnikiem wydziału w obserwatoryum morskiem (Deutsche Seeivarte). Licznemi swemi pracami przyczynił się znacznie do rozwoju meteorologii, zwłaszcza w przedmiocie peryodyczności objawów meteorologicznych i meteorologii synoptycz lej. Wykazał też, że woda namydlona zastąpić może wpływ oleju na uspokojenie fal morskich. Z rozpraw jego warto wymienić: „Ueber die Abhängigkeit des klimat. Charakters der Winde von ihrem Ursprünge; „Mehrjährige Perioden der Witterung“ (1873), „Perioden der Windgeschwindigkeit“ (1879), „Regen von Nord-West Europa und Nordamerika“, „Wolken-Atlas“ (z Hildbrandssonem i Neumayerem, Hamburg 1890). W r. 1884—91 redagował „Meteorologische Zeitschrift“, a następnie wydawane przez obserwatoryum morskie „Annalen der Hydrographie und maritimen Meteorologie.“ b K-Koppenstaedter Teofil (* w połowie drugiej wieku XVIII, prawdopodobnie w Niemczech—f w Warszawie w r. 1831), doktor medycyny i chirurgii, zajmujący się wykonawstwem lekarskiem w Lublinie, następnie w Warszawie. Rozgłosu wielkiego nabył przez zalecany przez siebie sposób leczenia chorób najrozmaitszych wyłącznie tylko sokiem cytrynowym, którego zalecał codziennie spożywać ilości ogromne. Leczenie to dziwaczne opisane jest w „Tygodniku lekarskim“ (r. 1848 str. 350) i w L. G ą-siorowskiego „Zbiorze wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (t. III, str. 365), a było niegdyś tak popularne, że lud warszawski dłu-bardzo mniemał, iż pomnik Kopernika na Krakowskim Przedmieściu wyobraża K-a trzymającego cytrynę w ręce, oraz, że na cześć jego był wystawiony.—Drugim powodem sławy K-a były też ziółka przeczyszczające, nazwiskiem jego darzone, skuteczne jakoby przeciwko krwawnicom (ob.), a w aptekach warszaw-

Dzięki doskonałemu i indywi-

K. B.

S. Drz.

i 474).

D-r J. p.

na-

D-r }. P.

cy wciąż sprzedawane; może nawet i dziś jesz- sów tryasowego i jurskiego, jako okresów cze znaleźć by można zwolenników tych ziółek. -Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“

L)-r j. p.

St. M

stolca.

(str. 230).

Köpping Karol, sztycharz niemiecki (* 1848 w Dreźnie) kształcił się w Paryżu pod Waltnerem. K. wykonał,mnóstwo płyt podług obrazów rozmaitych mistrzów dawnych i nowoczesnych jak: Rembrandt a, Tycyana, Gainsborough’a, Bretona, Corota, Liebermanna i t. p., obok tego zaś utworzył kilka rzeczy samodzielnie, dualnemu sposobowi pojmowania i traktowania swojej sztuki, został powołany /na stanowisko profesora do akademii Berlińskiej.

Kopreinitz, miasto w Chorwacyi, ob. Kopry w n i c a.

Kopreus, po grecku KoTrpeóę, po łacinie Copreus, syn Pelopsa, ojciec Periphatesa; zamordowawszy Ifitosa (ob.), opuścił ziemię Elij-ską i schronił się w Mykenach, gdzie król Eu-rystheus ze zbrodni popełnionej go oczyścił i jako herolda do Heraklesa wysłał z zleceniem podjęcia się znanych walk dwunastu. Por. Homer, 15, 639; Apollodorus, 2, 5, 1.

Koprofagia (łac. Coprophagia z gr. rj (o) xÔTupoç = kał, łajno, gnój i rpayeiv = jeść, pożerać), po polsku kałożerstwo; jest to objaw nad wyraz wszelki wstrętny, spotykany u niektórych obłąkanych, chciwie pożerających i wypijających odchody swe własne, często też równocześnie pocierających sobie niemi twarz i ciało całe, albo pomazujących ściany i sprzęty pomieszczenia swego. Zaledwie baczność nieustanna dozorców szpitalnych powstrzymać ich zdoła od popełniania obrzydliwości tych, do których odczuwają popęd nieprzezwyciężony. — Por. R. Pląskowskiego „Psychiatrya“ (Część ogólna, Warszawa 1868 str. 36 i 181, oraz Cz. szczegółowa, tamże 1884, str. 365, 367

T)-r J. P

Koprolalia (łac. Coprolalia z gr. ^ (o) xó-7:poc=kał, łajno, gnój i yj XaXia=gadanina, bredzenie, później też mowa, gwara), nazwa 'polska dotąd nie istnieje. Jest to objaw spostrzegany u niektórych obłąkanych, zasadzający się na tem, że bez powodu wszelkiego wyrażają się wciąż jak najsprośniej, dobierając przytem wyrazów najgminniejszych, a powtarzając je nieraz kilkakrotnie z rzędu z lubością widoczna.—K. zdarza się też u ludzi wykształconych, zresztą umysłowo zdrowych zupełnie.

Koprolity (łac. Coprolitu z gr. r{ (o) xó-7rpoę=kał, gnój, łajno i ó Xt3-oę=kamień), zwa ta obca bez potrzeby dawana bywa często kamienliom kałowym (ob.).

Koprolityjxôîtpoç—kał, nawóz, Aćcoę—kamień); skamieniałe ekskrementy zwierząt kopalnych kręgowych, przeważnie gadów i ryb; spotyka się je dość licznie w pokładach okre-największego rozkwitu płazów. Z K-ów można po części odtworzyć sposób życia i warunki odżywiania się stworzeń podówczas żyjących na kuli ziemskiej; pozwalają one np. przypuszczać, że ichtysaury (ob.; gady przeważnie w okresie jurskim żyjące) były zwierzętami mięsożer-nemi (drapieżnemi), których pokarm tworzyły— ryby, drobne gady. K-y dają poniekąd świadectwo pewne o budowie kiszek zwierząt kopalnych. Z pierwiastków i związków chemicznych, wchodzących w skład K-ów największą procentową część stanowi fosforan wapnia ^50°/°—75°/₀), fosforan magnezu (do 5°/°), nadto w niewielkich ilościach węglan wapnia, siarka, żelazo, ślady potasu, chloru i substancyi organicznych. Z powodu znacznej zawartości fosforanu wapnia pokłady z koprolitami niekiedy używane są na nawóz (w Anglii i Francyi); istniejące w handlu jako nawozy sztuczne fosforyty niesłusznie nazywane są K-ami.

Koprostaza (łac. Coprostasis z gr. yj (o) xó-7rpoę=kał, gnój, łajno irj ozźoię=stanie w miejscu, zatrzymanie się, nieruchomość), po polsku= zatrzymanie kału, zatkanie albo zapieczenie stolca, zaparcie żywota; ob. Zatwardzenie

D-r j

Koprowa: 1) dolina i potok w Tatrach liptowskich. Potok K. jest wypływem z Ciemno-smreczyńskiego stawu (1 676 m.; szt. gen.) w dolinie Ciemnych Smreczyn, płynie zrazu na płn. zach., potem zwraca się na południowy zachód, a od uścia doliny Hlińskiej do doliny K-y nad potokiem K., płynie na zachód, poczerń na południowy zachód, a w końcu na zachód, aż do połączenia się na pr. brz. z potokiem Cichym, tworząc rzekę Białą liptowską. Długość potoku 10 kil. Wypływ leży na wys. 1676 m., uście 997.3 m. Wpada do K-ej potok Teryański. Potok K. tworzy dolinę K-ę, do której od wschodu uchodzą doliny: Ciemnych Smreczyn, Hlińska, Newcyrka i Teryańska. Od płn. zaś i zachodu oddziela ją od doliny Cichej potężny grzbiet górski, ciągnący się od głównego grzbietu Tatr, zrazu na zachód przez szczyt Wierch, Cichą do K-y Wielkiej, a stąd na południe przez Krzyżne liptowskie, kończąc się szczytem „nad Opalonym“ (1 756 m.) nad

pot. Koprową. Długość doliny od uścia doi. Ciemnych Smreczyn niemal 7 kim. Z doliny K., z górnego jej końca od Koszaru przejście przez przełęcz Zawory czyli Przehybę do doliny Pięciu Stawów polskich, jako też przez przełęcz „Ponad Czarnym“ do czwartego stawu, tj. Czarnego, z Pięciu Stawów polskich; następnie przez dolinę Hlińską na przełęcz K-ę przejście do doliny mięguszowieckiej, a w końcu przez dolinę Newcyrkę przez przełęcz pod Krywaniem do doliny Zielonego Stawu pod Krywaniem. Dolina K. należy do najdłuższych i najgłębszych dolin tatrzańskich; odznacza się ona tem, iż wznosi się zwolna, tak, że las

Hr.

Hr.

Hr.

uściu

Szerokość

przy

smrekowy dopiero w wys. 1 530 m., więc półgodziny poniżej Ciemnosmreczyńskiego Stawu, znika całkiem. Liczby następujące wskazują wzniesienie doliny: a) pod Zaworami czyli Prze-hybą 1 665 m., b) przy uściu doliny Hlińskiej

1    391 m., c) przy uściu Newcyr.d 1 204 m.,

d) pod Wyżnią Przehybą 1176 m. — 2) X., szczyt w grzbiecie granicznym między dolinami Mięguszowiecką (od wsch.) a dolinami Ciemnych Smreczyn i Hlińską (od zach.), tworzący narożnik tychże trzech dolin. Nazwę tę czytamy na mapie Tatr („Spezial-karte der oester.-ungar. Monarchie“, 1:71000, Z. 9, Col. XXII), Jest to właściwie szczyt Czubryna, mylnie na tej mapie wpisany w miejscu gdzie się szczyt Mięguszowiecki wznosi. Wzniesienie Czubryny 2 369 metrów (szt. generalny). — 3) X., nazwa przełęczy tatrzańskiej, w ścianie granicznej między dolinami Hlińską a Mię-guszewiecką, między szczytami Czubryną (2 369 m, szt. gen.) i Basztą Zadnią (2 335 m. szt. gen.). Tworzy ona przejście z doi. K-y przez Hlińską do Mięguszowieckiej. Wzniesienie 2189 m. (szt. gen.).—4) X. wielka, także Wielką Kopą zwany szczyt w Tatrach liptowskich, w ścianie granicznej między dolinami Cichej (od zach.) a Koprowej (od wsch.), pod 49° 12' płn. sz. g. a 37° 38' 25" wsch. dłg. g. (Ferro). Wznosi się 2 054 m. (szt. gen.),

2    77 m. (Kolbenheyer), 1 738 m. (Korzistka). Na mapie Kummersberga szczyt ten zowie się Koprowcem, na mapie Tatr Fuchsa Ci-chym (Tychy), który wszakże według map kwatermistrzostwa aust. (Z. 9, Col. XXII) leży dalej na wschód i bliżej głównego grzbietu Tatr. Przeciwnie szczyt na mapie Fuchsa, K-ą Wielką zwany, na mapach Korzistki i kwatermistrzostwa austr., jako też na mapie Zone 9. Col. XXII zwie się Krzyżnem (liptowskiem). — „Słown. Geogr.“.

Köprüli, ród albański, ob. Kjöprili.

Xöprülü, Kjöprilü, Kiuprili (słów. W eie s, staroż. Bylazora), miasto w wilaje-cie tureckim Saloniki, położone malowniczo na obu brzegach Wardaru, stacya kolei Saloniki — Silefeze; około 25 000 mk-ów (przeważnie Słowian); handel jajami jedwabników; siedziba kaimakama, arcybiskupa greckiego i b-pa bułgarskiego (od r. 1894).

Köprii Su (dawne Eurymedon), rzeka w Azyi Mniejszej, bierze początek w Pisydii i wlewa się w Pamfilii, poniżej starożynego miasta Aspendos, do morza Śródziemnego. Ob. Eurymedon.

Koprynia, Koprzynia herb polski ob. K o w n i a.

Kopryl, właściwie Kapryl.

Koprywnica (chor. Koprivnica, madziar. Kaproncza, niem. K o p r e i n i t z), król. wolne miasto w Chorwacyi, w komitacie Belovar-Köresz (Krzyżowiec), nad rzecz. K-cą, przy linii kolejowej Zakany—Zagrzeb. Starożytny zamek w środku miasta (obecnie zajęty przez wojsko), kościoły rzymsko-katolicki i grecko-katol., klasztor Franciszkanów, ratusz; około 8 000 m-ców (prawie samych Chorwatów), trudniących się rolnictwem, ogrodnictwem i sadownictwem; przemysł nieznaczny; handel ożywiony (główne przedmioty wywozu: ocet i spirytus). W K-y znajduje się sąd okręgowy, poczta i telegraf. — K. jest starożytną osadą. Za Ferdynanda 1 otrzymała załogę niemiecką. Później została silnie obwarowaną, tak, że była jedną z najsilniejszych twierdz Granicy Wa-rażdyńskiej przeciw napadom Turków. W r. 1535 K-ę zdobył ban Piotr Keglevié, któremu w r. 1546 odebrał‘ją Mikołaj Zrinsky. W r. 1597 —1756 K. była ogniskem rozpraw wojennych na Granicy Warażdyńskiej. —„Ottüv Slov. Naue.“.

Koprywszczyoa, m-czko w Bułgaryi, nad rz. Topolnicą, 95 kim. na wschód od Sofii; o-koło 6 000 m-ców (samych Bułgarów) trudniących się głównie handlem.—Dzieje wspominają o K-y już w końcu XIV w.; Turcy zwali ją Avrat-Alair (= Kobiece pole). Mieszkańcy K-y, słynni wojownicy, za zasługi położone dla Turcyi otrzymali odj sułtana własne prawa, które po części zachowały dotąd swoją moc. K. była środowiskiem oświaty w Bułgaryi. Tutaj także przyszli na świat najwybitniejsi patryoci bułgarscy: L. Karawelov, G. Benkow-sky, T. Kobleszkow, J. Grujew, S. Czomakow. O szkole miejscowej historya wspomina już przed r. 1822.—„Ottüv Slov. Nauć.“. Hr.

Koprzywianka, Wrona, Kania, Moste-cka, Wiśniówką, Bukówka, Lipówka, rozliczne nazwy rzeczki, biorącej początek z połączenia się trzech strumieni płynących od Niedźwiedzia, Małkowic i Cebra pod wsią Mostkami w pow. Sandomierskim, o 5 w. na pin. od Staszowa. Płynie odtąd ku płd.-wsch. pod Wiśniową i Czajkowem, stąd zaś ku płn. wschód. ' pod Wiązownią, Bukową, Lipowicami, Bazowem, Skwierzowem, wójtostwem Koprzywnicą, po-czem pod wsią Kamień Wisłocki wpada do Wisły z lewego brzegu. Długa 42 w. Zwana bywa niekiedy Pokrzywianką. Przyjmuje z lewego brzegu pod Wiśniową strumień, utworzony z trzech połączonych z pod Zimnej Wody, Bogoryi i Łukowic a pod wójtostwem Klimon-tówkę (ob.), którą zwą też K-ą. ^Długosz zwie K-ę Koprzywnicą, a KliinontówkęJ — K-ą. Płynie K. równiną śród łąk; brzegi od 3 do 12 st. wzniesione; bieg nieregularny z powodu częstych młynów. stóp 68, głębokość zaś 6 stóp. — „Słown. Geogr.“.

Koprzywnica, osada (dawniej m-ko) nad rz. Koprzywianką, gub. Radomska, pow. Sandomierski; murowany kościół parafialny, szkoła pocz,, urząd i sąd gminny, bożnica; około 3 000 m-ców, trudniących się rolnictwem i rzemiosłami (w r. 1827 — 1 051,1860 — 1266, 1880 —

Hr.

M H.

zwa-

tu karawanami z miast Bere-

niki i Myoshormos, nad zatoką Arabską, sprowadzano; mimo że zburzonem zostało przez cesarza Dyoklecyana, zakwitło znowu i słynęło przez długie wieki jako znaczne miasto handlowe; za panowania cesarza Justyniana nosiło przez krótki czas miano Justinianopolis\ okolica jego dostarczała lekkiego wina, a przede-wszystkiem cennych szmaragdów i innych drogich kamieni; dzisiaj zowie się Keft. Por. Stra-bon, 17, 815; Plinius, Nat. Hist. 5, 9; 11; 37, 17; 18; 55; 96; Aelianus, Nat. Anim. 7, 18;

S. D'z.

rozwar-

1 519 m-ców); w osadzie cechy: szewców, tka-czów, kowali i kuśnierzy (w XVII w. istniały nadto: bednarzy, bronzowników, blacharzy, stolarzy, kołodziejów, siodlarzy, powroźników, płatnerzy, tokarzy, grzebieniarzy, pasiarzy i igla-rzy). Początek swój zawdzięcza K. opactwu Cystersów, które około r. 1185 założył Mikołaj Bogorya, woje w. sandomierski (świadczą o tern: tablica z zachowanym dotąd napisem oraz przywileje Bolesława Wstydliwego z r. 1262 i 1277, rozszerzające poprzednie nadania po spustoszeniu osady przez Tatarów w r. 1241). Władysław Łokietek nadał K-y prawo niemieckie, co potwierdził Kazimierz W. podczas swej bytności w K-cy w r. 1360. W r. 1370 bawił tam po raz wtóry Kazimierz W., odpoczywając po przygodzie na polowaniu. Następni królowie potwierdzali i rozszerzali przywileje miasta. W r. 1606 odbył się w K-y pamiętny zjazd szlachty, zwołany przez Mikołaja Zebrzydowskiego, wojew. krakowskiego. Dawny kościół parafialny powstał podobno w r.

1180 i przerobiony został z książęcego zamku łowieckiego, czy też składu sieci. W r. 1821 zamknięto goj, a nabożeństwo przeniesiono do kościoła po Cystersach, których zakon rozwiązany został w r. 1819. Budowle klasztorne znajdują się w ruinie. Wyróżnia się śród nich kapitularz, zbudowany z ciosu. Ostatni opat tutejszy, Krzysztof Bogorya Skotnicki, wzniósł (w XVII w.) na kościele oryginalną wieżę (w kształcie przewróconego kielicha). — Kościół i budowle klasztorne zdadał i opisał prof. Łuszczkiewicz.—Por. „Pionierowie gotycyzmu w Polsce“ („Ateneum“ z r. 1882, kwartał II). —„Słown. Geogr.“.

Koptoksyl (drzewo prasowane), materyał drzewny, służący do ozdabiania wewnętrznych ścian pokojów, mebli i t. p. Wyrób tego ma-teryału odbywa się w sposób następujący: 3—5 fornierów rozmaitej grubości skleja się razem ze sobą klejem odpornym na działanie wilgoci i poddaje silnemu ciśnieniu hydraulicznemu przy równoczesnem ogrzewaniu, przyczem forniery leżą jeden na drugim w kierunku przeciwnym słojom-. Otrzymany materyał, pomimo nader małej grubości drzewa, 3-5 milimetr., nie zmienia się nawet pod działaniem najsilniejszego gorąca lub wilgoci i nie podlega paczeniu się ani wysychaniu. Z tego też powodu K. jest odpowiednim na obicia ścian, na wypełnienia drzwi, jako materynł do wyrobu małych szafek i t. p. Może on być dowolnej długości, szerokość jego bywa do 70 cm. Tafle z K u przymocowuje się do łat ułożonych rusztowato. Ponieważ jest to materyał elastyczny, można go więc używać na sklepienia, słupy i t. p. K. przez stosowne traktowanie może się stać niepalnym, nadaje się więc jako materyał na drzwi, które tworzyć mają zamknięcie ogniotrwałe.

Koptos, po grecku Kotctóę, Kotttcó, po łacinie Coptus, miasto w Górnej Tebaidzie, ne później Thebais secunda, w obwodzie Cop-tites, ćwierć mili od wschodniego kolana Nilu odległe, główny skład towarów indyjskich i a-rabskich,| które od czasów króla Ptolemeusza Filadelfosa

Juvenalis, 15, 28.

Koptowie. 1. Pochodzenie i dzieje. Potomkowie dawnych Egipcyan, wyznający re-ligię chrześciańską. Wraz z Pell achami, (ob.) mahometanami, tworzą rdzenną, odwieczną ludność tego kraju. O pochodzeniu ich od dawnych Egipcyan świadczy przede-wszystkiem budowa fizyczna: czaszka lekko po-dłużnogłowa, twarz o czole niskiem i cerze białej, ale śniadej, oczy wielkie i szeroko te, policzki mięsiste, wargi grube, włosy lekko kędzierzawe, szerokie ramiona, budowa kończyn, cała postawa i figura. Na to pochodzę -nie wskazuje również charakter K-ów i ich język. Nazwa K-wie: Qubt (Goptae, Goptitae) jest skażeniem nazwy ArfÓTmot. (Egipcyauin); tak K. nazywają sami siebie i nazwa ta od w. XVII upowszechniła się w Europie. Wiadomości o K-ach dostarcza ich własna bogata literatura, prace przez nich pisane po grecku i arabsku lub przez Arabów (przez Makrisiegoj i informacye turystów i misyonarzy. Na mocy tych materyałów można stwierdzić, że liczebność ich zmniejsza się coraz bardziej. W VI w. było ich około pięciu milionów, obecnie najwyżej 400 000, z których część, około 15 000, porzuciła dawną religię i przeszła bądź na katoliezyin, bądź na protestantyzm lub przyjęła wyznanie greckie. Od chwili przyjęcia chrześciaństwa K-owie wystawieni byli na ciągłe prześladowania. Pierwsi chrześcianie w Egipcie zjawiają się bardzo wcześnie, czemu sprzyjają doktryny filozoficzno-religijne dawnych czasów; chrystyanizm zwłaszcza pociąga tłumnych wyznawców za Deoklecyana. Pobudki dostarczają walki polityczne: Egipcyanie w ten sposób powstają przeciw rządowi a właśnie datą jednego z takich ruchów o wolność jest dz. 29 sierpnia r. 284 po Chr.— początek ery koptyjskiej. Odpadnięcie K-ów od kościoła powszechnego wynikło głównie z różnic miejscowych. Sobór Chalcedoński r. 451 podzielił chrześcian w Egipcie na prawowiernych—'mel-chitów i Koptów—jakobitów i wyklął patryarchę aleksandryjskiego Dioskura, oraz złożył go z u-rzędu. To wywołało w całym Egipcie wielkie wzburzenie, a prawa surowe, wydane przeciw opornym, którzy nie poddali się wyrokom soboru, rozjątrzyły jeszcze bardziej zwolenników Dioskura, Wprawdzie rząd cesarski z Konstantynopola wysyłał patryarchów i biskupów, zarówno jak dostojników cywilnych, ale to nie powstrzymało jakobitów, którzy opuszczali kraj, aż wreszcie w r. 536 K-owie obrali sobie własnego patryarchę. Egipt staje się widownią namiętnych walk religijnych, a spokój nastaje dopiero w r. 640, kiedy muzułmanie zagarnęli kraj, a K-owie im do tego dopomogli. Rzeczywiście aż do w. VIII położenie ich polepsza się. Chociaż obarczeni nadmiernemi podatkami i zachęcani do przyjęcia islamu, mieli jednak dostęp do dworu, piastowali rozmaite urzędy, posiadali wiele własnych szkół i wywierali wpływ moralny na monofizytów (ob.) po za obrębem Egiptu. Prześladowania zaczynają się dopiero pod Abu-el-Azisem, za patryarchy Aleksandra II (704—729), który zabronił używania języka koptyjskiego i opodatkował mnichów. To wywołało powstanie K-ów w prowincyach wschodnich (730), a po zdławieniu rokoszu represalia jeszcze się wzmogły. Kościoły i klasztory burzono, mnichów prześladowano. Ciągłe powstania K-ów zaostrzają coraz bardziej antagonizm między nimi a muzułmanami i potęgują poczucie pa-tryotyczne. Ucisk K-ów wzmógł się szczególnie od XI w., kiedy ich zmuszano do przechodzenia na islam, nakazywano nosić odrębny ubiór, odróżniający ich od mahometan, pozwalano jeździć tylko na osłach i mułach. Zwłaszcza rok 1012 zapisał się krwawemi zgłoskami na stronicach historyi K-ów. W. XIV przynosi nowe wzmocnienie ucisku; za Mahometa-en-Musira motłoch pewnego dnia burzy kościoły, a ludność innych wyznań chrześciańskich podpala domy K-ów. Czasy El-Machmut-Muniady (1412 — 1421) wzmacniają surowość rządu względem K-ów. Panowanie Turków (od r. 1517), chociaż nie zniosło uciążliwych przepisów, przecież stosowało je z łagodnością. Rząd turecki nie prześladuje K-ów i robi coraz większe ustępstwa, a za panowania Mehmeta-Ali K-owie o-trzymali równouprawnienie, niektórym nawet udzielono tytułów: beja i paszy. Podczas powstania Arabiego r. 188J, K-owie, jako chrze-ścianie, byli w wielkiem niebezpieczeństwie, uratowała ich jedynie okupacya angielska.— Ale te prześladowania, trwające w ciągu wieków, złamały oporność religijną K-ów i dają się oni pociągać zabiegom innych kościołów chrześciańskich. Wpływ Rzymu datuje się od wypraw krzyżowych. Franciszek z Asyżu r. 1219 pozostawił misyonarzy w Damiecie, aż do r. 1571 byli oni jednak zaledwie tolerowani przez patryarchę koptyjskiego. Dopiero po zwycięstwie pod Lepanto (1571) pozwolono Franciszkanom mieć własny kościół przy ambasadzie francuskiej, a od r. 1632 nawet klasztor.

Wi«lk* Kucyki. Powsz. Ilustr. Zew. S02b Tom XXXVIII.

Koptyjski patryarcha, Gabryel II (1593), zawiązał stosunki z Rzymem, które nie doprowadziły jednak do porozumienia. Od tej chwili wszakże katolicyzm zdobywał coraz silniejsze stanowisko w Egipcie; powstają nowe misye; wpływy katolicyzmu rosną coraz bardziej i doprowadzają w r. 1824 od projektu unii z Rzymem. Unia nie doszła do skutku głównie za sprawą niemieckich misyonarzy protestanckich, którzy się również krzątają w Egipcie. Od r. 1845 rozwijają bardzo ruchliwą działalność presbiteryanie amerykańscy; pozakładali oni moc szkół, rozdają w tysiącach egzemplarzy biblię w języku arabskim i toczą jawną walkę ze starożytnemi obrzędami kościoła koptyjskiego. Patryarchowie z początku patrzyli przychylnie na pracę kulturalną rozmaitych misyj, od chwili jednak kiedy spostrzegli, że usiłowania te dążą do zniszczenia kościoła koptyjskiego, stali się nieprzejednanymi wrogami wszelkiej propagandy obcej. Próbowały również oddziałać na K-ów i misye rosyjskie. Usiłowania te nagle przerwały się od czasu wojny krymskiej. Trwające przez całe wieki prześladowania, a w ostatnich czasach zakusy zniszczenia drogą propagandy kościoła K-ów przez inne wyznania chrześciańskie spaczyły charakter narodowy K-ów, uczyniły ich podejrzliwymi, podstępnymi, zamkniętymi w sobie. Trzymają się zdała od innych grup, tak licznych w Egipcie. Małe gminy koptyjskie, istniejące od wielu stuleci w pewnych miastach, są właściwie skupieniem rodzin i krewnych. Niektórzy są u-rzędnikami, inni bogatymi przemysłowcami, większość to drobni kupcy i kramikarze, zwyczajni sarraf albo służba domowa. Obok zwykłych zająć koło roli, rzemiosł i handlu wielu K-ów zajmuje urzędy; na tych stanowiskach są bardzo cenieni; pełno ich we wszystkich urzędach. Prawa ograniczające względem ubiorów teraz nie są stosowane, ale zrodziły odpowiedni zwyczaj i K. noszą ubiór odmienny, ciemno-niebieskie lub czarne turbany; kobiety okrywają twarze Zawojami jak mahometanki.

2. Kościół koptyjski. Na czele kościoła koptyjskiego stoi patryarcha aleksandryjski monofizytów, chociaż od połowy XI w. rezy-dencyą jego jest Kair, a nie Aleksandrya. Jurysdykcya jego prócz Egiptu rozciąga się także na kościół etyopski (Nubia i Abisynia), dla którego wyznacza metropolitów, czyli t. zw. abouna. Patryarcha zarządza 14 biskupstwami i bywa obierany nie zpośród biskupów, ale mnichów pięciu głównych klasztorów, przeważnie z klasztoru św. Antoniego. Wyznawcy patrzą na niego jako na następcę św. Marka, pierwszego biskupa aleksandryjskiego. Biskupi są w zupełnej zależności od patryarchy, który ich sam wyłącznie mianuje, przeważnie z pośród mnichów. Zresztą hierarchia kościelna przypomina urządzenie innych kościołów chrześciańskich, Szczególnie liczne są zakony.

aleksandryjskiego i rozwój wewnętrzny chry-styanizmu w Egipcie między III a końcem V stulecia. Patryarcha aleksandryjski, równie jak i biskup rzymski, oparci na długiej i sławnej tradycyi swych stolic, patrzyli niechętnie na wzrost wpływu nowego patryarchy bizantyjskiego, który głównie czerpał swą moc z potęgi politycznej Bizancyum. Z drugiej strony Aleksandrya, która w II i III w. była naj-świetniejszem ogniskiem filozofii chrześciańskiej, w III wieku została opanowana przez mnichów ciemnych, fanatycznych i egzaltowanych, którzy przywędrowali z pustyń górnego Egiptu. Była to narodowo-egipska forma chrystyanizmu, reakcya przeciwko chrystyanizmowi aleksandryjskiemu, z natury swej bardziej greckiemu niż egipskiemu. W sto lat później, kiedy pa-tryarchowie aleksandryjscy szukali oparcia w Egipcie przeciwko uroszczeniom bizantyjskim, poddali się najzupełniej wpływom mnichów z Tebaidy. Za ich sprawą patryarcha Teofil niszczy pomniki cywilizacyi starożytnej, między innemi burzy sławny grobowiec Apisa, Serapeion; r. 391 rzuca klątwę na orygenis-tów (ob.); następca jego Cyryl r. 415 kazał zamordować filozofkę Hypatyę. W ten sposób nastąpił rozłam między cywilizacyą grecką a patryarchatem aleksandryjskim, chociaż dwa stulecia przedtem w tejże Aleksaudryi helle-Slub nizm i chrystyanizm godziły się z sobą. Ten rozłam pojęć i dążności politycznych wystarczył najzupełniej do wytworzenia odrębnego kościoła koptyjskiego. Usunięcie się od wpływów kulturalnych i ucisk Arabów wytworzyły obecny opłakany stan tego kościoła i ciemnotę jego wyznawców, wśród których wiara w amulety, rozmaite zabobony i demonologia bujnie się krzewią. — Źródła: Renaudot „Historia patriarch. alex.-jacobitarum“ (Paryż 1703); Tegoż „Liturgiarum orient, collectio“ (1715); Makrizi „Geschichte der Copten“ nakład arabski Getynga 1845); Butler „The Ancient Churches of Egypt“ (Oksford 1885); E. Amélineau „Mémoires de la mission archéologique française au Caire (Paryż 1888); Tegoż „Annales du musée Guimet“ (Paryż 1889, t. XVII); Oxley „The Kopts“; Ful-

A. G.

3) Koptyj ski j ęzy k. Język Koptów, powstał z języka staroegipskiego pod wpływem języka ludowego epoki Państwa Rzymskiego. Dziś jest to język martwy; mówili nim Koptowie w Egipcie Wyższym między II—X wiekiem po Chr., a w Egipcie Niższym w w. II—XVII po Chr.; zamiast niego używany jest w tych miejscowościach język arabski; koptyjski zachował się gdzieniegdzie w klasztorach, przy obrzędach religijnych, a także w szkołach przy nauce psalmów, które wprzód jednak uczniowie poznają w języku arabskim.--Ab ecadło Koptowie przejęli od Greków wraz z przyjęciem chrześcijaństwa; alfabet ten okazał się bardzo

W urządzeniu zewnętrznem kościołów uderza położenie ołtarza (heykal), zajmującego wschodnią stronę i przegródką oddzielonego od reszty kościoła. W głównej nawie istnieje przedział dla kobiet oddzielny. Figur niema, ściany są ozdobione malowidłami. Przy nabożeństwie używany bywa staroegipski instrument łac. sistrum. Wierni podczas nabożeństwa stoją i biorą w nim czynny udział przez dawanie odpowiedzi, co wskazuje na starożytność liturgii. Językiem liturgii jest koptyjski; Pismo św. bywa prócz tego odczytywane i po a-rabsku (jedyny język zrozumiały dzisiaj dla Koptów), a niektóre modlitwy po grecku. Chrztu dokonywa się przez trzy zanurzenia, dla chłopców na czwarty dzień po urodzeniu, dla dziewcząt w 28-ym dniu. Zanurzenie poprzedzane bywa namaszczeniem św. olejami. Zaraz po chrzcie dziecko jest bierzmowane i przystępuje do komunii pod postacią kropli wina poświęconego. K. spełniają też praktykę obrzezania, zresztą, jest to nie zwyczaj religijny ale puścizna po przodkach Egipcyanaeh. Spowiedź jest wymagana dopiero od 25-go roku życia; przed tym wiekiem młodzież uchodzi za niepełnoletnią i niewinną, o ile nie wstąpiła w związki małżeńskie. Małżeństwo czyni małżonka pełnoletnim i wymaga spowiedzi. K. są zwolennikami bardzo surowych postów, cztery razy do roku obowiązkowo suszą, poprzedzony bywa kościelnym obrzędem zaręczyn, które w obecności księdza odbywają się w domu rodziców narzeczonej lub narzeczonego. Sam obrzęd ślubny odbywa się w kościele, nowożeńcy mają wianki na głowach okryci są białemi Zawojami, ślub się kończy na przyjęciu komunii. Prawo kanoniczne K-ów uznaje rozwód tylko w wypadku cudzołóstwa. Ale pod wpływem ‘obyczajów muzułmańskich patryarcha i biskupi często udzielają rozwodu i pozwalają na zawarcie nowego związku małżeńskiego. Ostatnie namaszczenie olejami świętymi udzielane w kościele katolickim tylko ciężko chorym i umiarającym, u K-ów praktykuje się często i bywa stosowane względem ludzi strapionych i dręczonych wyrzutami sumienia. K. unici przyjęli wiele dogmatów i obyczajów katolickich: komunię pod jedną postacią, celibat, który u K-ów obowiązywał tylko wyższe duchowieństwo, flioque i t. d. Wogóle w or-ganizacyi i rytuale kościoła K-go uderza ogromna formalistyka i konserwatyzm—rysy bardzo ciekawe dla archeologów. — Kościół K. sądzi, że wyznaje wiarę chrześciańską taką, jaka istniała przed soborem Chalcedońskim r. 451. W rzeczywistości jednak duchowieństwo K-ie, zwłaszcza mnisi, jest ciemne, za mało posiada wiadomości w rzeczach wiary; potępia wogóle wszelkie wyznania chrześciańskie, które nie hołdują zasadom monofizy ty z mu (ob.). Dwie przyczyny wywołały powstanie odrębnego kościoła K-go: stanowisko polityczne patryarchy

1er „Coptic Church.“

dogodnym przy oznaczaniu różnych gatunków samogłosek, których ilość obfita stanowi wyróżniającą cechę jęz. koptyjsktego; dla oznaczenia jednak sześciu spółgłosek: cz (c), ch, h, f, sz (ś), ż, zbrakło liter alfabetu greckiego, zarówno jak i dla złożonego dźwięku tl\ brakujące dla tych głosek litery dodano z krajowego pisma hieratycznego, a właściwie demotyczne-go (oh. Demotyczne pismo, Enc. Powsz. t. XV, str. 352 i t. XXVIII, str. 961); zbytecznemi za to okazały się głoski greckie: y, 8, Ç, 9-, £, cp, %, <{>, które, będąc obcemi dla Koptów, znajdują się tylko w pomnikach pisanych w djalekcie tebańskim, i to przeważnie w słowach greckich, lub dla wyrażenia dźwięków złożonych jak oto: &=th; X — kh; cp = ph; £ =ks; <{>=ps. Litery piszą Koptowie od lewej ręki ku prawej w kierunku prostopadłym; litery te jednak, pisane grubo, pismo, prowadzone równomiernie, jednym ciągiem, bez przestanków między słowami, zdania, zawierające oddzielne myśli, odróżniane li tylko w druku — nie dodają bynajmniej piękności zewnętrznej pismom koptyjskim. a) Charakter odrębny od języka staroegipskie-go (ob. Enc. Powsz. t. XVIII, str. 869 — 873) nadaje językowi koptyjskiemu przedewszystkim obfitość różnorodnych samogłosek, z których o, ć, i, ó, u posiadają zawsze przycisk, dwugło-ski ai, oi i wiele półgłosek i półdwugłosek. Właściwość ta, przeciwna naturze spółgłoskowej języka staroegipskiego, czyni język koptyj-ski znacznie jaśniejszym i bardziej określonym. Drugą cechę, wyodrębniającą język koptyjski, stanowią jego formy opisowe, które wprawdzie pojawiają się już w epoce pisma demotycznego, rozwijają się jednak dopiero na gruncie języka koptyjskiego; rozwój form tych, jak również dalszy rozwój języka koptyjskiego i wciąż nowe jego postaci językowe—coraz bardziej oddalają ten język od staroegipskiego. Pominąwszy wzmiankowane różnice, język koptyjski zachował główne znamiona jęz. staroegipskiego, w którego rozwoju stanowi niejako o-statnią dobę (ob. Egipt starożytny: Język, Enc. powsz. t. XVIII, str. 869—870); posiada jednak daleko więcej cech wspólnych z jęz. staroegip-skim niż np. języki romańskie z jęz. łacińskim; to też język koptyjski grał wielką rolę przy odcyfrowywaniu pomników językowych st.-egip-skich: był on w tym względzie najważniejszym środkiem pomocniczym.—Pod względem d j a-lektycznym jęz. koptyjski dzieli się na narzecza Egiptu Wyższego (Said) i Egiptu Niższego (Behera); różnice jednak djalektyczne dotyczą przeważnie głosowni i pisowni, a nie budowy samego języka. Ściślejszy podział dja-lektyczny wyodrębnia narzecza następujące: 1) tebańskie albo sahidzkie (Egiptu Wyższego, południowe), 2) achmimskie, 3) fajumskie (Fajum —kotlina przerywająca łańcuch gór Libijskich), 4) memrfckie (poniżej od Fajum, koło Kairu; nazywają je też koptyjskim właściwym i zaliczają do narzeczy Egiptu Niższego), baszmurskie beherskie, boheirskie (północne, odrębne od dja-lektów poprzednich, ściśle między sobą spokrewnionych, przedstawiających wspólnie starszy stan języka K-go, i dla łączności między sobą nazwanych ogólnie djalektami Egiptu Wyższego; podczas gdy odrębny djalekt be-lierski przedstawia epokę późniejszą i rozwinął się w zachodniej części Delty (Behery) w okolicach Aleksandrji; w kilku zaś szczegółach bardziej od djalektów południowych zbliżony jest do języka hieroglificznego. — ß) Rozwój jęz. K-go. Język K-i rozwinął się z języka ludowego, z którym ma wiele wspólnego zarówno w morfologji jak i w składni, jest on też pokrewny językom chamickim, a prócz tego i językom szczepu semickiego. Jako język literacki nie rozwinął się nigdy (ob. Literatura koptyjska; składa się ona z dzieł religijnych i gnostycznych): do VII w. po Chr. językiem literackim Egiptu był grecki, później — aż do dni dzisiejszych — arabski. Te dwa języki okazywały tak silny wpływ na jęz. K-i, że w jego rozwoju można rozróżnić dwie główne epoki: epokę wpływu greckiego i epokę wpływu arabskiego. Za początek pierwszej epoki uważać można wiek II po Chr., kiedyto spotykamy w rękopisach egipskich, pisanych pismem demotycznym, transskrypcję grecką niektórych słów, a zwłaszcza formuł magicznych. Wkrótce transskrypcja ta rozciąga się na inne wyrazy, rugując jednocześnie grafikę demotycz-ną, następnie używana coraz powszechniej zastępuje alfabet demotyczny, pozostawiając zeń tylko oddzielne litery. Niemało przyczyniła się do tego rozpowszechnienia jednolitość i jasność greckiego abecadła, w przeciwieństwie do pisma demotycznego, splątanego pochyło, a zarazem i niedogodność jego przy oznaczaniu obfitości samogłosek K-ich. Z wprowadzeniem jednak abec. greckiego wpływ grecki, i bez tego silny, stał się ogromnym. Wyrazy greckie w mało zmienionej formie poczęły coraz częściej pojawiać się w piśmie, szczególnie zaś z nastaniem epoki religijnej, i poczęły pstrzyć stronice przekładów z dzieł religijnych greckich. Język K. w dobie tej używany był jako język urzędowy i kościelny; w tym celu jednak mógł być używanym tylko jeden język dla jednolitości spraw (procedury) i obrządku kościoła K-go. Językiem takim stał się beherski (na północ od rzeki Munja beni Chusaib, wchodzącej w skład delty Nilu), który przedtym jeszcze zaczynał osiągać przewagę nad djalektami po-zostałemi (górnemi), a już osiągnął ją nad dja-lektem meinfickim. Zastosowanie w sprawach urzędowych i w kościele djalektu beherskiego rozciągnęło wpływ jego i na inne (górne) narzecza, tak, że w krótkim czasie djalekt ten stał się ogólno-koptyjskim. Była to najświetniejsza doba języka K-go.—Druga epoka w jego rozwoju datuje się od r. 705 (najścia Ara-

bów). Jest to stopniowy upadek i zanik języka K-go: naprzód został on wyparty ze stanowiska jęz. urzędowego, a miejsce jego zajął język arabski; od w. X-go językiem literackim zamiast greckiego staje się także arabski; język więc ten wciskał się ze wszystkich stron do życia Koptów; ich zaś własny pozostał tylko językiem kościelnym i ludowym. Długi czas jeszcze uczono w szkołach po K-sku Ewangie-lji i psalmów; nie zapobiegło to jednak coraz powszechniejszemu zanikaniu języka. Pomniki z tego czasu (umowy klasztoru Zemskiego) dowodzą, do jakiego stopnia słabą była wśród Koptów znajomość literacka własnego języka: ter-minologja prawna była całkowicie zapożyczona z greckiego. Wskutek tej nieznajomości języka wśród ogółu musiano coraz bardziej ograniczać jego wykład w szkołach. Uczono więc Ewangielji naprzód po arabsku, a potym dopiero po koptyjsku, gramatyka tego jęz. była w zupełnym zaniedbaniu. Z taką znajomością języka, wyniesioną ze szkoły, a nie podsycaną w domu, gdyż tu panował już język arabski, mogli się Koptowie tylko modlić i słuchać Ewangielji, którą jednak objaśniano już po arabsku. Historyk arabski, Makrizi, podaje, że jeszcze w w. XV kobiety i dzieci znały wprawdzie jęz. grecki, ale mówiły wyłącznie tylko po K-sku. W XVII w. już powszechnie mówiono po arabsku, to też podróżnik Vansleb Uważa za największą osobliwość tych starców, którzy jeszcze umieli mówić po K-sku. Ślady języka, które się do dziś dochowały, można znaleźć, prócz modłów obrzędowych, także w języku arabskim tamtejszym i częściowo w greckim i armeńskim, używanych również na obszarze Egiptu. -

Y) Badania języka Kop tyj skiego rozpoczęto dopiero w w. XVII, tj. wtedy, gdy język ten już zanikał. Z pomiędzy Koptów gramatyki jęz. ojczystego napisali: 1) Gram. djalektu b e-herskiego: biskup Abba Generös Ibn Mukaffa (jest to gram. djalektu beherskiego i tebańskiego, napisana po arabsku); Athanasios; Abba Joannes Samanudi (w przedmowie do najlepszego słownika); Ibn A ssał; Ibn Kais ar; Kaljubi; Ibn Duhairi; Ibn Rahid. 2) Gramatyki djalektu tebańskiego (górnego), prócz wymienionego powyżej Ibn Mukaffy, napisało także kilku autorów bezimiennie. — W r. 1778 R. Tu cli i napisał dla propagandy „Rudimenta linguae copticae“; w ostatnich czasach A. B iści ai wydał elementarz koptyjsko-arabski (Rzym 1886). Współcześnie z gramatykami pojawiły się i słowniki, opracowywane przeważnie przez tychże autorów. Samanudi wydał taki słownik, w którym wyrazy ułożone są według pewnych kategorji, np. Bóg, człowiek, zwierzęta, rośliny i rzeczy; słownik jego odpowiadał szczególnie potrzebom duchowieństwa, zawierał bowiem i wyrażenia, używane przy obrzędach . Ibn A s s a 1 wydał

₍ słownik koptyjsko-arabski do Nowego Testamentu. Prócz pełnych słowników opracowy-: wano też oddzielne dla pojedynczych ksiąg Pisma św. Nadto słownik Samanudiego przerobił i uzupełnił Ibn Kibr, a słownik Assala —Ibn Raliib.—Pierwszą gramatykę języka K-go w Europie wydał Pietro délia V a 11 e w początkach w XVII. Następnie w r. 1629 wydał O b i c i n i dla propagandy „ Alphabetum coptum“. Ath. Kir cher, jezuita fuldzki, o-glosił wtedy kilka prac źródłowych o języku K-im, a mianowicie: „Prodromus coptus“ (Rzym 1636), jest to opracowanie gramatyki P. d. Valle’a i „Lingua aegyptiaca restituta“ (Rzym 1643 i nast.); w wydawnictwie tym pomieścił Kircher gramatyki języka K-go przez Kaisara i Samanudiego po arabsku z dołączeniem przekładu łacińskiego; tu też wydał z przekładem łacińskim słowniki K-ie Samanudiego i Assala. Na podstawie tych dzieł zaczęto się żywo zajmować rękopisami K-mi, szczególnie zaś wtedy, gdy (pod koniec w. XVII) liczba ich, dostarczana z klasztorów K-ch, poczęła szybko wzrastać; wydawano ich wtedy wiele. Uajcenniejszy taki zbiór wydał J. S. Asse-mani (zbiór rękopisów beherskich z klasztoru Makarowego w Nitrji); bardzo cenny też jest zbiór 300 rękopisów górno-egipskich. Badaniom języka K-go w tym czasie oddawali się głównie T. Petraeus, Hundingdon, Van-sieb, Marshall, Edwards; we Włoszech P. Bonjour (Exercitatio in monumenta cop-tica, 1699); we Francji: Picques, Renau-d o t; w Anglji Wilkins wydał teksty rękopisów K-ch; w Niemczech wybitny znawca języka K-go, L a c r o z e, ułożył słownik kopt.-łaciński, który jednak wyszedł dopiero po upływie lat 50-u w Oksfordzie (1775) za staraniem Chr. Scholza, z uwagami Woidego i opracowanemu prze» niego indeksami. Według metody Lacroza Jabłoński zajął się po raz pierwszy narzeczem tebańskim; z pomocą i staraniem kardynała Borgia wydał on niezmiernej wagi prace R. Tu chi: księgi liturgiczne i przytoczoną powyżej gramatykę arabsko-ła-cińską („Rudimenta linguae copticae“). Augustja-nin Georgi wydał pierwszy raz teksty tebań-skie, a za jego przykładem poszedł Minga-relli, Woide, wydawca słownika Lacroza (ob. wyżej) i gramatyki („Grammatica aegyptiaca“, 1788) Scholza; prócz tego Woide przygotował Nowy Testament w narzeczu tebańskim, który jednak wydany został dopiero w r. 1799 przez H. Forda. —Na początku w. XIX stu-dja nad Koptami i ich językiem przybierają już charakter zupełnie naukowy; pojawiają się mianowicie prace Qu atrem è rè’a, który na podstawie źródeł K-ich i arabskich ściśle o-kreślił obszar, zbadał dzieje i język narodu K-ego; G. Z o eg zaś krytycznie opracowuje jego literaturę w swym katalogu zbiorów Bor-giów, wydanym w Rzymie, r. 1810 p.* t.: „Ca-

Mir. Kr.

talogus codicum Copticor.“, zawiera on wiadomości o rękopisach zarówno religijnych, jak i innych, pisanych w narzeczach: beherskim, fajumskim i tebańskim. Od tego czasu dopiero pojawiają się naukowe gramatyki jęz. K-go. Pierwszą wydał Tat tam (Londyn 1830; wyd. 2-ie, t-że, 1863); wydał on też słownik opracowany na podstawie literatury K-iej i słowników Lacro-za, Woidego (ob. wyżej): „Lexicon aegyptia-Go-latinum“ (Lipsk lub Oksford 1835). Przed tym zajmował się J. Rossi etymologją tego języka („Etymologiae aegyptiacae“, Rzym 1808). Najważniejsze są zaś prace A. Pey-rona: „Lexicon liuguae copticae“ (Turyn 1835) i jedna z najlepszych gramatyk „Grainmatica linguae copticae“ (Turyn 1841), w której znajdują się uzupełnienia do słownika. W tym czasie wydał gramatykę Rosselini (Rzym 1837). W r. 1844 wydał G. Parthey obszerny słownik K-i, opracowany na podstawie słowników Peyrona i Tattama: „ Vocabularium coptico - latinum et latino- copticum“ (Berlin 1844). Następnie pojawiło się nadzwyczaj cenne wydanie tekstów K-cli: „Iliozię Socpta et Quatuor evangelia in dialecto linguae Copticae memphitica“ (Lipsk 1846—47), wydanie to dokonane zostało przez M. Schwärtzje’go, który też wkrótce napisał gramatykę: „Koptische Grammatik“ (Berlin 1850); gramatyka ta, wydana przez Steinthala, nie przyniosła jednak nowych przyczynków wobec wybornej pracy Peyrona. Jeszcze jedną gramatykę napisał Uhlemann (Lipsk 1853), a Rossi opracował gramatykę języka K-go z epoki pisma hieroglificznego (Turyn 1877). C. .Abel wydał „Koptische Untersuchungen“ (1878). Prócz tych prac źródłowych wydawano i zabytki, a także dawne prace o jęz. K-im; tak np. przyczynki słownikowe Goodwina, Kabisa i Bsciaia pojawiły się w „Zeitschrift für aegyp-tische Sprache“ (1869—1888). — W ostatnich czasach studjom języka K-go poświęcili się: Lagarde, Revillout; wyborną gramatykę opracował L. Stern: „Koptische Grammatik“ (Lipsk 1880); jest to gramatyka największa i najzupełniejsza, bo uwzględnia wszystkie dja-lekty, jednakże z uwagi na późniejsze prace z zakresu egiptologji gramatyka Sterna jest już przestarzała. Wiele bardzo ważnych przyczynków do gramatyki języka K-go wydał A. Er-m a n. O wymawianiu mieszkańców Egiptu Wyższego pisał M. de Rochemouteix (Paryż 1891), grafiką zaś niektórych pomników języka K-go zajmował się H. Hyvernat w pracy p. t.: „Album de paléographie copte“ (Paryż i Rzym 1888). Wiele pojedyńczych przyczynków do jęz. K-go zostało pomieszczone w działach czasopism filologicznych, poświęconych e-giptologji, a także studjom biblijnym.—Najnowszą a zarazem najlepszą książką o języku K-im, opracowaną na podstawie narzecza tebańskiego, jest gramatyka G. Steindorffa: „Koptische

Grammatik“ (Berlin 1894, wydana jako t. XIV: „Porta linguarum orient.“). — Porów.: Ottuv Slov-nik Naucny t. XIV, 791—793; a także: Abel Hovelacque „La linguistique“ (Paryż, 1876, wyd. 4-e 1888).

4) Literatura. Literatura K-ów początkiem swoim sięga III w. po Chr. Pierwociny jej, przeważnie teologiczne; dosięgły rozkwitu najpierw w Egipcie Górnym (od IV do VII w.), a później od V do XIII st.) w Egipcie Dolnym. Siedliskiem twórczości były klasztory. W ogóle K-ie odznaczali się skłonnością do pracy literackiej.

1 ) Okres pierwszy. Pierwsze utwory są pisane w gwarze saidzkiej, w beherskiej (boheirskiej) sięgają zaledwie w. IX, a przedstawiają po większej części przekłady z gwary saidzkiej, tło-maczone później jeszcze na język arabski i niekiedy etyopski. Pierwsze rękopisy, w gwarze saidzkiej, są pisane na papyrusie, późniejsze na papierze. Literatura ta składa się z przekładów Pisma św., utworów Ojców Kościoła, uchwał soborów, a nadto uprawiano przedmioty świeckie: forma pozostała dawna, ale treści dostarczyło chrześciaństwo. Są to romanse historyczne, czarodziejskie opowieści. Zwłaszcza twórczość ta była napięta od czasów Dyoklecyana do zwołania soboru chalcedońskiego, a jej widownią były klasztory. Krzewienie chrześcijaństwa, żywoty męczenników, rozwój klasztorów i sobory powszechne dostarczały treści obfitej; ale to wszystko obfituje w alegorye apokryficzne i bliżej znajduje się duchem swoim twórczości staroegipskiej niż chrześciańskiej. Z tych apokryfów najbardziej zasługują na uwagę Listy Abgara do Chrystusa, Ewangelia Nikodema (papyrus znajdujący się w Turynie), Evangelium infaniiae, żywot św. Jana Chrzciciela, i Legenda o Salomonie i królowej Sabie, o Wniebowzięciu, cudach archanioła Michała. Wpływ gnostycyzmu jest silny, zwłaszcza w sławnej Pistis Sophia'-, księdze Gnosis niewidzialnej oraz księdze wielkości Logosa (znane jako Codex Bruclanm, od podróżnika Bruce’a, który w w. XVIII je przywiózł do Anglii) — obie pisane w formie apokalipsy; pierwsza prócz nauk Chrystusa zawiera pokutne modły Zofii, droga nauki Chrystusa o o-siągnięciu środka pleromy, zaklęcie dla zwycięstwa eonów pośrednich. Do kategoryi ksiąg pisanych pod wpływem gnostycyzmu należy księga tajemnic boskich zawartych w literach alfabetu, zachowana w Oksfordzie a objaśniająca, w związku z 22 znakami alfabetu, stworzenie, odkupienie itd. Z pośród żywotów świętych—i ten dział literatury odznacza się niezmierną fantastycznością—zwłaszcza znajdowały posłuch legendy o św. Jerzym. To samo można powiedzieć o żywotach mnichów: wyobraźnia unosi twórców bardzo daleko (np. żywot Pachomiusza ułożony przez ucznia jego Teodora, żywot Teodora). Do tej kategoryi utworów należą dwie epopeje klasztorne: jedna Apophte-

Tych czasów, zdaje się, sięga

1872); Butler (Oxford 1884);

Coptes“.

6) Źródła do dziejów K-ów. Na K-ów zwrócono uwagę w Europie w w. XVII, kiedy Peiresc i Pietro de la Valle przywieźli ze Wschodu rękopisy. Kolegium propagandy kazało odlać czcionki koptyjskie, a jezuita Atanazy Kir-cher opracował je w „Prodromus Aegyptiacus“ (Rzym 1636) i „Lingua aegypt. restituta“ (1643). Niebawem przybyły nowe zbiory, przywiezione przez Petreya do Berlina, Huntingdo-na do Oksfordu i Vanslebado Paryża, a biskup oksfordzki Feli zajął się wydawnictwem Nowego Testamentu, ale rzecz została nieukończoną. W r. 1717, kiedy pomiędzy Watykanem a pa-tryarchą K-im toczyły się rokowania co do u-nii, przybył nowy zbiór rękopisów do Rzymu. Picques, Renaudot, Wilkins i Lacroze imają się pracy nad niemi. — Picques zaczął wydawnictwo tekstów (Nowego Testamentu i Pięcioksięgu). Jednocześnie rozpoczyna działalność swoją kopt Rafael Tuki, który, przyjąwszy unię, został biskupem w Arsinoe i ułożył gramatykę gwar saidzkiej i boheirskiej. Rękopisy i dokumenty mnożą się, opracowaniem zajmują się Georgi, Woide i Zoeg. Georgi wydał kilka tekstów saidzkich, Woide—Nowy Testament, a Zoeg—katalog Muzeum Borgiów, a w nim wypisy tekstów (1810). Quatremère pracował nad językiem i geografią Egiptu K-go. Warto zaznaczyć gorliwą działalność Tattama, który wydawał teksty i słownik, ustępujący zresztą wydanemu jednocześnie (r. 1835) słownikowi Z tych czasów pochodzi także według Maspe- Peyrona. Schwartze (wydawca Ewangelii ro romans o Aleksandrze.—Warto zaznaczyć, w gwarze boheirskiej, tłómacz księgi Mą-iż apokryfy K-skie za pośrednictwem kościoła drości, wydanej przez Petermanna 1851, oraz bizantyjskiego wywarły znaczny wpływ na roz- autor gramatyki), a przedewszystkiem Lagarde wój mistycyzmu prawosławno-rosyjskiego. Red i Revillout, wreszcie w ostatnich czasach Stern, 5) Sztuka. Już za czasów rzymskich sztuka Maspero, Amélineau, Crum, Bouriant, Bud-egipska podupadła, a chrześciaństwo zadało ge, Schmidt pracują dalej nad przeszłością Kop-jej cios ostateczny i poddało Egipt pod wpły- tów i nad ich językiem (ob. Język K-ski).Red-

gmata Patrum (istnieje w oryginale saidzkim i w przekładzie greckim, zbiór legend o mnichach egipskich i ich wskazaniach), oraz podróż mnicha do pustyni (odwiedziny przez Paf-nucyusza różnych pustelników i wykład ich nauk). Opowiadania o soborach grzeszą także fanta-stycznością (o ile nie są dosłownym przekładem oryginału greckiego i i patryotyzmem: czyny uczestników egipskich wysunięte są na plan pierwszy, jak np. w opowiadaniu o soborze efeskim z roku 431. — RównPż licznemi są kazania : sztuka krasomówcza zdaje się? cieszyła się podówczas wśród K-ów uznaniem.

traktat teologiczny, rozpatrujący tezy mono f i-zytów (ob.) a nakreślony na ścianach kościoła w pieczarach w pobliżu Deir-el-Bakarah. Dzieło Physiologus, pisane w Aleksandryi pierwotnie po grecku a przełożone następnie na języki K-ski i etyopski, zawiera historyę naturalną z domieszką filozofii religijnej i ale-goryi. Dochowało się także mnóstwo zaklęć magicznych. 2) Okresdrugi. Za panowania Arabów literatura K-ska nabiera cech większej trzeźwości. Z tego okresu pochodzą Dzieje patryarchów aleksandryjskich, ułożone w r. 971 po arabsku, ale na podstawie źródeł K-skich, z których parę znajduje się w muzeum Borgiów i w Petersburgu. Także należy wymienić kroniki biskupa Jana (po grecku), oraz dzieła bis. Miny (żywot bisk. keftyjskiego Pisencyusza i żywot patryarchy Izaaka), wreszcie księdza Marka żywot męczennika Jana z Fanidodzyty (zamordowanego 1209). Około X w. uczeni K-scy, obawiając się o swój język, zaczynają układać gramatyki. Ale podbój arabski, sankcyonując stosowanie języka K-skiego zamiast gieckiego w dokumentach, przyczynił się do powstania bogatej literatury prawnej. Z w. XII i XIII pozostała moc testamentów, umów, darowizn, przechowywano je w klasztorach, a z nich dostały się one do muzeów (zwłaszcza warto wymienić tebańskie, oraz zmemfiskiego klasztoru pod nazwą św. Jeremiasza). W r. 1884 znaleziono zbiór recept alchemicznych, tłómaczonych z greckiego, a jednocześnie Maspero na południe od Siutu odkrył laboratoryum alchemiczne w podziemiu. Medycyna także pozostawiła po sobie puściznę w receptach (na papyrusie, skorupach). Wreszcie dochowało się z epoki arabskiej wiele listów treści najrozmaitszej, najczęściej pochodzących od duchownych. Poezya, w okresie pierwszym wyłącznie religijna, stała się różnorodniejszą.

wy bizantyjskie. Ale swoją drogą przeszłość oddziaływała, co nadało sztuce K-skiej znamienne cechy dwoistości. W budownictwie K-owie zapożyczyli z Bizancyum bazylikę, ale obdarzyli ją trzema bez okien kopułami, a nadto istnieją kościoły w pieczarach, np. w Deir-il-Baka-rah (górny [(Egipt). Z pośród pomników budownictwa K-skiego warto wymienić: kościół św. Sergiusza w Kairze (na miejscu pobytu

N. Maryi Panny z Dzieciątkiem w Egipcie); a 1 Muallakah, bez kopuł; Deir abnSifa-in, biały klasztor, kościół Nakadah (na południe od Teb). W malarstwie K-owie trzymali się wzorów bizantyjskich, natomiast rzeźba nie znalazła gruntu. Por. Gayet „Bes monuments Coptes du Musée de Boulay“ (Paryż 1889,; „La sculpture Copte“ („Gazette de beaux-arts“ 718); E b e r s „Sinnbildliches, die koptische Kunst, ein neues Gebiet der altchristlichen Sculptur u. ihre Symbole“ (Lipsk „Ancient Coptic Churches“ Ger sprach „Tapisseries

Red.

(Londyn 1893).

Źródła. Oprócz podanych dzieł oraz wydań tekstów: Stern „Kopten“ (Enc. Erscha i i Grubera); B. Tur aj e w w „Enc. Słowar“. (wogóle piśmiennictwo rosyjskie zajmuje się gorliwie Koptami); O x 1 ey „The Kopts“; Amélineau „La géographie de l’Egypte à l’époque Copte“ (Paryż 1893); „Monuments pour servir à l’histoire de l’Egypte chrétienne" (1897 — 89), „Étude hist. sur St. Pachôme et le cénobitisme primitif“ (Kair 1887); „Etude sur le christianisme en Egypte au VII siècle“ (Paryż 1887); „Fragments pour servir à l’histoire de la conquête“ („Jour, asiat.“ 1888); „Histoire des monastères“ (1894).

Kopulacya (z łacin, copula = połączenie), taka budowa zdań, kiedy na jedno orzeczenie przypada więcej, niż jeden podmiot. Przykład; „zarówno Niemcy jak też Francuzi należą do rasy kaukazkiej“. Jeżeli zaś na jeden podmiot przypada więcej niż jedno orzeczenie, to zdanie nazywa się k onj u n k c y j n e m. Przykład: „Platon był filozofem, teologiem, prorokiem i so-cyologiem“. Negatywna forma zdań K-jnych tworzy zdania remocyjne. Przykład: „ani Niemcy, ani Francuzi nie należą do rasy amerykańskiej“.

Wogóle dochowały się zabytki przekładu saidz-kiego Biblii (w zbiorze Borgiów). Wydano: Psałterz (Lagarde 1875, z części B. Pey-rona 1875), Księgę Mądrości i Jezusa Syra-cha ( Lagarde 1883 ) i Nowy Testament (wedł. rękopisu ang. Woidego 1799) oraz fragmenty opracowane przez rozmaitych wydawców(A. Erman 1880, G. Maspero 1883 i 1892, v. Lemrn 1885, E. Amélineau 1886 i 1889, tudzież dawniejszych: Miintera, Georgi itd.). A. Ciasca wydał przekład saidzki w całości: „Sacrorum bibliorum fragmenta Copto-Sahidica inusei Bor-giani“ (Rzym 1885 — 92, 2 tomy). Niewątpliwie istniało więcej osobników tego przekładu, wielce dla krytyki tekstu biblijnego ważnych. Najzupełniejszym jest przekład boheir-ski, wydany przez Lagarde’a (Pentauch: Lipsk 1867), Pozostałości ostatnich ksiąg historycznych (1879), Psałterz ( 1875), Przypowieści (1875); Tattamma: Joli (1846), Wielcy prorocy (1852), Mali prorocy (1836), ■ Nowy Testament (1847 — 59). Oprócz wymienionych wydań także księgi pojedyncze: wydawali Wilkins, Fallet, Ideler, Schwartze, Bouriant, Bardelli (proroka Daniela 1849), Quatrèmère (Zacharya-sza), itp. Zachowały się także rozmaite recen-zye III-o przekładu dolno-saidzkiego w narzeczu fajumskiem. Z literatury biblijnej, pseudo-epi-graficznej znamy Ewangelię Nikodema , Listy Abgara do Chrystusa itp. Z późniejszej literatury Kościoła notujemy: Kanony apostolskie Klementyńskie (recenzyę saidzką wyd. de Lagarde w „Aegyptiaca“ i Bouriant; boheir-ską Tattam, Londyn 1898); Zbiory koncyliów (części pojedyncze, np. „Sobór nicejski“, wyd.

E. Revillout 1880); sobór e fez ki z przekł. Bourianta, dawniejszy lub mniej zupełny od arabskich i etyopskich). Z Ojców Kościoła najwięcej ma powodzenia Chryzostom, lubo nierzadcy są Anastazy, Epifaniusz, Cyryl i inni. Liczne są księgi liturgiczne, wydane po części przez Tuki w Rzymie „Diurnum“ 1750 „Missale“ 1836, „Rituale“ 1763, „Pontificale“ 1761, „Eucho-logion“ 1762, „Theotokia“ 1764). Bute („Coptic Moruing Service“ Londyn 1882) wydał teksty z przekładem, Renaudot („Liturgiarum collectio“) przekład, literatury świeckiej fragment saidzki o m edy cynie (przekład Dulauriara w „Journ. asiatique“ 1843) i fragment traktatu alchemicznego (Stern w„Aegypt. Zeitschr.“ 1885). Bouriant wydał ułamek romansu o Aleksandrze („Journ. asiat.“ 1887 i 1888). Katalogi rękopisów koptyckich w zbiorach europejskich zawierają zupełną literaturę pomników piśmiennych K-ów. — Godnemi uwagi są też wydania zbiorów rzymskich i neapolitańskich, weneckich, londyńskich i t. d. Rękopisy muzeum w Bulaku opisał Bouriant („Recueil de travaux“ IV i V). Lepsius wydał napisy saidzkie (Denkmäler IV), a także Stern („Zeitschr. für aegypt. Sprache“), oraz Revillout „Les prières pour les morts“ (Rev. égypt.). Wogóle z wydań apokryfów warto zanotować: Le mm „Koptische apokr. Apostelacten“ (Petersburg 1890 i 1892); L a-garde „Aegyptica“ (Getynga 1803); R e v i 1-lout „Apocryphes coptes du Nouveau Testament“ (Paryż 1876); Guidi „Gli atti apocryfi degli Apostoli. Frammenti Copti“ (Rzym 1888); Schmidt „Gnostische Schriften aus dem Codex Brucianus“ (Lipsk 1892), oraz Akty męczenników wydane przez Hy ver na ta (Paryż

1886) iAméjlineau (1890). Z przekładów lub tekstów epoki późniejszej: „Voyage d’un moine au désert“ („Recueils“ VI), Akty soborów (wydania Burianta w „Mem.de la Mission arch. fr.“,VIII i Revillout w „Jour, asiat.“ 1875—1875 i w „Revue égyptologique“). Z czasów egipskich Amel in eau wydał żywot pa-tryarchy Izaaka (Paryż 1850) i męczennika Jana („Martyre de Jean de Phanidojit“, Paryż 1887), Le mm zaś „Koptische Fragmente zur Patriarchalgeschichte Alexandriens“ („Zapjiski Akademii Nauk“, Petersburg 1888). Amel in eau w swoich „Contes et romans de l’Egypte chrétienne“ (Paryż 1885) dał pojęcie o twórczości świeckiej K-ów. zamieszczając przekłady. Pomniki prawne ogłaszało „Zeitschr. f. aegyp. Sprache“ 1885 — 6, a także Re vi 11 out „Actes et contrats“ (1877), Cr um „Coptic mauuscripts“

J. F. G.

Ked.

J. L-cz.

Kopulacya: 1) u roś/m. Jest to połączenie się dwóch jednakowych komórek dla wytworzenia nowego organizmu. K.przedstawia pierwotniejszą, bardziej uproszczoną postać aktu płciowego w porównaniu z typowem zapłodnieniem, które istnieje u wyższych roślin (i zwierząt). W akcie zapłodnienia bowiem uczestniczą komórki już wybitnie zróżnicowane na męskie czyli plein-

U wo-

niki (spermatozoidy, ciałka nasienne) i na ż e ń-skie (jajo). Przy K-cyi zaś zlewają się z sobą zupełnie jednakie pierwiastki komórkowe, nieróżniące się między sobą ani wielkością, ani postacią. Po za tern jednak K. posiada dla zachowania gatunku to samo znaczenie co zapłodnienie komórki jajowej przez plemnik. W obu wypadkach następuje połączenie nietyl-ko zawartości protoplazmatycznej obu komórek, lecz i ich jąder. Powstająca więc ze zlania dwóch komorka trzecia będzie mieściła w sobie cechy swoiste obu kopulujących elementów. Ponieważ K. przedstawia prostszą postać procesu płciowego, nic więc dziwnego, że istnieje tylko w niższych typach roślin: u wodorostów i grzybów. U wodorostów kopulujące komórki bardzo często występują w postaci poruszających się samodzielnie za pomocą długich bi-czyków gruszkowatych komórek, czyli inaczej mówiąc w postaci pływek. Tego rodzaju pływki płciowe zowią się gametami (gametae). Różnią się one od z wy kły c h pływek (zoospo-rae) b. często jedynie tern, że każda z nich oddzielnie nie jest w stanie, jak bywa u t_y ch pływek, rozwinąć się w samodzielny organizm roślinny, lecz musi się w tym celu połączyć z inną gametą; komórka nowa, powstająca z połączenia się dwóch gamet, zowie się zygotą lub zygosporą (zygota, zygosporą), a po polsku według prof. Rostasińskiego siemieniem. Kopulują gamety w ten sposób, że początkowo stykają się tylko swemi dzióbkami, a potem dopiero przylegają do siebie calem ciałem, tworząc w ten sposób zygotę, początkowo nagą i o podwójnej liczbie biczyków. Te cstatnie wkrótce zostają wciągnięte; zygota przybiera kształty zaokrąglone, otacza się grubą, czerwono-brunatnego koloru błoną i ' przechodzi w kilkotygodniowy a nawet kilkomiesięczny okres spoczynku, po którego upływie dopiero rozwija się w nowy organizm. Bardzo często zawartość zygospoły zamienia się przytem poprzednio w liczne pływki, które po pęknięciu błony wydostają się na zewnątrz i wyrastają każda, w osobną roślinkę. Tak się rzeczy mają u zielenic (Chłorophyceae). dorostów morskich z klasy brunatnie (Phaeo-phyceae) wytworzona z kopulujących gamet zygota nie podlega okresowi spoczynku, lecz od-razu, otoczywszy się zwykłą, cienką błoną, drogą kolejnych podziałów wykształca się w nowy osobnik. U innych znowu wodorostów, a mianowicie u okrzemek (Diatomaceae), przedstawiających roślinki jednokomórkowe, kopulujące osobniki otaczają się śluzem, zrzucają swe muszelki, poczem dopiero następuje zlanie się ich plazmy w jedną całość. U niektórych gatunków okrzemek każdy osobnik dzieli się przytem na dwa nowe, które kopulują między sobą w ten sposób, że każda połowa dawnego pierwszego osobnika łączy się tylko z połową drugiego. W pierwszym wypadku, naturalnie

wskutek K-cyi, powstaje jeden, w drugim —dwa nowe osobniki, auksospory (auxosporae). Brakiem skrzemieniałej muszelki oraz znaezne-mi rozmiarami różnią się one od zwykłych osobników. Wkrótce jednak dokoła nich wytwarza się także nowa muszelka. Auksospory nie przechodzą okresu spoczynku, lecz odrazu drogą podziału wegetacyjnego dają początek nowym pokoleniom. U również jednokomórkowych wodorostów z grupy desmidyi (Desmitliaceae) K. polega, podobnie jak u okrzemek, na tem, że protoplazmy obu osobników kopulujących porzucają swe błony i łączą się w jedną całość, w zygotę. Ta ostatnia jednak pokrywa się grubą z wyrostkami błoną i zimuje. U wodorostów z rodzin Zygnemaceae i Mesocarpace-ae, których ciało wegetacyjne posiada postać plechy nitkowatej, złożonej z szeregu komórek, K. odbywa się między naprzeciwległemi komórkami dwóch równoległych do siebie nitek. Z komórek tych wyrastają wypustki, które rosną dalej na swoje spotkanie aż do zupełnego zetknięcia. Gdy to nastąpiło, błona rozdzielająca w miejscu tem wnętrza kopulujących komórek rozpuszcza się, przez utworzony zaś w ten sposób kanał (kanał kopulacyjny) zawartości obu komórek łączą się z sobą w zygotę o również zgrubiałej błonie. fKiełkując, zygota wyrasta tutaj odrazu w nitkowatą ple-chę. Wśród grzybów K. występuje tylko w rzędzie pleśni Zygomycetes, i to wyłącznie, jako zlewanie się zawartości dwóch nieruchomych komórek. Kopulujące komórki tworzą się tam z wierzchołkowych części strzępek, które nabrzmiewają wówczas maczugowato i rosną na swoje spotkanie aż do zupełnego zetknięcia się. Wtedy rozdzielająca oba strzępki błona zanika i następuje zlanie się ich plazmy i jąder. Powstająca w ten sposób zygosporą otacza się grubą, czarną z wyrostkami błoną i przechodzi okres spoczynku. Przy kiełkowaniu zygosporą ta wydaje odrazu grzy b ni ę, która owocuje już w postaci zwykłych, bezpłciowych zarodników. Warto jeśzcze dodać, iż w niektórych razach kopulujące komórki wodorostów i grzybów wykazują pewne, choć jeszcze mało wyraźne, zróżnicowanie płciowe. Tak np. u wodorostu Cutleria są gamety dwojakiego rodzaju: duże i małe. Duże gamety przestają się ruszać i wciągnąwszy biczyki przybierają postać kulistych, nieruchomych komórek, wyczekujących na zbliżenie się małych. Jest to początek różnicowania się jednorodnych komórek płciowych na żeńskie i męzkie. Wśród wodorostów Conjugatae początek podobnego różnicowania dostrzedz można w fakcie, że gdy u jednych gatunków, np. z rodzaju Mesacarpus, zygospo-ry tworzą się w samym kanale kopulacyjnym, u innych znowu z rodzaju Spirogyra powstają stale w jednej z kopulującej komórek, do której wnętrza przelewa się zawartość drugiej. Wśród pleśni Zygomycetes u pe-

wnych gatunków kopulujące strzępki różnią się nieco swoją wielkością i postacią. Zresztą różnicowanie płci u tych grzybów uwydatnia się, jak to wskazują świeże badania uczonego amerykańskiego, A. F. Blakesle’go, nietylko na strzępkach płciowych, lecz i na całych osobnikach, jeżeli nie zawsze morfologicznie, to przynajmniej fizyologicznie. Dowiódł on bowiem, iż u większości Zijgomycetes kopulujące strzępki muszą pochodzić koniecznie z odmiennych osobników, które przytem rozwinęły się z różnych zarodzi (sperangia). Wszystkie tego rodzaju fakta wskazują niezbicie, że początkowo akt płciowy w całem państwie roślinnem odbywał się między zupełnie jednako.wemi elementami komórkowemi, wyróżnicowanie się zaś komórek płciowych na męskie i żeńskie musiało zachodzić bardzo stopniowo i bardzo powoli.

kształcą się w t. zw. chestocotylus, który nieraz odrywa się od organizmu samca i, wędrując samodzielnie, wchodzi do narządów płciowych samicy. U niektórych zwierząt lądowych samiec składa spermatozoidy w wytworzoną przez siebie torebkę, t. zw. spermatoforę, i następnie wkłada ją do otworu płciowego samicy; czasem nawet czyni to sama samica. U zwierząt ssących i u człowieka K-yi towarzyszy cała moc zjawisk oraz związane z niemi pobudki psychiczne. Prącie, o normalnem stanie wiotkie, twardnieje i nabrzmiewa dzięki silnemu napływowi krwi do t. zw. ciał jamistych (Corpora cavernosa penis), co zowie się e r e k c y ą (ob. Erekcya); następnie prącie wprowadzane jest do pochwy; przez tarcie o nierówne jej ścianki w drodze odruchowej wywołaną bywa ejakulacya czyli wytrysk nasienia. Ośrodki nerwowe tego aktu leżą w dolnej części rdzenia pacierzowego, ale związane są też i z mózgowiem. Dzięki skurczom perystaltycz-nym przewodów nasiennych sperma wprowadzoną bywa do cewki moczowej, a stąd wytry-skuje ze znaczną siłą dzięki rytmicznym skurczom mięśni (Mm. bulbo- i ischiocavernosi). Równocześnie u płci żeńskiej zachodzą procesy ułatwiające przeniknięcie nasienia do tej okolicy, gdzie zetknąć się może z jajkiem: macica podnosi się nieco, nawet występują ruchy perystaltyczne,

J. T.

2. K. u zwierząt. U istot jednokomórkowych, gdzie niema jeszcze rozgraniczenia części rozrodczej organizmu od somatycznej, zjawiska K-yi czyli konjugacyi noszą charakter swoisty (ob.Konjugacya i Z a płodni e-n i e). U wielu bardzo zwierząt aktu K-yi nie bywa wcale; jajka i spermatozoidy wprost bywają do wody wydzielane i tam dopiero pierwiastki płciowe męskie poszukują żeńskich, do czego prawdopodobnie pomagają im nieraz sub-stancye przez jajka wydzielane i działające wsysające nasienie. U kobiety przy pierwszej na plemniki dodatnio chemotaktycznie (objawy    K-yi przedarta bywa zawsze błona dziewicza (ob.

chemotropizmu i chemotaktyzmu).    N a r z ą dy p ł c i o w e s. II, 1.1 str. 252 nst.) co po-

łączone jest z niewielkiem krwawieniem. Sperma przed ejakulacyą łączy się zwykle z wydzieliną różnych gruczołów; u człowieka najważniejszym z nich jest gruczoł krokowy (ob. wogóle Gruczoły). Nie jest to jednak konieczny warunek zapłodnienia. — Akt K-yi u wszystkich zwierząt połączony jest zawsze ze stanami psychicznemi; nawet u zwierząt niepo-siadających K-yi właściwej zauważyć- można wyraźne podniecenie w czasie wydzielania produktów płciowych (ryby). U zwierząt wyższych związek czynności rozrodczych ze sferą psychiczną staje się coraz wyraźniejszym; erekcya np. prącia może być wywołana wprost przez wyobraźnię. Po ukończeniu ejakulacyi takie objawy psychiczne zaraz ustają— prędzej u płci męzkiej niż u żeńskiej. U obu płci występuje znużenie i organy rozrodcze wracają do sta-

j. s.

Kopulacya w ogrodnictwie, ob. S z c z e-pienie.

Kopulacya w muzyce. Tak nazywa się łączenie, w wielkich organach, dwóch i więcej klawiatur z sobą, oraz różnych regestrów głosowych. Odbywa się to w ten sposób, że, grając na klawiaturze jednej, można za przyciśnięciem przyrządów K-ych wprowadzać w ruch jednocześnie klawisze odpowiednie klawiatury drugiej, trzeciej i t. d., t. j. grać pozornie na klawiaturze jednej, a w rzeczywistości na

Często bardzo nawet u zwierząt nieposiadają-cych K-cyi właściwej istnieje moc przystosowań zwiększających widoki zetknięcia się produktów płciowych. U ryb np. samiec dąży za samicą i wylewa nasienie męskie w bezpośre-dniem sąsiedztwie złożonych jajek. Jeszcze dalsze ogniwo rozwoju można badać, gdzie samiec obejmuje i przytrzymuje samicę i zapła-dnia jajka w chwili wyjścia ich z przewodów płciowych. Stąd przejście łatwe do zupełnego zetknięcia się otworów płciowych i przelania w ten sposób nasienia do narządów rozrodczych żeńskich. Na najwyższym stopniu rozwojowym sperma jest przenoszona za pomocą organów specyalnych kopulacyjnych do końcowego oddziału przewodów płciowych samicy, który odpowiednio do tego celu się zmienia, tworząc pochwę (ob. Pochwa). Jest to K-cya we właściwem tego słowa znaczeniu. Organy nu zwykłego, męskie służące do przenoszenia nasienia mogą być bardzo różnemi pod względem morfologicznym; często są to przekształcone odnoża (np. u wielu skorupiaków), a najczęściej przystosowuje się odpowiednio do tego celu krwionośny oddział przewodów płciowych męzkich; organ taki nosi nazwę prącia (penis) ob.

Prącie). Wspomnieć jeszcze wypada o niektórych oryginalnych formach K-cyi w najszer-zem tego słowa znaczeniu; u ośmionogów je-en z maćków wypełnia się plemnikami, prze

113

Wielka Kacyki. Powsz. Ilastr. Ze»z. 3'J3a Tom XXXV1H.

dwóch, trzech, wogóle tylu, ile się znajduje w danym organie. W ten sposób można z sobą łączyć regestry żądane, pedał z manuałem,

wało ich pięć wąskich a wysokich, z małemi o-kienkami u podstawy. Pod wpływem Azyi, głównie Indyj, przybrały K-y kształty bardzo dziwaczne i przesadzone i dały początek K-e narodowej rosyjskiej. Rosyę można nazwać krajem K-ł. W Moskwie, posiadającej 300 cerkwi, jest około 1200 K-ł kolorowych i złoconych, o różnych kształtach, a najbardziej znamiennemi są K-y cerkwi św. Wasyla, gdzie każda jest inną. W epoce Odrodzenia K-a powstała pod naciskiem okoliczności. Trans-

i t. p.

A. Pol.

Kopuła, właściwie każde, bez względu na materyał, półkoliste lub pokrewne mu (jajowate, cebulowate i t. p.) pokrycie części budowli, w rzucie pionowym okrągłej lub wielokątnej.

Niewłaściwie K-ą nazywają sklepienie zamknięte, t. z. kopulaste. Kolebką K-y jest starożytna Chaldea. Płaskorzeźba asyryjska, znaleziona przez Layarda w Kujundżyku i złożona ! sept kościoła Santa Maria dei Fiori pozostał w muzeum Brytańskiem, przedstawia budynek j nieprzekrytym (arch. Arnolfo di Łapo) z powo-z K-ami półkolistemi i jajowatemi. Wiadomem    du trudności sklepienia o średnicy 40 me-

zaś jest, że Irańczycy starożytni w braku drze-    trów. Konkurs, ogłoszony w 1420 roku przez

wa wznosili K-y zamiast belkowania. Z Ira-    Florentyjczyków, nie dał żadnego rezultatu

nu sztuka budowania K-ł i sklepień kopula-    i dopiero Brunelleschi po długich studyach

stych przedostała się do Azyi Mniejszej, Gre-    powziął myśl pokrycia ośiniokątu K-ą. Bra-

cyi, Etruryi, gdzie znalazła szersze zastosowa-    mante, któremu powierzono budowę bazyliki

nie. Rzymianie zapożyczyli K-ę od Etrusków    św. Piotra i Pawła w Rzymie, wziął za wzór

i nie omieszkali jej udoskonalić i uczynić    kościół florencki. Potem Michał Anioł rozwi-

nął ten wątek, nadając kształt K-e, która pozostała wzorem dla całego chrześciaństwa. Do Francyi, Anglii i innych krajach Odrodzenie przeniosło taką K-ę jako zasadniczy motyw architektury kościelnej. Kościół Inwalidów w Paryżu, bazylika św. Pawła w Londynie mają K-y wzorowane na rzymskiej, lecz poszczególnie biorąc, są to arcydzieła sztuki. U nas w kraju jednym ze starszych zabytków jest K-a katedry w Płocku, obecnie przerobiona, i wiele innych przykryć kopulastych, może nie ściśle mających prawo do miana K-ł, nad dzwonnicami kościołów. Do K-ł z ostatniej doby może być zaliczona K-a kościoła św. Aleksandra i św. Piotra i Pawła w Warszawie.

Kopuły w geologii i petrografii, nadzwyczaj charakterystyczne formy występowania powierzchniowego wielu skał wybuchowych. Są to mianowicie góry stożkowe, piramidalne, kopulaste lub dzwonokształtne, sterczące zazwyczaj samotnie lub grupami na równinie. Powstają w ten sposób, że z otworu lub szczeliny wulkanicznej spokojnie i zwolna wypływa lawa ciągliwa, gęsta, nie rozlewa się, lecz nagromadza w postaci wysokiego a nie rozległego stogu lub dzwonu. K-ę utworzyć może tylko lawa gęsta, trudno-topliwa, a nie-zawierająca nadmiaru gazów, gdyż te nadają wylewowi lawy charakter eksplozyjny, rozpylają lawę w powietrzu w postaci pyłu, popiołu, piasku wulkanicznego, lapilli i bomb wulkanicznych, a więc w rezultacie tworzą stożek nasypowy—wulkan krateralny. W występowaniu kopulastem wiele jest gatunków skalnych. Bazalty, fonolity, trachity, andezyty znane są w wielu miejscach wulkanicznych w postaci

kopuł. Najsłynniejszemi K-ami są olbrzymie

z. w.

H. G.

z niej jednego ze znamiennych motywów swej architektury. Wśród ruin Pompejów zachowała się część kopuły, przekrywającej salę termów; ma ona kształt stożka ściętego. Ruiny Palatynu i willi Adryana w Tivoli dowodzą, że K-y miały zastosowanie i w architekturze domowej; najwspanialszym zaś zabytkiem z tych czasów jest kopuła Panteonu w Rzymie. W o-góle znamienną cechą K-y rzymskiej jest jej szerokość i masy wność. — K-y bizantyjskie różnią się od poprzednich lekkością i uwidocznieniem podstawy. Za panowania Konstantyna sztuka rzymska przedostała się i do kościołów chrześciańskich. Najwymowniejszym zabytkiem jest kościół św. Zofii w Konstantynopolu z czasów Justyniana (dzisiaj meczet). K-a środkowa ma 100 stóp średnicy i 60 m. wysokości; posiada 44 okna w podstawie i pokryta jest od wewnątrz bogatą mozaiką na tle złotem. K-a jest niezmiennym tematem architektury bizantyjskiej, aż staje się w końcu banalną.

Na niektórych kośoiołach jest ich po 11. —

Wpływ sztuki bizantyjskiej odbił się dość silnie na architekturze krajów sąsiednich. Do Włoch szedł przez Wenecyą, gdzie uwydatnił się najbardziej w kościele św. Marka i wielu innych: w Padwie, Rawennie, Ankonie, Pizie.

We Francyi wpływ ten był słabszy; zato w dolinie Renu Karol W. kazał postawić parę kościołów w stylu bizantyjskim, z K-ami bardzo wy-twornemi, lecz tu, zdaje się, przeważało naśladowanie kościoła Jerozolimskiego—grobu Chrystusowego. (np. Aix-la-Chapelle). Potem przez całe Wieki Średnie Templaryusze propagowali K-y, czego dowodem są ich kaplice w Anglii,

Hiszpanii, Francyi, Niemczech i t. d.— Ciekawe bardzo są K-y indyjskie, perskie, tureckie

Kopułka, owad, ob. Eumenes.

Kopyciak (Hoplia) — rodzaj chrząszczy pię-cioczłonkowych (Coleoptera Pentamera)

i maurytańskie; bywają też one pękate na kopce andezytowe w Andach, wzór cebulki, jajowate, stożkowate, półkoliste.

W Rosyi styl bizantyjski z K-ami zjawia się wraz z chrześciaństwem w w. X. Zwykle by-

US

Zachodnich osiadła. — Źródła: Niesiecki; 0-strowski; Borkowski.

Kopyczyńce, ob. Ko-peczyńce,

Kopyl, miasto w gub. Mińskiej, pow. Słuckim, położone nad rz. Kamionką, 5 mil o Słucka, 13 mil od Mińska; kościół

A. G.

z rodziny blaszkorogich (Lamellicornia). Rożki 9 albo 10-członkowe; tarcza głowowa krótka i szeroka; zewnętrzna żuwka szczęki z 6 ząbkami, ułożonemi w dwa rzędy; nogi grube, niezgrabne; piszczel bez końcowych kolców; piszczele przednich nóg na zewnętrznym brzegu z 2, rzadko 3-ma ząbkami; piszczele nóg tylnych z gęstym wieńcem kolców. Chrząszcze tego rodzaju, liczące 18 europejskich gatunków, przebywają na kwitnących krzewach i roślinach baldaszkowych. — Hoplia praticola jest najpospolitszym gatunkiem; rożki 10-członkowe, u samców często 9-członkowe; czarny; pokrywy najczęściej brunatne; nogi czarno-bru-natne lub czerwono-żółte; strona grzbietowa zaś z łuseczkami o perłowym połysku; głowa i przedtułowie pokryte długiemi, sterczą-cemi rdzawo-brunatnemi włoskami; piszczele nóg przednich u samca z 2, u samicy z 3-ma ząbkami; długość ciała wynosi 9 — 10 mm. Często spotyka się we Francyi i Niemczech. Cz st Kopycki, herb polski. Na tarczy w poln barwy niewiadomej—snop liktorski z dwoma ster-czącemi zeń ostrzami od oszczepów. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Używa go rodzina pomorska Kopyckich, od XVI wieku w Prusiech

Fig. 173. Kopycki (herb).

katolicki, cerkiew i bożnica; około 3 000 in-ców, trudniących się rolnictwem, rzemiosłami i handlem. — Po raz pierwszy wspominają o K-u dzieje pod r. 1395, kiedy Witold, w. ks. lit., nadał zamek K., z obszernemi włościami dookoła, do których Słuck należał, stryjecznemu bratu, Włodzimierzowi, synowi Olgierda. Dobra te, zwane Księstwem Kopylskiem, ciągnęły się od źródeł Niemna aż do uścia Słuczy do Prypeci. W pierwszej połowie w. XV nazwa Ks. Kopylskiego ustąpiła pierwszeństwa tytułowi Ks. Słuckiego, tak, iż odtąd K. stanowił tylko część składową ks. Słuckiego. Dalsze dzieje K-a ob. Słuck i Słuckie księstwo. K. był niegdyś wspaniałym i ludnym grodem i słynął z różnych rzemiosł, zwłaszcza z tkactwa, białoskórnictwa i kuśnierstwa. W XVI był w K-u jeszcze silny zamek. Jan Kazimierz w r. 1652 nadaje K-owi prawo magdeburskie z przywilejem na ratusz i sądy wójtowskie, targi codzienne i jarmarki (sławny do-

roczny na konie i bydło, trwający przez 3 miesiące, 6 marca—5 czerwca), a także herb (róg myśliwski w złotem polu). Przywileje te zostały potwierdzone w latach 1658, 1665 i 1706. W r. 1768 K., wraz ze Słuckiem, na mocy u-chwalonej konstytucyi na wieczne czasy uwolniony został od podatków ekstraordynaryjnych titulo akcyzy („Vol. Leg.“ t. VII, str, 393). W r. 1506 K., pod wodzą dzielnej ks. Anasta-zyi Olelkowiczówny (ob. ), wytrzymał mężnie oblężenie Tatarów. Według niektórych historyków fakt ten dotyczy Słucka, nie zaś K-a. W K-u był niegdyś zbór kalwiński, fun-dacyi Radziwiłłów. Kościół katolicki, założony przez Radziwiłłów, zgorzał po r. 1850, a obecny kościół został zbudowany z muru w roku 1859. K. ulegał częstym pożarom. Dokoła miasta ślady okopów i kurhany, w których znajdowano nietylko broń kamienną, lecz i kościane narzędzia, co świadczy o wielkiej starożytności tegó miejsca. Ob. Olelkowicze.— „Słown. Geogr.“.

Kopysteński Zachary asz, archimandry-ta kijowsko-peczerskiego monasterh. Tam wydał r. 1623, będąc jeszcze prostym mnichem, swój przekład „Bazil sw. Joanna na posłanija sw. Pawła“. Pospołu z archimadrytą klasztoru, Pleteneckim, pracował nad tekstem greckim „Besidy Złatoustowy na Diejanje swiatych a-postoł“; pracę tę ogłosił r. 1624 w Kijowie, zaopatrzywszy ją własnym wstępem. Z tym sam Pleteneckim wydał „Tołkowanije na Apo-kalipsis“. K. był gorliwym obrońcą wyznania prawosławnego i przeciwnikiem unii; w tym względzie ciekawe jest jego dzieło „Palinodija“ (1621) w odpowiedzi na książkę Leona Kreuzy p. t. „Obrona unii“.

Kopystrzyn (Baliński), Kopesterzyn (Marczyński), Kopestrzyn (Bielski, Stryjkowski), wieś nad rz. Morachwą, pow. Jampol-ski, gin. Pieńkówka, par. Mołczany, od st. dr. żel. odesko - wołoczyskiej Jaroszynki o w. 8. Cerkiew pod wezw. św. Paraski. K., bardzo stara osada, miał być założony jeszcze przez Jazłowieskich. Następnie należał do Zamoyskich, do włości kraśniańskiej i szarogrodzkiej, która dostała się w posagu Joannie z Zam. Stanisławowej Koniecpolskiej, żonie oboźnego koronnego. Po wygaśnieniu Koniecpolskich chwilowo przeszła do Walewskich, a uastępnie do Lubomirskich. W czasie podziału majątku ks. Stanisława Lubomirskiego w 1776 r. dochód z niej oznaczona 6178 na złp. — „Słown. Geogr.“.

Bitwa pod Kopystrzynem. Jedną ze stałych klęsk południa polskiego w końcu XV w. byli Tatarzy. Zdarzyło się, że pod wpływem tego sąsiedztwa nie zasiewano pól nawet (w r. 1486, „Scrip. rer. Pruss“ V, 444). Zjawiali się oni nagle i tak samo prędko znikali. Polityka polska dążyła do tego, żeby wrogów rozdzielić, i usiłowała za pomocą jednych (Ordy zawoł-

II, 5 i n.

II r.

grubszą, t. zw.

żańskiej) utrzymywać drugich w ciągłym szachu. W zimie 1484 — 1485 r. temu postępowaniu stanęło w poprzek wmieszanie się Tur-cyi. Sułtan, jako najwyższy zwierzchnik religijny, funduje między Tatarami zgodę. Chanowie Murtoza i Sedechmat zgromadzają koło siebie wszystkie siły. Na dworze Kazimierza Jagiellończyka nie spodziewano się napadu z tej strony i, chociaż daje się spostrzedz gotowość wojenna, jednak przygotowania te były jak gdyby skierowane „przeciw Turkom“ („Cod. ep.“ I, 2 JMs 247). Dopiero na Pokuciu dowiedział się wysłany Jan Olbracht o wystąpieniu Zawołżan i uczynił nagły zwrot na drogę podolską. Zupełnie wypadkowo Polska mogła była spotkać wroga i dać mu odpór należyty. Olbracht dopędził zagon d. 8 września 1487 r. pod Kopystrzynem nad Morachwą. 1500 Tatarów legło na polu, mnóstwo zginęło albo dostało się do niewoli. Ledwie który umknąć potrafił. Zwycięstwo było zupełne i wzbudziło podniesienie powszechne. Rozsyłano wiadomości po całej Polsce, zwłaszcza do Prus, gdzie w ten sposób król Kazimierz zamierzał przeprowadzić swe plany, dotyczące Warmii. („Cod. ep.“ III, JMs 322, 324—„Script, r. Pruss.“ IV, 766). Porażka rzuciła postrach na Tatarów, którzy jednak nie opuścili swojego stanowiska za Worskłą. To też Olbracht nie porzucił kresów. Tymczasem w Koronie król chciał uzyskać pomoc od społeczeństwa, tembardziej, iż rozchodziły się niepokojące pogłoski; ale sejmiki w Opatowie i Korczynie (1489), synod w Łęczycy zajmowały ogromnie oporne stanowisko. Zdaje się, że stany domagały się ustępstw od króla na rzecz swych przywilejów. Wtedy król, mając pod ręką dochód z krucyaty, ogłoszonej w 1488 r., wysyła syna przeciwko wrogom. O przebiegu wyprawy z 1489 r. istnieją szczupłe wiadomości. Jedno nie ulega wątpliwości: że i obecnie główny punkt operacyjny leżał niedaleko od K-a. Wyprawę tą nazywają zapiski sądowe krakowskie (Helcel, II JM® 4 360) wyprawą pod Czarny Ostrów (u źródeł Bohu). Za linię akcyi należy uznać bieg górny i środkowy Bohu; główny czas działania przypada na październik. Do walnej rozprawy nie doszło. Jednak i obecnie królewicz rozbił nieprzyjaciela, zepchnął na dawne stanowisko i jeszcze na rok jeden odwleczoną została rozprawa ostateczna. W każdym razie południe na ten czas było wolne od niebezpieczeństwa. W r. 1491 zaj ony powróciły, i wtedy rozbito je całkowicie pod Zasławiem. Zwycięstwo było zatem stanowcze i zamykało ostatecznie długi okres walk z niedawnym sprzymierzeńcem. Bitwy pod K-em odegrały tylko rolę przygotowawczą: z jednej strony stopniowo o-słabiały wroga, zaprawiały Polaków do ostatecznej walki oraz podnosiły w nich męstwo, z drugiej zaś, w stosunku do wodza—służyły mu za pierwsze próby wystąpień wojen

nych. Przygotowany na polach Podola, ruszył on na szerszą wyprawę po koronę św. Szczepana, która-to wyprawa miała się dlań bardzo smutnie skończyć. Walka długoletnia z Tatarami zawołżskimi posiadała doniosłość i z tego także względu, że pokazała, jak niepewne jest przymierze z Tatarami i jak używanie Tatarów przeciwko Tatarom może się łatwo w broń obosieczną zamienić. Odrzucenie Zawołżan pomimo chwilowego zabezpieczenia jednocześnie wprowadzało nowe niebezpieczeństwo, ponieważ z chwilą ich usunięcia otwierał się łatwy i wolny dostęp z Krymu. Musiano więc rozpocząć nową akcyę dyplomatyczną, któraby Mengligireja od nagłych napadów powstrzymała. — Por. Caro „Geschichte Polens“ V, 2; Papée „Polska i Litwa na przełomie wieków średnich“; Wapo wski w „Script, rerum Pol.“

M. Han.

Kcpyś—-miasteczko nieetatowe w gub. Mo-hylewskiej, pow. góreckim, o 64 w. od Mohylewa i o 73 od Górek, leży na lewym brzegu Dniepru; (w r. 1897) 3 400 m-ców; 7 cerkwi, kościół katolicki i ewang., synagoga, szkoła męzka i żeńska, lecznica, apteka i telegraf. Ludność trudni się przeważnie wyrobem kafli, mających zbyt w Kijowie i Kremieńczugu. Przemysł miejscowy reprezentują: młyn, browar, gorzelnia i trzy kaflarnie. Miasteczko należy do liczby starożytnych grodów. W kronikach wspominane jest już pod XI wiekiem. W roku 1059 zmarł tu głośny arcybiskup Łukasz Żydjata. W wiekach XVI i XVII był wielokrotnie niszczony przez zastępy polsko-litewskie. Dotychczas mieszkańcy pokazują w K-u domek, w którym miał mieszkać Piotr Wielki czas jakiś, i okopy, w których ukryły się wojska rossyjskie podczas najazdu Karola XII. W r. 1116 miasteczko należało do księstwa Potockiego, a potem do księstwa Smoleńskiego. W w. XVI K. stanowił część dominium ks. Ostrogskich, od których przeszedł następnie do Radziwiłłów.

Kopyta są to utwory rogowe, powstałe ze zmienionej tkanki nabłonkowej (z naskórka); rozwijają się analogicznie do pazurów i pa-znogci i posiadają w stadyum ostatecznem te same morfologiczne części składowe. K-a, właściwe tylko zwierzętom ssącym, wybitnie rozwinięte sąuparzysto- i nieparzysto-kopytuyc h (Artio- i Perissodactyla ), choć spotyka się je u innych grup ssaków (słoni, Probosci-daé) K. utworzone są ze zrogowaciałej i zgrubiałej warstwy naskórka, która tworzy jakoby powłokę dokoła palca na przestrzeni ostatniej kostki palcowej (falangi). Istnieje ścisły związek anatomo-porównawczy między takiemi u-tworami jak kopyta,, pazury i paznogcie. Odróżniać należy w wymienionych utworach górną powłokę zrogowaciałą grzbietową blaszkę kopytową (analogia z takąż blaszką pazurową lub paznog-ciową (ob. 174 fig.: rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 8 lit. d), i dolną (cieńszą w pazurach i paznog-ciach) brzuszną, czyli podeszwową części kopyta (również paznogcia i pazura rys. lit. v). Rozwój i budowę K-a możnaby wyprowadzić z pazurów, wyobraziwszy sobie, że blaszka rogowa na grzbietowej stronie palca rozrosła się silnie na boki i złączyła z blaszką podeszwową zrogowaciałą i twardą (ob. fig. 9 i 10 d i 20), tak, iż powstała t. zw. puszka rogowa, obejmująca zewsząd końcową część palca na przestrzeni trzeciego człona palcowego. Oprócz blaszek podeszwowej i grzbietowej, tworzących puszkę rogową K-a, u pod-dolnej granicy II i III członów palca (ob. fig. 8 l). Pod względem histologicznym K. składa się ze zrogowaciałych łusek naskórka, ściśle połączonych z sobą; część skóry, na której spoczywa K., nosi£nazwę ściany mięsnej; ściana ta złożona jest z komórek nabłonkowych i ze skóry właściwej {cutis), obfitującej we włókna elastyczne; u nasady, t. zw. k o-ronki mięsnej kopyta, skóra tworzy wysokie brodawki, szczególnie silnie rozwinięte pod blaszką podeszwową. K-a nie zawsze rozwijają się na wszystkich j.palcach kończyn; mogą nawet być nie wszystkie jednakowo wykształ-

1.

3.

V:

fj.

/• *■

v.

(i

V/N

—^ h o. d.

t>

d.

f.

/

V.

7/-

U).

ti ,d-

♦k* m

h.

V.

o*

Fig. 174. Rysunki schematyczne, unaoczniające homologię w budowie kopyt, pazurów i paznogci u kręgowców (podług Göpperta i Boasa zfjdzieła J. Nusbauma): 1) przecięcie podłużne grzbieto-brzuszne przez końcową część palca Menobranchus lateralis; 2) takież przecięcie przez końcową część palca starszego zarodka krokodyla; 3) koguta; 4) kolczatki (Echidna)\ 5) ssaka drapieżnego; 6) małpy (Cercopithecus),

7) człowieka; 8) konia; .9) ko pyto końskie od spodu widziane; 10) koniec palca nosorożca od spodu; 11) koniec palca ludzkiego od spodu. Znaczenie ogólne liter: 11 drugi człon kostny palcowy, Ul trzeci człon kostny palcowy, d grzbietowa blaszka kopytowa (pazurowa, paznogciowa); v brzuszna czyli podeszwową część kopyta (pazura i paznogcia); b—brzusiec palca;/fałd, ograniczający rowek paznogciowy, lub pazurowy, e—dolna kostka trzeszczkowa w palcu konia; b na rysunku g—m—strzałka kopyta końskiego.

cone, mogą tworzyć pośrednie typy uzbrojenia palców; tak np. grupa zwierząt ssących—Hyracidae Gó r alk o waty ch, zaliczana przez wielu zoologów do gryzoni (Pallas), przez innych zaś do nieparzystokopytnych) posiada kończyny przednie cztero- palczaste i trój-palczaste—tylne; palce te zaopatrzone są, prócz wewnętrznego tylnych kończyn, posiadającego pazury, w gładkie kopytokształtne paznogcie. U słoni

stawy jego, u nasady blaszki brzusznej, wytwarza się t. zw. brzusiec (zgrubienie podu-szeczkowate mniej lub więcej zrogowaciale w pazurach i paznogciach ob. fig. 3, 4, 5, 6,

St. Min.

Kopytne zwierzęta. ( Ungulata). 1) D e f i n i -

7 i 9 &); na brzuścu tym u kopytnych (parzysto i nieparzystokopytnych) tworzy się specy-alna warstwa zrogowaciała, zwana strzałką (fig. 9 i 10 b).— Strzałka wschodzi też w skład puszki kopytowej; nasadę K-a tworzy t. zw. koronka mięsna, odpowiadająca morfolo- K-a tworzą niewielkie puszki rogowe, otacza-gicznie rowkowi paznogciowemu lub pazuro- jące każdy z pięciu palców, wemu. Skielet K-a stanowi oprócz ostatniego człona (falangi) palca (III człon) jeszcze j cya. W nazwie K-ych łączą niektórzy dwie specyalna kostka, t. zw. dolna kostka trze- grupy (podrzędy) zwierząt ssących, łożysko-szczkowa (w palcu konia), umieszczona na wych {Placentalia), zaliczanych przez wielu

zoologów do wyodrębnionych rzędów: Artiodac-tyla (Parzystokopytne) i Perissodactyla— Nieparzystokopytne; wielu nadto zalicza do grupy powyższej małych rozmiarów grupę zwierząt zamieszkujących górzyste i pustynne miejscowości Afryki i Azyi Zach. —t.zw. d a m a n y albo Góralkowate(//)/radćZae), niewielkie, zgrabne zwierzątka nieparzystokopytne (Brehm). Zarówno parzystokopytne jak i nieparzystokopytne nauka wyprowadza filogenetycznie z wygasłego obecnie rzędu Condylarthra —k o p y t-nych pierwotnych. Ponieważ oddzielenie się grup od pnia pierwotnego nastąpiło bardzo wcześnie (w początkach epoki trzeciorzędowej) i cechy każdej z osobna rozwijały się samodzielnie i niezależnie, przeto pozorne podobieństwo zewnętrzne gatunków do obu tych grup należących powstało tylko drogą jednakowych warunków zewnętrznych życia i jest skutkiem

t. zw. doboru k o n w e r g e n c y j ne g o. —2) Przodków ie K-nych Condylarthra były to zwierzęta stopochodne z kończynami pięciopal-czastemi (z kształtów przypuszczalnie do obecnych drapieżnych podobne), na podstawie budowy czaszki, zębów i kończyn pokrewne grupie Creodontia — protoplastom dzisiejszych drapieżnych, z któremi prawdopodobnie ze wspólnego pnia powstać musiały. — Cechy właściwe rzędu Condylarthra przyjmujemy następujące: czaszka niska, silnie wydłużona; oczodoły w części tylnej szeroko rozwarte (połączone cechy grup Cond. Artio- i Perisso-dactyla), dołek stawowy dla zestawienia szczęki dolnej na tylnej powierzchni posiada dobrze rozwinięty wyrostek (processus postglenoidalis). Mózg główny mały i niesfałdowany. Układ zębów całkowity podług formuły: i ³/s; c- Yi? P- ⁴/u m. ⁸/s; siekacze i kły podobne do takich samych zębów u Creodontia, zęby przedtrzono-\ve (praemolares) różnią się znacznie od takich zębów K-nych dzisiejszych; pierwszy z nich, o koronie wzgórkowatej, położony jest oddzielnie od innych; wogóle zęby przedtrzonowe zbliżają Cond. do Creodontia i Carnivora; zęby trzonowe czterowzgórkowate, o niewielkich koronach i kilku korzeniach (podobne do zębów trzonowych zwierząt odżywiających się pokarmami mieszanemi); zmiana zębów mlecznych zupełna. Wybitna różnica w porównaniu z K-mi dzisiejszemi ujawnia się w budowie kończyn; są one bowiem krótkie, pięciopalczaste (w stawie barkowym brak obojczyka—clavicula), podobnie jak u drapieżnych; palce brzeżne tych kończyn były już znacznie krótsze od innych (początek uwsteczniania się); kości ramieniowe (,humera) jak i u Creodontia i obecnych drapieżnych z otworami nadkłykciowemi (forami-na entepicondylaria); kość udowa (femur) z trzema wyrostkami (wyrostek 3—i na krawędzi zewnętrznej — Trochanter tertius; u parzysto-kopytnych dzisiejszych brak go); kości: łokciowa (ulna) kończyn przednich i strzałkowa (fi

bula)—tylnych silnie jeszcze rozwinięte (wybitna różnica w porównaniu z obecuemi K-mi) i pozostają samodzielne; kości napiąstka i na-stopka ułożone w rzędy; istnieje u pewnych gatunków kostka środkowa (os centrale); kość strzałkowa nie zestawiona ani z astrayalus — kością piętową, ani z calcaneus (kością skokową—nadpiętową), lecz kończyła się wolno, jak u drapieżnych; kość skokowa zestawiona z piszczelową za pomocą specyalnego wyrostka walcowatego. Człony końcowe palców wydłużone, niekiedy z brózdami środkowemi. Wogóle Cond. z cech wymienionych przypominają raczej zwierzęta drapieżne, odżywiające się pokarmami mieszanemi. Szczątki kopalne ich znaleziono przeważnie w pokładach trzeciorzędowych Ameryki Północnej (niewiele kopalin również w pokładach eocenicznych Europy). Systematyka dzieli Cond. na kilka rodzin: 1) Periptychidae—znalezione w eocenie Nowego Meksyku; tutaj należą rodzaje: Periptychus rhabdodon, Hexodon i inne. 2) Phenacodonti-dae—rodzaje: Phenacodus ( P. primaems) w eocenie Am. Północnej—jeden z ważniejszych u-znany za protoplastę nieparzystokopytnych. Do grup kopalnych zaliczane są jeszcze wymarłe obecnie rzędy (?) Amplypoda i Toxo-dontia).—Amplypoda—były to zwierzęta K-ne półstopochodne, z krótkiemi pięciopalczastemi kończynami; kości skokowe napiąstka wydłużone i płaskie; wnapiąsticu kości obydwu rzędów ułożone nieregularnie (nie w rzędach). W Europie tylko nieliczne kopaliny w eocenie; większość gatunków znaleziona w Ameryce Północnej. Najwybitniejszy gat. Loxolophodon Cope w eocenie górnym (Dinoceras Marsch) o czaszce wydłużonej, zaopatrzonej w 3 pary wyrostków kostnych; form. zębów °/₃, ¹/l, ²/₃, ³/s; budowa kości kończyn przypomina taką samą w kończynach słonia (długość znacznie mniejsza). Grupę Toxodontia tworzą formy obecnie również wygasłe; były to zwierzęta po części stopochodne, inne—palcochodne, o pierwotnej nie-zróżnicowanej budowie kończyn; kości napiąstka (carpus) i nastopka (tarsus) ułożone w rzędy (stosunki pierwotne), kość skokowa (astrayalus) z małą powierzchnią stawową dla zestawienia z kością piszczelową (tibia); kość piętowa (calcaneus) zestawiona ze strzałkową (fibula); palce funkcyonujące w liczbie 5, 3 lub 1-go; układ zębów przeważnie podług form ³/3j V,, i/₄, ³/₃, niekiedy jednak ilość ta zmniejsza się do °/₂,    %> 7i> 73? siekacze długie

i wygięte. Toxodontia spotyka się tylko w pokładach trzeciorzędowych i młodszych czwartorzędowych Ameryki Południowej ; rodzaj Toxodon 7 kształtów podobny do nosorożca.—3) Ogniwa przejściowe grupy K-ych o-becnie żyjących, już w początkach okresu trzeciorzędowego wyodrębniły się z pośród Condylarthra dzięki zmianom, powstałym stopniowo w budowie kończyn i zębów. Kończyny

K-ych służą tylko do przemieszczania się po lądzie (chodzenie i bieganie), dzięki czemu o-statnie stawy palców są szerokie i przypłaszczone, zaopatrzone w specyalne utwory, zwane kopytami (ob.); palce na znacznej swej długości objęte wspólną skórą (stąpa zwierzę zwykle ostatnim wolnym członkiem palców — kopytem). Ponieważ kończyny przystosowały się przeważnie do szybkich ruchów, przeto zanika zupełnie lub pozostaje w stanie szczątkowym obojczyk (clavicula)\ zmiany kończyn wolnych, w porównaniu z opisanym typem kończyn protoplastów, są znaczne; ponieważ ciało podczas ruchów opiera się jedynie na skiele-cie kończyn, istniała więc w rozwoju jakoby dążność do zrastania się kości parzystych (przedramiennych i goleniowych) w celu nadania trwalszego oparcia ciału; jednocześnie zmieniły się kształty i wymiary kości, które się wydłużyły ; niezróżnicowany u Cond. brzeg dolny kości ramieniowej dzieli się na dwie części przez powstanie grzebienia); zanika foramen entepicondylare; dalej spostrzega się u większości gatunków znaczne rozwinięcie się kości promieniowej i piszczelowej, zachodzące równolegle z redukcyą przy zrośnięciu się (z kością piszczelową) lub zanikiem kości strzałkowej (fibula)-, kości łokciowe (ulnae) pozostają mniej lub więcej rozwinięte na całej przestrzeni, niekiedy tylko w części górnej, zawsze jednak zrastają się z kośćmi proinieniowemi (Badius); to samo dotyczy innych kości kończynowych: układ kostek napiąstka i nastopka, umieszczonych rzędami regularnemi, uległ zmianom, polegającym na wchodzeniu kostek jednych między drugie, dzięki czemu połączenie napiąst-kowe i nastopkowe (przedramienia i goleni) ze śródrączem i śródstopiem stało się mocniejszem: tak np. w stopie nieparzystokopytnych kość sześcienna (cuboïdes) znajduje się między k. łódkową i piętową (naviculare, calcaneiis), łącząc je ze skokową i wypychając łódkową z bocznego połączenia ze stopową (caleaneus)-, u parzystokopytnych np. złączone są kości sześcienna i skokowa. Palce rozwinięte swoiście i odmiennie niż u protoplastów: podczas rozwoju rodowego nieparzystokopytnych ciężar ciała opierał się na palcu środkowym; palec ten rozwinął się wybitnie z pośród innych, niekiedy zaś wyłącznie (u koaia), gdy inne są mniejsze lub zupełnie zniknęły; u parzystokopytnych kierunek największego oparcia ciała wypada pomiędzy palcami 3-im i 4-ym; to też one rozwijają się jednakowo i nawet zrastają w swych częściach śródstopia kwoli wspólnemu funkeyo-nowaniu (ob, fig. przy Kończyny i Niepa-rzystokopytne). Równolegle do zmian w budowie kończyn zachodzi przekształcenie się zębów, które z form pośrednich (przypominających cechy zębów drapieżnych i mieszanych) rozwinęły się ostatecznie w zęby sfał-dowane K-ych właściwych; u pierwotnych form istniały przeważnie 44 zęby podług form H/s> Vi> iU> ³ 3? zęby te osadzone były w szczękach jedne obok drugich; w rozwoju jednak, wraz z wydłużaniem się szczęk, między oddzielnemi zębami powstały wolne przestrzenie (pomiędzy siekaczami i kłami, kłami i zębami przedtrzo-nowemi); siekacze są z pojedyńczemi korzeniami; ich pierwotna wzgórkowata korona przekształciła się w dłutokształtną ; zaszło zmniejszenie się ich liczby (dowód wyższego zróżnicowania ewolucyjnego w kierunku typu K-ych); niekiedy siekaczy brakwjednej, auawet i w o-bu szczękach; kły, nieróżniące się znacznie od siekaczy i przedtrzonowych w gatun. kopalnych, tu różnią się wybitnie (bywają lepiej rozwinięte, niekiedy szczątkowe, lub zanikają doszczętnie); zęby trzonowe z trójwzgórkowa-tych przekształciły się w wielowzgórkowe (o 4-ch wzgórkach głównych z boku i wielu wtórnych środkowych); u pewnych grup (najwyżej zróżnicowanych) wzgórki tych zębów łączą się grzbietami prostemi lub falistemi, tworząc zęby przeżuwających (najwyższy typ); dalsze różnicowanie się zębów polega na więk-szein lub mniejszem sfałdowaniu szkliwa, u-tworzeniu się cementu, zaniku korzeni (u typowych trawożernych) przy powiększeniu się korony; zęby takie rosną w miarę stopniowego ścierania się podczas używania (ilość zębów u poszczególnych rodzin, również szczegółową budowę kończyn ob. niżej w przeglądzie systematycznym). Kończyny i zęby tworzą cechy najbardziej znamienne dla wszystkich zwierząt K-nych; są to zarazem cechy najwięcej postępowe w porównaniu z protoplastami K-ych. Co do innych cech wybitnych, to dotyczą one już poszczególnych większych grup K-,cli jak parzysto- i nieparzystokopytnych. 4) Klasyfikacya. Istnieją dwa podrzędy K-ch: I. Parzystokopytne (Artiodactyla) i II. Nieparzystokopytne (Perissodactyla). — I) Parzystokopytne. Przypuszczalnymi przodkami pierwszych były Peripiychidae. Zęby przedtrzonowe o ilości 3—4, mniejsze od 3-ch rzeczywistych trzonowych; ilość zębów wogóle zmienna u rozmaitych rodzin parzystokopytnych; siekacze w liczbie zmniejszonej w porównaniu z pierwotnemi gatunkami (np. w rodzinie Hippopotamidae ²/,; ¹¹ Suidae ¹/₈); kły zanikowe lub rozwinięte wybitnie jak u Suidae (samców)); zęby trzonowe wzgórko-wate z 4—5 wzgórkami (grupa Bunodonta), lub o powierzchni sfałdowanej (grupa Seleno-donta)\ różnica ta stała się wybitną dopiero u gatunków późniejszych. Pierwszą grupę tworzą rodzaje o ciele niezgrabnem; tułów osadzony na krótkich nogach, skóra gruba, porosła szczeciną; gatunki i rodzaje grupy drugiej (Selenodonta) mają zgrabne ciała; tułów na długich nogach, porosły gęstą i gładką sierścią; pozatem u obydwu grup znaczne różnice w budowie kończyn, zębów i żg-

ga

łądka. Pierwsza grupa nosi też nazwę N i e-przeżuwających (Non - Ruminantia), dru-Przeżu waj ących ( Ruminantia ). a)Nieprzeżuwające: Formy znacznie mniej odbiegłe od typu pierwotnego, skielet kończyn mało zmieniony, 4 palce, z których funkcyonu-ją przeważnie 3 i 4-y; 2 i 5-y mogą brać udział w stąpaniu, są jednak odsunięte ku tyłowi i nie dotykają ziemi. Ulna i fibula rozwinięte, kości śródręcza i śródnoża niezrosłe ; żołądek prosty, zęby przystosowane do pokarmów mieszanych. Należą tu rodziny: a) Anthracothe-ridae—wygasłe, o kończynkach czteropalcza-stych; z pierwotnym układem kości stopy; znalezione w miocenie; z rodzaj a2ni Rogatherium, Anthracotherium (podobne do świń); b) rodzina Hippopotamidae—kończ, czteropalczaste; zęby ²/s l/j ⁴A Va—Sat- Nipp, amphibius (ob.); gat. kopalny Hipp. major, w dyluwialnych pokładach środk. i połudn. Europy; c) Suidae—świnie: o kończynach 4-palcz., tylko 2 palce dotykają ziemi; zmiany w zębach znaczne (siekacze niekiedy w ilości 73); gat. Sus africanus scrofa i t. d.; z form kopalnych S. antiquus\ protoplaści rodź. Sus istnieją już w górnym miocenie; inne kopalne formy znane od eoce-nu.—ß) Drugą grupę stanowią liczne i nader rozmaite gat. Przeżuwających (Ruminan-tia)\—7i& protoplastów przypuszczalnych uznane czteropalcz. Hyopotamidae z eocenu; odżywiają się tylko pokarmami roślinnemi, ku czemu służą odpowiednio zmienione zęby i żołądek; zęby zredukowane znacznie wskutek zaniku u wielu gatunków kłów,Ja także siekaczy szczęki górnej (°/s °/i V3 ³/s u pustorogich—Cavicor-nia)\ w szczęce dolnej siekacze rozwinięte dobrze, kły zaś upodobniają się kształtami do siekaczy; z niewielkim wyjątkiem czaszka posiada wyrostki dla rogów, które mogą być pokryte skórą (żyrafy), lub utworzonej rogu (Po-chworogie albo Pustorogie) lub tworzyć dalszy ciąg wyrostków kości czołowej (Cało-r o g i e); kończyny dwupalczaste, o śródręczu i śródstopni zrosłych w jedną kość; żołądek złożony ze specyalnych rozdziałów w celu dokładnego trawienia pokarmów: aa) żwacz (Rumen), bb) czepiec (Réticulum), żołądek środkowy, czyli księgi (Psalterium albo omasus) i cc) żołądek tylny, czyli trawieniec (abomasus). Poszczególne rodziny stanowią: a) An< plotheridae— łączą cechy świń i przeżuwających; wygasłe formy pierwotne czteropalczaste z odosobnione-mi kośćmi śródstopia, Anoplotherium commune. Pokrewne gatunki stanowią znalezione w Ameryce— Oreodontidae (rodź. Oreodon), jako odnoga pnia przeżuwających o pierwotnej budowie skieletu (5 palców na przednich kończynach), dolny miocen Am. Północnej, b) Tylopoda albo Camelidae—wielbłądy dwupalce o małych zakrzywionych kopytach, żołądek nieco zmieniony (brak księgi—omasus), zęby xfi ¹f₁ ³/₃ */₃. Wielbłądy zjawiły się pierwotnie w Am. Południo

wej i były znacznie rozpowszechnione w okre sach, w których powstały pokłady eoceniczne i mioceniczne: gat. kopalne spotykane i w czwartorzędowych pokładach Syberyi 'i Rossyi południowej (Cameleus sibiricus. C. K n o b 1 o c h i Brandt); Lamy (Auchenia; żjły już w okresie dyluw'alnym). c)!R;odzina Cameleopardali-dae—żyrafy—wyrostki kości czołowej pokryte skórą —tworzą rogi (u obydwu płci), zęby % % V3 V3Î rodzaj jedyny w systematyce do r. 1900 stanowiła żyrafa—Gameleopardatis giraf-fa; w r. 1900 wykryto drugi rodzaj — Okapi.

O. Johnstoni (ob.) d) Rodzina Tragulidae niewielka grupa przeżuwaczy bezrogich, podobnych do mniejszych rodzajów z rodziny jeleni (wybitną cechą stanowi to, iż kości śródnoża kończyn przednich i tylnych nie zrastają się; zamieszkują wyspy Indyj Wschodnich i Afrykę.

e) Rodzina Cervidae—jelenie. Rogi (u pewnych gatunków posiadają je i samice) kostne — zęby °/i Vi(°) ³/s V31 rodź. Gelocus, znaleziony w górnym eocenie i oligocenie, uważany za protoplastę;— kości śródnoża (3 i 4 pal.) szczelnie przylegają do siebie, nie zrastają się jednak; takie same kości śródręcza—odosobnione. Z rodzajów poszcz.: Cer eus (C. Gapreolus—sarna C. ela-phus—J. pospolity C. alces—łoś), Moschus— piżmowiec bezrogi—Ragifer tarundus renifer itd. Kopalne: C giganteus—wybitny gatunek fauny czwartorzędowej Europy. Skielety znajdywane w torfowiskach Irlandyi. /) Rodzina Gaoicornia — Pustorogie. — Rogi puste, pokrywające podstawami wyrostki kostne kości czołowej; rogi u obu płci; zęby °/s °/l ³,₃ ³/₃. Podrodziny: aa) podrodz. Antylopy—Antylopi-dae—zwierzęta stepowe, rozpowszechnione przeważnie w Afryce; kozice, Antilopa rupicarpa (góry Europy, Kaukaz, Tatry); z kopalnych Siva-terium najbardziej dojantylop zbliżona; bb) podr. Bovidae—bydło; zęby °/₃ °/i % */s? typowe przeżuwające z krańcowemi cechami kopytnych rodź. Bos (B. taurus—b. domowe), Tur—B. primigenius, Zebu —i?, indicus, Bizony (Bison),

B.    europeus—Żubr, obecnie wygasający; Bawoły itd. Z form kopalnych zasługują na wyszczególnienie Bos (Bison) priscus, przypuszczalny przodek żubra europejskiego, zjawia się po raz pierwszy w pliocenie i w popliocenicznych pokładach, dosięga największego rozpowszechnienia. Przypuszczalne pochodzenie podrodziny Bovidae, yàk i wogó\e wszystkich pustorogich, od form antylopokształtnych; za ojczyznę należy uważać Azyę (dzikie gat. spotykamy również w Europie, Ameryce Północnej i Afryce); z starszych gat. już w czasach historycznych istniejących, a obecnie wygasłych, zasługuje na wzmiankę Bos primigenius—Tur. Podrodzina 3-cia cc) Ooi-nae—owce, z licznemi rodzajami: Ovis—owca (O. aries—owca domowa, O. musimon —Muflon i inne), Capra— koza (C. ibex—kozieł skalny

C.    aegagrus—Paseng), spokrewniony z owcami wół piżmowy (Ocibos moschatus), spotykany

3. 1. 3. 3.

St. M.

ba

u* V*. 4*

//)

w pasie polarnym Am. Północnej; w okresie popliocenicznym lodowcowym rozpowsz. w całej Europie środkowej; kopalne: Ooibos fossilis.—II) Nieparzystokopytne: drugi podrząd kopytnych tworzą nieparzystokopytne o daleko mniejszej liczbie rodzin, rodzajów i gatunków niż parzysto kopytne. Wyróżniają z pośrod nich 3 rodziny: a) Tapirów (Tapiridae) o 4 palcach na tylnych i 3 na przednich kończynach; zęby ³/s y₃ ⁴Ä 73> gat. Tapirus americanus, T. indi-cus\ ß) nosorożców (lihinoceroditae) po 3 palce na przednich i tylnych kończynach; zęby:

2. 0. 4. 3 2. 0. 4. 3

i y) koni (Eąuidae), Jednopalczastych (ob.), zęby:

3. 1. 3. 3.

Kopytne, na podstawie ilości spotykanych gatunków, tworzą jeden z liczniejszych rzędów zwierząt ssących. Obecnie istnieją we wszystkich częściach świata z wyjątkiem Australii (o rozpowszechnieniu geog. ob. poszczególne grupy mniejsze); w okresie trzeciorzędowym zajmowały jeszcze wybitniejsze stanowisko, przed czasami obecnemi bowiem wymarło dość dużo gatunków.

Kopyto końskie, tak nazywamy pospolicie, jako całość, zakończenie nogi końskiej, w szczególności zaś powłokę, albo puszkę rogową zakończenia tego, obejmującą ją jak trzewik; to jest właśnie K. właściwe. Ostatni członek palcowy kostny (phalanx III), czyli t. zw. kość kopytna, tworzy z kością koronową (ob.), czyli wieńcową, staw kopytny, który od tyłu i z dołu uzupełnia drobna kość strzałki. Kość kopytna posiada ku tyłowi, tuż obok stawu, dwa wyrostki, przedłużające się chrząstkowato.—Kości wymienione pokryte są skórą nie porosłą sierścią, zwykle, ale niesłusznie, nazywaną częścią mięsną K-a. Skóra ponad brzegiem górnym K-a rogowego, dokoła wystająca nieco, nazywa się wieńcem mięsistym, część zaś leżąca poniżej, otaczająca z przodu i z boku kość kopytną, zwie się ścianką mięsistą. Część spodnią kości kopytnej, do której przyczepia się ścięgno mięśnia zgina cza K-a, pokrywa t. zw. podeszwa mięsna: ścięgno to leży na stawie kopytnym, położonym w części tylnej podeszwy wymienionej, pod ścięgnem zaś znajduje się pokład tkanki bardzo sprężystej, zowiącej się poduszeczką strzałki. Po-duszeczka ta wypełnia również miejsce pomiędzy chrząstkami kości kopytnej. Część podeszwy mięsnej, powlekająca poduszeczkę rzeczoną, wytwarza wzniesienie od tyłu ku przodowi idące, nazywane strzałką mięsną; po obu jej stronach, od przodu ku tyłowi, ścianka mięsista przechodzi, zaginając się, w podeszwę. Skóra leżąca ponad końcem tylnym strzałki mięsnej i takiejże ścianki, tworzy t. zw. p i ę t-

Wielka Eneykl. Powsz. Ilustr. Ze*z. 3u3a Tom XXXVIII.

lii, opierające się o chrząstki kopytne. Wieniec, ścianka i podeszwa mięsna pokryte są wyrostkami swoistemi drobnemi,brodawecz-kami skóry właściwej, które na wieńcu mięsistym i na podeszwie tworzą kosmki cienkie i długie, na ściance zaś mięsnej wystają jako listewki mięsne drobne, leżące jedna o-bok drugiej. One-to wytwarzają róg K-a i przytwierdzają je do nogi, dla tego też czasem nazywane bywają niewłaściwie klejem K-a.—

<X

Wy

Fig. 175. Kopyto końskie, A widok z boku, ab wieniec (korona) kopyta,—cd brzeg dolny.—B widok od spodu; 1 ścianka rogowa,—2 ścianka przednia,—3 śc. boczna,—4 śc. przykątna,-5 wspory K-a, albo śc. kątne,—6 piętki,—7 brózda strzałki,—8 strzałka,—9 podeszwa rogowa,—10 kresa biała.

Puszkę twardą, czyli K. właściwe, dzielimy na ściankę, podeszwę i strzałkę rogową, która jak klin wysuwa się ku przodowi podeszwy pomiędzy wsporami kopytne-mi, po obu jej stronach położonemi. Powierzchnię dolną strzałki dzieli brózda podłużna na odnogę prawą i lewą, które ku przodowi spływają ze sobą. Na powierzchui górnej przebiega również brózda płytko zaczynająca się od przodu, potem się zagłębia i ku tyłowi tworzy także dwie odnogi, między któremi znajduje się wzniesienie podłużne, zwane grzebykiem koguc i m.—Podeszwa rogowa wraz ze strzałką składają się z istoty rogowej jednolitej, która od wnętrza nieustannie przyrasta, zużywając się równocześnie na stronie zewnętrznej. W ściance rogowej odróżniamy dwie warstwy: wewnętrzna wypełnia szczelnie miejsca pomiędzy listewkami mięsnemi, wyżej wspomnianemi, i tworzy w ten sposób odpowiadające im blaszki rogowe, przez nie wytwarzane; warstwa zewnętrzna, czyli ochronna, jest wytworem wyłącznym wieńca mięsistego, a wyrastając z niego, posuwa się ku dołowi po warstwie wewnętrznej, zrastając się z nią jak najściślej; więc K., gdyby się nie zużywało, musiałoby u brzegu swego dolnego wciąż przedłużać się. Na obwodzie podeszwy rogowej zrasta się z nią ścianka K-a; połączenie się ich, dla oka wyraźne, nazywa się kresą białą. Po obu stronach strzałki rogowej ścianka K-a zagina się do wnętrza i ku przodowi, przechodząc w podeszwę rogową, przy-czem wytwarza t. z w. wspory kopytne.—

Powierzchnię ścianki rogowej pokrywa warstewka cienka, łykowata, nazywana polewą, całkowita jeno na K-ach koni młodych, u starszych zaś bywa zawsze mniej lub więcej starta, zwłaszcza w części dolnej K-a; wytwarzają obrąbek wąski, biegnący powyżej wieńca mięsistego. — Ściankę rogową K-a dzielimy na części następujące: ściankę przednią, dwie ścianki boczne (zewnętrzną i wewnętrzną), przylegające do przedniej bezpośrednio na prawo i na lewo od niej, nakoniec na dwie ścianki przykątne, zajmujące miejsce po obu stronach strzałki (por. fig. 175B).—Brzeg górny K-a właściwego zwie się wieńcowym, albo wieńcem (łac. corona ungulae, niem, Kronenrand), spodni—b r z e g i e m dolnym (nm. Tragrand), na nim-to wyłącznie spoczywa ciężar cały zwierzęcia.- Powierzchnia podeszwy rogowej prawidłowo jest zawsze wklęsła, niedotykająca się ziemi. Podeszwy płaskie są dla koni szkodliwe, ponieważ podlegają łatwo uszkodzeniom.— Strzałka znajdować się powinna na jednym poziomie z brzegiem dolnym K-a. Ścianka rogowa K-a schodzi dokoła skośnie z góry ku dołowi i na zewnątrz, wszelako ścianki boczne i przykątne są spadzistsze od przedniej, której nachylenie prawidłowe u nogi przedniej wynosi 45u u zadniej 50 — 55°. Z przodu K. jest też najwyższe i obniża się znacznie ku ściankom przykątnym. Stosunek długości pomiędzy trzema ściankami wymienionemi K-a wynosić powinien przeciętnie 3: 2: 1, podlega wszakże zmianom pewnym wskutek podkucia. Ponieważ róg K-a narasta równomiernie z góry ku dołowi, więc też cząstki rogowe nowo utworzone stopniowo zsuwają się ku brzegowi dolnemu jego, i dosięgają go z przodu mniej lub więcej po 9 miesiącach; brzegu ścianki przykątnej już po 3 miesiącach.— Zachowanie rogu K-a w stanie sprężystym ma znaczenie wcale niemałe. Wilgoć znaczniejsza i ciągła jest K-u szkodliwa, zwłaszcza strzałka podlega łatwo gniciu. Suchość nadmierna szkodzi również, ponieważ wskutek niej róg kruszeje i staje się łamliwym, Konie zatem w stajni powinny mieć podłogę i ściółkę suchą, K-a ich należy utrzymywać w porządku należytym i w czystości, myjąc je często, po umyciu zaś i osuszeniu wypada nacierać je maścią tłustą, a to wystarczy zupełnie do utrzymania giętkości i sprężystości rogu K-yt. Właściciele koni powinni zwracać uwagę baczną na prawidłowość postaci K-yt oraz na stan ich. Do zboczeń mniej znacznych, jeszcze nie bardzo obniżających sprawność konia, należą : K. płaskie czyli s z ł a p a t e (franc, pied plat, niem. Flachhuf) , t. j. szerokie, nieomal całą podeszwą ziemi dotykające; zdarzają się najczęściej u koni wiele chodzących po ziemi miękkiej, więc pracujących na roli; powtóre K. zwężone (fr. encastelure, niem, Zwangshuf), o podeszwie wąskiej, zarazem zwykle bardzo wklęsłej; po trzecie K. kończyste (nm. spitzer Huf), wydłużone nadmiernie; dalej K. tępe, albo koźle (nm. Bockshuf)\ na-koniec K. koślawe (nm. schiefer Huf), będące następstwem złej postawy nóg, wskutek której zwierzę silniej następuje albo na brzeg wewnętrzny, albo na zewnętrzny, przez co K. zużywa się nierównomiernie, a przez to znów zwiększa się postawa wadliwa nóg coraz bardziej. Wady K-a wymienione do pewnego stopnia wyrównać może zawsze podkucie (ob.) odpowiednie, zastosowane umiejętnie. Zmiany inne już wprost za chorobliwe uchodzić muszą; mowa o nich będzie poniżej. — Literatura: Miles „Der Huf des Pferdes“ (Frankfurt n. M. 1876; przekład z ang.); E. Pench et X. Les-bre „Précis du pied du cheval et de sa ferrure“ (Paryż 1896); R. Schmaltz „Ossa ex-tremitatum et insertiones musculorum equi“ (Berlin 1898; 18 tablic z objaśnieniami po niem, i po franc.); Leisering „Atlas der Anatomie des Pferdes etc“ (Lipsk 1899, wyd. 3); O. Hagem an n „Lehrbuch der Anatomie und Physiologie der Haussäugetiere“ (Stuttgart 1900; tom I zawiera anatomię konia); H. Köst-ner „Beurtheilung u. Behandlung der Fohlenhufe“ Berlin 1902, wyd. 2-e); A. Montoux „La dentition et le pied du cheval“ (Paryż 1903); Leisering u. Hartmann „Der Fuss des Pferdes in Rücksicht auf Bau, Verrichtungen und Hufbeschlag“ (Lipsk 1903; wyd.. 10-e; przekł. włoski Medyolan 1895); „Strang e-way’s veterinary anatomy “ (Londyn 1904; wyd. 6-e); A. Lungwitz „Wandtafeln zur Beurtheilung der Füsse und Hufe des Pferdes. Mit Rücksichr auf Fussachse und Hufhorn“ (Lipsk 1904; wyd. 5-e). Również porównać można podręczniki weterynaryi oraz anatomii porównawczej, tudzież dzieła niżej przywiedzione o chorobach K-yt.

Choroby kopyt końskich. —O wadach K-a końskiego wrodzonych była już mowa powyżej, tu zaś wspomnieć wypadnie o licznych cierpieniach, którym podlega koń przeważnie wskutek urazów rozmaitych, dość częstych.—Z upalenie skóry w K-cie powstać może z przyczyn różnych; jest zwykle bardzo bolesne i z chromaniem połączone. Wypocina zapalna wsiąka w róg kopytny, który wskutek tego staje się nacieczonym i miękkim, często także pod rogiem powstaje ropienie ograniczone lub rozlane. Ucisk wykonany wtedy na miejsce chore wywołuje zwykle ból bardzo dotkliwy; więc też obmacując starannie K. chore, najlepiej za pomocą t. z. kleszczy kopytnych (niem. Visitier z ange), nie trudno odkryć miejsce cierpiące, w którem natychmiast należy zebrać róg, aby w razie danym ropa otrzymała odpływ swobodny, co, rozumie się, wykonać powinien weterynarz, któremu i leczenie dalsze powierzyć trzeba. Jeżeliby koń podczas leczenia koniecznie musiał być używanym do pracy, to w razie takim K. chore bezwarunkowo zabezpieczyć należy od ucisku i zanieczyszczenia. W miejscu właściwem trzeba nieco wybrać róg brzegu dolnego, aby podkowa tam nie stykała się wcale z K-em.— Jeżeli ropa nie otrzyma odpływu swobodnego, to zwykle sama utoruje sobie drogę w kierunku wieńca (korony) K-a i tam się przedostaje na zewnątrz, tworząc przetokę (fistula). Gdyby się skierowała ku poduszeczce strzałki (ob. wyżej), albo ku chrząstkom kopytnym, powstałyby najczęściej powikłania bardzo niebezpieczne, jak np. wdarcie się ropy do stawu kopytnego, co zwykle kończy się śmiercią zwierzęcia. — Zapalenia ograniczone zdarzają się często, jako następstwa stłuczeń podeszwy rogowej K-a, szczególnie u koni mających K-a płaskie. Uszkodzenia takie, nazywane pod-bitkami, albo z niemiecka sztenglami (niem. Steingallen, fr. molette), najczęściej napotyka się w kątach wsporów K-a, po obu stronach strzałki.—Wiele cierpień sprawia też koniowi t. zw. zagwożdżenie (fr. piqûre, niem. Vernagelung), tj. uszkodzenie części miękkiej wewnątrz puszki K-a gwoździem nieumiejętnie lub nieostrożnie wbitym w podkowę. Następstwem zagwożdżenia bywa upadanie na nogę skaleczoną, a następnie najzwyklej zapalenie połączone z ropieniem. Okaleczenie to wszakże nie zawsze powstaje z winy kowala, gdyż także przyczyną jego stać się może cien-kość niezwykła rogu K-a, którą przewidzieć bardzo trudno. Koni takich najlepiej nie podkuwać wcale. Niebezpieczne znacznie jest t. zw. n a-gwożdżenie (nm. Nageltritt, fr. clou de vue), tj. przebicie przypadkowe podeszwy rogowej K-a gwoździem, lub innym ciałem ostrem, zwłaszcza jeżeli uszkodzenie takie spotka brózdę strzałki i skieruje się ku stawowi kopytnemu, gdyż, jeżeli go rzeczywiście dosięgnie, to najzwyklej sprawa kończy się śmiercią konia (ob. Nagwożdżenie). — Brzeg górny K-a, czyli wieniec (koronę) jego, kaleczą dość często konie same sobie, zwłaszcza gdy zimą bywają podkuwane ostro, a dotknięte są zatratem (fr, crapaudine, niem. Kronentritt), tj. stąpając nadeptują jedną nogą na drugą. Jeżeli z powodu tego powstaną uszkodzenia głębsze, to wtedy trzeba dokoła nich róg wybrać starannie, czego jednak bez poradzenia się weterynarza przedsiębrać nie należy. Wskutek uszkodzeń tego rodzaju powstrzymane zwykle bywa wytwarzanie się w miejscach skaleczonych warstwy'zewnętrznej K-a, a stąd często bardzo powstają rozpadliny podłużne (nm. Hufhornspalte, fr. seine), mogące wszakże powstawać i z przyczyn innych, szczególnie wskutek kruchości niezwykłej rogu kopytnego, albo też z winy7podkucia wadliwego. Mogą one mieć początek swój na brzegu dolnym, albo też na górnym; drugie z nich są zawsze niebezpieczniejsze. Łatwo pojąć, że im dłuższe i głęb-

sze bywają rozpadliny owe, tera stają się niebezpieczniejszemu Jeżeli dotykają tylko warstw rogowych powierzchownych, obawiać się ich bardzo nie potrzeba, chociaż ich nigdy zaniedbywać nie należy, gdyż pogłębić-by się mogły. Jeżeli warstwa rogowa K-a pęknie zupełnie aż do części miękkich wewnętrznych, wtedy następstwem nieuniknionem tego jest okulawienie konia. K. niektóre posiadają skłonność wrodzoną do rozpadania się. Wyleczenie rozpadlin wymaga zawsze długiego czasu, ponieważ goją się tylko przez narastanie rogu nowego od brzegu górnego K-a. W razie kruchości K-yt i skłonności ich do pękania, należy często je moczyć oraz nacierać codziennie tłustością. Rozpadliny niewielkie brzegu dolnego K-a wymagają najzwyklej tylko podkucia umiejętnego; często też skuteczne bywają nacięcia poprzeczne nad końcem górnym rozpadliny, ponieważ powstrzymują nieraz posuwanie się jej dalsze ku górze; czynność tę powierzyć należy weterynarzowi. Czasami udaje się spojenie brzegów rozpadliny za pomocą nitów odpowiednich. Bardzo powierzchowne można też zapełniać kitem tężejącym, sporządzonym np. z gutaperki i gumy amoniackiej, który służyć może również do zalepiania innych braków K-a. Częstokroć trzeba wybrać róg po obu stronach rozpadliny opuszczającej się od brzegu górnego K-a, aby nowa istota rogowa mogła swobodnie narastać.—Jeżeli K. na przo-dzie pęknie od góry do dołu zupełnie, to uszkodzenie takie nazywane by^a racicą woło-w ą (niem. Ochsenklaue), a należy do bardzo niebezpiecznych.—Oprócz rozpadlin podłużnych zdarzają się i poprzeczne, albo skośne, powstające najczęściej wskutek wytwarzania się wadliwego istoty rogowej w wieńcu mięsistym K-a; zwykle nie wywołują one chromania i goją się nieraz dobrowolnie wskutek narastania rogu nowego. Z tych samych powodów powstają też zgrubienia po dłużne i guzy na K-cie (nm. Hornsäulen), opuszczające się od wieńca do brzegu dolnego K-a; usuwać je można tylko za pomocą wycięcir.—Bardzo często odkleja się też ścianka K-a od podeszwy rogowej wzdłuż kresy białej; jeżeli szczelina stąd powstała dosięgnie aż do części miękkich wewnętrznych, wywołać może zapalenie ropne i okulawić konia. Powodem cierpienia tego bywają: kruchość K-a wrodzona, lub budowa jego nieprawidłowa, ale też niechlujstwo w u-trzymywauiu go, nakoniec podkucie wadliwe. Zagojenie i w tym razie nastąpić może przez narośnięcie nowej istoty rogowej.—Następstwem niechlujstwa i wilgoci w stajni bywa też gnicie strzałki (fr. teigne, niem. Strahlfäule), tj. rozpad i zanik jej, a wskutek tego powstaje następnie zwężenie K-a (fr. encastelure, niem. Zwangshuf). Zapobiegając temu, przede-wszystkiem należy konia umieścić w stajni suchej i czystej, utrzymywać K. w czystości

leczenie samo zaś powie-

zw.

2-e).

przykładnej

rzyć weterynarzowi. Daleko niebezpieczniejszy od gnicia jest rak albo grzyb strzałki (niem. Strahlkrebs), polegający na bujaniu złośliwem brodaweczek skóry wewnątrz kopyta, pociągającem 'za sobą rozpad istoty rogowej. Wyleczenie w razach tych - jest bardzo trudne do osiągnięciaVi^wymaga, oprócz znajomości rzeczy, staranności wielkiej.—-Do chorób K-yt najcięższych należy też ochwat (ob.) napadający zwykle,'; nie jedno kopyto, lecz czasami nawet wszystkie cztery. Jeżeli wskutek ochwatu nastąpi wypuklenie podeszwyjogowej, to zmianę tę nazywamy K-em kłębkowym (fr. pied comble, niem. Vollhuf).—Utratę całej puszki rogowej, zdarzającą się także wskutek ochwatu, nazywamy wykopyceniem (fr. déchaussement, niem. Ausschaltung), które kończy się zwykle śmiercią konia, a w razie najpomyślniejszym czyni go niezdolnym do pracy. — Stanem chorobliwym, ale dającym się niekiedy do pewnego stopnia wyleczyć, jest t.

K. zwężone (fr. encastelure, niem. Zwangshuf) powstałe) wskutek ^przypadłości wymienionych wyżej, a będące w części swej tylnej jakby ściśnięte w średnicy poprzecznej, przyczem ścianki przykątne bywają powginane do środka, strzałka zaś zanika; wskutek tego części miękkie K-a ulegają uciskowi, chód zaś konia staje się wielce utrudnionym. Jak już widzieliśmy wyżej, stan taki K-a może też być wrodzony; naprawę czasem osiągnąć można przez dbałość staranniejszą o K. oraz przez podkucie odpowiednie; usunięcie zupełne kalectwa nie udaje się nigdy. —Siedliskiem cierpień innych są też kości kopytne. Tu naprzód wymienić trzeba okulawienie wskutek za-palenia stawu kopytnego (nm. Hufge-lenkslahmheit, Strahlbeinlähme), fr. fourbure, napadające przeważnie nogi przednie, szczególnie koni szlachetnych; zapalenie to rozszerza się na sam staw, na kości strzałki i ścięgno zginacza (por. wyżej K.) i wiedzie zwykle do zniszczenia zupełnego chrząstek stawowych i kości strzałki. Jest to chorobaj bardzo przewlekła i niedająca się wyleczyć; konie dotknięte nią z początku chromają nieznacznie na nogę chorą; z czasem kulawość wzmaga się, K. zaś mniej lub więcej nędznieje i zanika. Jako środek łagodzący stosowane bywa nieraz z powodzeniem wycięcie nerwów czucia nogi chorej, przez co koń traci zupełnie uczucie bólu i przestaje kuleć, a to nieraz dozwala posługiwać się nim jeszcze lat kilka. U koni takich, nieczujących bólu żadnego w nodze operowanej, przechodzą, niestety, niepostrzeżenie uszkodzenia możliwe inne, jak np. nagwożdżenie, i mogą stać się przyczyną ich śmierci.— Pr z e-toki chrząstek kopytnych (niem. Huf-knorpelfsteln) bywają następstwem owrzodzeń chrząstek, pociągających za sobą puchnienie piętek kopytnych i powstawanie przetok ponad ścianką przykątną K-a. Leczenie ich jest długotrwale, wymagające operacyi chirurgicznej, którą tylko weterynarz biegły należycie wykonać umie. —S kostnienie chrząstek wywołuje również kulawość i zgrubienie twarde ponad ścianką przykątną K-a. Cierpienie to napada przeważnie konie ciężkie, najczęściej na stronach zewnętrznych K-yt przednich; kulawość stąd wynikającą usunąć może do pewnego stopnia podkucie umiejętne.—Do chorób K-a należy również t. zw. Kółko kościane (ob.),nakoniec t. z w. stłuczenie piętek (nm. Verballung, fr. l’aggravée), będące właściwie ich zapaleniem, wywołanem przez chodzenie długie po drogach twardych, szczególnie jeżeli koń nie jest podkuty; rozpoznać chorobę tę łatwo po nabrzmieniu i gorącości piętek. Leczenie wymaga przedwszystkiem spokoju i okładów zimnych; zaniedbanie stłuczenia tego doprowadzić może do zgorzeli piętek (fr. javart, niem. Durchfäule albo Fesselgeschwür), cierpienia bardzo niebezpiecznego i nieuleczalnego.—Literatura. Oprócz podręczników we-terynaryi, które wszystkie zajmują się też chorobami K-yt końskich: E. Ostrowski „Chirurgia weterynaryjna praktyczna“ (Warszawa 1844); H. Möller „Hufkrankheiten“ (Berlin 1890, wyd. 2-e); Cadiot et Almy „Traité de thérapeutique chirurgicale des animaux domestiques“ (Paryż 1898, 2 tomy); F. Gutenäcker „Die Hufkrankheiten des Pferdes“ (Stuttgart 1900); E. Fröhner „Chirurgische Diagnostik der Krankheiten des Pferdes“ (tamże 1902); H. Möller „Klinische Diagnose der äusseren Krankheiten der Hausthiere, mit besonderer Berücksichtigung der Lahmheit des Pferdes“ (tamże 1903, wyd. 5-e); W. Williams „The principles and practice of vete-rinary Surgery“ (Londyn 1904; wyd. 10-e); F. T. Barton „Sound and unsound horses“ (tamże 1904); L. Morisot „L’hygiène du cheval de troupe et du mulet“ (Paryż 1904) i C. C a-déac „Sémiologie et diagnostique des maladies des animaux domestiques“ (tamże 1904 wyd.

D-r J. F.

Kopyto kłębkowe albo pełne, ob. Kopyto końskie (choroby) i por. Ochwat.

Kopyto zwężone weter. ob. K o p y t o k o ń-s k i e (choroby).

Kopyto: 1) dla względów geometrycznych zwane kopytem walcowem; jest to walec ścięty ukośnie, gdzie ścięcie przechodzi przez środek podstawy. — 2)    K., forma drewniana

na której dokonywa się wyrobu obuwia (ob. szewctwo), bywa zwykle z drzewa lipowego, wierzbowego lub olszowego. Wyrób K-a odbywał się dawniej ręcznie, dziś jednak dokonywa się go na specyalnych kopiują -cych maszynach podług danego modelu (ob. Kopiujące maszyny. 3)|Whutach żelaznych, nim żelazo z pieca wypuszczą, robią na nie

miejsce,

brózdy.

wro-

zwane k o p y t e rn, podobne do

M. H.

Kopytonóg, stopa kopytowata, tyło stopie, najwłaściwiej może Stopa koń s k a (łacin. Pes equinus, franc, pied équin, niemiec. Pferdefuss Spitzfusś), jest to kalectwo nogi, polegające na tern, że stopa wciąż i stale znajduje się w położeniu silnie zgiętem w kierunku podeszwy, a zatem część przednia stopy jest mniej lub więcej obniżona, pięta zaś podniesiona do góry. Chory, zboczeniem tem dotknięty, chodząc opiera się tylko na palcach, co rzeczywiście nodze jego do pewnego stopnia nadaje podobieństwo do koń-skiej. — Kalectwo to bywa albo wrodzone, albo nabyte, pierwsze jednak jest tak rzadkie, iż niektórzy badacze tej sprawy odmawiają mu nawet wprost istnienia, chociaż niesłusznie, dochodzenia bowiem zupełnie pewne wykazały, że K. wrodzony rzeczywiście istnieje, oraz, że się ma do nabytego mniej lub więcej, jak 4 : 96. —S topa końska wrodzona zawsze

Fig. 176. Nóżka lewa niemowlęcia dotkniętego K-m wrodz ony m (podług A-dainsay.

jest skierowana prosto ku dołowi, nie zbacza jąc przytem ani na wewnątrz ani na zewnątrz' Ścięgno Achillesa, idące od łytki, a przyczepia jące> się do pięty, jest wtedy zawsze tak skró cone, że zgiąć stopy ku grzbietowi jej, pomi ino wysiłku, niepodobna. Stopa taka nie podle ga zmianom żadnym, zachowując stale położę nie swe; ucisk ciężaru ciała, podczas chodzę nia dość znaczny, na nie wpływu nie wywiera najmniejszego.—Usunięcie kalectwa tego w dzieciństwie jest stosunkowo łatwe; osiągnąć je można za pomocą zabiegu chirurgicznego, polegającego na przecięciu podskórnem ścięgna Achillesa (por. Tenotomia), nadaniu potem stopie siłą położenia prawidłowego i utrzymania go w nim zapomocą opatrunku ustalającego; gdy go się zdejmie po kilku tygodniach, dziecko zwykle jeszcze nosić musi dość długo trzewik niedozwalający stopie powrotu do postawy wadliwej. —K. nabyty, bez porównania częstszy, miewa przyczyny różne, z których tu przytaczamy najważniejsze. Powodem najpospolitszym jest porażenie samoistne (Pa-ralysis essentialis) pewnych mięśni goleni; stosownie do tego, ile i jakie z mięśni tych podlegają porażeniu, spostrzegamy też i powikła-

'y

■ar.

Fig. 177. K. nabyty. A—z palcami zwróconeiui naprzód; B przestarzały, z palcami podwiniętemi w tył. (podług Ho ffy).

nia inne, t. j. widzimy albo oprócz stopy końskiej prawdziwej, jeszcze i zboczenia jej na wewnątrz (Pes eqiùno-varus), czyli połączenie K-a ze szpotawością (ob.), albo też na zewnątrz (Pes equino-vaigus), czyli powikłanie z koślawością (ob.).—Palce stopy w razach tych bywają albo zwrócone ku przodowi, albo też podwinięte ku tyłowi. Dolegliwości wynikające ze zboczenia tego są wcale niemałe. Z powody postawy stopy noga cała staje się dłuższą, co w znacznej mierze utrudnia chód dzieciom, czyniąc go przytem skaczącym i bardzo męczącym. Nadto nad główkami kości śródstopia (por. Stopa, anat.), dźwiga-jącemi ciężar ciała, szybko powstają odciski (nagniotki) bardzo dokuczliwe, a zarazem powstaje także ból częsty w staw ie łączącym stopę z golenią. Jeżeli palce są podwinięte, to grzbiety ich ku dołowi zwrócone stają się siedliskiem nagniotków, często jeszcze boleśniejszych. Gdyby się przeciwko kalectwu nic nie przedsiębrało, to z czasem rozwinęłyby się też zmiany pewne, naprzód w częściach miękkich, następnie zaś i w kościach stopy, więc też zawczasu zapobiegać należy, zwłaszcza, że na początku zboczenie stosunkowo dość łatwo u-sunąć można. Leczenie polegać może, albo na stosowaniu przyrządów ortopedycznych, doprowadzających pomału stopę do położenia prawidłowego, albo też na takich samych zabiegach, jakie służą do usunięcia stopy końskiej dzonej. Aby po osiągnięciu naprawy zboczenia stopy nie nastąpił nawrót ku stanowi dawnemu, trzeba dość długo jeszcze stosować umiejętnie mie sienie (ob.)i kąpiele umiejscowione, ciepłe. Środkiem atoli najpewniejszym przeciwko nawrotom jest używanie dłuższe trzewika opatrzonego w przyrząd niedopuszczający powrotu zboczenia. — Z powodzeniem stosowano też już zabiegi chirurgiczne, złożone, polegają-

fi*

1452 i nast.) i H. Schramm „Choroby chirurgiczne wieku dziecięcego“ (Cz. 1-sza Lwów

D-r J. p.

ce na przeniesieniu ścięgien mięśni goleni zdrowych na mięśnie porażone, co jednak nie jest

Fig. 178 Bucik Gold-schmidta z przyrządem ortopedycznym, utrzymujący stopę końską wyprostowaną w położeniu prawidłowem (Podług H o f f y).

łatwe do wykonania, oraz nie zawsze daje wynik pożądany. — Jeżeli stopa końska z porażenia trwa już od lat kilku, zdarza się nieraz, ż e cała noga nie rozwija się należycie i staje się przez to krótszą od zdrowej, co wszakże wyrównywa znów położenie wadliwe stopy chorej; w takim razie lepiej bywa często zaniechać zabiegów wszelkich, gdyż dla kaleki wtedy nieraz dogodniej będzie chodzić na stopie końskiej bez przyrządów niż na wyprostowanej, na której nosić-by musiał trzewik z podeszwą bardzo grubą i ciężką, a tego wymagałoby koniecznie skrócenie nogi. Do przyczyn stopy końskiej nabytej, mniej częstych, należy też t. zw. choroba L i 111 e ’ a, t. j. sztywność członków wskutek kurczu mięśni; w przypadkach tych, nieraz bardzoupartych, bywa nieraz pomocne miesienie, elektryzowanie, ćwiczenia gimnastyczne, oraz przyrządy ortopedyczne; ale i w tych razach zdarza się, że bez uprzedniego przecięcia ścięgna Achillesa zejścia dobrego osiągnąć nie można. — Zapalenia ropne znaczne, albo też oparzenia ciężkie części miękkich łytki, a raczej z powodu tego powstałe blizny rozległe, pociągają również za sobą nieraz powstanie stopy końskiej, którą wtedy usunąć może tylko zabieg chirurgiczny, niejednokrotnie bardzo mozolny i staranności wielkiej wymagający. Rozumie się, że z przyczyn wymienionych na końcu nietylko u dzieci, ale i u dorosłych K. powstać może. Zboczenie powstaje także czasami wskutek ucisku zewnętrznego, długo trwającego, np. przez o-patrunki stałe, nałożone wadliwie, albo też, zwłaszcza u dzieci, wprost z przyzwyczajenia, gdy z jakichbądź powodów zmuszone są czas dłuższy chodzić na palcach. Tego rodzaju K-i można zwykle usunąć bardzo łatwo, stosując kąpiele ciepłe, miesienie, a w razach upart-szych wyprostowanie siłą i nałożenie na dłużej opatrunku ustalającego. K. zdarza się najczęściej na jednej tylko stopie, ale może się też rozwiuąć na obu.—Por. Hueter-Los-sen „Wykład chirurgii szczegółowej“ (podług wyd. VII niemieckiego, Warszawa 1900, str.

1901, str. 88—95).

Kopytówka, rzeka, oh. Netta.

Kora (Cortex) — tak nazywa się u drzew i krzewów w mowie potocznej miękka zewnętrzna warstwa pnia lub gałęzi, łatwo oddzielająca się od środkowej twardej części, czyli drewna. W anatomii roślin wyraz ten ma trochę obszerniejsze znaczenie. Nazwę tę stosują bowiem do obwodowych części nietylko zdrewniałych, lecz i zielnych pędów, a także i do korzeni. Rozróżnia się przytem korę pierwotną czyli pierwszorzędną i wtórną czyli drugorzędrą. K-ą pierwotną jest tkanka miękiszowa, leżąca w pędach dwuliście-niowych, nagonasiennych i zarodnikowych naczyniowych nazewnątrz pierścienia wiązek ły-kodrzewnych, u jednoliścieniowych zaś, gdzie wiązki łykodrzewne rozłożone są równomiernie w całym pędzie —na zewnątrz walca łyko-drzewnego. W korzeniach, a także u roślin posiadających osiowe wiązki łykodrzewne (pędy podwodne), K-ą zowie się również cała tkanka miękiszowa, leżąca nazewnątrz walca łykodrzewnego. Dochodzi ona tutaj znacznej grubości. K. pierwszorzędna tylko w korzeniach oddziela się łatwo od walca osiowego, ponieważ łącząca ją z tym ostatnim warstwa komórek śródskórni (endodermis) i omiażdża (periderma, pericydus) łatwo ulega rozdarciu. W pędach zaś brak tych warstw komórkowych, i dla tego tutaj granicę między K-ą pierwotną i walcem łykodrzewnym jedynie pod mikroskopem zauważyć można. Zresztą tam, gdzie K. przechodzi w promienie, granica zaciera się całkowicie nawet pod mikroskopem, ponieważ miękisz K-owy przechodzi bardzo stopniowo w miękisz promieniowy. We wszystkich tych wypadkach K. pierwotna nazewnątrz styka się bezpośrednio ze skórką (epidermis), na wewnątrz, tj. w stronę osi pędu, z łykiem wiązek łyko-drzewnych, w przerwach zaś między niemi przechodzi w promienie rdzeniowe. Co się tyczy budowy anatomicznej, to K. pierwotna składa się stale z cienkobłonnych owalnych, z wol-nemi przestworami, komórek, z których leżące bezpośrednio pod skórką zawierają ciałka zieleni. Pozatem w komórkach jej, jak i wogóle w miękiszu, spotkać można kryształy szczawianu wapnia, olejki eteryczne, ciała garbnikowe itd. Najbardziej zewnętrzne, tj. bezpośrednio przylegające do skórki, warstwy K-y pierwotnej pospolicie wykształcają się w miękisz mechaniczny czyli kollenchymę (ob.). Niekiedy znowu wykształcają się pod skórką w K-e pierwotnej pasy włókien sklerenchymatycznych. Pędy i korzenie, niewzrastające na grubość za pomocą miazgi, przez całe życie posiadają tylko K-ę pierwotną. Należą tu pędy i korzenie jednoliścieniowych oraz korzenie zarodnikowych naczyniowych. U korzeni zresztą bar-

dzo wielu gatunków roślin ulega K. zamarciu, a potem i zrzuceniu wskutek wytworzenia się z omiażdża (pericombium) między nią a walcem osiowym tkanki K-wej. Tam zaś, gdzie wzrastanie na grubość odbywa się za pomocą miazgi, jako produkt działalności tej ostatniej zjawia się równocześnie z drewnem drugo-rzędnem i K. wtórna czyli drugorzędna. Składa się ona z warstw wszystkich tych pierwiastków, które miazga wytwarza ku obwodowi pędu, względnie korzenia. K. wtórna zatem graniczyć będzie: na zewnątrz z łykiem pierwotnym w związkach łykodrzewnych, w przerwach zaś na grubość), między niemi bezpośrednio z miękiszem K-y pierwotnej, ku wnętrzu zaś styka się z miazgą.

W miarę zwiększania się warstw K-y wtórnej, wywiera ona coraz większe ciśnienie na pierwotną, której pierwiastki ulegają zgnieceniu, a nawet rozdarciu, i w końcu całkowicie zamierają. Sama zaś K. wtórna choć narasta na grubość, nigdy nie dochodzi tej grubości co drewno wtórne, co wynika z następujących przyczyn:

1) warstwy, które wytwarza miazga, jako K-ę wtórną, są daleko mniej liczne aniżeli w drewnie. 2) Pojedyncze elementy komórkowe, wy- 8, 19. kształcając się w tkanki ostateczne, daleko mniej się rozrastają w szerokość niż elementy drewna. Aby się o tern przekonać, dość porównać szerokość np. naczyń wiosennych w drewnie z szerokością choćby np. rurek sitkowych w K-e pierwotnej. 3) Wykształcające się u bardzo wielu drzew wewnątrz K-y wtórnej pasy tkanki korkowej powodują ciągłe obumieranie i oddzielanie się jej obwodowych części (ob. korek). Elementy komórkowe K-y wtórnej są w zasadzie te same co i pierwotnej.

I tu również istnieje łyko, utworzone z rurek sitkowych z miękiszem rurkowym, pomiędzy

zaś partyami łyka miękisz tworzy promienie. (Wiedeń 1879), str. 262.

W K-e wtórnej znajduje się również skleren-chyma czyli włókna łykowe najbardziej rozwinięte zazwyczaj od zewnątrz, a więc—od strony K-y pierwotnej. Włókna te chronią rurki sitkowe i ich miękisz od zgniecenia. Błony ich, przynajmniej w pierwszych latach, nie drewnieją, nabierają tylko wytrzymałości na rozerwanie i z tego powodu znajdują w technice | Kalifornijskiej; pierwotna ich ojczyzna była po-zastosowanie. Dość wymienić włókna lnu, konopi, lipy itd. Obecność właśnie włókien skle-renchymy pozwala całą K-ę wtórną odedrzeć jako całość od drewna. Co się tyczy promieni drugorzędnych, to mogą one tworzyć przedłużenie promieni pierwotnych. Bardzo często jednak miazga wytwarza w tern miejscu łyko odpowiadające tym promieniom pierwotnym, za to w samem łyku, w pewnych punktach wydaje szeregi komórek miękiszowych. Powstają wtedy promienie wtórne, które całe wtórne łyko mogą rozdzielić na części. Promienie te będą zawsze zaczynały się w miazdze, kończy zaś albo u samego łyka pierwotnego, jeżeli zaczęły się tworzyć w pierw- czątku, bądź też na końcu rzeczownika

szym roku działalności miazgi, lub o ile zostały wytworzone po kilku latach wzrastania na grubość, będą przedzielone od łyka pierwotnego szeregiem warstw z lat poprzednich. Uwarstwienie K-y wtórnej pochodzi, podobnie jak uwarstwowienie drewna, z odmiennej postaci i rozmiarów elementów wiosennych i letnich. Warunkuje ono w łyku przyrosty czyli słoje roczne, które jednak rzadko dadzą się widzieć gołem okiem, najczęściej zaś widzialne są tylko pod mikroskopem. (Obszerniej o wzrastaniu K-y pierwotnej ob. Pędy i ich wzrastanie

J. Trz.

Kora, po grecku ij Kopa, po łacinie Córa, miasto w Lacyum, w górach Wolskich, starodawna osada, według legendy mitycznej założona przez Argolczyka Koraksa; ponieważ przyłączyło się ono do Ligi Wolsków, uciskali je po przytłumieniu powstania ciężko Rzymianie, tak że wkrótce podupadło. Dzisiaj zowie się Cori, z rozległemi gruzami tak zwanych murów Cyklopowych i z ruinami świątyń Jowisza, Herkulesa i Dyoskurów.—Por. Dionysius Halic., An-tiquit. Rom. 3, 175; 5, 326; Livius, 2, 16, 22;

S. Dr z.

Kora (mitol.), ob. Demeter, Persefona.

Kora (Córa) 1) narzecze Ameryki środkowej, było mową najbardziej południowego plemienia na półwyspie Kalifornijskim; zaliczają je do narzecza Periku, jednego z trzech głównych narzeczy staro-kalifornijskich: Periku, Monqui i Kochimi. Grupa pierwotnych narodów kalifornijskich, zamieszkujących półwysep Kalifornijski od uścia rzeki Kolorado na południe, nie jest wcale spokrewniona ani z pół-nocnemi, ani też ze wschodniemi sąsiadami. Narody te posiadają systemat liczenia dziesiętny.— Porów. Fr. Müller „Algemeine Ethnographie“

Mir. Kr.

Kcra (Cora) 2) narzecze plemienia Meksyku północnego (ob. Amerykańskie jęz. „W. Encykl.“ t. II, str. 1005 i str. 997) należy do grupy języków sonorskich, która się składa z trzech djalektów: Kora, Kahita, Tarahu-mara. Plemię K. zamieszkuje południową część wschodniego wybrzeża (połudn. Sinaloa) zatoki

łożona na północy (ob. Fr. Müller: „Ethnographie“ Wiedeń 1879, str. 267). —Pod względem budowy język ten należy do pnia Azteków; budowa ta jest bardzo prosta, podobna do wszystkich innych języków sonorskich, a zwłaszcza przypomina je zarówno tworzeniem wyrazów jak i ich odmianami.—Rzeczownik posiada deklinację według liczb i przypadków. Zaimek osobowy nie posiada 3 os. licz. poj.:

Liczba mnoga: te my

Liczba pojedyńcza:

05 tO i—¹

os.

os.

ct,

ja

ty

se wy

me oni, one.

Zaimek dzierżawczy dodaje się bądź na po-

os.

Liczba mnoga: ta- nasz, a, e amoa- wasz wa- ich

Liczba mnoga: te-muatse se-muatse me-muatse.

1 se

6 a-sewi

itd.

5 amśuwi 10 ta moama-tewi (=ręka) tj. a-sewi—piątka jeden (5—}—1) itd., sei-tewi

—    jedna dwudziestka; a-icalpoa — piątka dwa (5-4~2), icalpoa tewi— uwie dwudziestki (20X2).

—    Porów. Friedr. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft“ tom II: „Die Sprachen der Schlichthaarigen Rassen“, część I, str. 271 —

Mir. Kr.

skich, Gogolińskich, Gordział-kowskich, Gorzyckich, Goydymowiczów, Graba-nowskich, Grodzielskich, Grudzielskich, Grzę-dziców, Grzywowskich, Guńkowskich, Hołowic-kich, Hordziejowskich z odm., Hotowskich v. Hotowickich, Jankowskich, Kałdowskich, Katowskich, Karczewskich, Karpińskich, Karskich, Kłodawskich, Kobierzyckich, Kociełkowskich, Koczanowskich, Kokowskich, Kołdowskich, Ko-rabiewskich, Kościełkowskich, Koszowskich, Ko-tarowskich, Kotowickich, Kotwickich, Kowalskich, Kozieradzkich, Krąpiewskich, Krokockich, Krokwickich v. Krowickich, Krynickich z odm., Krzętkowskich, Kucharskich, Landszaftów z odm. (nobil. 1792 r.), Laskowiczów (nobil. 1768 r.), Laskowskich, Ligęzów (nobil. 1595 r.), Lutyń-skich, Lutkiewiczów, Lutomskich, Łabęckich, Łaskich (zgaśli w XVII w.), Sabbów- Łaskich, Łobeskich, Łodziów, Łopateckich, Łozów, Malickich, Małkowskich, Marsonów-Marskich (nobil. 1662 r.), Mestwiłłów, Mierzewskich, Mikołaje-wiczów, Miłaczewskich, Miłaszewskich, Młodzie-jowskich, Molskich, Monttwiłłów, Morawskich, Moszczyńskich, Nadsławskich, Nawoyskich, v. Na-woskich, Orzeszków-Czarnołoskich, Oreszkow-skich, Ostrowskich, Pacynowskich, Pajęckich, Pawłowskich, Penzów, Perzyńskich, Piątkowskich, Piecznowskich, Pieruckich v. Pieruskich,

Liczba pojedyńcza:

1    os. ne- mój, a, e

2    os. a- twój

3    os. -ana jego np.: ne-tseuk — mój pies; tseuk-ana — jego pies. Słowo ma zawsze znaczenie orzeczenia (słowa posiłkowe nie istnieją), nie konjuguje się, musi więc posiadać przy sobie zaimek, który też tak ściśle łączy się ze słowem, że przybiera znaczenie przedrostka; np. muatke — kochać.

Liczba pojedyńcza:

1    os. ne-muatse

2    os. pe-muatse

3    os. muatse Plemię K. prowadzi liczenie według syste-

matu dwudziestkowego, z przymieszką jednak piątkowego, tj. odróżnia każdą piątkę i w ten sposób każda dwudziestka dzieli się na 4 grupy, co powoduje bardzo małą ilość odrębnych liczebników.    Liczebniki te    są    następujące:

40 sei-teici

2    walpoa    7    a-ivalpoa    20    walpoa    tewi.

3    icaeika    8    a-waeika

4    moakoa    9    a-moakoa

276, (Wiedeń 1882).

Korab’ (Korabczak, Korabiów, Korabczyce), jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem korab’ (okręt morski) złoty z takąż wieżą. Tak herb ten opisują wszyscy nasi heraldycy, począwszy od Długosza; w tym kształcie można go widzieć również na wielu z dawnych pieczęci, z których najstarsze: Jana z Grabanowa i brata jego, Filipa, sięgają r. 1299. Herbarz arse-n ais ki zamiast wieży podaje w korabiu maszt z rozpiętym żaglem; Rola marszałkowska z r. 1461-go zna również maszt, ale bez żagla. Dowodzi to, że w czasach odległych istniały już odmiany herbu omawianego, używane, być bardzo nawet może, przez rody różnego pochodzenia, które jednak z biegiem czasu zatarły się zupełnie, jak to np. zdarzyło się z herbem Jastrzębiec (ob.). Ostatni raz w źródłach dziejowych jedną z takich odmian spotykamy pod rokiem 1504, mianowicie w pewnym przywileju króla Aleksandra (Metr. kor. JMs 21, fol. 20), gdzie okręt zdobny jest w maszt, przód zaś jego i część sterowa — w lwie głowy. Od tego zaś czasu we wszystkich aktach i zapiskach K. występuje zawsze już w tym kształcie, w jakim podaliśmy go powyżej. Zapiski sądowe podają herb ten już pod rokiem 1409-tym ; jedna z nich, z roku 1Ô18, zwie go Korabczak (pewno omyłka—zamiast Korabczyk), inna zaś z 1521 — Korabczyce. K-em pieczętowały się lub pieczętują rody następujące: Adamczewskich, Andrynkiewiczów, Bąkowskich, Bieleckich, Bieniedzkich, Bobkowskich, Bogusławskich, Boguszewskich, Zadzików-Bojanowskich, Bojemskich, Boińskich, Bołondziów, Bobkowskich, Bronowskioh, Brzeskich, Brzozowskich z „Brzozowa“, Brzozowskich (nobil. 1767 r.), Bugielskich, Chajęckich, Chasieckich, Chlew-skich, Chaciszowskich, Chojeckich, Chruśliń-skich, Chrzanowskich, Chwalibowskich, Chyża-nowskich, Cymermanów (rodź. gdańska, nobil. 1505 r.), Czachorowskich, Czachórskich, Czachowskich, Czajkowskich, Czartkowskich, Cze-chelskich, Czepielów (zgaśli), Czepielskich, Czer-nieckich,jDąbrowskich, Dob-kintów, Dolańskich, Doma-szowskich, Dowkintów, Dro-goszewskich, Droszewskich, Drozdowskich, Łozów-Dubal-skich, Dulibińskich, Dyskich, Dziadkowskich, Dziatkow-skich , Wołyńców - Dziekoń-skich z odm., Eysmontów, Eysymontów, Falibowskich. Falińskich, Fischlów (nobil. 1507 r.), Gałęskich, Gądkow-skich v. Gątkowskich, Gą-sawskich, Gerłowskich v. Gierłowskich, Gilickich, Glinieckich, Głoskowskich, Głu-szkowskich, Gniazdowskich, Fig. 179 Korab’j Godkowskich, Godziątkow-(herb).

Ponikwickich, Poradowskicji, Pruślińskich, Ra-dliców, Radlickich, Rajskich v. Rayskich, Ro-sowskich, Rulikowskich, Rusieckich, Rusockich, Rusowskich , Saleniewiczów , Skarszewskich, Skulskich, Śliwnickich, Słoneckich, Sobockich, Sokołowskich, Solikowskich, Święcickich, Szamotulskich, Szczurskich (zgaśli), Tarusów, Wdzię-końskich, Węgierskich, Widmontów, Wietrzy-kowskich, Wojciechowskich, Wojsanowskich, Wolanowskich, Woysławskich, Woyszyckich, Zadzików (zgaśli), Żbikowskich, Zdzeńskicli, Zdziennickich, i Żeromskich.—Źródła: Herbarz arsenalski; Bielski; Paprocki; Okolski; Nie-siecki; Kojałowicz; Małachowski; Kuropatnicki, Wielądko; Stupnicki; Borkowski; Polaczek; Żych-liński; Kosiński; Żernicki; Ulanowski; Piekosiń-ski; Boniecki; Uruski; Spis szlachty Kr. Pol.; Poczet szl. galicyjskiej; Siebmacher, Riets-stap.

de traitement, essayés dans les royaume de Pologne“; następnie osiadł w Paryżu, gdzie gorliwie zajmował się wykonawstwem lekar-kiem, składając nieraz dowody wielkiej miłości chrześciańskiej chorym swoim. Lat kilkadziesiąt był także lekarzem szkoły polskiej w Ba-tignolles. Drukiem ogłosił: „Wezwanie Litwinów do boju“ (wierszem 4 str. w 8-e, b. w. m. i r. [1831]) i „Obserwacya reumatyzmu o-strego stawów, przerzucającego się na mózgowe i skończonego gwałtowną śmiercią“ (w „Roczniku Tow. paryskiego lekarzy polskich“ roku 1859, str. 49—59).—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“ (str. 230).

Korabiewskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Rawskiem, w ziemi Sochaczew-skiej. Podług lustracyi z 1664 r. powstało ze starostwa guzowskiego. Nadane w r. 1767 Turskiemu, przeszło do rąk jego żony Justyny, która opłacała w r. 1771 kwarty złp. 850 i hy-berny 103 zł. 12 gr., a następnie do jej drugiego męża, Michała Piekarskiego, stolnika rawskiego. Dzierżawa w r. 1789 składała się z wsi: Korabiewice, Żukowa, Rudki, Wołki, Budy zaklasztorne, Budy Długokąty, Budy Stara huta, Budy Waleryańskie, Pniewskie, Studzieńskie, Maćkowe i Miocowe. Ogółem obejmowała poddanych 107, w tern 34 było pańszczyźnianych, reszta siedziała na czynszach. Intrata (z wójtostwem) wynosiła 5 682 zł. 9 gr. 9 den., (propinacya stanowiła 27 %, a daniny, czynsze itp.—około 60$). Starostwo obejmowało rozległą Puszczę K-ą. Podatku 50-ego grosza płacono 2 791 zł. 4 gr. 137₂ d. Posęsor-ka st-wa postępowała bezwzględnie z poddanymi, którzy zanoszą skargi, iż są „powyga-niani z Bud“ i na ekonoma „o nieprzystoyne z niemi obchodzenie się, tudziesz o wydzierstwa czynione“ („Rp. Arch. Skarb. Warsz.“ od 46 J\2 171 f. 147—167). W XIX w. st-wo było ekonomią dóbr stołowych w województwie Mazowieckiem.

Dr J. P.

D.

Korab’, lub Arka Noego, ob. Noe.

Korab Juljusz, filolog klasyczny, Czech (* 1844 w Uściu nad Orlicą—f 1890 w Ujeź-dzie Żelaznym pod Błowicami w okręgu pil-zeńskim). Nauki szkolne pobierał w Litomy-ślu (mieście okręgu pardubickiego), do uniwersytetu uczęszczał w Pradze czeskiej; po ukończeniu studjów został nauczycielem gimnazjalnym w Rychnowie (1874), następnie w Pilźnie (1877). W r. 1880 powierzono mu wydanie księgi pamiątkowej m. Pilzna: „Pametni knihy krai. kraj. rnesta Plzne od M. Hruśky“. W r.

M. Han.

Koracyt—minerał, jest to skupienie zbitego uraninitu, przejęte włoskowatemi żyłkami kal-cytu. Występuje na brzegach jeziora Górnego (Lake Superior) w Ameryce Północnej.

Korah, Korach, ob. Kore.

Korais Adamantjos (grec. Kopafjç; fran. C o r a y), wybitny hellenista, lekarz i uczony grecki (* 27 kwietnia 1748 w Smyrnie — f 6 kwietnia 1833 w Paryżu). Wcześnie zaczął się z upodobaniem zajmować klasykami starożytnemu i nowożytnemi i rozpoczął studja nad językami (głównie nad staro-greckim). Musiał je jednak na pewien czas przerwać, gdyż, stosując się do woli ojca, poświęcił się życiu handlowemu w Amsterdamie i tu przebywał do r. 1782. Następnie przeniósł się do Montpellier, gdzie studjował medycynę i nauki przyrodnicze, a potym osiedlił się w Paryżu (w r. 1788), Był to człowiek zdolny, wszechstronnie

z. w.

1884 został K. mianowany inspektorem szkolnym okręgu pilzeńskiego, przestyckiego i strzy-borskiego; na urzędzie tym zyskał sobie powszechne poważanie. Prócz tego zajmował się z upodobaniem śpiewem i muzyką kościelną.—Ogłosił drukiem prace z zakresu filologji klasycznej: 1) „Wykład ku spisu Caesarovu o vâlce gallské“ (Pilzno 1895); 2) „Quae Cicero et Sallustius de Catilina eiusque coniuratio-ne prodiderunt inter se comparantur“, zamiesz-szone w programie gimnazjum pilzeńskiego z lat 1877 i 1879; 3) „Vÿvoj knihtiskafstvi a ceské prvotisky“ (Pilzno 1880); 4) „Zlata zrnka“ zbiór cytat i aforyzmów (Pilzno 1885).

Mir. Kr.

Z zakresu muzyki i śpiewu wydał wraz z Pallą: „Sbirka posvàtnÿch ctverozpëvu pro muzské i smiśene klasy“ (Karlin 1879).

Korabiewioz Edmund (* w Mitrazach [gub. Grodzieńska] d. 23 grudnia r. 1804 — f w Paryżu d. 18 kwietnia r. 1875), lekarz zasłużony. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie wileńskim, a ukończył je w r.

1826, poczem na Litwie zajmował się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1831 służył jako lekarz w korpusie generała Giełguda i był ozdobiony krzyżem złotym virtuti militari za gorliwe spełnianie obowiązków na połu bitwy.

Opuściwszy ojczyznę, udał się do Francyi, a tam w roku 1832 przyznano mu dyplom doktorski w Strasburgu, po obronieniu rozprawy „Notice sur le choléra-morbus et les différents modes | wykształcony, umysł ruchliwy i czynny, jeden

Wielka Kacyki. Powsz llustr. Ze»». 303» Tom XXXVIII

Mir Kr.

28.

442 i nast.

z najdzielniejszych działaczy pośród odnowicieli literatury nowogreckiej. Działalność swą poświęcił idei obznajamiania Zachodu z kulturą grecką; nadto wyrobienia w Grekach poczucia narodowego, miłości ku przeszłości sławnej i urobienia z mowy ludowej języka literackiego, oczyszczenia go z naleciałości barbarzyńskich podczas długoletniej niewoli narodu. Chociaż więc oddalony od ojczyzny, nieustannie myślał o niej i pamiętał o jej potrzebach. Licznemi tedy pismami, wydawanemi oddzielnie lub też pomieszczanemi w czasopismach, zaznajamiał Europę ze wspólną literaturą grecką; w Paryżu wydawał wzorowo klasyków greckich (BißXio{h)>C7] éXX^vtxfj, 1807 -- 1825, Strabon), z wybornemi wstępami w języku no-wo-greckim, przyczyin w dodatkach załączał wskazówki o poprawnym jęz. nowogreckim. Prócz tego pisał wiele o języku i literaturze nowogreckiej, o kościele greckim, szkole, nauce i polityce, a wszędzie przejawiało się jego gorące uczucie patryjotyczne i pragnienie duchowego odrodzenia Grecji nowej , którą chciał widzieć godną spadkobierczynią ducha dawnej. K. położył wiele zasług przy tworzeniu języka greckiego literackiego; ale najważniejszym jego dziełem, dającym wiele cennych przyczynków do historji Grecji, a także i do leksykografji, było: „Atakta, ou mélanges sur la littérature grecque moderne, etc.“ (Paryż 1828—35, 5 tomów). Program polityczny, którego się w życiu trzymał, zawarł: w „Mémoire sur l’état actuel de la civilisation de la Grèce“ (Paryż 1803. Istnieje też przekład niemiecki przez Ikena: Hellenion I, Lipsk 1822); w pracy tej broni K. gorąco swej ojczyzny. W r. 1829 wydał K. swą autobiografję p. t. „Bioę aoyypcapeiç napà zoö idioo“ (Paryż 1829 i 1833 z tłumaczeniem łacińskim, dokonanym przez Er. Schulze, Lignica 1834). Wiele bardzo bieżących prac K-a z dziedziny filologji i polityki jest rozproszonych po różnych czasopismach francuskich i nowogreckich. Niektóre z nich wraz z pozostałemi po nim pracami i listami wydano w Atenach w r. 1881 — 1891 w 8-u tomach. Popiersiem marmurowym K-a (dłuta Canovy) ozdobiono liceum w Chios, któremu zapisał K. całą swą wartościową bibljotekę. O życiu i działalności K-a pisał Dio.L T h e-rianos: „Adamantios Korais“ (Tryjest 1889 — 90; 3 tomy, dzieło pisane w języku nowogreckim).

Korakezyon, po grecku KopaxTjawv, po łacinie Coracesium, miasto na granicy Cylicyi i Pamfylii leżące, skąd Strabon i Plinius je do Cylicyi, Skylaks zaś, Ptolemeusz i Hiero-kles do Pamfylii zaliczają, zbudowane na stromej górze; port mając wygodny, było ono kolebką, a z czasem i główną siedzibą groźnych korsarzy cylicyjskich. Antiochos Wielki, który już całą Cylicyą podbił, napróźno je oblegał, kiedy bramy swe przed nim zamknęło; uzurpa-

tor Diodotos Tryfon zaś bronił się tutaj przeciw Autyochowi VII, zwanemu Sidetes; dzisiaj zowie się Alaja. Plinius (Nat. Hist. 5, 27) wspomina w pobliżu owego miasta także nions Co-racesius, odnogę gór Taurus. Por. Livius, 33, 20; Strabon, 14,    668; Plutarchus, Pomp.

S. I)rz

Korakla, mały kabotażowy statek morski. Koraks, po grecku xópa£, po łacinie Corvus (=kruk), konstelacya gwiazd, ściśle złączona z Hydrą albo Wężem wodnym, "'Fdpoę, "łJTSpY], po łacinie Hydrns, Hydra, i z Dzbanem albo Pu-harem, xparqp, xpyjv:qp, po łacinie Crater-, trzy te konstelacye, w których Eratosthenes (Catast. 41) 27 gwiazd Wężowi z wszystkiemi jego splotami, Krukowi, stojącemu na ogonie Węża 7, a Puharowi, który się w pewnem oddaleniu od Kruka i innego splotu Węża znajduje, 6 gwiazd przypisuje, jaśnieją na południowej półkuli nieba, w rozległem polu pomiędzy Rakiem, Lwem, Panną, Kentaurem, Okrętem Małym, Psem. Barwna fantazya grecka następną stworzyła o nich legendę: Kruka, poświęconego Apollino-wi, posłał bożek do źródła po czystą wodę; ten jednakże, spostrzegłszy w pobliżu figi jeszcze niedojrzałe na drzewie, usiadł obok źródła, czekając, póki owoc nie dojrzeje; gdy to po kilku dniach nastąpiło, zżarł łakomie figi, lecz poczuwając się do winy, porwał węża i zaniósł go z próżnym puharem do bożka, tłumacząc żmudę swą, że wąż ten codziennie wszystką wodę wypijał; ponieważ zaś Apollo z iał dobrze przebieg całej sprawy, ukarał go w.ten sposób, że przez dłuższy czas nie mógł nic |pić, symbolizując karę ową przez umieszczenie go pomiędzy Puharem a Hydrą.—Por. Aratus, Phaenom.

S. Drz.

Koraks, po grecku Kópa£,—oaoę, po łacinie Corax,—acis: 1) Sycylczyk, który po śmierci Hierona i wypędzeniu Trazybulosa z Syrakuz w r. 467 przed Chr. tylko potęgą wymowy swej dobił się naczelnego stanowiska w owej republice, wkrótce jednakże, dobrowolnie zrzekłszy się wpływowego stanowiska swego politycznego, otworzył szkołę krasomówczą w Syra-kuzach, _ gdzie po strąceniu władzy tyrańskiej liczne procesy prywatne nadarzały dużo sposobności do rozwinięcia się wymowy sądowej, a stąd też mienią go zwyczajnie, razem z uczniem jego, Tisyaszem (Tetaiaę, Tisias) założycielem greckiej sztuki krasomówczej, do politycznego i prywatnego życia Greków zastosowanej; on też pierwszy miał spisać prawidła tej sztuki; dzieło to, noszące tytuł Tśyyrj (= Sztuka), na którem opierały się liczne teoretyczne pisma późniejszych krasomówców greckich, do naszych czasów się nie dochowało. Mylnem też jest rozpowszechnione mniemanie, jakoby utwór „Rhetorice ad Alexandrum“, figurujący pomiędzy pismami Arystotelesa, był dziełem K-a.—Por. Cicero, Brut. 12; De orat. 1,20;—We ster mann „Die griechische Bered-

S I'rz.

samkeit“, tom I 27, 5 i nasi—2) Przylądek na Chersonesus Taurica, na zachód od Kriumeto-pon; dzisiaj Cap. Aynda.—3) Rzeka na północnej granicy Kolchidy, uchodząca do Pontus Euxinus (=:Morze Czarne).- 4) Góry, dzielące Kolchidę od Sarmacyi, zwane także Coraxici montes albo Heniochii montes, z których rzeka Cyrus wypływa, stanowiące dzisiaj zachodnią część gór Kaukazkich; u stóp ich, w ziemi Kolchijskiej, na wybrzeżu morza Czarnego, w okolicy miasta Dioscurias, mieszkał lud Koraksów, Coraxi, który sąsiednim górom miano swe nadał; por. Plinius, Nat. Hist. 2, 105, 5, 27; 6, 5. — 5) Góry na północno-wschodniej granicy Etolii, ze szczytem 2 368 m. wysokim, dzisiaj Vardissia.

Korale (Anthozoa) —gromada zwierząt, należących do typu jamochłonnych (Coelenterata). K-e są to organizmy najczęściej osiadłe, żyjące pojedynczo lub zbiorowo (kolonialne). Ciało osobników koralowych, znanych pod nazwą polipów, ma postać krótszego lub dłuższego walca z wielką jamą wewnętrzną, zwaną pokarmową albo inaczej żołądkową. Na górnym końcu jego, czyli na tarczy gębowej, mieści się otwór gębowy, otoczony jednym lub wyjątkowo kilku okółkami czułków. — Dolny przypłaszczony koniec ciała nosi nazwę tarczy nożnej albo podstawowej, za pomocą której polip przytwierdza się do przedmiotów obcych. Ścianka ciała składa się z trzech warstw: ektodermy, mezodermy i entodermy. Ektoderma złożona jest: 1) z warstwy nabłonkowej, w której znajdują się walcowate komórki z włoskami mignwkowemi na powierzchni, zewnętrznej, komórki zaopatrzone w organy parzące i komórki gruczołkowe; 2) z warstwy komórek i włókien nerwowych, najlepiej rozwiniętych na tarczy gębowej i 3) z leżącej pod temi ostatniemi warstwy mięśniowej, złożonej przeważnie z włókien podłużnych. Mezoderma tworzy gruby pokład środkowej warstwy ciała, jest to galaretowa substancya zasadnicza z licznemi, rozgałęzionemi i pogrążonemi w niej, komórkami. Entoderma składa się z takich samych trzech warstw jak i ektoderma. Na tarczy gębowej, jak wspomniano wyżej, znajduje się, otoczony prostemi (u Zoantharia) lub pierzasto rozgałęzionemi (u Alctjonaria) czułka-mi, otwór gębowy pod postacią szczeliny, prowadzący do przełyku, który jest wpukleniem ścianki ciała (na biegunie gębowym) i ograniczony przeto wewnątrz ektodermą, zewnątrz zaś entodermą. W jamie pokarmowej znajdują się pionowo stojące przegrody promieniste (septae) podłużne, utworzone z entodermy i mezodermy. W górnej części jamy łączą się one ze ścianką przełyku, poniżej zaś jego kończą się wolnym brzegiem wewnętrznym. Im bliżej podstawy ciała, tern szerokość przegród jest mniejsza, a u samej nasady znikają zupełnie. W przegrodach znajdują się liczne komórki mięśniowe, tworzące często pomiędzy in-nemi jeden silny mięsień podłużny, który wraz z odpowiedniemi mięśniami innych przegród może silnie wciągać górną część ciała zwierzęcia wraz z czułkami. Liczba przegród bywa rozmaita: u jednych form 8, u innych 12 lub wielokrotna 12-tu. Wskutek obecności wspomnianych przegród układ pokarmowo-naczynio-wy jest dość^ złożony, a mianowicie odróżniamy oprócz jamy przełyku, środkową jamę trawiącą, czyli t. zw. żołądek, oraz kieszonko-wate przedłużenia jego, oddzielone od siebie przegrodami. Oprócz przegród głównych, dochodzących do przełyku, mogą jeszcze często stnieć drugorzędne, o mniejszej szerokości, pomiędzy temi jeszcze węższe trzeciorzędne itd.; dodatkowe przegrody najczęściej (nie zawsze) nie sięgają do przełyku. Brzeg wewnętrzny każdej przegrody, zwrócony do jamy żołądkowej, jest wałkowato zgrubiały, tworząc t. zw. zgrubienia śródjelitne, obficie uposażone w migawki, w komórki parzące i gruczołowe. W dolnej części przegród zgrubienia te przedłużają się często w dłuższe lub krótsze nici śródjelitne. U samej góry zuajduje się w każdej przegrodzie jeden lub dwa otwory, wskutek czego występuje tam jakby rodzaj przewodu kolistego, do którego uchodzą wszystkie kieszenie. Każdej kieszeni odpowiada w górnej części ciała jeden czułek lub grupa czułków, do których wnętrza przedłuża się jama kieszeni. Czułki, obficie uposażone w komórki parzące, są to jamiste wypukliny ścianki ciała, wybiegające z przestrzeni, ograniczonych każdemi dwiema przegrodami i spełniają czynności organów dotyku i narządów chwytnych. U wielu gatunków ukwiałów (Actiniaria) z dalszych końców przegród wychodzą nadzwyczaj długie i bogate w komórki parzące nici, podobne ze swej budowy de śródjelitnych, zwane acontia, które przez otwór gębowy lub otwory w ścianach ciała mogą być wyrzucanemi nazewnątrz w celu obrony lub napaśoi.—Układ mięśniowy u K-i jest zawsze dość dobrze rozwinięty, dzięki czemu ciało z łatwością może kurczyć się i rozkurczać. W ściance ciała odróżniać można dwie warstwy mięśni:zewnętrzną—ektodermatyczną, złożoną z podłużnych włókien mięśniowych oraz wewnętrzną — entodermatyczną z mięśni kolistych. Ektodermatyczny układ mięśni podłużnych tworzy u K-i: 1) podłużne mięśnie czuł-kowe, 2) promieniste mięśnie tarczy ustnej. W przełyku, w bocznych ściankach ciała oraz na tarczy podstawowej brak tego układu mięśni. Entodermatyczny układ mięśni kolistych rozciąga się u korali na całej powierzchni ciała i tworzy warstwę okrężnych mięśni w ścianie ciała, wewnętrzną warstwę mięśni kolistych w czulkach, warstwę współśrodkowych włókien na tarczy gębowej, oraz warstwę okrężnych mięśni przełyku. W przegrodach występuje również uinięsienie entodermatyczne. Elementy mięśniowe korali są albo komórkami na-błonkowo-mięśniowemi (muskulatura entodermy), albo podnabłonkowemi komórkami mięśniowe-mi (muskulatura ektodermy), albo wreszcie mięśniami mezodermy (u niektórych tylko gatunków w różnych miejscach ciała). — Układ nerwowy u korali nie osiąga wysokiego stopnia rozwoju. Nie ma tam umiejscowionych ośrodków, lecz na całem ciele bezpośrednio pod nabłonkiem istnieje gęsty splot nerwowy, złożony z delikatnych włókien i komórek zwojowych mniejszych i większych, opatrzonych rozmaitą ilością wyrostków włóknistych (np. u ukwiałów). W miejscach, gdzie silniej jest rozwinięta muskulatura, ów splot nerwowy jest również lepiej wykształcony, mianowicie na tarczy gębowej, przełyku i na czułkach; w ubocznych zaś ściankach ciała i na tarczy podstawowej jest wyrażony słabo. Specyalnych organów zmysłów, jak np. wzroku, słuchu, powonienia braknie u K-i. — K-e są po większej części rozdzielno-płciowe, wyjątkowo tylko obu-płciowe. Organy płciowe rozwijają się w przegrodach pod nićmi śródjelitnemi pod postacią wstęgowatych lub strzępowatych zgrubień. Obok rozmnażania się płciowego bywa także wyjąwszy ukwiały, bardzo rozpowszechnione rozmnażanie się bezpłciowe. Przy rozmnażaniu się bezpłciowem cały okres rozwojowy jajka odbywa się w jamie pokarmowej organizmu macierzystego; wylęgające się z jaj larwy pozostają tam jeszcze przez czas jakiś, następnie przez otwór gębowy wydostają się na zewnątrz. Robakowa-te lub mające postać wymoczków larwy, pozbawione czułków, posiadają już wewnętrzną jamę ciała, do której prowadzi otwór gębowy. Przez jakiś czas pływają za pomocą rzęs, okrywaj ąoych powierzchnię ich ciała, a następnie przytwierdzają się do jakiegoś przedmiotu obcego, otrzymują czułki i wewnętrzne przegrody podłużne, przeistaczając się w ten sposób w doskonałego polipa. Rozmnażanie się bezpłciowe drogą pączkowania lub podziału niezupełnego prowadzi zazwyczaj do powstawania kolonij. Osobnik K-a może pączkować w trojaki sposób, wytwarzając kolonie: 1) albo u nasady polipa tworzą się długie wyrostki na podobieństwo korzeni, złożone ze wszystkich trzech warstw ciała, na których w zwykły sposób mogą wyrastać pączki na nowe osobniki polipów; 2) albo pączki wyrastają z bocznych ścian polipa; 3) albo wreszcie tworzą się na wierzchołku polipa macierzystego na jego tarczy gębowej. Zależnie od sposobu pączkowania lub dzielenia się postać kolonii bywa najrozmaitsza: darniowata, kłaczkowata, drzewiasta i t. d. Osobniki kolonii koralowej bywają połączone wzajemnie, albo bezpośrednio zrastając się swemi ściankami ciała, albo też za pośrednictwem wspólnej masy miękkiej, t. z w. ce nench y my w której są jakby pogrążone, a która składa się przeważnie z mezodermy i pokryta jest ze wnątrz cienką warstwy ektodermy i zawiera liczne przewody entodermatyczne, pozostające

?r

ss

SijsflR

V.

■J

fi

jÊÈ/i 1

CM

m

i

iMl

li

LI

WJi

'w

5.

tl

■JÊ

JH

Uli

kpa

c I) -m

i*. ■

L___

"«■ rtÈ,

Fig. 180. 1. Gałązka kolonii K-a szlachetnego (Corallium rubrum) wielk. nat. 2. Larwy, wydostające się z ciała polipów korala szlachetnego (powiększ.). 3. Dwa otwarte kielichy korala szlachetnego (powiększ.). 4.— Piórówka czyli pióro morskie (Pteroides griseum), a—powiększony kielich. 5. Gałązka kolonij gęściołu (Gor• gonią verrucosa)—wielk. natur. 6. Powiększone polipy korala rogowego.

fC

ÏV

W\

.u

W£

flp

;■#

Ki

■i

mQ

rz

rtlAl

SK

Fig. 183. Kolonia organowca (Tubipora mustca) wielk naturalna.

EÜ

Mi

Fig. 186. Trzy powiększone kielichy wądolnicy.

mil

'■O

Ä*1

PjSS

SfójSlI

vfl0£ź

.2 I

<D r*^

So

a,

S.2

O O tsa a>»

jg-s

15

a

«M»—l«l

llnpHtPi

'A

''W

c3

Pi

Fig. 185. Koi’alowina wądolnicy.

<ń

oo

fcc

DP

li

AS

s#

111

ES

v.

su*

Ł.

i;

Fig. 181. Madrepora [verrucosa (wielkość naturalna).

f£y

âÉ&

E£*?j

||||i fWiÉPSl

@tiÉÏ|

j£IÉj&8

ar-sr

Fig. 184. Kolonia wądolnicy (Meandrina) za życia.

w połączeniu z jamami pokarmowemi polipów. Wszystkie osobniki kolonii najczęściej są jednakowe, niekiedy atoli, jak np. u piórek morskich (Pennatulidae), odróżnić można dwa rodzaje osobników: większe polipy z pierzastemi czułkami i organami płciowemi, oraz mniejsze, t. zw. osobniki karłowate (zoidy), bez czułków, bez organów płciowych i z mniejszą ilością nici śródj elito wy ch. Mają one, zdaje się, głównie za zadanie wprowadzać i wyrzucać wodę z przewodów kolonii. — Większość korali (.Maclreporaria, Antipatharia, Alcyonaria) posiada zdolność wytwarzania rogowego lub wapiennego skieletu, czyli koralowiny, która bywa albo osiowa, wówczas, gdy znajduje się tylko w pniu i w gałęziach kolonii, lecz nie dochodzi do pojedynczych osobników, albo miąższowa, gdy przenika nietylko ciało polipni-ka, t. j. kolonii, lecz i pojedynczych polipów. Dawniej przypuszczano, że wszystkie części skieletowe, jakie istnieją w ciele korali, są wytworem mezodermy; nowsze badania wykazały jednak, że jak» rogowy tak i wapienny skielet wytwarza przeważnie ektoderma. Rozwój skieletu ektodermatycznego i stosunek jego do miękkich części ciała polipa, np. u korali wieloczułkowych (Zoantharia v. Polyacti-nia) jest następujący: gdy młody osobnik przytwierdzi się tarczą podstawową do podłoża, ektoderma tarczy zaczyna wkrótce wydzielać warstwę wapienną, złożoną z ziarnek wapiennych. Warstwa ta, t. zw. blaszka podstawowa, powstaje zatem pomiędzy ektodermą tarczy podstawowej a podłożem. Ektoderma tarczy podstawowej wydziela następnie części wapienne w postaci przegródek promienistych (scleroseptae) rosnących pionowo od dołu do góry, przyczem ektoderma tarczy tworzy ku górze (ku jamie pokarmowej) fałdy, które odpowiadają tym przegrodom wapiennym i przypadają pomiędzy każdemi dwiema sąsiedniemi, miękkiemi przegrodami ciała. Położenie promienistych przegródek wapiennych nie odpowiada zatem położeniu miękkich przegród ciała. Liczba ich jednak oraz układ promienisty naśladują w zupełności miękkie przegrody w ciele polipa. Blisko obwodu tworzy się następnie na ta -czy podstawowej fałd kolisty, rosnący (podobnie jak fałdy promieniste) do góry, w kie-. runku do wnętrza jamy pokarmowej; ektoderma tego fałdu wytwarza rurkę wapienną, t. zw. blaszkę ścienną, do której przytwierdzają się obwodowe krawędzie przegródek wapiennych. Fałd kolisty wraz z wydzielającą się w nim blaszką ścienną dzieli jamę pokarmową polipa na dwa oddziały: ośrodkowy, t. j. znajdujący się na wewnątrz od fałdu, oraz obwodowy—na zewnątrz od tegoż. Wydzielanie węglanu wapnia odbywać się może także z zewnątrz nasady polipa, gdzie ektoderma wytwarza t. zw. blaszkę zewnętrzną, która może się wznosić nawet znacznie wyżej do góry aniżeli

blaszka ścienna. Wreszcie na samym środku podstawy polipa może się tworzyć, wydzielany również przez ektodermę, słupek wapienny (co-lumella), przenikający od spodu do góry ku jamie' pokarmowej. Niekiedy pomiędzy wewnętrz-nemi brzegami przegródek a słupkami może rozwinąć się jeden lub kilka okółków drugorzędnych słupków (pali). Co się tyczy skieletu rogowego, to albo składa się on wyłącznie z masy rogowej, np. u Gorgonią verrucosa, albo mniej lub więcej obfituje w części wapienne np. u wielu Alcyonaria. U Isis istnieją w skielecie osiowym naprzemian części rogowe i wapienne. U niektórych Alcyonaria, np. u Gorgonia, oprócz rogowego skieletu osiowego znajdują się jeszcze w mezoderinie, powlekającej zzewnątrz ten skielet, liczne igiełki wapienne, które, zrastając się z sobą za pomocą spoidła wapiennego, tworzą rodzaj kory wapiennej. Ta kora otacza rogowy skielet o-siowy, lecz należy już tedy do liczby produktów mezodermy. Co do skieletu wyłącznie mezodermatycznego, to występuje on u niektórych korali w najprostszym wypadku w postaci luźnych, różnokształtnych igiełek wapiennych, rozwijających się w specyalnych komórkach, mezodermy, np. u Alcyonium. Gdy igiełki zrastają się w bardzo zbitą całość wapienną, powstaje wówczas skielet w postaci twardej jednociąglej masy spoistej, jak np. w rozgałęzionych krzaczkach skieletu korala czerwonego czyli szlachetnego (Gorallium rubrum, ob.). Wszystkie korale są mieszkańcami wód morskich; większość przytwierdza się do rozmaitych przedmiotów podwodnych, np. skał lub do dna morskiego, spędzając całe swe życie na jednem miejscu, prócz licznych gatunków ukwiałów, które mogą zmieniać miejsce. Korale budujące rafy (ob. koralowe wyspy) zamieszkują tylko morza podzwrotnikowe, w których temperatura wody nie spada niżej 20°C., i nie przekraczają 32° szerokości północnej i 29° szer. połudn.—Pokarm polipów koralowych stanowią przeważnie rozmaite drobne organizmy zwierzęce, przynoszone przez wodę lub chwytane zapomocą czułków. — Co się tyczy starożytności tej gromady jamochłonów, to należy zaznaczyć, że K-e znane są już w pokładach syluryjskich i spotyka się je ,jako skamieniałości, w mniejszej lub większej ilości we wszystkich formacyach od wspomnianej aż do czwartorzędowej włącznie. — W okresie paleozoicznym przeważają K-e należące do zupełnie wygasłej już grupy Rugosa albo Te-tracorallia o budowie ciała podług czterokrotnego typu; spotyka się jednak i Zoantharia tabulata, zaliczane do Hexacorallia, jako też i formy zbliżone do współczesnych Alcyonaria czyli Octocorallia. Zresztą organizacya K-i paleozoicznych jest tak odrębna i oryginalna, że ścisłe oznaczenie ich stanowiska systematycznego jest bardzo trudne. Przy końcu okre-

40 — 70 franków.^

Koralewicz Aleksy z zakonu ks. matów, tłómacz kroniki franciszkańskiej San-ninga Bernada (z niem. na łacinę, wyd. w Warszawie r. 1722) i autor dziełka: „Additament do kroniki braci mniejszych św. Franciszka, albo genealogia reformy do Król. Polskiego za! kon-sensem Stoi Ap. wprowadzonej itd.“ (Warszawa

S Pł.

su paleozoicznego pośród K-i nietylko ukazują się nowe rodzaje i rodziny, lecz wygasa cała grupa Tetracorallia, ustępując miejsca grupie Hexacorallia, która w okresie mezozoicznym dochodzi do rozkwitu. —Gromada obecnie żyjących korali dzieli się na dwa rzędy: 1) wie-loczułkowych ( Zoantharia v. Poły actinia), posiadających 6, 12, 24 lub więcej prostych czułków (liczba wielokrotna sześciu), u-łożonych najczęściej w kilku okółkach; żyją pojedynczo lub tworzą kolonie; i 2) ośmio-czułkowych (ob.) (G łcyonaria v. Octaetinia), zaopatrzonych w 8 czułków i żyjących prawie zawsze zbiorowo. Do tego ostatniego rzędu należy rodzina Gorgonidae, pośród której najwięcej jest znany K. czerwony czyli s z I ach e t n y ( Coral-lium rubrum), tworzący drzewiasto rozgałązio-ne kolonie, dochodzące do 30 cm. wysokości. Wapienna oś polipnika czerwona, różowa lub biaława; kora barwy czerwonej z pewnemi odcieniami aż do pomarańczowej; polipy małe i białe. Koral czerwony zamieszkuje przeważnie morza Śródziemne i Adryatyckie, a po części i ocean Atlantycki koło przylądka Zielonego, unika zazwyczaj miejsc płytkich, jako też i bardzo głębokich; najczęściej kolonie jego znajdują się na dnie skalistem na głębokości 80—200 metrów. Wybrzeża Tunisu i Algieru, następnie okolice wysp Balearskich i Jońskich, wreszcie wybrzeża Sardynii, Korsyki i Sycylii najbardziej obfitują w kolonie korala czerwonego: to też dlatego tu co rok tysiące barek wyjeżdża na połów korali. Jest to przemysł nadzwyczaj mozolny. Narzędzia, za których pomocą .wyławiają korale składają się z dwu belek na krzyż połączonych z sobą. W miejscu połączenia belek przyczepia się ciężar, a do samych belek pęki grubej siatki; ten prosty przyrząd zanurzają następnie do wody i ciągną po dnie, podczas czego gałązki kolonii koralowej łamią się i pozostają w siatce. Wartość wyłowionych gałązek korala bywa rozmaita, zależnie od zabarwienia;" najbardziej ceniony jest koral jasnej czerwono-różowej barwy, t. zw. peau d’ange. Kilogram K-a w dobrym gatunku kosztuje

—e*r”str"

Refor-

1722).

Koralina, psianka, ob. Solanum.

Koralki, wodorosty, ob. C o r a 1 i n e a e. Koralowa palma, ob. Chamaedorea.

Koralowe drzewo, ob. Erythrin a.

Koralowe wyspy (rafy). Wyspy te, jak ich nazwa wskazuje, zawdzięczają swe powstanie pewnym gatunkom korali, które żyją gromadnie w wodach ciepłych i, wydzielając wa-

pień, budują zeń rafy podwodne oraz wyspy. Warunkami egzystencyi korali są: skaliste dno, czysta słona woda (woda słodka i mętna działa zabójczo), temperatura średnia wody na powierzchni w najzimniejszym miesiącu nie niższa od 20° C. Z tych warunków wynika, że korale mogą żyć tylko w morzach zwrotnikowych, mniej więcej między 30° szer. pn. i 25u szer. płd., wyjąwszy pasy zimnych prądów (zachodnia Ameryka, zachodnia Afryka i w części zachodnia Australia); odwrotnie: ciepłe prądy umożliwiają koralom rozprzestrzenienie się do 32° szer. (wyspy Bermudzkie, które zresztą jak się okazało, składają się w części z wapienia nie koralowego, lecz serpulowego). Zwierzątka te nie mogą też żyć w znaczniejszych głębokościach (z powodu niskiej temperatury, a prawdopodobnie i z powodu niedostateczności świa-' tła); dolna granica wynosi około 40 m. Naturalnie, mowa tu o koralach żyjących, obecnie budujących rafy, gdyż utwory koralowe geologicznej przeszłości można napotkać na całej ziemi—w przeszłości rozkład klimatów był inny. Korale więc osiadają licznemi koloniami na płytkich miejscach, szczególniej na podwodnej pochyłości wyspy lub lądu wzdłuż wybrzeża; po wymarciu jednego pokolenia powstaje z jego skieletów wal wapienny, na tym waL‘ wzrasta nowe pokolenie, które znowu wymiera itd. Tym sposobem wapienny wał wznosi się pionowo, a nawet pochyla niekiedy na zewnątrz w stronę prądów, przynoszących pożywienie dla korali, nakoniec dochodzi do powierzchni morza; tutaj budowa ustaje, gdyż nad wodą korale żyć i rozwijać się nie mogą, niektóre tylko gatunki wzrastają po nad poziom odpływu, ale nie dosięgają poziomu przypływu; zewnętrzna krawędź wału, gdzie warunki wzrostu korali są dogodniejsze, jest zwykle bardziej wzniesiona niż wewnętrzna. Fale morskie, u-derzając w wał koralowy, odłamują odeń kawałki wapienia, rozkruszają je i rozdrabniają w biały szlam, który po części opada na dno, osłaniając podnoże wału, pe części wyrzucony na wal cementuje go i podwyższa tak, iż wy-stercza on w całej długości lub częściowo nad poziom morza, pokrywa się roślinnością (n. p. palma kokosowa), staje się zdatnym na siedzibę człowieka. Ponieważ biały grunt słabo się ogrzewa od promieni słońca, więc woda deszczowa przechowuje się w nim długo i dostarcza napoju. Jeżeli taki wał, ciągnący się wzdłuż wybrzeża lądu lub wyspy, jest oddzielony odeń tylko wąską i płytką kałużą, to zowie się r a-fą nadbrzeżną (np. rafy na wybrzeżach morza Czerwonego); rafa taka posiada przerwy w tych miejscach, gdzie albo wpadają rzeki, albo gdzie podwodna pochyłość wybrzeża jest bardzo, stroma. Jeżeli odległość walu od wybrzeża jest znaczniejsza, a kanał dzielący — głęboki, to wal zowie się rafą baryerową albo tamową; taka rafa ciągnie się dokoła

Nowej Kaledonii, a na wielką skalę wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Australii, gdzie dosięga 250 mil długości, kanał zaś dzielący ją od lądu ma 4—20 mil szerokości i miejscami około 100 m. głębokości. Najczęściej takie rafy tamowe napotyka się dokoła małych wysp wulkanicznych; chronią one te wyspy od zniszczenia, łamiąc burzącą siłę fal morskich (sam wał opiera się zniszczeniu, albowiem każdy wyłom u-czyniony w tej skalistej twierdzy korale zabudowy wują napowrót). Nakoniec sam tylko wał zbiegający się na kształt pogiętego pierścienia bez wewnętrznej wyspy tylko z wewnętrznem jeziorem (laguna) zowie się atollem. Białe atolle, uwieńczone zielenią palm, czynią malownicze i osobliwe wrażenie: „nieskończoność oceanu, mówi Darwin, wściekłość morskich bałwanów, w sprzeczności z nieznacznem wzniesieniem wyspy i spokojem jasno-zielonej laguny, czyni wrażenie, którego, nie widząc, nie podobna sobie wyobrazić“. Atoli posiada też zwykle przerwy, przez, które okręty mogą wpływać do spokojnej laguny, jak do portu; czasem jednak laguna jest zupełnie zamknięta, a psu- żywiących prądów, następnie spadek staje się jąca się w niej woda stanowi ognisko zarazy. Ta- łagodniejszym, jako utworzony przez nasypowy kie zamknięte laguny, gdy są płytkie, wysycha- stożek powstały z opadłych na dno odłamków ją czasem, pozostawiając na dnie inkrustacyę korali i z koralowego mułu; w przekroju więc gipsową i solną. Wyspa okrągła, zagłębiona ! pionowym wyspa koralowa przedstawia się jak pośrodku, wygląda jak unoszący się na wodzie następuje (fig. 187): A oznacza tutaj wyniosłość półmisek. Wejścia prowadzące do otwartych dna morskiego, ab—poziom morza, c—kierunek lagun, są zwykle najeżone podwodnemi skała- prądu, kreskowanie pionowe —budowę korali, mi, niebezpieczne dla żeglarzy, nieznających kropkowanie—rumowisko i szlam koralowy, na-miejscowości; ta okoliczność czyniła dawniej pełniające wnętrze atolla, oraz tworzące ze-wyspy koralowe siedliskiem korsarstwa (n. p. j wnątrz stożek nasypowy. — Teorya wysp Lakkadywy i Maldy wy), obecnie z tego samego koralowy ch. Okoliczność, którą wspomnie-powodu mieszkańcy wysp koralowych znajdu- liśmy powyżej, mianowicie, że wyspy koralo-

ją często utrzymanie w przewodnictwie obcych okrętów. Mimo to, że korale nie mogą żyć i budować nad powierzchnią morza, jednak nie wszystkie wyspy koralowe są nizkie, gdyż wskutek bądź-to obniżenia się poziomu morza, bądź podniesienia dna, sterczą one czasem wysoko „niby warownie“ nad powierzchnią morza, jak np. wyspy Tongatabu. Z drugiej strony obniżenie dna lub podniesienie poziomu morza w połączeniu z niszczącem działaniem fal morskich mogą zmniejszyć lub całkiem zgładzić małą wysepkę; tej okoliczności przypisać zapewne należy wielkie rozprzestrzenienie się rasy Malajskiej na wyspach morza Południowego i oceanu Indyjskiego: „Nie ciekawość, ani zamiłowanie do wędrówek, mówi Peschel, lecz najcięższa potrzeba rozproszyła Malajów po morzu“. Chociaż korale nie mogą żyć w znacznych głębiach, jednak, rzecz dziwna, wyspy koralowe leżą najczęściej śród morza głębokiego. Pod wodą budowle koralowe mają z początku, t. j. blizko powierzchni morza spadek stromy, a nawet zwisły na zewnątrz w stronę

CL

<m

O    Co°o° ° o‘

'CTTcaj-

Fig. 187.

Fig. 188

we wznoszą się zwykle śród głębokiego morza, pomimo, iż korale nie mogą żyć i budować na głębinach, stanowi trudność objaśnienia genezy wysp koralowych." Początkowo przypuszczano (Chamisso), że atolle wieńczą szczyty podwodnych wulkanów, alejjnieprawdopodobną wydaje się rzeczą, aby tysiące wulkanów obok siebie wznosiło się jak raz do takiej wysokości, jaka jest potrzebą do osiedlenia się korali; powtóre wydłużone kształty i znaczne rozmiary niektórych atollów, n. p. w Maldywach, też niezbyt zgadzają się z tą teoryą. Następnie Darwin postawił niezmiernie prostą a zarazem genialną teoryę, która wybornie objaśnia powstawanie wysp koralowych, łącząc wszystkie ich formy w genetyczny związek za pomocą hypotezy obniżania się dna morskiego. Według Darwina wszystkie powyżej wymienione formy: rafa nadbrzeżna, tamowa i atoli są to tylko pojedyncze fazy jednego procesu budowy, odbywającego się przy powalnem obniżaniu się dna iczyli wyrażając się wedle dzis ejszej terminologii—przy pozytywnej zmianie poziomu, albo, jak się ogólnie wyraża Richthofen — przy po-większaniujfsię odlegh ścrmiędzy dnem i poziomem morza). Każda wyspa koralowa była według tego pierwotnie rafą nadbrzeżną, lecz w miarę „obniżania“ się dna dolne części rafy, obumierały, a za to części górne, mając znów po nad sobą wodę morską, rosły dalej ku górze; przytem korale znajdujące się po wewnętrznej stronie rafy wskutek gorszych warunków pożywieniaf;(brak falowania i prądów, zabójczy wpływ wody deszczowej nieneutrali-zowany przez słone bryzgi fal) obumierały lub rozwijały się słabo tak, iż kanał między rafą i wyspą wewnętrzną rozszerzał się ^pogłębiał, to jest rafa nadbrzeżna przyjmowała kształt rafy tamowej;' (przy dalszem obniżaniu wyspa wewnętrzna znikła nakoniec pod wodą, a wzrastająca wciąż rafa pierścieniem zamknęła jezioro; z rafy tamowej utworzył^się atoli, jako „kamień grobowy pogrzebanej wyspy“. Poniższe figury uzmysławiają ten proces przekształcania się. — Przerwy znajdujące się żania“ te nowe centra też znikną i powstaną podrzędne atolle. Tym sposobem całość przedstawi się bardzo skomplikowaną, jak to np. widzimy na Maldywach.—Ta piękna hypoteza, objaśniająca tak wybornie różne formy wysp K-ych, ma jednak swe słabe strony: przypuszcza ona, że cała podwodna wyniosłość wyspy do znacznych głębin została zbudowana przez korale (bo inaczej nie możnaby twierdzić, że dno morza obniżało się lub chociażby wo-góle, że odległość między dnem i powierzchnią morza zwiększyła się); przypuszczenie to, którego nie potwierdzają świeżo podniesione (tj. wynurzone z morza) rafy koralowe, tworzące tylko cienkie naskorupieuia na skałach, możnaby stwierdzić jedynie za pomocą głębokich otworów świdrowych w rafach. Świdrowanie na Funafuti 1898 r. na głębokość przeszło 300 m. nie dosięgło dna rafy, co w danym razie przemawia na korzyść teoryi Darwina i to w przypuszczeniu, że dolne części rafy nie są stare, trzeciorzędowe. Jeśli z jednej strony nie mamy niezbitych dowodów na „obniżanie się“ dna pod wyspami koralowemi, to z drugiej strony w niektórych miejscach występują fakta zdające się wprost zaprzeczać „obniżaniu“, albowiem koło atollów napotyka się wyspy koralowe wysokie, a więc niewątpliwie zjawisko „podniesienia“, tuż obok wymaganego przez Darwina „obniżenia“; zresztą przeciw temu o-statniemu zarzutowi możnaby jeszcze uciec się do argumentu, że budowle koralowe na wyspach wysokich są dawniejsze, że faza „podnoszenia się“ poprzedzała fazę „obniżania“. Zpowod . powyższych wątpliwości, jakie nastręcza teorya Darwina, w ostatnich czasach powstała nowa teorya wysp koralowych (Semper, Rein, Murray), starająca się objaśnić je bez hypotezy „obniżania“, oraz znacznych rozmiarów pionowych budowli koralowych. Według tej teoryi, która jest do pewnego stopnia zreformowaną dawną teoryą Chamissa, atolle wznoszą się na wulkanicznych lub niewulkanicznych wyniosłościach dna morskiego i stanowią tylko cienkie ich pokrycie. Nieprawdopodobieństwo wzno-

Fig. 190. Rafa tamowa.

mor-

Fig. 189.§Rafa nadbrzeżna.

w pierścieniu atolla są śladami dawnych ujść rzecznych środkowej wyspy. Jeżeli wyspa środkowa posiadała góry, to podczas „obniżania się" stawały . ię ( ne pojedyńczemi wyspami, które mogły stać się też uowemi podrzędnemi centrami raf; toż samo stosuje się do pojedyń-czycli ogniw poprzerywanego głównego pierścienia. Przy ciągnącym się dalej procesie „obni-

Wielkm Eucjkl. Powsz. Iliutr. Zetz. 3^3* Tom XXIVUL

Fig. 191. Atoli.

szenia się tych licznych postumentów dla korali jak raz do potrzebnej wysokości (jak twierdził Chamisso) zostało usunięte przypuszczeniem, że wyniosłości, owe, leżące pierwotnie w znacznych i różnych głębokościach, były następnie stopniowo podwyższane przez muszle i skielety różnych innych organizmów skich, wydzielających wapień i chętnie osio-

dlających się na wyniosłościach dna; wyniosłości te więc są to odwieczne cmentarze, które wznosiły się coraz wyżej i wyżej, aż nareszcie doszły do takiej wysokości, w której mogły już stać się postumentami dla korali.

głębokości osiedlania się korali. Jądrem każdej takiej rafy okazał się wulkan, pokryty płaszczem z mułu foraminiferowego a na nim dopiero wapień koralowy ; na niektórych wyspach jądro zostało obnażone przez spłó-kanie. Gdyby i na dzisiejszych atollach zostało wykazane przez świdrowanie, że grubość raf nie przenosi 100 m., to teorya Darwina zostałaby obalona; jednakże świder na wyspie Funafuti sięgnął, jak wspomniano, na przeszło 300 metrów w wapień koralowy.— Rozkład geograficzny rafkoralowych. Rozprzestrzenienie budowli koralowych jest, jak wspomnieliśmy, ograniczone temperaturą wody morskiej. Najdalej na północ sięgają rafy koralowe w wyspach Bermudzkich pod 32° szer. pn. na oceanie Atlantyckim, gdzie na rafie a-tollowej z trzema wąskiemi kanałami wznosi się siedem wysp większych i wiele drobnych. Na oceanie Wielkim wyspa Laysau pod 25° szer. pn, jest atollem z zamkniętą, bardzo słoną laguną. Na oceanie Indyjskim najpółnocniej-sze rafy znajdują się pod 30° szer. pn. u wybrzeży półwyspu Sinai na morzu Czerwonem; występują tu wyłącznie rafy nadbrzeżne, po części podniesione, po części żyjące. Najdalej na południe sięgają rafy w oceanie Atlantyckim 18° szer. płd. na ławicy Abrolhos; na oceanie Wielkim—31° szer pd. w wyspie Lord Howe, w oceanie Indyjskim — 28° szer. pd. w Hout-mansriff u zachodnich wybrzeży Australii, a do 30° szer. pd. w rafie nadbrzeżnej Natalu. Tym sposobem rafy koralowe tworzą dokoła kuli ziemskiej pas równoleżnikowy bardzo znacznej szerokości (zwężany prądami zimnemi, rozszerzany ciepłemi). Najobficiej, najbujniej budowle koralowe występują w oceanie Wielkim i Indyjskim. W oceanie Wielkim od Nowej Gwinei do wysp Paumotu i od wyspy Laysan do Lord Howe występują rafy wszelkiego gatunku: nadbrzeżne, tamowe i atollowe; szczególniej wielka, długa rafa tamowa występuje tu wzdłuż północnej części wschodniego wybrzeża Australii. Na wulkanicznym archipelagu Bismarcka występują przeważniejrafy nadbrzeżne, ale około Nowego Hannoweru i wysp Admi-ralicyi są rafy tamowe; wyspy: D’Entrecaste-aux, Anachoretów, Hermit są atollami. Nowa Kaledonia otoczona jest bardzo prawidłowym długim eliptycznym wałem rafy tamowej. Morze między Louizyadami i Nową Kaledonią jest tak usiane rafami koralowemi, że nadano mu nazwę morza Koralowego. Rafy nadbrzeżne występują na wulkanicznych Nowych Hebry-dach i wyspach Salomona (na tych ostatnich także rafy tamowe i atolle). Wyspy Fidży posiadają rafy wszystkich gatunków; toż samo wyspy Samoa, Towarzyskie, Tonga,

Przeciw temu możnaby jednak przytoczyć znaczną stroiność podwodną wielu wysp K-wych: powolnie gromadzące się osady morskie nie mogłyby wytworzyć tak stromego spadku.

Powstawanie wewnętrznej laguny teorya ta objaśnia w ten sposób, że korale osiedlające się po stronie zewnętrznej mają więcej pożywienia, szybciej rosną i prędzej dosięgają po wierzchni morza, podczas gdy wewnętrzne korale wymierają; prócz tego drugi jeszcze czynnik rozszerza i pogłębia lagunę: mianowicie, fale morskie w czasie przypływu dosięgają do laguny, a zawierając kwas węglany, rozpuszczają wapień martwych korali (z nierozpuszczalnego węglanu wapnia powstaje rozpuszczalny dwuwęglan); następnie w czasie odpływu unoszą rozpuszczone cząstki przez kanały w rafie.

W tenże sam sposób da się wytłómaczyć powstawanie rafy tamowej z nadbrzeżnej: ta o-statnia powstaje w nieznacznej głębokości na podwodnej pochyłości wybrzeża, korale szybciej wzrastają na zewnętrznej krawędzi, rafa ku wybrzeżu pochyla się; w to pochylenie, czyli zagłębienie, dostają się fale morskie, rozpuszczają i unoszą wapień ta*, iż z czasem powstaje szeroki i głęboki kanał między rafą i brzegiem, rafa brzegowa staje się tamową.

Inni znów (Guppy) twierdzą, że rafy nadbrzeżne powstają na stromych podwodnych pochyłościach wybrzeży, rafy zaś tamowe—na łagodnych. —

Teorye te nie obalają jednak w zupełności teoryi Darwina, jakkolwiek bowiem wiele wysp K-wych mogło powstać w ten sposób, jak chcą nowe teorye, to jednak nic nie przeczy stanowczo, aby inne nie przechodziły takich faz, jakie przypuszcza teorya Darwina; przyroda często różnemi drogami dochodzi do jednakowych rezultatów. Richtbofen twierdzi nawet, iż znaczna głębokość niektórych lagun (przeszło 100 m.) da się tylko przez „obniżanie“ objaśnić; sądzimy jednak, że wniosek ten nie jest konieczny, bo cóż przeszkadza nam przypuścić, że przy wyjątkowo sprzyjających warunkach (wysoka temperatura) korale mogły w danem miejscu nieco głębiej niż zwykle rozpocząć swe budowle (dolna granica korali nie jest bynajmniej stałą, lecz ulega wahaniom), a następnie laguna jedynie wskutek rozpuszczania i unoszenia wapienia została pogłębiona prawie aż do gruntu; lub, że korale zbudowały atoli na krawędzi krateru głębokiego? Szczególniej wiele wątpliwości nastręcza teoryi Darwina nowa obserwacya Guppy'ego: badacz ten spotkał w grupie Salomona rafy koralo- Herveya. Czysto koralowemi wyspami są Pau-we, sterczące wysoko nad powierzchnią morza : motu, z wyjątkiem wulkanicznej grupy Manga-i przekonał się, iż grubość ich nie przenosi rewa, toż samo stosuje się do grup: Manihiki, 60 m., to jest odpowiada mniej-więcej granicy ( Ellice, Gilberta, Marshalla i Karolin, z wyjąt-

Luka na

W. H.

Z. W.

bądź w skutek

kiem wulkanicznych Ponape, Yap i Ruk, oraz do wysp Palau. W oceanie Indyjskim obfitość wysp koralowych ujawnia się przede wszy stkiem na archipelagach austral-azyatyckich: Filipiny i wyspy Sulu posiadają rafy nadbrzeżne; podobnież Celebes, Borneo, południowe wybrzeże Jawy i Sumatry, Singapore. Atolle występują w morzu Banda. Andamany i Nikobary posiadają rafy nadbrzeżne; czysto koralowemi wyspami są: Kokosowe, Wielkanocne, Maldywy, Lakkadywy, Czagos i rafa Saya de Malha. W zachodniej części oceanu Indyjskiego rafy nadbrzeżne, a w części i tamowe, spotykamy na Maskarenach (zwłaszcza na wyspie Rodrl guez), Seyszellach, Komorach, Madagaskarze, na wschodnich wybrzeżach lądu Afryki i na wyspach nadbrzeżnych, wreszcie na ubogich w uścia rzeczne wybrzeżach morza Czerwonego i zatoki Perskiej. W oceanie Atlantyckim rafy koralowe występują obficie na wyspach Zachodnio-Indyjskich i w południowej Florydzie. Półwysep ten jest z południa otoczony podwójnym szeregiem raf: szereg we wnętrzu {keys), składa się z rumowiska koralowego i muszlowego, spojonego poczęści w skałę wapienną; szereg zewnętrzny z żyjących korali. Wyspy Bahamskie są całe koralowe, Wielkie Antylle są otoczone rafami. Z Małych Antyllów wschodnie są po części rafami koralowemi podniesionemi. U wybrzeży lądu Ameryki Centralnej znajdują się małe rafy tamowe i atolle. Na wybrzeżu Venezueli występują rafy nadbrzeżne, podobnież na wybrzeżach Brazylii na południe od 2° szer. pd. północ stąd do Venezueli została wywołana obfitością mułu przynoszonego na wybrzeże przez Amazonkę i rzeki Guyany. — Rafy dawnych epok geologicznych, gdy klimaty nie uległy jeszcze zróżniczkowaniu, nie są tak ograniczone w swem rozprzestrzenieniu jak obecne; spotykamy je w Alpach, Eifelu, na wyspie Gotland, a nawet za kołem biegu-nowem w węglowych warstwach Nowej Zemli. Źródła: Richthofen „Führer f. Forschungsreisende“; Supan „PhysischeErdkunde“; Ratzel „Die Erde und das Leben. Eine vergleichende Erdkunde“.

Koralowina, ob. Korale.

Koralowy bez, ob. Bez.

Koralowy wapień—skała pochodzenia or" ganicznego, składająca się mianowicie z okruchów skieletów K-wych, sklejonych kalcytem. Wapienie K-we są budowy najrozmaitszej; zależy ona od rodzaju K-ów, których skielety złożyły się na nią, i od warunków tworzenia się skały. Wśród wielkiej rozmaitości tych skał mamy wapienie, w których tylko gdzieniegdzie znajdują się drobne kawałki skieletów K-wych i wszelkie przejścia aż do mas, uędących całkowiteini rafami K-mi. Ob. Korale.

Koran, a właściwie Al-Koran, święta księga muzułmanów, niekiedy nazywana także al-Moszaf (tom), Kitâb-Allah (księga Al-laha) lub wprost al-Kitab (księga), al-Fur-qän (odróżnienie). Izraelici posługiwali się czasownikiem kara w znaczeniu „czytać, recytować Pismo święte“; Mahomet zaś użył wyrazu K. na oznaczenie utworu swego, chcąc tern pokazać, iż został mu podyktowany (wyrecytowany) z woli Allaha przez archanioła Gabryela. 1. Źródła. W K-ie można zauważyć silne wpływy ze strony judaizmu i chrze-ściaństwa; oddziałały zwłaszcza apokryfy (np. Evangelium infantiae, Ewangelia św. Tomasza) i nauka gnostyków; wogóle jednak oznajomienie się proroka zarówno ze źródłami nauki chrześciań-skiej jak i z judaizmem było bardzo powierzchowne, wiadomości pochodziły z wersyj ustnych. Zdarzają się więc częste przekręcenia imion własnych lub niewłaściwe utożsamianie osób: Hamana np., doradcę króla Ahaswera, zrobiono doradcą Faraona, matkę Chrystusa utożsamiono z siostrą Mojżesza, a tembardziej trafiają się przeinaczenia samych wątków bądź przez nieznajomość źródeł, działania wyobraźni Mahometa. Komentatorzy wskazują tylko jedną cytatę bezpośrednią z Biblii: „sprawiedliwi odziedziczą ziemię“ (z 37-ego Psalmu, § 29: w surze 12-ej K-u, 105), — zwrot, który zresztą mógł się dostać i niewątpliwie dostał się, podawany z ust do ust. Rozbiór tych wpływów: F. Geiger „Was hat Mohammed aus dem Judenthum aufgenommen“ (Bonn 1833); G. Weil „Biblische Legenden der Musulmänner“ (Frankfurt 1845); Gerock „Christologie des Korans“ (Hamburg 1839); R. Dozy „Die Izraeliten zu Mekka von David’s Zeit bis ins 5-te Jahrhundert nach Chr.“ (Lipsk 1864); „Testimony of the books or passages of the Bible and Koran compared“ (Londyn 1888); Leb lois „Le Coran et la Bible hébraique“; Muir „The Coran, its composition a. testimony to the Holy Scripture“ (Londyn

1873); A. J. Swjetlakow „Istorija judiejstwa w Arawiii wlijanje jego nauczenje Korana“ (Kazań 1875).—2. Powstanie K-u. Objawienia, które złożyły się na K., zwykle niewielkich rozmiarów, były dokonywane przez Mahometa w nieprawidłowych odstępach czasu. Słuchacze skwapliwie zachowywali je w pamięci i powtarzali tym, którzy nie mieli dostępu do proroka. Niekiedy Mahomet kazał je zapisywać, co uskuteczniano na łopatkach wielbłądzich lub liściach palmy daktylowej, ale to zdarzało się rzadko. K. istniał wtedy utrwalony w pamięci „przechowywaczy“. Ale podczas zatargu z pseudo-prorokiem Moselimą wielu z przechowywaczy zginęło (w bitwie pod Jemamą 633 r.). Wtedy kalif Abu-Bekr (632 —634), za radą Omara, nakazał zebrać wszystkie ułomki objawień w jednej księdze. Seid ibn Thabit, sekretarz i żyjący towarzysz przy-

u. der Koran“ (Hamburg 1889); Barthélémy -Sa int-Hil aire „Mahomet et le Coran“ (Paryż 1865); Derenbourg „Sur la com-oraz krążące w trądy- position du Coran“ (1869); J- Scholl „l’Islam

boczny Mahometa, został wyznaczony do tej czynności. Ten zebrał wszystkie wersye zapisane na kościach, liściach palm, kamieniach, pargaminie, cyi ustnej („w piersi ludzkiej“ zapisane). Pierwszy osobnik K-u oddano na przechowywanie Hafsie,'córce Omara, a wdowie po Mahomecie; służył on do użytku Abu-Bekra i Omara, a z niego robiono kopie. Zresztą tolerowano inne wersye, wskutek czego zaczęły się one różnić pomiędzy sobą. zwłaszcza pod względem stylu i pisowni. Naonczas kalif Othman (644—746) w 30-ym roku ery muzułmańskiej przedsięwziął zadanie ujednostajnienia świętej księgi. Kazał dokonać podobizny oryginału znajdującego się u Hafsy, przyczem uprzednio ujednostajnił język (wprowadził jedną gwarę korejszycką), rozdał je, a wszystkie inne wersye skazał na spalenie. Ten tekst dotrwał do chwili obecnej. Zrobiono cztery egzemplarze; jeden pozostawiono w Medynie, inne rozesłano; redakcyi tej podjął się Seid. Zresztą jeszcze pewien czas były w użyciu inne redakcye, zwłaszcza dokonana przez ibn-Masuda, jednego z pierwszych uczniów proroka. Niebawem uskuteczniono jeszcze nową reformę (jej wykonawca Abut Eswed f w r. 688). .Mianowicie wprowadzono głoski i znaki pisarskie —okoliczność, która sporo przyczyniła się do łatwiejszego rozumienia tekstu. Nastręczają się wątpliwości, o ile tekst K-u dochował nam istotne objawienia Mahometa. Weil przypuszcza, iż Othman wprowadzał pewne zmiany, ażeby podkopać roszczenia współzawodników do władzy. Muir, Nöldeke, Barthe-lemy-Saint-Hilaire wygłaszają wręcz odwrotne przekonanie. Możuaby na poparcie ich twierdzeń przytoczyć tę okoliczność, iż tekst Othma-na przyjęli bez szemrania wszyscy wierni ówcześni, a nadto niepowodzenia ibn-Masuda, który napróżno usiłował zjednać sobie zwolenników. Renan dodał nowy argument: K. grzeszy takie-mi sprzecznościami, takim zamętem, iż niepo-dobua powątpiewać o jego wiarogodności. Por. G. Weil: „Mohammed der Prophet, sein Leben u. seine Lohre“ (Stuttgard 1843) oraz „Historisch-kritische Einleitung in den K.“ (Bielefeld 1844; rosyj. przekład w Kazaniu 1875); Kazem-Beg „Sur un chapitre inconnu du Coran“ („Asiat. Journ.“ 1843); C aussin de Per-ceval „Essai sur l’histoire des Arabes“ (1847); S. de Sacy (w „Mein, de l’Acad. des inscriptions et belles-lettres“ I); Th. Nöldeke „De origine et compositione Surarum Qoranicarum ipsiusque Qorani“ (Getynga 1856) oraz „Geschichte des Korans“ (ib. 1860); Renan „Histoire générale des langues sémitiques“ (II, roz. IV, 1858); W. Muir „The life of Mahommed“ (Londyn 1858—1861), oraz „The Coran, its composition, teaching and testimony to the Holy Scripture“ (Londyn 1873); A. Sprenger „Das Leben u. die Lehre des Mohammed“ (Berlin, 3 tomy 1861—65) oraz „Mahommed

et son fondateur“ (Paryż 1874); „Bosworth Smith „Mahommed a. Mahommedanism“ (Londyn 1876); Stanley Lane-Poole „Le Coran, sa poésie, ses lois“ (Paryż 1882); H. Müller „Der Islam im Morgen- u. Abendlande“ (szósty tom „Historyi powszechnej Onckena“, Berlin 1885); Hirschfeld „Beiträge zur Erklärung des Korans“ (Lipsk 1886). — 3. Komentarze. K. powstawał zwolna, w miarę tego jak potrzeby lub nastrój skłaniałyjMaho-meta do wygłaszania swoich objawień, i jest rzeczą zrozumiałą, iż przeczyły one Osobie nawzajem bardzo często. Sam prorok oświadczał, iż niektóre z tych rewelacyj mają tylko doniosłość doraźną. W pierwszej chwili, gdy K. spoczywał w pamięci „przechowy waczy“, sprzeczności te nie rzucały się w oczy, fa nadto by-to okres wygórowanej wiary, która powstrzymywała od zastanawiania się nad ł niemi. Ale gdy istniejące ułomki spisano, wada ta z całą siłą ujawniła się i zrodziła wśród wiernych potrzebę pogodzenia tekstów. Jeszcze inna pobudka pchała do studyów nad K-em: Mahomet wkładał w niektóre objawienia swoje znaczenie ukryte, alegoryczne. Rozpoczynają pracę swoją komentatorowie, którzy stworzyli obfitą literaturę, doszukując się znaczenia ukrytego w pojedynczych ustępach, a godząc sprzeczności w treści i tłómacząc odchylenia stylistyczne, niekiedy zaciemniali rzecz (jak Ibn-Abbas, brat stryjeczny Mahometa). Praca ta miała także na celu przystosowanie K-u do odmiennych warunków bytu z chwilą, gdy Islam objął ludy znajdujące się na odmiennych szczeblach kultury (a więc pasterzy Arabów, osiadłe rolnicze ludy Kabylii itd.). Komentarze te jednak nie podjęły zadania najważniejszego: u-porządkowania treści, która grzeszy zamętem. Niekiedy wdawały się w zaciekania w rodzaju rozpraw scholastycznych, np.: czy K. istniał wiekuiście, czy został stworzony dopiero w o-kreślonej chwili dziejowej ? Wybitniejsi komentatorowie hołdują poglądowi, iż K. od wieków istniał, tj. istniał duch jego, jedynie litera (ujęcie go w objawienia ustne) została stworzoną. Z pośród komentatorów, cieszących się największym rozgłosem z powodu swej prawo-wierności, należy wymienić następujących: 1) Abu Dżafar Mahommed ibnDżeryr Tabary(*839 — f 921; wyd. Lejda 1878inast; ob. Tabary); 2) Samahszary (* 1075 —f 1144; wyd. Nassau-Lees’a w Kalkucie 1856—1861, w Kairo 1290); 3) Abn-Dżafara Tusi (f 1165);    4) Bejdhawi

(f 1286; (wyd. H. Fleischera, Lipsk 1846 —1878; Kairo 1885); 5) Dżelal-eddin Sujuti ^(f 1505 (wyd. „Liber interpretum Korans“ r.. 1839);

6) Hakki Efendi (f 1306). Co do prac nad komentatorami: G. Flügel „Condordantiae

Corani arabice“ (Lipsk¹ 1842); Kazem-Beg „Concordance complète du Coran“ (Petersburg 1859); J. Ponzice „A dictionary of the K.“ (Londyn 1873); Jules la Beaume „Le K, analysé d’après la traduction de M. Kazimir-sky“ (Paryż 1878); Fr. Die ter ici „Arab. deutsch. Wörterbuch zum Koran“ (Lipsk 1881); W. Gir gas „Słowar k Koranu“ (Kazań 1881); a także H. Hirschfeld „Beiträge zur Erklärung des Korans“ ( Lipsk 1886 ).    —

4. Podział. Seid podczas ostatecznej re-dakcyi K-u rozdzielił go na 114 działów, zwanych surami. Każda sura posiada odrębną nazwę własną, zaczerpniętą z treści jej, wspominanej tam postaci świętej i t. d. Druga np. nosi nazwę „krowa“, czwarta „kobiety“, ta „dom“, czternasta „Abraham“, ostatnia dzie“. Każda sura rozpada się na okresy rymowane, ajaty, których jest według jednych obliczeń 6 000, wówczas gdy inne obliczenia podnoszą tę ilość aż do 6236. Ale jeśli wierni różnią się w swoich na to zapatrywaniach, natomiast liczba wyrazów jest ustalona dokła dnie: 77 639.

pią-

„lu-

Istnieje jeszcze inny podział: na 60 równych części, ahzab (w liczbie po-jedyńczej hizb), lub na 30 ad ża (w liczbie pojedyńczej dzoz), a te podziały rozpadają się jeszcze na mniejsze. Ten podział na równe części został podyktowany przez względy natury obrzędowej. Podczas miesiąca Ramadan odczytuje się jednocześnie cały K., każdy z pośród tak zw. hazzab umie na pamięć jeden dzoz lub dwa ahzab, i w ten sposób 30 osób może wyrecytować całą księgę. Natomiast podział na sury dążył do uporządkowania K-u; Seid jednak w redakcyi swojej ani|nie uwzględnił] kolejności chronologicznej, w jakiej oddzielne sury powstawały, ani nawet nie zdołał ich wyodrębnić według treści, gdyż Mahomet w tern samem objawieniu potrącał rzeczy najrozmaitsze i powracał do nich niejednokrotnie w następujących. Praca Seida polegała jedynie na spisaniu objawień, uchodzących każde za jednorazowo udzielone, i rozmieszczeniu ich dowolnem. Umieścił więc na czele króciutką surę a 1-F a-tiha („tę, która otwiera“), rodzaj hymnu, który zastępuje muzułmanom chrześciański Pater Noster, a każdy wyznawca islamu musi ją u-mieć na pamięć. Prócz niej umie on jeszcze dwie ostatnie sury; jednej z nich przypisują moc odpędzania siły nieczystej, drugiej — pokus. Umieściwszy surę al-Fatiha na czele K-u, Seid rozłożył dalsze według ich długości: największe idą na początku, po nich coraz krótsze. Za sprawą tej redakcyi K. przedstawia obraz i-stotny nieładu, treść jednej sury nie pozostaje w najmniejszym związku z treścią innych. Teologowie islamscy próbowali wyznaczyć kolejność chronologiczną tych sur, ale niepodobna tych prób traktować poważnie. Z większem powodzeniem ciągnęli tę pracę badacze europejscy, chociaż, naturalnie, nie może być nawet mowy o'wyznaczenie czasu powstania tych części; co najwyżej, można jedynie zaufać określeniu ich kolejności, tj. wskazaniu, które z sur Mahomet wygłosił wcześniej/ które później. Że podjęcie takiej roboty w ogóle jest możliwe, należy to zawdzięczać pietyzmowi, z jakim Seid zapisywał objawienia, nic nie dodając do nich, nie wygładzając stylu, ani nie porządkując treści. Za wskazówkę służą najpierw luźne, zwykle dość ogólnikowe wzmianki o różnych osobach i zdarzeniach/powtóre—właściwości stylistyczne. Rzeczą jest zrozumiałą, iż Mahomet w zmiennych okolicznościach życia swojego wyrażał się bardzo niejednakowo: mowa jego jest inna w okresie początkowym, gdy musiał uciekać przed prześladowcami, i ku schyłkowi życia, gdy tryumf uwieńczył jego usiłowania; w cza -sach gdy przemawiał do małego grona wyznawców, a wtedy kiedy Islam ogarnął Arabię całą; kiedy chodziło o cele religijne, a kiedy o polityczne; inaczej wreszcie brzmiały jego objawienia w Mecce rodzinnej, a inaczej w obcej Medynie. Otóż, korzystając z tego rodzaju zasad, badacze doszli do wniosku, iż najkrótsze sury, pełne zapału i energii, pomieszczone przez Seida na samym końcu, powstały wcześniej w okresie tym, gdy prorok przebywał w Mecce, natomiast długie, od których rozpoczyna się K., zwykle poświęcone stosunkom prawnym, suche i praktyczne, ukazały się w okresie późniejszym. Pośrodku znajdują się sury, w których mieszają się oba typy stylu, które jednak według komentatorów są najpó-źniejszemi, a mówiące o raju i piekle, o K o-rejszytach i ob.), obfitujące w odgłosy legend judaistyczno-rabinistycznych, apokryfów chrześciańsko-gnostyckich i t. d. Zbyteczne zresztą nadmieniać, iż w tein rozmieszczeniu chronologicznem dowolność jest znaczna, a nawet istnieją głosy, twierdzące, iż wszelkie uporządkowanie ma jedynie wartość bardzo podejrzaną. inni spodziewają się natomiast, iż z biegiem czasu uda się dokonać tej roboty. Por. Th. N ö 1 d e k e „De origine et c jmpositione surarum Qoranicarum ipsiusque Qorani“ (Getynga 1856; Nöldeke wyróżnił aż cztery grupy sur: jedną, która datuje się z pierwszych pięciu lat działalności Mahometa jako proroka; druga obejmuje rok piąty i szósty tej działalności, trzecia ciągnie się od roku siódmego do ucieczki, czwarta ogarnia sury medyńskie); Sprenger A. (patrz powyżej w dziale drugim; S. wygłasza pogląd bardzo pesymistyczny o możliwości chronologicznego rozmieszczenia sur); Ro d wel 1 w swoim przekładzie K-u na język angielski (Londyn

1861) natomiast śmiało podejmuje to zadanie. 5. A r ty s t y c z n a wartość K-u. Jakoksięga święta K. według wyznawców islamu jest doskonały pod każdym względem, nawet styl jego jest bez zarzutu. Allah, dokonywująe objawień za pośrednictwem archanioła Gabryela, włożył w usta swego wysłańca najczystszą wymowę, zarówno pod względem form dyslektycznych jak i stylu. Zresztą Muzułmanie zasadniczo potępiają także każdy przekład K-u na języki obce, jako wykoszlawienie słowa boskiego. W istocie jednak rzeczy K. jest utworem literackim bardzo niedoskonałym — zamęt pod względem treści nuży umysły europejskie, przyzwyczajone do logicznego powiązania pojęć, Styl grzeszy rozwlekłością i nieokreślonością obrazów, a nieład w treści potęguje jeszcze te wady. Niewielu jest badaczy, którzyby jak Bar-thélemy-Saint-Hilaire unosili się nad artystyczną wartością K-u. Renan oświadcza, iż dłuższe rozczytywanie się w K-e męczy niesłychanie, inni zaś badacze posuwają się do twierdzenia, iż w całej literaturze arabskiej nie zdołaliby wskazać dzieła bardziej niesmacznego, nużącego i nieoryginalnego. Jedynie ustępy naracyjne odznaczają się większemi zaletami: Arabowie są mistrzami w opowiadaniu, ale o-powieści K-u ustępują znacznie dobrym utworom Umiejętności gawędziarskiej. Trudno potępiać mieszkańców Mekki, iż woleli słuchać gawęd Nadira-ibn-Harisa o bohaterach perskich lub indyjskich niż Mahometa, a niektórzy z przeciwników brali na siebie napisanie lepszej księgi. Zresztą styl Mahometa zmieniał się z biegiem czasu, i właśnie Nöldeke, korzystając z tego, przedsiębrał próbę wyznaczenia kolejności chronologicznej różnych sur. K. powstał w tym okresie twórczości arabskiej, kiedy poezya u-chodziła za formę najwykwintniejszą wyrażenia myśli jakiejkolwiek. Na prozę spoglądano z niechęcią. A tymczasem Mahomet nie miał zbyt wielkiego poczucia miary rytmicznej. Wygłaszał swoje objawienia w krótkich zdaniach prozą, ale swoją drogą usiłował nadać im miarę, a niekiedy nawet rym. Proza jego zbliża się do wiersza białego, a właściwie przypomina utwory kobzarzy ukraińskich. W pierwszych swoich objawieniach umiał lepiej uporać się z tern zadaniem, ale z biegiem czasu rzecz stawała się trudniejszą, aż wreszcie zaczął przekształcać wyrazy, ażeby tylko otrzymać współdźwięczność; a nawet poświęcał logiczne powiązanie myśli, często zaś powtarzał samego siebie. W surze 55-ej jest mowa o dwóch E-denach tylko dlatego, iż dwa rymuje z inuym wyrazem; wsurze37-ej, aj. 130-m, Eliasz nazywa się Eliasinem—dla rymu; w 95-ej; Sinaj jest Sininem— dla tej samej przyczyny. Język Mahometa, pomimo zapewnień jego o czystości zwrotów, wchłonął w siebie moc wyrazów syryjskich, hebrajskich, nawet etyopskicli i greckich, i to użytych w znaczeniu niewłaściwem. Sprenger nawet zaznacza, iż Mahomet używał niezrozumiałych lub nowych wyrazów, ażeby nadać swoim objawieniom więcej tajemniczości i uroku. Zwroty gramatyczne K-u nie należą do zbyt zręcznych, ale ponieważ filologowie arabscy błędy jego uzuali właśnie za zasady dobrego wyrażania się, przeto trudno rzecz tę

należytemu poddać rozbiorowi. Swoją drogą gramatycy arabscy z pierwszych wieków Islamu nie uważali zwrotów K-u za wzorowe i rzadko czerpali stamtąd przykłady. Por. Fraen-kel „De vocabulis in antiquis Arabum car-miuibus et in Corano peregrinis“ (Lejda 1883); Dvorak „Zur Frage über die Fremdwörter in Koran“ (Monachium 1884), a także dzieła tu w dz. 2. 6) Nauka K-u ob. Islam. 7) Prawne zasady K-u, ob. Muzułmańskie prawo. 8) Wydania i przekłady K-u. Z wydań K-u europejskich największym rozgłosem cieszy się wydanie Fl figę la „Coranus arabi-ce“, wyszłe po raz pierwszy w Lipsku 1854, a powtórzone następnie 1841, 1863, i zwłaszcza wParyżu 1880 oraz w Lipsku 1893; z innych wydań warto wymienić kazańskie, bardzo tanie. Ponieważ Muzułmanie uważają przekłady K-u za rzecz świętokradzką, przeto dla użytku ludów nie-arabskich wydają tekst pierwotny z tłómacz3-niem u spodu wierszy. Takiemi są przekłady perski, induski (1879), hindustański (Maulana Abdul Cadir „Muzih-iCoran“, Houghly 1829), chiński itd. Pierwsze wydanie przekładu K-u, Paganiniego w r. 1530, papież kazał spalić (ob. J. B. de Rossi „De Corano arabico Ve-netiis Paganini .typis impresso“, Padwa 1806). W tym samym czasie Bibliander wydał (w r. 1534, wydanie drugie 1550) w Bazylei przekład łaciński „Machumetis ejusque successo-rum yitae, doctrina ac ipse alcoranus“ (przekład Piotra, opata w Clugny, z przedmową Lutra i Melanchtonań w r. 1698 w Padwie Ma-racci wydaje nowe tłómaczenie „Alcorani textus universus ex correctioribus Arabum exemplari-bus summa fide descriptus etc.“ (po łacinie); inne częściowe przekłady łacińskie por. Zenker „Bibl. orient.“ (Lipsk 1846). Przekłady francuskie:    du Savary „Traduction du Co

ran avec notes et abrégé de la vie de Mahomet“ (Paryż 1782 — 1783); Kazi mir ski tłómacz poselstwa francuskiego w Persyi, „Traduction du Coran“ (Paryż 1841, 1852 i 1862); A. du Ryer „1’Alcoran de Mahomet“ (Paryż 1849 —1844); angielskie: George Sale z przedmową piękną (Londyn 1734, 1764, 1801, 1851); E. Lane „Sélections“ (Londyn 1844 i 1879); Rod we 11 (Londyn 1861 i 1876); E. Palmer (Oksford 1880); niemieckie: bezimienny przekład norymberski 1659; Arnolda 1746, Fr. Megerlina „Die türkische Bibel“ (Frankfurt 1772); Fr. Eb. B o y s e n a (Halla 1773, 1775, oraz z uzupełnieniami Wahla 1828); Augustiego „Der kleine Koran“ (wyciągi, Weissenfeld 1798); I. v. Hammer’a (wyciągi, Wiedeń 1810, oraz ostatnie 40 sur t-że, 1811, 1816); N. Uli mann’a, najlepszy z niemieckich przekładów (Crefeld 1840, Bielefełd Lipsk 1877, oraz inne wydania); wierszowane Rückerta (Frankfurt 1888) i M. Klamrotha (50 sur końcowych, Hamburg 1890). Istnieje nadto niem. wydanie Réclama przekładu K-u

Rt’d

N.

(366 — 376).

w r. 1888).

przez M. Henning a. Z innych przekładów warto wymienić włoski A. Arrivab ene (Wenecya 1547); Keizer’a holenderski (Harlem 1860). Na język polski K. tłómaczyli: Sobolewski „Koran“ (Poznań 1828, nakład Bernarda Potockiego str. 352, rzecz niedokończona), oraz Jan Murza Tarak Buczacki, tatar z Podlasia, „Koran“ (Warszawa 1858, 2gtomy, z wiadomością o Tatarach w Polsce i wielu dodatkami). W Rossyi pierwszy przekład dokonanym został z polecenia Piotra W. „Alkoran o Mahomedje iii zakon tureckij“ (Petersburg 1716, przez Postnikowa). Z innych przekładów, prof. Kazembek (1859) i Sabljukowa (Kazań 1877).

Koran Józef, patryota i publicysta czeski (* 1838); ukończywszy gimnazyum w Pisku i studya wyższe (nad historyą i filologią słowiańską) w Pradze, poświęcił się dziennikarstwu i został najpierw współpracownikiem niektórych dzienników praskich; później był przez kilka lat redaktorem tygodnika „Svëtosor“, a nareszcie stałym współpracownikiem „Hlasu naroda“ aż do r. 1899, gdy skutkiem starości usunął się z pola działalności publicznej. K. napisał ogromną moc artykułów publicystycznych, poruszając w nich najrozmaitsze sprawy tyczące się społeczeństwa czeskiego i podając nieraz projekty bardzo ważne, mające na celu podniesienie oświaty lub dobrobytu materyalnego narodu. Jako poseł na sejm krajowy, również odznaczył się energiczną działalnością swoją, mając zawsze na celu dobro społeczne. Z rzeczy jego ogłoszonych drukiem w osobnem wydaniu należy wymienić „Statistycky pfehled veskerÿch statu na zemi“ (Praga 1866) i stu-dyum historyczne o Żyżce.

Korana, jeden ze szczepów hotentockich, zamieszkuje od pustyni Kalahari na północ do środkowej części rz. Orańskiej na poł., na zach. graniczy ze szczepem Namów (ob.), od wschodu zaś z Basutami i rzeczypospolitą Orańską, a nawet K. Mantalowie przebywają w jej obrębie. Jak wszyscy Hotentoci, K. są pasterzami. Liczą K-ów około 20 000 głów, rozpadających się na wiele niezależnych rodów, z których każde posiada własnego wodza. Rody nie liczą więcej nad 200 — 300 głów. Nazwa K. (także Gorana, niekiedy Koraqua) ma pochodzić od od wodza legendowego Kora. — Por. G. Flitsch „ Die Eingeborenen Süd - Africas “

L K.

Koranda Widaw, taboryta z Pilzna, krzewił zasady swoje w Pradze, skąd był wywiódł wielu Prażan, którzy “przyłączyli się do wiecu, zwanego „Taborem“ na wzgórzu „u Kriżkuw“ pod Jasznicami (o 4 godziny od Pragi). Bawił później na Nowem Mieście w Pradze. Po zwycięstwie Husytów nad wojskami Zygmunta pod górą Witkowo (dziś Żyżków pod Pragą) d. 13 lipca r. 1420 niewiasty taboryckie, namówione przez K-ę, kościół Kalikstyński św. Michała w Pradze z ławek ogołociły. Z jego także namowy spalili Taboryci klasztor zbrasławski wraz z ciałem króla Wacława. Powołany do Taboru, K. wielce był Żyżce w pracach dyplomatycznych użytecznym. Jadąc zaś w poselstwie z Taboru do Bichyni, stał się jeńcem ludzi pana Udalryka z Rosenberga, który kaznodzieję taboryckiego w Przybenicy do lochu wtrącić kazał. Ten atoli, gdy Żyżka zdobył Prachatice, postanowił oddać w ręce wodza taboryckiego i Przybenicę. W tym celu uwolnił się fortelem z więzienia, to i z innymi więźniami uczynił, a wyrżnąwszy ludzi, co baszty strzegli, następnie pojmał burmistrza, który wybłagał sobie darowanie życia pod warunkiem, że sam Żyżkę o-sobiście o wydarzeniu tem zawiadomi. Rychło burmistrz, uradowany, że z życiem uszedł, przywiódł Taborytów do Przybenicy, służąc im za przewodnika. Dysputował później K. z Kieli-chowcami w sprawie ornatów, a niemogąc ich przekonać, podburzył Taborytów, którzy, zebrawszy się w Sobiesławiu, uchwalili, że każdego kapłana, odprawiającego mszę w ornacie, nietylko szat liturgicznych pozbawią, ale i samego żywcem spalą. Usunął się K. do Żat-cu, gdzie urząd kaznodziei pełnił, a ponieważ nie chciał uznać kompaktatów bazylejskich (ob.), przeto cesarz Zygmunt zabronił mu przebywać tam, lecz mimo tego kaznodzieja nie opuszczał miasta. Po niejakim czasie nawiedzi! Tabor i tam dysputował z Eneaszem Sylwiuszem, który go nazwał:jj!„vetus diabolis mancipium“ (stary dyabła niewolnik). Po upadku Taboru (1450) więziony był w Pradze. Umarł około r. 1453 w Liticy. Źródła: Magister ₍Laurentius de Brzezina „de gestis et variis accidentibus regui Boemiae“ 1414—1422 („Fontes rerpm austriacarum“ II); „Chronicon veteris C( llegiati Pragensis“ 1419 — 1441; „Chronicon Procopii notarii Pragensis“ A-nonimus de origine Taboritarum“; „Stari lëto-pisové cesti od r. 1378 do 1427 ciii pokracovä-ni w kronikach Pfibika, Pulkavy a Benaśa z Ho-rovic“ (W Praze r. 1829); Tomek W. „Jan Żiźka“ (Praga 1879).

Koranda Wacław młodszy (* roku 1424 w Nowem Pilznie). W r. 1454 bakałarz, w r. 1458 mistrz nauk wyzwolonych, a r. 1460 dziekan wszechnicy w Pradze. W r. 1462 uczestniczył w poselstwie do Rzymu od króla czeskiego Jerzego Podjebradzkiego. Od r. 1478 był administratorem konsystorza kalikstyńskie-go. Polemizował z Braćmi czeskimi. Żył lat 95, umarł r. 1510. Zostawił prace: „Foselstvi kràle Jifiho“ (wyd. Patery w A. C. VIII, 321 i 364) i „Manualnik“ (wydanie Truhlarsa

J. F. G.

Korangi (C o r a n g i, C o r i n g a), miasto portowe w bryt.-indyjski ej prezydenturze Mad ruskiej, w okręgu Godawery, przy płn. czyli głów-nem uściu rz. Godawery do zatoki Bengalskiej, niegdyś osada holenderska i najznaczniejszy port z wysoko rozwiniętem budownictwem o-

obrotu x tegoż ciała, co wyraża się za pomocą zrównania M — Kr. Z równania tego wynika, że, gdy siła idzie przez oś obrotu x, to obrót nie następuje wcale, ponieważ w tym wypadku r = o, a więc i M=o. W tym razie ramię dźwigni schodzi się z kierunkiem siły i położenie takie, oznaczone na fig. 192 przez 2II, zowie się położeniem punktu martwego; punkty zaś 2 i II, w których promieniem koło, opisane promieniem r, przecina taki kierunek siły, nazywają się punktami martwe mi. W innych .jakichkolwiek położeniach jak: 3 III i 4 IV następuje obrót. Kon-strukcyjnem wykonaniem ramienia dźwigni jest korba, która umieszczoną bywa albo na końcu wału, albo między jego końcami, i odpowiednio do tego nazywa się K-ą czołową albo wałem wykorbionym. Jeżeli ręka ludzka wprawia K-ę w ruch obrotowy, to K-ie, aby ją można było dogodnie ująć ręką, należy nadać kształt odpowiedni jak to fig. 193 wskazuje. AF jest to wał, na którym osadzona jest K. Długości ramienia K-y FC dają 36 — 40 cm , a rękojeści CD około 30 cm., gdy jeden robotnik znajduje się przy K-e. jeśli zaś dwóch to CD=50 cm. W czasie obrotu K-y, aby ręce nie tarły się o rękojeść, wsuwają na nią tuleję drewnianą E, albo rurę żelazną. Jeżeli na końcu wału, który otrzymuje ruch obrotowy za pomocą K-y, znajduje się dostatecznie wielkie koło zamachowe (ob.), to, zamiast osadzania K-y, można rękojeść przymocować wprost do ramienia koła w odpowiedniej odległości od środka wału. K. służy Korazya, ob. Korozya.    niekiedy do wywołania ruchu, nie po kole,

krętowem, obecnie, wskutek przesunięcia delty 7ja pomocą siły K, i odległości prostopadłej r rz. Godawery, dostępny zaledwie dla małych (tj. ramienia dźwigni) kierunku siły od osi statków miejscowych; 6 000 m-ców, prawie wyłącznie Hindów.

Korańskie narzecze (Khora- Dialekt), czyli narzecze południowo-a fryka ńskie, którym mówi szczep Koraqua (lub Korana), posiada ogólne właściwości jęz. Hotentotów, a więc: mnóstwo spółgłosek, wiele samogłosek (szczególuie nosowych) widoczue właściwości aglutynacyjne i t. d. — Język Hotentotów nie jest zbliżony do pozostałych afrykańskich, nawet z sąsiednim buszinańskim nie posiada nic wspólnego, ani azjatyckich, ale jest zupełnie odrębny. —

Ob. Fr. Müller „Ethnographie“ (Wiedeń 1879) str. 114; John W. Apleyard „The Kafir language. King William’s town.“ 1850; 8, gdzie na str. 17 i nast. znajduje się gramatyka narzecza K-iego, napisana przez Wura.Mir-K-

Korassan, prowincya perska, ob. Chora-zan (Chorozan).

Korat, główne miasto prowincyi Siamskiej Nakhon Rasza Sema, 250 kim. na płn. wsch. od Bangkoku, nad rz. Takrong (dopływ rzeki Seinun, wlewający się do rz. Mekhong); miasto otoczone silnym murem, posiada rodzaj cytadeli; koło 10 000 m-ców (Laos, Birmanczyków, około tysiąca kupców chińskich, zamieszkujących osobną dzielnicę, ogrodzony silnemi palisadami). K. jest siedzibą gubernatora, którego władza rozciąga się na kilka prowincyj.

W okolicach K-u znajdują się obfite pokłady miedzi. Na rozległych polach, przylegających do miasta, uprawiana jest trzcina cukrowa. Hr-

Korazaim, miejscowość w Galilei, ob. Chora z i m.

Ur

Korba (w technice)—część machiny, po- , 1®CZ P° łuku, a wtedy nazywa się dźwignią, średnicząca w ruchu pomiędzy pojedyńczemi I czołowa, służąca do przyjęcia pewnej siły, jej częściami —a często używana do wywoła- Jak up- w machinie parowej, otrzymuje kształt

nia ruchu obrotowego, lub do zmiany ruchu obrotowego na prostolinijny, albo prostolinijnego na obrotowy. Obrót ciała A (fig. 192) około osi może nastąpić tylko wówczas, gdy na ciało-to 'działają dwie siły czyli dwusił, tj. moment obrotu M, którego wielkość -oznacza się

przedstawiony na fig. 194. K. taka składa się z drąga jednoramiennego CB z piastą EB u-mocowaną na wale A, z którym się razem obraca, koniec tego drąga zaopatrzony jest w czop D, osadzony równolegle do osi w tak zw. czop korbowy, za przewodnictwem któ-

fi

tglj

Ab

PF

A*

<Tè

xs

•KK

trh-

/

_E

|D

Fig. 192

Fgi. 193.

Fig. 194.

Korbacz. —

Ernest.

929

rego następuje przeniesienie siły. Wał taki nazywa się wałem korbowym, a drąg— ramieniem korby, K-y tego rodzaju mogą być, całe odkute z jednej sztuki albo też piasta EB i ramię EG są z żelaza lanego lub kutego, a w celu osadzenia czopa z żelaza kutego lub stali, koniec ramienia K-y bywa zaopatrzony w otwór stożkowaty. Przytwierdzenie czopa następuje za pomocą albo klina poprzecznego, albo śruby. Zamiast ramienia K-y używają także tarczy okrągłej, umocowanej środkowo na wale; na tarczy tej w pewnej odległości od środka wału osadza się czop korbowy. Ustrój taki znajduje między innemi zastosowanie przy kołach lokomotyw, gdzie czop korbowy, służący do przyjęcia siły napę-.dowej, osadzony jest na powiększonej piaście koła.

w K-ie odległość czopa od punktu obrotowego osi była zmienną, tj. aby raz była większą, a drugi raz mniejszą; w takim razie należy ramię K-y albo tarczę korbową zaopatrzyć w wycięcie w kierunku promienia i w niem umieścić suwak z czopem korbowym. Czop z suwakiem można w wycięciu dowolnie przestawiać i w odpowiedniem miejscu do ramienia K-y przymocować. Jeżeli długość ramienia K-y r jest bardzo małą, to w takim razie można wykonać K-ę bez osobnego ramienia. W tym wypadku na końcu wału korbowego AB fig. 195 wytacza się odśrodkowo czop c,

łych ruchów obrotowych na drążki lub t. p. ak np. na drążki suwakowe służące do roz-

l

---vil

pm

Fig. 196.

Czasem okoliczności wymagają, aby

c.

SB

rządu pary w machinach parowych itp. — K. zabezpieczona używana bywa szczególniej jako K. ręczna w tym celu, aby nie dopuścić do obracania się jej z powrotem, albo też, aby K-ę w razie potrzeby wyłączyć z działania. Do rozwiązania tego zadania służą najrozmaitsze u-rządzenia. Np., aby K. po przestaniu ruchu nie obracała się dalej, umieszcza się na jej piaście rodzaj zęba, przyciskanego za pomocą sprężyny do wału, w którym wyrobiono odpowiednie wyrżnięcie, skutkiem czego „wał, obracając się, zabiera za sobą ząb-—a jeżeli K-ę puści się/wolno, to wał obraca się sam, gdyż ząb wyjdzie po za wał.

Korbacz, Karbacz a nawet Kar w acz. „K. długi pręcik lukrecyi, jakim biją się w wielki poniedziałek“ („Pr. fil.“ V, 768), „bat z krótkim trzonem i zakręconym długim rzemieniem“. W Wiśle parobcy, przygotowawszy K-cze, tj. pręciki z „Słodkiego drzewa“ (lukrecyi), gonią za dziewkami, chcąc je ; uderzyć.    Kcd-

M. H.

■ ■tel

Mliii

là

Fig. 195

odśrodkowość A C — r przedstawia żądaną długość K-y r. Jeżeli teraz przy tym ustroju K-y chcemy z obu stron przedłużyć wał AB bez osłabienia jego grubości, w tym celu należy czop C odpowiednio powiększyć do C₁ Cu fig. 195; w ten sposób dochodzimy do konstruk-cyi koła mimośrodowego czyli tarczy inimo-środowej (ob. Excent ryk). K. przechodzi naówczas w tarczę okrągłą, której obwód objęty jest przez obręcz korbowodu. Tego rodzaju tarcze mimośrodowe można umieścić w do-wolnem miejscu na jakimkolwiek walcu. — K. przeciwbieżną jest K-a K fig. 196, na której czopie c osadzono ramię b z czopem o. Oś xx czopa o odległą jest od środka osi zz na wielkość e, skutkiem czego, przy obrocie K-y, czop o obraca się w kole o średnicy 2e. K. taka może więc służyć podobnie jak mirno-śród (ob. Excentryk) do przenoszenia ma-

Wielka Kacyki. Powtz. Ilustr. Zetz. 303b Tom XXXVIII.

Korbań, a 'także korba ńk a, korba, pudełko z kory, aldokładniej torebka kształtów stożkowatych, w którą zbierają jagody. Por. J. K a r ł o w i cz „Słownik gwar polskich“.

Korbelli (Corboli), herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem—trzy kruki czarne. Nad tarczą korona margrabio wska. Nadany wraz z tytułem margra-biowskim polskim przez króla Michała Wiśniowiec-

mm

Red

kiego . Janowi- Corboli de Brunozi z Urbino, szlachcicowi toskańskiemu, w roku 1673. — Źród|ła: Metryka koronna 209, f. 632; Crollalanza, Eiet-stap; Ostrowski.

Fig. 197. Korbeli!

(herb).

Korber Ernest, prezes gabinetu w Au-stryi 1900 — 1905, syn majora (* w r. 1849 w Trydencie). Ukończywszy wydział prawny, po krótkiej praktyce sądowej w r. 1874 wstąpił do ministeryum handlu, gdzie z biegiem lat został kierownikiem polityki handlowej. Następnie objął zarząd departamentu kolei państwowych w r, 1895, wreszcie w r, 1896, za

D.

gabinetu Badeniego, został mianowany szefem stanowisko K-a było już zachwiane. Bezowoc-sekcyi w ministeryum spraw wewnętrznych.

nośó obstrukcyi zmęczyła Czechów i w niemożności urzeczywistnienia swoich postulatów skierowali całą swą nienawiść ku K-owi i o-świadczyli gotowość zaprzestania obstrukcyi za cenę jego usunięcia. Sfery klerykalne i dworskie, którym się K. naraził swoją wolnomyślnością a zwłaszcza przestrzeganiem wolności prasy, intrygowały przeciwko niemu ustawicznie, utrudniając jego położenie. Udzielone rządowi przez komisyę budżetową votwn nieufności, które w innych warunkach nie miałoby następstw, pociągnęło za sobą upadek (29 grudnia 1904 r.) gabinetu opuszczonego przez wszystkie partye, a pożegnanego nie-łaskawie przez cesarza. Mimo ściśle konstytucyjnego programu K. był zmuszony nieraz posługiwać się § 14 i grozić partyom, ale bądź co bądź podczas pięciolecia jego urzędowania znikła z administracyi politycznej łamiąca ustawy samowola, zastąpiona przez ścisłe przestrzeganie ustaw. K. wprowadził w życie wolność zgromadzeń i prasy, nękanej poprzednio konfiskatami i będąc sam człowiekiem poważanej wiedzy fachowej i pracowitości, służył za wzór swym urzędnikom, których chciał skłonić do zerwania z szablonem. Brakło mu

W listopadzie r. 1897 wstąpił do pierwszego gabinetu Gautscha jako minister handlu, a w ministeryum Clary’ego otrzymał (1 października 1899) tekę ministra spraw wewnętrznych. Wreszcie po czternastodniowym gabinecie Witteka, który wobec obstrukcyi parlamentarnej podjął się był załatwić naglące sprawy państwowe drogą rozporządzeń tymczasowych (§ 14 austr. ust. zasadniczej), K. objął 18 stycznia 1900 r. ster rządów. K. posiadał imię obeznanego znakomicie z całą administracyą państwową urzędnika. Zamiast nieudatmych prób załatwiania sporów narodowościowych za pomocą rozporządzeń ministeryalnych, które wywoływały na przemian czeską, to niemiecką obstrukcyę i tamowały prawidłową działalność organizmu państwowego Austryi, postanowił K. stirać się o porozumienie bezpośrednie z powaśnionemi partyami. W sprawach narodowych wyznaczył rządowi tylko rolę wykonawcy uchwał zgodnie powziętych przez reprezentantów narodowości i zajął wyczekujące jedynie stanowisko, zwołując na początku swych rządów konferencyę czesko-niemiecką, która się pomyślnie zapowiadała, ale ostatecznie nie wydała rezultatów.

prawdziwej myśli politycznej, a zastępował ją równomierną wobec wszystkich partyj uprzej mością. Już po ustąpieniu K-a wyszły na jaw nieczyste jego sprawy: minister handlował tytułami, orderami, nawet parowstwem austryac-kiem.

Czesi żądali zadośćuczynienia wzamian za zniesienie rozporządzenia Badeniego w sprawie języka i rozpoczęli w parlamencie obstrukcyę.

H. L.

Korbinian św., biskup > fryzyngeńskijjw Ba-waryi (f 8 września r. 730) z pustelni, został powołany przez papieża do wypleniania resztek pogaństwa w Bawaryi i, przyjąwszy konsekra-cyę biskupią, założył katedrę we Fryzyndze.

Korbowa OŚ czyli wał wykorbiony. Jeżeli dwa wały blizko siebie leżące trzeba napędzać od jednego fźródła|siły, to należy na każdym końcu wału osadzić ramię K-y (fig. 198),

S. Fł.

Sesyę odroczono. W międzyczasie wypracowano projekt nowej ustawy językowej, rozgraniczającej okręgi sądowe, którą Niemcy gotowi byli uwzględnić, ale ze strony czeskiej powstała silna opozycya i po burzliwych posiedzeniach parlament zamknięto a następnie rozwiązano. Chociaż w nowym parlamencie wzrosły partye narodowo-radykalne, udało się jednak Kórberowi na czas pewien powściągnąć obstrukcyę i przywrócić parlamentowi bieg jako tako prawidłowy, co w warunkach ówczesnych było ogromnem powodzeniem rządu. Odkładając kwestye narodowościowe aż do chwili porozumienia się wzajemnego między partyami,

Fig. 198.

a między temi ramionami umieścić wspólny czop c, będzie to t. zw. wał wykorbiony. Znajduje on zastosowanie wówczas, gdy obrót osi ma się odbywać z obu strun od jednego miejsca zaczepienia siły. Wał taki bywa zwykle odkuty z jednej sztuki żelaza lub stali. Stosownie do rodzaju napędu otrzymują wały często jedno dwa, trzy lub więcej wykorbień, które nie leżą w tej samej płaszczyźnie, lecz są przestawiane jedno względem drugiego o 90°—120°

M. H.

K. powołał je do wspólnej pracy nad życiem gospodarczein kraju. Rząd obiecywał partyom wielkiej doniosłości prace: budowę kolei, kanałów wodnych, muzeum narodowe w Pradze itd. Pobudzona tern chęć do pracy trwała przez czas, jakiego trzeba było do przyjęcia darów, i K. podtrzymując czas pewien działalność parlamentu, musiał się w końcu uciec do § 14.

Położenie w parlamencie stawało się coraz trudniejszem. Czesi dopatrywali się w K-rze u-krytych sympatyj ku Niemcom, Niemcy zaś rozdzieleni na wiele drobnych partyj, z których każda miała własnego kandydata na ministra, pomódz mu skutecznie nie mogli i nie chcieli.

Odrzucenie na Węgrzech przyjętej przez parlament austryacki ustawy w sprawie rekruckiej spowodowało już w r. 1903 podanie się K-a do dymisyi, której cesarz nie przyjął. Lecz i 180°.

Korbowód drąg BC (fig. 199) łączący czop kor- stawionych względem siebie o 90°, pouieważ by B z czopem drugim C, na który działa pe- wówczas, w chwili, w której jedna K. znajdu-wne źródło siły. K. służy za pośrednik do za- je się w położeniu martwem, druga przybiera

Bil

J33

Fi&- 199.

C. Ch

\f p

odpowiada przesunięcie Cs C *    ,    CsC₄

C₄C₃

M. H.

M. H.

miany ruchu prostolinijnego, tam i napowrót idącego, na ruch obrotowy korby, lub też odwrotnie. Przeniesienie siły K. na czop korby następuje od organu siły, poruszającego się prostolinijnie po linii Cx C₃, np. tłoczyska machiny parowej za pośrednictwem K-u. Jeżeli czop korbowy ma się poruszać z jednostajną prędkością, to znaczy punkt B w równych czasach ma przebiegać jednakowe drogi: B₂=B, BB₄=B₄ B₃, to ruch organu siły nie może być równomierny, ponieważ

łukowi B₂B n    B B,

»    B4B3

Przy równomiernym ruchu od B₂ B, powtarza się przesuwanie w odwrotnym szeregu itd., tak, że podczas jednego obrotu korby otrzymuje organ ruchu w pierwszej i trzeciej ćwiartce koła prędkość przyśpieszoną, a w drugiej i czwartej opóźnioną. Jeżeli zaś organowi siły chcemy nadać prędkość jednostajną, tj. aby:

CsC=CsC₄=C₄C₃,

to natenczas zmieniają się w tym samym stosunku jak wyżej prędkości korby: B₂B, BB₄ itd. tj. stają się na przemian przyśpieszanemi i opó-źnianemi. Wielkość i kierunek siły przeniesionej od organu siły przez K-ód na korbę zależy od kąta ß, pod którym pochylony jest K-ód względem kierunku ruchu CC₃, organu siły. Im mniejszy jest kąt ß, tern bardziej K. zbliża się do siły P, tj. siły działającej w kierunku CC₃. Najmniejszy kąt osiąga się przy największej odległości £B₃ Cs. Im dłuższy jest K-ód, tem równomierniejsze bywa przeniesienie siły. Kąt ß wynosi 0°, gdy K-ód pozostaje równoległym we wszystkich położeniach do linii C. C₃ albo gdy jest nieskończenie długim. Zdarza się to wówczas, gdy dwie albo więcej korb o zupełnie równych promieniach połączono razem za pomocą drąga, w ten sposób, że przy obrocie jednej korby pozostałe się obracają. Są to tak zwane korby sprzężone. W punktach martwych, tj. w punktach zmiany kierunku, obrót korby staje się niemożliwym; aby jednak pomimo takiego położenia K-y, obrót mógł nastąpić, należy go przezwyciężyć za pomocą osobnych urządzeń, np. Kół zamachowych (ob.), albo zastosować system dwóch korb, prze -

położenie najkorzystniejsze do kierunku siły. W celu połączenia czopa korby z czopem, na który działa siła, końce K-ów B i C wytworzone są w kształcie łożysk zwanych głowami. Drąg łączący obie głowy, bywa z żelaza kutego lub stali, czasem, dla lekkości, z drzewa, np. przy tartakach, niekiedy z żelaza lanego; do małych K-ów używają rur gazowych. K-y z żelaza kutego otrzymują przekrój kołowy, czworokątny lub kształtu litery I, z żelaza zaś lanego mają zwykle przekrój krzyżowy. Ze względów wytrzymałości K-y w środku są grubsze i zwężają się ku obu * końcom. Długość K-du, mierzona od środka do środka czopa, powinna być możliwie wielką, aby otrzymać jak najkorzystniejsze przeniesienie siły, daje się ją przynajmniej 4—5 razy większą niż promień korby, a często 6—8 razy większą.

Korbowy nap§d służy przeważnie do zamiany ruchu obrotowego na prostolinijny, tam i na powrót biegnący, lub też odwrotnie. Zasadniczy kształt takiego napędu przedstawiają cztery równoległe czopy, połączone przegubowo za pomocą czterech drągów, z których jeden umocowany jest stale (ob. Kinematyka fig. 93). Jeżeli w tym napędzie długość jednego ramienia korby będzie powiększana aż do nieskończoności, to łuk koła, po którym punkt końcowy drąga waha przejdzie w linię prostą, i stąd otrzymamy zwyczajny napęd korbowy powszechnie zastosowywany (fig. 199). Z powyższego napędu korbowego można trzy inne mechanizmy ruchu wyprowadzić, zależnie od tego, którą z trzech części poruszających się, tj. czy korbę AB, czy korbowód BC, czy też krzyżu-lec C będziemy stale umocowywali, a pozostałe poruszali —przyczem oczywiście obowiązuje założenie, że rama AD z ptowadnikiem ff może być ruchomą. A więc korba AB może być w spoczynku, a płyta podstawowa wraz z kor-bowodem w czopie B obracać się około osi A. Albo też korba AB może się obracać, a krzy-żulec prowadzić się w korbowodzie jak w ramie—w takim razie ykrzyżulec j ten otrzymuje ruch wahadłowy około punktu C.

Korbut Gab]rjel (właściwe nazwisko Ka-raffa-Korbut), filolog, badacz języka i literatury polskiej (* 1867 r. 25 marca w Petersbur-

A. A. K.

L. K-

Red.

gu, z ojca Józefa, prawnika, i matki Amelji z Hulanickich; kształcił się w gimnazjum niemieckim św. Anny w Petersburgu, następnie w uniwersytecie dorpackim na wydziale filologicznym i studjował językoznawstwo pod kierunkiem prof. Baudouina de Courtenay; uniwersytet ukończył w r. 1890 ze stopniem kandydata. Od r. 1895 zamieszkał w Warszawie, gdzie obok zajęć pedagogicznych pracuje w dziedzinie języka polskiego i literatury polskiej. W latach 1902 — 1904 pracował naukowo w Paryżu. W Warszawie był stałym współpracownikiem „Głosu“ za redakcji Z. Wasilewskiego (w 1895 —1899). Nadto prace i artykuły naukowo-literackie i recenzje pomieszczał: w „Ateneum“ (do r. 1901), w „Prawdzie“, w „Pracach filologicznych“, w „Pamiętniku towarzystwa literackiego im. Adama Mickiewicza“, „Kurjerze Warsz.“, w „Album biograficznym zasłużonych Polaków i Polek w XIX w.“, w „Encyklopedji wychów.“, w „W. Enc. ilustr.“, „Pamiętniku literackim“ i w miesięczniku „Książka“. Był także współpracownikiem „Słownika jęz. polskiego“ (warszawskiego), do którego m. i. opracował część litery K. i przygotował do druku tom I-szy wydania 3-go „Słownika łacińsko-polskiego“ Bobrowskiego (1905). Prace K-a charakteryzuje samodzielny sąd krytyczny autora i dokładna znajomość przedmiotu. Pisał m. i. o gramatykach jęz. polskiego naukowych (w „Głosie“), o Słowackim (t-że), o sfałszowanym tekście „Pana Tadeusza“ (zawartym w wydaniu warszawskim 1878 r.), o Mickiewiczu jako leksykografie („Prace filol.“ V, 635), o Lindym („Encykl. wych.“ i „Album biogr.“), o Mich. Wiszniewskim (w „Prawdzie“ i osobno p. n. „M. Wiszniewski i puścizna po nim“ 1901), o Kopczyńskim („W. Encykl. il.“), o Al. Ty-szyńskim, o Satyrach Gorczyczewskiego („Pogromca obskurantów“ w „Pam. liter.“). Osobno, jako odbitkę z „Prac filol.“ wydał obszerną rozprawę p. n. „Wyrazy niemieckie w języku polskim pod względem językowym i cywilizacyjnym“ (Warsz. 1893, 216 str.; w niemieckim opracowaniu odznaczona złotym medalem w uniwers. dorpackim). Rozprawa ta jest pierwszą pracą naukową o tym przedmiocie w naszej literaturze: wzbogaca ona wiedzę językoznawczą i rzuca pożądane światło na róż-nostronne od najdawniejszych czasów stosunki Polaków z Niemcami. Obecnie K. pracuje nad podręcznikiem informacyjnym dla wykładających historję literatury polskiej i nad rozprawą o języku Słowackiego.

Korcbog, Korczbok, herb, ob. Kórz bok.

Korciany, miasteczko prywatne w pow. Telszewskim, gub. Kowieńskiej, w uroczem położeniu, w dolinie Minii, przy uściu Alanty do Minii, w odległości 50 wiorst od Telsz. Kościół parafialny Zwiastowania P. M., drewniany, erygowany w r. 1634 przez Mikołaja Sapiehę, po-

gorzał w r. 1873. Istnieje filia parafialna w Budrach. Dolina Minii jest otoczona dość znaczne-mi wyniosłościami, a w pobliżu K-an istnieje parę grodzisk (pilkalni)—na lewym brzegu rzeki. Jedno z nich, widoczne zdaleka, ma długości 50 metr., szerokości około 20, obwód wzdłuż górnej krawędzi około 225 kroków, drugie nad rz. Alantą. Nadto przy drodze idącej od K-an w górę, u wyjścia z doliny znajduje się Luk-sztes kalnas, kształtów trójkątnych piramida, także wchodząca w skład dawnej organi-zacyi obronnej. Lud zachował pamięć o Szwedach (jedno z grodzisk zowie się Szwedzką górą) i opowiada o wielkiej bitwie pomiędzy Szwedami i Rossyanami (?) w dolinie, a Żmu-dzini mieli przypatrywać się z gór potyczce i mówili do siebie kare-tenaj (tam bitwa)— słoworód ludowy dorobił to podanie w celu wyjaśnienia nazwy miasteczka.

Korcówka, w dużem kole wodnem u młyna pojedyńcze skrzydła, nabierające wodę. Zbiór deseczek poprzecznych, tworzących komórki koła wodnego, zowie się także Korczyną. Korcyra, ob. Korfu.

Korczak I (Wręby, Psienniki), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy srebrne belki (bierzwiona) poprzeczne i równoległe, ku dołowi stopniowo krótsze jedna od drugiej. Nad hełmem w koronie szlacheckiej w czarze złotej pół psa-wyżła w prawo. Tak herb ten o-pisuje już Długosz, dodając, że nadany został Dymitrowi z Bożegodaru, poskarbiemu Królestwa Polskiego, przez Ludwika węgierskiego, który, nie mogąc patrzeć na używany przez tegoż Dymitra herb, wyobrażający na tarczy psa, siedzącego w czaszy, zastąpił go innym w ten sposób, że psa z czaszą przeniósł do klejnotu, a na tarczy położył trzy belki i że nazwa jego powstała od korczyka, w którym siedzi nad hełmem poł psa. Naturalnie, całe to .opowiadanie Długoszjwe należy uznać za bajkę, zwłaszcza, że istnieją obecnie fakty wystarczające, aby przedstawić całą kwestyę w świetle wła-ściwem. W rzeczywistości rzecz się miała tak, że król Ludwik, pragnąc w nagrodę zasług Dymitra z Bożegodaru herb jego udostojnić, dodał mu do niego trzy bierzwiona herbu królestwa węgierskiego. Bierzwiona te z początku znajdowały się w tarczy razem z dawniejszym herbem Dymitra (psem w czaszy), jak tego dowodzi niezbicie płyta grobowca Uryela Górki, biskupa poznańskiego, z roku 1498, na której wyobrażony jest herb K. w ten sposób, że dolną połowę tarczy wypełniają trzy bierzwiona, na najwyższem zaś z nich, już w górnej połowie tarczy umieszczony jest osobno półpies, a za nim osobno pusta czasza. Z powyższego widać, że Ludwik węgierski w przeniesieniu psa z tarczy na hełm żadnego nie brał udziału, a stało się to w czasach znacznie późniejszych. Że obecna forma K-a jest tylko udostojnieniem dawnego herbu Dymitra z Bo-

mê

TES

'Tïïir

Fig. 200. Korczak I (herb).

Bierżawskich, Bilińskich, Blizińskich,

godaru, świadczą o tern same bierzwiona, nadane w formie nadwerężonej. Nadwerężenie to polega za tern, że w herbie węgierskim bierzwion jest cztery i biegną one przez całą szerokość tarczy od krawędzi do krawędzi, gdy tymczasem w K-u istnieje ich tylko trzy i do tego po obu bokach są obcięte, tak, że formują jakby wręby. Co się tyczy wreszcie nazwy herbu K., wyprowadzonej przez Długosza od wyrazu „korczyk“, tj. owej czaszy, w której siedzi półpsa w klejnocie, to, jak się zdaje, i tu znakomity nasz kronikarz jest w błędzie. Podług d-ra Piekosińskiego wyraz K. jest dimi-nutivum, pochodzące od imienia własnego Korcza, prawdopodobnie praojca całego rodu. Że zaś imię Korczy u prastarego rycerstwa polskiego było w użyciu, dowodzi gród Korczyn, który również od jakiegoś Korczy, być może nawet protoplasty omawianego rodu, nazwisko swe bierze.—Fakt udostojnienia herbu D>mitra z Bożegodaru przez dodanie bierzwion węgierskich rychło poszedł w zapomnienie. Widzieliśmy to u Długosza, widzimy i w zapiskach sądowych średniowiecznych. Niektóre z nich biorą bierzwiona rzeczone za wręby i herb, a nawet ród, zwą „Wręby“ i „Wrębowie“. Inne uważają te bierzwiona za trzy rzeki (zapiska z r. 1598). Jedna wreszcie z zapisek (1512) zowie herb K. „Psienni-karni“, przydając (jak to proklamacya sama, pokrewna z przedmiotem dawnego herbu (psem w czaszy wskazuje) więcej znaczenia klejnotowi herbu w formie nowej, niż udostojnieniu królewskiemu. K-em pieczętowały się lub pieczętują rodziny: Balewiczów, Bałaba-nów, Bannyńskich (zgaśli), Baratyńskich, Bar-sowskich, Barzich (zgaśli), Batkiewiczów, Bat-kowskich, Baturzyckich, Bedlewiczów z odm., Be-dlewskich, Bieniewskich, Biernackich, Biernaw-skich,

Bliźnieńskich, Bohdanowiczów, Borodzińskich, Borszowskich, Bortkiewiczów, Bortnickich, hr. Branickich (hr. rossyjscy 1839 r.), Bronowickich, Bucewiczów, Bybelskich (zgaśli), Chań-kowskich, Chańskich, Chęcińskich, Chłopickich, Chodorowskich, Chodorskich, Chodorzyńskich, Choińskich, Myszków - Chołoniewskich (hrab. austr. 1798 r.), Choteckich, Chrysieńskich, Chry-szewskich, Chulawskich, Chyczewskich, Chy-szewskich, Czar akowskich, Czarowskich, Cza-ryskich, Czaszów, Czaszkowskich, Czerniejew-skich, Dąbkowskich, Dąbrowskich, Daieszyń-skich, Derbutów, Derewińskich, Dermontów-

Silnickich, Derszniaków, Deubellów z odm., Dobraczewskich, Dobraczyńskich, Dolińskich, Drelingów „z Korgi“, Drochowskich, hr. Dro-hojowskich (hr. austr. 1783 r.), Drożowskich, Dryniewiczów, Drzemlików, Drzewińskieh, Dub-nickich, Dusieńskich, Essmanów, Komarów -Gackich, Gajewskich, Glińskich, Gluzińskich, Gorajewskich, Gorajskich „z Goraja i Bożego-daru“, Góralskich, Gruszkowskich, Grządziel-skieh, Gwoździeckich, Hałuszyńskich, Hańskich, Hlińczów, Hnilickich, Hołodyńskich, Horaimów, Horbanowskich, Zaranków - Horbowskich, Hor-nowskich z odm., Horodeńskich, Horodyńskich, Hoszewskich, Hreczynów, Hruszwickich, Hubickich, Hubińskich, Hynków, Iliniczów v. Illi-niczów (f 1569 r.), Illukiewiczów, Iwoniów, Iwońskich, Jarkowskich, Jarmolińskich, Jaroszyńskich z odm., Jaskółowskich, Jenkiewi-czów, Jesmanów - Synkowskich , Jewłaszków, Jewłaszkowiczów, Kadłubiskich, KarafFa- Korbutów, Kazimirskich, Klimkowskich, Komarów, hr. Komorowskich (hr. austr. 1793 r.) „z Orawy i Liptowy“, Konaszewskich, Koprowskich, Korczakowskich, Korczmińskich, Korytyńskich z odm., Kostków v. Kostiuków, Kozieradzkich, Krasnopolskich z odm. (nobil. 1768 r.), Kręży-łowskich, Krukiewnickich, Krupskich, Krze-czowskich, Kundzinowiczów, Latyczyńskich, Leszczyńskich, Lipskich, Łahodo wskich, Ła-niewskich z odm., Ławrynowiczów, Łojowiczów, Łuszczewskich, Łuszkowskich, Łuszczkowskich, Łuszczyńskich, Malczyckich, Manuwirów, Mele-chowiczów, Meleszkiewiczów, Michalewskich , Michalskich (rodzina neoficka nob. 1784 r.), Mieleszków, Mieleszków-Maliszkiewiczów z odm. (podobno uzyskali w ostatnich czasach zatwierdzenie tytułu książęcego w Cesarstwie Rossyj-skiem), Piroszków-Mikołajewiczów, Mleczków, Mogilnickich, Morochowskich z odm., Myszczy-ców, Myszków-Warkowskich, Newelskich z odm., Niwickich, Orczysławskich, Orlików (rodź. kozacka, nob. w XVII w.), Osławskich (nobil, 1808 r.), Ostrowskich, Pawłowiczów, Pełczyc-kich, Piśnickich, Płoskońskich, Bożydarów-Pod-horodeńskich , Porwińskich , Porwanieckich , Próchnickich v. Pruchnickich, Rocimurskich, Rymkiewiczów, Rynków, Rynkowskich, Ryńskich, Sadłochów, Saładykowskich, Salomoń-skich, Sampławskich, Saporowskich, Serebry-skich, Sielickich, Korowajów-Sieleckich z odm., Siennowskich, Siwińskich, Skabłońskich, Sko-rutów, Sledziewskich, Sliźniów, Śmietanków, Smykowskich, Sołtanów, Sosnowskich, Sowów, Sozańskich, Stawskich, Steckowiczów, Straży-ęów, Strusiów, ^ Sutkowskich, f Swaryczewskich, Świdłowskich, Świeżyńskich, Świniuskich, Syn-hajewskich , Synkowskich , Szakłakowskich , Szczasków (zgaśli), Szeptyckich (zgaśli), Sze-rebińskich, Szołomskich, Szumbarskich, Tąkie-lów v. Tonkielów, Toinanowskich, Tońkowskich, Tomanowickich, Troszków, Truchnowskich, Turów, Umiastowskich, Warkowskich, Wasiczyń-

Borkowski,

n.

w polu czerwonem trzy srebrne belki poprzeczne i równoległe, ku dołowi stopniowo zmniejszające się. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Korczak I

01

TU

IG

Fig 201. Korczak II Swidłów, fherb).

n.

ii

(herb\

oraz

R.

obcych“.

skich (zgaśli), Wasilkowskich, Wasiutyńskich, Waszczyńskich, Wereszczyńskich, Wesołowskich, Wesselów, Wierzchowskich, Witaliszowskich, Wojnałowiczów, Wołków-Łaniewskich, Wołodyjowskich (zgaśli), Worotyńskich, Żabickich, Za-horowskich. Zajęcznickicb, Zajęczyńskich, Za-ranków, Zarańskich, Zaszkowskich, Zborowskich, Żegastów, Ziółkowskich, Żółkowskich i Żóra-wińskich.—Źródła: Długosz; Kojałowicz; Nie-siecki; Kuropatnicki; Małachowski; Wawrzycki, Wielądko; Stupnicki; Czarnecki;

Zernicki; Boniecki; Piekosiński; Uruski; Ula-nowski; Żychlinski.

Korczak II, herb polski. Na tarczy

%ts

(ob.), powstała w końcu XVI wieku, a używana przez rody: Czupów

v. Czuprów (zgaśli), Czu-ryłów (zgaśli), Daleszyń-skich, Jeleńskich, Kotowiczów, Łaniewskich, Ła-doinickich, Siladkowskich, Szumłańskich i Ulczyckich. — Źródła:

Niesiecki; Borkowski; Polaczek.

Korczak III, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pod dwoma jelcami ukośnie skrzy-żowanemi trzy srebrne wręby, ku dołowi stopniowo zmniejszające się. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Korczak I (ob.), powstała w końcu XVI wieku przez połączenie z herbem Łopot (ob.), a używana przez rodziny: Łopotów (jedną gałąź) , Siliczów i Wyty-zów . — Źródła: Ko -Fig. 202. Korczak 111 jałowicz; Niesiecki; 0-strowski; Borkowski. D-

Korczak, pseudonim Aleksandra Piotra W e-reszczy ńskiego.

Korczak Józef pseudonim Wacława Łuszczewski ego.

Korczak Janusz, powieścio-pisarz (* 1878 w Warszawie). Ukończył gimnazyum w Warszawie, poczem wstąpił na wydział medyczny w temże mieście. Wydał „Dzieci ulicy“ (powieść 1899) i „Koszałki—opałki“ (1904),

„Dziecko salonu“ („Głos“ 1904). Pisuje w „Kol cach“ pod pseudonimem Hen. Ryk.

Korczak, naczynie do wody, a także młyn o kole z wiaderkami, które noszą nazwy Kor-cówek (ob.). U Słowaków krcah, krcak= dzban, czes. k o r c ak=wiadro, ukr. korcza-w a=dzban, k or c z ak=młyn, węg. korso = dzban (stąd serbskie i ukr. korszow). Można-by wyraz ten wywodzić od kory, jako naczynie z kory, tak samo jak korzec i koryto; Miklo-sich zbliża wyraz z karczmą, inni ze skandyn. k r u k k o garnek i szwedz. kruka dzban (niem. Krug).—Vox. J. Karłowicz „Słownik wyr.

Red.

Korczaki. Według St. Ra muł t a „Słownik języka pomorskiego“ str. 76, K-ami, a właściwie Koerczakami nazywają na Kuszubach mieszkańców południowo-zachodniej części pow. Kościerzyńskiego. Nazwa ta dotyczy zwłaszcza drobnej szlachty, osiadłej w tym powiecie. P o-błocki („Słownik kaszubski“, 86) także podaje, iż nazwa K. jest przezwiskiem ubogiego szlachcica na Kaszubszczyźnie, a to dlatego jakoby chodził w drewnianych chodakach, k o r-kach. Korką, a także koreczką, nazywa się u Kaszubów chodak drewniany z lekkiego gatunku drzewa, jak sosnowe, osinowe, topolowe z wierzchem skórzanym. W ten sposób nazwa K-ów należy do tej samej kategoryi nazw jak Kurpie, Kierpciarze (od obuwia), a w dalszym ciągu Kaszuby (od Kapoty).

Korozowa—miasto powiatowe w gub. Twer-skiej, nad Wołgą o 40 wiorst od stacyi Zawi-dowskiej (kolei Mikołajewskiej); (w r. 1897) 2 500 m-ców* 3 cerkwie, 2-klasowa szkoła miejska, szkółka początkowa, biblioteka, telegraf i huta szklana (około 100 rob.). Założona w r. 1781, K. powiatowem miastem została dopiero w roku 1803.—K-ski powiat zajmuje płd.-wschodnią część gub. Twerskiej, 3 866 w. kw. powierzchni formacyi osadowej. Dobre ziemie stanowią ²/₃ powiatu; piaski wzdłuż Wołgi i Niedźwiedzicy. Powiat obfituje w wodę. Przerzyna go Wołga z dopływami Dubną i Siestrą z prawej, Sożą i Niedźwiedzicą z lewej strony. Jezior sporo, najwięcej w zachodniej części powiatu. Miejscami znaczne błota (40 w.X25 w.) tworzące już-to bogate torfowiska, już-to nieprzebyte topiele, rzadkim laskiem pokryte. Według spisu w r. 1897 pcwiat zamieszkiwało 117 752 głów ludności, czyli 30,5 mieszkańców na 1 w. kw. Ludność składa się z Wielkorusów i Korełów; pierwsi tworzą znaczną większość; drudzy są zruszczeni i zamieszkują jedynie w płn.-zachodniej części, powiatu (jądro ich stanowi wieś Wjednowo). Śród Wielkorusów poważają „bezpopowcy“. Ziemi użytkowej 360 644 dz. (pod rolą jest 75 850 dz., ląk 133 854, lasów 106 447, wygony zajmują 40 789 dz.).    93 % roli posiadają włościanie. Rodzi się

żyto, owies, jęczmień, kartofle i len. Panuje trzypolówka. Lasy należą przeważnie do szlachty

E. Chw.

A. B.

Æ0

•m

m?

D.

i rządu. Rolnictwo nie wyżywia ludności; około 12 000 osób rokrocznie musi szukać zarobków poza obrębem powiatu. Przemysł domowy, zwłaszcza szewctwo, rozwinięty: szewców około 9 000 mieszka w samym powiecie, ognisko ich —wieś Kimwry. Fabryk 91 z 2 326 robotnikami i 1301868 rub. produkcyi rocznej. Przemysł mleczny zogniskował się na zachodzie powiatu (wieś Jedinomowo ze szkołą mleczarską). !Handel dość ożywiony. Bazary w Kimwrach i Korczewie. We wsi Dmitrjewsko-je rozwinięta hodowla koni (właściciel Azan-czewskij-Azanczejew).

Korczewski W i t, pisarz polski XVI wieku,, bliżej nie znany, choć wcale zdolny i ciekawy. Chcąc przeciwdziałać nowinkom królewieckim, owym dyalogom Reja i innych, szerzonym przez Seklucyana, a napastującym ostro praktyki i dogmaty katolickie, chwycił za tę samą broń i w dwu dyalogach polskich starał się obronić z Pisma św. i ojców kościoła raz postu, popiel-ca, święcenia wody, palenia świec, dzwonienia umarłym, czyśćca; drugi raz dziesięciny i klątwy; oba dyalogi w formie dramatycznej, jakby je do słuchania przeznaczał, wydał w Krakowie r. 1553 („Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane, rytmy ośmiorzecznymi złożone“ itd.); z unikatu przedrukował je J. Karłowicz w „Bibl. Pis. Polskich“, J\s 2 (Kraków r.

1889). Po łacinie rozmawiają osoby uczone, pleban—„fararz“, klecha, żak królewiecki i student lipski; po polsku „szprachają“ ojciec-kmio-tek i pan i baba-czarownica. Wszystkie zarzuty uchyla i wątpliwości rozwiązuje ks. pleban; zbyt łatwo przekonani ustępują mu placu przeciwnicy. Są ostre wycieczki przeciw Lutrowi i Niemcom, ale całość jeszcze stosunkowo łagodna, jeszcze tuszy sobie dobrze ks. pleban, że nie rzuci Polska trybu ojców i nie postrada błogosławieństwa Bożego. Rzecz wcale dowcipna, obyczaje ówczesne (naiwność np. czarownicy-baby) i język i myśli wcale dobrze wyraża. Wpływu Rejowego (w formie) nie można zaprzeczyć, ale nauką, łaciną ksiądz-autor bardzo nad nim góruje.

Korczyk, herb polski z nadania. Na tarczy w polu zielonem pod barkiem złotego półksiężyca—dwie poprzeczne belki srebrne równoległe : wyższa krótsza, niższa dłuższa. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra pawie . Nadany Kacprowi Korytyńskiemu wraz z nobilitacyą przez Stani-

.........    sława Augusta, króla

polskiego, ₍ w 1775-ym roku. — Źródła: „ Vo-HÜUlf lumina legum“ VIII, str. 679; Ostrowski.

Fig. 203 Korczyk (herb).

Korczyn Stary (w dok. Korczin), wieś w gub. Radomskiej pow. Pińczowskim, nad rz. Nidą, położona naprzeciw NowegoMiasta K-a (ob.). Parafialny kościół murowany, szkoła gminna, dom schronienia dla starców. W tutejszym grodzie (czy też dworze) książęcym Grzymisława, żona Leszka Białego, powiła w r. 1221 syna, Bolesława (Wstydliwego). Kościół parafialny fundował jakoby Kazimierz Sprawiedliwy (Długosz wspomina o K-e jako o wsi królewskiej, posiadającej kość. św. Mikołaja, fundacyi Kazimierza II). — „Słów. Geogr.“. ł,r-Korczyn, Nowy K,, Nowe miasto K. (w dokum. Nova cioitas), osada (dawniej m-stq), gub. Kielecka, pow. Stopnicki, położona w klinie między Wisłą a uchodzącą do niej Nidą, połączona drogami biterni ze Stopnicą, Buskiem i Opatów jm, 17 w. od Stopnicy. Szkoła rzemieślniczo-niedzielna, dom schronienia dla starców i kalek, dwa kościoły katol., stacya pocztowa; ożywiony handel zbożem; około 5 000 m-ców. —Początek swój zawdzięcza K. prawdopodobnie grodowi, czy może tylko dworowi, książęcemu (przy nim wznosił się kościół pod wezw. św. Mikołaja), który istniał od dawna w Starym K-ie (ob.), położonym na przeciwległym brzegu Nidy. Miastem na prawie niemieckiem został K. w w. XIII (zapewne za Bolesława Wstydliwego). O prawach miejskich K-a istnieje wzmianka w dokum. z r. 1264: jure theutonico, quo cives de Korczyn utun-tur. Prawa i przywileje, nadane K-owi, służyły za wzór przy zakładaniu nowych osad, które często otrzymywały prawo Korczyńskie (Corcinense). Leszek, ks. krakowski i sieradzki, zastawia K. biskupowi krak. Pawłowi za 3 000 grzywien dla wynagrodzenia szkód, zrządzonych w dobrach biskupich. Podobnie jak Koło w Wielkopolsce tak K. w Małopolsce stał się ulubionem miejscem zjazdów. Po pogorzeli w r. 1300 tutejszego zamku drewnianego Kazimierz W. wzniósł nowy z muru i zabezpieczył go przez utworzenie sztucznego jeziora (Czartorya) za pomocą przekopanego od Wisły kanału. — Tenże król uporządkował miasto i przyozdobił je murowanemi budynkami. W r. 1383 bawił w K-ie przez czas dłuższy Ziemowit, ks. mazowiecki, oczekując powrotu Jadwigi. Od czasów Jagiełły poczęły się odbywać w K-ie coraz częściej zjazdy panów i szlachty. W r. 1438 walny zjazd w sprawie przyjęcia przez królewicza Kazimierza korony czeskiej. W r. 1461 król w otoczeniu swej rady przyjmuje poselstwa: od Jerzego Podiebrada, hana tatarskiego i margrabiego brandenburskiego. W r. 1465 zjazd panów małopolskich i delegatów wielkopolskich w sprawie obmyślania środków na prowadzenie wojny z Krzyżakami; uchwalono t. zw. Statut N.-Korczyński (ob.). W r. 1470 król przyjmuje legata papieskiego i Rafała Leszczyńskiego, przybyłego z misyą od cesarza Fryderyka III. W r. 1479 mistrz krzy-

XV i XVI. Przy kość. parafialnym istniał szpital {ho spił ale infirmo-rum)—„ Słów. Geogr.“.

Korczyn, schronisko lecznicze podgórskie, wieś. w pow. Stryjskim, 32 kil. na płd.-zach. od Stryja, 7 kil. na płn. od sądu powiat, i urzędu poczt, w Skolem. Na płn.-zach. leży Kru-szelnica, na płn.-wsch. Synowódzko wyżnę, na płd.-wsch. Synowódzko wyżnę i Skole, na płd.-zach. Korostów. Wieś zajmuje zachodni kąt

żacki składa tu przysięgę. Po wielkim pożarze w r. 1474 K. został uwolniony od wszelkich czynszów, robocizn i danin na lat 12. Zygmunt August przywilejem z r. 1566 dozwala wybudować w K-ie nowy ratusz i zastrzega, aby w mieście nie było więcej domów żydowskich nad jeden. Za tegoż króla była tutaj dość znaczna fabryka broni (-uncatae bombardae [rusznice] kosztowały zł. 3, a simplices zł. 1 gr. 20). Batoiy w r. 1578 zezwala na rozprowadzanie po mieście wody rurami i pobieranie przez magistrat pewnej opłaty od użytkowników, przeznaczonej na utrzymanie urządzeń wodociągowych w dobrym stanie. W r. 1589 mieszczanin korczyński puszkarz Kraska uzyskał przywilej na wyrabianie prochu pod warunkiem oddawania do zamku 2 kamieni prochu bezpłatnie i dostarczania w razie potrzeby po gr. 20 za kamień. Wedle tradycyi posiadał K. w końcu XVI w. 700 kamienic i 30 000 mk. W r.

1564 było tam 19 warzelni piwa (oczywiście, niewielkich rozmiarów). Z chwilą przeniesienia stolicy do Warszawy i utracenia przez panów małopolskich roli politycznej poczyna chylić się ku upadkowi i K. Jeszcze w r. 1606 odbywa się tu zjazd szlachty, zwołany przez Zebrzydowskiego.—Pożar w r. 1607 niszczy miasto do szczętu. W czasie wojen szwedzkich w lat. 1657 i 1702 K. ulega dwukrotnemu rabunkowi i spustoszeniu; zostały wtedy zniszczone archiwa grodzkie i miejskie. Morowe powietrze w lat. 1701 i 1707 zadało K-wi cios ostateczny. Przywileje Augusta III z r. 1748 i Stan. Augusta z r. 1773 nie zdołały podźwignąć miasta, tem bardziej, że, wskutek podziału kraju, przeprowadzono tuż za miastem granicę, która zatamowała stosunki handlowe z okolicą. W ubiegłem stuleciu K. nawiedziły trzy wielkie pożary: w 1811,    1855 i 1857; prócz tego, aż

do r. 1848, miasto ulegało częstym wylewom Wisły i Nidy. Na terytoryum miejskiem znajduje się zdrój, odkryty jakoby przez św. Ku-negundę, któremu lud przypisuje cudowną władzę leczenia chorób. —Oba kościoły tutejsze są dawnych fundacyj. Kość. po-Franciszkański, założony przez Bolesława Wstydliwego i żonę jego Kunegundę, został rozszerzony i hojnie uposażony przez Kazimierza W. w r. 1346. Kościół parafialny, fundowany z drzewa przez tegoż króla, odbudowany z muru w r. 1608—48, posiada kilka zabytków, jak: posąg drewniany św. Wojciecha z w. XIV, oraz w skarbcu srebra kościelne z w.

Hr.

doliny synowódzkiej, właśnie w tern miejscu, gdzie ta dolina łączy się z małą doliną Kru-szelnicką. Od płd. i płd.-zach. okalają ją dwie gełęzie Beskidu, od strony płn. zaś otacza trzecie pasmo górskie całą dolinę prawie półkolem. Przez płn. część obszaru płynie Stryj. Owe trzy gałęzie górskie, okalające dolinę, noszą rozmaite nazwy w rozmaitych swych częściach. Stoki gór są ku wierzchołkom lesiste (buczyna, jodła), w niższych częściach ubogie w drzewo; stopy gór są bezdrzewne lub miejscami pokryte leszczyną. Na granicy płn.-zach. wznosi się Dział (905 m.), Szpyn (689 m.) a na płd.-wsch. od niego Magura. W Korczynie przyjmuje Stryj kilka małych potoków z lew. brz., a od prawego brz. zasila go, prócz kilku mniejszych, jeden znaczniejszy potok, t. zw. Ryczka (Rzeczka) czyli Korczynka. Ryczka dzieli wieś na dwie nierówne połowy: na K. rustykalny po praw. i K. szlachecki po lew. brzegu rzeki. Gleba na górach żwirowata, nieurodzajna, wydaje tylko lichy owies i trawę; w dolinie synowódzkiej piaszczysta, miejscami glinkowata i namulista, wcale urodzajna, Według spisu z r. 1880 było: w K. rustykalnym 759 mk. w gminie, a 73 na obszarze dwors., a w K. szlacheckim 358 ink., razem przeto 1 190 mk. (około 30 wyzn. mojżesz., 60 obrz. rzym.-kat., reszta obrz. gr.-kat.). Mieszkańcy K-a szlacheckiego są dumni ze swego szlacheckiego pochodzenia i nie lubią wchodzić z „chłopami“ w związki małżeńskie. Szlachta tutejsza należy do sześciu linij szlacheckich, a mianowicie do trzech linij Korczyńskich (z przydomkami Jackowicze, Łopotycze i Seńkowicze), do linii Podhorodeckich (przybyłych tu z sąsiednich Podhorodec), Winnickich i Kruszelnickich (z Kruszeluicy). Ubiór mieszkańców górski. Chłopi noszą jako wierzchnie suknie sieraki o dwóch fałdach, szlachta—kapoty. Pod względem oświaty i zwyczajów nie ma różnicy między szlachtą a „chłopami“. Ludność trudni się głównie rolnictwem i ho-wem bydła, a poniekąd także spławem drzewa. Par. rzym.-kat. w Skolem, gr.-kat. w miejscu, należy do dekanatu w Skolem, a archidyeeezyi lwowskiej. We wsi jest cerkiew drewniana p. w. św. Koźmy i Damiana, z jedną kopułą w środku, zbudowana w r. 1824. Są tu także dwie kaplice: jedna, zbudowana z drzewa miękkiego, ze starej cerkwi, służyła za cerkiew do r. 1824; druga, murowana, postawiona w roku 1862. We wsi jest szkoła etatowa jednoklasowa, istniejąca od r. 1853, tartak wodny, cegielnia pospolita, młyny, kuźnie kowalskie. Na górze Zamczyszcze są ślady jakiegoś drewnianego budynku, ale u ludu nie ma o tej miejscowości żadnej tradycyi. Opis Korczyna umieścił P łosz cz a ń ski („Literaturny Sbornyk“, 1870, str. 35). O szlachcicu cho-daczkowym z K. znajduje się artykuł w rus-kiem „Słowie« z r. 1862, nr. 23. K. oddawna

słynie jako uzdrowisko żętyczne. Dla gości tu j bów w Dębowcu, nie różnią się płótnafkorczyń-przybywających służy dom skarbowy, zwany hotelem, gdzie jest kilkanaście stancyj do najęcia. Prócz tego jest kilka mniejszych dworów; także i chłopi mają nieco lepiej pobudowane doinki do odnajęcia. („Słownik Geograficzny“).

skie niczem. Dawniej były w zachodniej Galicyi poszukiwane korczyńskie serwety i obrusy, odznaczające się pięknym deseniem. Teraz przerabiają warsztaty korczyńskie po największej "części przędzę dostarczaną przez spekulantów izraelitów, którzy płacą od sztuki.— Dla podniesienia płóciennictwa oraz uwolnienia rękodzielników od wyzyskiwania przez spekulantów, zawiązało się w r. 1882 towarzystwo; pierwej pomocną była tylko kasa pożyczkowa gminna, rozporządzająca kapitałem 6 556 zł. w. austr. W K-ie odbywają się cztery doroczne jarmarki. W końcu XV w. było to m-czko własnością Firlejów, panów na niższym Kamieńcu, którzy je prawdopodobnie założyli i którzy zbudowali kościół, ale gdy przeszli na protestantyzm, opanowali w XVI stuleciu kościół i akta parafialne zniszczyli. Przez 30 lat nie było w K. kościoła. W 1637 r. założył Piotr Firlej, kasztelan lubelski, przy kościele korczyń-skim prebendę Aniołów Stróżów i nadał ją kapelanowi w Kamieńcu niższym. Obecny murowany kościół zbudowano w 1810 r. („Sł. Geogr.“).

Korczyna (ze Sporn ein), miasteczko, pow.

Korczyński K a s y an, franciszkanin, kaznodzieja z drugiej połowy XVIII w. Ogłaszając drukiem swe kazanie, opatrzył je wstępem; przy kazaniach krakowskich (Kraków 1764 — 67) „Katedra krakowska, tj. krótkie opisanie życia 76 biskupów“ (przedruk osobno w Cieszynie 1859)-Przy drugim tomie tych samych kazań: „Krótkie opisanie życia biskupów kujawskich“ (przedruk osobno, Cieszyn 1859). Tom pierwszy kazań o Męce Chrystusowej (Kraków 1767) zawiera pracę o biskupach kijowskich (przedruk

w Cieszynie w r. 1861 pod tyt. „Katedra kijow-

s. Pł.

ska“).

Korczyński Michał, biskup przemyski obrządku łacińskiego (* 1784—f 1839), doktór teologii. Rozpoczął swą duchowną pracę od obowiązków katechety i nauczyciela języka greckiego w gimnazyum przemyskiein. W r. 1812 został proboszczem w Zgórsku, w roku 1818 wszedł do kapituły przemyskiej a w roku 1834 wybrany został na biskupa przemyskiego. Wśród działalności pasterskiej dużo czasu poświęcał pracy naukowej i pisarskiej. W r. 1833 założył czasopismo religijne: „Przyjaciel prawdy chrześciańskiej“ (Przemyśll833 — 38), w którem wiele umieszczał własnych artykułów. Wydał: „Katechizm dla dzieci wiejskich“, „Krótką gramatykę języka polskiego“ (Lwów 1822); „Wykład nauki katolickiego kościoła“ (tłom. Bossueta — Lwów 1827 i 1829); „Ksiądz Pleban“.... (tłom. z niem. Lwów 1831). W rękopisie pozostała „Hi-storya katechizmów wszystkich wyznań w dawnej Polsce“.

Korczyński Adam, wierszopis szlachecki XVII w. Jest z r. 1698 ciekawy zbiór jeg₀

S. Fl.

Krośnieński, nieregularnie zabudowane, prawie samemi parterowemi przeważnie domami, leży w dolinie 279 m. npm., otoczonej lesistemi górami, wznosząceini się od zach. i wscli. do 340, a od płn. do 495 m. npm. Od płd. roztacza się obszerna równina. K. jest zbudowane u uścia Smierdziczki, uchodzącej z praw. brz. do Slaczki, pobocznej Wisłoki. Część płn. ma więcej rozrzucone zabudowania i wyższe położenie (289 m. npm.) i nazywa się Podzamczem, ponieważ leży u stóp góry, na której sterczą gruzy niższego Kamieńca, tj. wsch. części zamczyska zwanego obecnie Korczyńskim i Odrzy-końskiin. Sporne leży w płn.-zach. stronie od m-tczka nad potokiem Marcinką, uchodzącym do Wisłoki. Podług spisu ludności z r. 1880 liczyła K. 4671 a Sporne 266, razem 4937 mk., z których według schematyzmu dyee. przemyskiej było 4728 rzym-kat a 217 izrael. K. ma parafię rzym.-katol., urząd poczt, i szkołę ludową 4-klasową, fundusz i dom ubogich założony przez biskupa krakowskiego Firleja w 1794 r. dla zaopatrzenia 16 podupadłych obywatelek z zakładowym majątkiem 21 840 zł. w. a. Mieszkańcy zajmują się od dawnych czasów tkactwem i mimo upadku tego rękodzieła z powodu konkurencyi zagranicznych fabryk, znajdowało się w r. 1880 w tern miasteczku 408 warsztatów i 816 krosien. Prócz tego w najbliższej oko- f licy było 204 warsztatów i 408 krosien. Dawniej sama K. wyrabiała tygodniowo 1 000 sztuk płótna po 60 łokci, a okolica 500 sztuk, które odstawiano do komisyi moderunkowej w Jarosławiu na bieliznę dla wojska; w 1880 produkowała K. 300 sztuk tygodniowo i to 200 sztuk na wory, a tylko 100 sztuk cienkiego i drelichów. Według memoryału podanego wydziałowi krajowemu w 1880 r. mogłaby K. wrazie popytu produkować około 80 000 sztuk płótna rocznie. Tkacze zbywają swoje wyroby przeważnie do Węgier, a przędziwo sprowadzają po większej części z przędzalni szląskich i czeskich, a tylko małą część przysposabiają sami, gdyż uprawa lnu w okolicy prawie zupełnie upadła. Za powód zaniechania uprawy lnu podają wyczerpanie się ziemi, która już obfitego plonu wydać nie może. Płótna korczyńskie odznaczają się trwałością i dobrem wykończeniem, są mniej gumowane niż wyroby fabryk zagranicznych i z tego powodu może łatwiej nieznawca rozpoznać, czy i ile mają w sobie domieszki bawełny. Od bardziej w Galicyi znanych, bo kolportowanych wyro-

11S

Wielka Encykl. Fow»z. Uurtr. Zew. 3u3b Tom XXXV1U.

wierszy w rękopisie peteisburskim. Nowelista < ca września roku następnego zajmował się K. to i facecyonista w stylu Morsztynów i Poto- j wykonawstwem lekarskiem w Dębicy (obwód ckiego, lecz już nie śpieszył z swojemi utwora- ; Tarnowski), będąc tam równocześnie lekarzem mi do druku, gdzie ascetyka rozum i serce zalewała i ogłupiała, chociaż wiersze jego o wiele więcej do druku się godziły, niż setki owych utworów niedołężnej myśli i mowy. Tytuł, w stylu czasu, zawiły: „Wizerunek złocistej przyjaźnią zdrady, mężowi bystrej żony abrysowany na przestrogę... na punktów dziewięć rozporządzony będąc, dla nietęsknicy czytelnika żarto-wnymi lanczaftami a raczej okurencyami jest intermedyowany“. Kto się tym tytułem odstraszyć nie da, znajdzie rzecz bardzo ciekawą, no-welę-romans, napisaną lepiej niż „Antypasty“

sądowym. Zawezwany przez profesora Gilewskiego, powrócił do Krakowa i d. 1 października r. 1869 zajął świeżo opróżnioną posadę asystenta w klinice lekarskiej. Na stanowisku tern pozostawał do d. 1 lutego r. 1871, t. j. do czasu zamianowania go prymaryuszem oddziału chorób wewnętrznych w szpitalu św. Łazarza; przedtem już był otrzymał, wskutek poparcia Gilewskiego, posadę lekarza sądowego przy sądzie krajowym. W latach 1872 i 1874 przedsiębrał wycieczki naukowe dłuższe za granicę, zwiedzając zakłady kliniczne w Wiedniu, Monachium, Zurychu, Bazylei, Preiburgu, Heidelbergu, Strasburgu, Würzburgu i Pradze. Gdy po śmierci przedwczesnej Gilewskiego ka-

a«

Fig. 204 Korczyński Edward.

tedra kliniczna osieroconą została, wydział lekarski uniwersytetu Jagiellońskiego jednomyślnie w dniu 22 maja r. 1874 wybrał na jego następcę K-go, a w grudniu tegoż roku mini-steryum wiedeńskie zamianowało go profesorem zwyczajnym patologii i terapii szczegółowej oraz dyrektorem kliniki lekarskiej; wykładać zaczął w styczniu r. 1875 i dotąd (r. 1905) stanowisko to zajmuje, z korzyścią wielką młodzieży kształcącej się pod jego przewodnictwem.— W r. 1879/80 był dziekanem wydziału lekarskiego, a w r. 1889/90 piastował godność rektorską. —W r. 1889 ofiarowanej sobie przez rząd posady wysokiej, protomedyka królestwa Galicyi i Lodomeryi, opróżnionej przez śmierć Biesiadeckiego (ob.) nie przyjął, woląc pozostać na katedrze profesorskiej, za co zarówno wydział lekarski jak i młodzież uniwersytecka, ceniąca wysoko dzielnego przewodnika swego, wdzięczność swą publicznie mu wy-

Morsztynowe. Jest to przeróbka słynnej noweli „Wieża“ z historyi siedmiu mędrców (czyli Poncyana), której bohaterem jest Polak we Włoszech: jak poznał śliczną Włoszkę, jak się w sobie rozkochali, jak męża zdradzali, że sam we własnym powozie uwiózł ich i pożegnał na statku, co mu żonę do Polski uwieść miał na zawsze, opisar K. z taką werwą i humorem, w kolorycie tak zmysłowym, że przewyższa gnacznie mistrza (Hier. Morsztyna), z którego szkoły jawnie wyszedł. Kończy zeznaniem o-szydzonego Włocha: „Niedyć te w Polakach sztuki, Nam już do Polski przydzie jeździć na nauki“. Wiersz płynny, mowa jędrna i bogata, szczegóły (o pieśniach dumach kozackich, tęr-miny flisackie, wyliczanie roślin itd.), bardzo ciekawe. Facecye za to, któremi owych dziewięć punktów przegradza, słabsze, niż Kochow-skiego i Potockiego; są to dykteryjki szlacheckie, objaśnienia przysłów anegdotami (nie zawsze trafnemi), gadki śmieszne o łysych, chłopach głupich, żydach itd,; znajdzie się i wiersz makaroniczny i „erudycya“ żartobliwa (n. p. o Ter-tuli-anus itp.). Całość, mimo tonu miejscami nieskromnego, koniecznie ogłoszenia wymaga: dowcipniejsze to i gładsze niż Bratkowskiego „Świat po części przejrzany“ itd.; przypomina raczej „Złote jarzmo“ Żydowskiego i podobne utwory. Szlachcic był z stron przemyskich lub podgórskich; napis ratuszowy Samborski do Włoch odnosi, ruski język zna dobrze,

mistrz w polskim niepospolity.

A. B

Korczyński Edward Jan Sas (* w Do-bromilu [ziemia Sanocka] d. 5 października r.

1844) lekarz, wielce zasłużony klinicysta polski. Do nauk gimnazyalnych przykładał się w Nowym Sączu, Rzeszowie i Krakowie; wydział lekarski ukończył w Krakowie w r. 1867, dyplom doktora medycyny otrzymał d. 10 marca r. 1868, magistra położnictwa d. 20 czerwca tegoż roku, nakoniec doktora chirurgii d. 6 lutego r. 1869. Od października r. 1867 do końca lutego r. 1868 pełnił obowiązki zastępcy asystenta kliniki chorób wewnętrznych, którą zawiadywał wtedy profesor Gilewski (ob.), szczerze i przyjaźnie popierający bardzo zdolnego ucznia swego. Od marca r. 1868 do koń-

raziła. Jako profesor kliniczny, pomimo tru duości wielu, z któremi walczyć wciąż musiał, K. położył zasługi bardzo wielkie, używając też w zupełności uznania zasłużonego. Gdy klinikę obejmował, znajdowała się w stanie wcale nie świetnym, pomimo starań ciągłych poprzedników jego, J. Dietla (ob.) i Gilewskiego; zabiegi obu mężów tych rozbijały się jednak zawsze o brak funduszów; K. również długo z brakiem tym borykać się musiał, nakoniec u-dało mu się wszakże nakłonić władzę do zbudowania kliniki nowej, wymaganiom nauki spół-czesnej lepiej odpowiadającej. Klinikę tą o-tworzono w styczniu r. 1901; urządzona jest na 64 łóżek, posiada obszerne pracownie: chemiczną, bakteryologiczną i histologiczną, obok nich kilka mniejszych, podręcznych, pokój z przyrządami elektrycznemi i Roentgenowskiemi. Przy klinice znajdują się też mieszkania dla asystentów i elewów. Chorzy zakaźni pomieszczeni są w pawilonie osobnym o 33 pokojach, w pawilonie głównym jest ich 63. Całość posiada ogrzewanie centralne parą i ma urządzenie rozprowadzające wodę zimną i gorącą wszędzie, gdzie jej potrzeba; oświetlenie jest elektryczne, obsługinane przez motor własny o sile 6 koni, pomieszczony w suterenach, gdzie także znajdują się kuchnie, składy, mieszkania służby szpitalnej niższej, wanny dla chorych i służby, pomieszczenie dla zwierząt używanych w pracowniach i prosektoryum. Pawilon oddzielny zaopatrzony jest w przyrządy najniezbędniejsze do odkażania osób i rzeczy. Wszystko to jest owocem zabiegów wieloletnich K-go, który chciał stworzyć w Krakowie klinikę lekarską wzorową, ale szczupłość funduszów, przyznanych w Wiedniu na cel ten, zmusiła do wyrzeczenia się wielu urządzeń w planie pierwotnym zamieszczonych. Pomimo to K. z dumą spoglądać może na dzieło swe. To atoli było tylko ulepszenie zewnętrzne, aczkolwiek bardzo ważne i pożyteczne, ale ustępujące ulepszeniom innym, wewnętrznym, ściślej naukowym, zaprowadzonym już w klinice starej, a do nowej przeniesionym tylko. Są to: 1) wznowienie ambulatoryum klinicznego, zaniedbanego od czasu ustąpienia profesora Brodowicza (ob.). Urządzenie polikliniki (ob.), pomimo starań najusilniejszych K-go, niestety, nie doszło do skutku; 2) zaprowadzenie w r. 1875 t. zw. koasy-stentów, t. j. pomocników asystentów klinicznych, wybieranych z grona uczniów; 3) ustanowienie ochotników (woluntaryuszów), czyli lekarzy dyplomowanych, pracujących w klinice; 4) rozbudzenie i zachęta do pracy samodzielnej i piśmiennictwa lekarskiego, a w celu tym K. w r. 1875 założył Towarzystwo do wydawania dzieł lekarskich, polskich. Wpływ bardzo dodatni towarzystwa rzeczonego uwydatnił się dotąd wydaniem przeszło 20 dzieł lekarskich, bądź oryginalnych, bądź na język ojczysty przełożonych z obcych. Również znaczenie wielkie po

siada wydawnictwo drugie, wychodzące zeszytami p. n. „Z kliniki lekarskiej prof. D-ra Korczyńskiego w Krakowie“ (od r. 1875 wyszło zeszytów takich 24) a zawierające mnóstwo prac klinicznych, zarówno samego profesora jak uczniów jego; prac takich ukazało się już do 200. Tak samo K. oddał piśmiennictwu lekarskiemu naszemu przysługę ważną, niejedną, będąc od r. 1873 do 1880 członkiem czynnym redakcyi „Przeglądu lekarskiego“. Do ulepszeń w klinice zaliczyć też trzeba jeszcze dbałość ciągłą K-go o pomnożenie biblioteki przy niej urządzonej, oraz założenie biblioteki dla chorych. — Jako członek czynny Towarzystwa lekarskiego krakowskiego K. przyczynił się bardzo do ożywienia działalności jego naukowej; w r. 1868 był jego sekretarzem dorocznym, w r. 1874 wiceprezesem, nakoniec w latach 1875 i 1876 prezesem, a wtedy za staraniem jego utworzono komisyę sprawozdawczą, mającą dostarczać do roczników Vireh owa i H i r-s c h a sprawozdań o pracach lekarzów polskich.— Od r. 1876 do 1879 należał K. do komisyi balneologicznej, jako jej przewodniczący, i znów złożył dowody gorliwości swej niestrudzonej.— W r. 1889 rząd krajowy powołał go do komisyi zajmującej się ustanowienienńulepszeń zakładów zdrojowych w Krynicy; tenże rząd również rady K-go zasięgał nieraz podczas urządzania wydziału lekarskiego we Lwowie. — W r. 1880 powołano K-go na członka komitetu administracyjnego szpitala św. Łazarza; w lip-cu r. 1883 został w komitecie tym zastępcą przewodniczącego, nakoniec w listopadzie tegoż roku przewodniczącym; godność tę piastował do końca r. 1887, w którym ją złożył dobrowolnie, widząc, że zgodzić się nie może z kierunkiem przyjętym w administracyi szpitala. Podczas urzędowania tego, o ile mógł, starał się wciąż o zaprowadzenie wszelkich ulepszeń możliwych, do których także zaliczyć należy wydawanie sprawozdań z czynności szpitala, bardzo dokładnych. — Od sierpnia r. 1875 do tegoż miesiąca r. 1881 był z wyrobu współobywateli radcą miejskim i zasiadał w sekcyi policyjno-lekarskiej oraz w komisyi sanitarnej miejskiej. Ważniejsze opracowania, dotyczące spraw zdrowotnych, w czasie owym złożone radzie miejskiej, przez niego były przygotowane. Wyboru ponownego na drugie sześciolecie nie przyjął, gd\ż go zajęcia te zanadto odrywały od obowiązków profesorskich. —K. zajmował się też bardzo gorliwie sprawą budowy domu akademickiego; aby ją poprzeć skutecznie, będąc rektorem, zebrał komitet obywatelski, który później przemianowano na Towarzystwo obywatelskie domu akademickiego w grudniu r. 1895, a K-go powołano na przewodniczącego.—Rząd, oceniając tak liczne zasługi K-go, w r. 1897 obdarzył go wysoką w Austryi godnością c. k. radcy dworu, której przed nim żaden jeszcze profesor wydziału lekarskiego krakowskiego nie

P-r j. p.

był otrzymał.—W d. 9 stycznia r. 1900 odbył się w auli uniwersyteckiej w obecności rektora i senatu akademickiego uroczysty obchód jubileuszowy 25-lecia pracy nauczycielskiej K-go, urządzony staraniem uczniów jego ówczesnych i dawniejszych, przyczem wręczono mu mnóstwo darów, oraz obdarzono go dyplomami honorowemi. Wiceprezes „Towarzystwa wydawnictwa dzieł polskich“, profesor D om a ń s ki, zawiadomił jubilata, że to towarzystwo od dnia tego mianować się będzie nazwiskiem jego, na-koniec wręczono mu akt fundacyi jego imienia do wspierania ubogich chorych, opuszczających klinikę chorób wewnętrznych. Między darami znajdował się „Pamiętnik“, mieszczą« y w sobie dzieje kliniki lekarskiej, życiorys jubilata i 34 rozprawy, napisane przez jego byłych uczniów i asystentów. — K., zachęcając innych do pisania, sam także nigdy nie lenił się do pióra, jak o tern świadczy liczba pokaźna prac jego, ogłaszanych przeważnie w „Przeglądzie lekarskim“ oraz w wydawanych przez niego zeszytach „Z kliniki lekarskiej prof. D-ra Korczyńskiego“ (od r. 1875); z 49 rozpraw tych, jako najważniejsze, wymieniamy następujące: „O zapaleniu stawów ze stanowiska etyologicznego“, „O zwyrodnieniu włóknistem tkanin z przeważ-ńem uwzględnieniem tkanki zaotrzewnowej“, „O pylicy płuc“, „Nowsze teorye gorączki“, „Zator tętnicy wieńcowej serca“, „O niektórych dotąd nieuwzględnionych szczegółach w przebiegu wrzodu okrągłego i t. z. kwaśnego nieżytu żołądka“, „Klinische Befunde bei Carcinoma und Ulcus ventriculi “ (wspólnie z prof. Jaworskim) i „Znaczenie limfocytów w surowiczych zapaleniach opłucnej i otrzewnej“ (jest to praca bardzo ważna, gdyż dała początek wielu innym, późniejszym, zajmującym się tak szybko rozwijającą się dziś cytologią).— Por. S. Koś mińskiego „Słownik lek. pols.“ (str. 231—233; mylnie podano tam imię „Edmund“ zamiast „Edward“) i wyżej już wspomniany „Pamiętnik“ jubileuszowy, w którym (na str. 188 i nast.) mieści się życiorys obszerny i obraz działalności K-go, napisany przez Adama Schmidta.

Korczyńsko-krakowski przywilej 1386 r. Od czasów przywileju Koszyckiego (ob.) utrwalił się u nas zwyczaj, który stopniowo wprowadzono we wszystkich państwach. Opierał się on na umowie,-zawartej lub zawieranej pomiędzy przedstawicielami rządu a temi stanami, które zajęły poczesne miejsce w społeczeństwie. Umowa taka obustronna posiadała formę jednostronnego akta, wydawanego w postaci przywileju przez monarchę. Przywileje te są ujęciem jak gdyby w ustawowe normy samowoli monarszej, oraz moralną rękojmią stanowiska uprzywilejowanej warstwy—moralną, ponieważ, o ile stosunki układają się w ten sposób, iż dowolności monarszej nie grozi opór faktycznie wpływowy, rząd nie ma powodów krępowania się

w swem postępowaniu. Stany, wiedząc o tern, usiłują korzystać z każdej nadarzającej się chwili, by spętać władzę ograniczeniami zaprzysiężonemu Najodpowiedniejszą chwilą był akt wstąpienia na trou, któremu z biegiem czasu towarzyszą stale uroczyste zapewnienia praw, jako odpowiedź na przysięgę wierności ze strony poddanych. Po przyjęciu na tron Jagiełły musiała w Polsce nastąpić takaż uroczystość; już wKrewie(ob.)i Wołkowyskufftb.) podpisano pierwsze preliminaryjne punkta umowy, ale ostateczny akt ułożono w Krakowie (Nie zachował się w oryginale, jeno w transsumpcie w akcie Korczyńskim). Podczas uroczystości przyjmowania chrztu i koronacyi nowego monarchy w Krakowie odbywał się zjazd panów. Panowie uznali Wład. Jagiełłę za tutor et gubernator; wybrali go więc na opiekuna i zarządcę państwa, Jagiełło został uznany za regenta, a nie za króla w całem znaczeniu tego słowa. Królem nadal pozostaje Jadwiga; Jagiełło jest jej tylko dodany dla wypełniania tych czynności państwowych, których królowa z powodu swej płci sprawować nie mogła. Nie był on więc tylko mężem królowej, ale zarazem nie był i królem. Jagiełło musiał podpisać postawione mu punkta i przypieczętował je swoją pieczęcią litewską — sigillo pendenti Lithuanico.—Po objęciu zarządu król z żoną wyprawili się do Wielkopolski, skąd powrócili na jesieni. Jest on obecny na zjeździe w Korczynie (conventio cum praelatis et baronibus). Sądząc z aryngi przywileju, należy przypuszczać, że panowie—pod wpływem jakich pobudek, nie wiadomo—zażądali powtórnego zatwierdzenia przywileju. Najpewniej żądali nadania aktowi poprzedniemu zupełnej prawomocności, t. j. wydania go w całkowicie u-roczystej formie z wielką pieczęcią królewską. Król ustąpił usilnym prośbom całej społeczności prałatów, baronów, rycerstwa i szlachty królestwa i wydał w d. 29 sierpnia r. 1386 uroczysty przywilej pokoronacyjny. Oto jego treść: 1) Dostojeństwa i godności, o ile będą wakowały w jakiej ziemi, zostaną nadane tylko osobom szlachetnym zasłużonym tejże ziemi i tylko za radą tejże szlachty. Ten przepis ma być ogólną zasadą dla wszystkich ziem polskich. Punkt ten uwzglę(inia interesy panów oraz odrębność prowincyonalną. Wolno mianować tylko bene meritos nobiles. Przy rzeko-mem zapewnieniu praw całej szlachcie, co było konieczne dla zabezpieczenia jej biernego współudziału w żądaniu tych praw, panowie faktycznie sobie tylko zapewnili przewagę. Przywilej mówi o consilii terre—i jeżeli nawet nie doszukiwać się w tym terminie, wraz z Pa-wińskim, sejmiku, to trzeba przyznać, iż zabezpieczał wpływy samorządu miejscowego na or-ganizacyę urzędów. Samorząd rozwinął się w ostatnich dziesięcioleciach: restytucya dóbr po śmierci Kazimierza, organizowanie bezpańskiej Polski, wszystko to coraz bardziej popy-

go sz cha „

"an.

chało szlachtę do udziału w życiu publicznem, samorząd więc powstaje, a pierwszą jego formą prawną, w formie ustaw zatwierdzoną, miał być powyższy artykuł. Przy porównaniu niniejszego punktu z odpowiedniemi miejscami przywileju Korczyńskiego okazuje się, że z jednej strony rozwinęło się znacznie w ostatnich latach poczucie odrębności prowincyonalnej: w r. 1374 zapewniono udział tylko poddanym królestwa, re-gnicolis, obecnie jedynie ludności miejscowej; powtóre, urosły wymagania panów a zmniejszył się zakres praw królewskich; dawniej była mowa o urzędach tylko dożywotnich, obecnie już o wszystkich. 2) Król obowiązuje się nie ogłaszać więcej ek sp ektaty w, t.j. wydanych na piśmie obietnic udzielenia najbliższego wakującego w przyszłości urzędu świeckiego lub duchownego. Żądanie takie było zupełnie konsekwentnym wynikiem poprzedniego ograniczenia zakresu władzy królewskiej, oraz tych nadużyć, na jakie sobie pozwalał w tej dziedzinie Ludwik. 3) Żaden zamek nie Dędzie oddany do rąk cudzoziemca, lecz tylko szlachcica, zrodzonego w królestwie z rodziców Polaków.—Tekst bliżej określa prawa takich tenutaryuszów zamkowych, polegające na regeridum, tenendum et gubernandum, nec non perpetuo possidendum, t. j. dzierżawca jest stałym władcą zamku z prawem używania i rządzenia nim w czasie pokoju i wojny. Prawzór tego artykułu znajduje się w przywileju koszyckim. 4) W razie wyprawy poza granice państwa rycerstwu będzie wyznaczono wynagrodzenie za wydatki i jeństwo. Do tego punktu, znajdującego się już w akcie 1374, dodano artykuły, które miały uczynić zadość interesom gminu szlacheckiego: 5) W razie gdy wróg jawnie lub tajnie wkroczy do którejkolwiek ziem królestwa, a szlachta ziemi tej wystąpi do boju, król wynagrodzi jej jeństwo i znaczne straty, ale jeńcy, pobrani wewnątrz, czy zzewnątrz państwa podczas wyprawy, pozostają przy królu. 6) Jeżeli rycerstwu zostaną wydane pieniądze na rzecz przyszłej wyprawy, a wyprawa w ciągu roku nie dojdzie do skutku, rycerstwo będzie wolne od zwrócenia otrzymanych pieniędzy i pełnienia służby wojskowej. —Z tych przepisów widać, iż się utrwalił zwyczaj, że wynagrodzenie za wyprawę było zgóry rycerstwu wypłacane. Panowie dla zabezpieczenia sobie życzliwości rycerstwa, a także i w imię własnych interesów starają się zapobiedz możliwym starciom, ale jednocześnie —podobne postawienie kwestyi pozwala uważać wynagrodzenie wojenne za płacę obowiązkową, bliżej nieokreśloną, która miała być z czasem ujętą w ścisłe formy przepisu. Porównanie z aktem Koszyckim nasuwa wniosek, że w dziedzinie wojskowości prerogatywa królewska zmniejszyła się ogromnie, a urosły zobowiązania monarchy. 7) Kmiecie z każdego łanu osiadłego płacą po 2 gr. podatku. Zastąpienie wszystkich

podatków, dawniej pobieranych, owem dwugro-szowem poradlnem dotyczyło tylko dóbr ziemiańskich (rycerstwa i panów), obecnie rozszerzono to na ludność w ziemiach duchowieństwa. 8) Urząd justycyaryuszów zostaje skasowany. W nazwie justycyaryuszy, zwanych inaczej oprawcami (ob.), rozumiano urzędników, posiadających prawo doraźnego sądu nad przestępcami i pełniących niektóre czynności policyjne w kraju. Ju-stycyaryusze wglądali — nieprawnie —do spraw pomiędzy właścicielemi ziemskiemi a ludnością włościańską, częstokroć ograniczali znaczenie drobnego ziemiaństwa i tern zdołali przeciwko sobie skierować niezadowolenie wyższych warstw społecznych. Przytem urząd justycyaryuszów mogli zajmować ludzie niskiego pochodzenia, zależni wyłącznie od króla, a przeto oprawca mógł się stać narzędziem zupełnej samowoli monarszej. Takie warunki wywołały żądanie zniesienia tego urzędu, urzeczywistnione obecnym artykułem, z resztą tylko teoretycznie, ponieważ faktycznie nie przestali istnieć do końca w. XV. — 9) Wreszcie król potwierdza wszystkie przywileje, zatwierdzone przez Kazimierza, Ludwika i Jadwigę, dla dobra i pożytku królestwa. Przywilej K-i zajmuje poczesne miejsce w ogólnym postępie politycznym uprawnień szlachty polskiej. Pierwszy on wyraźne podkreślił znaczenie tych czynników samorządu prowincyonalnego, które miały się stopniowo przetworzyć w późniejszą organizacyę powiatową sejmików. Jednocześnie rozszerzając przywileje na stan ziemian wogóle, bierze pod uwagę przedewszystkiem potrzeby panów dygnitarzy i z tego powodu głównie dygnitarskie interesy w formę prawa przyobleka. Tkwią w nim zarodki późniejszych finansowych ograniczeń władzy królewskiej, wypływające z ustro ju wojskowości kraju.—Por. Dokument wydany u Bandtkiego „Jus Polonicum“, 189; „Cod. epis. saec. XV“ (II, 8 Jtë 7; 11 Jtè 9) „Kod. Wielk.“ (III, 573 J\° 1843; 581 JM® 1853); D ł u-Historia“ (III, 458 i nast.); Szajno-adwiga i Jagiełło“ (II); Caro „Geschichte Polens“ (III, 1 — 15); Piekosiński „Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce Wieków Średnich“ („Rozp. ak. Um.“ t. 39); tenże „Czy król Władysław Jagiełło był za życia królowej Jadwigi królem polskim, czy tylko mężem królowej “ (tamże t. 35); Abraham „O justycyaryuszach w Polsce w XIV i XV wieku“ („Rozpr. Ak.“, t. XIX, 1—59). M-Kord, dolno-łuż. kor da, czes. kord, ros. kor tik (krótki miecz marynarski, zresztą termin ten rosyjski pochodzi od tego samego źródło-słowu co k o r d e 1 a s, ob.), litew. k a r d a s, węg. kard, albań. korde, niem. kurde, kor de. Wyraz ten rozpowszechnił się z turec. kard, Turcy go zapożyczyli od Persów, gdzie kard =nóż, sztylet. Por. J. Karłowicz „Słów. wyr. obcych“. Miecz krótki, w Starożytności i w Wiekach Średnich używany w ręcznym

St Rew.

Red.

riM

iż

"Ol

Fig. 205. Kord (herb).

Korda, z łac. corda, z grec, rj j (struna z flaków), pas kręcony z powrózków, któremi pobożni opasywali się na gołe ciało w celu u-martwienia. Haur tym wyrazem nazywa za Jana Sobieskiego sznur mierniczy, mający lasek

D.

Red.

S. llrz.

boju i noszony przez wojowników u boku; ciężki zaś, długi i szeroki, dwuręczny miecz noszony był przez nieodstępnego od boku rycerza giermka, aby w razie potrzeby wojownik mógł tę broń zawsze mieć pod ręką; stąd i zaszczytny urząd miecznika (ensifer). Z kolei K. w uzbrojeniu jeźdźca ustąpił miejsca szabli (z włoskiego: sciabola) nazwa zaś sama pozostała tylko w historyi i w poezyi.

Istniały u nas przysłowia, związane z K-em. Jedno: Niedokorda, panie Horda; drugie: z kordem a boso. Pierwszego używali nasi przodkowie, gdy drwili z nieumiejętnych r^baczów; Hordą bowiem nazywano Tatarów, którzy we władaniu bronią ręczną nie dorównywali nigdy szlachcie polskiej. Co do drugiego, K. Wł. Woycicki mniema, iż powstało z okazyi wyprawy wiedeńskiej, kiedy rycerstwo polskie powracało w zniszczouem obuwiu; na to „Enc. staropolska“ zaznacza, iż wprawdzie Jan III zastosował to przysłowie, ale nie był twórcą jego, boć naród nie czytał listów królewskich. Przysłowie poszło stąd, że gdy ogromna część stanu rycerskiego składała się ze szlachty zagonowej, można było widzieć szlachciców zagonowych, zwłaszcza na Mazowszu i Podlasiu, idących boso lub w łyczakach do kościoła, ale z K-em u boku. Na Żmudzi istnieje przysłowie: szlachcic z Laudy z pa-galukiem u boku, tj. szablą drewnianą, również zaznaczające przywiązanie do tej oznaki stanu szlacheckiego. (Lud wiejski zeznacza, iż podczas orki szlachcic zagonowy zatykał pa-galuk w ziemię). — Istniały jeszcze inne przysłowia: „kord broń, szabla strój“, „kord do boju, szabla do stroju“. Wyrażenie „posłać ko goś na kordy“, oznaczało skazać na karę rozsiekania (jak to Bolesław Śmiały zrobił z biskupem Stanisławem).

Kord, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—między dwoma krzyżami ka-walerskiemi złotemi miecz ostrzem do góry. Nad koroną szlachecką trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą Józefowi Mrowińskiemu, majorowi 4-go pułku piechoty wojsk polskich, przez Aleksandra I, cesarza rossyjskiegr i króla polskiego, w dniu 18 września 1S21 rokn. — Ź r ó d ła: „Dziennik praw“ 1821 r.; Ostrowski; Borkowski.

3, pertyk 6, łokci 45. Od tego samego źródło-słowu pochodzi Kordoni Kordonki (ob.).

Kordaity, ob. Cordait a e.

Kordaks, po grecku xópSa£, xopSaxta[j.óę, nieprzyzwoity, lubieżny taniec chórowy, przyniesiony do Grecyi przez Pelopsa, albo też, według innej tradycyi, zaprowadzony w starszej komedyi attyckiej przez Satyra Kordaksa, od którego miano swe miał przybrać. Przedstawiano w tym tańcu, lubionym bardzo przez motłoch stolicy attyckiej, szczególnie pijaków taczających się na wszystkie strony, z brutal-nemi, rozwiązłemi giestami; stąd też oznaczano u Greków mianem tern w późniejszych czasach każdy swawolny, lubieżny taniec.—Por. Athenaeus, 1, 20; 14, 630.

Kordecki Augustyn (Klemens) prowin-cyał zakonu Paulinów (* 15 (?) listopada 1603 w Iwanowicach krak.—f 20 marca 1673 w Wieruszowie wieluń.), syn Marcina i Doroty K-ch, mieszczan, zamieszkałych w miasteczku Iwanowicach. Datę urodzenia wskazuje w przybliżeniu metryka chrztu, sporządzona pod dniem 16 listopada (1603). K. na chrzcie otrzymał imię Klemens. W 31-m r. życia (25 marca 1634) wstąpił do kk.sztoru Paulinów w Oporowie pod imieniem Augustyna. Odbywszy przedtem jeszcze studya „filologiczne i teologiczne“, śluby zakonne złożył po roku nowicyatu za rządów prowincyała Bartłomieja Bolesty; wkrótce potem otrzymał święcenia na dyakona. Wysłany do Wielunia, sprawował tam urząd wice-przeora i wykładał braciom zasady retoryki. Tu otrzymał ostatnie święcenia kapłańskie, poczerń wezwany został do klasztoru Jasnogórskiego „aby ćwiczyć braci w karności zakonnej“ na stanowisku wice-dyrektora (Subdirector). Jako przeor w Wielgomłynach przyczynił się do reformy karności zakonnej, niezbędnej skutkiem jej ówczesnego rozprzężenia, a zapewne w myśl obostrzyć się mającej przez papieża Aleksandra VII reguły Paulinów. Potem kolejno był przeorem na Jasnej Górze, w Prze-rowie i Oporowie, skąd z mocy wyboru na kapitule prowincyonalnej przeniesiony na przeora do Pińczowa. Za zgodą starszych zebranych na kapitule, za drugiej kadencyi prowincyała Zaręby mianowany przeorem na Jasnej Górze, przebywał już tam stale od r. 1650. Wojna szwedzka w r. 1655 zastała go na ponownie przyjętem stanowisku przeora, po odrestaurowaniu przezeń klasztoru, uszkodzonego przez pożar w r. 1654, i nadaniu klasztorowi i twierdzy większej siły obronnej. Ze Szwedami K. zetknął się po raz pierwszy w Krakowie, gdzie był świadkiem rozmowy Karola X Gustawa ze Starowolskim. Kiedy korpus szwedzki posunął się pod Częstochowę, żądając wydania twierdzy i klasztoru, K. zaś,. dawszy odmowę, p.o-stanowił wraz ze 160 żołnierzami, dowodzonymi przez Piotra Czarneckiego, i 50 szlachty pod miecznikiem sieradzkim, Stefanem Zamojskim, bronić klasztoru. Oblężenie rozpoczęło się dnia 18 listopada (1655). K. ze swą przygodną załogą i 68 zakonnikami musiał stawić czoło dzie^ięciotysięcznym zastępom szwedzkim pod Janem Weihardem, hr. Wrzeszczewiczem i generałem Burhardem Mullerem, rozporządzającymi 19-ma działami ciężkiego kalibru. — K. umiał wzniecić i podtrzymywać nadal wśród załogi i zakonników zapał religijny, a może i patryotyczny, wpajając przekonanie o obowiązku bronienia świętego miejsca przed „heretykami“ i dochowaniu wierności Janowi Kazimierzowi; dzięki K-mu załoga i zakonnicy wytrzymali ciężkie, 39-dniowe oblężenie i odparli bo-

załogi, a kiedy spostrzegł wahanie się, urządził skuteczny dozór nad żołnierzami, powierzony czujności zakonników. Imię K-ego stało się sławnem w kraju. Ofiarowanego mu [»rzez króla wiecznego przeoratu i miejsca w senacie nie przyjął. Był jednak jeszcze trzykrotnie wybierany na prowincyała. Pomimo powszechnego szacunku i czci, jaką wzbudzał, nie ustrzegł się jednak pewnych zarzutów, a biograf jego i wielbiciel musiał tłómaczyć go ze zwykłej popędliwości i niepohamowania w gniewie. W d. 7 kwietnia 1671 r. poraź trzeci wybrany został na kapitule wyborczej prowincyonalnej na przeura-prowincyała. D. 11 stycznia 1673 r w spra-

m?

*p

gLjgyiJ?

î«2

iSm

':P£Æ?9

KÜ

>» W'

U/J

lg

W

.•“•j

vu'

/</

fi n

o?V rr

fŁ„r

Fig. 2( 6.

wach zakonu wyjechał do Warszawy, gdzie zachorował obłożnie, tak, iż dopiero 17 lutego mógł wyruszyć na wizytę klasztorną. Przybywszy do Wieruszowa, zachorował śmiertelnie i zmarł po kilku dniach. Zwłoki jego zostały złożone na Jasnej Górze pod kaplicą św. Antoniego w r. 1704. Oblężenie Częstochowy (ob.) K. opisał w pamiętniku pod tyt. „Nova Gigantomachia“ dedykowanym królowi Janowi Kazimierzowi (Kraków, Cezary-wdowa 1657. Pa-

hatersko dwa szturmy: 26 i 27 grudnia. Udział K-go w bohaterskiej obronie, 'która wpłynęła na nagły zwrot w narodzie przeciwko Szwedom, doprowadziła do wyzwolenia Rzplitej, na podstawie istniejących źródeł trudno wyodrębnić ze ścisłością od udziału całej załogi i reszty zakonników ; tradycya jednak uczyniła K-go wyłącznym niemal bohaterem obrony. Umiał on zręcznie przewlekać układy z oblegającymi, które prowadził osobiście z generałem szwedzkim, czuwał niezmordowanie nad usposobieniem | miętnik ten jeden z zakonników, biograf K-go,

J B.

nym.

St. Rew.

M. Z.

Miasto główne El Obeid.

Korduba, po grecku K.opöoßY], po łacinie Cordula, wielkie i sławne miasto w Hispania Boe-tica, pierwsza kolonia, jaką Rzymianie w ogó^ le w Hiszpanii założyli, obok Gades główne ognisko handlowe całej prowincyi, na północnym, prawym brzegu spławnej rzeki Baetis (dzisiaj Guadalquibir) i przy głównym trakcie hiszpańskim położone; do kolonii, założonej z poręki Marka Klaudyusza Marcellusa w roku 152 przed Chr., przypuszczono tylko znakomitych krajowców i rzymskich obywateli, pomiędzy niemi także kilkudziesięciu patrycyuszów; stąd nosiła także przydomek Patricia. Kiedy

złożył osobiście papieżowi Aleksandrowi VII. W pamiętniku K., nie szczędząc wielu szczegółów początkowych układów i obrony, bardzo mało wspomina o swych osobistych zasługach, a rozpisuje się obszerniej o odwadze i poświęceniu zakonników. W opisie tym przebijają się motywy bohaterskiej obrony Częstochowy, wypływające więcej z uczuć religijnych aniżeli ze świadomości politycznej.—Por. „O. Augustyn Kordecki — według rękopisu niewydanego, na Jasnej Górze przechowanego. Warszawa 1904 roku. („Vita religiosa et finis felix A. R. P. Provincialis Augustini Kordecki—autor nie wiadomy, „Socyusz zakonny“ K-ego); Kordecki „Nova Gigantomachia in monte Claro Czensto-choviensi, ded. Joanni Casimiro“ (Cracoviae 1657, Częstochowa 1694, 1711, 1775. Przekład polski Łepkowskiego Józefa, Warszawa 1858; wyd. 2-ie, z przedmową Mickiewicza, Paryż 1867);Kobierzycki St. „Obsidioclari mon-tis Czenstochoviensis“ (Gdańsk 1659); Rajnold Wł. „Ksiądz Kordecki w świetle własnego pamiętnika i na tle epoki“ („Dziennik dla Wszystkich“ 1884); „Tygodnik Illustrowauy“ 1903 r. numer 46 pamiątkowy; artykuł J. K. K. „Kordecki 1603 — 1903 “; (podobizna własnoręcznego pisma K-ego z akt parafialnych w Pińczowie; cela w Wieruszowie, w której umarł K.; pomnik w Wieruszowie; tablica pamiątkowa w Iwanowicach). W r. 1904 ukazała się praca w języku szwedzkim „Częstochowa Klosters belägring af Karl Gustafs trupper 1655“. Korotyński Wł. „Kordecki“ („Kur. Warszawski“ 1903 JMs 1 roku).

Kordel, k a r d e 1 (fi i s.), powróz, za którego pomocą rozwija się i zwija żagiel na statku rzecz-

m. z.

Kordelas, niesłusznie przez Lindego tłoma-czony jako „kord do lasu“. K. jest przeróbką z łac. cultelus=nożyk (od culter—nóż) i dostało się do nas za pośrednictwem włoskiego c orteil o. Rodzaj dużego nożu myśliwskiego, używanego w dawnem łowiectwie na grubego zwierza, w celu zadania śmiertelnego ciosu zwierzowi sforsowanemu i zatrzymanemu przez zgraję ogarów. U nas, gdy psy już zatrzymały (stanowiły) dzika, śmiały łowiec wskakiwał na grzbiet rozjuszonego zwierza i dobywszy z pochwy K-a silnem pchnięciem pod lewą łopatkę (w komorę) zadawał mu cios śmiertelny; zdarzało się nieraz, że dzik unosił na swym grzbiecie zuchwałego łowca, zanim tenże zdołał się przygotować do pchnięcia, a w takim razie położenie jego stawało się niebezpiecznem, gdyż utrzymanie się na grzbiecie takiego wierzchowca nie łatwą byłą rzeczą, dzik zaś w szalonym swym pędzie przez zarośla, łatwo mógł pozbyć się swego jeźdźca, kalecząc go o gałęzie, napotykane na swej drodze. W wyższem łowiectwie (haute vénerie) gdy zgraja orgarów sforsowała nareszcie jelenia, przywilej zadania jeleniowi śmiertelnego ciosu K-em przypadał w udziale

najdostojniejszemu z groua łowców. Czynność ta wymagała siły, zręczności i odwagi, gdyż przywiedziony do ostateczności zwierz z wściekłością rzucał się na nowego swego wroga, tratując go racicami. W nowszych więc czasach K. zastąpiono bronią palną, jako łatwiejszą w użyciu i nie grożącą dla Strzelca niebezpieczeństwem, pod warunkiem, aby broń była doskonała a strzał celny, w przeciwnym 1 o-wiem razie niefortunny strzelec narażał się na pośmiewisko. Nieraz się zatem zdarzało, że osoba uprzywilejowana, nie ufając swej sile i zręczności, przelewała swe prawo na inną, przez się upatrzoną i wybraną.

Kordeliery, klub polityczny we Francyi, ob. Cordeliers.

Kordelować, k o r d y 1 o w a ć (f 1 i s.) trzymać tratwę za pomocą sztoku na drugiej już upa-lowanej tratwie. Brać na kordel.

Kordofan, kraj we Wschodnim albo Egipskim Sudanie, ograniczony na wschodzie Nilem Białym, na południu Bahr-el-Gasalem (w pobliżu 10° szer. płn.), na zachodzie Darfurem, na północy Saharą, (dwie ostatnie granice są dość nieokreślone). Pod względem ukształtowania powierzchni i właściwości przyrody kraj przedstawia wyżynę o niewielkiem wzniesieniu (600—800 m.) z gruntem gliniastym, pokrytą w czasie deszczów trawami, śród których tu i owdzie sterczą baobaby i kępy akacyi, dostarczającej gumy. Miejscami, zwłaszcza na południu, po nad wyżyną wznoszą się skaliste góry. nigdzie jednak nie dosięgają, jak się zdaje, 1 000 m. Wody znikające w czasie suszy (u a-di) płyną głównie w kierunku północno-wschodnim ku Nilowi. Pora deszczowa jest bardzo niezdrowa, w okresie znów suszy niezmiernie dokuczają upały (do 40° C). Ludność bardzo mieszana (Arabowie, Nubijczycy, Murzyni) prowadzi przeważnie życie koczownicze (hodowla wielbłądów), poluje też na strusie, których pióra stanowią ważny artykuł handlu. Wsie z ludnością osiadłą leżą w pobliżu studzien, zwłaszcza w południowej części kraju; uprawiają proso, sezam, orzechy ziemne, tytoń i bawełnę. Kraj ten był ogniskiem powstania pod wodzą fanatycznego Mahdiego (ob.); obecnie panowanie E-giptu, a właściwie Anglików, zostało przywrócone.

w. K.

Cezar je zdobył, kazał 22 000 opornych miesz- • terynaryjną i rolniczą, bibliotekę; muzeum sztu-kańców wymordować; w późniejszych czasach { ki. K. jest siedzibą gubernatora i biskupa. Hr-rezydował w niej jako w stolicy prowincyi na- ; miestnik (praètor) i znajdował się wyższy trybunał sądowy; zażywała także prawa bicia własnej monety; K. jest miejscem rodzinnem o-bydwóch Seneków i poety Lukanusa; dzisiaj zowie się Cord o va.—Por. Martialis,9, 61; Poly-bius, 35, 2; Dio Cassius, 43, 32; Appianus, De rebus Hisp. 65; Bellum civile, 2, 104 i nast.;

Kordyał albo lek kordy a lny (z łaciń. cor— serce, a raczej średniowiecznego corâialis— sercu przydatny, do niego należny); miano to dawne, bywało dawniej środkom lekarskim pobudzającym, pokrzepiającym, orzeźwiającym i cucącym, nazywanym dziś w łacinie aptecznej analeptica; były to leki bądź płynne, bądź stałe, najczęściej pochodzenia roślinnego; wyobrażenie dostateczne dać o nich może „Dykcyo-narz Medyki, Chirurgii i Sztuki hodowania bydląt“ (przekład z fr. Warszawa 1788 — 1793; t. III, str. 319 i nast.).—W przenośni nazywano też K-ami napoje podniecające, jak wino stare, nalewki owocowe, zaprawne korzeniami i wódki słodzone z dodatkiem ziół różnych, ale to wszystko dopiero od ćwierci ostatniej wieku XVIII. — Słowniki nasze dawniejsze, nawet „Nowy Dykcyonarz M. A. Troca, wydany w r. 1764, nie znają jeszcze wcale ani rzeczownika K. ani przymiotnika „kordyalny“, chociaż leki „na serca ckliwość“ i „dla serdecznego posile-

S. I)rz.

Strabon, 3, 141 i nast.

Korduba (Cordoba, Cordova), 1) pro-wincya hiszpańska w Andaluzyi; graniczy od płn. wsch. z prow. Ciudad Real, od wsch. z pr.

Jaen, od płd.-wsch. z Granadą, od płd. z Malagą, od płd.-zach. z Sewillą, od płn.-zach. z prow.

Badajoz; zajmują 13 727 kim. kw. i liczy 500 000 mieszk. Rz. Guadalkwiwir dzieli kraj na dwie części: północną—górzystą i południową—nizinę i bardziej urodzajną. Guadalkwiwir toczy swe wody śród malowniczej doliny, przyjmując dopływy: Guadajoz, Penil, Cuzna, Guadiato,

w wieku XVI. — Wyrazu K. użył, jak się zdaje po raz pierwszy lekarz, -Jędrzej Krupiń-s k i (ob.), wziąwszy go najprawdopodobniej z języka francuskiego, w którym remède cordial ma znaczenie to samo. — W angielszczyźnie dzisiejszej cordial oznacza napój zawierający wyskok z dodaniem przypraw innych, tak np. rozpowszechniona jest w Anglii nalewka z koniaku na wiśnie słodkie, zowiąca się Cherry cordial. — Obecnie w języku naszym wyraz K. należy już do mało używanych.

Kordyban (Cor do van), skóra zbytkowna, wyrabiana ze skór kozich najpierw w Kordo-bie przez Maurów, skąd pochodzi jej nazwa. Podobna do safjanu (ob.), różni się od niego tylko większą grubością i mniejszą giętkością. K. bywa barwy czerwonej, żółtej i czarnej, kolory te pochodzą od środków barwiących, u-żywanych przy garbowaniu. Skóra K-owa nie jest błyszcząca, lecz prążkowana. Grubszych gatunków tej skóry używa się na wyrób obuwia, cieńszych zaś w introligatorstwie i galanteryi.

Kordyliery, góry fałdowe, łańcuchowe z wyżynami i wulkanami, ciągnące się wzdłuż całego zachodniego wybrzeża Ameryki. Pierwiast-kowo nazwa ta (Cordilleras dc los Andes) stosowana była tylko w znaczeniu ściślejszem, to jest do części południowo-amerykańskiej, następnie została rozszerzona i na część północnoamerykańską: ale te dwie części przedstawiają znaczne różnice budowy, są przerwane Ameryką Centralną o budowie przeważnie wyżyno-wej i górami o innym, równoleżnikowym rozciągu; przytem obie te części są od systema-tu Ameryki Centralnej oddzielone zagłębieniami, które (wraz ze zwężeniem) dały pobudkę do projektów kanałowych. Ponieważ przy-

Bembezar. Sam tylko Guadalkwiwir jest żeglownym. Gleba nizinna rodzi obficie zboże, ja- J nia dobrze już znane były zielnikom naszym rzyny, owoce, wino i oliwę. Znaczna jest hodowla koni, wołów, owiec, kóz, a także produk-cya wełny. Ze skarbów mineralnych dobywane są: węgiel, żelazo, miedź, ołów i inn. Przemysł reprezentują: młyny, olejarnie, tkalnie sukna, fabrykacye kapeluszy, mydła, wyrobów z gliny i skórzanych. 2) Stolica powyższej prowincyi, leży u płd. stoku gór Sierra de Cordoba, na prawym brzegu rz. Guadalkwiwir,

Dr 1J.

VI. il

104 m, nad p.m., przy linii kolei Madryd—K.-Sevilla, K.—Malaga, K.—Marchena i K. — Bal-mez. Miasto otoczone jeszcze w części dawne-mi murami, zbrojnemi w baszty, jest licho zabudowane. Najgodniejszym uwagi gmachem jest katedra, zbudowana jako meczet (La Mezguita, po Kaabie w Mekce największa świątynia muzułmańska, ob. tablicę pod art. Architektura m u z u ł m a ń s k a) w końcu VIII w. przez Abd ur Rahmâna I na miejscu kościoła, wzniesionego przez Gotów; w r. 1 236 meczet zamieniono na kościół chrześciański, przyczem wbudowanie chóru popsuło harmonię całości. Prócz katedry posiada K. jeszcze 15 kościołów, liczne byłe klasztory, dawny maurytański pałac królewski ze wspaniałym ogrodem, pałac biskupi,

2 teatry i cyrk (walki byków). Przez rz. Guadalkwiwir prowadzi most o 16 lukach (zbudowany w roku 719 przez Maurów), który łączy właściwe miasto z zamkiem maurytańskim Ca-rahola i przedmieściem Campo de la Verdad.

K. liczy z górą 60 000 mieszk.; przemysł i handel miasta utraciły zupełnie niemal dawne swe znaczenie. Na wzmiankę zasługują: wyrób przedmiotów złotych i srebrnych, garncarstwo; su-kiennictwo i hodowla koni. Słynna niegdyś fa-biykacya skóry (Kordyban, ob.) obecnie całkiem upadła. K. posiada wyższy zakład naukowy {institut o), seminaryum duchowne, wyższą szkolę i tem K-y Ameryki Północnej znane są też pod (akademię) matematyki i rysunków, szkołę we- ; innemi, bardziej szczegółowemi nazwami, jak

Wi lka Kacyki. 1’owsz. Ilustr. Zesz. 303b. Tom XXXVIII

Oóry Skaliste, Kaskadowe, Sierra Nevada i t. d. które były lub będą w Encyklopedyi pod swe-ini nazwami traktowane, więc tutaj traktować będziemy K-y w ich znaczeniu ściślejszem, pier-wotnem, jako K. Ameryki Południowej, a i tak w tem ograniczeniu będziemy mieli do czynienia z najobszerniejszym systematem gór na ziemi. K. Ameryki Południowej składają się w swym pasie wschodnim ze skał starszych, archaicznych i paleozoicznych, w pasie zachodnim—ze skał młodszych, mesozoicznych; tutaj też występuje największa ilość wulkanów. Według Suessa K. zostały sfałdowane przez ciśnienie boczne,' działające od wschodu ku zachodowi; po stronie wschodniej, wewnętrznej, rozciąga się nizina, po zachodniej, wewnętrznej,

wzniesiony i obfitujący w lodowce, które zstępują aż do poziomu morza. Na północ i wschód od tych gór rozciąga się do oceanu Atlantyckiego równina uwarstwienia, złożona z warstw trzeciorzędowych zaledwie sięgająca 300 m. Sarnę góry są na południu i zachodzie silnie rozczłonkowane, poszarpane na wyspy i półwyspy.

są silnie wulkaniczne i lesiste na obu stokach; ciągną się jako przedłużenie K. Ziemi Ognistej, poczęści na wyspach, poczęści na lądzie dwoma równoległemiłańcuchami; zachodni z nich tworzy wszystkie wyspy zachodniego wybrzeża a następnie na północ od Chili aż poza Valparaiso biegnie jako łańcuch K. nadbrzeżnych. Tutaj między obu łańcuchami ciągnie się zagłębienie zwane przez Sieversa Wielką Chilijską Doliną Podłużną; na południu dolina ta jest zalana morzem i tworzy kanały oddzielające wyspy nadbrzeżne od lądu; na północy zaś, w części lądowej, służy obecnie dla kolei żelaznej. Im dalej na północ, tem dolina ta staje się mniej wyraźną tak, iż w prowincyi Akonkagua wyraża się tylko przez południkowy szereg przełęczy zagłębionych w poprzeczne odgałęzienia, łączące łańcuch główny z łańcuchem Nadbrzeżnym; te poprzeczne tamy nie pozwalają rozwinąć się tutaj znacznej rzece podłużnej: liczne rzeki tutejsze w krótkim biegu zdążają na zachód ku oceanowi Wielkiemu. K. Nad-

II. K. Południowo-Chilijskie

brzeżne dosięgają największej wysokości 1 430 m. na północ od zatoki Valdivia w grzbiecie Nahuelbuta, oddzielonym od oceanu falistym pasem nadbrzeżnym jurajskiego wieku, z pokładami węgla, które wywołały rozwój portu Le-bu. Ponad piaskowcem węglowym leży trzeciorzęd; sam grzbiet Nahuelbutu składa się z granitu i łupków krystalicznych i zawiera złoto; pokrywają go wielkie lasy araukaryi. Na północ od tego grzbietu uchodzi rzeka Biobio a dalej K. Nadbrzeżne tracą charakter jednolitego grzbietu i rozpadają się na liczne, nizkie, lecz strome góry, które jednak przystępują do samego morza i tworzą strome wybrzeża; szczyty nie przenoszą 1 000 m. K. Nadbrzeżne ciągną się i dalej na północ od Valparaiso, ale dolina podłużna traci coraz bardziej swój charakter a równocześnie główny łańcuch K. przechodzi w . inny typ. Ten główny łańcuch, ciągnący się po wschodniej stronie Chilijskiej doliny podłużnej, występuje już w swem właściwym charakterze na północ od Last Hope— Inlet; tu już zaczynają się wulkany i jeziora, które wiernie towarzyszą tym górom do 38° szer. połud. Naprzód spotykamy tu wulkan Oayne, na 1770 m. wysoki, następnie wulkan Mount-Stokes na 1950 m. wysoki, oraz malowniczą jeziorną i wulkaniczną krainę w obszarze źródłowym rzeki Santa Cruz. Dalej na północ główny łańcuch K. składa się przeważnie z niskich wałów, na których wznoszą się

—ocean Wielki; zgodnie z tem po stronie wschodniej występują, jak wspomnieliśmy, skały starsze, po zachodniej młodsze; dziwny jest tylko fakt, że po/ zachodniej stronie tego młodszego pasa pasma głównego występuje łańcuch podrzędny, nadbrzeżny, złożony znów ze skał starych. K. nie powstały, naturalnie, za jednym razem; prawdopodobnie już w epokach paleozoicznej i mesozoicznej wystąpiły tu fałdowania, którym, jak można wnosić z licznych skał wybuchowych, zawartych w warstwach mesozoicznych, towarzyszyły potężne zjawiska wulkaniczne. Ostatnie fałdowanie, które nadało K. ich postać obecną, musiało się odbyć w późnym trzeciorzędzie, mianowicie około początku pliocenu; temu ostatniemu fałdowaniu towarzyszyła również potężna działalność wulkaniczna, która przetrwała aż do chwili obecnej. Rezultatem tej działalności są olbrzymie stożki wulkaniczne, które, rzecz charakterystyczna, wznoszą się na grzbietach gór fałdowych, tak, iż najwyższe szczyty K-ów są przeważnie wulkanami. Wielkiemu wzniesieniu K. odpowiada wielka wysokość przejść oraz wyżyn, objętych łańcuchami górskiemi. Nie tylko je-dnąk sama wysokość utrudnia komunikacyę przez te góry, ale również ukształtowanie dolin, mających zwykle charakter wąwozów; prócz tego wchodzi tu w grę jeszcze wielka suchość i rozrzedzenie powietrza na wyniosłościach.

K.

K. Ameryki Południowej zaczynają się na południu Ziemi Ognistej, a kończą na północy obniżeniem przesmyku Panamskiego. dadzą się podzielić na następujące części:

1)    K. Ziemi Ognistej do cieśniny Magellana,

2)    K. Południowo Chilijskie do szczytu Akonkagua tj. do 33° szer. połud., 3) K. Argentyńskie do 26° szer. połud., 4) K. Północno-Chi-lijskie i Boliwiańskie do 16° szer. połud., 5)

K. Peruwiańskie do 4° szer. połud., 6) K.

Ecuadoru do 1° szer. półn., 7) K. Kolumbijsko-Wenezuelskie. —I. K. Ziemi Ognistej ciągną się najprzód na zachód, a następnie na północo-zachód, wzdłuż wybrzeża oceanu Wielkiego jako łańcuch złożony z gnejsów, łupków i piaskowców—lesisty, przeszło na 2 000 m. ! wulkany. Krajobraz jest wspaniały: szczyty

mówi podróżnik

W kraterze

są ubielone śniegiem, stopy toną w pierwobo-racli a po stokach spływają potoki; między górną granicą roślinności i dolną granicą śniegu widać potężne warstwy łupków glinianych silnie sfałdowanych. Z wulkanów Chalten albo Fitzroy wznosi się do 2 700 m.; wydziela on ciągle dymy i o ile wiadomo stanowi najwyższe wzniesienie K. na południe od 47° szer. połud. Na północ od tego wulkanu do góry San Valentin wznoszącej się na wschód półwyspu Taytao do wysokości 3 870 m., rozciąga się część K. dotąd niezbadana. Dalej następuje ta charakterystyczna część gór, gdzie płynące do oceanu Wielkiego rzeki: Rio de Los Huemules, Rio Aysen i Buta Palena przerzynają w poprzek cały łańcuch; podobnież głębokie fjordy wkraczają tu daleko w góry i oddzielają od lądu wyspę Magdalena z grzbietem Cerro Motalat,[jna 1 600 m. wzniesionym. Występują tu również jeziora, z których największe Lago Fontana. K. składają się tutaj, jak się zdaje, z archaicznego jądra (gnejsy łupki krystaliczne), ale występują też warstwy jurajskie i kredowe. K. w całym pasie między Lago Fontana a równoleżnikiem Valdivii są bardzo poszarpane i rozkawałkowane, tak, iż główną rolę grają tu wulkany; jeden z najbardziej znanych wulkanów Chilijskich, blisko na 2 260 m. wysoki, Osorno, wznosi się między Lago de Todos los Santos i Lago de Llanqui-hue; granica lasów i linia śnieżna zlewają się na tym wulkanie. Na wschodnim stoku tej części gór leżą i tu jeziora, zasilające syste-mat Rio Limay; największe z nich jest Nahuel Huapi, uwieńczone z północo-zachodu fantasty-cznemi górami, wyglądającemi jak zwaliska zamków. Ku wschodowi główny łańcuch wysyła na równiny Patagonii i Pamp (Pampas) gałęzie poprzeczne. Między Nahuel Huapi i Pulmare prowadzi przez K. pięć przejść, z których najbardziej znane jest Ranco; na północ od Pulmare wiedzie aż dwanaście przejść, z których najdogodniejsze jest Pichachen albo Antu-co, prowadzące od doliny rzeki Neuguen do Antuco. Jak na stoku wschodnim tak też i na stronie chilijskiej ciągną się tu jeziora, a z niemi też wulkany nieodstępne na przedłużeniu Osorno, przeważnie po zachodniej stronie głównego łańcucha wulkan Antuco, niedaleko wyżej wymienionego przejścia wznosi się na 2 760 m. Na północ od tego wulkanu wysokość K. i wznoszących się na nich innych wzrasta do 3 000 a nawet 4 000 m.; najniższe przejście, Planehon, między Rio Grande i Curi-co, wznosi się przeszło na 2 000 m. Tutaj od K. odgałęziają się liczne łańcuchy górskie na południo-wschód np. Sierra Palau Mahuida między Rio Neuquen i Rio Grande oraz bardziej południowy Pun Mahuida; są to góry bazaltowe, przenoszące 3 300 m. Na wschód od Rio Grande wznosi się dalsza boczna gałąź ze szczytem Cerro Payen, wzniesionym przeszło na

3 560 m. Dalsza gałąź biegnie od 34° szer. płd. na południo-wschód wkracza w Pampy i tworzy dział wodny między Rio Atuel, oraz Colorado Grande; najwyższy szczyt, Cerro Nevada, dosięga blisko 4 780 m. W punkcie gdzie, łańcuch ten łączy się z głównym, rozpoczynają się w tym ostatnim najwyższe wyniosłości. Między Cerro Overo,j;na‘4 740 m. wzniesionym, i wulkanem Maipo prowadzi przejście Atravie-so de la Lena na wysokości blisko 4110 m. „Obszerne pola śniegowe Giissfeldt—wkraczające ku przejściu a ku dołowi przechodzące w zlodowaciałe pochyłości oddzielały mnie od szerokiej doliny. Dziwne zabarwienia i dziwne formy wystąpiły tu na miejsce widoków chilijskich i dopiero po zstąpieniu w dół czarne lawy przekonywają, że ta cała kraina jest produktem działalności wulkanicznej, której ognisko stanowi pełen barw zlo-dowacony stożek Cerro-Overo“. Na północ od przejścia Atravieso de la Lena wznosi się wygasły wulkan Maipo, na 5 416 m. n. p. m. krater jego ma trzy km. obwodu, tym znajduje się zielonawo-błękitne jezioro, Laguna del Diamante; najwyższy szczyt krawędzi krateru sterczy nad powierzchnią jeziora na 2 000 m. Dalej na północ spotykamy: na 6180 m. wysoką piramidę Tupungato, na 5 940 m. wysoki szczyt Cerro Juncal, a za nim na 3 900 m. wysokie przejście Cumbre albo Uspallata, przez które obecnie biegnie kolej żelazna z Mendozy do Santa Rosa de los Andes. Najwyższe części przejścia są utworzone z tufu andezytowego, ku wschodowi zaś przyłączają się do tego piaskowce trzeciorzędowe i kredowe oraz jura. Na północ od tego przejścia wznosi się najwyższy szczyt całycli K. Akonkagua, na 6 970 m. wysoki. Doliny w o-kolicach Akonkaguy mają charakter wąwozów, zwłaszcza po stronie chilijskiej. Wielkie rumowiska skalne nadają krajobrazowi pustynny charakter; lodowce występują nie tylko na znacznych wyniosłościach, ale i głębiej, spuszczają się do 1 900 m.; najwyższe szczyty rzadko przedstawiają nieprzerwane pokrycie śnieżne, gdyż strome ściany występują tu zbyt często. Osobliwością Kordylierskich pól śniegowych jest pożłobienie głębokiemi równoległemi bruzdami, między któremi wznoszą się grzbiety wymodelowane w dziwaczne figury lodowe; wysokość tych figur jest nieraz tak znaczna, że jeździec może się między niemi schować; noszą one hiszpańskie miana Renitentes; całe takie pole śniegowe, podobne do wygryzionej przez erozyę chemiczną powierzchni Karstu, zowie się Nieve de los Penitentes — śniegiem pokutników.—III K. Argentyńskie. Na północ od Akonkaguy rozgałęzienie się K. w obszar równiny Argentyńskiej występuje w wyższym jeszcze stopniu; wulkany czynne w tej części K. znikają. Jeżeli udać się od wybrzeża oceanu Wielkiego ku wschodowi w po

przek K., to zauważymy zaraz na wybrzeżu znów łańcuch K. Nadbrzeżnych, złożony ze skał archaicznych i starych wybuchowych, choć nie są one tak ostro oddzielone od łańcucha głównego jak na południe od Valparaiso. W głównym łańcuchu od Akonkaguy do wulkanu Copiapo spotykamy bardzo wysokie szczyty, mianowicie: Cerro Mercedario pod 32° szerok. połdn.. blisko 6,000 metrów wzniesiony, a więc nie wiele niższy od Akonkaguy, oraz Cerro del Cobre na 5 500 metrów wysoki. Wysokość zaś grzbietu przenosi tu bezwątpienia 15 000 m., a i przejścia są bardzo wysokie jak np. Espinazito, właściwa brama do Argentyny na 4 444 m. wysokie. Już w tern przejściu widać, że równolegle do głównego łańcucha K. ciągnie się na północ drugi, bardziej wschodni, który w Cerro de la Ramada posiada trzy szczyty wysokie na 6 100 do 6 414 m. i ciągnie się do Cerro Cobre. Wysoka dolina między temi łańcuchami wznosi się do 3 200 m.; pokrywają ją łąki alpejskie; liczne potoki, spływające ze śnieżnych gór, łączą się tu w rzekę Rio Melchior; dolina ta od licznie tu napotykanych kaczek nosi miano Los Patos. Na północ od Cerro del Cobre, wschodzi łańcuch K., przerwany przez dolinę górnego Sauionu albo Rio Blanco, znów występuje wyraźnie i w szczycie Cerro Bonette dosięga 5 500 m.; góry te mają pustynny charakter. Już tutaj zaczynają się między łańcuchami K. te wyżyny, które dalej rozszerzają się w północnem Chili i Boliwii. Po wschodniej stronie między 31° i 27° szer. płd. występuje tu cały system wysokich dolin, rozciągających się między łańcuchami górskiemi ku południu; doliny te wysyłają dwie rzeki, Ja-guel i Jachal, które dalej tworzą rzekę Rio Vermejo. Jestto system tak zwanych Anti-kordylierów lub gór Pampowych, które po-części wybiegają z K. ku południo-wschodowi wkraczając wPampasy półwyspowo, po części biegną w kierunku południowym równoległe do K., tworząc niby długie wyspy śród Pampów. Najbardziej wschodnie z tych gór pampasowych jak Sierra de Cordoba, Ancaste i Ambato, składają się prawie wyłącznie z gnejsów i łupków archaicznych, podczas gdy bardziej zachodnie, bliżej K. leżące, jak Famatina, Sierra de la Puerta, posiadają znaczne pokrycia z łupków paleozoicznych i piaskowców retyckich. Trzeciorzęd występuje tylko tu i owdzie na wyniosłościach i w dolinach rzek. Stoki zachodnie tych gór są prawie wszędzie strome jak ściany, stoki wschodnie są tarasowate; upad warstw jest silny, starsze skały są poprzerywane skałami wybuchowemi, mianowicie tra-chitem i bazaltem. Zachodnie góry mają często charakter pustynny, wschodnie zaś, zwłaszcza Sierra de Cordoba, posiadają obfite w wody górskie potoki, trawiaste hale, w dolinach rzek rosną tu lasy, a u stóp gór bujne sady

owocowe i niwy zbożowe; tutaj też powstaŁC znaczniejsze miasta. Najznaczniejszym łańcuchem ze wszystkich Antykordylierów jest Sierra Famatina, którego szczyt, Nevado de Fama-tina, posiada przeszło 6 000 m. wysokości i tym sposobem przenosi sąsiednie szczyty głównego grzbietu K., wulkan Copiapo i Cerro del Co-bre. Podłużne doliny między łańcuchami Antykordylierów są wyżynami o charakterze w części pustynnym, solnym; zniżają się one w kierunku wschodnim i południowym, w którym płyną rzeki San Juan, Bermejo i Colorado. Prócz solnych bagien (Salinas), właściwych tym pustynnym wyżynom, występują tu obszerne pola piaszczyste i diuny (Medanos).—IV K. Półn oc no-Chilij sk ie i B o li w i a ńs ki e. Tu występuje wybitnie rozszczepienie się K. na dwa główne łańcuchy, biegnące w znacznej od siebie odległości i obejmujące rozległe bezodpływowe wyżyny; łańcuchy gór obfitują znów w wulkany; stok zachodni jest pustynny, wschodni— wilgotny i lesisty'. Im dalej na północ, tern łańcuchy bardziej od siebie się oddalają, wyżyny rozszerzają, w Boliwii dosięgają największej swojej wysokości i szerokości» a dalej około jeziora Titikaka znów się zwężają. Łańcuchy skrajne spadają stromo na zewnątrz a łagodnie ku wnętrzu, od strony wnętrza przedstawiają się jako nieznaczne, w części odosobnione (wulkaniczne), wzgórza. Wyżyna wewnętrzna wznosi się na 3 800 do 4 000 m., jest pokryta słonemi bagnami i jeziorami bez-odpływowemi. Ten pustynny charakter posiada także i pas nadbrzeżny od Copiapo aż poza zatokę Arica. Wschodni stok obfituje w opady, przynoszone przez wschodnie passaty; to też płyną tu wielkie rzeki, zmierzające do La Platy i Amazonki. Wstęp na wyżynę od strony argentyńskiej odbywa się wąwozami, w którycji płyną górne części rzek Salado i Bermejo. Krajobrazy górskie są wspaniałe i dzikie, szczyty dochodzą 4 000 m. a Cerro Caiou dosięga nawet 4 400 m. Lasy, pokrywające niższe części gór, w miarę wysokości znikają a góry przybierają charaktęrpustynny, jak i wyżyna śród której rozciągają się wielkie ba-gniska solne ; z nich najznaczniejsze jest Antofala; rozciąga się ono w zagłębieniu wyżyny tylko na 3 400 m. wzniesionem, na przestrzeni przeszło 100 km. długości. Między te-mi bezładnie rozrzuconemi kotlinami solnemi wznoszą się odosobnione śnieżne szczyty, po-części wulkaniczne; najznaczniejsza jest tu grupa wulkanów Antofala, dosięgająca 6 370 m. Na północy, między 23° i 21° szer. połud. rozwija się systemat rzeki Rio Grande de Lipez, która gubi się na wyżynie w bagnach solnych. Wyżyna wznosi się tutaj wyżej niż na południu, San Cristobal przypada na wysokości 4 380 m., a Navados de Lipez nawet na 6 000 m. Ta wewnętrzna wyżyna bywa obecnie często oznaczana mianem Atakama, które dawniej służyło tylko pustynnemu pasowi nadbrzeżnemu po zachodniej stronie K. Górna Atakama albo Wysoka Atakama jest rozpaczliwą pustynią, poczęśei piaszczystą, poczęści kamienistą, z potężnemi pokładami soli i małemi jeziorami solnemi. Na krawędziach pustyni napotyka się w wielkich grupach olbrzymie kaktusy; ale ku wnętrzu Wysokiej Atakamy znika wszelka roślinność, wszędzie widać tylko obszary kamieniste jakby usiane skorupami rozbitych garnków i olbrzymie diuny. Szereg wulkanów, wznoszących się do 6 500 m., rozpoczyna się na nowo po przerwie na wulkanie Maipo, wysokim na 5 000 m., śnieżnym stożkiem wulkanu Copiapo pod 2774° szer. płd. Cały obszar między zachodnią krawędzią K. .i brzegiem oceanu Wielkiego, między Copiapo i Tocopilla, nosi miano pustyni Atakama; jest to Atakama właściwa, niższa, w przeciwieństwie do wyżej opisanej Atakamy Wyższej. Ta Atakama właściwa jest też wyżyną, pochylającą .się od wschodu na zachód ku oceanowi dwoma stopniami. Wyższy taras, na 2 500 do 3 000 m. wzniesiony, ciągnie się pasem do 100 km. szerokim. Niższy taras jest na 1 000 do 2 500 m. wysoki. Oba tarasy przedstawiają kamieniste pustynie, obfitujące w sól i Saletrę; pokłady saletry, zwane Salitrales, wywołały tu budowę kolei żelaznych i osadnictwo. Najznaczniejsze pokłady znajdują się między Taltal i Antofagasta u wschodnich stóp K. Nadbrzeżnych, gór dzikich pustynnych, wznoszących się do 1 200 m. Za granicę Atakamy na północy można uważać Rio-Loa, jedyną rzekę, która na całym pasie nadbrzeżnym między Copiapo i Pisagua dosięga morza. W dolnym biegu rzeka ta zmuszona jest do zmiany kierunku przez K. Nadbrzeżne, które pod Antofagastą dosięgają 1 270 m. a dalej na północ szybko się wznoszą i w Cerro Colupu dosięgają 2 187 m. Góry te wszędzie noszą ten sam dziki, pustynny charakter; składają się z granitów, diorytów, łupków glinianych, piaskowców, wapieni o niewyraźnych szczątkach organicznych, oraz z porfiru. Wybrzeże spada tu do morza stromo, poszarpane wąwozami; mimo to śród tej pustyni leży wiele miast portowych, gdyż okolica obfituje w skarby mineralne, srebro, miedź, bizmut, złoto, cynę, ołów, żelazo, nikiel, siarkę, kobalt; najważniejszym produktem jednak jest saletra, znajdująca się przeważnie w Pampa de Tamarugal. Pampa de Tamaru-gal jest to wąskie i długie zagłębienie między zachodniemi K. i łańcuchem Nadbrzeżnym, na przeszło 1000 m. wzniesionym, odpowiadające Chilijskiej dolinie podłużnej. Pokłady saletry znajdują się tutaj na zachód od Tarapaca, rozciągając się na północ do Arica a na południe póza Rio Loa, która też posiada wodę niezdrową do picia. Obszar ten jest chyba jeszcze bardziej pustynny' niż właściwa Atakama. Podobny charakter posiada ostatnia część tu

tejszego pasa nadbrzeżnego, między Mollendo i Arequipa, zwana Pampa de Islay. Na wschód od pasa nadbrzeżnego wznoszą się K. Zachodnie, stanowiące zachodnią krawędź wyżyny. Pod 21° szer. płd. można tu zauważyć dwa stopnie wzniesienia, z których wschodni, Cordil-lera de Silillica, leży na krawędzi wielkiej wyżyny Boliwijskiej, podczas gdy zachodni, Sierra de Huatacondo. spada ku zagłębieniu Pampa de Tamarugal; na wschodnim stopniu wznosi się szczyt Lirima na 5 830 m., na zachodnim zaś wulkan Tata - Yachura; wyżyna między niemi jest również pustynna i solna. Dalej na północ wyżyna ta się zwęża, ograniczające ją krawędzie zbliżają się, wulkany stają się częstszemi i przenoszą 5 000 a nawet 6 000 m.; najwyższy z nich, Sajama, dosięga 6 415 m. Im bardziej zbliżać się ku Peru, tem K. zbliżają się bardziej ku wybrzeżu i czynią wspaniałe wrażenie; zwłaszcza imponującą jest panorama miasta Arequipy, nad którem panują trzy wielkie wulkany: Misti 5 800 m. we środku, po prawej niższy Pichu-Pichu, po lewej Chuchani wyższy od obydwóch; w większej odległości, po lewej stronie błyszczy śnieżny stożek Co-ropuna, a właściwiej Ampato, około 7 000 m. wysoki. Trzy wulkany Arequipy są ostatniemi wulkanami K. Zachodnich, kończą drugi szereg wulkaniczny K. Z powodu olbrzymiej wysokości przejścia ich leżą zwykle na wysokości 4 000 m. a nawet więcej, od zachodu prowadzą doń wąwozy o niezwykle stromych i wysokich ścianach. W okolicach tych zdarzają się bardzo częste i silne trzęsienia ziemi, które zamieniają miasta nadbrzeżne w ruiny; zniszczeniu takiemu ulegały: Arequipa, Arica, Tacna i Iquique. Po przebyciu uciążliwych przejść w Zachodnich K., wstępujemy na rozległy step Puna wyżyny Boliwijskiej, stanowiącej najszerszą wyniosłość K., której zwężoną część południową poznaliśmy już jako Wyższą Atakamę. Idąc z zachodu na wschód spotyka się na tym obszarze następującą kolejność -skał: po piaskowcach, porfirach i konglomeratach występuje, np. nad jeziorem Titikaka, sfałdowany wapień węglowy, a dalej w szerokim pasie Wschodnich K.—łupki dewońskie i syluryjskie; wreszcie i u stóp gór występuje granit jako najstarsze pod-I łoże, tym sposobem w kierunku z zachodu na • wschód występują skały coraz starsze. Zachodnia część tego obszaru jest bezodpływowa, wschodnia odpływowa; pierwsza leży w ogóle wyżej: wysokość jeziora Titikaka podają na

3    854 m., wysokość jeziora Pampa Aullagas na 3680 m-, wysokość Corocoro —4 070 m.—tak, iż jako średnią wysokość części zachodniej można przyjąć 3 800 m. Część wschodnia ku wschodowi zniża się szybko: na zachodzie Potosi leży na wysokości 3 960 m., Portugaleta na

4    287 m., a dalej na wschód Sucre — na wysokości 2 694 m., Cochabamba 2 560 m., miejscowości zaś wschodniego skraju już tylko na

•wysokości 2 003 m. Powierzchnia części wschodniej jest falista, grzbiety pagórków i głębokie wąwozy dzielą tu wyżynę na części. Znaczne przestrzenie są pokrytj piaskami i pastwiskami, to znów składają się ze słonych [glin. Ponad równinami wznoszą się góry wulkaniczne do 4 000, a nawet 5 500 m. Grzbiet gór, do 5 320 m. wysoki, biegnący od szczytu Lirima w Zachodnich K. do działu wodnego pod Cerro Cuzco, dzieli bezodpływową część wyżyny na dwie wielkie kotliny: południowa jest zajęta przez bagna słone, północna zaś posiada systemat rzeczny Desaguadero, który łączy dwa wielkie jeziora, Titikaka i Pampa Aullagas; dawniej, jak się zdaje, kończył się on w Cienaga de Coiposa.

co w działach poprzednich: skały starsze: granity i sylur, występują na wschodzie, za niemi ku zachodowi idzie wapień węglowy i piaskowiec węglowy, wreszcie część zachodnia składa się ze skał mesozoicznych. K. Nadbrzeżne i tutaj, jak w Chile, składają się z granitu, sye-nitu, diabazu oraz z pozbawionych skamieniałości piaskowców i łupków. K. Peruwiańskie dadzą się podzielić na dwie części, północną i południową, rodzielone linią przechodzącą przez Cerro de Pasco; są to mianowicie K. Ucayali na południu i K. Maran i o nu na północy; a) [K. Ucayali. K. Wschodnie nie występują tu tak jednolicie jak na południu, w miejsce jednego grzbietu mamy ich kilka, leżących schodowato względem siebie. Przy-tęm cała masa gór ulega zwężeniu w okolicach dolnego biegu rzeki Apurimac (źródłowa Ucayali). K. Zachodnie przeciwnie: ciągną się jednolicie, podobnie jak w Chili i Boliwii. Na południu, w pobliżu jeziora Titikaka, znaczny łańcuch gór oddziela zlewisko tego jeziora od źródłowych rzek Ucayali (Urubamba i Apurimac; przekroczywszy te góry ku północy,' znajdujemy się w zupełnie innym kraju: uprawne doliny rzek źródłowych Ucayali stanowią miły kontrast z jednostajną bezpłodną wyżyną strony południowej. Wschodni stok₃wschodnich K.r tak zwana Montania, jest krainą lesistą, pokrajaną wspaniałemi dolinami o stromych zboczach; bliżej stóp gór doliny się rozszerzają stoki łagodnieją, występują sawanny oraz plantacye trzciny cukrowej. Szczyty K. Wschodnich nie-są zapewne wyższe niż Zachodnich, ale niższe położenie linii śnieżnej i pokrajanie głębokiemi dolinami nadaje im bardziej dziki, alpejski charakter. Z dwóch dolin podłużnych, któ-remi płyną źródłowe rzeki Ucayali: Urubamba i Apurimac, druga z nich jest daleko głębiej we-rznięta, tak, iż na jej dnie panuje duszne gorąco; jest to siedlisko zabójczej febry. Ściany doliny są strome, poszarpane, przeważnie nagie. K. Zachodnie w Peru składają się w wyższych częściach z wapienia, spoczywającego na czerwonym piaskowcu, ponadtem wznoszą się szczyty andezytowe i trachitowe. Sam grzbiet jest szeroki, przed itawia falistą wyżynę, pokrytą rumowiskiem piaskowcowem i wapiennem; je-dnostajność tę przerywają jeziora, ale i te wyglądają martwo i odbijają wiernie nagie skały swych wybrzeży. Te skaliste wyżyny, zwane dalej na południu Puna, noszą tu miano Para-mos. Zachodnie stoki Zachodnich K. są porznięte głębokiemi wąwozami, które prowadzą karkołomnemi ścieżkami ponad przepaściami ku pustynnemu wybrzeżu, obrębionemu przez K. Nadbrzeżne, b) K. Mar anionu. Pod względem geologicznym ta północna część K. Peruwiańskich różni się od południowej tern, że w K. zachodnich znika grzbiet wapienny, a na jego miejscu występują szczyty trachitowe. Pod

Ta kotlina rozciąga się od północno-zachodniego rogu wyżyny aż do 20° szer. pd., na długość prawie 600 km. Dział wodny między obszarem bezodpływowym i obszarem wysyłającym swe wody ku wschodowi tworzy dość zwarte pasmo gór, złożone z dwóch łańcuchów: zachodniego, Cordilera de los Frailes, i wschodniego Serrania de Chihas. Pierwszy w szczycie Cerro Cuzco wznosi się do 5 454 m. to jest o-koło 400 nad otaczającą wyżyną; drugi, w szczycie Chorolque, dosięga 5 642 m. Łańcuch skrajny wyżyny [biegnie od Tarija nieregularnie, skręcając to na zachód to na wschód, odznacza się dzikością krajobrazową i bardzo stromym upadem warstw. Od Cochabamby zaczyna się jedna z najwyższych części całych K., Cordilliera de la Paz, tak zwana od największego miasta Boliwii. Te północno-wschodnie góry skrajne Boliwijskiej wyżyny są po-rozrzynane nadzwyczaj głębokiemi wąwozami różnych rzek; składające je łupki syluryjskie są bardzo silnie sfałdowane i wznoszą się do 6 500 m., stok ku nizinie, zwany Yungas, z powodu-obfitości opadów posiada bardzo bujną zwrotnikową roślinność. Ponad całą tą krainą Kordylierską wznoszą się lśniące śnieżne szczyty, które szczególniej na stoku północno-wschodnim, gdzie granica firnu opuszcza się o 200 m. niżej, czynią wspaniałe wrażenie. Najwyższymi szczytami są tutaj: Illimani, wznoszący się ponad miastem La Paz na przeszło 6 400 m., Huaina Potosi 6 150 m.,'oraz najwyższy ze wszystkich, Illampu albo Sorata 6 550 m. Kraina wiecznych śniegów ogranicza się tu tylko do szczytów, daje początek niewielkim tylko lodowcom, ale istnieją ślady daleko większego niegdyś zlodowacenia. — V K. Peruwiańskie.

K. Peruwiańskie ciągną się od linii Arequipa-Santa Rosa do granicy Ecuadoru pod Loja. Ta część K. odznacza się jednostajnym rozciągiem od południo-wschodu na północo-zachód, brakiem wulkanów, oraz bezodpływowych wyżyn, gdyż cała należy do źródłowego obszaru Amazonki. Te rzeki źródłowe rozrzynają góry na liczne kawałki, wprowadzając pewien chaos w ugrupowaniu. Pod względem geologicznym występuje tu mniej więcej ten sam porządek, względem orograficznym pod Cerro de Pasco

zaczyna się wachlarzowe rozszerzenie trzech wielkich łańcuchów, między któremi płyną wielkie źródłowe rzeki Amazonki; rozróżniamy -tu mianowicie: K. Zachodnie między wybrzeżem i Maranionem, K. Centralne między Maranionem i Huallagą i K. Wschodnie między Huallagą i Ucayali. Pierwsze składają się ze skał me-sozoicznych i szczytów wulkanicznych, drugie ze starych łupków talkowych i innych paleozoi-cznych lub archaicznych; skład trzeciego łańcucha jest mało znany. K. Wschodnie tutejsze są nizkie, nie dosięgają, zdaje się, nigdzie 2 000 m. i są całkowicie pokryte pierwoborami. Rzeka Hu-allaga wypływa pod Cerro de Pasco, płynie na północo-wschód, przerzyna się wyłomem przez K. Centralne i wkrótce staje się żeglowną. Ma-ranion wypływa pod 10°15' szer. płd. w odległości tylko 200 km. od oceanu Wielkiego z jeziora Lauri Cocha, płynie na północ, równie jak Huallaga, i równie jak ona, tylko w punkcie bardziej północnym, przerzyna się przez K. centralne w głębokich wąwozach, których zwężenia noszą miano Pongos; ostatnim z nich jest wspaniały Pongo de Manseriche, po przejściu którego rzeka opuszcza góry; na północ od wyłomu Maranionu K. centralne zniżają się

1    znikają śród niziny; tylko niskie grzbiety łączą K. Peruwiańskie ze wschodniemi pochyłościami K. Ecuadoru. K. Zachodnie ciągną się od źródeł nadbrzeżnej rzeki Huaraz (pod .szer. źródęł Maranionu) dwoma łańcuchami. Łańcuch Wschodni posiada liczne szczyty, najwyższe w Peru, pokryte wiecznemi śniegami np. Nevada de Huascan 6 720 m. Na północ od wyłomu Huarazu oba łańcuchy bardzo się zbliżają, a następnie znów oddalają, obejmując wyżynę, śród której leży miasto Cajamarca, na wysokości 2 680 m., z gorącemi źródłami siar-czanemi. VI) K. Ecuadoru. Połączenie między K. Peruwiańskiemu i Ecuadorskiemi tworzy jednolity łańcuch, który, w dalszym swym ciągu w Ecuadorze nosi miano K. Wschodnich (głównych) albo Cordillera Real. Obok tego łańcucha występuje dopiero w okolicach Loja łańcuch drugi, zwany K. Zacliodniemi, które biegną ku północy, mniej więcej równolegle do K. Wschodnich. Oba łańcuchy, dosięgające 3 000—4000 m. wysokości grzbietu, łączą się po wielekroć z sobą również wysokiemi łań-euehami poprzecznemi, które rozdzielają wyżynę, objętą łańcuchami głównemi, na szereg kotlin, odwadnianych to na wschód, to na zachód; dna ich, pokrajane wąwozami, wznoszą się na

2    000 — 3 000 m. wysokości. Wulkany, przenoszące często 5 000 m. wysokości, wznoszą się na grzbietach północnej części zarówno K. wschodniej jak i zachodnich. K. wschodnie są, jak zwykle, złożone ze skał starszych niż zachodnie. Mianowicie K. wschodnie składają się z gnejsów, łupków mikowych, starych łupków glinianych a w części i z granitów; te wschodzie K. według Th. Wolfa stanowią łańcuch najstarszy; pierwiastkowo istniały one same jedne, jakkolwiek nie wznosiły się tak wysoko jak obecnie. Wschodnie K. są niby nicią przewodnią w całym systemacie: posiadają ciąg naj prawidło wszy, najmniej przerywany; przeciwnie, K. zachodnie uległy znacznym zaburzeniom; wreszcie K. wschodnie są wyższe od zachodnich. K. zachodnie składają się z dio-ry.tów, diabazów, porfirów i nieokreślonych griinsteinów, jak również z silnie zdyslokowa-nych warstw mesozoicznych. Tylko u samych stóp zachodnich tego łańcucha, w najgłębszych dolinach, występują znów skały starokrystali-czne: gnejs, granit, syenit. Rozpatrując K. E-cuadoru w szczegółach, zwróćmy się ku południu, gdzie kończą się K. Peruwiańskie, „Tam, gdzie Maranion, zstępując z wyniosłości Peruwiańskich, skręca się łukiem ku wschodowi, mówi Wolf, łożysko jego jest oddalone od oceanu Wielkiego w linii powietrznej tylko na 240 km. Między tą rzeką i oceanem biegnie wysoki i wąski grzbiet gór z południa na północ, dzielący dwie najbardziej kontrastowe okolice: po stronie zacłiodniej rozciąga się peruwiańska pustynia piaszczysta Sechura, po stronie wschodniej otwiera się kotlina Amazonki, jedna z najobfitszych krain w opady, pokryta wspaniałą podzwrotnikową roślinnością te, dwa tak ostre, kontrasty są oddzielone od siebie tylko wąskim łańcuchem, sięgającym zaledwie 2 000 m. wysokości. Łańcuch ten łączy K. Peruwiańskie z Ecuadorskiemi. Tutaj na znacznej przestrzeni systemat K. składa się tylko z jednego łańcucha pomdnikowego, ciągnącego się prawie przez 2° szerokości i odpowiadającego swą budową geologiczną K. wschodnim. Pod 6° szerokości południowej łańcuch ten najbardziej się zniża, a stąd na północ wznosi się coraz bardziej, do 13 500 a nawet 4 000 m., i utrzymuje tę wysokość aż po za Loja“. Mniej więcej na granicy między Peru i Ecuadorem K. zaczynają wysyłać drobne rozgałęzienia na wschód i na zachód. Na północ od tej okolicy leży wysoka dolina Loja (2 200), z której rzeka Rio Zamora spływa do Maranionu; na zachód stąd występuje łańcuch gór, do 3 000 m. wysoki, stanowiący początek K. zachodnich; tutaj według Wolfa znajduje się pierwsza wysoka kotlina górska Zaruma i najważniejsza kraina górnicza Ecuadoru z niezliczonemi zło-tonośnemi żyłami kwarcu, biegnącemi z południa na północ pośród zwietrzałego porfiru, tutaj są źródłowiska rzeki Rio Tombez, spływającej do oceanu Wielkiego. Kotlina ta jest oddzielona łańcuchem poprzecznym (4 000 m.), łączącym K. wschodnie z zachodniemi, od drugiej większej wysokiej kotliny rzeki Rio Jubo-nes, spływającej również ku zachodowi. Ta o-statnia kotlina jest oddzielona takimże łańcuchem poprzecznym od trzeciej, bardzo rozległej kotliny Cuenca; tu leżą źródła rzeki Rio Paute, spływającej ku wschodowi; miasto Cuenca leży

tu na wysokości 2 580 m. Na północ stąd ₍ wulkan Antisana (5 750 m.), w którego kraterze wznosi się do 4 500 m. górska piramida Aznay;    znajduje się lodowiec itd. Olbrzymi wulkan Co-

po północnej jej stronie rozciąga się ko-    topaxi (5 940 m.) nie wznosi się na grzbiecie wscho-

tlina Alausi, wysyłająca rzekę Rio Chanchan    dnich K., lecz na ich zachodnim stoku. Stożek

ku zachodowi. Wyżyna na 3 300 m. wzniesio-    jego pokryty śniegiem słynie ze swej prawi-

na, węzeł górski Tiocajas, oddziela wysoką ko-    dłowości; wybuchy tego wulkanu sprawiają stra-

tlinę Alausi od takiejże kotliny Riobamba, śród    szliwe zniszczenia. Inny wulkan Ecuadoru, San-

której leży miasto tejże nazwy, na wysoko-    gay (5 320 m.). wznosi się na wschodnich sto-

ści 2 800 m. Między tą kotliną i następną ku    kach K. wschodnich i od r. 1728 jest czynny

północy, Latacunga, wznoszą się olbrzymie ma-    bez przerwy; jego lodowce są pokryte popioła-

sy górskie Chimborazo (6 300 m.) i Igualata    mi. Nizina nadbrzeżna oceanu Wielkiego, przy-

(4 450). Z kotliny Riobamba płynie rzeka Rio    pierająca do K. Ecuadoru, jest, w przeciwień-

stwie do bardziej południowych części wybrzeża, pokryta bujnemi lasami. Kotliny wewnętrzne między K. zachodniemi i wschodniemi noszą charakter pustynny. Wschodnie stoki wschodnich K. są znów pokryte lasami pełnemi wilgoci.—VII K. Kolumbij sko—We nezue 1-skie. K. Kolumbijskie odznaczają się znów, jak Peruwiańskie, wachlarzowym podziałem na łańcuchy, tylko, że rozbieżność ich jest tu daleko znaczniejsza. To wzbogacenie w łańcuchy na północ od K. Ecuadoru powstaje w ten sposób, że na źródłowiskach rzeki Magdaleny oraz Yapury (dopływ Amazonki) do dwóch łańcuchów poprzednich przyłącza się trzeci, Cor-dillera Oriental, i trzy te łańcuchy ku północy tak bardzo się rozbiegają, iż w końcu wypełniają całą przestrzeń między rzeka Atrato, wpadającą do zatoki Darieńskiej na, zachodzie i Porto Cabello na wschodzie. Z powodu tak znacznej rozbieżności łańcuchów powstały między niemi niziny jak oto: rzeki Atrato, dolnej Cauca, Magdaleny, Rio Cesar i zatoki Maracaibo. Największe z rzek dzielących poszczególne łańcuchy, mianowicie Magdalena i jej dopływ Cauca, sięgają swemi źródłowiskami na południe aż do początku rozwidlenia w okolicach Pasto. K. zachodnie i centralne, tworzące tutaj przedłużenie K. Ecuadoru, tracą na wysokości ze wstąpieniem na terytoryum kolumbijskie i nawet sterczące na ich grzbietach wulkany nie dosięgają 5 000 m. Z pośród nich godne uwagi są: Pasto (4260 m.), wznoszący się na wyżynie Bordoucillo, Pan de Azucar i Purace (4 700 m.) w K. centralnych, Sotaia u zachodnich stoków K. centralnych. K. zachodnie stanowią łańcuch najniższy, najkrótszy i najwęższy z trzech łańcuchów kolumbijskich i nie posiadają wulkanów. Pod względem geologicznym łańcuch ten składa się z piaskowców wapieni i marglów formacyi kredowej na stokach wschodnich, a z łupków krystalicznych na grzbiecie. Wysokość jego wynosi 2 000 — 3 000 m. Nizina nadbrzeżna oceanu Wielkiego jest w północnej części oddzielona od wybrzeża łańcuchem K. nadbrzeżnych; wzdłuż utworzonej tym sposobem podłużnej doliny między K. nad-brzeżnemi i zachodniemi płynie na północ rze-

Chambo na północ, z kotliny Latacunga — Rio Patate na południe; obie te rzeki łączą się na północy wulkanu Tunguragua w rzekę Rio Pa-staza, uchodzącą do Amazonki. Między kotliną Latacunga i Quito wznoszą się znów potężne góry wulkaniczne: Cotopaxi (5 940 m.), Ili-niza (5 300 m.). Śród kotliny Quito, do 2 500 m. wzniesionej leży miasto tegoż nazwiska w punkcie na 2 850 m. wyniosłym, u zachodnich stóp wulkanu Pichincha (4 790 m.; kotlina ta wysyła na północ rzekę Rio Guallabamba, łączącą się z rzeką Esmeraldas, która wpada do oceanu Wielkiego. Wreszcie ostatni, poprzeczny grzbiet, z wulkanem Mojanda (4 270), oddziela kotlinę Quito od ostatniej kotliny Ecua-dorskiej, mianowicie kotliny Ibarra (2 230 m.), której wody, za pomocą rzeki Rio Mira płyną na północo-zachód do oceanu Wielkiego. Naj-ważniejszem zjawiskiem w plastyce K. Ećua-dorskich są wulkany; są to najmłodsze utwory górskie, młodsze od dolin. Indyanie żywią względem tych gór zabobonny strach; sądzą, że wulkany mogą się rozgniewać, zwłaszcza, gdy się na nie wstępuje. Pierwszy, z tych olbrzymów w szeregu zachodnim jest, licząc od południa, Chimborazo, najwyższy ze wszystkich szczytów Ecuadoru. Z grzbietu gór podstawowych, na 4000 m. wysokiego, wznosi się ten wulkan jeszcze na przeszło 2 300 m. jako okrągła kopuła, której stoki na tysiąc kilkaset metrów w dół są pokryte lodem; wulkan ten w czasach historycznych nie wybuchał. Bardziej poszarpaną formę ma sąsiedni wulkan Carihuai-raso (5 100 m.): został on poszarpany w roku 1699 przez silne trzęsienie ziemi, przyczem wylał się z niego olbrzymi potok błota; te potoki błota, stanowiące właściwość K. Ecuadoru, powstają wskutek nagłego odpływu jezior lub też nagłego topnienia śniegu podczas wybuchów.

Szczególniej gęsto cisną się wulkany w miarę zbliżania się do Quito, mianowicie w K. zachodnich wznoszą się: Iliniza (5 300 m.), Carazon (4 820 m.), Atacazo (4 540 m.) i Pichincha, wznoszący się ponad samym Quito (4 790 m.); ten ostatni jest czynny, itd. W środku kotliny Ibarra wznosi się wulkan Imbabura (4 580 m.), którego zieleniejące stoki otaczają miasto Ibarra niby wspaniałym płaszczem. W K. wscho- ka Atrato, a na południe San Juan; jest to krai-dnich najpółnocniejszym z wulkanów jest Cayam-    na lesista, osławiona przez zabójcze febry. Od

be (5 840 m.); na południe odeń wznosi się    K. centralnych K. zachodnie są oddzielone do-

kolicacli Barguisimeto rozpoczyna się inaczej zbudowany system gór Karybskich (Ob. Wilhelm Sievers „Amerika, Eine allgemeine Landeskun-

W. N.

de“ 1894).

Kordysz, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pod półko -lem srebrnem, barkiem do góry, z obu stron zakończonem żeleźcami, strzała prosta do dołu, w środku ukośnie w prawo przekrzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb litewsko-ruski, używany przez rody: Kordyszów i Skobejków. — Źr ó dł a: Ostrowski ; Borkowski ; pieczęć Krzysztofa Kor-dysza, podczaszego bra-cławskiego z 1678-go roku.

liną rzeki Cauca. K. centralne stanowią dział wodny między rzeką Cauca i Magdaleną; na grzbiecie tych gór wznoszą się śnieżne stożki wulkaniczne. Grzbiet, spadający bardzo stromo na wschód ku głęboko leżącej dolinie Magdaleny, składa się z łupków krystalicznych; po bokach przylegają do nich piaskowce i wapienie formacyi kredowej. Góry te do wysokości 3 000 m. są pokryte lasami, powyżej zaś — nagie (Paramos), a powyżej 4 600 m. pokryte śniegami; szczególniejsze wrażenie czynią stożki wulkaniczne wznoszące się ponad linią śnieżną: Purace, Tolima (5 580)iRuiz, które to ostatnie są najwyższemi szczytami Kolumbii oraz najpółno-cniejszemi wulkanami lądu południowej Ameryki. Dolina Magdaleny, która wypływa na tej samej wyżynie co i Cauca, oddziela K. centralne od wschodnich; dolina górnego jej biegu przedstawia ubogą w roślinność i pokrajaną wąwozami krainę tufową, dolina średniego i dolnego biegu jest pokryta wspaniałemi lasami, które dopiero ku uściu rzeki ustępują miejsca sawannom. K. wschodnie (Cordillera Oriental de Colombia) tworzą dział wodny między Magdaleną z jednej strony a Amazonką i Orinoko z drugiej; łańcuch ten, około 3 000 m. wysoki, ciągnie się ku północo-wschodowi; od 4° szer. półn. zaczyna się rozszerzać do 200 km.

1    wzrastać w wysokość do 5 000 m.; tutaj już, jednolity pierwotnie, łańcuch rozszczepia się na liczne pomniejsze, obejmujące wysokie wyżyny; łańcuchy te, przypominające Jurę Szwajcarską składają się przeważnie z osadów formacyi kredowej; ku północy w budowie biorą też udział łupki krystaliczne i granity. Wyżyny, zawarte między górami (np. wyżyna Bogoty na

2    600 m. wysoka) są dnami dawnych jezior, wody ich spływają do Magdaleny. Obecnie jeszcze wyżyny te, gdy je pokrywa mgła, czynią wrażenie jezior. W okolicach Bucaramanga łańcuchy wschodnich K. zaczynają się rozbiegać; mała gałąź, pod nazwą Cordillera de Ocania, ciągnie się w kierunku północnym, przyjmuje następnie nazwę Sierra de Perija i dzieli dolinę rzeki Rio Cezar (dopływ Magdaleny) od niziny Maracaibo; góry te, do 3 000 m. wysokie i bardzo strome, są pokryte lasami, składają się z wapieni i piaskowców formacyi kredowej. Odnogi Sierra de Perija, w okolicach źródło-wisk rzeki Rio Rancheria (do morza Karybskie-go) łączą się z górami Sierra Nevada de Santa Marta olbrzymim masywem, na 5 100 m. wzniesionym, złożonym ze starych skał krystalicznych i starych wybuchowych. Główna gałąź K. wschodnich w okolicach Pamplony skręca się na północo-wschód do Wenezueli i tu na granicy między niziną Maracaibo i Lianos, pod nazwą Sierra Nevada de Merida wznosi się do 4 700 m. w krainę wiecznych śniegów. Góry te składają się z głównej osi starokrystalicznej a po bokach występują piaskowce, konglomeraty i wapienie kredowe oraz trzeciorzęd. W o-

Wielka Encykl. Powh. Ilu»tr. Ze**.;303b ,jTom XXX VIII.

im

Ul

i).

Red.

Red.

Fig. 207. Kordysz (herb).

Kordyzant, linoskok. Linde wywodzi wyraz ten z łac. cordax, inni z franc, courte-san (kortezan, dworak). Według J. Karłowicz a K. pochodzi od tego samego źródłosłowu co Korda (ob.).

Kordzik, lekka, zgrabna do ujęcia szabelka, noszona przy pasie w życiu codziennem za Augustów II i III i Stanisława Augusta. K-ów nie używano do boju, ale posługiwano się niemi w zwadach.

Korę w mitologii greckiej, ob. Persefone.

Korę (hebr. Korach, gr. Kops), syn Isa-ara, z pokolenia Lewi, powstał wedle podania biblijnego (IV Mojż. 16) przeciw Mojżeszowi i Aronowi podczas pobytu w pustyni, oskarżając ich o nieprawne przywłaszczenie sobie dostojeństw i władzy, a zwłaszcza arcykapłaństwa. Twierdzeniem, że cały zbór Izraela jest jednako świętym i że nie wolno nikomu wynosić się nad zgromadzenie Wiekuistego, umiał on nadać swoim ambicyom osobistym pozór bezinteresowności; znalazł posłuch u 250 naczelników zboru i u wielu Lewitów. Mojżesz kazał im wziąć kadzielnice, nałożyć w nie o-gnia i nasypać kadzidła, stanąć u wejścia do przybytku z boku, a wówczas wyszedł ogień od Wiekuistego, pożarł owych 250 mężów, którzy przynieśli kadzidło i wszyscy się przekonali, że Aron jest prawdziwym, przez Jehowę obranym kapłanam. Z historyą o Korem i jego zwolennikach jest połączona opowieść o in-nem powstaniu przeciw Mojżeszowi, na którego czele byli Dathan i Abirum, synowie Eliaba, i Ou, syn Peletta, z pokolenia Rubena, a których ziemia pochłonęła żywcem.—Nie zupeł iie jasną jest wiadomość, jakim był koniec Korego; czy podzielił on los owych 250 mężów, czy też Pathana i Abiraina?—Synowie jego w każ-

Korea.

954

dym razie nie zginęli i byli ojcami sławnego rodu Lewitów, Korachitów, którzy pełnili służbę muzyków i śpiewaków w późniejszej świątyni jerozolimskiej i którym jest przypisane autorstwo całego mnóstwa Psalmów. — W podaniu biblijnem o powstanie K-o widzi wielu nowszych krytyków biblijnych odgłos zatargów późniejszych pomiędzy Lewitami a kapłanami. D'r s P-Korea, półwysep i państwo na wschodniem wybrzeżu Azyi. I. Położenie i ukształtowanie poziome. Półwysep K. wyrasta z lądowego pnia Azyi nieco na południe od 40° szer. płn., na linii 140 km. długiej, poprowadzonej między zatokami Koreańską na zachodzie i Broughton na wschodzie; pojęcie Korei jest jednak nieco obszerniejsze odjpojęcia tego półwyspu i sięga dalej na północ, wkraczając w ląd Azyi do rzeki Jalu (Amnok), gór Czang-paik-szau i dolnego Tumenu; tutaj w stronie północno-wschodniej, na wysuniętem ku północy kolanie Tumenu, Korea sięga do 43° szer. pn. Powyższa północna granica Korei oddziela ją na zachodzie od Mandżuryi a na wschodzie od rosyjskiej prowincyi Nadmorskiej. Wydłużony kształt Korei (blizko 1000 km. długości) ciągnącej się ku południo-wschodowi między 125° i 130° dług. wsch. Gr., tworzy niby groblę między morzem Żółtem, oblewającem ją od połu-dnio-zachodu, i Japońskiem, oblewającem ją od północo-wschodu. Grobla ta kończy się na południu pod 34° szer. pn. i tu zbliża się do Japonii, od której oddzielona jest cieśniną Koreańską, łączącą morze Żółte z Japońskiem; przy wejściu do tej cieśniny z morza Żółtego leży koreańska wyspa Quelpart, a przy wyjściu do morza Japońskiego — japońska wyspa Tsuszyma, ułatwiająca stosunki między Japonią i Koreą, oraz broniąca wejścia do cieśniny i stąd mająca dla Japonii ważne znaczenie strategiczne. Groblowaty półwysep Koreański prócz wyżej wspomnianego zwężenia początkowego posiada jeszcze tylko jedno, mniej silne, zwężenie, wytworzone przez wkroczenie od zachodu zatoki Impératrice (Czemulpo); tym sposobem między tą ostatnią zatoką i Koreańską powstaje tępy półwysep, nieco postrzępiony przez drobne fjordowate zatoki, zbliżający się do chińskiego półwyspu Szantung (Wei-hai-Wei) i oddzielający wraz z nim od morza Żółtego zatokę Peczyli (w obszerniejszem znaczeniu). Wogóle zachodnie wybrzeże Korei jest bardziej rozczłonkowane niż wschodnie i posiada liczne drobne zatoki, półwyspy i wyspy, z których najznaczniejszą jest wyżej wspomniana górzysta wyspa Quelpart, leżąca już na samem południu. Południowe wybrzeże jest ukształtowane podobnie jak zachodnie; natomiast wybrzeże wschodnie, wzdłuż którego ciągnie się łańcuch górski, jest strome i jednostajne; tylko na samym początku półwyspu spotykamy tu wspomnianą już zatokę Broughton, która wkracza silnym łu-kiem daleko na zachód, poza graniczny połu-dnik 130° aż do 127¹/.}⁰. Tej różnicy ukształtowania między wybrzeżem zachodniem a wscho-dniem odpowiadają różnice głębokości morza: usiane wysepkami wybrzeża zachodniego jest ono ,tak płytkie, że podczas odpływu mu-liste dno obnaża się na przestrzeni 11 000 km.

kw. Przypływy są tu bardzo wysokie, wynoszą średnio 9 m. i wkraczają daleko w uścia rzeczne, tak, iż w odległości 15—20 km. od uścia wysokość przypływu wynosi jeszcze 1,2 — 1,5 m. Różnica między przypływem i odpływem jest bardzo znaczna: przy uściu rzeki Hau-gaug wynosi 11,3 m. Morze stromego jednostajnego wybrzeża wschodniego jest natomiast bardzo głębokie i to w niewielkiej fjuż odległości od wybrzeża; wprawdzie ^drobniejsze zatoki pokrywają się tu w grudniu lodem, ale jest on tak cienki, że statki parowe z łatwością go przełamują. Przypatrzmy się teraz nieco bliżej zatokom i portom Korei. Na wybrzeżu wschodniem, zaczynając od północy, spotykamy zaraz ku południu od uścia granicznej rzeki Turnen zatokę Gaszkiewicza między przylądkami Sesuro i Fontina, składającą się z czterech pomniejszych. Dalej między przylądkami Rodionowa i Heba spotykamy zatokę Korniło-wa w kształcie równoległoboku, zamkniętą częściowo przez wysepkę Awwakuma, która chroni zatokę od silnego falowania. Zatoka Si-wucz, ograniczona ze wschodu półwyspem, który kończy się przylądkiem Możajsk, nie jest zasłoniona od wiatrów południowych. — Dalej od przylądka Enkwist aż do przylądka Bołtin nie ma ani jednej zatoki, wybrzeże biegnie prawie południkowo w linii prostej, którą przerywa tylko wkroczenie skalistego przylądka Kozakow, wznoszącego się nad morzem na 1 100 m. Zatoka Płaksina, między przylądkiem Błagowieszczeńskim i półwyspem Kildżu, na którym leży miasto Siöng-czyn. Zatoka Pallada na południe przylądka Iwanowskiego, osłoniona od wszystkich wiatrów; od zachodu przypiera do niej nizina pokryta polami ryżowemi i gęsto zaludniona; tu leży miasto I-wön. Na południe od przylądka Weirich zaczyna się zatoka Broughtona między 40° i 38°40' szer pn. posiadająca liczne drobne rozgałęzienia zatokowe, jak oto: Port Szestako-wa, zatoka Łazarewa, zamknięta półwyspem Nachimowa, i zatoka Gensan, miejsce wylądo-wywania Japończyków w obecnej wojnie. Na południowym końcu zatoki Broughtona znajduje się znaczna zatoka Czagu-Czien-Dogu, ograniczona od wschodu przylądkiem Peszurowa, stanowiącym zakończenie zatoki; pod 36°36' szer. pn. leży zatoka Phjóng-hai otwarta dla wiatrów południowych i wschodnich. Dalej prawie pod 36° leży zatoka Unkowskiego, jedna z największych przystani na wschodniem wybrzeżu Korei, posiadająca wielką głębokość i dno dogodne do zarzucania kotwicy. Na po-łudniowem i zachodniem wybrzeżu K-i spotyka-

Na pół-

my cały szereg dogodnych przystani, a mianowicie: na wybrzeżu cieśniny Broughtona, oddzielającej południowe wybrzeże Korei od wyspy japońskiej Tsuszyma, leży zatoka Fusan, zasłoniona od wszystkich wiatrów; tutaj też wylądowały wojska japońskie podczas obecnej wojny. Zatoka Ashby, utworzona przez szerokie uście rzeki Nak-toug-gang. Zatoka Masamp-po. również miejsce wylądowania Japończyków, przystań bardzo obszerna i zasłoniona od wszystkich wiatrów; cała zatoka jest zamknięta z południa wyspą Kargo-do. Na zachód stąd leżące południowe wybrzeże K-i jest mało zbadane; leżą tu zatoki: Nautilus, Crichton i Washington, ostatnia na wybrzeżu południo-wem. Na wybrzeżu zachodniem pierwszą z południa zatoką jest Mokpho, utworzona przez szerokie uście rzeki tejże nazw. — Dalej: zatoka Price z zapiaszczonemi brzegami, zatoka szerokiego uścia rzeki Keum-gang, płytka zatoka Basil, zatoka Shoal, zamknięta długim pół-wyspem Pai-pho i wyspą Anmindo. nccnein wybrzeżu półwyspu Pai-pho leżą trzy zatoki: Joahim, Karolina i Obinan (Déception); ta ostatnia jest doskonale osłoniona od wiatrów, ale dostęp do niej pośród wysepek i mielizn jest trudny. Między północnem wybrzeżem półwyspu Pai-pho i lądem pod 37° szer. pn. leży zatokaPrince Jerome; wysyłająca we wnętrze lądu wąską odnogę Masampho; w czasie odpływu szerokość jej wynosi wszystkiego x/4 mili. O 20 mil dalej na północ leży zatoka Czemulpo, gdzie w lutym 1904 r. wylądowali Japończycy i gdzie rosyjskie okręty wojenne Wariag i Korejec zostały w bitwie morskiej zniszczone; zatoka ta jest rozszerzonein uściem rzeki Hangang. Dalej na północ pod 38°42' szer. pn. wkracza w ląd zatoka Phjóng-jang, będąca rozszerzonem uściem rzeki Tai-dong-gang; wejście do niej prowadzi śród niezliczonych ław piaszczystych/- Wreszcie pod 40° szer. pn. na początku półwyspu Korejskiego leży zatoka rozszerzonego uścia rzeki Jalu (Amnok-gang) dobrze osłonięta od wiatrów, ale zamknięta przy wejściu ławicą, która bardzo utrudnia dostęp okrętom.—II Stosunki geologiczne i ukształtowanie powierzchni. K-ę porównano z Półwyspem Apenińskim: w obu spotykamy podłużny łańcuch gór, niby grzbiet pacierzowy, warunkujący wydłużony, groblowa-ty kształt poziomy półwyspu; w obu łańcuch ten biegnie bliżej wybrzeża wschodniego (zwłaszcza pośrodku) niż zachodniego, ku któremu pochyla się łagodniej, pozostawiając tu obszerniejsze równiny; w obu ta strona ma bardziej urozmaicone rozwinięcie poziome, zwłaszcza obfituje bardziej w wyspy; oba są oddzielone od lądowego pnia górami, w obu część wkraczająca w ląd posiada obszerniejsze niziny rzeczne, na których odbywały się walki rozstrzygające o losach półwyspu (w Lombar-dyi i nad Jalu). — Kiedy jednak Apeniny

są górami fałdowemi młodemi, góry Korei składają się ze skał starych i same są stare. Z tego względu uważany półwysep K-ski przypomina Skandynawski ; stanowi on mianowicie dalszy ciąg archaiczno - paleozoicz -nych sąsiednich obszarów pnia lądowego; jest to prastara skiba, niegdyś sfałdowana w grzbiety o rozmaitym rozciągu, głównie SW—NO, jako dalszy ciąg systematu południowych Chin; w północnej części kraju kierunek rozciągu grzbietów fałdowych jest br.rdziej równoleżnikowy. Następnie formy powierzchni, uwarunkowane przez te stare fałdy, zostały zniszczone, zrównane przez siły zewnętrzne; na tej zdyslokowanej i zrównanej skibie osadziły się niezgodnie, poziomo młodsze skały osadowe. 0-becna plastyka gruntu Korei została uwarunkowana głównie przez nowe dyslokacye o rozciągu bardziej południkowym, którym zawdzięcza Rwe powstanie główny obecny łańcuch półwyspu Thai-paik-szan; jego „grzbiet pacierzowy“, ciągnący się wzdłuż wybrzeża wschodniego. Erozya rzeczna wytworzyła doliny. Archaiczny zrównany fundament półwyspu, przebity staremi skałami wybuohowemi i wychodzący w wielu miejscach na jaw, składa się z granitów, gnejsów i łupków znikowych. Pokrywa paleozoiczna występuje płatami, głównie na po-łudnio-wschodzie. Osady trzeciorzędowe, zawierające pokłady węgla brunatnego, otaczały niegdyś cały półwysep; obecnie spłókane, występują tylko w niektórych dolinach rzecznych. Z osadów czwartorzędowych lóssu i utworów lodowcowych nie spotykamy tu wcale. Osady najświeższe, aluwialne, też nie zajmują znacznych obszarów, gdyż rzeki, płynące bystro w głębokich dolinach, wezbrane deszczami le-tniemi, wynoszą muł przeważnie do morza i osadzają go na mieliźnie nadbrzeżnej, stanowiącej prawdopodobnie dawną nizinę nadbrzeżną zalaną morzem wskutek pozytywnej zmiany poziomu. Co do skał wybuchowych, to o-prócz wyżej wspomnianych starszych występują tu również i młodsze, mianowicie w środkowej części półwyspu, głównie w obszarze górnego biegu rzeki Hangang. Wulkanów czynnych jednak Korea nie posiada; nawet wulkan Mount Auckland na wyspie Quelpart, który powstał już w czasach historycznych, jest uważany za wygasły. Mimo to spotykamy w Korei liczne źródła gorące, używane w celach leczniczych. Pod względem plastyki powierzchni K. jest krainą górzystą, góry jednak wznoszą się tu zwykle tylko na kilkaset metrów, a 2 000 m., wyjąwszy północne góry grauicz-ne, nigdzie nie dosięgają; nie przedstawiają też one wielkiego urozmaicenia: szczyty niezbyt wybiegają po nad ogólną linię grzbietów a przełęcze niezbyt głęboko się w te grzbiety wrzynają. Nieliczne wysokie szczyty są pochodzenia wulkanicznego. Najmniej górzystą jest okolica głównego miasta, Seulu, leży bo

Öd

956

Korea.

wiem na linii zapadnięcia, ciągnącego się od Gensanu nad morzem Japońskiem do Czemul-po nad morzem Żółtem; jest to najważniejsza linia komunikacyjna w poprzek półwyspu. Mniej górzystą jest też południowo-wschodnia część półwyspu na dorzeczu Nag-tongu. Główny łańcuch gór półwyspu, jego „grzbiet pacierzowy“, Thai-paik-szan, wznosi się tylko średnio na 1 500 m., a szczyty są nie o wiele wyższe (1 800 m.); biegnie on wzdłuż półwyspu, w pobliżu wschodniego wybrzeża, ku któremu zbliża się zwłaszcza pośrodku, i spada ku niemu stromo, na zachód zaś wysyła liczne rozgałęzienia, które się szybko obniżają. Ku południu łańcuch ten też się rozgałęzia, obniża i przechodzi w wyżej wspomnianą pagórkowatą krainę dorzecza Nag-tongu. Na północy łańcuch ten łączy się z północnym łańcuchem granicznym, Czang-paik-szanem, tworząc z nim kąt ostry, w którym płynie rzeka Tumen. Czang-paik-szan, graniczny łańcuch K-i, posiada w południowej części kierunek równoleżnikowy, następnie zmieöia go na północno-wschodni; kończy się w w widłach rzek Amuru i Ussury. W okolicach jego zwrotu ku północo-wschodowi wznosi się góra wulkaniczna Paik-tu-szan albo Lao-pai-szan (blisko 2 500 m.), co znaczy stara Biała góra albo góry Białogłowe—nazwy odpowiadające rzeczywistości, albowiem szczyt ten bieli się przez większą część roku śniegiem, a przez resztę —pumeksem. Na szczycie tym znajduje się jezioro kraterowe, mające 18 km. w obwodzie. Południowe odgałęzienie tego szczytu, Sjo-paik-szan łączy go z głównym łańcuchem Koreański oi, Thai-paik-szanem, i stanowi wraz z nim główny dział wodny półwyspu. Położenie tego działu warunkuje kierunek i długość rzek: rzeki płyną tu w kierunku prostopadłym do działu wodnego i te z nich, które biegną ku zachodowi, są dłuższe , wogóle jednak nieznaczne, prócz rzek granicznych, Jalu i Tumen, oraz prócz południowej rzeki Nagtongu, która z powodu rozgałęzienia się głównego grzbietu płynie w kierunku podłużnym względem działu wodnego.

III. Rzeki. Z powodu wąskiego kształtu półwyspu jakoteż skalistości gruntu rzeki Korei nie posiadają dogodnych warunków do żeglugi. Najdogodniejszemi, najbardziej ułatwiającemi dostęp do wnętrza półwyspu są rzeki: Jalu na północo-zachodzie i Nagtong na południo-wscho-'dżie; pierwsza jest żeglowna na przestrzeni 280 ‘km. a druga na przestrzeni 230 km. Rzeka Bangang albo Seul i niektóre rzeki zachodnie posiadają tylko około połowy tej żeglowności. Hangang mianowicie jest żeglowna na przestrzeni 130 km., tak, iż małe statki dochodzą nieco powyżej miasta Seulu. Tumen mimo swej znacznej długości jest żeglowny tylko na przestrzeni 20 km. Trzeba przytem dodać, iż z powodu surowych zim rzeki tutejsze, zwłaszcza północne, zamarzają na kilka miesięcy, tracąc

źeglowność, ale za to nie przeszkadzając wtedy komunikacyi lądowej. W czasie letnich musonów, przynoszących obfite deszcze, rzeki silnie wzbierają i przerywają komunikacyę lądową. Po tej ogólnej charakterystyce rzek przypatrzmy się teraz bardziej szczegółowo rzekom ważniejszym. Do morza Japońskiego wlewają się tylko dwie znaczniejsze rzeki: jedna na północo-wschodzie, Tumen, druga na połu-dnio-wschodzie, Naktong. Rzeka Tumen płynie w trójkątnej dolinie, zawartej między Czang-paik-szanem i Sjo-paik-szanem ku północo-wschodowi; bierze ona początek u wschodnich stóp Paik-tu-szanu; pod miastem Czong-söng łożysko jej na przestrzeni 10 km. zwęża się w szczelinę zawartą między olbrzymiemi, prawie pionowemi, ścianami skalnemi; między zboczami łożyska i rzeką niema nawet miejsca na ścieżkę dla pieszych. Poniżej tego wąwozu do uścia prawego dopływu, Ton-gan-mury, dolina rzeki rozszerza się do 3 kilometrów, jest bezleśna, błotnista; rzeka dzieli się tu na odnogi, obejmujące liczne wyspy i mielizny. Od uścia lewego dopływu, Gai-che, rzeka główna zwraca się powoli ku wschodowi, opływa kraniec północny gór Koreańskich i wstępuje na otwartą nizinę Hun-czuńską; tutaj przyjmuje kierunek ku potuduio-wschodni i, pominąwszy jedno zwężenie, wciąż dzieli się na odnogi z wyspami. Uście Tumenu znajduje się w zatoce Gaszkie-wicza, o 40 km. na południe od zatoki Posjeta; uście jest lagunowe, posiada mielizny, przez które przedostawać się mogą tylko statki płytko zanurzające się. Rzeka Nak-tong, zraszająca prowincyę Kjóng-sang-do, bierze początek z głównego grzbietu korejskiego, gdzie od niego odgałęzia się grzbiet Nak-toński; płynie z początku w kierunku południowym wzdłuż tego grzbietu do jego końca południowego, następnie zwraca się na wschód, poczein powraca do pierwotnego południowego kierunku i wpada do cieśniny Broughtona o siedem mil na zachód od Fusanu; jest to piękna szeroka rzeka, spokojnie płynąca, zraszająca krainę żyzną i gęsto zaludnioną; jej mielizna uściowa jest nieznaczna. Rzeka ta służyła Japończykom za dogodną drogę do przeniknienia we wnętrze Korei. Rzeki płynące do morza Żółtego są znaczniejsze i liczniejsze; zaczynając od północy, spotykamy tu następujące: Jalu (Amnok-gang) wypływa podobnie jak Tumen u stóp Paih-tu-szanu, lecz skręca w odwrotnym, południowo- zachodnim kierunku; rzeka płynie w głębokim wąwozie o stromych ścianach; okolica jest lesista; nieliczna ludność zajmuje się wyrąbywaniem lasów i spławem drzewa; w miarę biegu rzeki skały odstępują nieco od łożyska to z jednej to z drugiej strony, ale dopiero od miasta Widżu dolina rozszerza się znacznie (do 6 kilometrów). Przy uściu do zatoki Korejskiej rzeka dzieli się na liczne odnogi, przerzynające deltę na 30 kilometrów szeroką. Prawy brzeg

rzeki panuje wogóle nad lewym, co dawało peratura lata ubywa więc nie ku północy, lecz w obecnej wojnie rosyjsko-japońskiej silną pod- | ku wschodowi. Wahania między temperaturą stawę armii rosyjskiej; mimo to Japończyczycy zdołali się przeprawić przez rzekę i wyprzeć Rosyan (pod Tiurenczenem) z silnej pozycyi.

W zimie Jalu pokrywa się lodem na 3 —4 miesięcy. Długość Jalu wynosi przeszło 500 kilometrów. Dalej ku południu spotykamy rzekę Tai-dong-gang; wypływa ona z głównego działu wodnego wpobliżu szczytu Din-hu-san, płynie ku południo-zachodowi pod miastem Pjöngjang, poniżej którego wstępuje na równinę i u-chodzi do morza uściem szerokiem zatokowa-tein, któremu zawdzięcza swe znaczenie port Czinam-pho. Rzeka Han-gang, nad którą leży główne miasto Korei—Seul albo Hanjang, powstaje z połączenia się dwóch rzek: północnej,

Sin-jön-gang, i południowej, Jögang, które łączą się ze sobą pod wsią Ma-ehai niedaleko miasta Jan-keun. Źródła oba tych rzek leżą na głównym dziale wodnym, który zbliża się tutaj bardzo do morza Japońskiego; tym sposobem systemat Han-gangu przecina wpoprzek cały prawie półwysep Korejski. Co do wielkości jest to druga rzeka półwyspu (po Jalu), ale pod względem znaczenia komunikacyjno-handlowego zajmuje ona miejsce pierwsze.

Obie rzeki źródłowe Hangangu mają górski charakter, liczne wodospady i prądowiny; północna z nich ma ważne znaczenie dla spławu drzewa. W pobliżu połączenia charakter ich się zmienia: wstępują na żyzną, gęsto zaludnioną równinę, z bujnemi niwami ryżu; ten sam charakter posiada i rzeka połączona, która coraz bardziej się rozszerza i obejmuje liczne wyspy; osady leżą głównie po stronie prawej rzeki, po lewej zaś rozciągają się pola uprawne. W odległości 50 kilom, poniżej Seulu rzeka dzieli się na dwie odnogi, obejmujące wyspę Kanghwa, i wpada do morza Żółtego; ramię północne płynie ku zachodowi, południowe—ku południu i uchodzi do morza pod Czemulpo. Z rzek bardziej południowych, ważniejszych są dwie: Painma-gang i Mok-pho-gang.—IV Klimat, flora i fauna. Korea leży w północnej części azyatyckiego pasa musonowego, to jest klimat jej wykazuje pewną peryodyczność półroczną, zależną od pe-ryodycznych zmian ciśnienia bârometrycznego nad lądem Azyi: w zimie powstaje tu maximum ciśnienia, w lecie minimum; stąd przedewszyst-kiem peryodyczna półroczna zmiana kierunku i charakteru wiatrów: panują tu, mianowicie, dwa wiatry; w zimie północno-zachodni, lądowy, i mroźny suchy; w lecie, południowo-wschodni, I ciepły, wilgotny, sprowadzający obfite deszcze, j Pod względem stosunków termicznych Korea , leży między izotermami rocznemi —f-10° i 15°, między izotermami styczniowemi — 10° (na północy) i -f- 5° (na południu); izoterma lipcowa -f- 25° biegnie wzdłuż zachodniego, izoterma -4- 20° wzdłuż wschodniego wybrzeża; tern- j

lata i zimy są, z powodu zmiany musonów, znaczne: izoamplituda 30° przechodzijpoprzecz-nie przez środek półwyspu. Klimat Korei ma charakter kontynentalny, zwłaszcza w zimie, która jest ostra, sucha; w lecie, szczególniej w lipcu, padają tu obfite deszcze musonowe, wywołujące wezbrania rzek, a stąd utrudniające komunikacye lądowe. Od tej ogólnej charakterystyki klimatu Korei, kraju górzystego i oblanego zewsząd prawie morzem, muszą w szczegółach istnieć różne wyjątki, zboczenia. I tak np. na wybrzeża zachodniem występują w lecie wiatry zachodnie i południowo- zachodnie (zamiast południowo-wschodniego musonu), albowiem muson letni, południowo-wschodni, jest w Azyi wschodniej dość słaby, nie zawsze więc zdoła on pokonać wiatr miejscowy morski (w danym razie od morza Żółtego), wiejący w dzień ku bardziej rozgrzanemu lądowi. Kontynentalny charakter klimatu też nie wszędzie występuje: południowa część Korei ma klimat bardziej morski; przytem wiosna jest tu cieplejsza niż jesień, co odpowiada typowi klimatu morskiego, nie kontynentalnego. Przypatrzmy się teraz bardziej szczegółowo niektórym elementom klimatycznym Korei, o ile daty co do nich zostały zebrane, zwłaszcza co do ilości opadów dla miast: Gensan, Fusan, Seul i Czemulpo w latach od 1887 do 1890:

Miesiąc Ilość opa-maksymalny dów w mm.

1887    Sierpień

1888    Lipiec

1889    Lipiec

. 1890    Sierpień

' 1887    Sierpień

1888    Listopad

1889    Lipiec

. 1890    Kwiecień

' 1887    Sierpień

1888    Lipiec

1889    Lipiec

. 1890    Czerwiec

' 1887    Sierpień

1888    Lipiec

1889    Lipiec

. 1890    Czerwiec

Ilość opadów miesięcznych w ciąga całego roku podaje następujące tablice:

Gensan

Fusan

Seul

Czemulpo

Fusan

Seul

Czemulpo

Gensan

stycz.

marzec

kwieć.

•5*

738

314

199

324

219

205

367

238

379

336

365

286

to to to cc

czerw.

H CO lO co

lipiec

I—¹ CO

tO CC

(M GO

CO CO Ol

O O o¹

CO I> TT

CO O 05

O»

31

-J to to cc

O OC O i-H

to M to to

to CC 05 -1

-4 CD O CD

958

Korea.

sierpień

GG

(D

tsj

Sh

paźd.

listopad

grudz.

tS2

135 115 166 61 129    64

431 150

^ 02 tO O'

05 O 00 t-

t" CD CO

00 r-t

00 CD CC

Fusan Senl

Czemulpo Gensan

Roczna ilość godzin z mgłą, śniegiem i deszczem była następująca: mgła śnieg Gensan 186    302

Fusan

Czemulpo 585 Stąd widzimy, że mgły na wybrzeżu wscho-dniem są rzadsze niż na zachodniem, gdzie znaczne obszary są codziennie zalewane wodą podczas przypływów. Ilość opadów rocznych, głównie letnich, jest znaczna, ale ilość dni z opadem, nawet w miesiącach letnich niewielka, tak, iż ilość opadów w każdym dniu deszczowym jest znaczna. W porze opadów wszystkie mosty na rzekach bywają zrywane i wszelka komunikacya między przeciwległemi brzegami rzek ulega przer.vie; osady ludzkie, leżące nawet na 10 m.j nad normalnym poziomem rzek, bywają zagrożone wylewem. Średnia temperatura roczna wynosi w Gensanie 11.7°C, w Fu-sanie 25.2°, w Seulu 11.5°, w Czemulpo 11.6°; średnia temperatura lata (Czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień) względnie: 22.4°; 23.7°; 23.1°; 22.5°; średnia temperatura zimy (grudzień, styczeń, luty, marzec) 0.8°; 6.9°; — 0.7°; 0.3°. Najgorętszym miesiącem roku jest sierpień; jego średnie maximum i minimum wynoszą w Seulu: 31.5° i 22.5°. Temperaturę letnią w Korei zniżają znacznie wiatry morskie, albowiem cienka warstwa wody ciepłej, jaka tworzy się w le-cie na powierzchni oziębionego w zimie morza, ulega z powodu wiatrów ciągłemu mieszaniu z niżej leżącą warstwą wody zimnej: dlatego też maximum letnie na Korei ulega przesunięcie z lipca na sierpień, gdyż wtedy już grubsza warstwa wody powierzchownej była uległa o-grzaniu; dla tego; wreszcie w lecie wybrzeże wschodnie, jak już wiemy, jest zimniejsze od zachodniego: do pierwszego przypiera morze głębokie, do drugiego płytkie, łatwo rozgrzewające się w lecie. W zimie odwrotnie: wybrzeże wschodnie jest cieplejsze od zachodniego, np. Czemulpo i Seul są zimniejsze wtedy niż o 2° szerokości dalej na północ leżący Gensan; wynika to głównie z tego, że zimne wiatry zachodnie, wówczas panujące, dostają się na wybrzeże wschodnie po przejściu przez góry, co czyni je na wschodniem wybrzeżu wiatrami zstępuj ącemi, a więc ogrze-wającemi się. — Z powodu obfitości deszczów letnich Korea pęsiada bujną roślinność, cechującą cały pas musonowy Azyi. Z powodu jednak północnego położenia Korei w tym pasie, a głównie z powodu mroźnego musonu

216

107

deszcz

814

1552

422

zimowego, nie spotykamy tu palmy, która rośnie pod tą samą szerokością w Japonii, gdzie północno-zachodni muson zimowy ulega pewnemu złagodzeniu po przejściu przez morze Japońskie; wino jednak, wytrzymujące ostre zimy, udaje się wszędzie w K-i: granica jego północna dosięga prawie północnej nasady półwyspu. Bujne niegdyś lasy K-i zostały silnie przetrzebione, ustąpiły przed wciąż rozwijającem się rolnictwem; utrzymały się tylko w niedostępnych wąwozach i na wyższych górach, zwłaszcza na północy. Na znaczniejszych wysokościach rosną sosny, jodły, modrzewie i brzozy; na niżej położonych obszarach spotykamy dęby, lipy, topole, jesiony. Na krańcu południowym półwyspu rośnie bambus; godną też uwagi jest morwa, jako podstawa hodowli jedwabników. Prócz tego z roślin uprawnych spotykamy tu nasze zwykłe zboża, a także proso, kukurydzę, fasolę (wywożoną w znacznych ilościach); w północnej K-i uprawiają kartofle. Z powodu obfitych deszczów letnich udaje się tu dobrze ryż. Tytoń został wprowadzony przez Japończyków dopiero w wieku XVI. Mniej więcej w tym samym czasie K. przyjęła od Chińczyków uprawę bawełny; produkcya jej jednak nie wystarcza nawet na potrzeby miejscowe. Z innych roślin służących na tkaniny wymienić należy konopie i niektóre gatunki pokrzywy. Mimo górzystości kraju K. jest prawie cała pod uprawą; obszary nieuprawne znajdują się tylko w najwyższych górach północnej K-i i w niewielkiej części głównego łańcucha Koreańskiego.—Fauna K-i jest bardzo urozmaicona, przedstawia bowiem mieszaninę typów północnych i południowych; jednak typowe zwierzę polarne, renifer, nie dosięga K-i — południowa jego granica przypada już nad A-murem; za to zwrotnikowy tygrys zawędrował z Indy i aż tutaj, a nawet dalej na północ, tak, iż jego granica północna dotyka prawie południowej granicy renifera. —V Człowiek, jego zajęcia, stosunki polityczne. Liczba mieszkańców K-i może być podana tylko w przybliżeniu. Wprawdzie odbywają się w K-i urzędowe spisy ludności, a spis z roku 1897 podaje liczbę mieszkańców na 5 198 480, ale jest to liczba o wiele za nizka, albowiem w interesie urzędników leży podawanie liczby jak-najniższej, aby podatki ściągnięte z nadwyżki ludności rzeczywistej nad podaną obrócić na swój własny pożytek. Według świadectwa różnych podróżników i misyonarzy ludność K-i przenosi 10 milionów, według niektórych dosięga nawet 18 milionów. Jeżeli przyjmiemy wraz z Krahmerem liczbie 13 milionów, to przy obszarze powierzchni około 220 000 km. kw. przypadnie na gęstość zaludnienia około 60 na kilometr kwadratowy. Przytem należy zauważyć, że części kraju środkowa i południowa są gęściej zaludnione niż północna. Koreańczyc y należą do grupy ludów mongolskich, stoją mię-

dzy Chińczykami i Japończykami, lecz podobniej- ta ostatnia zasiewa się na polach ryżowych, ale po si są do pierwszych; różnią się np. od Japoń- zebraniu z nich ryżu. Jęczmień jest uprawia-czyków daleko wyższym wzrostem. Pod wzglę- ny w północnej części kraju po wschodniej dem fizycznym można śród Koreańczyków rozróżnić trzy typy: typ przeważający odznacza się twarzą szeroką płaską, wystającemi kośćmi policzkowemi, wielkiemi grubemi wargami, skośnemi oczami, rzadkim porostem włosów na brodzie, małym płaskim nosem, żółtawą barwą skóry. Drugi typ przciwnie posiada: twarz długą owalną, wygięty nos, wargi cieńkie, nie duże, dość gęstą brodę, barwę skóry prawie białą.

stronie głównego łańcucha koreańskiego i idzie na targi japońskie. Również na północy oraz na wyższych częściach gór uprawiany jest o-wies, który zastępuje w tych okolicach ryż w pożywieniu ludności. Żyto jest zdaje się mało rozpowszechnione. Natomiast proso ma w całym kraju ważne znaczenie nietylko jako środek pożywienia, ale i w innych celach, podobnie jak bambus w Chinach i Japonii; jego twarda gruba wysoka słoma używana jest na opał, wyrób mat, a nawet do budowy domów. Kukurydza jest uprawiana zarówno na paszę dla bydła jak i na pożywienie ludności. Również w tym dwojakim celu jest uprawiana fasola; między innemi jest ona używana do wyrobu soi, stanowiącej ważną przyprawę do potraw, zastępującą Koreańczykom tłuszcz. U-prawa innych jarzyn jest też bardzo rozpowszechniona, kartofle jednak są rzadkie. Uprawa tytoniu wszędzie rozpowszechniona na pochyłościach gór. Konopie uprawiane są głównie w północnej części kraju; natomiast pokrzywa japońska, z której wyrabiane są delikatne materye, uprawiana jest w południowej K-i, podobnież bawełna. Korzeń leczniczy, gin-seng,.napotyka się głównie w północnej części kraju na górach; rośnie on po części dziko, po części jest uprawiany, lecz dziko rosnący uważają za skuteczniejszy; cena dobrego e-gzemplarza dochodzi do 2 000 dolarów. Nasze drzewa owocowe i wino uprawiane są przeważnie w środkowych i południowych częściaełi K-i; na wyspie Quelpart rosną nawet pomarańcze. Uprawiane jest też drzewo morwowe; herbato jest mało używana. Hodowla bydła wobec braku pastwisk jest mało rozwinięta, wyjąwszy hodowlę świń, bydło hodowane jest jedynie do prac w polu i jako środek transportu. Mleka Koreańczycy nie piją. Koni jest więcej niż bydła rogatego. Pszczoły są hodowane wszędzie. Wosk używany do wyrobu świec. Rybołówstwo zarówno rzeczne jak morskie jest bardzo rozwinięte i dostarcza ludności ważnego środka pożywienia; psy i świnie są też żywione rybami-, używają ich nawet do nawożenia pól. Rybołówstwem morskiem na wodach korejskich zajmują się przeważnie rybacy japońscy. Z morza o-trzymują Koreańczycy również sól, gdyż soli kamiennej tu ni'eina. Polowanie gra ważną rolę w zajęciach mieszkańców północnej części K-i; wywóz skór jest znaczny. Polowaniem zajmują się tylko niższe klasy ludności; szlachta, odwrotnie niż u nas, nie poluje nigdy. Od dawnych czasów utrzymała się tutaj korpora-cya łowców tygrysa, która jest wolna od wszelkich podatków; wielu z członków tej korpora-cyi zasłynęło z męstwa, które dostarcza ma-teryału do legend; łowcy tygrysów w chwilach niebezpieczeństw grożących krajowi dostarczają

Typ trzeci jest nieco podobny do pierwszego, ale odznacza się niższym wzrostem i ciemniejszym kolorem skóry. Wszystkie trzy typy odznaczają się długiemi czarnemi włosami. Typy te nie są umiejscowione w tych lub owych o-kolicach kraju, lecz wszędzie występują obok siebie. Istnieją jednak różnice między Korcj-czykami północnymi i południowymi, pierwsi są wyżsi, dzielniejsi i piękniejsi od drugich. Wo-góle jednak Koreańczycy odznaczają się silną budową ciała i zręcznością; są dobrymi gimnastykami, oddają się z zamiłowaniem polowaniu, są wytrwali i odważni, a przytem wogóle dobroduszni i uczciwi. Gościnność jest u nich świętym obowiązkiem; gdy w jakimś domu odbywa się uroczystość każdy może wziąć w niej udział bez zaproszenia; odmówienie posiłku podróżnemu zarówno jak noclegu uważane jest za występek —podróże więc niewiele w K-i kosztują. Pod względem religijnym Koreańczycy są dość obojętni: buddyzm nie ma tu wielkiego znaczenia, a mnisi nietylko nie posiadają takiej władzy i wpływów jak w Tybecie, ale są wprost pogardzani. W wyższych klasach ludności panuje religia Konfucyusza; w ostatnich czasach misyonarze chrześciańscy usiłują pozyskać wyznawców w K-i, ale bez wielkiego powodzenia. Ludność K-i dzieli się pod względem społecznym na cztery klasy: szlachtę, chłopstwo, rzemieślników i kupców; szlachta dostarcza wysokich urzędników, wojskowych i uczonych. Podział ten do ostatnich czasów był bardzo ostry. Liczba cudzoziemców w r.

1903 wynosiła do 30 000, z których 25 000 Japończyków a 4 000 Chińczyków. — Głownem zajęciem Koreańczyków jest rolnictwo; ludność rolnicza składa się przeważnie z drobnych właścicieli. Większe posiadłości znajdują się wprawdzie, te należą prawie wyłącznie do urzędników, którzy wydzierżawiają swe ziemie chłopom; niekiedy dają im ziarno do siewu, biorąc sobie za to połowę zbiorów. Uprawa ryżu rozpowszechniona jest na całym półwyspie w niższych częściach kraju nad brzegami rzek i potoków, albowiem ryż wymaga wiele wilgoci, pola muszą być dla jego uprawy zalewane.

Nadmiar zbiorów idzie do Chin, zwłaszcza zaś do Japonii. Pszenica uprawiana jest na polach żyznych a niezdatnych do uprawy ryżu; uprawiają tu dwa gatunki pszenicy: letnią i zimową;

najdzielniejszych żołnierzy. Przemysł leśny jest rozwinięty w północnej części kraju, gdzie u-trzymały się jeszcze wielkie lasy, podczas gdy w reszcie kraju uległy znacznemu wyniszczeniu tak, iż znaczne obszary przyjęły stepowy charakter. W północnej też głównie części rozwinięte jest górnictwo (złoto, srebro, miedź, nieco lichego węgla kamiennego, a zwłaszcza w obfitości żelazo). — Koinunikacye w K-i znajdują się w bardzo złym stanie, co zależy w części od górzystości, nierówności powierzchni; grunt dróg jest niedogodny do ko ■ munikacyi, stanowią go bądź piaski, bądź glina rozmakająca w czasie deszczów w nieprzebyte błoto, bądź rumowiska skalne. Prócz tego koinunikacye na tych drogach są utrudnione przez przecinające je rzeki, gdyż mosty na rzekach są tu nieliczne i słabo zbudowane, tak, iż, często załamują się pod obciążonemi wozami, ale te mostki w czasie wysokiego stanu wody, to jest gdy są najpotrzebniejsze, ulegają zerwaniu, lub też bywają zawczasu rozbierane przez mieszkańców i dopiero po spłynięciu nadmiernych wód nanowo składane; prócz tych tak niedostatecznych mostów przeprawy przez rzeki u-‘ skuteczniają się przy pomocy brodów lub promów, do których zjazd jest zwykle bardzo niedogodny wobec tego, iż rzeki płyną tu najczęściej w łożyskach głębokich. Zwykłym środkiem transportu jest dwukołowy wóz, ciągniony przez woły, ale na górnych drogach ustępuje on miejsca zwierzętom jucznym, a nawet tragarzom; tragarze ci grają tu ważną rolę i tworzą wpływowe stowarzyszenia. Koleje żelazne zaczęli tu w r. 1898 budować Japończycy; naprzód z Seulu do Czemulpo, a następnie, w czasie obecnej wojny, podjęli budowę kolei wzdłuż półwyspu, aby ułatwić transport wojska i zapasów na północ—z Pusanu do Seulu i z Seulu do Phjöng-jangu.— Pod względem administracyjnym K. dzieli się na trzynaście prowincyi, z których pięć leży we wschodniej a osiem w zachodniej części półwyspu. Prowin-cye wschodnie: 1) Północna Ham-gjöng; 2) Południowa Ham-gjöng; 3) Kang-vön; 4) Północna Kjöng-sang; 5) Południowa Kjöng-sang. Prowin-cye zachodnie: 6) Północna Phjöng-an; 7) Południowa Phjöng-an; 8) Hwang-hai; 9) Kjöng-kwi;

toczone murem z bramami. Seul albo Han-jang leży pod 37°35' szer. pn. i 127°7' dług. wsch. Gr. o 50 km. poniżej połączenia się dwóch głównych strumieni środkowych rzeki Han-gang, o 4 — 5 km. od prawego brzegu, w kotlinie u-prawnej, otoczonej granitowemi górami, dawno już ogołoconemi z lasów; liczy około */* miliona mieszkańców. Z innych miast ważniejsze są: Kjöng-söng, miasto główne prowincyi północnej Ham-gjöng, leży o trzy kilometry od wybrzeża morza Japońskiego, gdzie port Tök-tin-dzin. Ham-heung, miasto główne prowincyi południowej Ham-hjöng, leży o 103 km. od portu Gensan nad morzem Japońskiem, zatoką Broughtona. Czus-czön, miasto główne prowincyi Kang-wön, punkt środkowy żyznej rolniczej okolicy. Taiku, miasto główne prowincyi północnej Kjöng-sang, o 130 km. na północo-za-chód od Fusanu. Ceindżu, miasto główne prowincyi południowej Kjöng-sang; w tejże prowincyi leżą porty: Masam-pho, z przystanią 4 mile długą a iya mili szeroką, otoczoną górami, chroniącemi ją od wiatrów i falowania. Fusan, ważny port na południowem wybrzeżu K-i, połączony regularną żeglugą i liną telegrafu podmorskiego z Nagasaki, zamieszkany licznie przez kupców i rybaków japońskich; Japończycy nadali miastu cywilizowany wygląd i zbudowali młyny dla oczyszczania ryżu korej-skiego, który idzie na targi japońskie. Jöng-pjön, miasto główne prowincyi północnej Phjöng-an, w tejże prowincyi w pobliżu uścia Jalu leży ważne miasto handlowe Widżu, o 10 km., poniżej Widżu leży nad Jalu chińskie miasto Andun, trzymające w swych rękach handel rzeczny. Phjöng-jang, miasto główne prowincyi, południowej Phjöng-an, jedno z najstarszych miast w K-i o 100 km. powyżej uścia rzeki Tai-dong-gang, w bagnistej okolicy, ucierpiało wiele w czasię ostatniej wojny chińsko-japońskiej; portem tego miasta w pobliżu uścia Tai-dong-gangu jest Czinampho, który posłużył Japończykom za podstawę operacyjną do działań wojennych w północnej K-i zarówno w wojnie z Chinami jak i rossyjsko-japońskiej. Su-wön, miasto główne prowincyi Kjöng-kwi leży o 35 km. na południe od Seulu, forteca broniąca stolicy od strony południowej. Kai-sóng o 70 km. od Seulu na drodze do Phöng-jangu, dawna stolica kraju, ważne miasto handlowe, w okolicy uprawa ginsenu. Czemulpo przy uściu rzeki Hangang o 85 km. pouiżej Seulu (wzdłuż rzeki) a o 40 kilometrów drogą lądową (obecnie kolej zelazna). Czung-dżu, miasto główne prowincyi północnej Czhung-Czhjöng. Kong-dżu, miasto główne prowincyi południowej Czhung-Czhjöng. Kan-gjön-pho nad rz. Keun-gang, ważne miasto handlowe, Czhon-dżu, miasto główne prowincyi północnej Czöl-la, o 50 km. na wschód od portu Kun-san przy uściu

na

10) Północna Czhung-Czhjöng; 11) Południowa Czhung-Czhjöng; 12) Północna Czöl-la; 13) Południowa Czöl-la. Pośród miast pierwsze miejsce zajmuje Seul w prowincyi Kjöng-kwi; jest to stolica państwa; rezydencya cesarza i siedlisko władz. Miasta korejskie, nie wyłączając miasta głównego, nie różnią się niczem od wsi prócz ilości mieszkańców i tern, że są zazwyczaj otoczone murem. Sposób budowania domów jest w miastach taki sam jak po wsiach; położenie domów jest pozbawione wszelkiego ładu, ulice ciągną się .wężykowato we wszelkich możliwych kierunkach. Domy służące za rz. Keum-gang. Kwang-dżu, miasto główne pro-siedliska władz są tylko nieco większe i o- ! wincyi południowej Czöl-la; w tejże prowincyi

W. N.

leży port Mok-pho prpy uściu rzeki tegoż nazwiska. Do tej prowincyi należy wyspa Quel-part z głównem miastem Cze-dżu. — Despotyczny ustrój państwowy K-i w połączeniu ze zdzierstwem i przekupstwem urzędników jest przyczyną zastoju i barbarzyństwa, w jakiem kraj ten dotąd był pogrążony; obecnie pod wpływem gospodarki Japończyków otwiera się dla tego kraju tak pod względem materyalnym jak i duchowym lepsza przyszłość. — Źródła: Krahmer: „Russland in Asien“ Band VII; „Die Beziehungen Russlands zu Japan mit besonderer Berücksichtigung Koreas“; Leipzig 1904; A. Nałkowska artykuł: „Korea“ w „Przyrodzie“ (.Ns 8 i 9 z r. 1904). Już po napisaniu niniejszego artykułu ukazała się praca W. Sieroszewskiego o Korei, oparta w znacznej części na własnych obserwacyach autora.

Historya. Nazwa K-i pochodzi od dynastyi Ko-re albo Ko-ri (po japońsku Ko-ra, a po chińsku Kao-li, Mandżurowie nazywają kore-ańczyków Solcho). Dawniejsza nazwa K-i: T c z c hao-si an, a podług brzmienia -koreańskiego Tsi-tsien. Starodawną tę nazwę przywróciła jej panująca obecnie dynastya Ni (Li, od r. 1392). Za jedyne źródło do poznania prastarych dziejów K-i służą książki chińskie; historycy jednak chińscy niewiele danych dostarczają o czasach przed N. Chr., podają jedynie wiadomości o kilku próbach kolonizowania kraju przez Chińczyków i o stosunkach z Cesarstwem Nie bieskiem. Od r. 194 przed

N. Chr. K. południowa rozdzielona była na trzy królestwa: Ma-chang na zachodzie, Cze-szang na wschodzie i Biang (Piong)-szang) na poł. Naj-silniejszem z nich było Cze-szang, które przetrwało 87 lat; później istniało ono pod nazwą Sin-la (Sinra; od r. 57 przed N. Chr. do 935 r. po N. Chr.), królestwo Sin-la r. 660 po N. Chr. pokonało państwo Pe-tsi (Pajk-te albo Pajk-cze, po japońsku Chiaku-saj), które r. 18 po

N. Chr. powstało na miejscu dawnego Ma-chang. W K-i zaś północnej i na ziemiach sąsiadujących z Mandżuryą przez 750 lat (od r. 35 przed

N. Chr.) istniało królestwo Kao-li (Kokuri, Gao-guj-li). Cały ten okres historyi K-i wypełniają walki między wymienionemi państwami o pierwszeństwo. Ostatecznie górę wzięło królestwo Sin-la; ono też prowadzi skuteczną walkę z Japończykami; na ten czas również przypada poddanie się wpływom chińskim całej K-i północnej. Około r. 372 po N. Chr. zaczyna się szerzyć buddyzm w królestwie Kao-li. Z K-i buddyzm i klasyczne księgi przeszły do Japonii, a działo się to głównie za pośrednictwem królestwa Pe-tsi. Od czasów wzmożenia się wpływów chińskich w K-i, wysuwa się znów na plan pierwszy królestwo Koa-li, którego monarcha, korzystając z pomocy Chin, opanował królestwa Pet-si i Sin-la i dokonał zjednoczenia K-i., Twórca jedności koreańskiej Uang-kien (877—943), który poprzednio za-

Wielk» Encskl. Powsi Iluslr. Zcti. 3 4a Ï02. X2X VUi.

rządzał sprawami państwa, r. 918 strącił z tronu ostatniego króla z dynastyi Kao (Gao) i sam objął władzę. W r. 932 wysłał on poselstwo do Chin, jako państwa zwierzchni czego, i otrzymał stamtąd tytuł króla (uana)f Kao-li-ńskiego i rozmaite godności i rangi chińskie. Oparcie się o Chiny wzmocniło o tyle stauowisko Uang-kiena w K., że król Sin-la dobrowolnie zrzekł się swej godności r. 935 na rzecz Uang-kiena. Podczas panowania dynastyi Kao-li buddyzm krzewi się coraz bardziej w K-i; z czasem wpływ mnichów buddyjskich wzrósł do tego stopnia, że wzniecali rokosze przeciwko rządowi. Odtąd K. pozostaje ciągle w stosunku lennym do Chin, z wyjątkiem tych okresów, kiedy dynastye chińskie przenosiły się na południe; wpływy zaś kultury chińskiej wyraziły się między innemi tern, że młodzież koreańska udawała się na naukę do rządowych szkół chińskich. K., napastowana od północy przez sąsiadów, a od południa przez Japończyków, r. 1218 zawarła sojusz z Mongołami i znalazła się w zupełnej zależności od Mongolskiej dynastyi Yuen, panującej w Chinach. Po raz pierwszy daninę hołdowniczą Mongołom składa K. r. 1241; królowie koreańscy przebywają częste na dworze cesarzów mongolskich; tam również stale znajdują się koreańscy następcy tronu, którzy wracali do ojczyzny dopiero po śmnrci króla, aby objąć władzę na mocy pozwolenia cesarza mongolskiego; w pewnych wypadkach król koreański i jego otoczenie przywdziewali strój mongolski na znak lennictwa. K. traci uprzywilejowane stanowisko w monarchii chińskiej z u-padkiem dynastyi Yuen i opanowania władzy przez dynastyę Ming r. 1368. K. wprawdzie uznała swoją zależność lenniczą od nowej dynastyi, ale jednocześnie pozostawała w bliskich stosunkach z dynastyą dawną Yuen, która o-puściła Chiny, K. nawet wysłała jej na pomoc swoją armię. Z tego biegu wypadków, jak również ze wzrastającej sympatyi ludności koreańskiej ku Chinom, korzysta teść] ostatniego króla dynastyi Kao-li (Ko-ri) i jednocześnie głównodowodzący armią koreańską Taï-tso (Ni-tai-tso, Ni-czyon-koe, po chińsku Li-tan), pozbawia tronu dynastyę Kao-li (Ko-ri), przy pomocy chińskich Mingów obejmuje sam władzę i daje początek r. 1392 panowaniu nowej dynastyi, która przybrała starożytne imię Tsi-tsien i która dotychczas rządzi K-ą. Nowa dynastya u-znała wieczystą swoją zależność od Chin. Tai-tso po wstąpieniu na tron jął się energicznie rządów, uspokoił kraj znużony i wzburzony okrucieństwami ostatniego króla z dynastyi Kao-li, Kon-jan-uana (1388 —1391), zreformował administracyjny ustrój państwa podług wzorów, zaprowadzonych w Chinach przez dynastyę Ming; przeniósł stolicę z Sun-tho do Seulu. Przez pierwsze dwa wieki panowania nowej dynastyi K. cieszyła się względnym spokojem, przerywanym od połowy w. XV wal-

Korea.

962

ką dwóch stronnictw, które istnieją dotychczas: jedno, konserwatywne, skłania się na stronę Chin, drugie, postępowe, ku Japonii. Japonia ma jednak w K-i wielu przeciwników, gdyż w tra-dycyi miejscowej żyją jeszcze wspomnienia krwawych walk i napadów ze strony Japonii, a kupcy japońscy nie cieszą się dobrą opinią. Główne walki z Japonią przypadają na lata między 1592—1598. W r. 1592 sławny Taï-ko-sama posłał ogromną armię do K-i, która opanowała prawie cały kraj i byłaby go utrzymała w swej władzy, gdyby śmierć Tai'-ko-samy (1598 r.) nie stanęła temu na przeszkodzie. W r. 1615 zawarto pokój między Japonią a K-ą, na mocy którego K. zapłaciła kontrybucyę i odstąpiła Japonii port Fu-san. W wojnie tej K-i pomagały Chiny. Rząd koreański, pomuy tej pomocy, ofiarował później swe usługi dynastyi Ming, kiedy ta była zagrożona przez Mandżurów. Król koreański, Li-Czun (In-tso), odrzuca z dumą żądanie Mandżurów, dążących do zwierzchnictwa nad K-ą; dopiero wyprawy r. 1627, a szczególnie 1637, kiedy Mandżurowie zajęli Seul, zmusiły K. do uznania zależności od dynastyi mandżurskiej Te-tsing, która wkrótce opanowała całe Chiny. Nowy stosunek lenny wyrażał się początkowo w znacznej dauinie, która z czasem zmniejs/.yła się a polegała w ostatnich czasach na czczych formalnościach. Europejczycy po raz pierwszy dostali się do K-i r. 1658; byli to rozbitki statku holenderskiego „Sperwer“, płynącego do Japonii, który rozbił się u brzegów wyspy Quelpart. Po kilkunastoletnim pobycie w niewoli u Koreańczyków, ośmiu jeńcom udało się wymknąć z niewoli i dotrzeć do ojczyzny w r. 1668. Opis pobytu w niewoli wydał w Holandyi jeden z nich, Henryk Hamsl (1670 r.). Prawdopodobnie ci Holleu-drzy nie byli pierwszymi cudzoziemcami w K-i; można przypuścić z wszelką słusznością, że kolonie arabskie Si-la w X w. usadowiły się w K-i (Sin-la). Znacznie później, bo w XVIII w. ojciec Régis wydał swoje spostrzeżenie geograficzne i historyę K-i. Chrześciaństwo zaczyna przenikać do K-i w końcu XVIII w. Możliwem jest, że pierwsze próby przypadają na XVIII w., tj. na czasy najścia Tai-ko-sama. W r. 1784, młody Koreańczyk Senghuni, który przyjął chrzest w Pekinie, powraca do ojczyzny i szerzy z wielkim zapałem nową wiarę; wielu uczonych koreańczyków przyjęło chrześciaństwo. Urzędownie jednak wiarę chrześciań-ską wprowadzono w K. w r. 1794, kiedy przybył ojciec Jakób Tsiu z Pekinu. Propaganda czyniła widoczne postępy, ale żądanie misyi, aby nowi wyznawcy porzucili kult przodków, rozwinięty tutaj bardziej jeszcze niż w Chinach, sprawiło to, że wielu już ochrzczonych porzuciło wiarę chrześciańską, i z tego powodu rozpoczęły się prześladowania ze strony rządu, szczególnie od r. 1801, kiedy między innymi

zginął ojciec Jakób Tsiu. W r. 1831 w K. utworzono oddzielny wikaryat, niezależny od wikaryatu apostolskiego w Pekinie, i powierzony biskupowi z Capse, Bruguière’owi; w r. 1839 zamordowano trzech misyonarzy. Położenie chrześcian pogorszyło się w r. 1864, tj. od śmierci króla Czul-cuna, który był ostatnim w prostej linii potomkiem dynastyi Ni (Li). Po nim wstąpił na tron małoletni Li-czy (Li Ying-kum), Za regencyi, sprawowanej przez ojca królewskiego, Taj-uen-gun’a, rządziła partya wrogo usposobiona dla wszystkiego, co cudzoziemskie. Wtedy właśnie, r. 1866, zamordowano biskupa Berneux i wraz z nim wszystkich misyonarzy; zaledwie trzech księży uniknęło rzezi, udali się oni do Tien-tsinu i dali znać o wypadku. Z rozkazu rządu francuskiego admirał Rozę z trzema okrętami wyruszył przeciw K-i z żądaniem zadośćuczynienia. Flotylla skierowała się przez cieśninę Kang-hoa i dotarła do Han-kang. Pomimo porażek na lądzie król koreański nie odpowiedział ua żądania, wystosowane przez admirała. Zbliżała się zima i admirał Rozę musiał opuścić K-ę, nie otrzymawszy żadnego zadośćuczynienia. Bezkarność wywołała większe jeszcze prześladowanie chrześcian, Koreańczycy stali się nieprzejednanymi przeciwnikami wpuszczania cudzoziemców do swego kraju. Uwydatniło się to w stosunku do Amerykanów: statek żaglowy amerykański „Generał Sherman“, wysłany do K-i, był przez mieszkańców zniszczony a załoga wymordowana, r. 1866. W r. 1867 był wysłany przez admirała Rowan okręt wojenny „Wachusett“, nie osiągnął jednak żądanej satysfakcyi. Wobec tego udał się do K-i kontradmirał Rodgers z pięciu statkami; d. 1 czerwca 1871, kiedy Amerykanie badali głębokość zatoki Sale, między lądem stałym a wyspą Kang-hoa, Koreańczycy bez uprzedniego zawiadomienia zaczęli strzelać; w odpowiedzi na to Amerykanie opanowali trzy forty na wyspie na Kang-hoa; stracili jednak w tej wyprawie najlepszych oficerów; admirał Rodgers nie miał rozkazów, aby się dalej posuwać, nie był w stanie wziąć Seulu, powrócił więc do Czyfu, d. 5 lipca, nic nie wskórawszy. To, czego nie mogli dokonać Francuzi ani Amerykanie, udało się najzupełniej Japończykom: d. 20 września 1876 r., na statek wojenny „Unyokuwan“, który zajęty był pracami hydrograficznemi na wodach koreańskich, skierowano z brzegu strzały armatnie;

I Japończycy energicznie wystąpili w obronie swych praw, zachęceni powodzeniem, jakiego doznali niedawno w zatargu z Chinami z powodu Formozy; zmusili oni Koreę do podpisania traktatu w Kokua 26 lipca 1875 r., na mocy którego dla handlu japońskiego zostały otwarte porty koreańskie. Traktat ten miał doniosłość międzynarodową, gdyż jak poprzednio traktaty z Birmą i Annamem, został, zawarty bez pośrednictwa Chin; K. przez to została uznana za mocarstwo samodzielne. Działo się to już w okresie pełnoletności króla, który od r. 1873 sam sprawuje rządy. Nową umowę między Japonią a K-ą zawarto 30 sierpnia 1882 r., a ratyfikacya nastąpiła 30 września. Japonia, reprezentowana w Seulu od r. 1877 przez własnego ambasadora, stopniowo uzyskała otwarcie portów: Fusan (1879), Yensan (Gen-san, 1880) i Cze-mul-po (1882). W celu przeciwdziałania wpływom japońskim rząd chiński powierzył Li-chun-czangowi zawarcie umów dla K-i z innemi mocarstwami: najprzód zawarły umowę z K-ą Stany Zjednoczone, d. 22 maja 1882, reprezentowane przez komandora Schufeldta, później Anglia, 6 czerwca 1882, repr. przez admirała Willesa, Niemcy, 30 czerwca 1882. repr. pizez Brandta, Włochy, 26 czerwca 1884, Rosya, 7 lipca 1884, i na końcu Francya. Na mocy traktatów, gdzie również nie było wzmianki o zależności K-i od Chin, dla handlu zewnętrznego otwarto trzy porty i stolicę. Zawarcie traktatów z cudzoziemcami i przeniknięcie ich w głąb kraju silnie poruszyło partyę konserwatystów, na której czele stanął Tai-uen-gun. W r. 1882 poseł japoński Cza-nabusa wraz ze świtą musiał z orężem w ręku torować sobie drogę śród wzburzonego tłumu i uciec do Czemulpo, gdzie dopiero na statku angielskim znalazł bezpieczne schronienie. Japonia otrzymała wprawdzie zadośćuczynienie; Tai-uen-gun był uwięziony i usunięty do Chin do r. 1884. W r. 1884 znów wzniecili zamieszki stronnicy Japonii pod przewodnictwem Kum-ok-kuna i przez tydzień byli panami stolicy. Ludność Seulu powstała jednak przeciwko nim i wygnała Japończyków; Kum-ok-kun zamieszkał od tej chwili w Japonii, a kiedy r. 1894 przybył do Szang-haju, był zabity przez jednego ze swych rodaków. W r. 1884 Japonia wysłała wojska do K-i, ale wkrótce odwołała je na mocy umowy z Chinami; podług niej oba mocarstwa zobowiązały się nie posyłać wojsk do K-i, bez uprzedniego obopólnego zawiadomienia. Ekonomiczny wpływ Japonii coraz bardzie wzrastał w K-i, szczególnie na południu, dzięki przedsiębiorczości kupców japońskich i mnóstwu agentur; za to w dziedzinie polityki po dawnemu przeważały jeszcze wpływy chińskie. Rezydent chiński w Seulu miał przewagę nad przedstawicielami innych mocarstw, reprezentowanych na dworze koreańskim (Stany Zjednoczone, Anglia, Niemcy, Francya, Rosya), jak również nad cudzoziemskimi doradcami króla. W r. 1893 i 1894 wybuchło na południu K-i powstanie w prowincyi Tsion-na; bezsilny rząd koreański udał się z prośbą do Chin o pomoc. Chiny wysłały wojsko, uprzedziwszy o tern Japonię, zgodnie z umową z r. 1885. Z nadarzającej się sposobności skorzystał rząd japoński i ptod pozorem obrony misyi japońskiej, na co pozwalała umowa z r. 1882, również posłał swoje wojsko do-

K-i i nie przerwał wysyłania wciąż nowych oddziałów, nawet po stłumieniu powstania. Z tego powodu i Chiny nietylko nie wycofały swoich wojsk, ale też wciąż pomnażały ich liczbę w K-i. To wywołało starcie pomiędzy Chinami a Japonią i ostatecznie, 1 sier-nia 1894    r., Japonia wypowiedziała woj

nę Chinom; pierwsze starcia między wrogami miały miejsce na terytoryum koreańskiem, a w portach K-ich odbywało się wylądowanie wojsk japońskich. Dopiero po porażce Chińczyków nad Jalu, wojna przeniosła się do Man-dżuryi, gdzie Japonia opanowała Niu-czwang i cały półwysep Laotuński i zagroziła Mukde-nowi. Port Artura był wzięty. Na mocy traktatu pokojowego między Japonią i Chinami w Szymonoseki r. 1895, cały półwysep Laotuński przechodził do Japonii, przez co zapewniona była jej przewaga i w K-i. Mocarstwa zaprotestowały przeciwko temu, Japonia musiała poprzestać na Formozie, kontrybucyi i stop-niowem zdobywaniu wpływów w K-i. Po wojnie japońskiej osłabione Chiny musiały robić ciągłe ustępstwa mocarstwom europejskim w zakresie koncesyj handlowych i ustępstw tery-toryalnych; w d. 27 marca r. 1898 Rossya wydzierżawia na 25 lat Port-Artura, jako sta-cyę morską dla floty wojennej i Talien-uan jako port handlowy; na żądanie Anglii Talien-uan otwarty został dla handlu międzynarodowego; w d. 1 kwietnia 1898 Niemcy otrzymują w ten sam sposób Kiao-Czau, d. 24 maja 1898 r. Anglia—Wei-hai-wei. NSpływ cudzoziemców do Chin, ich przedsiębiorstwa i misye wywołują rokosz bokserów r. 1900. Po stłumieniu ruchu bokserskiego przez wojska mocarstw europejskich, Ameryki i Japonii, wpływ cudzoziemców w całem Cesarstwie Niebieskiem wzrasta. W wir nowych stosunków została wciągnięta i K-a. W r 1899 w K-i było już cudzoziemców 19 989, z czego na Japończyków przypadało 16 440, na Chińczyków 3 000, Amerykanów 265, Anglików 90, Francuzów 61, Rossyan 49, Niemców 35, innych europejczyków 41. Katolików było 38 230 a protestantów rozmaitych około 5 000. Dziewięć portów otwarto dla handlu międzynarodowego: Seul, Czemulpo, Czynampo, Fusan, Wunsan, Mokpo, Kunsan, Musampo i Song-szyn. Kapitaliści obcy eksploatują górnictwo, szczególnie bogate kopalnie żelaza i złota; rybołówstwo u brzegów koreańskich (sardynki, śledzie, sztokfisz) znajduje się wyłącznie w rękach Japończyków, którzy wogóle z pośród cudzoziemców najwięcej wywożą produktów z K-i i najwięcej do niej przywożą. Od chwili gdy w posiadaniu Rossyi znalazł się Port-Artura i Talien-u m (drugi z nich był związany z drogą syberyjską nową koleją, prowadzoną przez Mandżuryę), interesy Japonii i Rossyi w K-i były w ciągłem zetknięciu i kolizyi. Zajęcie Mandżuryi przez Rossyę po powstaniu bokserów powiększyło jeszcze

jewa zaostrza zatarg. Japonia śle noty dyplomatyczne do Petersburga, żąda ustąpienia Rossyi z Mandżuryi i pragnie ustępstw w K-i natury strategicznej. Rossya co do Mandżuryi nie chce negocyować wcale, w sprawach koreańskich zgadza się tylko na niektóre ustępstwa ekonomiczne, na ufortyfikowanie zaś pewnych miejscowości południowo-i północno-ko-reańskich przez Japonię przystać nie chce.

Rokowania przerwano, gdy Japonia przekonała się, że podczas ich trwania Rossya wysyłała do Mandżuryi wojska. W r. 1904, d. 6 lutego, zostały zerwane stosunki dyplomatyczne I między Rossyą a Japonią; w nocy z d. 8 na ! vozpyte“ („Obzor“ 1887); „Uvaha o nëkterÿch 9 lutego rozpoczęły się pierwsze kroki nie- zprâvâch o Herodotovi posud za pravé poklâ-przyjacielskie ze strony Japończyków (wyciecz- danych“ (w programie gimnazjum cżeskiego ka pomyślna pod Port-Artura). Wojska ja- w Bernie 1891)- Pfispevek k praktickć poe-pońskie wylądowały w K-i, mianowicie: w Cze- tice“ (w „Hlidce literami“ 1891); mulpo, Masampo, Fusanie—na południu i jedno- („Obzor“ 1893); „O krasne ćeskć literaturę“ cześnie w Gensanie, na wybrzeżu wschodniem „Obzor“ 1894); „O studijni cestë do Recka“ K-i. D. 1 maja 1904 r. odbyła się zwycięska (w „Vestnik ństf. spolku ces. profes.“ 1894); dla Japończyków bitwa nad Jalu na granicy „Na athénské Akropoli“ (w „Vestnik ństf. mandżursko-koreańskiej, poczem teatr wojny ja- spolku ces. profes.“ 1895); „Znal-li Herodot pońsko-rossyjskiej przeniósł się już do Mandżu- Makedonii z autopsie“ („Ceské muséum filolog.“ ryi; przez pewien czas tylko północna K-a by- 1895); „O novofectinë“ (w „Ceské ła widownią podrzędną, gdzie uwijały się dość filolog.“ 1897). liczne oddziały kozaków. Zaraz po wybuchu wojny i wylądowaniu wojsk japońskich w K-i, przybył do Seulu margrabia Ito i w imieniu Mikada zaproponował cesarzowi koreańskiemu sojusz z Japonią, przywiózł z sobą gotowy plan reform dla K-i i wymógł przyznanie protekto-

A. G.

zna-

antagonizm obu państw. Japonia prowadzi ne-gocyacye dyplomatyczne z Rossyą, a jednocześnie przygotowywa się do wojny; to samo czyni Rossya. Utworzenie namiestnictwa na Dalekim Wschodzie i działalność admirała Aleksie-

ratu japońskiego nad K-ą.

Koreańska cieśnina pomiędzy półwyspem Korei na zachodzie a wyspami japońskiemi Kiu-szju i Nippon (Hondo) na wschodzie na przecięciu się równoleżnika 35° z południkiem 130 dł. wsch. Gr.; prowadzi z morza Wschodnio-Chińskiego (z Żółtem) do morza Japońskiego. U wejścia do tej cieśniny z południa leży K-a wyspa Quelpart, u wyjścia na północy—japońskie wysepki Matsu i Iki; w środku cieśniny — japońska wysepka Tsu-szyma, ważna pod względem strategicznym, jako broniąca przejścia przez cieśninę i jako pomost z Japonii do Korei (zwycięstwo floty japońskiej nad rossyjską 27 maja 1905 r.); na płd. mniejsza od niej, Iki. w- N-

Koree Jan, współczesny filolog klasyczny (• 1856 r. w Protywanowie na Morawach) kształcił się w gimnazyum czeskim w Bernie, a później wstąpił na wydział filologiczny uniwersytetu w Pradze, który ukończył z otrzymaniem stopnia doktora filozofii. W r. 1881 rozpoczął swą działalność pedagogiczną, zostawszy profesorem gimnazyum czeskiego w Ołomuńcu; w r. 1884 przeniesiony był na stanowisko profesora gimnazyum w Kromeryżu, a w r. 1890 do gimnazyum wyższego (również czeskiego ) w Bernie. W r. 1893 odbył podróż naukową (archeologiczną) po Włoszech, Gre-cyi, Azji Mniejszej. Ogłosił wiele prac z zakresu filologii. Był współpracownikiem czasopism czeskich: „Obzor“ i „Hlidka literami“, w których pomieszczał listy z podróży i pomniejsze rozprawy. Oto spis chronologiczny ważniejszych prac K-a, ogłoszonych przeważnie w czasopismach: „Pfispevek k Platonovu File-bu“ (w programie gimnazjum ołomunieckie-go z r. 1882); „Pfispevek k Herodotovym cestâm“ („Sbornik prąci filolog.“, 1884); „Esthe-tickÿ rozbor i^echovy Dagmary“ („Obzor“ 1885); „Na obranu rukopisû Krâlovédvorského a Zelenohorského“ („Obzor“ 1886); „Novÿ menitÿ ceskÿ bâsnik“ (w „Hlidce literami“

1887); „0 dûlezitosti nauk filosofickÿch v mlu-

„Z Recka“

muséum

Mir. Kr.

Koreccy, herbu Pogoń litewska, wygasły ród kniaziowski, dziedziczący na Korcu na Wołyniu, szczepu Gedymina. Za protoplastę jego uważać należy kniazia starodubskiego, Aleksandra Patrykiejewieża, syna Patrycego, wnuka Nar-monta v. Narymunta, a prawnuka Gedymina. Aleksander, uwięziony przez w. ks. Witolda podczas wojny tegoż z w. ks. moskiewskim za chęć zdrady w r. 1406 („Monumenta medii aevi“ VI, 136), odzyskał wprawdzie po pewnym czasie swobodę, ale już bez Staruduba, który nadano Zygmuntowi Kiejstutowiczowi. Wzamian za poprzedni swój udział kniaź Aleksander otrzymał później znacznie mniejszy, na Korcu Wołyńskim, gdzie ostatek życia w zapomnieniu spędził. Z dwóch jego synów starszy, Semen, szukał chleba w Moskwie, gdzie potomstwo jego w końcu XV w. wygasło, drugi zaś, Wasyl, dziedziczący na Korcu, stale się już pisać zaczął, od udziału swego, Koreckim i dał początek wołyńskiej linii Koreckich, która, zajmując wysokie stanowisko w Rzeczypospolitej, wygasła w r. 1651. Synem Wasyla był Iwan, namiestnik krasnosielski (r. 1492). Z pięciu synów Iwana.- Wasyl, Lew i Aleksander, dzielni wojownicy, zginęli w roku 1519 w bitwie pod Sokalem. Iwan zmarł bez potomstwa płci męzkiej, Fedor wreszcie dalej poprowadził ród Koreckich. Synem jego był Bohusz, starosta żytomierski, bracławski, zwinogrodzki, Winnicki i łucki, wojewoda wo-

D.

łyński (r. 1572), jeden z najmożniejszych panów swego czasu. Należały do niego zamek i miasto Korzec, zamek i miasto Międzyrzec, zamek Targowica, Winnica, kilka jeszcze miasteczek i około dwustu włości i folwarków. Bohusz miał syna Joachima (f 1612), ten zaś Samuela (ob.) i Karola (ob.). Karol pozostawił syna Samuela - Karola, ostatniego z rodu, zmarłego bezpotomnie w r. 1651, poczem wielka fortuna Koreckich weszła w części przez żonę Samuela w dom Opalińskich, w części zaś przez jego ciotki w dom Radziwiłłów i Czartoryskich. Na zakończenie dodać należy, że heraldycy nasi: Okolski, a za nim Kojałowicz i Niesiecki wyprowadzają Koreckich od Buta-wy Dymitra, urojonego syna Olgierda, zupełnie bez podstaw.—Ź ró dl a: Stadnicki „Ród Gedymina“; Daniłowicz „Skarbiec“; Boniecki „Poczet rodów“; Wolff „Kniaziowie li-tewsko-ruscy (172 — 176).

Koreccy. — 1) Samuel, po ukończeniu szkół i podróży za granicą, pierwsze pole w zawodzie rycerskim miał pod buławą Stanisława Żółkiewskiego. Zaślubił Katarzynę, córkę Jeremiego Mohiły, hospodara multańskiego, której trzy siostry poślubione były: księciu Michałowi Wiśniowieckiemu, Stefanowi Potockiemu i Janowi Przerębskiemu. Kiedy Jeremiego Turcy z hospodarstwa zrzucili, ten udał się o pomoc do swoich zięciów. Korecki przy pomocy szwagrów zebrał liczne wojsko, i bez zezwolenia króla i Rzeczypospolitej uderzył na Turków, rozgromił ich i Jeremiego na tron przywrócił. W kilka miesięcy umarł Jeremi: Turcy syna jego, Piotra, wraz z matką, wycisnąwszy z nich poprzednio znaczny haracz, z granic Multan wypędzili. Na nowo szwagrowie jego zbierają zastępy zbrojne i Samuelowi, jakkolwiek młodszemu co do wieku, ale doświadczonemu już w boju, dowództwo powierzają. Korecki w r. 1617 przeszedł granicę, rozbił wojska tureckie i multańskie chorągwie w 19 zwycięzkich bitwach; zajął Jassy, położywszy trupem do stu tysięcy .nieprzyjaciela. Otoczony w tém mieście, mężnie się bronił, ale gdy kozacy, którzy go wspierali, pierzchli, pozostał się tylko w 800 wojowników. Odpierał ciągle natarczywe szturmy coraz świeżych tłumów tureckich, ale zabrakło prochu, kuli siły, Dowodzący basza przysłał do niego jeńca polskiego, namawiając, aby się dobrowolnie poddał. Zsiadł wtedy z konia Korecki i szablę pod nogi baszy rzucił. Prowadzono go w tryumfie do Stambułu, gdzie stawiony został przed sułtanem. Gdy go ten zapytał; z czyjego rozkaz , przeciw niemu wojował?—Z własnej swojej woli, bez niczyjego rozkazu, walczyłem za sprawę Piotra hospodara, któregoś z państwa wyzuł,—odrzekł nieustraszony Samuel. Sułtan, znając jego zdolności wojenne i bohaterstwo, pragnął namowami skłonić Koreckiego do przyjęcia mahometańskiej wiary, ofiarując bogactwa

i najwyższe zaszczyty. Ale książę ze wzgardą je odrzucił. Osadzony w wieży zamku nad Bosforem, przy pomocy Greka, który mu w butelce od wina podał sznur i piłkę stalową, przerżnąwszy kraty, spuścił się z okna więziennego i szczęśliwie uszedł. Przebiany za kupca przybył do Raguzy, następnie do Sycylii. Gdy płynął do Neapolu, na pełnem morzu ukazał się statek, korsarski; cała załoga okrętowa na ten widok struchlała, ale Korecki, dodawszy jej ducha i objąwszy dowództwo, napad korsarzy odparł i szczęśliwie do portu neapolitańskiego dopłynął. Ztąd udał się do Rzymu roku 1618, gdzie od papieża Pawła V uprzejmie i ze czcią przyjęty, odbywszy pielgrzymkę do Loretu, dla spełnienia ślubu, któryjjw więzieniujtureckiem był uczynił, do ojczyzny wrócił. Niebawem wszczęła się wojna z Portą. Sędziwy hetman Żółkiewski stanął na czele chorągwi, mających wstrzymać napad turecki. Król Zygmunt III wezwał listem swoim Samuela, aby pośpieszył pod buławę hetmańską. Nie odmówił swej pomocy Korecki. W roku 1620 Żółkiewski stanął na pa-miętnem polu Cecory. Widząc przewyższające siły nieprzyjaciół, otoczywszy się taborem, zaczął się cofać ku granicom Polski, gdy niespodziewany padł w obozie przestrach i popłoch. K. nieustraszony dotąd, wraz z wielu innymi uchodzi z warownego taboru, przybywa nad brzegi Prutu i rzuca się w rzekę ; ale w tejże chwili wstyd rycerski przema-ga, wraca do obozu i staje w namiocie hetmana. Nie ochłonąwszy wszakże ze wzburzenia, połączył swe skargi przeciw Żółkiewskiemu, że nieoględnie wydał rycerstwo na jatki pogańskie. Sędziwy hetman spojrzał wymownym wzrokiem na K-kiego, którego suknie wilgotne były z niedawnej w Prucie kąpieli i odrzekł spokojnie: „Ze mnie woda nie ciecze“. Wiadoma straszna klęska, jaką wojsko polskie poniosło pod Cecorą. Żółkiewski zginął, zięć jego Koniecpolski, hetman polny, wraz z wielu dowódcami dostali się w jassyr; między nimi był K. Idąc pieszo, pędzony w powtórną niewolę, nie stracił odwagi, wchodząc do Stambułu przygrywał na kobzie dla rozweselenia smutnych towarzyszów swoich. Dywan, teraz go schwyciwszy, postanowił zgładzić tak niebezpiecznego dla siebie wroga. Sułtan wydał na niego wyrok śmierci przez uduszenie. Uwiadomiony o tém K., postarał się, że sprowadzono tajemnie kapłana, przeszedł był bowiem na wiarę katolicką podczas pierwszego uwięzienia w Stambule. Po spowiedzi i prżyjęciu komunii spokojnie oczekiwał ostatniej godziny życia. Z dolnej wieży, gdzie był wrzucony, wyciągniono go do górnej, gdzie czekali nań oprawcy ze sznurkiem jedwabnym, ale nim potrafili go zarzucić K-kiemu na szyję, ten zręczną chyb-kością uniknąwszy zasadzki, wyrwał jednemu nóż z za pasa i tą bronią walcząc, jak był olbrzymiej siły, dwunastu trupem położył. Wte-

do Polski i

w Korcu pogrzebano

m. z

M. Kr.

dy rzucili się nowi oprawcy, bijąc go żelazne-mi szynami; przyparty do muru bronił się do ostatka; z połamanemi rękami i zgruchotaną głową upadł w ostatku z wysilenia i wtedy u-duszony został. Zwłoki jego, wyrzucone z wieży, w dole bliskim przysypane ziemią, wykupione, w wór smołą oblany włożone, przywieziono

w kościele księży Franciszkanów. Tak zginął jeden z najwaleczniejszych wojowników, jakich miała wówczas Polska. O K-im król Zygmunt III wyrzekł: „Gdyby takich Koreckich wi ęcej Polska miała, nigdy-by tak częstych na-jazdów od Turków i Tatarów nie cierpiała“. Naród śpiewał o nim pieśni, które doszły naszych czasów, a nuta ich tak była upowszechnioną, że późniejsze śpiewy historyczne układano wedle zawrze tej samej nuty. Był to mąż rosłej postaci, pięknego oblicza, wymowny, a pełen dowcipu, odwagi i siły niesłychanej, miłujący nauki, którym się w wolnych chwilach z zapałem oddawał. Żonę swoją, Mohilankę, do unii przykładem własnym przeciągnął; pozostawił jedyną córkę Annę, która poślubioną została Jędrzejowi Leszczyńskiemu, wojewodzicowi bełzkiemu.—2) Jan Karol, brat młodszy Samuela, kasztelan wołyński, po ukończeniu nauk, gdy podróżował i płynął morzem do Hollan-dyi, został pochwycony od Szwedów pod Amsterdamem. Karol, król szwedzki, dowiedziawszy się, że to był siostrzeniec Jana Karola Chodkiewicza, zwycięzcy z pod Kirchholmu, odesłał go do Sztokholmu, gdzie K. lat pięć w niewoli zostawał, aż do wymiany jeńców. Karol za niego zażądał Karlsona, syna swego z nieprawego łoża. Wróciwszy do ojczyzny z nadwątlonem zdrowiem, na wyprawę Chocimską r. 1621 ośin chorągwi dobrze zbrojnych z wielkim kosztem wystawił, ale nie mógł sam stanąć na ich czele. Pokrzepiony na siłach, gdy Lisowczycy grasowali po kraju pod wodzem swym Wierzbowskim, z rozkazu króla Zygmunta III stanąwszy w polu pod Tuszynem i Uściem, pobił ich i rozgromił. Z sejmu w r. 1623 wyznaczony był komisarzem do urządzenia kozaków zaporozskich, na zamierzoną z przyszłą wiosną wyprawę. U-marł w roku 1633. Ożenion/ z Anną Potocką, córką Jędrzeja Potockiego, Pilawity, kasztelana kamienieckiego, zostawił jedyi ego syna S a-muela Karola („Enc. Org. większa“). Koredialysis, ob. Korelysis.

Koregować, korygować kurs, pejling ob. koregowanie. m

Kolegowanie (korektora w żeglarstwie), uzupełnianie danych nawigacyjnych i astronomicznych odpowiedniemi poprawkami, w celu otrzymania danych prawdziwych. W a-stronomii żeglarskiej dane wyprowadzone bezpośrednio z obserwacyi koreguje się stale: poprawką narzędzi mierniczych (sekstansu, chronometru), nachyleniem 'widnokręgu, ciśnieniem barometrycznem, stanem temperatury powietrza,

refrakcyą, poprawką czasu, wreszcie jeżeli ciałem obserwowanem jest słońce, to deklinacyą, półśrednicą i paralaksą jego. W nawigacyi nieustannie zachodzi potrzeba koregowania kursów i pejlingów (ob. kurs, pej ling). W celu o-trzymania kursu prawdziwego na mapie z kursu kompasowego uwzględnioną być musi dekli-nacya (odchylenie) igły magnesowej od południka geograficznego, i dewiacya. Algebraiczna suma tych dwóch poprawek zowie się ogólną poprawką czyli okrętowem odchyleniem kompasu. Do tego dodać należy jeszcze dryf okrętu, tj. zbaczanie z drogi pod wpływem wiatru i prądu morza. Pejlingi koreguje się okrętowem odchyleniem kompasu.

Koreisz, mniemany protoplasta Korejszytów (ob. Arabia i Mahomet) Imię K-a zo-tało utworzone dopiero wówczas, kiedy Korejszyci stanowili już zamkniętą kastę, swą odrębnością kastową, przypominającą pokolenia Beduinów— mieszkańców pustyni. W rzeczywistości Korejszyci nie byli członkami jednego pokolenia, przeciwnie — związek ten powstał zapewne z połączenia się kilku pokoleń (Omaija, Haszym itd.), w Mecce osiadłych, i oparty był, nie na pokrewieństwie, lecz raczej na wspólnych interesach handlowych: było to stowarzyszenie kupców mekkańskieh, kasta kupiecka, której wcześnie udało się ująć w ręce rządy w Mecce i narzucić jej władzę teokratyczno-handlową; oligarchia ta odznaczała się egoistyczną wyłącznością, co poniekąd pozwalało współczesnym utożsamiać ją z beduińskiemi pokoleniami; z tej też przyczyny wynaleziono dla niej rzekomego protoplastę.— Bibliografia: Caussin de Parce-val „Essai sur l’histoire des Arabes“ (3 tomy, Paryż 1849); Grimme „Mohammed“ (2 tomy, Monastyr 1692 — 95); Lavisse et Ra mb a ud „Histoire générale“ 1.1.

Korejska literatura jest bardzo uboga, a szczególnie ubogą jest literatura, pisana w rodzinnym języku Korejczyków, który używany jest tylko wśród klas niższych. Prócz Biblji, dzieł ludowych i popularnych cała literatura korejska pisana jest w języku chińskim. Początek rozwoju literatury korejskiej sięga wieku XV-go. Podjęto wówczas wiele ważnych wydawnictw, jak np. »Jó-cżi-son-nam« (Cudowne przedstawienie całości państwa, 1451), coś w rodzaju przeglądu gieograficznego Korei z dodatkiem uwag historycznych, statystycznych i t. p.; zaczęły się ukazywać prace historyczne (bardziej krouikarskie): Siń-siuk-dzu napisał wielkie dzieło histor. „Kuk-dzo-bo-gam“, w r. 1485 Sö-gö-dzona wydał swą historyępod tyt.: „Ton-guk-ton-gam“; ale najważniejszym jego dziełem było: ,,Tä-miön-jol“ (Statut dyna-stji Miń), gdyż z książki tej wyjaśnia się wiele podstaw prawodawstwa korejskiego. Współcześnie pojawiały się książki filozoficzno-mo-ralne, przeważnie naśladownictwa Konfucjusza : ,,Sam-gań-han-sil-do“ (r. 1434) i „I-riuń-hań-

sil-do“ (r. 1518). Ciężkie te naśladownictwa Konfucjusza, lub Mendzy pouczały o obowiązkach ludzkich, o czci, należnej rodzicom, o obrzędach, o „wpływach wzajemnych dwu pierwiastków świata“, o pięciu stosunkach ludzkich, lub o tym podobnych zagadnieniach nadprzyrodzonych. Poezja korejska również uległa gniotącemu wpływowi myśli chińskiej; oryginalny, acz również nie wolny od wpływów i wad powszechnych, poemat ,,Cżio-yj-cżie-bu“, napisany przez poetę Kim-dzon-czika (w. XV), wywołał prześladowania polityczne (r. 1498) za wzmiankę w nim o zgonie króla Tań-dzon (r. 1455). Ducha korejskiego odnaleźć- można zaledwie w piosnkach i powieściach ludowych, które jednak, pogardzone ogólnie przez ukształ-ceńszych i przeznaczone tylko dla kobiet i prostaków, nie mogły należycie się rozwinąć. Równie nizko stały w Korei i nauki: wiedzę przyrodniczą, znaną Chińczykom, uprawiał wyłącznie stan trzeci, bo szlachta i urzędnicy poświęcali się wyłącznie zagadnieniom filozo-ficzno-moralnym, gdyż tą drogą dochodziło się do stopnia naukowego i urzędu.—Por. Wacław Sieroszewski: Korea. (Klucz Dalekiego Wschodu, (Warszawa 1905).    Mir- Kr

Korejski język, którym mówią mieszkańcy półwyspu Korei, należy do języków mongolskich wielosylabowych. Jest to język agluty-nacyjny, czyli przyczepkowy (ob. „Enc. ilustr.“, t. I, str. 275) i posiada rozwiniętą deklinację, szczególnie konjugację. Co do pochodzenia języka K-go zdania są podzielone: jedni twierdzą, że jest on mieszaniną narzeczy nadamur-skich z chińskiemi (W. E. Griffs: Corea Without and Within; wyd. 2-gie, 1885, str. 15); inni uważają, że język K. należy do języków turań-skich i jest spokrewniony z drawidyjskiemi (Hulbert: Korean Repository 1895, str. 255 — 264); Fr. Müller w swej Antropologji (str. 402) jest zdania, że dzisiejszy język K. jest językiem najeźdźców północnych, którzy w w. II-gim przed Chr. zawładnęli półwyspem; według Ro-sny’ego (Journal asiatique, serie VI, t. 3, 1864) język K. jest pokrewny językom: japońskiemu i uralsko-altajskim; stosunek ten jednak pokrewieństwa jest bardzo daleki. Najbliżej spokrewnionym zdaje się język K. z językiem Ainów (ob. „Ainowie“, „Enc. ilustr.“, t. I, str. 324), a także —według zdania W. G. Astona (A comparative study of the Korean and Japanese Languages, 1879), nie jest on obcy, szczególnie pod względem postaci gramatycznych, i językowi japońskiemu. Pod wpływem kultury chińskiej do języka K-go weszła wielka liczba wyrazów chińskich, tym bardziej, że język chiński stał się w Korei urzędowym i literackim. Wyrazy chińskie, jakkolwiek wymawiane różnie, można łatwo odróżnić od korejskich, jak również i—stosunkowo mniejszą—przymieszkę wyrazów i zwrotów tunguskich, mandżurskich, mongolskich, a na połu

dniu i japońskich. Stosownie do przymieszki tych obcych wyrazów, a także według niewielkich różnic w wymawianiu, język K-i rozdziela się na kilka gwar (mniej więcej odpowiednio do dawnych państw odrębnych zupełnie, i samodzielnych), które jednak są wzajemnie rozumiane. Język K-i używany jest w domu: jako mowa potoczna, jako język kobiet i dzieci, a także (częściowo; w szkole i w dziełach ludowych, przeznaczonych dla klas niewykształconych. Kultura korejska jest pochodzenia chińskiego; pierwsze jej wpływy datują się od I-go wieku po Chr. i zaczęły działać wraz z zaprowadzeniem w Korei buddyzmu. Według tradycji korejskich król Kieu-siao-ka-ven, panujący w w. IV-ym po Chr., powołał z Chin uczonych, którzy wraz z oświatą wprowadzili do Korei literaturę chińską, a wkrótce po nich pojawili się misjonarze buddyjscy. — Następnie sami Korejczycy stali się gorliwemi sze-rzycielami kultury chińskiej w swoim kraju, a bardziej jeszcze w Japonji.—Abecadłem, używanym początkowo w Korei, było abecadło chińskie; dopiero według podania narodowego w w. XV (około r. 1447 po Chr.) jeden z królów korejskich, chcąc zaznaczyć pod każdym względem odrębność i niezależność Korei, polecił używanie abecadła specjalnego, zastosowanego do mowy ojczystej, które też wkrótce powszechnie się przyjęło. Zważywszy jednak, że spotyka się i wcześniejsze pomniki języka korejskiego, pisane tym abecadłem (pochodzące np. z w. XIV), daty te trzeba uważać za niepewne, a całe podanie powyższe za wątpliwe. Powstanie pisma korejskiego jest, mimo liczne przypuszczenia, dotychczas nieznane. Pismo korejskie przypomina abecadło tybetańskie, może więc być, jak i ono, pochodzenia indyjskiego. Samoistnemi zdają się tylko samogłoski. Sposób pisania podobny jest do chińskiego; litery łącząc się tworzą figury kwadratowe, które pisane z góry na dół tworzą znów kolumny, następujące jedna za drugą od ręki prawej ku lewej. Charakter ten spokrewnią pismo korejskie z zgłoskowym (sylabicznym), wyróżniając się swoją jednostajnością od pism podobnych, a to dzięki swej zupełności i ścisłemu określeniu spółgłosek. Abecadło przeto korejskie składa się z oddzielnych głosek (samogłosek, dwugłosek, trójgłosek; spółgłosek poje-dyńczych i podwójnych), które oddają brzmienia następujące: samogłoski: a, o, i, u, a₀, e₀, ö, z których a₀ wymawia się podobnie jak krótkie o; e₀—jak bardzo krótkie w; ö — jak e ściągnięte; samogłoski złożone z dwu lub z trzech powyższych są następujące: ia, ie₀, io, iu, ai, a₀i, ei, iei, öi, oa, oai, oi, ue₀, ui, iui, w których i na początku wyina-się prawie jak j; dwugłoski zaś ai,a₀i, ei brzmią jak długie é. Spółgłoski zasadnicze są cztery następujące: k, p, t, tj(tj wymawia się jak ^ś), (dźwięki k',p\ f, tj', artykułują się odpowiednio

mięk- noso- płyn-kie:    we:    ne:

CD CT (JO

r, 1

dj

Liczba pojedyńcza: kat-^-i kat-d-a₀-l kat-fta₀-i

pal-i

pal-ö-l

pal-ö-i

kat-d--ai

pal-ei

pal-no

Liczba pojedyńcza:

tja-nei, kö-ta₀i.

do poprzednich przez nagłe urywanie głosu; dźwięki ky, py, ty, Ijy wymawiają się głęboko, gardłowo, tak, że podczas ich artykułowania daje się słyszeć charkanie; dźwięk b (a właściwiej mb) jesf tylko odmianą dźwięku m, a zarazem niejakim zmiękczeniem dźwięku p, tak samo, jak ^ i dj są zmiękczeniami dźwięków ki, tj. Prócz tych istnieją też następujące spółgłoski: y, s> r> ń* n> m' z któ-rych r znajduje się zawsze między dwiema samogłoskami, a l na końcu słowa, lub przed spółgłoską; w piśmie r i 1 oznaczają się jedną literą tak samo jak b i m. Następująca tabliczka przedstawi jaśniej zależność i pokrewieństwo spółgłosek:

gar

dłowe:

kX, X

PX>

*X> &

Pierwiastki czasowników są zawsze jednozgłoskowe, podczas gdy pierwiastki imion są i kilkozgłoskowe, a głównie składają się z dwu zgłosek, np.: kyo nos, ni ząb, kat nakrycie głowy, nun oko, dara₀m człowiek, nima czoło, ape₀tji ojciec, e₀me₀ni matka, kyo-kyiri słoń, da₀tja₀ lew. Rzeczownik jest w języku K-im bardzo rozwinięty, nie rozróżnia się w nim jednak rodzajów gramatycznych; on posiada zato prócz liczby pojedyńczej i mnogiej siedem przypadków, określających stosunek podmiotu do o-rzeczenia. Dla oznaczenia liczby mnogiej do pierwiastku dodaje się bezpośrednio przyrostek töl, który jednak często, a mianowicie, gdy nie wynika dwuznacznik, bywa opuszczany. Każda liczba posiada 7 przypadków: mianownik, biernik, dopełniacz, celownik, miejscownik, pochodnik i narzędnik; różnica między przypadkami liczby pojedyńczej i mnogiej poiega tylko na przyrostku töl, powtarzającym się w tej ostatniej; fleksja zaś, dodawana na końcu osnowy, pozostaje w obu liczbach niezmienną. Mianownik ma dwie formy, z których jedna nie posiada własnego znaczenia i używa się jako forma, określana przez cząstkę wskazującą , druga zaś odpowiada polskiemu mianownikowi i posiada końcówkę i; formy 1-ej używa się w wyrażeniach, podobnych do następujących: ya₀n &ara₀m ieköi itta — tam jest człowiek; mu&am tjöm-sön inia? — ma₀l itta—co to za zwierzę? to koń (ma₀1). Wzorzec deklinacji rzeczown.: nara—królestwo ; kat —czapka; pal—noga.

M.    nara-y-i

B.    nara-yo-l

D. nara-yö-i

C.    nara-yö-i-kci kat-$a₀-i-kci pal-ö-i-kei Mc. nara-y-ei

P. nara-y-ei-die₀ kat-&-aei-die₀ pal-ei-die₀

N.    nara-yö-ro kat-&a₀-ro

Często jednak, gdy nie zachodzi żaden dwu-znacznik w wyrażeniu, przyrostki i końcówki liczby pojedynczej i mnogiej opuszczają się. Liczbę mnogą formuje się też za pomocą dodania słów, znaczących: wiele, wszystkie itp., co przypomina zwroty mandżurskie i chińskie, np.: tyie₀n ti sin in man mul-öl ma₀nta₀ra₀-&ie₀tta—niebo, ziemię, duchy, ludzi i wiele (man—10 000) rzeczy on stworzył. Prócz wymienionych przypadków istnieją też i dwa inne: wyrażające opozycję lub inny stosunek względem osoby działającej. Znaczenie pozostałych przypadków odpowiada przypadkom w języku polskim; pochodnik (ablativus) oznacza oddalenie od czegoś, np.: Sie₀ul-ei-d-ie₀ oatta on przyszedł z Seńlu. Przymiotnik, określający rzeczownik, kładzie się przed nim i nie odmienia się n. p. kyön tjip—duży dom; kyön tjip-öi—dużego domu i t. d. Przymiotnik w o-rzeczeniu przybiera formy czasownika. Z a-i m e k osobowy posiada liczne formy, odmieniające się tak jak i rzeczownik. Formy mianowników tych zaimków są następujące:

Liczba mnoga:

1    os. na, nai, nai-ka. uri, uri-töl-i, uri-muri

(mwn=tłum), uri-toń, uri-toń-i.

2    os. ne₀, nei, nei-ka, net, - yöi, ne₀-yöi-töl,

nei-töl, ne₀ - yöi'- toń-i, ne₀-yöi-muri.

3    os. tie₀, tiei, tiei-ka. tieQ-töl, tie₀-yöi, tieo-

muri.

Zaimek dzierżawczy jest wyrażany dopełniaczem odpowiedniego zaimka osobowego, przyczym w rozmowie skracaniu ulegają przyrostki.

Odmiana czasowników w języku K-im nie jest rozwinięta, ale zato istnieją tu liczne zwroty i formy słowne, służące do oddania zależności i stosunku osoby mówiącej do innych osób. Istnieje też w języku K-skim tyjko strona czynna; bierna zawsze może być zamieniona na czynną. Poniżej wyszczególnione są formy czasowników: ka-ta iść; po-ta widzieć; sit-ta myć się. 1) Bezokolicznik (aorist. praes.): ka-ta; pota\ sit-ta; 2) Czas teraźniejszy: ka-n-ta\ po-yi-ta\ sit-na₀n-ta\ 3) Czas przeszły: ka-t-ta; po-at-ta; sit-§e₀t-ta; 4) Czas przyszły: ka-keit-ta\ po-keit-ta; sit-keit-ta\ 5) Czas przyszły II: ka-t-keit-ta\ po-at-keit-ta; sit-^e^t-keit-ta; 6) Czas przeszły niedok. (imprf.): kat-e₀ni; po-t-eQni; sit-t-e₀ni; 7) czas zaprzeszły (plqprf.): ka-t-t-e₀ni; po-at-f-eQni\ sit-d-e₀t-t-e₀nr, 8) Tryb warunkowy, cz. teraźniejszy: ka-keit-t-e₀ni\ po-keit-t-e₀ni; sit-keit-t-e^nr, 9) tryb warunkowy, czas' przeszły: ka-t-keit-t-e₀ni\ po-at-keit-t-e^ni\ sit-&e₀t-keit-t-e₀ni; 10) Imiesłów (gerundium) teraźniejszy: ka-n\ po-n; sit-na₀n; 11) Imiesłów czasu przeszłego: ka; po-a\ sit-&e₀; 12) Imiesłów czasu przyszłego: ka-kei; po-kei\ sit-kei. Inne imiesłowy (participia) tworzą się od powyższych imiesłowów (gerund.) przez dodanie I na końcu przyrostków: -an (teraźn.), -on (prze-

szły) i -al, öl (przyszły). 13) Rozkaźnik 1. poj. S ka-ke₀-ra, po-u-ra, sit-$e₀-ra; 1. mn.: ka-tja, po-tja, sit-tja. Obfitość form najlepiej maluje następujący przykład: chcąc powiedzieć do osoby postawionej wyżej: „robię“, można użyć jednej z następujących form, oznaczających to słowo, zależnie od wysokości tego, do kogo się zwraca: ya₀-n-ta, ya₀-p-na₀i-ta, ya₀-na₀-i-ta, yaQ-o-i-ta, ya₀-op-na₀-i-ta, yaQ-o-ni, ya₀-o-mai, ya^-on-tjök. Liczebniki, tworzone według systemu dziesiętnego, są następujące:

60 ieifHun lOnilypn (il/ön) 80 ie₀tön 90 ayön

8    iejalp

9    ayop 10 ie₀l 20 &ômul 30 ftiejyôn 40 mayon

200 i-paik 300 sam-paik 1 000 isjen 10 000 man 1J0 000 ek

Mir. Kr.

Korejszycy, ob. Koreisz.

Ilorejwa Jan Aleksander, wierszopis XVII w., autor dziełka p. t. „Threnodya abo łży żalu na śmierć Królestwa JM. przez I. A. K. studenta sławnej akademjej krakowskiej napisane“ (Kraków, Filipowski 1632 r.), poświęconego Kar. Leo. Sapiesze. Po dwu trenach następuje „Silanka (I) allegoryka rocznica królowej“; rybacy Licydas i Myhon, opowiedziawszy o znakach w przyrodzie, wieszczących śmierć Phillidy i opłakawszy jej zgon, nucą tren żałosny. Szkoła to Simonidesa, którego, acz Lwowianina i Zamościanina, właśnie w Krakowie bardzo ceniono („nasz Simonides“, mówi np. Gorczyn i inni Krakowianie), wpłynęła widocznie na K., acz mistrza swego nie wymienił. Pieśń żałosnej ojczyzny kończy to dziełko okolicznościowe, jest i inne, równej wartości, tj. napuszoności, pendant do „Łez“, „Jo tryumfalne na koronacyę Władysława IV na króla“, 1633 r.; próbki stylu przytaczają

A. B.

na-

Każda z no-

122

1    Xa₀na

2    tul

3    §eit

4    neit

5    tad-aj

6    ied-a₀t

7    nilkop {Ukop)50 fruin

Prócz tego, a nawet częściej od tego sposobu liczenia Korejczycy używają sposobu chińskiego z pewnemi zmianami w brzemieniu, a nawet i w całych postaciach, a mianowicie:

1    U    6    rjuk    20    i-sip

7    tsil    20    sam-sip

3    sani    8    pyal    40    sa₀-sip

4    sa₀    9    ku    50    o-sip

5    o    10    sip    100    pa₀ik

1000 000 tjo 10 000 000 kjen 100 000 000 tjei.

Gramatyki: G. v. d. Gabelenz „Zur Beurteilung d. koreanischen Schrift u. Lautwesens“ (Sitzungsber. d. Beri. Akad. 1892); J.Ross „Corean Premier“ (Szanhaj 1877); „Grammaire Coréenne“ (przez misjonarzów, Jokohama 1881); K. Imbault-Huart „Manuel de la Langue coréenne parlée“ (Paryż 1889); J. Scott „Corean manuał or phrase book“ (ze wstępem gramatycznym; wyd. 2-e, Seul 1893); H. G. U n-derwood „Grammar of the Korean spoken language“ (Jokohama 1890, 2 t.); tenże „Introduction to the Korean spoken language“ (t-że

1890); Fr. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft“ (w t. 2, Wiedeń 1882). Słowniki: Philosinensis (= Gützlaff) „Translation of a Comparative Vocabulary of the Chinese, and Japanese languages“ (Batawja 1835); P. Fr. de Siebold „Lui-Ho sive vocabularium sinense in Koraianum conversum“ (Lejda 1838); M. Puciłło „Opyt russko-korejskago słowarja“ (Petersbg 1874); „Dictionnaire Coréen-Français par les missionnaires de Corée“ (Jokohama

1880); J.-Scott „English-Corean dictionary“ (Seul 1891); Underwood „Concise dictionary Korean-English und Engl.-Korean“ (t-że 1890); Underwood et Gale „Korean-En-glish and English-Korean dictionary“ (t-że 1890, 2 t.); „Vocabularium latino-coreanum“ (Hongkong 1891)ijnajlepszy słownikGale „Ko-rean-Anglish dictionary“ (Seul 1891).

Wielka Encykl. Fow»z. lliutr. Zetz. 3 4a, Tom XXX VIII.

Juszyński i Wiszniewski.

Korejwa, herb polski, ob. Kusza.

Korek (Silber, peridermä), ochronna tkanka roślinna, pokrywająca powierzchnię pędów i korzeni w ich późniejszych stadyach rozwoju zamiast naskórka (epidermis).    Tworzenie się

K-a odbywa się najczęściej bezpośrednio pod naskórkiem, a nawet niekiedy, np. u wierzby, bierze on początek z komórek właśnie skórka. Z chwilą wytworzenia się tkanki korkowej, naskórek, pozbawiony łączności z tkankami głębiej leżącemi, usycha i odpada. Powstawanie tkanki K-owej zaczyna się od tego, że leżąca pod naskórkiem warstwa miękiszu (najczęściej kolenchymy) lub, co się zdarza rzadziej, sam naskórek (wierzby, jabłonie, grusze) dzieli się przegródkami równoległemi do powierzchni organu na dwie warstwy: zewnętrzną i wewnętrzną. Warstwa zewnętrzna przeobraża się w pierwszą warstwę K-a, wewnętrzna zaś przybiera cechy tkanki merystematycz-nej i przedstawia t. zw. miazgę korową (Phellogen), przeznaczoną do produkowania nowych warstw tkanki K-owej w ten sam sposób, jak sama powstała, tj. przez podział równoległy do powierzchni organu, wych warstw, wytworzonych przez miazgę K-ową, zwiększa się na obwodzie zarówno przez wzrastanie pojedyńczych komórek jak i przez podział ich prostopadły do powierzchni organu. Tak więc wzrastanie samego pędu i okrywającego go K-a na grubość odbywa się równomiernie, przez co tkanka zostaje zabezpieczoną od rozerwania, co zdarza się zawsze z naskórkiem, jako tkanką pozbawioną zdolności dalszego wzrostu. Zresztą w wyjątkowych wypadkach także naskórek może wzrastać jednocześnie z pędem i wówczas, naturalnie, tkanka K-owa staje się zbyteczną. To też nie istnieje ona w podobnych wypadkach, np. u jemioły, której zielona barwa gałęzi pochodzi właśnie z braku

tkanki korkowej; lub też u energicznie wzra- dewszystkiem komórki K-a, podobnież jak i ko-stających owoców (jabłka, dynie i t. d.). Nie morki naskórka, przylegają szczelnie do siebie, należy jednak przypuszczać, aby zdolność wzra- Braknie tam przestrzeni międzykomórkowych, stania u K-a miała trwać nieograniczenie dłu- Komórki K-a posiadają zawsze postać czworo-go. Wszystkie bowiem starsze warstwy jego boczną, mniej lub więcej przypłaszczoną, ta-zamierają tak, że wzrasta wraz z drewnem bliczkowatą. Do wybitnych cech należy dalej i łykiem tylko kilka bezpośrednio stykających ułożenie komórek w warstwy równoległe do się warstw korkowych, pozostałe zaś ulegają powierzchni organu, połączone jednocześnie jedynie biernemu rozciąganiu. Można więc po- z ułożeniem w szeregi prostopadłe do powierz-wiedzieć, że większa część tkanki K-owej przed- chni. Budowa ta jest bezpośrednim wynikiem stawia tkankę martwą, o komórkach albo cał- tworzenia się w wyżej opisany sposób K-a kiem pustych, wypełnionych jedynie powietrzem, z fellogenu. Ze względu na miejsce powsta-lub zawierających brunatną masę ciał garbni- wania należy rozróżniać dwa rodzaje tkanki kowych i materyj tłuszczowych, będących pro- ; korkowej: 1) K. zewnętrzny (phellen) i 2) duktami rozkładu plazmy. Przed całkowitem ! K. wewnętrzny czyli t. zw. mi ęk isz k or-zamarciem jednak komórki K-a ulegają w swych ko wy (phellodermn). K. zewnętrzny powstaje błonach znamiennym zmianom, t. zw. skorko- skutkiem produkowania przez miazgę K-ową w a c e n i u (suberisatio), dzięki któremu cała nowych warstw K-owych tylko nazewnątrz tkanka przybiera bury wygląd oraz staje się i przedstawia właściwą tkankę ? korkową. K. b. mało przenikliwą dla wody i gazów. Sam zaś wewnętrzny, napotykany tylko u niektó-proces skorkowacenia polega na osadzaniu rych roślin (np. u porzeczek, u Aristolochin), się w błonach komórkowych osobnej materyi i to zawsze obok K. zewnętrznego. — Tworzy

fcPj

e-—-

ph

pd

ta

<303

Fig. 208. Poprzeczny przekrój przez korek i soczewkę gałęzi bzu lekarskiego (Sambucus nigra), e—epider-mis, ph—fellogen (miazga korkowa) korka, pi—miazga korkowa soczewki, i—komórki wypełniające soczewkę, pd—pheloderma czyli miękisz korkowy.

korkowej, suberyny, przedstawiającej mieszaninę glicerydów różnych kwasów (przeważnie suberynowego). Z jodyną daje suberyna brunatne, z ługiem potasowym żółte zabarwienie, wskutek czego odczynniki te mogą służyć do wyróżnienia tkanki K-owej od tkanek innych. Niecała zresztą błona komórek K-owych składa się z suberyny, skorkowaceniu bowiem ulega tylko część jej środkowa, wewnętrzna zaś warstwa, przylegająca do plazmy, a także warstwa zewnętrzna (t. zw. płytka międzykomórkowa) nie zawierają wcale suberyny, wykazują natomiast własności czystego błonnika. Niekiedy znowu płytka międzykomórkowa bardzo często ulega zdrewnieniu. Wszystkie tkanki K-owe posiadają nadzwyczaj znamienną postać oraz układ komórek, pozwalający odra-zu rozpoznać tę tkankę pod mikroskopem. Prze-się wskutek tego, że miazga K-owa wydaje nowe warstwy komórek nietylko nazewnątrz, lecz i ku wnętrzu, ku osi organu. —K. pierwszego rodzaju możnaby jeszcze nazwać odśrodkowym, ponieważ każda nowa warstwa komórek odsuwa starą, w pierwszym wypadku w kierunku odśrodkowym, w drugim—w dośrodkowym. K. wewnętrzny nietylko sposobem powstawania swego, lecz i wszystkiemi swemi własnościami różni się od K-a właściwego, czyli zewnętrznego. Komórki jego bowiem zachowują stale swą żywotność, a nawet wewnątrz nich istnieją ziarna zieleni, dzięki którym korek ten przedstawia już nietylko ochronną, lecz i asy-milacyjną tkankę. To też nazywają go inaczej m ię-kiszem korkowym. Błony komórekmię-kiszaK-owego skorkowaceniu nie ulegają, przynajmniej dopóki ten ostatni funkcyouuje jako

tkanka przyswajająca; po pewnym czasie może : cienkich nieregularnych łusek, u wiśni oddzie-jedna£ przybrać też miękisz korkowy wszelkie j la się odrazu na całym obwodzie pnia w po-cechy K-a zewnętrznego. Grubość tkanki K-ej j staci obrączek i t. d. Dodać tu jeszcze trzeba, bywa rozmaitą. Naturalnie, że na młodych bar- j że powstawanie warstw K-a w głębi pędów dzo pędach lub korzeniach składa się z kilku oraz odpadanie starego kawałkami odbywa się zaledwie warstw komórek. Lecz istnieje nie- tylko u starszych gałęzi i pni; np. u sosny kiedy i na bardzo starych gałęziach K. w po- ! K. pękający i odpadający rozwija się dopiero staci nader cienkiej, gładkiej, błyszczącej war- I na 8-letnich, u lipy na 10-letnich gałęziach, stwy, np. na buku, brzozie, leszczynie. — u dębu zaś dopiero na 25 — 30-letnich. Do wy-W innych znowu wypadkach grubość K-a do- różniających się utworów K-a, przynajmniej sięga znacznych rozmiarów, a mianowicie w pierwszych latach jego istnienia, należą tak kilku, a nawet kilkunastu centymetrów, n. p. zwane soczewki czyli przed chi inki (len-u brzostu ( Ulmus saberosa), klonu polnego ticellae), które w postaci brodawek, widzialnych (Acer campestre), a w najwyższym stopniu u dębu korkowego (Quercus sub<r) (ob. Dąb). W podobnych wypadkach budowa K-a nie jest jednorodną, lecz wykazuje uwarstwienia. Główną masę tkanki tworzą komórki drobne o grubych ścianach, poprzedzielane warstwami komórek dużych o błonach cienkich. Takie cienkobłon-ne warstwy powstają zwykle pod jesień, wskutek czego z liczby warstw można, jak w drewnie, wnosić o wieku K-a. Zazwyczaj eienko-błonne warstwy K-a rozdzielają się bardzo łatwo, powodując rozdzielanie się jego nieraz na bardzo cienkie warstwy, jak u brzozy. U dębu K-go w tkance korkowej istnieją całe warstwy komórek sklerenchymatycznych lub kamienistych, które powodują kruszenie się K-a w tych miejscach, zmniejszając tern samem jego wartość techniczną. Mówiąc o powstawaniu K-a, zaznaczono, że początkowo tworzy się bezpośrednio pod naskórkiem albo nawet z niego bezpośrednio. Tak bywa u pędów przynajmniej przy tworzeniu się korka poraź pierwszy. Później jednak u bardzo wielu drzew i krzewów K. pierwotny wzrastać przestaje i zamiera, a na jego miejsce powstają od czasu do czasu nowe warstwy tkanki korkowej w coraz-to głębszych częściach kory i łyka, w miarę zamierania starszych warstw K-a. Co się tyczy korzeni, to tam miazga K-wa występuje stale pod korą pierwotną, na granicy walca środkowego, w postaci szeregu komórek, zwanych p e-ri cyklem lub peridermą t Pe rider muni).

mm

mr

SSWifc

■Wgmsmm

^ l—L !-

M WÊ

msêÊÈà SSP®*

7/.

Yag

pP«

Kl

cr

Fig. 209. Poprzeczny przekrójgprzez korek ze starej gałęzi dębu: 1 najstarsza tkanka korkowa, 2 1 3— późniejsze warstwy korka, fen, wytworzywszy się w głębi kory, odcięły część kory pierwotnej (pr). a potem i wtórną (przez warstwę korka 2) Cr—włókna łykowe, s i « — komórki kamieniste, fc—komórki raiękiszowe z druzami szczawianu wapnia.

gołem okiem, okrywają powierzchnię pędów u bardzo wielu drzew i krzewów (bez lekarski, brzoza, grusza). Soczewki te wytwarza miaz-korkowa zaraz w początku powstawania K-a w miejscach odpowiadających szparkom oddechowym skórki. Miazga K-a produkuje tutaj, zamiast szczelnie przylegających do siebie komórek K-a, luźne, oddzielające się łatwo, mniej więcej kuliste elementy. Komórki te nagromadzają się obficie, tworząc rodzaj brodawki, która wskutek ciśnienia, jakie wywiera na skórkę, sprawia pęknięcie tejże. — Na wewnątrz od przedclilinki miazga K-a tworzy miękisz. Soczewki służą do wymiany gazów mię-

W przypadkach gdy miazga korkowa powstaje w głębszych częściach tkanek, wytwarzając nowe warstwy korka, odosabnia ona wszystkie tkanki nazewnątrz niej położone od tkanek, głębiej leżących, powodując zamieranie pierwszych.

ga

W pędach takiemi tkankami skazanemi na zamarcie będzie kollenchyma, miękisz korkowy i części łykowe wiązek, w korzeniu —cała kora pierwotna, złożona z naskórka i tkanki mię-kiszowej. Wszystkie te tkanki, zsychając się, wywołują łatwe oddzielanie się położonej na zewnątrz nich tkanki K-ej, która wtedy albo odpada sama, albo za najlżejszym dotknięciem łuszczy się. Sposób odrywania się kory zależy od rozmiarów i postaci nowych warstw K-a i tworzy cechę bardzo znamienną dla wielu drzew.

Tak np. u sosny K. odpada w postaci dość

dobnych wypadkach.

dzy otoczeniem zewnętrznem a tkankami głębiej leżącemi. Czynność tę umożebniają przestwory między komórkami, wypełniającemi przedchlinkę. Nasiona soczewki ulegają zamknięciu za pomocą kilku warstw zwykłego K-a, wytworzonego pod jesień przez miazgę K-ą. Z nastaniem wiosny K. ten rozpada się na poje-dyńcze komórki i komunikacya z powietrzem zewnętrznem przywróconą zostaje. Na starym, odpadającym K-u nie widać przedchlinek, bo zastąpiły je szczeliny, utworzone przy pękaniu K-a. Tkanka korkowa zabezpiecza przede-wszystkiem głębsze tkanki od wysychania, będąc zaś złym przewodnikiem ciepła, chroni je od nagłych zmian temperatury, a więc latem od zbyt silnego nagrzewania, a zimą od oziębienia. Pozatem służy jeszcze za pancerz o-chronny przed szkodnikami zwierzęcemi i ro-ślinnemi (grzyby pasorzytnicze). W ostatnim wypadku (tj. w miejscach napadniętych przez grzyby) tworzy się nawet na organach normalnie zupełnie K-a pozbawionych, np. blaszkach, liściowych, owocach. Za pomocą tkanki K-ej roślina zabezpiecza również zranione miejsca od wpływów zewnętrznych, jak-to widzimy na uszkodzonych liściach, pędach soczystych, bulwach, gdzie zranione miejsce pokrywa się kilkuwarstwową tkanką korkową. Gojenie się ran głębokich, drewna sięgających (na gałęziach, pniach, korzeniach) odbywa się trochę inaczej, a mianowicie przez tworzenie osobnej, zamykającej ranę tkanki, cal lusem zwanej, której początek dają wszystkie żywe elementy komórkowe drewna i łyka. Rosnąc energicznie, callus wkrótce szczelnie zamyka ranę. Lecz i wtedy powierzchnia callusa pokrywa się ostatecznie grubą warstwą K-a. Specyficzne znaczenie K-a wyraża się w tern, że służy za tkankę, powodującą oddzielanie się organów roślinnych: liści, kwiatów, owoców. Opadanie np. liści pod jesień odbywa się w ten sposób, że w połączeniach szypułek liściowych z pędami tworzy się cienka warstwa tkanki K-ej. Płytki międzykomórkowe w środkowej warstwie tego K-a ulegają potem rozpuszczeniu, wskutek czego następuje oddzielanie się w tern miejscu tkanki korkowej, a co zatem idzie, i odpadanie liścia. W ten sam sposób odbywa się zrzucanie organów roślinnych w nienormalnych dla życia rośliny warunkach, np. w czasie suszy, w braku światła, wskutek złego odżywiania się i w in. po-

J. Trz.

Korek. Przy uprawie K-a należy oddalić najpierw nieużyteczną do rozwoju korę męską, którą odłup uje się od młodych pni, zachowując starannie korę żeńską. Teraz rozpoczyna się energiczne tworzenie dobrego żeńskiego K-a, który po latach 10-ciu daje warstwę 1J do 26 centimetr. grubą i stanowi właściwy K., oddzielany następnie w płytach od pni drzewa K-wego. Płyty K-we otrzymane z kopy drzewa K-wego kładzie się. jedna na drugiej, ob-

ciąża kamieniami i suszy, następnie zaś za pomocą opiłowania i skrobania przysposabia się do dalszego przerobu. Tkanina K-wa składa się z komórek o cienkich ściankach, mających często zarysy faliste. Komórki te w przecięciu poprzecznem mają kształty prostokąta, a w podlużnem—sześciokąta. Oprócz tych komórek K-wych, warunkujących dobroć towaru, K. posiada jeszcze grupy komórek tak zwanych kamiennych, luźno z sobą złączonych, łatwo się rozpadających, a więc i obniżających wartość towaru. Przy suszeniu i prasowaniu K-a komórki kamienne wypadają, pozostawiając wydrążenia. Najlepsze gatunki K-a pochodzą z Andaluzyi i Katalonii, również z Algieru i.Francyi Południowej. Wskutek osadzania się substancyi K-wej (ob. S u b e r y n) przepona komórek K-a staje się nieprzepuszczalną dla wody. Główną część składową tej substancyi tworzy tak zwany korkowy wosk. Fizyczne właściwości K-a, jego sprężystość, nieprzenikliwość dla płynów i gazów, jego rni^ ła gęstość (ciężar właściwy=0.24), i jego odporność na wpływy zewnętrzne sprawiają, że jest bardzo ważnym artykułem technicznym i trudno go innym jakimś zastąpić. W miejscowościach, gdzie K. hodują, używany jest on na podłogi, na pokrycia dachów. W główniejszych zaś ogniskach jego przerobu: jak w Bernie, Delmenhorst, Bordeaux, Berlinie, .Wiedniu używany bywa do wyrobu rozmaitych przedmiotów. Największe jednak zastosowanie znajduje w produkcyi K-ów do butelek, które dawniej jedynie w Hiszpanii fabrykowano, skąd je też tylko sprowadzano ; dziś zaś wyrobem ich zajmują się wszystkie kraje. Wynalazek ten miał powstać około r. 1670 lub 1715 a przypisują go mnichowi Kellermeistero-wi z opactwa Haute-Villers, Dom Perigno. — Dawniej wyrób K-ów odbywał się ręcznie przez wykrawanie nożami bardzo ostremi, dziś zaś posługują się tylko machinami. Najpierw przecina się płytę K-wą, przesuwającą się prostolinijnie, nożem okrągłym, szybko się obracającym, następnie za pomocą machiny w rodzaju piły taśmowej (ob.) wycina się K-i okrągłe. Machina ta składa się z dwóch tarcz obracających się, na których obwinięta jest taśma stalowa z jednej strony zaostrzona, wycinająca K-i z kawałków wprawionych w ruch obrotowy—przyczem nóż okrągły obcina oba końce K-a. Taśma stalowa przy ruchu swym przechodzi pomiędzy dwie tarcze szmerglowe, służące do jej ostrzenia. Machina taka wycina dziennie około 24 000 sztuk, gdy tymczasem robotnik wytworzyć może nie więcej nad 1 200 sztuk korków. Gotowe K-i następnie podlegają sortowaniu podług wielkości i dobroci, czego dokonywa się na machinach zaopatrzonych w sita. Najlepszych K-ów używa się do butelek dla wina szampańskiego i wód mineralnych. Niektóre jednak płyny niszczą K., np.:

kwas siarczany skoncentrowany, kwas solny, | się w środku tęczówki (ob. Oko) przesunięta kwas azotowy, woda królewska: należy je zatem I jest ku jej brzegowi, poczem też traci swą po-przechowywaó we flaszkach z korkami szkla-nemi. Również niszczą K. ciała, zawierające w sobie chlor, brom i jod, oraz salmiak, olej terpentynowy i inne oleje eteryczne. Aby K. uchronić od niszczących czynników, należy go wygotować w wosku lub parafinie. K. w płytach używa się na podeszwy do butów, do wykładania kapeluszy, do okładania części maszyn i kamieni młyńskich, do pływaków dla pasów ratunkowych itp. Odpadki zaś K-we służą do sporządzania linoleum (ob.), kamp-tolikonu, kamieni K-wych, węgla K-wego, służącego do polerowania lub jako barwnik. K. ma także zastosowanie w snycerstwie do wyrobu rozmaitych przedmiotów sztuki itp. Żaden inny materyał nie może K-a w zupełności zastąpić; jeżeli chodzi o zmniejszenie ciężaru z ą (ob.), właściwego, to można zastosować tak zwane drzewa K-we; nie posiadają one jednak ani tej elastyczności, ani nieprzenikliwości i twardości co K. Do przewiercenia K-a używa się pilników okrągłych, lecz wpierw należy przebić otwór, a następnie rozszerzać go pilnikiem, albo też używa się świdra do K-ów; składa się on z rury mosiężnej z jednej strony zaostrzonej, drugi zaś koniec tej rury jest pogrubiony w celu przetknięcia drążka, aby rurę można było obracać i przyciskać. — Bibliografia:

stać okrągłą, przybierając wydłużoną. K. może być wadą oka wrodzoną; w razach tych istnieje szczelina, idąca od środka najczęściej ku dołowi, albo nieco w bok ku środkowi; wada ta (Coloboma iridis) może znajdować się na obu oczach, albo tylko na jednern, a wtedy .częściej spotykamy ją na lewem niż na prawem; wzrok przez to nie cierpi. Zboczenia źrenicy częściej wszakże powstają wskutek spraw zapalnych i owrzodzeń tęczówki; skaleczenia też stać się mogą ich powodem; nakoniec K. wywoływana też bywa umyślnie przez wycięcie kawałka tęczówki w-razie zmętnienia środka rogówki albo soczewki oka (ob. Iridekto-mia i Iridotomia) nazywamy to robieniem źrenicy sztucznej, lub z grecka Koreraorfo-

Dr. .J. P.

Korela Andrzej, ataman kozaków dońskich, stronnik Dymitra Samozwańca I. Wespół z drugim zwolennikiem Dymitra Akintjewem, zajął Króle i w r. 1605 był bez skutku oblegany przez wojska moskiewskie.

Korelcy (K a r i a 1 a i s e t), a dotychczas istniejące plemię fińskie, od którego nazwę swoją wzięła Karelia (ob.). 1) Hist o ry a. K-cy zamieszkiwali pierwotnie Karelią Normannowie mają z nimi do czynienia w tej dzielnicy już w w. IX: Eryk Eymund-son Vederhat szwedzki (f 882) docierał już do Karelii, a Torolf Kweldufson, wódz króla norweskiego Haralda Harfagra, sprzymierzywszy się z innem plemieniem fińskiem, K we nów (ob.), pobił K-ów w r. 877. Skończyło się na tern, iż K-cy zaczęli uiszczać haracz Normannom. Ale niebawem rozpoczynają się próby ujarzmienia K-ców ze strony książąt ruskich. W kronikach ruskich K-cy ukazują się w r. 1143, kiedy kronikarz wspomina o pochodzie K-ców przeciw innemu plemieniu fińskiemu, Jem (ob.), w r. 1149 wchodzą oni do zastępów kniaziów Iza-sława i Rościsława Mścisławiców, którzy popierają Nowogród w walce jego przeciw ks. Jerzemu Suzdalskiemu; w r. 1191 wraz z No-wogrodzianami udają się K-y znowu przeciw Je-mi. W r. 1227 ks. Jarosław Wsiewołodowic

St. F.

starodawne

M. H.

H ö h n e 1 „Über den Kork und verkorkte Gewerbe“ (Wiedeń 1878); Wiesner „Rohstoffe des Pflanzenreiches“ (Lipsk 1873).

Korektazya (z gr. vj xóprj — panna, źrenica i y sxtaotç = wyciągnięcie, rozciągnięcie), po polsku rozszerzenie źrenicy (ob. Oko), bądź jako działanie fizyologiczne, następujące w ciemności, albo wskutek odwrócenia promieni światła padającego na oko, bądź też jak wywołane sztucznie, przez wkropleuie do worka łącznicy pod powieki roztworu atropiny (ob.), lub środków podobnych, wywołujących porażenie przemijające mięśnia zwężacza tęczówki.

wysłał popów, ażeby ochrzcili K-ów, którzy „prawie wszyscy“ przyjęli chrzest (są jednak wskazówki iż już wcześniej Nowogrodzianie oddziaływali na K-ów w tym duchu). W roku 1241 K-y uczestniczą w zastępach ks. Aleksau-dra Newskiego, a w r. 1278 ks. Dymitr i Nowogrodzianie pustoszą K-ę. W roku 1284 Niemcy pod dowództwem Trundy przedostali się do K-ii, po przez jez. Ładogę i rz. Newę, pragnąc obrócić K-ów w lenników swoich, ale zostali odparci przez Nowogrodzian. W roku 1291 ro.poczynają się najazdy Szwedów, którzy w r. 1293 zakładają tutaj Wyborg, w r. 1293 — Keksholm, a w r. 1300 — Landskronę (gdzie dzisiaj Wielka Ochta). Landskronę zburzyli

Sposób wywołania K-i sztucznej stosowany bywa często w celu zbadania wnętrza oka za pomocą wziernika (ob. Oftalmoskop), przed wykonaniem operacyi zaćmy (ob.) i w innych celach leczniczych. — Niektóre panie, udając się na zabawy wieczorne, wkraplają sobie pod powieki roztwór atropiny, aby przez to uzyskać oczy ciemne; jest to zwyczaj wielce naganny, a jeżeli powtarza się często, nawet dla wzroku

bardzo szkodliwy.

Korektomia (z gr. tj xópr]=panna, źrenica i lxTŚpo)=wycinam), wycięcia kawałka tęczówki w celu wytworzenia źrenicy sztucznej, to samo, co Iridektomia lub Koremorfoza

Dr. J. P.

Dr. J. P.

(ob. te wyr.).

Korektopia (z gr. y xôprj = panna, źrenica i sxtôtccoç = przemieszczony, na zewnątrz przesunięty), po polsku z b o cz e n i e źrenicy, polega na tem, że źrenica, zamiast znajdować

zo-

na

za

zachowa-

„The

Ł. K.

Nowogrodzianie już w r. 1301, a w r. 1302 robią z K-mi wyprawę na Norwegię, ale w ioku 1323 na mocy pokoju w Noteburgu odstępują znaczną część K-ii Szwedom. Zresztą K-y, doświadczywszy skutków silnej ręki Słowian, sami dopomagali czynnie Szwedom. W r. 1350 biskup upsalski Hemming jął krzewić pomiędzy K-ami chrześciaństwo. Odtąd, w ciągu paru wieków* K-a jest jabłkiem niezgody pomiędzy Szwedami a kniaziami ruskimi i przechodzi kolejno z rąk do rąk, przyczem K-y dopomagają bądź jednym, bądź drugim, stosownie do okoliczności. Za Iwana Groźnego rozpoczyna się wychodźtwo K-ów do ziem należących do książąt ruskich. Walki o tron po Borysie Godunowie oraz mory w w. XVII wyludniły dzielnicę twerską, a nadto pokój stoł-bowski (1617) oddał znaczną część Karelii Szwedom. K-y wtedy zaczynają tłumnie emigrować do Rossyi, z którą łączyło ich wspólne wyznanie, a rząd popiera tę emigracyę do ziemi twerskiej, dając ulgi wychodźcom. Wychodźtwo do gubernij dzisiejszych Twerskiej i Jarosławskiej ciągnęło się do r. 1678. Część K-ów dostała się w poddaństwo osób prywatnych, CO rząd zatwierdził w r. 1698. Ostatnie fale wychodźtwa przypadają na czasy po zawarciu pokoju w Nystadt (1721), kiedy cała K-a stała przyłączona do Rossyi. —2). Obecny obszar etnograficzny. Obecnie K-y zamieszkują wschodnią część Pinlandyi, a więc Karelią, Sawolaksland oraz płn.-wschodnią część Botnii wschodniej. Zresztą K-y przebywający w Pinlandyi zleli się z innemi szczepami tamtej szemi, i dlatego trudno wyznaczyć ich liczbę; w przybliżeniu jest ich około 900 000 głów, z nielicznemi wyjątkami wyznają luteranizm. Nadto K-y zamieszkują w różnych okolicach Rossyi, a mianowicie: w gubernii Petersburskiej około 5—6 000 (w powiatach Petersburskim i Schliisselurskim na pograniczu finladz-kiern), w Ołonieckiej około 40 000 (na północy i płn.-zachodzie powiatu Powienieckiego, północy i płn -wschodzie Petrozawodzkiego i w znacznej części Ołonieckiego, a ślady pozostawili w całej gubernii), w Archangielskiej około 20 000 (prawie wyłącznie w pow. Kemskim, gdzie tworzą większość zaludnienia), w Nowogrodzkiej około 40 000 (w pow. Kiryłowskim, Czerepowskim, Ustjużeńskim, Tichwińskim, Bo-rowickim, Kresteckim, Wałdajskim, Dernjań-skim), w Twerskiej — dzielnicy, najobficiej uposażonej w przedstawicieli plemienia K-go po obrębem Finlandyi, przebywa tam K-ów bowiem o-koło 116—120 000 (a mianowicie w pow. Bie-żeckim (r. 1879) 41 607, Wyszno-Wołodzkim (1886) 31660, Wiesiegońskim (1879) 21 455, Nowotorżskim (1884) 16 193, a nadto nieznaczne oazy w Kaszyńskim, Ostuszkowskim, Zub-cewskim); nadto są zruszczali K-y w pozostałych powiatach. Prócz tego istnieją drobne grupy K-ów w gub Smoleńskiej na pograni

czu z Twerską (w pow. Gżatskim). Jarosławskiej (znane nad rz. Sicią pod nazwą Sieka-r zy), Włodzimierskiej. W ogóle w obrębie Rossyi liczą około 200 000 K-ów, którzy dochowali swej narodowości. Z pośród nich ci, którzy przebywają w gub. Ołonieckiej i Archangielskiej, są tubylcami, uoszą nazwę 1 i w-gilajnów („prędkomownych“ w odróżnieniu od właściwych finlandczyków, którzy przeciągają). Inni są wychodźcami. Ci wychodźcy jednak, pomimo iż od paru wieków przebywają wśród otoczenia rossyjskiego, li przecież swoje zwyczaje i język — przed laty kilkunastu istniały wioski, w których ani jeden mieszkaniec nie rozumiał języka rossyjskiego, a nawet Rossyanie ulegali skorelszcze-niu: językiem K-iin posługiwali się w życiu domowem duchowni prawosławni w niektórych miejscowościach gub. Twerskiej. Należy tę stateczność obyczaju narodowego położyć na karb tego , iż osady wychodźców ciągnęły się zwartym pasem mniej więcej równolegle do linii kolei Mikołajewskiej. K-y zajmują się głównie rolnictwem a nadto procederami leśnemi (pędzą dziegieć i smołę, wypalają węgle itd.). 0-siedlają się w nieznacznych rozmiarów zaściankach, każda chata stoi odrębnie od innych. K-y, mieszkający w gub. Twerskiej i Nowogrodzkiej, są prawosławnymi, ale sekciarstwo, zwłaszcza bezpopowszczyzna, ma pomiędzy niemi wielu zwolenników. Obecnie, pod wpływem szkół i rozwoju dróg komunikacyjnych, zaczęli się ruszczyć. 3) Typ antropologiczny. W edług Retziusa na 28 badanych osobników typ blondyno wy (jasne włosy i błękitne oczy) stanowił 61%, brunetowy 4°/₀, mieszany 35n/₀. W związku z jasną cerą pozostaje budowa czaszki: na długogłowców (tj. wskaźnik główny równa się lub poniżej 77.77) przypadło 74%, nt pośre-dniogłowców 15%. krótkogłowców 11% (!• j-wsk. główny powyżej 80). Pomiary dotyczą mężczyzn.—Bibliografia. Cechy fizyczne: Retzius J. „Pińska kranier“ (Sztokholm 1878); I. A. Miller „Statist, antrop. izsljedo-wanie ob uczenikach krestjeckago uj.“ („Protok. Antr. obszcz.“ Moskwa 1886), W. S. Snigir-j e w „Materyał dlja medicinskoj statistiki i gieo-grafii Rossii“ („Wojen, medic. żurnał 1883 I); A. A. Iwanowskij „Ob antropologiczeskom sostawje naselienia Rossii“ (Moskwa 1904). Kultura i zwyczaje: J. Abercromby Pre-and Protohistorie Finns“ (Londyn 1898), a z dawniejszych Castr en „Ethn. Vorlesungen“, oraz „N. Reise“ (1853); Schnitzler „l’empire des Tsars“; Sjörgen „Gesammelte Schriften“ (Petersburg 1861), Rein „Spe-cimen de vetere Carelia“ (Abo 18251; Richter w „Euc. Słowar.“ (przytacza źródła rossyj-skie o K-ach).

Korelia, ob. Karelia.

Korelicze, starożytne niewielkie miasteczko, niegdyś w w-dztwie Nowogródzkiem, dziś w gu-

Dr. J. P.

Koremorfoza (z gr- r\ xóprj — panna, źrenica i rj iiôpÿcoziç = wytworzenie, nadanie postaci), po polsku robienie źrenicy sztucznej.

Dr j. p.

78, Chrystyania 1882).

Korenica, miasto na wyspie Rugii, ob.

„Asie“ (1895) n.

Korenyokij Porfiryusz, poeta ukraiński, syn duchownego prawosławnego; w r. 1840 o-głosił, nie głęboki wprawdzie, ale żywo napisany poemat „Weczernicy“, który Korsun zamieścił w swym Almanachu p. t. „Snip.“. W roku następnym drukował poemat „Łastiwka“ w almanachu Hrebenki; napisał wreszcie bajkę p. t. „Pańko ta Weretwa“, w której wyszydził wady parochów wiejskich na Ukrainie.

Korepetytor, korepetycye. Wyraz ten oznacza przewodnika, powtarzającego z uczniami lekcye zadane (od repetitio—powtarzanie). Sama nazwa ulegała rozmaitym, w różnych

bernii Mińskiej, pow. Nowogródzkim, nad rz. Rutą, przy trakcie pocztowym wiodącym ze Słucka i Nieświeża przez Mir i Turzec do Nowogródka, w bezleśnej, lecz dość malowniczej okolicy położone. W starożytności K. były dziedzictwem w. ks. litewskich. Cerkiew parafialna, po-unicka, stacya pocztowa, szkółka gminna, tadzież zarząd gminy korelickiej. Miasteczko, z drewnianemi domami, ma około 100 o-sad. Mieszkańcy chrześcianie trudnią się rolnictwem; żydzi—drobnym handlem. Jestto naj-żyźniejsza okolica powiatu, obfitująca w wyborne łąki, szeroko słynąca z urodzajności, lekkiego czarnoziemu, z podgruntem przepuszczalnym, gdzie wyrasta wyborna pszenica, nieustępująca sandomierce, wydająca ziarn 10 i więcej. K. często były świadkiem różnych przechodów wojennych, p.inktem zbornym żołnierstwa różnego i miały nawet chwile świetne. I tak w r. 1395, gdy Swidrygajło ucierał się z Witoldem, Krzyżacy, pod wodzą mistrza Konrada Jungingena, idąc zdobywać Mir wielkoksiążęcy, stanęli w K-ach. W r. 1505 Tatarzy krymscy splądrowali do szczętu K-e. W r. 1655 Szwedzi, idąc na Mir, z poduszczenia Bogusława Radziwiłła, nie oszczędzili K. W r. 1705 Piotr W. w przejeździe z Grodna do Moskwy, 21 grudnia przez całą dobę bawił we dworze K-im, tam podejmowany przez Karola Stanisława Radziwiłła, za co mszcząc się Szwedzi w r. 1706 w perzynę obrócili okolice Nieświeża, Miru i K-c. Po śmierci Augusta II w r. 1733, obywatele, żądając Piasta, zawiązywali konfederacye na rzecz Stanisława Leszczyńskiego. W tym czasie pa niętne są akcesy: w Koronie sandomierski i w Litwie oszmiański. Konfederacya oszmiańska, pod laską Marcyana Ogińskiego, wojewody witebskiego zawiązana, licząc 8 000 zbrojnego rycerstwa, wraz kopijnikami werbowanymi z ludu, działami żelaznemi i dębowemi, obrała K-e za miejsce dalszej organizacyi stronnictwa króla Stanisława i w obozie okopanym stanęła. Była to najpamiętniejsza chwila dla K-c.— „Słown. geogr.“.

Koreliza (fr. i niem. Corelyse, z gr. Ą xóp7] = panna, źrenica i Xóto — rozwiązuję, oswobo-dzam), zwana też Koredializa (zgr. r\ xôprj i ôtâXoatç = rozwiązanie, odzielenie), po polsku oddzielenie brzegu wolnego tęczówki. Jest to operacya chirurgiczna, mająca na celu oswobodzenie brzegu źrenicznego tęczówki (ob. Oko), przyrosłego wskutek spraw zapalnych do torebki soczewki. Według powag u-znanych K. jest operacyą zupełnie zbyteczną, gdyż wtedy, jeżeli wskazania do jej wykonania zdają się istnieć, lepiej zawsze będzie dla chorego wyciąć kawałek tęczówki (ob. Iridekto-mi a).

więc to samo, co Iridektomia i Iridoto-mi a (ob. te wyr.).

Koren Jan, zoolog norweski (* 1809 w Bergen — f 1885 r.); pierwotnie poświęcił się kary erze lekarskiej, medycynę studyował w Chrystyanii. Po ukończeniu studyów lekarskich wojskowych przerzucił się następnie do studyów przyrodniczych i w r. 1845 został kustoszem działu przyrodniczego muzeum w Bergen. Studya przyrodnicze prowadził nad morfologią i systematyką szkarłupni i jamochłon-nych, również pracował nad ichtyologią; przeważnie opracowywał formy żyjące w morzu Północnem. Prace swe umieszczał w rocznikach

Akademii umiejętności; prace większe: „Fauna littoralis Norvegiae“ (w trzech częściach: I i II w r. 1856, III w r. 1877); dzieło to jest zbiorową pracą Koren’a, M. Sars’a i Danielssen’a; z Danielssenem opracował nadto „Nye Al-cyonider, Gorgonider og Pennatulider tilhoren-de Norges Fauna“ (Bergen r. 1883); oprócz wymienionych opracował również z D-em ma-teryał zoologiczny z wyprawy na morze Północne f„Den norske Nordhavs-Expedition“ 1876 —

St. M.

Garz.

Kofenskÿ Józef, pisarz i podróżnik czeski (* 1847); po ukończeniu szkoły realnej w Bolesławiu i seminaryum nauczycielskiego w Pradze otrzymał posadę nauczyciela najpierw w Li-tomyślu, potem na Śmichowie (pod Pragą); szybko zwrócił na siebie uwagę ogółu licznemi artykułami pedagogicznemi, umieszczanemi w różnych czasopismach ^pedagogicznych czeskich, i studyami swemi z zakresu przyrodoznawstwa. Nadewszystko zaś zyskał rozgłos jako podróżnik, który w celach naukowych dla badań przyrodniczych i geologicznych odbył szereg podróży po całej Europie i sięgnął nawet za Ural do Azyi, zwiedziwszy całą Sybe-ryę do gór Ałtajskich, a wreszcie w r. 1893 — 1894 odbył podróż około świata. Z prac jego ogłoszonych drukiem w osobnem wydaniu zasługują na uwagę: „Rostlinstwo v bajich, po-vëstech a obycejich“ (Praga 1878); „O cizinë“ (tamże 1890); „Evropa“ (tamże 1893); „Cesta kołem svëta“ (tamże 1894); i t. d.

czasach, zmianom (dekuryou, dyrektor, inspektor, profesor salowy, wreszcie korepetytor. —

szczone w „Wewnętrznem urządzeniu szkół wydziałowych“ z d. 6 października roku 1812 zawierają szczegółowe określenie obowiązków korepetytorów, z którego wynika, że na ich barki składano, oprócz przygotowywania do lekcyi, także całkowite moralne i fizyczne wychowanie chłopców, których nieodstępnymi towarzyszami być mieli. Oni-to czuwali nad pobożnością uczniów, rozwijali w nich współczucie dla cierpiących, poszanowanie władzy, miłość ojczyzny, poczucie sprawiedliwości, kierowali ich wyborem książek do czytania i pomagali przy odrabieniu zadań szkolnych,—czuwali nad ich zdrowiem, chronili ich od zniewieśćiałości, przyzwyczajali do porządku, do oszczędności i t. p. 1, c , t. II str. 367).—W ostatnich czasach, tj. od wprowadzenia u nas wykładów szkolnych w języku obcym, rola i dola K-ów uległy zu-

W zakresie edukacyi moralnej próbował wychowania przez współuczniów Trotzendorf (1490—

1556), tworząc tak zwaną rzeczpospolitą, w której porządek wewnętrzny i zewnętrzny utrzymywali sami uczniowe.—W późniejszych czasach Bell w Ameryce, a potem w Londynie 1793 —1796 i Lancaster w Londynie 1805 (ob.

wych. Potrzeba pomocy K-a wynikła z następujących powodów. Przede wszystkiem urzę-dniczo-formalistyczny kierunek szkoły sprawił, że zarówno program, jak sposób nauczania nie liczy się z potrzebami wykształcenia ogólnego, pomijając przedmioty pierwszorzędnej wagi, zajmujące i dostępne dla dziecka. Programy przeładowane są głównie materyałem, z różnych i nie zawsze potrzebnych nauk dowolnie wybranym i żadną ideą lub teoryą niezwiąza-nym. Metoda dydaktyczna prze ważnie zastąpiona została kontrolowaniem zapamiętanych przez ucznia faktów, bez względu na to, czy je pojmuje lub nie i czy jakikolwiek użytek z nich uczynić potrafi. Formalny, nawskróś kancelaryjny sposób prowadzenia szkoły nie dopuszcza innego sprawdzianu postępów ucznia, jak stopnie i dyplomy, skutkiem czego troska uczącej się młodzieży sprowadza się do zdobycia „dobrych“ stopni oraz świadectw z ukończenia zakładu.—Bezwzględność wymagań szkoły wzrasta jeszcze bardziej z powodu lekceważenia przez nią psychologii dziecka i warunków zewnętrznych niepowodzenia ucznia. Jego stan duchowy i stopień przygotowania tem mniej znany jest nauczycielowi, że klasy są przepełnione.—Rygor szkolny, niedopuszczający odmiennych kierunków myśli ucznia, wymaga odrobienia zadań według z góry przepisanych szablonów. Odpowiedzi ustne i piśmienne winny być zawsze zgodne z życzeniem pedagogów, wobec których uczniowi nie wolno się przyznać do innych poglądów, lub do niezrozumienia rzeczy. Ponieważ tedy w pedagogii urzędowej nie idzie bynajmniej o rozwój wiedzy i zdolności wychowańców, lecz tylko o formalne stwierdzenie, czy mogą oni w pewnych chwilach żą-danemi odpowiedziami i wypracowaniami okazać swą podatność wobec systemu tresury, to zadanie K-a sprow adza się do roli pomocnika ucznia w wyrabianiu „dobrych“ stopni i świa

Bell—Lankaster), stworzyli metodę wzajemnego nauczania, która polegała na tern, iż młodzież, poduczona przez nauczyciela, wyuczała pozostałych kolegów, mniej przygotowanych i w nauce opóźnionych.—Metoda ta w licznej klasie ułatwiała zadanie nauczycieli i była przejściem do właściwych korepetycyj, rozpowszechnionych we wszystkich krajach, a zatem i u nas. — W szkołach jezuickich prefekt klas niższych (praefectus studiorum), t. j. pomocnik ¹ pełnej zmianie. K. obowiązany jest: 1) uczynić rektora, wyznaczał w każdej klasie dekuryona wykład szkolny zrozumiałym dla ucznia i 2) u-z pomiędzy najpilniejszych i najlepszych uczniów, łatwić mu odrabianie zadań i ćwiczeń domo-a koledzy obowiązani byli poważać go i słuchać.—Dekuryonowie ci w klasie retoryki zbierali wypracowania uczniów, w klasie poezyi uczniowie wydawali przed nimi pensa z prozaików i poetów łacińskich lub greckich, w wyższej zaś klasie recytowali przed nimi wyjątki z Cycerona i pensa z gramatyki, oraz pisali ćwiczenia.—U Pijarów rektor powierzał zarząd szkoły prefektowi, a ten przeznaczał dyrektorów czyli inspektorów, którzy już nie byli studentami.—Prefekci w szkołach Jezuickich i Pijar-skicli wyznaczali dla uczniów biednych (paupe-rets), którzy utrzymywali się z żebraniny lub wspierani byli przez swoich kolegów, Sodali-sów, dyrektorów z klas niższych, którzy z nimi bezpłatnie lekcye powtarzali. W Collegium nobilium w Warszawie nazywano korepetytorów profesorami salowymi, i ci byli obowiązani pomagać uczniom w przygotowywaniu się na lekcye, odrabianiu wypracowali itp. (Łukaszewicz „Historya szkół“ II str. 20).—W Akademii Zamoyskiej wszyscy uczniowie, tak właściwej Akademii, jak i szkoły niższej, musieli mieć nauczycieli prywatnych, którzy czuwali nad ich postępami i powtarzali z nimi lekcye.—

Statut gimnazyum luterskiego w Toruniu, ogłoszony w r. 1660, opiewa, iż dekuryonowie mówić będą przed zaczęciem lekcyi zadane na pamięć, a potem wysłuchają innych uczniów i doniosą nauczycielowi, jeśli który nie umiał.—Natomiast dalsze instrukcye dekuryonów świadczą, że rola ich polegała głównie na rozciąganiu kontroli nad uczniami w szkole i donoszeniu o ich wybrykach, które zresztą mogli karać sami, gdyż mieli pod ręką rózgi.—Podobne połączenie obowiązków korepetytorów z nadzorem spotykamy i w innych szkołach np. w Korpusie Kadetów za Stanisława Augusta. — Często też korepetytorowie pełnili funkeye guwernerów, lub obowiązek odbywania korepetycyj na guwernerów wkładano.—Ustawy szkolne pomie-

wielką wyrządza im krzywdę, choć nieraz ułatwia zdobycie promocyi, oraz, że ten sposób dopomagania szkole przewleka jeno chroniczną jej niemoc. Ze stanowiska zaś K-ów oceniając ich pracę, ukryć się nie daje, że jakkolwiek przeważna ich część znajduje w tern główne lub jedyne źródło dochodu na opędzenie kosztów nauki, jednakże środek ten nader ujemnie odbija się na zarobkującej młodzieży, która w okresie wychowawczym powinna być wolna od trosk materyalnych, od nadmiaru pracy i zajęć sprawami ubocznemi. Istnienie K-stwa świadczy o wadliwym ustroju szkoły i społeczeństwa, pierwsza bowiem powinna i—przy o-becnym stanie pedagogiki—może bez sztucznej pomocy spełniać swe zadania, drugie zaś obowiązane jest zwolnić uczących się od pracy zarobkowej, która, jak wykazano, podwójnie ciąży nad rozwojem młodych pokoleń. (Dział historyczny ob. „Enc. wychowawcza“ t. VI, art. B.

st. K.

dectw szkolnych. W tym celu K. przerabia z nim te same lekcye szkolne, według tej samej rutyny, częściej od władzy szkolnej nalega na obkuwanie przedmiotów, zadania trudniejsze częstokroć wykonywa za ucznia i tylko w dwu wypadkach tłómaczy i wyjaśnia niezrozumiałe dla dzieci wykłady. W niższych klasach szkół średnich zrozumienie, a tern bardziej przyswojenie przedmiotów nauki przedstawia, niezależnie od metody, nader poważne trudności z powodu używania obcego języka wykładowego. Podręczniki, zwłaszcza do nauki hi-storyi, religii, języków nowoczesnych i starożytnych jeszcze bardziej odgadywanie ich treści utrudniają. Trzeba więc niejednokrotnie u-dawać się do pomocy K-a po wyjaśnienie tego, co z natury rzeczy zrozumiałem być nie może. Powtóre, jakkolwiek uczenie się pamięciowe bezmyślne zapanowało w metodyce szkolnej, wszakże przyswajanie nauk matematycznych bez ich zrozumienia jest niemożliwem. K. więc wyręcza tu szkołę, wyjaśniając dzieciom to, czego ich nie nauczyła, a co pod groźbą dwójek wiedzieć powinni. Wina posługiwania się K-mi spada jednak w większym jeszcze stopniu na rodziców, którzy: 1) godząc się ze złem i-stniejącem, posyłają swe dzieci do szkoły nieudolnej i nieodpowiedniej, 2) którzy dla widoków karyery zapominają o potrzebie ich rozwoju i wykształcenia, 3) którzy wskutek nieznajomości zadań wykształcenia technicznego, lekceważą sobie mniej szkodliwe obecnie dla umysłu i zdrowia dziecka tak z w. szkoły zawodowe. Niezależnie od tych przyczyn ogólnych, zdarza się często, że rodzice, kierowani fałszywą ambicyą, lub opacznym poglądem na ułatwienie 'nauczania, usiłują przy pomocy K-a podnieść skalę postępów dziecka. W takich razach K. przyśpiesza tempo zajęć ucznia, aby ten mógł znacznie wyprzedzić kolegów i być przygotowanym zawsze po nad wymagania swych kontrolerów. Pozornie zadowalający ten sposób prowadzi do najgorszych następstw pod względem umysłowym i moralnym. — Korepety-torstwu oddają się niemal wyłącznie starsi uczniowie i uczennice szkół średnich i studenci. Nic przeto dziwnego, że, nie posiadając - żadnego przygotowania pedagogicznego, w praktyce swojej rozmijają się z elementarnemi zasadami racyonalnego nauczania. Do najpospolitszych skutków posługiwania się pomocą K-ów należą: 1) wyjałowienie i tak już zgnębionej w szkole i zubożałej myśli dziecka, 2) pozbawienie jej resztek samodzielności, której system szkolny całkowicie stłumić jeszcze nie zdołał i 3) zatracenie poczucia obowiązku w spełnianiu przyjętych na siebie zadań i niezaradność w postępowaniu, bo K. nad wykonaniem obowiązków za ucznia czuwa i zwykle go w pracy wyręcza. Stąd wynika, że uciekanie się do K-ów nie przynosi w większości wypadków żadnych dla wychowańców korzyści, przeciwnie,

Wielka Kacyki. Fowsz. lluttr. Zezz. 3U4a Tom XXX VIII.

Bieńkowskiego).

Koressos, po grecku Kópsaaoę, po łacinie Coressus: 1) kwitnące dawniejszemi czasy miasto na wyspie Keos, w grupie Cykfiadów, zniszczone przez trzęsienie ziemi. — 2) Wysoka góra w Jonii, 40 stadyów od Efezu odległa; u stóp jej leżało miasto, równe noszące miano, stanowiące w późniejszycli czasach przedmieście Efezu; aż do czasów Krezusa mieszkali Efezyjczycy w okolicach tej góry, zwanej naonczas Tpa/sta (=Stroma); por. Pau-sanias, 5, 24; Strabon 14, 634; 640. s- l)ri-

Korewa Aleksander Tomasz Wiktor (* w Zatroczach [pow. Trocki] w r. 1803 — f w Wilnie d. 2 czewca r. 1877), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie wileńskim, gdzie od r. 1819 do 1824 należał do wydziału prawniczego, po ukończeniu go zaś wstąpił w r. 1825 do lekarskiego, który mu w r. 1830 przyznał dyplom doktora medycyny; rozprawa jego inaugurnlna, jak sądzi J. Bieliński, prawdopodobnie w druku nie wyszła.—W r. 1831 służył K. jako lekarz w Warszawie w szpitali! wojskowym dla dotkniętych cholerą i bardzo gorliwie spełniał ciężkie swe obowiązki. Wyszedłszy następnie za granicę, popłynął do Ameryki, a w Nowym Orleanie otrzymawszy potwierdzenie dyplomu doktorskiego*, mógł się zająć wykonawstwem le-karskiem w Stanach Zjednoczonych. Prawdopodobnie.za oceanem nie wiodło mu się szczególnie, gdyż po kilku latach przybył z powrotem do Europy i, poddawszy się po raz trzeci egzaminowi, w r. 1851 otrzymał godność doktorską w Paryżu, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem we Francy i południowej i był tam czynny do r. 1855, w którym zaciągnął się do służby wojskowo-lekarskiej i tak ten, jak i rok następny przebył na Krymie, pod Sewastopolem. Uzyskawszy w r. 1858 pozwolenie powrotu do ojczyzny, osiadł w Wilnie. Wkrótce po przybyciu do tego miasta wybrano go na członka

czynnego Towarzystwa lekarskiego wileńskie- ₍ sem petersburskiej Akademii Umiejętności; go, a w r. 1841 z wyboru kolegów był wice- ¹ wkrótce potem został tajnym radcą i kawale-prezesem jego, lata zaś 1862 i 1863 spędził ¹ rem orderu św. Andrzeja. W r. 1740 posłował na urzędzie sekretarza Towarzystwa. Na sta- od dworu petersburskiego w Kopenhadze, nowisku tem położył zasługi wielkie; niestety, ! stępnie w Sztokholmie, a od r. 1748 ponownie działalność ta jego pożyteczna ustała nagle, ■ w Kopenhadze, gdzie piastował już stale urząd gdy Towarzystwo, z żalem głębokim, ujrzało się I nadzwyczajnego posła rossyjskiego aż do śmier-zmuszonem do usunięcia K-y z grona swego, ci. Odznaczył się nietylko jako dyplomata, a chociaż później dozwolony mu znów był powrót, jednakże wtedy, przygnębiony wiekiem, nie mógł już po dawnemu pracować dla dobra Towarzystwa. Drukiem ogłosił wiele; cały dorobek jego naukowo-literacki, tak drukowany jak rękopiśmienny, podają: S. Kośmiński „Słownik lek. polsk.“ (str. 233) i dokładniej J.

Bieliński „Doktorowie med. promowowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str. 50) i tenże „Stan nauk lekarskich za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (Warszawa 1889, str. 799, 833,

861 i 865).

Korf (Korff), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—lilia podwójna złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwie-

na-

I)r. J P.

U/t

\h~

Fig. 210. Korf (herb).

l:

ale też jako uczony, i dlatego zajmował posadę prezesa Akademii Umiejętności w latach 1734 — 1740. Posiadał słynny księgozbiór naukowy, złożony z 36 000 dzieł, które, jeszcze za jego życia, nabyła od niego Katarzyna II dla następcy tronu, późniejszego Pawła I. Po śmierci Pawła 1 przeszedł księgozbiór K-a na własność w. ks. Konstantego, późniejszego naczelnego wodza wojska Polskiego. Wielka [część tego rzadkiego księgozbioru naukowego weszła następnie w skład biblioteki uniwersyteckiej w Hel-singforsie. Wyczerpujące życiorysy Jana Alberta K-a podają: 1) E. G. Der schau „Allg. deut. Zeit, für Russland“ 1826, JM» 8); 2.) M o-dest br. Korff w„Compte-rendu des travaux de l’Acad imp. de St. Petersbourg 1846“), 3) „Recueil des actes de la séance publique de l’Acad. de Petersbourg“ 1847, 4)Pjekarskij „Istoria Akad. Nauk“ (tom I, str. 516—535), 5) Akademik petersburski A. Ku ni k w „Sbor-nik. materj. dlja Istor. Imp. Akad, Nauk w XVIII w.“ (Petersburg 1865), n akoniec 6) A. Er. Büsching „Beiträge zu der Lebengeschichte denkwürdiger Personen“ (Halle 1875] r. str 202), gdzie w artykule p. t. „Medaille geprägt auf den Baron Johann Albert K. in Kopenhagen auf Veranstaltung seines Neffen“, podano przyczynek do życiorysu tej wybitnej osobistości wieku XVIII. —Prace J. A. K-a ogłoszone drukiem wylicza (t. II str. 500 i 501) „Allg. Schriftsteller und Gelehrten - Lexikon der Pro-

ma syrenami lilia złota, nad którą takież trzy gwiazdy sześciopromienne. Herb rodziny pochodzenia westfalskiego, której jedna gałąź z przydomkiem von Schmising w XV wieku osiadła w Inflantach, a następnie na Litwie.— Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Siebmacher III, 1, 60; Klingspoor.

Korf 'Jan Albert, syn Magnusa Ernesta K-a, z linii polsko-inflanckiej, dziedzica dóbr Rengenhof i Sehinen w dawnem księstwieJ£ur-landzkiem i Semigalskiem (* w Rengenhof d. 30 listopada 1697—f 7 kwietnia 1766). K. studya uniwersyteckie odbywał za granicą, w Jenie. Już w młodym wieku wstąpił do służby dworu księżnej kurlandzkiej, AnnyKett-lerowej, wdowy po zgasłym przedwcześnie księciu Fryderyku Wilhelmie Kettlerze; a gdy księżna Anna w r. 1730 została powołana na tron cesarsko-rosyjski do Petersburga , udał się tam J. A. K. z nowoobraną cesarzową; niebawem został mianowany baronem, następnie s-zambelanem, a w r. 1734 obrano go preze-

D.

vinzen Livland, Esthland und Kurland“ (Mita-wa 1829 r.), wydawany wspólnie przez J. Fr. v. Recke i K. E. Napierskiego. Parę prac rękopiśmiennych J. A. K-a przechowuje w oryginałach biblioteka Towarzystwa „Gesellschaft für Geschichte und Alterthumskunde der Ostsee-Provinzen Russlands“, mającego swe siedlisko

G. M.

w Rydze.

Korf Modest hr. (1800 — 1872), syn Andrzeja, bibliograf rossyjski; po ukończeniu liceum Carskosielskiegó pracował początkowo w mi-uisteryum sprawiedliwości, a następnie w mi-nisteryum finansów, skąd Speranskij przeniósł go do cesarskiej kancelaryi; w 1831 r. został referentem w komitecie ministrów, w 1834 r. sekretarzem państwa, w 1843 członkiem rady państwa, w r. 1848 członkiem „tajnego“ dozorującego drukarnie komitetu, którego prezesem zamianowany został w 1855 r. Równocześnie, 1849 — 1861, pełnił urząd dyrektora biblioteki publicznej w Peterburgu, którą znacznie powiększył. Podówczas położył zasługi wydawnicze dla bibliografii rossyjskiej. W 1864

E. Chw.

A. G.

E. Chw.

S. Drz

r. został prezesem departamentu praw w radzie państwa. Tytuł hrabiowski uzyskał w r. 1872. Z prac literackich K-fa zasługują na uwagę „Żizń grafa Speranskago“ i *0 wozszestwii na prestoł Nikołaja I“.

Korf Andrzej, generał rosyjski (* 1831 f 1893). K. kształcił się w korpusie paziów w Petersburgu, a jako dowódca pułku był raniony w nogę w bitwie pod Wedeniem. Posuwając się po- szczeblach hierarchii wojskowej, w r. 1884 został mianowany generał-guberna-torem kraju Nadamurskiego, r. zaś 1887 ata-manem kozaków nadamurskich. Jako rządca kraju odznaczył się działalnością nad podniesieniem ekononomicznem i kulturalnem kraju. — Dbał o wzrost kolonizacyi, z jego pobudki rozpoczęła się eksploatazya kopalń węgla na Sa-chalinie; ukrócił on rabunkowy połów fok na wyspach Komandorskich, przyczynił się do nawiązania stosunków z Chinami, Japonią i Koreą. Za sprawą K-a pozakładano wiele szkół i rozpoczęto działalność misyonarską śród tubylców.

Korf Mikołaj, baron (* 1834 w Charkowie—f 25 grud. 1883 r.), publicysta rossyjski; po ukończeniu w 1854 r. liceum Aleksandryjskiego, poświęcił się początkowo karyerze u-rzędniczej, którą zbrzydził sobie wkrótce, porzucił ją więc i wrócił do roli. Jako ziemianin, przejęty ideami liberalnemi, brał żywy u-dział w reformach Aleksandra II, zwłaszcza w zakresie szkolnictwa. W tym przedmiocie wydał mnóstwo prac i napisał wiele powiastek i czytanek dla ludu. Uznając zasługi K-a, petersburskie T-wo pedagogiczne obrało go w r. 1870 swym członkiem honorowym, a w r. 1871 zaszczyciły go takim samym tytułem uniwersytet moskiewski i „komitjet gramotnosti“. Kiedy wychowanie publiczne w Rossyi dostało się w surowe ręce Tołstoja, K. wyjechał z Rossyi do Szwecyi. Wrócił dopiero w r. 1880, aby powołać do życia „szkoły niedzielne“ przeznaczone do powtarzania kursu, dla nich nakreślił wskazówki. Należał do pierwszych w Rossyi rzeczników nauczania powszechnego i pe-ryodycznych zjazdów nauczycielskich. Por. Pjeskowskij „Baron N. A. K., jego żiźń i obszczestwiennaja djejatielnost’“ (w „Bibliotece życiorysów“ Pawlenkowa).

Korfanty Wojciech, poseł do parlamentu niemieckiego (* 1873 na Górnym Śląsku). Syn ludu ślązkiego, zdołał skończyć gimnazyum, dzięki czynnej pomocy ks. Schmidta, później jednego ze swoich zaciętszych wrogów politycznych. Zapisawszy się do uniwersytetu, słuchał nauk kameralnych we Wrocławiu i Berlinie i tam zetknął się z innemi prądami, na-rodowo-demokratycznemi, zwalczającemi wpływy centrum katolickiego na Śląsku Po wyjściu z uniwersytetu osiadł na Śląsku i rozpoczął działalność polityczną z kilku towarzyszami, którzy się zgromadzili dokoła redakcyi „Gór-

noślązaka“, —działalność, wymierzoną przeciw centrum. Zwłaszcza do walki namiętnej doszło podczas wyborów do parlamentu w r. 1903. K. wystąpił jako kandydat do mandatu poselskiego w okręgu Katowicko-Zabrskim. Podczas pierwszego głosowania centrowiec Letocha o-trzymal 19 709 głosów, K. 11670, socyalista Morawski 10 041. Przy wyborach ściślejszych (25 czerwca), socyaliści oddali głosy swoje na K-ego, który też otrzymał mandat poselski. Ale centrowcy nie dali za wygraną: księża odmówili K-emu, który zamierzał się żenić, ślubu, tak, że dopiero duchowieństwo galicyjskie u-dzieliło [małżeństwu błogosławieństwa kościelnego; sejm zaś unieważnił wybór K-o. Red-

Korflnium, po grecku K.op<ptvtov, po łacinie Corfinium, znaczne dawniejszemi czasy a warowne miasto Pelignów w Samnium, w pobliżu rzeki Aternus; podczas wojny Marsów albo sprzymierzeńców przeciw Rzymianom (rok 91—88 przed Chr.) przeznaczone na przyszłą stolicę republikańskiej konfederacyi ludów italskich, tworzyło punkt środkowy ruchu powstańczego z własnym konsulem i senatem i zwałę się stąd przez krótki czas Italica, na monetach Italia albo, po oskijsku, Vitalis; w drugiej wojnie domowej zdobył je Cezar; dzisiaj Popoli, albo według innych geografów, Pentinia w sąsiedztwie Popoli, ze znacznemi ruinami.—Por. Plinius, Nat. Hist. 3, 12, 17; Caesar. Bell. civ. 1, 15; Strabon, 3, 238; 241 i nast.; Cicero, Ad Att. 3, 3; 9, 16.

Korfu dawna Kóp/opa, także Kerlcyrą zwana, po grecku Kepxopa, po łacinie Corcyra, według dość powszechnego rozumienia homero-wa Scherya, kraina szczęśliwych Feaków, dzisiaj Korfu, jedna z największych wysp morza Jońskiego, przed epirockiem wybrzeżem położona, 10 mil od przedgórza Akrokeraunion odległa, obejmująca przeszło 10 mil kwadratowych. Dwa znaczne pasma górskie stanowią główne zarysy wyspy: północne pasmo, ciągnące się od zachodu ku wschodowi, a w wschodniej części dochodzące do 946 metrów wysokości, nosiło w wiekach starożytnych miano gór Melitejskich (dzisiaj Hagion Deka); południowe zaś pasmo, wiążące się z pierwszetn w stronie południowo-zachodniej, zwolna się zniżając, rozciąga się od południa ku wschodowi. Przedgórza tej wyspy najznaczniejsze są: ku wschodowi Leukimme (dzisiaj Leokimo), ku południu Amfipagos (dzisiaj Asprakoro albo Bianco), na północno-zachodniem wybrzeżu P a-1 akr on (dzisiaj Kap Kephali), ku północo-wschodowi zaś Kasyope. Górzysta w większej części wyspa mało się nadawała do uprawy roli, natomiast w przepysznym klimacie dojrzewała tam nawet jagoda winna. Mieszkańców zatem skazywała sama przyroda na handel i żeglugę; to też w pieśniach Homera występują oni jako lud w kierowaniu statkami nadzwyczaj zręczny i sprawny, na

(Lipsk 1890).

Hr.

w. o.

morzu potężny, który już w niejednej dziedzinie wyższego stopnia cywilizacyi doszedł. Pierwsza kolonizacya wyspy przez Eretryjczyków krótki czas tylko zdołała się ostać. Natomiast osada, którą w r. 734 przed Chr. Koryntczycy pod wodzą Bakchiady Chersykratesa tutaj założyli, szybko zakwitła. Sama niebawem na pobliskiem wybrzeżu stałego lądu zakładając kolonie jak: Epidamnos, Apollonis, Leukas, Anak-torion, nie tylko kulturę grecką w owych dzikich stronach krzewiła, lecz wzmacniała zarazem bardzo własne stanowisko na morzu Joń-skiem i Adryatyckiem. Przyjaźne stosunki, jakie z Koryntem i Atenami utrzymywała, przyczyniły się do tern większego rozwoju wyspy. W wojnach perskich zdołała K. obok Aten największą flotę wystawić przeciwko wrogowi niebezpiecznemu. Wszelako wzmagająca się coraz bardziej jej potęga wywołała wreszcie o-twartą walką z zazdrosnem miastem macierzy-stem, którego flota w bitwie morskiej, pierwszej w dziejach greckich, klęskę poniosła (Thu-cyd. 1, 13). W późniejszych czasach stała się K. powodem wojny peloponeskiej, w której po stronie Aten żywy brała udział. Jednakże następne stosunki polityczne, zwłaszcza za czasów następców Aleksandra Wielkiego, osłabiły bardzo znaczenie tej wyspy i skłoniły, ją wreszcie do poddania się dobrowolnego potędze rzymskiej w r. 220 przed Chr. Mieszkańcy osławieni byli wszędzie z wielkiego okrucieństwa i jako wyszukani oszuści w stosunkach handlowych. Por Strab. 7, 329; Plin. Nat. Hist. 4, 12; Mela 2, 7. —Stołeczne miasto wyspy, noszące również miano Kerkyra albo Korkyra (dzisiaj Korfu), leżało w środku wschodniego wybrzeża, broniły go f dwa zamki warowne, Akropole, w Wiekach Średnich zwane ot Kopocpot (= szczyty) , skąd dzisiejsza nazwa miasta i wyspy Korfu się wywodzi. Z dwóch portów miasta był jeden przeznaczony dla statków handlowych, drugi dla okrętów wojenych, zwany TXXatxôç (dzisiaj Perama, całkiem zamulony (Thucyd. 3, 72; 81). Drobna, opoczy-sta wysepka (dzisiaj Pontikonisi), leżąca przed samem miastem, spowodowała, jak się zdaje, opowieść mityczną o okręcie, który Poseidon miał przemienić w skałę, ponieważ znienawidzonego Odysseusza szczęśliwie był odwiózł do utęsknionej Italii (Homer, Odyss. 13, 152 i nast.). Z rzymskich dopiero czasów znanem jest miasto Kasyope albo Kassope, zbudowane na północno-wschodnim przesmyku, równe noszącym miano. —Od kształtu wyspy, sierp przypominającego, zwano ją także r\ Aperccm) (sierp); bujna wyobraźnia Greków osnuła na formie tej podanie, że bożek Kronos, wytrzebiwszy sierpem ojca swego Urano-nosa, tutaj właśnie narzędzie to do morza wrzucił. Por. Quirin i A. M. „Primordia Corcyrae“ (Brescia 1738); Biagi „De vetere Corcyraeorum republica“ (Rzym 1784); Muller G. C.

A. „De Corcyraeorum republica“ (Getynga 1835); War sb er g „Odysseiche Landschaften“ (Wieden 1877 — 1879, trzy tomy); Rie mann „Recherches archéologiques sur les îles Ioniennes“ (Paryż 1879)?; Gregorovius „Korkyra, eine jonische Idylle“ (2 wyd., Lipsk 1884); P art sch „Die Insel Korkyra“ (w „Petermanns Mittheilungen“, 88-y zeszyt dotatkowy, Gotha 1887); Schmidt B. „Korkyräische Studien“

S. I)rz

K., łącznie z wyspami PaxosiLeukas tworzy obecnie obwód (nomos) grecki, zajmujący 1 092 klm. Q obszaru i liczący około 140 000 mieszk. (w tern około 100 000 mieszk. na wys. K.). Ob. Jońskie wyspy.

Korfll, główne miasto na wyspie tejże nazwy, położone na wschód, jej wybrzeżu, posiada wygodny i bezpieczny port (26 m. głęb.), połączony bezpośrednią komunikacyą parowco-wą z Aleksandryą, Atenami, Tryestem, Włochami i Anglią. Z pośród kościołów godne są uwagi: katedra rzymsko-katolicka i bogata cerkiew grecka; nadto jest jeszcze 5 kościołów katolickich tudzież liczne cerkwie i kaplice greckie. K. posiada nadto: pałac królewski, cytadelę (dziś niezdatną do obrony), gimna-zyum, seminaryum nauczycielskie, seminaryum duchowne, teatr; istnieje Towarzystwo naukowe tudzież kilka innych. — Miasto zaopatrzone jest w wodę za pomocą wodociągów, zbudowanych w r. 1831 przez Anglików. Na esplanadzie wznosi się pomnik (od r. 1717) hr. v. d. Schulenburg, który w r. 1716 bronił miasta przeciwko Turkom. Od r. 1887 miasto zdobi posąg Capo d’Istrias’a. Przemysł bardzo słabo rozwinięty. Bardziej ożywiony jest handel, choćby już dlatego, że mieszkają tu wszyscy żydzi wyspy (około 3 000) oraz 88°/₀ ogólnej liczby marynarzy. K. jest siedzibą naczelnych władz obwodu (nomos), arcybiskupa greckiego, biskupa katolickiego i konsula niemieckiego. K. liczy około 25 000 mszk., którzy w przeciwieństwie do czysto greckiego ludu wiejskiego, przedstawiają silną domieszkę krwi włoskiej i albańskiej. Ulice miasta wąskie i ciemne; Domy budowane na sposób wenecki, o arkadach zwróconych ku ulicy.

Korhonen Paavo, poeta fiński (* 1775 — f 1840). Oddany myśliwstwu i rybołówstwu w przerwach i odpoczynkach od tych zajęć u-kładał swoje pieśni, „runy“, w duchu i w formie odwiecznej ludowej poezyi fińskiej. Śpiewał je zazwyczaj w karczmach, podczas wspólnych hulanek z przyjaciółmi, które, z nadmier-nem piciem połączone, śmierć mu przyśpieszyły. Pieśni jego wielką cieszą się popularnością. Lönnrot zebrał je i wydał p. n. „Paavo Korhonens 50 sänger och Pvisor.“ Pamięć poety przechowała się do dziś dnia żywo wśród ludu fińskiego.

Korica, inaczej D ż i ö r d ż a, miasteczko handlowe w Turcyi, w wilajecie Monastyrskim,

■I. B.

w koncertach poetyc-zwycięstwo nad nim odnieść miała.

O w i d y u s z.

Koris, ob. K.e wry a.

Koristka Karol, geodeta i geograf czeski, * 1825, uczęszczał na uniwersytet w Wiedniu, gdzie studyował matematykę i fizykę, a następnie w Szemnitz na Węgrzech górnictwo. W r. 1851 został profesorem geodezyi na politechnice w Pradze czeskiej. Dla zaznajomienia się ze szkolnictwem technicznem odbywał podróże po Francyi, Anglii, Belgii i Niemczech, a w r. 1861 za jego pobudką założono pierwszą szkołę przemysłową w Pradze czeskiej.—W r-1864 zreformował podług własnego programu w Pradze czeskiej politechnikę, której był pierwszym rektorem. W r. 1879 otrzymał szlachectwo austryackie, a w r. 1893 usunął się od obowiązków. Zasługują na uwagę jego liczne pomiary wysokości w rozmaitych krajach Austryi, które ogłosił bądź to w książkach bądź-to w rysunkach (kartonach). K. pierwszy był za unaocznieniem terenu za pomocą warstwin (ob. Niwelacya). Zajmował się także polityką; w r. 1866 wybrany był

na północ od łańcucha Grammos, na granicy Albanii i Macedonii. Dzięki swemu malowniczemu położeniu K-u stała się miejscem pobytu arcybiskupa greckiego. Około 8 000 m-szk. (Słowian, Greków i Albańczyków); liczne kościoły i meczety, niektóre nawet bardzo piękne; koszary wojskowe; niższa szkoła grecka.

Korzinek Józef, filolog klasyczny (* 1829 w Trojowicach niedaleko m. Chrudima—f 1892 w Winohradach Królewskich), nauki gimnazjalne kończył w Litomyślu, następnie w uniwersytecie praskim studjował filologję klasyczną. Od r. 1855 był profesorem w Bańskiej Bystrzycy w Słowacji, w królest. Węgierskim. Stąd po dwu latach był przeniesiony do Indrzy-chowego Hradca (Neuhaus) w okręgu Budzie-jowickim, i tu na stanowisku profesora gimnazjum pozostawał przez lat 34. W r. 1891 został członkiem korespond. czeskiej akadeinji um. i otrzymał odznaczenie—krzyż ord. Franciszka-Józefa. Z zakresu filologji klasycznej głównym jego dziełem jest gramatyka łacińska szkolna p. n. „Latinskń mluvnice pro tridy gimnasijni“ (wyd. 5, Praga 1890); wydał także wypisy greckie: „Cvicebnâ knilia ku preklńdńni z će-śtiny na jazyk reckÿ“ (wyd. 2-e, t-że 1875). Pracował nadto nad filologją ojczysta i wydał z obszernemi komentarzami mniemane zabytki poezji staro-czeskiej p. n. „Rukopis Zelenohor-skÿ a Kralodvorskÿ. Text'; zuovaj prehledl a yykladem opatfil“ (Indrzychow Hradec 1864. wyd. 3-e 1874); „ueskć Alexandreidy, ziomek Musejni a Safarikov“ (w programie gimnaz. w Indrzychowym Hradcu 1850); „J. A. Komen-skćho Labyrinth svëta a râj srdce“ (wyd. 3-e, Praga 1887); „Informatorium śkoly materskć“ (t-że, wyd. 2-e 1884). — Por. Ottuv „Slovnik naućny“.    a. a. k.

Korinek Franciszek, pisarz i publicysta czeski (* 1831—f 1874), gimnazyum i uniwersytet ukończył w Pradze, poczem był nauczycielem w Hradcu; od r. 1860 do 1867 mieszkał w Zagrzebiu, piastując tam posadę nauczyciela gimnazyalnego. Jednocześnie z pracą pedagogiczną uprawiał publicystykę, pisując różne artykuły dziennikarskie do czasopism czeskich, zaprawne zazwyczaj dużą dozą ironii, przypominającej satyrę słynnego Havliczka. W tych artykułach K. porusza przeważnie sprawy polityczne, stosunki w Czechach i wśród narodów słowiańskich na półwyspie Bałkańskim. Wróciwszy do kraju, pracował stale przy niektórych czasopismach czeskich, później (w r. 1871) otrzymał posadę nauczyciela w szkole realnej w Pradze. Oprócz całego szeregu cennych bardzo artykułów politycznych K-a zasługują jeszcze na uwagę niektóre jego dzieła naukowe, ogłoszone w osobnem wydaniu, np. „Sou-sedé slovann“ (Praga 1867), „Stat rakouskÿ“ (tamże 1868), „Vek Albrechta z Valdstÿna“ (r. 1870) i t. d. — Z przekładów jego, nielicznych zresztą, z obcych języków należy wymienić przekład „Wernyhory“ Czajkowskiego. N Korinna, po grecku Kópiwa, po łacinie Corinna: 1) rodem z Tanagry, w Beocyi, dla częstego pobytu w Tebach także Tebanką zwana, pięknością także sławna, poetka grecka, uczennica poetki Myrtis, żyjąca około r. 500 przed Chr., która samego Pindara rytmów u-czyła, później jednakże z nim rywalizować, a nawet pięć razy kich

Sławę jej rozgłośną poświadczały liczne posągi, na cześć jej stawiane, jako też miejsce honorowe, które jej przyznano pomiędzy dziewięciu poetkami Grecyi. Nasze czasy dokładnego sądu o zaletach owej przez współczesnych gorąco wielbionej poetki wydać nie mogą, ponieważ poezye jej, w pięciu księgach później zebrane, zaledwie w drobnych szczątkach się dochowały; zbiór ten obejmował przeróżne, przeważnie liryczne, utwory, napisane w rodzimym, eolskim dyalekcie, jako to: pieśni pobożne, vóp.ot, erotyczne i heroiczne, partenie, pieśni dla chórów dziewcząt przeznaczone, i epigramaty; jeden utwór nosił tytuł „Jolaos“, inny zaś — Siedmiu bohaterów przeciw Teboin. Poetce samej nadano przydomek Mota (=mu-cha). Drobne fragmenta jej pieśni zebrali: Fulvius Ursinus, 1568; Wolf Joh. Clir. „Poet. octo fragm. et ełog.“ (Hamburg 1734); Schneider „Poet. Graec.“ (tom. III str. 543 i nast., Lipsk 1883, 4 wyd.); na niemiecki przełożył je Hartung w „Griechische Lyriker“, tom VI, Lipsk 1857—Por. Welcker w Creuzera „Mele-temata“, t. II część 5, str. 599 i nast.; Flach, „Geschichte der griechischen Lyrik“, Tubinga 1863.—2) Główna bohaterka utworu rzymskiego poety Owidyusza, noszącego tytuł „Amo-res“, zmyślona pewnie osobistość. Ob. artykuł

S. Orz.

przez miasto Przybram na p»sła do Sejmu Korkociąg, narzędzie do odkorkowywania czeskiego, a w r. 1867 do Rady Państwa butelek. Zwykle do tego służy śruba płaska, w Wiedniu. Był on członkiem czeskiej Aka- skręcona, z rękojeścią, a często zaopatrzona demii nauk, a uniwersytet Wiedeński w do- nadto w dźwignię, która opierając się o szyj-wod zasług nadał mu tytuł honorowego dokto- kę flaszki ułatwia wyciąganie korka. Przy in-ra. W r. 1905 obchodzono uroczyście w Pra- nem urządzeniu ruch śruby, skierowany na dół, dze czeskiej 50-letni jubileusz jego działalności zahamowany bywa w pewnym punkcie, wsku-na polu społecznem i naukowem. Napisał na- tek czego przy dalszym obrocie śruby korek stępujące dzieła: „Studien über die Methoden zostaje podniesiony ku górze. Dla wydobycia und die Benutzung hypsometrischer Arbeiten“ z butelki korka bez uszkodzenia go używają (Gotha 1858); „Die Markgrafschaft Mähren K-ów bez śruby. K. taki składa się z rurki und das Herzogthum Schlesien in ihren geogra- metalowej około 15 mm. średnicy z podłużnem plüschen Verhältnissen“ (Wiedeń 1860); „Hypso- wyciągnięciem, w której umieszczone są po-metrie von Mähren u. Oesterreichisch Schlesien“ przecznie do tej rurki dwie blaszki stalowe, (Berno 1863); „Die Hohe Tatra in den Zentral- szerokości około 5 mm., z końcami nieco od karpaten⁴ (Gotha 1864); „Die Terrainverhältnisse siebie odchylonemi. Jedna blaszka umocowana des Mittelgebirges in Böhmen (Praga 1869), jest w rurce stałe na szarnierze, druga zaś Die TerrainverhnUnisse des Iser u. Riesenge- może się swobodnie posuwać w podłużnem wy-birges (Praga 1877); «Die trigonometrisch cięciu rurki i dowolnie przybliżać lub oddalać gemessenen Höhen von Böhmen“ (Praga 1884); ₀d blaszki stałej, w celu nastawienia jej sto-nadto ułożył biografię profesora Gustawa sownie do grubości korka. Wyjęcie korka za-Schmidta (Praga 1886).    M H- pomocą tego K-a następuje w ten sposób, że

Korka ^ Korkym Paweł, rycerz czeski końce blaszek, wyżej wspomnianych kładą z XVI w. (    1522 f 1603), syn Jana z K. między zewnętrzną ścianą korka a wewnętrzną

M. Il

Korkodynowie, ród kniaziowski na Litwie, gałąź książąt Smoleńskich. Protoplastą ich był Hieb Swiatosławowicz Smoleński. Syn Hleba, Iwan, używał przydomku „Korkoda“, od którego potomkowie jego zwać się poczęli Korkodynami. Z nich syn Iwana, Jurij, występuje na sporządzonym w końcu XV wieku spisie kniaziów i bojarów smoleńskich. Syn Jurja, Iwan, otrzymuje kilkakrotnie od króla Kazimierza Jagielończyka różne nadania i przywileje w latach 1482 — 87. Po zdobyciu Smoleńska 1514 r. poddał się Moskwie, gdzie potomkowie jego, „kniaziowie Korkodniccy“, wygaśli w końcu XVII wieku. —Źró dł a: Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“ (str. 179).

na Suchym Dole, po którym Paweł część po- ścianką szyjki butelki, poczem nieco przyciska-siadłości tej wraz z Ostrowem odziedziczył, ją je j przykręcają, wskutek czego wychodzi Od dziesiątego roku życia swojego kształcił korek z butelki nieuszkodzony zupełnie, się na dworze królewskim (1532), a nie przestając być dworzaninem, walczył na Węgrzech i w Niemczech. Piastował rozmaite urzędy i bawił się piórem. Owocem tej zabawy literackiej jest Dziennik (dennik), dociągnięty do r. 1593 i wydrukowany w v^asop. Cesk. Mus.“

J. F. G.

1829—1830.—Naućny Słownik.

D.

Korkowa tektura otrzymuje się przez prasowanie na gorąco kawałków korkowych, luźnych włókien papierowych i kleju jako środka wiążącego — a przez włożenie jeszcze w mieszaninę taką tkaniny nadaje się tego rodzaju tekturze jeszcze większą wytrzymałość i gięt-

M. II.

kość.

Korkin Aleksander (* 1837 w Wołogdzie, spółczesny matematyk rosyjski, profesor uniwersytetu petersburskiego, ogłosił w języku rosyjskim prace: O wyznaczaniu funkcyi dowolnej w całkach równań różniczkowych liniowych (Petersburg 1860), O równaniach cząstkowych pierwszego rzędu jednoczesnych (tamże 1867), O równaniach różniczkowych cząstkowych rzędu drugiego (tamże 1878) oraz szereg rozpraw i artykułów w dziennikach matematycznych, jak o całkach równań ruchu („Intégrales des équations du mouvement d’un point matériel“, „Mathem Annalen“ t. 2, 1870), o formach kwadratowych („Formes quadratiques positives quaternaires“, tamże t. 5, 6,    11,

Korkowa czerń, farba nader delikatna, powstała przez zwęglenie odpadków korkowych. Zwykle jednak pod tą nazwą sprzedają w handlu farbę roztartą w olejach lub wodzie, którą otrzymuje się z czerni pochodzącej z krzewów

M. II.

winnych (Nebenschwarz).

Korkowa masa, biała, powstaje z odpadków K-wych rozdrobionych na proszek, a zmieszanych na wilgotno razem z gliną i wapnem. Masę tę prasuje się w formy i suszy przy 120°—150°. Ciężar właściwy = 0.3. Gdy masa K-owa jest czarna, natenczas jako środka

1873—1877; rozprawy te napisane wspólnie z Zołotarewem“) O kartach geograficznych (Sur les cartes géographiques, tamże 35), O równaniach różniczkowych zwyczajnych rzędu pierwszego („Sur les équations différentielles ordinaires du premier ordre“, tamże 48); O niemożliwości związku algebricznego

Xn —j— Yn = Zn

(Imposibilité de la relation algébrique X“ 4- Yn = zn

„Comptes - rendus“ Akademii paryskiej, t. 90, 1880) i t. d.    s. n.

nych.

K. Sł.

wiążącego używa się smoły z węgli kamien-

M. H.

Korkowe kamienie, cegły, z masy korkowej formatu zwycz ijnego (25X12X6-5 sześć, cm.), wagi około 60 gr. Wytrzymałość ich na ciśnienie około 2.8 kgr. na cm. kw. Używane bywają do izolacyi rur parowych, na ściany przedziałowe, na lekkie sklepienia, na podłogi i wogóle tam, gdzie chodzi o ochronę od wilgoci i zmian ^temperatury; nie można ich u-żywać”przy cieple pwyżej 150°C.    M- H-

Korkowy kwas C₈H₁₄0₄, zawdzięcza swą nazwę temu, że po raz pierwszy został otrzymany przez utlenienie tkanek korkowych. Jest to kwas dwuzasadowy, należy przeto do szeregu kwasu szczawiowego. — Otrzymać można kwas K-owy przez utlenienie różnych ciał organicznych: tłuszczów, kwasów tłuszczowych, drzewnika i innych. Jako środek utleniający, przy otrzymywaniu kw. K go, służy kwas azotowy o cięż. wł. 1.3. — Kwas K-wy jest to ciało krystaliczne o p. top. 140°; ogrzany do st. 150 sublimuje, przy 300° wrze, w wodzie zaś zimnej rozpuszcza się bardzo trudno (1:700), we wrzącej znacznie łatwiej, w eterze bardzo trudno. Jako kwas dwuzasadowy, tworzy dwa szeregi soli: kwaśne i obojętne. Korkowy kobierzec ob. Linoleum.

Korkunow Mikołaj, prawnik i publicysta rossyjski (* w r. 1853); K. od r. 1876 wykładał w uniwersyteciö petersburskim encyklo-pedyę i filozofię prawa, prawo państwowe rosyjskie i europejskie, wykładał encyklopedyę prawa w Liceum cesarskiem i {trawo międzynarodowe w Akademii wojskowo-prawnej. Były czasy, kiedy K., lektor pierwszorzędny, był jednym z najpopularniejszych profesorów uniwersytetu petersburskiego. Było to mianowicie przed r. 1880, potem jednak przyszły czasy inne. Profesor przystosowywał się zwolna do zmienionych warunków nastroju politycznego i w miarę wzrostu tego przystosowania popularność stawała się coraz mniejszą. Jego prace ogólne, jak np. Zarys porównawczy prawa państwowego państw cudzoziemskich albo szkic O wyborach proporcyonalnych stanowią bardzo cenne źródła poznania ustroju politycznego Europy Zachodniej. W tych pracach K. jest tylko ciekawym uczonym, badającym przyczyny i skutki, poznającym prawdę. Inaczej w jego pracach z zakresu prawa państwowego rossyjskiego. Tutaj nie chodzi tylko o poznanie prawdy; chodzi o przystosowanie się. Wiele kwestyj z zakresu polityki prawa pozostaje nie załatwionemi. Autor obchodzi je zdaleka, bojąc się, że straci właściwą równowagę, gdy się do nich zbliży. Na każdym kroku jego naukowy dogmatyzm nabiera cech idealizacyi rzeczywistości politycznej rossyjskiej. Dowodzi K., że zasadniczym momentem, że zasadą życia państwowego jest w Rossyi legalność. Jest on zda-

nia, że i Ukazy jako akty władzy państwowej, podlegają prawom jako aktom władzy prawodawczej, i to pomimo że w Rossyi niema podziału władz. Prawem, według terminologii K-a, jest tylko najwyżej zatwierdzone zdanie rady państwa; wszystkie inne akty rządowe, ukazy Najwyższe, najwyżej zatwierdzone uchwały komitetu ministrów, ukazy imienue itd. posiadają moc prawa tylko wtedy, kiedy odpowiadają „prawu“. Teorya ta jest dziwnie lekkomyślną, o ile byłaby szczerą, albowiem znajduje się w naj-bezwzględniejszem przeciwieństwie do zasady władzy nieograniczonej, na której opiera się u-strój polityczny Rossyi; zaś w myśl tej zasady wszystkie bez wyjątku autentyczne akty władzy najwyższej mają bez różnicy jednakowe znaczenie prawne i jednakową posiadają siłę.—Popularność, utracona w jednym sensie, wróciła w drugim, kiedy kwestya finlandzka nabrała charakteru aktualnego. K. był jednym z pierwszych publicystów rossyjskich, który wraz z prof. Sergiejewskim, sekundowany przez profesora warszawskiego Bloka, dowiódł, że stosunek Cesarstwa i Pinlandyi nie jest stosunkiem prawa, lecz tylko stosunkiem siły. Rossya-nie, którzy zdobyli i zachowują pod berłem swojego Monarchy Pinlandyę, nie mogą uchodzić tam za cudzoziemców, nie powinni potykać się w granicach jednego terytoryum rossyj-skiego o granice celne. Politykę, zwróconą przeciwko „separatyzmowi“ Pinlandyi, tłómaczy K. troską o los i interes ludu fińskiego. Konsty-tucya finlandzka, zupełnie stanowa, archaiczna, zapożyczona w Szwecyi, przeczy tym interesom. Pocóż —mówi uczony profesor uniwersytetu petersburskiego—zmuszać lud fiński do tego, aby własuem swoim doświadczeniem życio-wem o sto lat spóźnionem, poznawał błędy i wady dzisiejszej organizacyi politycznej, dawno już porzuconej przez kraj, który niegdyś rządził Finlandyą?—W innych pracach, a w szczególności w encyklopedyi, zatytułowanej Ogólna teorya prawa, ujawnił K. wiele oryginalnych pomysłów, które często przybierały charakter fantastyczny, ale które świadczyły zawsze o wysokim uzdolnieniu człowieka, który mógłby dać narodowi swojemu o wiele więcej niż dał, zarówno jako umysł i jako charakter. Prace K-a: Wykłady ogólnej teoryi prawa (1886 wyd. 5-e Petersburg 1898); Znaczenie spółczesne prawa (Petersburg 1890); Zarys porównawczy prawa państwowego mocarstw cudzoziemskich ( Petersburg I 1890) ; Prawo państwowe rossyjskie (tom I część ogólna Petersburg 1893 część szczególna Petersburg 1897); Ukaz i prawo (1894); Wybory pro-porcyonalne (1896); Zbiór szkiców z zakresu Ogólnych kwestyj prawa, historyi prawa, prawa państwowego i międzynarodowego (1898). Teorye polityczne K-a oraz jego konstrukcye z zakresu prawa państwowego rossyjskiego znalazły surową krytykę w pracach rossyjskich Dja-

s. r.

S. hrz.

zginął.

S. Fł.

lir. G.

Br. G.

konowa („Czasop. Min. Oświaty“ 1894 J\° 9). Aleksejewa („Russk. Mysi“ 1894 JV& 11).

Korkyra 1) K., dzisiejsze Korfu, ob. Korfu. 2)Corcyra Nigra, Korcyra Czarna, mała wysepka w grupie wysp Liburnijskich, nad Illiryjskiem wybrzeżem, skolonizowana pierwotnie przez Knidyjczyków; dzisiaj zwie się Curzola, po słowieńsku Karkar.—Por. Strab. 2, 124; 7, 315.

Körlin, miasto w regencyi Koźlińskiej, powiecie Kołobrzeskim, nad rz. Persantą i przy kolei Belgard (Białogród) — Kołobrzeg; posiada kościół protestancki, sąd, odlewnię metalową, farbiernię, fabrykę cementu, tartak parowy, browar; przeszło 3 000 m-ców (1890). Od r. 1240 należał K. do biskupstwa Kamieńskiego, (Kammin) do XV w. w pałacu tutejszym, przebudowanym z dawnego klasztoru Kartuzów (1399 r.) rezydowali biskupi kamieńscy.

Kormak Oegmundarson, poeta islandzki z połowy X w. Jest autorem poematów na cześć króla Haralda i Sigurda i licznych pieśni miłosnych, nadewszystko zaś znany jest z sagi, która nosi jego imię i której jest bohaterem. Będąc narzeczonym pięknej Stein-gerdy, którą kochał bardzo, z powodu nieprzewidzianych przeszkód nie przybył na oznaczony dzień ślubu, obrażeni rodzice panny wydali ją za mąż, za jego rywala. K. głęboko odczuł zawód doznany, pisał poezye, dyszące żarem miłości do byłej kochanki i z powodu niej stoczył całą moc pojedynków, z których zawsze wychodził zwycięzko. W czasie wyprawy Wikingów do Szkocyi, w której brał udział,

A. O.

Korman Jan, jezuita, profesor akademii wileńskiej (f 1686), pozostawił: „Assertiones ca-nonicae de regularibus et transentibus ad reli-gionem“ (Wilno 1686).

Kormanice, po rusku K orm a ny czi, wieś w pow. Przemyskim, 97₂ kin. na płd.-zach. od Przemyśla, 5V₂ km. na płn.-zach. od sądu pow., urz. poczt i telegr. i stacya kolei przemysko-łupkowskiej w Niżankowicacb. Przez wieś płynie od zach. na wsch., łukiein lekko na płd. wydanym, potok Kormauicki, nastający w płd.-zach. obszarze wsi w lesie Kruhel, a wpadający w Darowicach od pr. brz. do pot. Mali-nowca, lew. dopływu Wiarn. Na płd.-zach. od wsi leży grupa domów, Żupą zwana, od byłej warzelni soli. Część zach. i płd.-zach. lesista, z górą Szybenicą, 501 m. wysoką, tuż nad granicą wsi Koniuszy, a w płd. stronie nad granicą Berendowic Łysa góra, 460 m. wysoka; w części wsch. obszaru pola orne i łąki. Około 800 m-ców. Dawniejszemi czasy mieszkańcy tkali proste sukna dla włościan, skąd pochodzić ma nazwa wsi od wyrazu korman tj. sukmana lub siermięga. W r. 1427 posiadał tę wieś Franciszek Grodowski, podkomorzy przemyski, który dał początek domowi Kormanickich herbu Junosza. Od nich przeszła wieś w posiadanie Fredrów, którzy w r. 1643, 1649 i 1650 uposażyli parafię gr.-kat. Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski (f 1679), utworzył z płd. części tej wsi wieś Fredropol. Po Fredrach dostały się K. w ręce Podowskich, potem Michałowskich, dziś są własnością hr. Borkowskich. Z dokumentu Władysława Jagiełły, wydanego w Sandomierzu r. 1407, zatwierdzającego uposażenie władyctwa przemyskiego i niektóre jego przywileje, wynika, że wieś ta należała [dawniej do tegoż władyctwa. Według dok. wydanego w Przemyślu r. 1424, Spytko z Tarnowa, starosta ruski, ogłosił wyrok w sprawie Eliasza, władyki przemyskiego, przeciw Januszowi Na-sangniewowiczowi o grunt w tej wsi („Akta grodzkie i ziemskie“, t. 7, str. 50 i 85). Za czasów polskich była tu warzelnia soli o jednej parni. — Tygodniowo produkowano soli 90 beczek większych, które sprzedawano po 4 złp. Sól wywożono do Dynowa i okolic podkarpackich. Szybów było 3. W r. 1773 zwinięto warzelnię.

Könnend Z folwark. Bébicztilalmas, Kör-mend i Vadàszlak, miasteczko węgierskie, w komitecie wąskim cz. żelaznym (niera. Eisenburger Kom., węg. Vas varmogye), w pow. Ker-mendzkim, na lewym brzegu rzeki Raby, 22 km. na płd. od Subotycy (niem. Steinamanger, węg. Szombathely), stacya kolei węg. zachodniej, na drodze z Subotycy do Hradca styryjskiego (niem. Graz)'; siedziba żupana, sądu powiat, i urz. podatk. Liczy domów 584, m-ców 6329 (1900 r.) .narodowości węgierskiej i niemieckiej, religii przeważnie rz.-kat. Posiada 3 piękne kościoły: rz.-kat., ewangielicko-augs-burski i reformowany. Obszar gminy wynosi 6 741 morgów katastr. Jest tu olbrzymi zamek należący do rodziny Batthyńnych, z pięknym parkiem i drogocennym zbiorem broni i modeli machin. Poczta, telegraf i telefon w miejscu. Środowisko ożywionego handlu

1    przemysłu. —P o wiat kermendzki obejmuje 90 382 morgów kat. z ludnością 32 558; t. j. 1 miasteczko, 8 wsi większych i 46 wiosek; 16 parafij rzymsko-kat., 5 ewang.-augsb.:

2    osady czysto niemieckie, 3 osady zamieszkane przez Niemców i Chorwatów, a 50 osad węgierskich.

Körmeczbanya, miasto na Węgrzech, ob. K r e m n i c e.

Kormiałowskie starostwo niegrodowe. Kor-miałów, wieś na lewym brzegu Wilii, pow. Kowieński, przy szosie dynaburskiej, o 14 w. od Kowna, o 18 od Janowa. — Około r. 1550 król Zygmunt August zapisuje K. s-stwo żonie swojej Barbarze. Potem st-wo było we władaniu Ogińskich, następnie Syruciów. W r. 1766 składało się z miasteczka K. i z wsi Powicie i Koniuchy. Syruć 1766 r. płacił z niego kwarty złp. 897 gr. 2, a hyberny złp. 366. Na sejmie warszawskim z r. 1773 — 75

stany Rzplitej nadały toż st-wo w 50-letnie posiadanie emfiteutyczne Józefowi Kończy, skarbnikowi kowieńskiemu, wraz z dzierżawą Uszledzie w pow. Kowieńskim. — „ Słown. geogr.“.

kami w rybołówstwie; natomiast na morzu są najlepszymi wytwórcami nieocenionego nawozu—guana. Gnieżdżą się stadami, tworząc kolonie składające się z kilku tysięcy par; gniazda budują na skalistych wyspach, w szczelinach, dołkach, na zębach skalnych, lub na drzewach, po 40— 50 sztuk na jednem; gniazdo zbudowane jest z grubych gałęzi, szpary pomiędzy niemi zatkane sitowiem lub inną jaką trawą, zwykle mokrą, tak, że jajka leżą w wilgoci. Jajka te zaś są stosunkowo małe,

Kormofity (botan.), ob. Cormophyta.

go koloru, bez plam, czasami z nalotem kredowym. Stare naprzemian siedzą na jajkach, wychowaniem zajmują się też oboje. Małe zja-

'ïpûjà

Kormoran {Phalacrocorax) — ptak z rodziny Phalacrocoracidae, grupy Steganopodes (w i o-słonogie), podporządku Ciconiiformes, porządku Pelargornithes. Istnieje około 30 gatunków tego rodzaju. Ciało podłużne, walcowate, dobrze zbudowane; szyja długa, cienka; I podłużne, o twardej skorupie zielonkawo-białe-głowa nieduża; dziób średniej wielkości, z mocnym haczykowatym końcem. Nogi K-a, z boków spłaszczone, posiadają krótkie skoki i długie palce. Skrzydła długie, tępo zaostrzone, dzięki krótkości dużych lotek. Ogon z 12—14 sterówek, nieco wypukły, rozmaitej długości.

| *a

mm

ÊS

«a

iilÈÉpKi

ci

Fig. 211. Kormoran (Phalacrocorax carbo) ’/io wielk. nat.

wiają się na świat prawie gole, później obrastają w krótki ciemny puszek, a gdy już dojdą połowy naturalnej wielkości, dostają i pióra. W gnieździe pozostają długo, poczem wypływają z rodzicami na wodę, dni kilka znajdują się jeszcze pod ich kierunkiem, a następnie stają się zupełnie samodzielnemi. W niewoli K-y dostarczają nam dużo uciechy swemi pozami oryginaluemi i zinyślnością, z którą wyszukują sobie pożywienia; ale przyjemność ta zbyt jest kosztowną z powodu ich żarłoczności. W Chinach specyalnie tresowane K-y łowią ryby dla swych właścicieli. Podobno w wiedeńskim * ogrodzie zoologicznym zauważono, że K-y czatują w wodzie na jaskółki i gdy która szybuje nisko nad wodą, chwytają ją w locie i połykają; na wolności rzucają się na jagnięta i jedzą je żywcem. K-y mając pod dostatkiem pożywienia, mogą wyżyć w niewoli przez długie lata i nawet rozmnażają się w małych sadzawkach; łatwo da-

/O

Lotki i sterówka bardzo twarde; chorągiewki ich, szerokie, ściśle przylegają do siebie; osi mocne, ale giętkie; pozostałe pióra krótkie, ściśle przylegają do ciała; pióra dolnych części jedwabisto roztargane, górnych —równo ułożone, w ten sposób ściśle oddzielone są jedne od drugich i leżą nad sobą dachówkowato. K-ów spotkać można we wszystkich częściach świata, na morzu i na wodach słodkich. Niektóre gatunki zamieszkują kraje dalekiej północy, większość jednak strefę umiarkowaną i gorącą; dla jednych żywiołem jest morze, miejscem zamieszkania skaliste wysepki, inne przebywają częściej zdała od morza, wśród trzciny i sitowia błotnego, na jeziorach i innych słodkowodnych zbiorowiskach lądowych i rzadko bardzo lecą nad morze. K-y należą do ptaków koczowniczych, trzymających się w swych wędrówkach brzegu znaczniejszych rzek; jedynie w porze gnieżdżenia się prowadzą życie osiadłe. Ze wszystkich wiosłonogich K-y uważane są za najlepszych nurków; wogóle są to ptaki dosyć zwinne. Wprawdzie chód mają ciężki, niezgrabny, ale zato po drzewach chodzą z zadziwiającą lekkością i latają szybciej, niż przypuszczaćby- można, gdyż na pierwszy rzut oka zdawało-by się, że powinny prędko odczuwać zmęczenie. Na wodzie czują się najlepiej; pływają i nurkują wyśmienicie. —

Umysłowo stoją one wysoko; zato moralność ich bardzo szwankuje: są pojętne, mądre, podstępne, kłótliwe, zuchwałe, mściwe i skore do zaczepki i bijatyki. Między sobą żyją w względnej zgodzie, natomiast nie znoszą sąsiedztwa ^innych ptaków, i nieustannem też prześladowaniem zmuszają je do ucieczki. K-y odznaczają się straszną żarłocznością: jedzą bez ustanku, wypoczywając tylko przez krótki czas między jedzeniem; przestają jeść jedynie podczas snu. Rozciągłość gardzieli pozwala im połykać dużych rozmiarów ryby; ponieważ jednak trawią bardzo szybko, żołądek więc natychmiast żąda świeżej porcyi. Przez tę swoją żarłoczność są K-y ogromuemi szkodni-

124

Wielka Eniykl. rew», lluttr. Ze»i. 3 4a Ten. X-XX VUL

Kormos Teofil. — Korn Jan.

986

£

A. E.

.ors

Fig. 212. Kora (herb).

Korn J a n,F i 1 i p, malarz szwedzki (* 1728 — f 1796 w Sztokholmie) poświęcił się początkowo malarstwu zdobniczemu, przerzucił się jednak następnie na malarstwo sztalugowe i słynął jako dobry pejzażysta. Krajobrazy jego, po większej części rozmiarów niewiel-

ą się też oswoić. Na Wschodzie często widzieć ch można wśród ptactwa domowego.—K. du-ż y (Phalacrocorax carbo) jest bez wątpienia największym i najpospolitszym przedstawicielem tego rodzaju. Ogon jego składa się z 14 sterówek. Górna część głowy, szyja, pierś, podbrzusze i dolna część grzbietu błyszczącego, czarno-zielonego koloru, z połyskiem metalicznym; górna część grzbietu i skrzydła burawe, z bronzowym połyskiem, łuskopodobne, dzięki ciemniejszemu u brzegów zabarwieniu piór. Lotki i sterówki czarne; wokoło podgardla idzie biała plama, zaczynająca się po za oczami; druga taka plama, okrąglejsza, znajduje się w okolicy pachwinowej; oczy zielonkawe; dziób czarny, u nasady żółtawy; naga skóra, na twarzy i podgardlu żółta*- nogi czarne. W porze godów weselnych u samców K-ów na głowie wyrastają delikatne włosiste białe piórka, przerastające zwykłe czarne; piórka te wkrótce jednak opadają. Pisklęta koloru czarnego; górna część ciała ciemno-po-pielata, z łuskopodobnym rysunkiem skrzydeł, jak u starych; dolna — koloru żółtawego lub jasno-szarawego. Długość dorosłego ptaka 81

—    92 cm., rozpięcie skrzydeł 135 —150 cm., długość skrzydła 36 cm., ogona 18 cm. K. duży zamieszkuje całą prawie Europę, poczynając od Norwegii środkowej; w Afryce szczególnie obfituje w niego Egipt. Z krajów Azyi najwięcej K-ów'posiadająChiny południowe i In-dye; nie brak ich też w Ameryce Północnej.— K. czubaty (Phalacrocorax yraculus) zastępuje na północy K-a dużego. Ogon jego składa się z 12 lotek; czub, właściwy tylko starym ptakom, utworzony jest z zagiętych ku przodowi piór, około 4 cm. długości każde; pióra górnej części grzbietu i (prócz matowo-czarnych lotek i sterówek) także wszystkie pozo-

• stałe pióra górnej części ciała są koloru czarnego, z miedzianym połyskiem i łuskopodobnym rysunkiem, dzięki aksamitno-czarnym brzegom; pozostałe części ciała—błyszczącego czarno-zielonego koloru; oczy błękitnawo-zielone; dziób "czarny, z nielicznemi buremi plamami; dolna połowa jego u nasady koloru cytrynowego; nogi czarne. U młodych górne części z ciemniejszym łuskopodobnym rysunkiem na bladem, buro-szarawem tle; dolna część ciała przeważanie białego koloru. Długość dorosłego ptaka 65—70 cm., rozpięcie skrzydeł 110 cm., długość skrzydła 27, ogona 13 cm. K. czubaty 'zamieszkuje kraje od wysp Szkocyi i południo-'wfej Skandynawii ku północy na całym obsza- ‘ xze brzegów oceanu Północnego Starego świata; w zimie odlatuje aż do Północnej Afryki.

—    K. karzeł (Phalacrocorax pyymaeus), najmniejszy z europejskich K-ów, bo długości najwyżej 57 cm., rozpięcia skrzydeł 60 cm., długości skrzydła 21 cm., ogona 16 cm. Ogon z 12 sterówek; górna część głowy, kark i boki szyi śą rdzawo-bure; dolne pióra szyi i górna

część grzbietu szarawo-czarne z aksamitno -czarnemi brzegami piór; pozostałe części, prócz matowo-czarnych sterówek i lotek, błyszczącego czainego koloru, prócz tego latem przykryte delikatnemi, wązkiemi, białego koloru pu-szystemi piórkami, łatwo odpadającemi. Młode z wierzchu szaro-burawego koloru, z jaśniej-szemi brzegami piór, u spodu bladego białawo-szarego. Oczy mają czerwonawo - bure , prawie karminowego koloru; dziób i nogi czarne. Zamieszkują kraje Europy południowej, Afrykę północną i Azyę południową do Jawy i Borneo; przebywają na wodach słodkich .i na miejscach bagnistych.

Kormos Teofil, publicysta rusiński (*1863 w Rzeczyczanach w Galicyi), ukończył gimna-zyum i wydział prawny we Lwowie, poczem, jako adwokat, osiadł na stałe w Przemyślu. Tutaj rozwinął energiczną działalność, organizując stowarzyszenia polityczne („ Selanskć Radé), zakładając kasy zaliczkowo - oszczędnościowe („Vira“, „Prosvita“, „Bursa sv. Ny-kołaj “) itp. Pracami swemi ‘ przyczynił się również do wzrostu ruchu ekonomicznego wśród Rusinów. Z nich ważniejsze: „V spravi finan-sovoji samopomocy Rusynyv“, „Naśa zavisimist finansova“, „Polski i żydivski tovarystvaTza-datkovy“ („Diłou na r. 1899); „Praktyćmyj pi-drućnik dla tovarystv-zadatkowych“ (Lwów 1896, na rzecz budowy Domu Narodowego w Przemyślu). Prócz tego liczne artykuły polityczne i prawne umieszczał w czasopismach: „Diło“ i „Casopyś pravnyca“. Od r. 1897 wydaje i redaguje dla duchowieństwa rusiń-skiego miesięcznik polityczno-społeczny „Pra-poru (z dodatkiem „Biblioteka parochialna“), a od r. 1898 „Hospodar“ — pismo poświęcone gospodarstwu rolnemu.

Korn, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu błękitnem pod trzema gwiazdami sześcio-promiennemi złotemi — trzy takież kłosy pszenicy, wyrastające z pagórka zielonego. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy takie kłosy, jak na tarczy. Herb rodziny pochodzenia niemieckiego w Inflantach osiadłej, z której Otto Korn von Zegierd otrzymał in-dygenat polski w dniu 20 marca roku 1734-go. — Źródła: Wielądko; |Bo-browicz ; Siebmacher III,

D.

za-

kich.

J. B.

K. B.

Hr.

2) Najmłodsza

S. Drz

kich, znajdują się w wielu galeryach Szwedzie. B.

Kornak, także Maharat lub Mahaut-wyraz arabski na oznaczenie przewodnika słonia. K. w czasie postoju opiekuje się zwierzęciem, w podróży zaś siada przed palanki-nem,J umieszczonym na grzbiecie słonia i za pomocą ostrej kłującej pałeczki kieruje zwierzęciem.

Kornecki 1) Piot'r, malarz polski z czasów Augusta II. W wielkim ołtarzu kościoła parafialnego w Bochni znajduje się jego roboty obraz, przedstawiający ś. Mikołaja, z podpisem i rokiem 1719, oprócz niego zaś kilka innych wyobrażających zdarzenia z życia św. Stanisława. 2) J a n malarz z początku w. XIX (f około 1836). Dwa obrazy jego: św. Mikołaj i św. Anna,fznajdują się w kościele w Chrzanowie pod Krakowem.

Kornegalle, główne miastu obwodu na wyspie Ceylon, położone u stóp skały (w kształcie leżącego słonia), na której szczycie wznosi się świątynia buddyjska, odwiedzana przez licznych pielgrzymów, a zawierająca jakoby odbicie stopy Buddy. W mieście zwaliska pałacu dawnych królów Ceylonu, których K. było przez czas pewien rezydencyą. Około 5 000 mieszkańców.

Kornelia, po łacinie Cornelia: 1) osławiona Rzymianka, która w r. 331 przed Chr., spi-knąwszy się potajemnie z 20 innemi rzymskie-mi niewiastami, 170-u albo, według innej wersyi, nawet 370-u patrycy uszów podczas morowej zarazy, w Rzymie grasującej, otruła; zdradzone przez niewolnice, wypiły wszystkie truciznę, zanim zapadł na zbrodniczy ich czyn wyrok sromotny. Por. Livius, 8, 18. córka Publiusza Korneliusza Scypiona starszego, jedna z najzacniejszych i najszlachetniejszych matroii rzymskich, wyszła za mąż za Tyberyusza Semproniusza Grakcha. Dzieci swoje, których miała 12, z nich 9 jednakże wcześnie straciła, wychowała z wzorową, idealną troskliwością, tak, że imię matki Grak-chów (ob.) odznaczającej się nadto iście rzymskim sposobem myślenia i męską stanowczością, w Rzymie z najwyższą czcią zawsze wspominano. Kiedy po śmierci męża oświadczył się o jej rękę król Egiptu, wzgardziła blaskiem korony królewskiej, aby się wyłącznie tylko wychowaniu swych dzieci poświęcić. Gdy razu pewnego bogate przyjaciółki klejnoty jej zobaczyć pragnęły, dzieci swe, które właśnie ze szkoły wróciły, im pokazała, mówiąc; „Otóż są moje klejnoty“. A gdy córka jej owego sławnego Scypiona poślubiła, który Kartaginę i Numancyę zburzył, nie życzyła sobie, aby ją nazywano teściową Scypiona; „matką Grakchów“ zwać się było dla niej celem całego życia jedynym, najszczytniejszym; synowie jej, T i b e r i u s i G a i us, byli też największą dumą i rozkoszą prawdziwą, odziedzi

czywszy po matce ukochanej gorącą miłość ojczyzny, wysoki polot ducha i właściwą Grakchów rodowi nadzwyczajną łagodność charakteru. Lud wdzięczny wystawił jej, jako doskonałemu uosobieniu poświęcenia macierzyńskiego, posąg honorowy z napisem: Matri Graccho-rum (=Matce Grakchów). Smutne losy obydwóch synów swych, chociaż sama namiętną ambicyą i najgorętszym zapałem dla wielkich ich planów reformatorskich przejętą była, statecznie i z prawdziwie nadludzkim spokojem w domowem zaciszu znosić umiała. Mimo rozmaitych podejrzeń niegodnych, obcą była planowi zamordowania zięcia, młodszego Scypiona, który stanął we wrogim jej i synom o-bozie, po stronie optymatów; czyn taki podły uwłaczałby wrodzonej jej szlachetności.—Por. Scheu V. Th., „De morte Africani minoris ejusque auctoribus dissertatio historico-critica“ (Lipsk 1828).—W manuskryptach Korneliusa Neposa dochowały się dwa obszerniejsze fragmenta z listu K i do syna Gaiusa wystosowanego, których autentyczności niesłusznie zaprzeczano. Por. rozprawy Mercklina z r. 1845 i Soergela z r. 1869.—3) Córka Kwintusa Me-tellusa Scypiona, wyszła za mąż za Pompeiusza i kochała męża tak bardzo, że nie odstąpiła go na krok w ucieczce po klęsce pod Pharsa-los w r. 48 przed Chr. poniesionej.—4) Córka Lucyusza Korneliusza Cynny (Cinna), pierwsza żona Juliusza Cezara, z którą ten mimo rozkazu Sulli się nie rozwiódł, matka Julii, umarła w r. 68 przed Chr.; na cześć jej miał Cezar na rynku mowę pogrzebową, chociaż honor taki świadczono zwyczajnie tylko podeszłym wiekiem uiewiastom. Por. Suetonius, Caes. — 5) Nazwa jednego obwodu (tribus, ob.) rzymskiego.

6) Nazwa jednego prawa rzymskiego, ob. Lex Cornelia.

Kornelimünster, miasteczko w pruskiej re-gencyi Akwizgrańskiej, na linii kolejowej Ro-the-Erde-Ulflingen, 220 m. nad p. m., piękny kościół parafialny z pięciu nawami, katolickie seminaryum nauczycielskie (w gmachu poklasz-tornym), fabryki sukna, w pobliżu kamieniołomy i kopalnie rudy żelaznej; 3 571 m-ców, przeważnie katolików. W K-ie było słynne niegdyś opactwo benedyktyńskie, ufundowane w 815 r. przez św. Benedykta z Aniany, później podupadłe i znów rozkwitłe za rządów francuskich.

Korneliusz, po łacinie Cornelii, Cornelia gens, jeden z najwięcej rozgałęzionych, najważniejszych i najsławniejszych rodów rzymskich, odznaczający się nietylko znaczną liczbą przynależnych do niego rodzin, przypisywało się ich bowiem przeszło 40, lecz także i licznymi członkami pojedyńczyini, którym jako dzielnym wodzom i znakomitym politykom państwo rzymskie wielkość swą i potęgę zawdzięcza. Oprócz patrycyuszowskich K-ów, do których zaliczali się M aluginenses, C os

si, Cethegi, Cinnae, Dolabellae, Len-tuli, Mammulae, Merulae, Ru fi ni,

wym; 4) A u lus Corn. Cossus Arvina, był dwa razy w r. 353 i 349 magister equitum pod rozkazami dyktatorów Tytusa Kwinkcyu-sza Pennusa i Tytusa Manliusa Torkwatusa, a w r. 343 został konsulem; odebrawszy od senatu naczelne dowództwo w wojnie, która właśnie natenczas z Samnitami wybuchła, i zarazem rozkaz wtargnięcia do Samnium, dostał się niebacznie w wąwozy, tak, że nieprzyjacielskie wojska całkiem go osaczyły i z pewnością pojmałyby legiony jego w niewolę, gdyby go roztropny i dzielny trybun wojskowy, Publias DeciusMus, z matni tej nie był wyswobodził i nie przyczynił się wreszcie do stanowczego zwy-cięztwa nad Samnitami, w pobliżu wąwozów Kaudyjskich; senat jednakże przyznał jemu, jako i koledze jego Waleryuszowi, zaszczyt odprawienia wjazdu tryumfalnego do Rzymu; w r. 332 C. został ponownie konsulem, w r.

Sullae, Scipiones, Taciti, były jeszcze plebejuszowskie rodziny K-ów, jak oto: Balbi,

Galii i inne, które wszystkie dopiero pod koniec republiki ważniejszą rolę w dziejach rzymskich odgrywają. -- A. Rody patrycyuszowsk/e.

I Najstarszym z nich był z pewnością ród Mal u gin en s es, który jednakże już w III wieku przed Chr. na znaczeniu stracił; naj-ważniejszemi członkami jego są: 1) Servius CorneliusCossusMaluginensis, konsul w 485 przed Chr.; 2)LuciusCorneliusMalu ginę n sis, konsul w r. 459, zdobył miasto Antium, które się zbuntowało, i energicznie w obronie decemwirów występował; 3) Marcus Corne 1.

że i na tej wyprawie należną ostrożność w ruchach wojennych zaniedbał; 5) Aulus Corn. Arvina syn poprzedzającego, wydał w r. 320 z polecenia senatu, jako kapłan Fetialis, w ręce Samnitów konsulów Postumiusza i Weturyu-sza, którzy sromotny dla Rzymian układ Kau-dyjski zawarli; —6) G n a e u s Cornel. Cossjus Malug., piastował w r. 309 godność konsula, a w latach 306 i 302 trybuna wojskowego; — 7)PubliusCornel.Cossus, brat wymienionego pod nr. 5, pobił jako konsul w r. 306 Samnitów; w r. 294 dostąpił godności cenzora, a w r. 288 został ponownie konsulem .— III. Cethegi, zwani tak od swego przyzwyczajenia odsłaniania pleców i ramion, sprzeciwiającego się powszechnemu zwyczajowi, dostąpił dopiero w III wieku przed Chr. wyższych dostojeństw; wybitniejszymi członkami tego rodu są: lMarcus Cornel i usCetheg u s piastował godność arcykapłana (pontifex ma ximus) w r. 213, pretora w r. 211, cenzora zaś w r. 209, mimo, że konsulem został dopiero w r. 204; jako prokonsul pobił w r. 203 z pretorem Publiuszem Kwintusem Warusem w ziemi Gallijskich Insubrów Magona, brata Hannibala; według świadectwa Cycerona (Brut., 15) był on zdolnym mówcą: 2) GajusCorneliusCethe-gus, stryjeczny brat poprzedzającego, odniósł w r. 197 jako konsul zwycięstwo nad Insubra-mi i Cenomanami w północnej Italii, za które przyznał mu senat zaszczyt odprawienia wjazdu tryumfalnego do stolicy i święto dziękczynne, cztery dni trwające, zarządził; w r. 193 załatwił, razem z Markiem Minucyuszem Rufu-zem, spory, które pomiędzy Kartagińczykami a królem Masynissą były powstały. 3) Pub li u s CorneliusCethegus, był w r. 187 edylem ku-rulnym, w r. 185 pretorem, w r. 181 konsulem, razem z Markiem Bebiuszem Tamfilusem; w następnym roku wyruszyli obaj konsulowie w pole przeciwko Apuańskim Liguryjczykom,

Ma lug., pierwszy decemwir w r. 450, walczył nieszczęśliwie przeciw szczepowi Ekwów (Ae-quï) i został, po zniesieniu władzy decemwi- | ralnej, z kraju wywołany; 4) MarcusCorn- 322 dyktatorem, a, jak Livius (8, 38—40), opo-Malug. sprawował razem z Lucyuszem Papi- ] wiada, znowu przeciw Samnitom wysłany, tak-ryuszemKrassusem konsulat w r. 436, na cze- 1 le legionów wtargnął w ziemię Wejentów i Fa-lisków i powrócił z wyprawy z licznymi jeńcami i ze znaczną zdobyczą w bydle, dla morowej zarazy większych czynów nie dokonawszy;

5)Servius Co r. Malug. Cossus, trybun woj -skowy z władzą konsularną w r. 434; 6) Ser-vius Cor. Malug., trybun wojskowy w r.404;

7)    P u bl i u s C o r n. M a lu g., również trybun wojskowy z władzą konsularną w r. 397, był w następnym roku magister equitum pod rozkazami dyktatora Marka Furyusza Kamillusa;

8) Servius Cor. Malug. piastował siedm razy godność trybuna wojskowego z władzą konsularną, i to w latach 386, 384, 382, 380,

376, 370 i 368; 9) S e r v i u s C o r. M al u g., syn poprzedzającego, był w r. 361 magister equitum pod dyktatorem Tytusem Kwinkcyuszem Pennusem, w wojnie przeciw Gallom.—IL Grossi, najbliżej spokrewnieni z rodziną '.Tal u gin.

1) Aulus Corn. C o s s u s M alu g i n e ń s i s, syn konsula Lucyusza Korneliusza Malug. (ob.

Malug. nr. 2), piastując godność konsula w r.

428, zabił w bitwie własną ręką Lara Tolumniu-sa, króla Wejentów, i przyniósł, po raz pierwszy od czasów Romulusa, spolia opima do Rzymu; w r. 426 dostąpił godności trybuna wojskowego z władzą konsularną (tribunus mi-litum consulari potestate), a w tym samym roku został magister equitum przy boku dyktatora Mamercusa Aemiliusa;—2) Gnaeus Corn.

Cossus, brat poprzedzającego, był w r. 414 i 409 trybunem wojskowym, w r. 408 dyktato-torem, a w następnym roku znowu trybunem wojskowym; 2) AulusCorn. Cossus Malug., syn pod nr. 1 wymienionego dygnitarza, konsul w r. 413, pobiwszy nieprzyjaciół zewnętrznych, uśmierzył w r. 385 jako dyktator zaburzenia plebejuszów, które patrycyusz Marcu sManlius Capitolinus wywołał; później jeszcze, w latach 369 i 367, był, jak się zdaje, trybunem wojsko-

którzy się im wszakże zaraz bez oporu poddali; mimo to odprawili obaj wjazd tryumfalny do Rzymu, a zaszczyt tak wielki po raz pierwszy przypadł w udziale konsulom, którzy wojny w istocie nie toczyli; 4) Publius Cornelius Cethegus, wywołany w r. 88 przed Chr. przez Sullę, schronił się na dwór Hiempsala, króla Numidyi; skoro jednakże Sulla z wyprawy przeciwko Mitradatesowi do Italii powrócił, poddał mu się kornie, gotów na wszystkie jego rozkazy; mimo życia niegodziwego zażywał .po śmierci Sulli dla wielkiego daru wymowy i rzadkiej sprawności w interesach wielkiego w państwie znaczenia ; pierwsi obywatele rzymscy nie wahali się w przedpokojach jego wyczekiwać względów i prosić go jako i nałożnicę jego, Precyę (Praecia), o namiestnictwa na prowincyi i inne urzędy wysokie; 5) Gajus Cornelius Cethegus, przyjaciel Ka-tyliny, charakteru namiętnego i zuchwałego, tworzył rażący kontrast do ospałego Lentulusa Sury, z którym, na rozkaz Katyliny, kiedy ten do Etruryi wyruszył, w Rzymie celem wywołania buntu pozostał; za żywy udział swój w sprzysiężeniu, który zdradził sam niebacznie w liście do Allobrogów, został w r. 63, razem z Lentulusem, Statyliuszem, Gabiniuszem i Ce-paryuszem, bez sądu na śmierć skazany i uduszony w więzieniu Tullianum, skoro się wieść w stolicy rozeszła, że motłoch uliczny razem z niewolnikami gotuje się do oswobodzenia więźniów.—IV. O i n nae, ob. C y nn a. — V. D o-labellae (=Siekierka, jako imię pospolite skrócone z dolabra=siekiera), piszący się niekiedy także Dolobellae: 1 Cornelius Do-labella Maximu s, konsul w r. 283 przed Chr., odniósł zwycięstwo nad Senońskimi Gallami, którzy pretora Lucyusza Cecyliusza wraz z legionami w pień wycięli i rzymskich posłów zamordoweli; 2) Gnaeus Cornelius Dola-bella, wystawił, piastując urząd edyla kurul-nego razem z Sekstusem Juliuszem Cezarem, w r. 165 przed Chr. podczas Ludi Megalenses na scenie komedyę Terencyusza, noszącą tytuł „Świekra“ (Hecyra), której jednakże wówczas do końca nie odegrano (non per acta est), ponieważ występujący równocześnie linoskoczki, funambuli, publiczność na swoje przedstawienie odciągnęli; w r. 159 sprawował urząd konsula. —3) Gnaeus Corn. Dolab., konsul w r. 81 przed Chr. podczas dyktatury Sulli; jako prowincyę dostał Macedonię, gdzie pobił Traków, z powrotem odprawił wjazd tryumfalny do stolicy; w r. 77 oskarżony został przez młodego Juliusza Cezara o zdzierstwa, repe-tundae, popełnione podczas namiestnictwa swego, wszakże dzięki dzielnej obronie Kotty, i Hortensyusza zwolniono go od winy.—4) Gnaeus Corn. Dolab., którego, jak się to niekiedy zdarza, mieszać^nie należy z poprzedzającym imiennikiem, sprawował w r. 81 przed Chr. urząd pretora miejskiego, a w latach 80 i 79 propretora w prowincyi Cylicyi; kwestorem jego był natenczas Gajus Malleolus, a legatem osławiony Verres; obydwom podwładnym swym, a szczególnie Verresowi, przepuszczał on wszelkie ohydne przestępstwa, których się w prowincyi dopuszczali, a nawet dzielił się z nimi złupioną zdobyczą; po zamordowaniu Malleolusa mianował Verresa prokwesto-rem. Kiedy Doi. z Cylicyi do Rzymu powrócił, oskarżył go Marcus Scaurus o zdzierstwo, a Verres sam wystąpił wtedy na sądzie przeciw niemu jako świadek, na karb jego zwalając własne kradzieże liczne i zbrodnie przeróżne. Doi. skazany jako winny, udał się na wygnanie, pozostawiając rodzinę w wielkim niedostatku.—5) Publius Corn. Doi ab., zięć Cycerona, którego córkę Tullię, rozwiódłszy się z pierwszą małżonką Fabią, pojął za żonę, wbrew woli ojca, ponieważ znanym był on z rozrzutności i życia rozwiązłego, zatem Tullia wkrótce go opuściła, kiedy brzydkim namiętnościom swym nie przesłał folgować. W wojnie domowej stanął Doi. naprzód po stronie Pompejusza, przeszedł jednakże w r. 49 do obozu Cezara i dowodził pod jego rozkazami, choć nie zawsze szczęśliwie, eskadrą wojenną na morzu Adryatyckiem. Powróciwszy do Rzymu, został, kiedy go obywatel plebejuszowski Gnaeus Lentulus adoptował, trybunem ludowym, a w walkach zaciętych z kolegami swymi starał się koniecznie przeprowadzić prawo dotyczące umorzenia długów i części komornego; celu swego wszakże nie dopiął, albowiem Cezar, który tymczasem do Rzymu powrócił, stanowczo się temu oparł. Wyruszył potem Doi. z Cezarem w pole do Afryki i Hiszpanii, gdzie został w bitwie rannym. Krótko przed swem zamordowaniem, mimo że Doi. dopiero 25 lat liczył i nawet urzędu pretora jeszcze nie sprawował, odstąpił mu Cezar w r. 44 godność swą konsularną. Po śmierci Cezara popisywał się Doi., aby tylko utrzymać się na wysokim urzędzie, demonstracyjnie zasadami republikań-skieini, karał więc okrutnie stronników Cezara, skazując ich na strącenie ze Skały Tarpejskiej lub na śmierć krzyżową; nie przepuścił nawet ołtarzowi i kolumnie wielkiego protektora swego, które kazał obalić i zniszczyć. Niebawem jednakże w celach samolubnych przerzucił się na stronę tryumwirów, mianowicie kiedy Antonius dla niego wystarał się o wielką sumę pieniędzy ze skarbu publicznego, a nawet uzyskał namiestnictwo prowincyi Syryi, które właściwie Cassius miał sprawować, jako też naczelne dowództwo w wyprawie przeciw Partom. Kiedy przez Grecyę, Macedonię i Tracyę przybył w r. 43 do Azyi, po drodze wszędzie bezprawnie pieniądze ściągając, kazał na Gajusa Tre-boniusza, jednego z morderców Cezara, który będąc naonczas prokonsulemprowincyrAzyi, Dol-i do Smyrny wpuścić nie chciał, podstępnie napaść i zamordować. Za zbrodnię taką otwar-

raz

Corn. Lentulus Caudinus, wnuk poprzedzającego, konsul w r. 237, chociaż oskarżony o ździerstwa, na tym urzędzie

tą obwołano go nieprzyjacielem ojczyzny, ä Cässiüa, któfemu teraz Zdał senat znowu pro-konsulat Syryi wyruszył W pole. Gdy D. pospieszywszy do Syryi, zajął miasto nadmorskie

Laodyceę, obiegł go w tern mieście Gassius od strony lądowej; a pöbiwszy go nadto w jjotÿczôé na morzu, odciął mu dowóz żywności zupełnie i zdobył nareszcie miasto przez zdradę. Aby nie dostać się w ręce mściwego nieprzyjaciela, kazał się D. jednemu ze swych żołnierzy przeciąć mieczem. Żona jego, Tullia, wcześniej go już opuściła i umarła, pozostawiwszy mu dwóch synów, a także Cicero, który go z czasem polubił, szczególnie ze względu najłaski, jakie zięć jëgb żhiał u Cezara, zerwał z nim wszelkie stosunki, kiedy się z Antoniuszem połączył i niecnych czynów w Azyi dopuścił. Z jego pierwszego związku małżeńskiego z Fabią pochodził. 6) Publius Cornelius Dolabella, który w r. 30 przed Chr. był z Oktawianem w Aleksandryi i z przywiązania gorącego do królowej Kleopatry zdradził jej tajemnicę urzędową, że przewieść ją mają na okręcie do Italii; w r. 10 po Chr. sprawował godność konsula. Syn jego 7) Publius Corn. Dolab. był w latach 23 i 24 po Chr. namiestnikiem prowincyi Afryki i pobił Takfarynasa, władcę Numidyjczyków; nie przyznano mu jednakże ornamentu triumphalia, aby oszczędzić przez takie odznaczenie upokorzenia poprzednikowi jego, Juniuszowi Blezyuszowi, wujowi Sejana (ob.), mimo że Doi. wysilał się już poprzednio na pochlebstwa dla cesarza Tyberyusza. — VI L entai i, ród Korneliuszów, zwany tak, według świadectwa Pliniusza (Nat. Hist. 18, 3), od u-miejętnego hodowania soczewicy (lens, lentis)-1) Cornelius Lentulus, jedyny z senatorów, który w r. 390 przed Chr. na Kapitolu Rzymianom radził, aby stolicę, przez Gallów najechaną, nie złotem z rąk wroga wykupo-wali, lecz orężem oswobodzili;— 2) Lucius Cornelius Lentulus, żył za czasów Wojen Samnickich, godność konsula sprawował razem z Kwintusem Publiuszem Filonem w r, 327 przed Chr., podczas gdy kolega jego walki toczył z Paleopolitańczykami; sam zajął w stałym obozie (castra stativa) wyczekujące stanowisko na granicy Samnickiej; z polecenia senatu obrał dyktatorem Marka Klaudyusza Mar-cellusa, którego wyboru jednakże, dla błędu formalnego, nie potwierdzono; później walczył dzielnie w nieszczęśliwej bitwie w wąwozach Kaudyjskich w r. 321, a za jego radą, nie z tchórzostwa, lecz jedynie z tego względu daną, aby wojsko dla dobra ojczyzny uratować, przyjęli konsulowie sromotne warunki pokoju, podyktowane przez zwycięzkich Samnitów, i pó pierwszy przejść musiały naonczas legiony rzymskie pod hańbiącem jarzmem wrogów.—3) Lucius popełniane, skazany został na grzywny, piasto wał później jeszcze rozmaite wysokie godności.—4) Gnaeus Corn. Lent., syn poprzedzającego, walczył w r. 216 jako trybun wojskowy w nieszczęśliwej bitwie podCannae, urząd kortäüla sprawował w r. 201, w którym druga wojna punicka się ukończyła, Wbrew życzeniu jego zatrzymał Scypion naczelną komendę w A-fryce i dostał zarazem zlecenie zawarcia pokoju z Kartagińczykami, kiedy L-owi powierzono dowództwo nad flotą, która do Afryki miała wyruszyć w razie, gdyby układy pokojowe się rozbiły. Nieco później udał się jako prokonsul do Hiszpanii, a z powrotem przyznał mu senat zaszczyt mniejszego tryumfu (ovatio); do skarbu rządowego przywiózł wtedy L. jako łupy wojenne 1515 funtów złota, 10 000 funtów srebra i 34 500 denarów. — 5) Lucius Corn. Lent., brat poprzedzającego, objąwszy z polecenia senatu, mimo że nie był konsulem ani pretorem, dowództwo nad legionami rzymskiemi w Hiszpanii, w zastępstwie Scypiona, kiedy ten na wyspę Sycylię się udał, pobił w krwawych walkach stanowczo kilka szczepów hiszpańskich w latach 206 -200. Gdy do Rzymu powrócił, przyznał mu senat zrazu zaszczyt tryumfu, cofnął jednakże swą uchwałę, ponieważ L. ani konsula ani pretora ani dyktatora godności nie sprawował; pozwolono mu wreszcie tylko mniejszy tryumf (ovatio) odprawić. Jako łupy wojenne przywiózł on z Hiszpanii do skarbu 2 450 funtów złota i 44 000 funtów srebra. W r. 199 sprawował godność konsula. Kiedy kolegę jego, Publiusza Williusa Tappulusa, do Macedonii wysłano, pozostał L. naprzód w Rzymie, celem wyboru nowych cenzorów, poczem do Insubryi wyruszył, gdzie pretorjGajusBaebiusTamphilusjklęskęjbyłJponiósł, i objął dowództwo nad jego legiouami.—6) Pu-b 1 i u s Corn. Lent., zawiadował za konsulatu Marka Serwiliusza Geminiusza jako pretor prowincyą Sardynią, a stąd na czele znacznej floty pod Utyką, w Afryce, wylądował, aby Scypionowi być w odwodzie. — 7) Publius Corn. Lent., syn Lucyusza L-a, wymienionego pod «N» 5, był w r. 162, po złożeniu u-rzędu przez konsulów Scypiona Nazykę i Mar-cyusza Figulusa, consul suffectus razem z Gneu-sem Domicyuszem Ahenobarbem; w roku 138 piastował dostojeństwo cenzora, a później wybranym został jako princeps senatus-, Cicero chwali na kilku miejscach jego wymowę. — 8) Lucius Corn. Lent., wysłanym został przez konsula Lucyusza Emiliusza Paullusa do Rzymu, aby zwiastował senatowi świetne zwycięstwo, które odniósł w r. 168 nad Perseusem, królem Macedonii.—9) Pub li us Corn. Lent.; walczył dzielnie w r. 171 jako trybun wojskowy przy boku konsula Gajusa Liciniusza Kras-susa w wojnie przeciw Eerseusowi i należał do poselstwa, które z polecenia konsula Lucyusza Emiliusza Paullusa wezwać miało zbiegłego

króla Perseusa do zdania się na łaskę Rzymian. Jako edyl kurulny wyprawił razem z Pu-bliuszem Korneliuszem Scypionem Nazyką w r.

szem Marcyuszein Filipem; obdarzony wielkim talentem krasomówczym, opierał się jako gorący patryota polityce Pompejusza i Krassusa, skoro przejrzał ambitne ich plany; z tego też powodu, gdy upłynął czas jego konsulatu, obrano najprzód inter reges , a wtedy dopiero mogli obaj owi wpływowi politycy otwarcie się ubiegać o godność konsularną. — 15) Publius Corn. Lent. Spin tli er, miał przydomek ten dostać od wielkiego podobieństwa swego do aktora, Spinther zwanego; Cicero, którego przyjacielem był serdecznym, często go w pismach swych wspomina; w r. 63, za konsulatu Cycerona, wyprawił on jako edyl kurylny nadzwyczaj wspaniałe igrzyska; w r. 60 został pretorem, a w następnym roku propretorem w Hiszpanii; w dwa lata później, w r. 57, dostąpił godności konsularnej razem z Kwintusem Ce-cyliuszem Metellusem Neposem, a na urzędzie tym starał się energicznie o odwołanie Cycerona z wygnania; w r. 56 — 53 zarządzał jako propraetor prowincyą Cylicyą i wyspą Cyprem, na którein-to stanowisku usiłował znowu wypędzonemu królowi Ptolemeuszowi, noszącemu przydomek Auletes, przywrócić władzę w Egipcie. Mimo, że Cezar zawsze bardzo go wyróżniał, stanął on podczas drugiej wojny domowej po stronie Pompejusza; a mimo to obszedł się z nim Cezar, zaskoczywszy go w Corfinium, wspaniałomyślnie i puścił go na wolność. Po bitwie pod Pharsalos szukał L. schronienia na wyspie Rhodos, lecz stąd odepchnięty, wkrótce potem smutnie na wygnaniu życie zakończył.— 16) Lucius Corn. Lent. Crus, którego przydomku pochodzenie jest niewiadome, odznaczył się najprzód jako zawzięty przeciwnik i oskarżycielPubliuszaKlodyusza(ob.), został w r. 58 pretorem, a w r. 48 dostąpił godności konsula, razem z Lucyuszem Klaudyuszem Mar-cellusem; sprzyjał on również, wprawdzie z o-sobistych względów, że długów wielkich się pozbędzie i znaczne w państwie wpływy osiąguie, stronnictwu Pompejusza, i razem z nim, kiedy Cezar coraz bliżej z wojskiem nadciągał, opuścił Rzym, a wkrótce także Italię; po bitwie pod Pharsalos, w której prawem skrzydłem wojsk Pompejusza dowodził, razem znim uciekł, i to przez wyspy Rhodos i Cypr, gdzie napró-żno szukał schronienia, do Egiptu, lecz tutaj król Ptolemeusz XIII do więzienia go wtrącił i zamordował w r. 48 przed Chr. — 17) Publius Corn. Lent. Spinther, syn L-a, wymienionego pod nr. 15, w młodym już wieku rokował najpiękniejsze nadzieje; w r. 44 przed Chr. brał żywy udział w sprzysiężeniu przeciw Cezarowi, następnie przydanym był jako proquestor prokonsulowi Treboniuszowi w Azyi i pozostał tutaj jako propraetor, kiedy Dolabella (ob.) Treboniusza zamordował; nieco

169 w Rzymie wspaniałe igrzyska Megalezyj-skie, w których po raz pierwszy dzikie zwierzęta, jak pantery, niedźwiedzie i słonie, w a-renie się pojawiły. W r. 162 był on consul suffectus, a później princeps senatus, chwalony bardzo jako wzór doświadczonego męża stanu; w r. 121 ciężkie rany odniósł podczas walki domowej, kiedy Gajusa Grakchusa na czele zbrojnego oddziału, którym konsul Opimius dowodził, na pagór Awentyński ścigał. —10) Lucius Corn. Lent. Lupus wyprawił w r. jako edyl kurulny razem z Lucyuszem Wale-ryuszem Flakkusem igrzyska Megalezyjskie; w r. 156 został konsulem, a wr. 148, w 56-em lustrum (ob.), które się pod jego przewodnictwem jako cenzora odbywało, naliczono 322 000 obywateli rzymskich. — 11) GnaeusCorn.

Lent., sprawował razem z Lucyuszem Mum-miuszem w roku 146 godność konsula. — 12)

GnaeusCorn. Lent. Clodianus, z rodu Klaudyuszów przez Korneliuszów adoptowany, ogłosił jako konsul w r. 72 przed Chr., razem z Lucyuszem Gelliuszem Poplikolą, prawa potwierdzające przywilej rzymskiego prawa o-bywatelskiego, nadawany przez Pompejusza w Hiszpanii, jako i inne, wynagradzające właścicieli włości, .które Sulla był skonfiskował.

Obaj konsulowie ponieśli klęskę w Wojnie Niewolników , którymi Spartacus dowodził. —

W wojnie przeciw korsarzom morskim służył L. pod rozkazami Pompejusza, a razem znowu z Poplikolą został w r. 70 obrany cenzorem. W r. 66 popierał także gorliwie lex Manilia, a Cicero często go chlubnie wspomina jako mówcę, odznaczającego się wyborną de-klamacyą—13) Publ. Corn. Lent. Sura, zwany tak, ponieważ jako oskarżony o przenie-wierstwo sędziom w żartach łydkę, sura, pokazał, za wzorem chłopców, których za błędy w grze w piłkę w łydki smagano; niegodny potomek wielkiego rodu, moralnie całkiem zepsuty, sprzeniewierzył jako kwestor w r. 81 część pieniędzy rządowych; w r. 75 został pretorem, w r. 71 razem z Gneusem Aufidyuszem Orestesem konsulem, lecz w następnym roku przez cenzorów, wymienionych pod JV® 12, jdla rozpasanego życia z senatu wyrzuconym. Mimo to udało mu się w r. 63 uzyskać godność pretora; na urzędzie tym w sprzysiężenie przeciw republice przez Katylinę uwikłany, miał zlecenie zamordowania konsula Cycerona, lecz w stanowczej chwili stchórzy wszy, razem z innymi spól-nikami przez Cycerona uwięziony i 5 grudnia tegoż r. na śmierć przez uduszenie skazany został.—

14) Graeus Corn. Lent. Marcellinus, syn Klaudyusza Marcellusa, adaptowany przez ród Lentulusów, został za konsulatu Juliusza później przyłączył się do patrotycznego stron-Cezara w r. 59 pretorem, wkrótce potem pontifex j nictwa, zostającego pod wodzą Kassyusza i Bru-maximus, w r. 56 konsulem, razem z Lucyu- ■ tusa, zginął jednakże w walce z tryumwirami.

2)Publius Corn.

Plinius

na

„Sulla“;

18' Cossus Corn. Lent., pobił w r. 1 przed Chr. jako konsul plemię Getulów w Afryce, stąd też dostał ornamenta triumphalia od cesarza Augusta i zaszczytny przydomek G a e-t ul i eus; wysłany w r. 14 po Chr. razem z Druzusem celem poskromienia buntu legionów pannońskich, zaledwie życie uratował przed rozżartymi żołnierzami, którzy chcieli sędziwego znakomitego wodza ukamienować, u-patrując w nim najsurowszego sędziego swych przestępstw; umarł w r. 25 po Chr. Plinius (Epp. 5, 3) wspomina go także jako autora epigramatów; prawdopodobnie opisał on też wierszem wyprawy Rzymian, a szczególnie Germa-nika, przeciw Germanom i Brytańczykom.— 19) Gnaeus Corn. Lent. Gaetulicus, konsul w r. 26' po Chr., przez dziesięć lat sprawował dowództwo nad legionami w Górnej Germanii; zamordowanym został w r. 35 na rozkaz cesarza Kaliguli, ponieważ zyskał sobie szczere przywiązanie wojska.—VII. Mammu-lae: 1) Aulus Corn. Mammula, pretor w r. 217 przed Chr., w następnym roku pro-praetor na wyspie Sardynii.—2) Aulus Corn. Mam im, dostał w r. 191 przed Chr. jako pretor komendę nad wojskiem, mającem strzedz wybrzeża Italii pomiędzy miastami Tarentum i Brundisiura. — 3) Publius Corn. Ma mm., pretor w r. 180 na wyspie Sycylii.—4) Marcus Corn. Ma mm., posłował z polecenia senatu w r. 173 do Perseusa, króla Macedonii, i do Ptolemeusza VII, noszącego przydomek Physkos, króla egipskiego.—VIII. Merulae.

1) Lutius Cornelius Merula, jako praetor urbanus przytłumił bunt niewolników, który wzniecili byli pomiędzy nimi w r. 198 prz. Chr. kartagińscy zakładnicy i jeńcy; w r. 193, zo-* stawszy konsulem, pobił w okolicy Mutyny Gal-lijskich Bojów w walnej bitwie, w której blisko 17 000 nieprzyjaciół poległo, pozostawiając 212 znaków wojennych w ręku zwycięzcy, ponieważ jednakże i po stronie Rzymian straty były wielkie, padło bowiem na placu boju 5 000 żołnierzy, a nadto wielka część Bojów z życiem ujść zdołała, nie przyznał senat konsulowi ani święta dziękczynnego, supplicatio, ani zaszczytu odprawienia wjazdu tryumfalnego do stolicy. Por. Livius, 35, 4—8; — 2) Lucius Corn. Merula, sprawując najpierw godność kapłana, flamen Dialis, został w r. 87 przed Chr. konsulem na miejsce Cynny, który urząd swój złożyć musiał. Kiedy w tymże roku Cin-na i Maryusz, powróciwszy z Afryki, Rzym obiegli i zdobyli, odstąpił poniewolnie godności swej Cynnie; aby zaś uniknąć okrutnej śmierci z rąk zwycięzców, kazał sobie w świątyni Jowisza żyły przeciąć. Por. Plutarchus, Mar. 41 — 44; Vellejus Paterculus, 2, 20; 22; Appianus, Bell. civ. 1, 64—74 IX. liu fini. 1) Publius Cornelius Rufinus, dyktator w r. 334 przed Chr., złożył jednak zaraz swój urząd, ponieważ obawiano się, że przy wyborach jego

zaszedł błąd formalny.

Ruf., syn poprzedzającego, piastował dwa razy godność konsula, a potem został na dyktatora wybrany. Jako konsul ukończył w r. 290, razem z kolegą Markiem Kuryuszem Dentatusem, szczęśliwie wojnę z Samnitami. Chciwy i chytry z natury, dzielnym był i walecznym wodzem, stąd też Gajus Fabricius, przeciwnik jego polityczny, oświadczył się dla groźnej wojny z Pyrrhusem za nim, kiedy drugi raz o konsulat się ubiegał. Piastując godność ową w r. 277, pobił w kilku potyczkach Lukanów i Brut-tyjczyków i zdobył miasto Kroton. Tenże Fabricius wykreślił jednakże Rufina z listy senatorów, za zbytek mu poczytując, że sprawił sobie srebrne naczynia, 10 funtów ważące.

(Nat. Hist. 7, 51), który tego Rufinusa jako i wnuka jego, Rufusem zowie, pisze, że stracił on we śnie wzrok, kiedy mu właśnie o tem nieszczęściu się śniło. — 3) Publius Corn. Rufinus, noszący później przydomek Sulla, wnuk poprzedzającego, flamen Dialis, przewodniczył jako pretor w r. 212 przed Chr. pierwszym igrzyskom Apollinowym, ludi Apollinares jakie uaonczas zaprowadzono. Według pewnych źródeł otrzymał ten R. pierwszy przydomek Sulla, a nie Sy 11 a, jak mylnie nieraz piszą, a potomkowie jego zarzucając pierwotny przydomek, przyjęli wszyscy nowe miano.— . Macrobius (Saturn. 1,    17) objaśnia przemia

nę tę przydomku w sposób taki, że właściwie nadano mu miano Sibylla, ponieważ za jego właśnie radą zaprowadzono w Rzymie ową uroczystość Apollinową, poleconą w świętych księgach Sybylińskich; wyraz zaś „Sibylla“ skrócić miauo na „Sylla“; natomiast Plutarch (Sull. 2) pisze, że przydomek ów nadano dyktatorowi Sulli, i to dla cery jego twarzy, której białein tle czerwone plamy się pokazały. Ze szczegółów tych prawdopodobnie następujący wniosek wysnuć należy: Ponieważ przymiotnik rufus w łacińskim jężyku oznacza „rudy, czerwonawy, a Sula, Sulla również podobny kolor oznacza, zmienił, jak się zdaje, już pretor ów, z nieznanych powodów, pierwotny przydomek rodu swego „Rufinus“ na etymologiczny wywód wyrazu tego z greckiego języka nie okazuje się koniecznym. Bezpośrednimi zatem potomkami rodu Rufinów są: X. Sull a e (ob. artykuł Sulla).—XI. Scipio-nes (ob. S cy pi o no wie).—XIL Taciti (ob.

T a c yt o w i e). Do liczby patrycyuszowskich K-e-liuszów należą jeszcze następujący: 1) Servi u s Cornelius Merenda, w r. 275 przed Chr. przez konsula Lucyusza Korneliusza Len-tulusa za waleczność w wojnie złotą koroną odznaczony, piastował w następnym roku godność konsula.—2) Gnaeus Corn. Błasi o, jako konsul w r. 270 przed Chr. święcił tryumf za zwycięstwo odniesione nad Sassynataini; cenzorem był w r. 265, po drugi raz konsulem wybrany w r. 257. — 3) Lucius Corn. Si-

senna, biskup rzymski (ob. Sisenna).— wystąpił sam Cyceron w jego obronie z dwiema Zczasówj|cesarstwa rzymskiego: 4) Cornelius mowami, z których tylko obszerne fragmenta Fuscus, za panowania Galby dowódzca kolo- się dochowały. Większością głosów zwolniono nij Dalmackich, przeszedł potem jako procura- j K-a od wszelkiej winy.—Por. Beck E. „Quae-

I stiones in Ciceronis pro G. Cornelio orationes“ (Lipsk 1877).—4) Gajus Cornelius,rzymski rycerz i towarzysz Katyliny, podjął się razem z senatorem Lucyuszem Warguntejuszem zamordowania konsula Cycerona w r. 63 przed Chr.; plan ten wszakże nie udał się skutkiem ostrzeżenia konsula przez Kuryusza i Fulwię. Kiedy K-a w sprawie tej później przed sąd za-pozwano, nikt nie chciał podjąć się jego obrony; kary jednakże uszedł, prawdopodobnie w nagrodę za denuiioyowanie swych towarzyszów. Z czasów Cesarstwa Rzymskiego pochodzą: 5) Cornelius Tuscus, oskarżyciel Ma-merkusa Skaurusa, przez cesarza Tyberyusza za przekupstwo na wygnanie skazany. — 6) Corn. Sabinus, trybun wojskowy, uczestnik sprzysiężenia, uknutego przez Kassyusza Che-reę celem zamordowania cesarza Kaliguli. — 7) Corn. Laco, z podrzędnego urzędu asses-sora dopiął za panowania cesarza Galby wysokiej godności prefekta praetorii, razem z legatem Tytusem Winiuszem i wyzwoleńcem Icelusem kierował i wyzyskiwał niedołężnego cesarza. Względem K-ów, pochodzących z I wieku przed Chr., por. znakomite dzieło historyka Drumanna „Geschichte Roms in seinem Uebergange von der republikanischen zur monarchischen Verfassung oder Pompejus, Caesar, Cicero und ihre Zeitgenossen“ {2 tomy, 2-e

S. Drz.

925.

tor Dalmacyi na stronę Wespezyana. — Fasti consulares wspominają jeszcze przez dłuższy czas na cesarstwa rzymskiego Korneliuszów, piastujących wysoką godność konsula.—B. Ple-bejuszowskierody K-ów.—I. Balii ob. B a 1 b u s. II. Galii:    1) Gajus Cornelius Gallus

(ob. Gallus Kornel i u sz). —2) Corn. Gallus, z przydomkiem Praetorius, prawdopodobnie syn poprzedzającego, piastował godność pretora, kiedy ojciec jego zażywał jeszcze wielkiego zaufania u cesarza Augusta; zmarł nagłą, wszakże nie dobrowolną, śmiercią.—W dziejach historyi i literatury rzymskiej istnieją jeszcze inni Korneliusze, rodu plebejuszowskiego, którego jednakże dokładniej oznaczyć niepodobna; sam dyktator Sulla bowiem obdarzył nie mniej jak 10 000 niewolników prawem obytel-skiem i nazwał ich według własnego rodu Korneliusza mi; podobnie jak wyzwoleńcy Ga-jusa Werresa (ob.) zowią się Corne lii. Pamięci godni są następujący: 1) Corneli us, sekretarz, który za czasów proskrypcyi Sulli tak bardzo miał się obłowić, że pod dyktaturą Cezara doszedł godności kwestora miejskiego.—2) Cornelius Rhagita, dowódzca oddziału za czasów Sulli, który proskrybowaiiych obywateli chwytał i do więzienia wtrącał i, ująwszy podczas takiej wyprawy w r. 82 przed Chr. w ręce Juliusza Cezara, który był z Rzymu uciekł, a w krainie Sabińczyków zachorował i tułał się, puścił go za okupem na wolność; Cezar jednakże, doszedłszy później do władzy, nigdy na nim się nie mścił.—3) Gajus Corn., kwestor Pompejusza, wniósł jako trybun ludowy w r. 67 przed Chr. rozmaite prawa, aby za-pobiedz licznym nadużyciom w administracyi rządowej, przez co ściągnął na siebie nieprzy-jaźń optymatów: postawił więc wniosek, aby zabroniono zaciągania pożyczek obcym posłom, którzy, je w celach przekupstwa za lichwiarskie procenta w Rzymie zaciągali: inny wniosek dotyczył przekupstwa przy wyborach na rozmaite urzędy, grożący wysokiemi grzywnami, nie tylko samym kandydatom wyborczym, lecz i tym osobom, które w ich imieniu pieniędzmi, celem pozyskania głosów, szafowały; nie mniej oburzył całe stronnictwo senatorskie na siebie wnioskami do prawa, że pretorom wzbro-nionem być miało edykta swe urzędowe na początku roku tylko w części publikować, albo też później, w ciągu urzędowania, od nich odstępować, że wreszcie wyzwoleńcom przysługiwać miało prawo do głosowania w miejskich obwodach. W następnym roku, kiedy trybuna ludowego nie broniła nietykalność urzędowa, pozwano K-a do odpowiedzialności, jakoby o-braził przez wnioski swe majestat narodu rzymskiego. Z osobnych powodów dopiero w r. 65

Wielka Kncłkl. fowiz. Uuttr. Ze «z. 3<4b Tom XXXVUI

wyd. Berlin 1899 — 1902).

Korneliusz Nepos, historyk rzymski, ob. Nepos.

Korneliusz św., setnik kohorty rzymskiej w Cezarei, porzucił pogaństwo i stał się neofitą żydowskim, bez stosowania jednak rytuału judaistycznego. — Przez świętego Piotra o-chrzczony wraz z domownikami i według św. Hieronima został później biskupem Cezarei. Przykład K-sza, wchodzącego do kościoła bez zachowywania przepisów mozaizmu, był silnym dla św. Piotra argumentem przeciwko tej grupie chrześcian, która żądała zachowywania rytuału żydowskiego (judaisantes). Uroczystość św. K-sza łacinuicy obchodzą 2 lut., grecy 13 września.

Korneliusz św. męczennik, papież, ze sławnej rzymskiej rodziny Korneliuszów (251 — 253). Po objęciu Stoi. Ap. potępił antypapieża Nowacyana i jego stronników na synodzie zwołanym do Rzymu. Za nawracanie pogan skazany został na wygnanie do Centumcellae (Ci-vita vecchia), a później sprowadzony do Rzymu i nakłaniany do odstępstwa od wiary. — Trwając w wierze, został ścięty.—Uroczystość obchodzi się 16 września. Listy św. K-a są w „Epist.“ św. Cypryana i u Euzebiusza w Hist. eccl. VI.—Ob. Jaffe „Regesta Rom. Pont.“ p.

S. JM.

Uà

Korneliusz a Lapide (Cornelissen    do Wiednia, gdzie się zaręczył z aktorką, Anto-

van den Steen) sławny egzegeta, jezuita    niną Adamberger, a w r. 1813 otrzymał miej

(* 1566 w Belgii—f w Rzymie 1637). Sławne jego komentarze na Stary i Nowy Testament wydane zostały zbiotowo: Antwerp. 1681, 1714, Wenecya 1717, 1740, 1798; Lugdun 1832, 1839 — 42; August. Taurin. 1838; Romae et Ńeapoli 1857; Neapoli 1854—57; Parisiis 1857, 1857, 1859, 1863.

S. Fł.

sce poety teatru nadwornego. Poezye swoje ogłosił po raz pierwszy w Lipsku 1810 r. p. n. „Knospen“. Wiatach 1811 —13 napisał kilka szybko po sobie następujących tekstów operowych i dramatów: „Rosamunde“, „Die Braut“, „Der grüne Domino“, Der Nachtwächter“, „Toni“, „Die Sühne“, „Zriny“, „Hedwig“, które na Körner Krystyn God fr yd (*w Lipsku    scenie znaczne osiągnęły powodzenie. Wsku-

1756 —t w Berlinie 1831) pisarz niemiecki,    tek wezwania, które król pruski wydał do na-

Wsławił się nietyle przez własne swe prace, ! rodu niemieckiego, powołując go do walki ile przez swój przyjacielski stosunek z Schille- [ przeciw najazdowi Napoleona, wstąpił K. d. 19 rem, w którego życiu ważną odegrał rolę.    marca 1813 r. do szeregów wojskowych. Ciężko

Zajmował różne stanowiska urzędowe w Pru-    ranny 7 czerwca pod Kitzen, po wyleczeniu

sach i w Saksonii. Pełen patryotyzmu i du-    się pośpieszył znowu do wojska i w drob-

cha narodowo-niemieckiego przejął się entu-    nej potyczce padł od kuli nieprzyjacielskiej,

zyazmem dla wielkiego poety Niemiec. Zawią-    Pochowany został pod starym dębem w pobli

żu wsi Wöbbelin (niedaleko od Hamburga). Książę meklemb.-szweryński podarował grunt otaczający dąb ojcu poległego bohatera. U-rządzono tam następnie cmentarz, na którym obok poety pochowani zostali siostra jego, ojciec i matka. — K. przyskał sobie w ojczyźnie sławę nietylko znakomitego lecz także n >rodo-wego poety. Pod wpływem uczuć patryotycznych wzniósł się nagle ze stanowiska pisarza scenicznego w rodzaju Kotzebuego (w drobnych komedyach) i dość niesamodzielnego naśladowcy Schillera (w „Zrinym“ i „Rosamundzie“) do poziomu jednego z najpierwszych poetów narodowych, który jak nikt inny, snując natchnienie z żywych, bezpośrednich wrażeń, w samym rozgwarze bitew i pochodów wyśpiewał w swych pieśniach zapał patryotyczny, przejmujący na ród niemiecki w r. 1813. W przeddzień śmierci bohaterskiej w czasie chwilowego postoju wojska ułożył łabędzi swój śpiew „Schwertlied“. Zbiorowe wydanie jego pieśni wyszło naprzód p. n. „Leier und Schwert“ (Berlin 1814, potem wielokrotnie ponawiane). Utwoiy dramatyczne K-a wydane zostały naprzód p. n. „Dramatische Beiträge“ (Wiedeń 1814) oraz „Poetischer Nachlass“ (Lipsk 1814). Wszystkie pisma K-a z charakterystyką poety przez Tiedy’ego wydane zostały przez Streckfussa (Berlin 1834 w 1 tomie, 1888 w 4 tomach). W późniejszych czasach pojawiły się liczne wydania, wzbogacane nieraz nowemi materyałami. Godne uwagi szczególnie wydanie A. Sterna (w Kürsch-nera „Deutsche Nationalliteratur“, Stutgard 1890 2 tomy). „Körner Tagebuch und Kriegslieder aus den J. 1813“ wydał E. Peschei (Freiburg 1893). W nowszych czasach wydał tez nieznane utwory K-a Latendorf („Lieder und Liebes-grüsse an Antonie Adamberger“, Lipsk 1885, oraz ■ „Sieben Burschenlieder aus Freiberg, Leipzig und Wien“, Monachium 1886). Życiorysy K-a napisali: Lehman (Halla 1819) Erhard (Arnstadt 1821), L. Bauer (Sztut. 1883); Kreyenberg (wyd. 2-e Drezno 1894) Peschol (Lipsk 1891).—W r. 1873 otwarto

ża! z nim napierw korespondencyę, która pociągnęła za sobą serdeczną przyjaźń. W latach 1785 — 89 Schiller przemieszkiwał w domu K-a w Loschwitz pod Dreznem i w samem Dreźnie. Za jego pośrednictwem zawiązał też stosunki znajomości i przyjaźni z Goethem,

Wilh. Humboldtem, Aug. Schlegelem. K. zajął się pierwszem zbiorowem wydaniem dzieł Schillera (w Sztutgardzie 1812 — 15) i był współpracownikiem pierwszej“ biografii Schillera, napisanej przez panią Wollzogen. Jako gorący pätryota niemiecki brał czynny udział w ruchu narodowym 1813 r. i chętnie udzielił pozwolenia swemu słynnemu synowi na wstąpienie w szeregi narodowe. Pisywał studya estetyczne i polityczne; pier vsze, drukowane początkowo w czasopismach wydanych przez Schillera, o-głoszone zostały 1808 w Lipsku p. n. „Aeste-tische Ansichten“. Ważniejsze inne jego prace są: „Versuche über Gegenstände der innern Staatsverwaltung“ (Drezno 1812), oraz „Deutschlands Hoffnungen“ (Lipsk 1813). Niezmiernie doniosłe znaczenie posiada jego korespon-dencya z Schillerem: „Schillers Briefwechsel mit K.“ (Beri, 1847 wyd. 2-e, pomnożone, w Lipsku 1874). Godna też uwagi korespondencya K-a z Wilhelmem Humboldtem (wyd. przez F. Jona-sa w Berlinie 1879). Zbiorowe pisma K-a wraz z życiorysem wydane zostały przez A.

Sterna w Lipsku 1881. —Por. Jonas „Chr. G.

wo.

Körner, biografische Nachrichten über ihn und sein Haus“ (Berl. 1882); A. W e 1 e r „Briefe der Familie Körner“ (w czasopiśmie „Deutsche Rundschau“ t. 15 i 16).

Körner Karol Teod or, ‘ poeta niemiecki (* w Dreźnie 23 września 1791 — f w Lützow god'Gradebusch 26 sierpnia 1813). Był synem Chfystyana K-a. W domu ojca wzrastał w o-toczeniu, które silnie podbudzało jego rozwój umysłowy, oraz wpłynęło na podniecenie w nim Uczuć patryotycznych. Uczył się najpierw górnictwa we Freiburgu, następnie prawo, histo-ryę i filozofię studyował na uniwersytetach w Lipsku i w Berlinie. W r. 1811 udał się

w. o.

1884).

Körner Ernest, malarz niemiecki (* wl846); studya artystyczne rozpoczął w pracowni berlińskiego malarza H. Eschke, poświęcając się specyalnie pejzażowi. Po licznych podróżach artystycznych po Europie udał się do Egiptu oraz na Wschód, których natura i pomniki stały się dlań głównem źródłem motywów do obrazów. Egipt zwłaszcza, jego ruiny architektoniczne, blask słoneczny, który je ożywia, zajmują w twórczości K-a miejsce pierwsze. Do wybitniejszych prac jego należ i: Świątynia w Karnaku, Świątynia w Edfu, Suez (w Muzeum szczecińskim), Baalbek, posąg Memnona przy zachodzie słońca, Odkopywanie sfinksa, Wyspa Philae. W r. 1881 K. odbył również podróż po Hiszpanii, której urocze krajobrazy i ogrody Alhambry wyzyskał dla swej twórczości.

St. E.

rążemu w piechocie.

w Dreźnie w domu, w którym się urodził poeta, muzeum K-a, zawierające ogromny zbiór różnych pamiątek nietylko po nim lecz i po wojnie narodowej 1813 r.

Körner Gustaw, niemiecko-amerykański mąż stanu (* 20 listopada r. 1809 we Frankfurcie nad Menem— f 1896 w Belleville w Ameryce). K. studya odbywał w Heidelbergu, w r. 1833 udał się do Ameryki i tam, poświęciwszy się naukom prawnym, osiadł jako adwokat w Belleville (Illinois), zajmując się historyą. W r. 1842—1843 był członkiem ciała prawodawczego w Illinois, w r. 1845 — 1851 sędzią najwyższego trybunału w tym stanie, w roku 1853 — 1857 wicegubernatorem Illinoisu; na początku wojny secesyjnej w randze pułkownika był adjutantem generałów Fremont i Halleck, ustąpił jednak ze wrzględu na stan zdrowia; w r. 1862—1865 był posłem w Hiszpanii. Napisał: „das deutsche Element in den Vereinigten Staaten 1818 — 1849“ (Cincinnati 1880, wyd. 2-e

st. E.

K. B.

Körner Emil, generał chilijski (* d. 10 października r. 1847 w Wegwitz koło Merse-burga), K. w r. 1866 wstąpił do artyleryi, odbył kampanię francuską r. 1870 — 71. Po wojnie uczęszczał do szkoły artyleryjsko-inżynier-skiej i do akademii wojennej, w r. 1880 został nauczycielem taktyki i historyi wojny w szkole artyleryjsko-inżynierskiej. Gdy w r. 1885 Chili zwróciło się do Berlina z prośbą o przysłanie oficera do reorganizacyi armii chilijskiej, ministeryum wojny poleciło K-a, i K. dokonał tego zadania z wielkiem powodzeniem. Gdy w r. 1891 kongres powstał przeciwko prezydentowi Balmaceda, przystąpienie K-a do powstańców rozstrzygnęło o zwycięstwie rokoszu. Został wówczas miano wany szefem sztabu armii. Planu zreformowania armii przez powołanie większej liczby oficerów niemieckich nie udało mu się przeprowadzić wobec niechęci oficerów chilijskich.

Kornet, Kornecik, ubiór niewieści na głowę. Różne bywały wedle mody: muślinowe, z koronek, siatek, gazowe itp., niskie, wysokie do nadzwyczajnych rozmiarów. „Monitor“ z czasów Stanisława Augusta pisze: „Wieżę babilońską, którą modDym K-em zowią, ze wstążek i koronek misternie wystawiają sobie na głowie“. Krasicki przesadę w kroju K-ów wyszydza, gdy pisze: „Kobiety dumne animuszem Umieją mądrze kornet czynić kapeluszem“; Stroiły K-y wstęgi, liczne garnirowania, pióra i kwiaty. Bywały w użyciu i półkornecia, czyli mniej wystawne a więcej skromne ubrania na głowę. Kobiety wiejskie czepki swoje, strojne w obszycia i wstążki, które w święta i uroczystości 'przywdziewają, nazywają dotąd K-mi. —„Enc. Org.“ większa.

Komet (wojsk.), wyraz pochodzący z języka francuskiego, posiadający dwa znaczenia różne: 1) la cornette we francuzczyźnie dawnej nazywała się chorągiew oddziału jazdy, zwłaszcza lekkiej, a przenośnie także darzono tem-że mianem i sam oddział: wyraz ten więc miał zupełnie takie samo znaczenie jak u nas chorągiew. Pomimo posiadania nazwy własnej, przyswojono sobie u nas w wieku XVII cudzoziemską; tak czytamy np. w „Janie Karolu Chodkiewiczu“ Birkowskiego (1627): „Nieprzyjaciele pójdą młyńcem z kornetami i z rotami swojemi“ lub w przekładzie „Farsalii Kukana“ Bardzińskiego (1691): „Objeżdża hetman chorągwie i kornety ze wszech miar strapione“. W obu tych, za Lindem przywiedzionych tu ustępach, K. ma znaczenie sta-ro-francuskie, w pierwszy bowiem znaczy oddziały jazdy, w przeciwstawieniu do rot pie-' choty, w drugim zaś prawdopodobnie chorągwie oznaczają jazdę ciężką, K-y zaś lekką.—2) 0-bok znaczenia tego pierwotnego, wyraz K. we Francy i miewałteż drugie, używane w rodź. męzkim, (le cornette), a nazwa ta przysługiwała chorążym albo propornikom w chorągwiach lekkich i w dragonii; K. taki był zastępcą porucznika w razie jego nieobecności; stopień jego odpowiadał więc najzupełniej stopniowi „namiestnika“ w dawnem wojsku naszem. W jeź-dzie polskiej szlacheckiej K-ów nie¹ było, ale spotykamy ich w dragonii na sposób cudzo-' ziemski urządzonej. — Z Francy i stopień K-a przeszedł również do innych wojsk: europejskich; w Prusach i Austryi do początku wieku XIX nazywano ich „Standarten-Junker*, w kugln „cornet“, co odpowiada mniej lub więcej nazwie naszej „podchorąży“. K-ci stopnia oficerskiego nie posiadali, lecz zajmowali miejsce pośrednie pomiędzy wachmistrzem i podporucznikiem, a służyli na awans. W wojsku niemie-ckiem dzidejszem K-owi odpowiada „Portepee-Fähnrich", w austryackiem „Offiziers-Aspirant“. W wojsku rossyjśkiem K., noszący do dziś tę nazwę, zajmuje stopień oficerski najniższy w konnicy, pełni zaś służbę podporucznikow-ską i odpowiada „praporszczykowi“ czyli cho-

U-r J e.

A Pol.

St E.

«. ■

Wit. Kam.

Kornic (K o r n i c z, K u'r niez, Biessowie, Błogosław hospody), jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem—na trzech stopniach, ku do-

(firD

(pierwotny).

Fig. 214. Kornie (herb).

Kornet (włos. cornetto, franc, cornet), instrument muzyczny z gromady dętych blaszanych , rodzaj trąbki pocztowej, zaopatrzonej w wentyle, używany głównie w orkiestrach wojskowych. K. jest mniejszy od trąbki zwyczajnej, skalę jednak ma o wiele obszerniejszą, i dźwięki zbliżone do najwyższych dźwięków waltorni. K. à piston, z trzema wentylami, ma skalę blisko o 2¹/% oktawach, w skład której wchodzą wszystkie interwale dyatoniczne i chromatyczne. Dawniej wyrabiano kornety w różnych strojach:

D—-Es—E—F —G—As—A—B —C; dziś wyrabiają jedynie w B, z przyrządem do stroju w A. W orkiestrach symfonicznych K. małe znajduje zastosowanie, z powodu brzydkiego brzmienia; większe w orkiestrach popularnych.

Korneuburg, miasto w Austryi n. Dunajem, st. dr. żel. Wiedeń—Teschen, siedziba zarz. powiatowego, sądu okręgowego i powiatowego oraz powiatowego zarządu skarbowego: około 8 000 m-ców. K. Zdawna posiada znaczenie jako miejsce składu dla handlu solą i zbożem; już w XII w. słynęło jako licznie odwiedzany rynek, a w r. 1298 przez Alberta I podniesione zostało do rzędu miast. Na początku XV w. otoczono je mocnemi murami; w r. 1450 zaś zbudowano tam fortecę. Kościół parafialny, wzniesiony w r. 1212 w stylu ostrołukowym, i wieża starożytna.

Komiakt h. C r u c i n i, ród polski pochodzenia greckiego. Konstanty K. (właściwie Korneadi) przeniósł się z Krety do Polski i znaczny już bardzo majątek pomnożył na handlu winem, dzierżawie ceł królewskich i lichwie. Środki materyalne ułatwiły mu dostęp do dworu, i podobnie jak Bonerowie w Krakowie] tak K-y we Lwowie, podnosząc się szybko, stanęli na najwyższym szczeblu społecznym. Stefan Batory nadał Konstantemu K-wi indy-genat w r. 1580; a już poprzednio nabył on znaczne bardzo posiadłości, głównie w Prze-myskiem, i połączył sięznajpotężniejszemi rodami małopolskiemi. Syn jego z Dzieduszyckiej, także Konstanty, rzuciwszy handel, jął się oręża i poległ w walce z Tatarami (r. 1624). Niesłychanie szybki wzrost tego domu powstrzymany został zaciętą i sławną w swoim czasie walką ze Stanisławem „Dyabłem“ Stadnickim, który główne dobra K-ów: Białoboki, Sośnicę i Hussaków zniszczył doszczętnie. Na trzech wnukach Konstantego wygasł ród K-ów. Majątki dostały się najpierw Krasickim, w końcu Potockim. — [Źródła: „Akta grodz, i ziem." t. X; Jabłonowski „Źródła dziejowe“ tom XVIII; Łoziński „Prawem i Lewem N i e si e cki.

łowi zwiększających się stopniowo, krzyż biały tępy, bez górnego ramienia, w kształcie litery T; na końcach bocznych jego ramion dwa żółte półbocheńce chleba. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich. Tym kształtem podaje go już herbarz arsenalski z r. 1461, zna go tak również i Długosz, który nadto oprócz nazwy K-a używa i drugiego jeszcze zawołania „Biessowie“. W zapiskach średniowiecznych herb ten wspominany jest dość rzadko, zazwyczaj pod proklamacyą K u r-n i c z; najstarsza zapiska pochodzi z r. 1420; natomiast częściej spotyka się go na pieczęciach średniowiecznych, zwłaszcza ziemian księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego. Najstarszą z nich jest pieczęć Mikołaja z Poręby (r. 1441). Widać na niej herb K. w formie nieco innej niż przyjęte obecnie, a będącej prawdopodobnie prawzorem (fig. 213). Odmiana polega na tem, że gdy w formie obecnej stopnie spoczywają jeden na drugim, na pieczęci omawianej leżą luzem jeden nad drugim. Inna pieczęć (z roku 1448) — Michała Laskowskiego, ziemianina księstwa Oświęcimskiego, wyobraża inną odmianę K-a; mianowicie, zamiast trzech stopni wyobraża jeden tylko, na samym dole; na tym stopniu wznosi się wysoka podstawa, a na niej dopiero stoi krzyż tępy z półbocheńcami. W klejnocie na pieczęci rzeczo nej umieszczona jest głowa brodata z warkoczem, czy też w kapturze. Początek powstania herbu oma-Fig 213. Korniej j , wianego¹ niepewny. Według Długosza, a za nim Okolskiego, który podaje Çîp)    nawet nową proklamacyę:

■CY„Błogosław Hospody“, K.

jeSt P°chodzenia ruskie-

go, a przeniesiony został w xjy w. na Śląsk, gdzie używał go ród Biesów. Podług zaś ks. Błażka, który w ogólnym herbarzu Siebmachera opracował dfciał śląski, . jest to herb rdzennie polski, aczkolwiek w bardzo dawnych już czasach spotyka się go w Czechach, gdzie pieczętował się nim ród Sobków. Zdaje się jednak, że początku obchodzącego nas herbu szukać należy właśnie w Czechach; stamtąd, u-formowany na modłę zachodnio-europejską, przeszedł on, jak wiele innych, na’Śląsk, a z tej dzielnicy w końcu XIII lub w początkach XIV wieku dostał się do ościennych ziem polskich — Oświęcimskiej i Zatorskiej. K-a używały lub

!•

ności K-go nie są znane.

W sklepach spoczy-

używają rody następujące: Antonowiczów, Bie-sieckich v. Biesickich, Błudowskich, Dembowskich, Dubowieckich, Frydrychowskich, Głę-bowskich, Góreckich, Grodzimontów, Hinalów v. Hunalów, Inwaldzkich (zgaśli), Jajkowskich, Jaroszewskich, Jasieniec .ich, Jędruskich, Kla-rów „z Głębowic“ (zgaśli), Klochów „z Bestwiny“, Korniłowiczów, Korniczów, Kórnickich-Promczejków, Laskowskich, Łaszkowskich, Porębskich (rodź. neoficka nobil. 1764 r.), Roszkowskich, Rymułtowskich, Sałackich, Słopów „z Dębowic“ (zgaśli), Sobków „z Ropie“, Sokołów, Sokołowskich, Szczepanowskich, Walcerow-skich, Wilamowskich, Zakrzewskich, Zborowskich i Zdzańskich. —Źró dła: Długosz; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Kuropatnicki; Warszy-cki; Borkowski; Piekosiński; Boniecki; Żernicki; IJruski; notaty ś. p. Stosława Laguny.

Kórnicki Stanisław, pisarz polski, zakonnik w XVII stuleciu, doktor teologii; należał do zakonu św. Augustyna. Przez lat 20 był kapłanem w kościele Loretańskim we Włoszech, poczem osiadł w Polsce i został promotorem bractwa Pocieszenia Panny Maryi, założonego w r. 1622 przy kościele św. Marcina księży Augustyanów w Warszawie. D .ło to mu powód do przełożenia z włoskiego księgi p. n. „Opisanie bractwa Pocieszenia Najświętszej Panny Maryi, złączonego z Bractwem pasa rzemiennego Zakonu Pustelników Augustyna św. wespół z odpustami i przywilejami od Stolicy Apostolskiej tym Bractwom nadanymi. Przez W. ks. Stanisława Corniciusa, Pisma św. Doktora Zakonu Pustelników Augustyna św., z włoskiego języka na polski przetłómaczo-ne. Za pozwoleniem Starszych. W Warszawie, u Wdowy Jana Kossowskiego J. K. M. Typografa Roku Pańskiego 1634“ (w 4-ce, t. 2 str. 99). Egzemplarze tej książki przechowały się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, oraz w Bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Bliższe szczegóły z życia i działal-

H. G.

Kórnik (taką, a nie „Kurnik“, była od XVII wieku do najnowszych czasów urzędowa nazwa tego miejsca), miasto w W. Księstwie Poznań-skiem, w regencyi Poznańskiej, w powiecie Sremskim, w obrębie sądu okręgowego w Śremie, a sądu ziemskiego w Poznaniu, nad jeziorem tejże nazwy, 7 km. od stacyi kolei żelaznej Gądek, 227; km. od Poznania: 2 725 m-eów (w r. 1880), w tern2 097 katolików, 277 ewangelików, 350 żydów (Polaków przeszło 2 000), poczta, telegraf, dwie kasy pożyczkowe, kółko rolnicze, Towarzystwo przemysłowe, Towarzystwo dobroczynności. Mieszkańcy trudnią się rzemiosłami, handlem, a także uprawą roli. Dawniej handel spoczywał przeważnie w ręku żydów, w ostatnich 30 latach polski handel wziął górę nad żydowskim, wielu żydów zresztą w nowszym czasie opuściło miasto. Niegdyś słynęły tutejsze fabryki obrusów, ale z czasem upadły. Miasto ma cztery jarmarki; wiele ucierpiało przez pożary.—Kościół katolicki, wystawiony w XVI wieku przez Górków, dziedziców Kórnika, grożąc w XVIII wieku u-padkiem, przebudowany został przez Teofilę z Działyńskich 1° v. Szołdrską, 2° v. Potulicką, panią miasta. Pożar w pierwszej połowie XIX wieku obrócił K. w perzynę, poczem Tytus hr. Działyński odbudował go w zupełnie innym kształcie. W XVI wieku był kościół kórnicki przez długi czas w ręku luteranów i przy nim-to był pierwszym duchownym sławny socynianin Marcin Czechowicz, wają zwłoki trzech ostatnich Górków: Łukasza, Andrzeja i Stanisława, którzy w kościele mają nagrobki, wyobrażające rycerzy na ręku wspartych, śpiących po trudach tego żywota. Jeden nagrobek ruszono z dawnego miejsca i wmurowano w zewnętrzną ścianę frontu świątyni.—Zamek K-cki stoi pod miastem nad jeziorem w bardzo pięknej okolicy. Prawdopodobnie zbudował go osławiony Mikołaj z K-ka h. Łodzią, biskup poznański, w XIV wieku. W każdym razie stał już na początku XV wieku i należał w tym czasie do najmożniejszej w Wielkopolsce rodziny Górków. Odnowił go wspaniale i znacznie umocni! Stanisław Górka, wojewoda poznański, około 1565 r. Po wy-gaśnieniu Górków dostał się K. z czasem Działyńskim. W połowie XVIII wieku urządziła wspomniana powyżej Teofila z Działyńskich Potulicką zamek K-cki i ogród przy nim w guście francuskim, tak, że zaliczano zamek i o-gród do najpiękniejszych w Polsce. Kosztowne obicia jedwabne, srebrem i złotem przetykane, a z fabryk francuskich sprowadzoue, zdobiły komnaty zamkowe. W ogrodzie b^ły ptaszarnie, dwie ogromne cieplarnie, wodotryski, a w w jednej części stał budynek znacznej wielkości, przeznaczony do hodowania jedwabników, tuż przy nim znajdowało się mnóstwo drzew morwowych. W zamku 12 dziewcząt zatrudniało się robotą około jedwabiu, z którego najpiękniejsze materye właścicielka przeznaczała dla okolicznych świątyń katolickich. Po śmierci Potulickiej przeszedł K. do rąk Feliksa Szołdrskiego, syna jej z pierwszego małżeństwa, dziedzica Czempina, po którego zejściu r. 1795 wybuchnął długoletni spór o dobra K-ckie pomiędzy Działyńskimi a Szołdrski-mi, zakończony na korzyść Działyńskich w r. 1801. W ciągu sporu zamek K-cki popadł w zaniedbanie. W takim stanie odebrał go znakomity mąż i wielki miłośnik Ojczyzny Tytus hr. Działyński, który go w przeciągu kilkuna-stu lat urządził wewnątrz w nowszym guście, używając do tego li tylko polskich robotników i tylko polskich wyrobów, i złożył w nim skarb prawdziwy, ogromną swą bibliotekę, którą powiększył również dzielny syn jego, hr. Jan, ostatni po mieczu potomek sławnego i szlachetnego rodu Działyńskich li. Ogończyk. Po zgo-

D-r St K.

aie nieodżałowanej pamięci hr. Jana przeszły dobra Kórnickie na siostrzeńca jego, Władysława hr. Zamoyskiego, właściciela Zakopanego. Bibliotekarzem a zarazem generalnym pełnomocnikiem hr. Władysława Zamoyskiego jest obecnie zasłużony, zaszczytnie znany w literaturze naszej dr. Zygmunt Celichowski, który zamyśla wydać obszerniejszą monografię K-a. —W zamku K-ckim szukał w XIV wieku schronienia przed zasłużoną karą Mikołaj z K-a, późniejszy biskup poznański; z niego Andrzej Czarnkowski odprawił 1533 r. wspaniały wjazd na biskupstwo poznańskie; w nim Stanisław Górka, ostatni swego rodu, przyjmował z jak największą okazałością przybywającego z Francyi Henryka Walezego 1574 r.), w nim dumny ten i zuchwały możno-władzca wraz z innymi frymarczył tronem i knował spiski przeciw prawowitej władzy, podburzając szlachtę, która go jak bożyszcze czciła, bo na uczty dla niej trwonił niezmierny majątek przodków. W nowszym czasie przechodził K. trzy razy smutne koleje. I tak po rewolucyi 1830 r. podlegał sekwestrowi przez lat 10 do r. 1840, po powstaniu 1863 r. uległ powtórnemu sekwestrowi, który trwał do r. 1869, a wreszcie skutkiem edyktu bani-cyjnego Bismarka osierocił się zamek w r. 1885 przez wygnanie dziedzica, trwające do dnia dzisiejszego. — W pobliżu K-a, ua północ, widać było do niedawnego czasu szczątki zamczyska Górków albo też dawniejszych dziedziców K-a, w którego podziemiach, wedle ludowego podania, ukryte są wielkie skarby, strzeżone przez biesa zazdrosnego. Przed laty wchodzono z nim w układy o te skarby, jakoż zgodził się na wydanie ich pod warunkiem, że proboszcz K-cki przyjdzie po nie w uroczystej procesyi; gdyby jednak najmniejszego narzędzia do procesyi potrzebnego do trzeciego razu zapomniano, układ stawał się nieważnym. Potrzykroć tedy wychodziła parafia K-cka w procesyi do zamczyska, ale zawsze czegoś zabrać zapomniano, po-czem skarby z wielkim trzaskiem tak głęboko w ziemię zapadły, że Kórniczanie stracili wszelką nadzieję wydobycia ich stamtąd kiedykolwiek. Józef Łukaszewicz mniema, że źródłem tego podania było zniknienie niezmiernego majątku Górków, czego lud prosty nie mogąc pojąć, wpadł na myśl, że spadkobiercą ich był dyabeł, co tern prawdopodobniejszem zdawało się, że Górkowie wygaśli, wiary ojców odstąpiwszy.—Por. „Przyjaciel Ludu leszczyński“ R. II, nr. 20 i R. VIII, nr. 12 (1841 r.): dwa artykuły Józefa Łukaszewicza.

Biblioteka. — Założycielem biblioteki K-ckiej był uczony badacz przeszłości naszej i znakomity znawca bibliografii, Tytus hr. Dzia-łyński. Po śmierci ojca swego, Ksawerego, wojewody z czasów księstwa Warszawskiego, objął on w spadku K., lecz mieszkał pierwotnie w Konarzewie i tamże gromadził swój*bogaty zbiór książek, o którym wspomina już Lelewel w „Księgach bibliograficznych“. Datę przeniesienia siedziby do K-a można ustanowić na 1826, w którym hr. Tytus poślubił Celestynę hr. Zamoyską, i od tego też roku można liczyć istnienie biblioteki K-ckiej. W r. 1829 ogłosił hr. Tytus „Pamiętniki Jana Kilińskiego“—bez karty tytułowej,—od tego więc roku liczyć można działalność wydawniczą biblioteki K-ckiej.—Rewolucya r. 1830 — 31, w której hr. Tytus czynny wziął udział, przerwała jego działalność naukową i rozwój biblioteki. Wskutek tego udziału rząd pruski obłożył majątek K-cki sekwestrem, — hr. Tytus zaś po krótkim pobycie za granicą, mając wstęp wzbroniony do dwóch dzielnic polskich, pozostających pod rządami rosyjskim i pruskim, osiadł w Galicyi w Oleszycach, majętności swej żony. Do Wielkopolski i do K-a wrócił dopiero w r. 1840 po wstąpieniu Fryderyka Wilhelma IV na tron pruski i ogłoszeniu przez niego amnestyi. Od tego dopiero roku ustalił się byt biblioteki.—Ponieważ zamek K-cki w opłakanym znajdował się stanie, postanowił hr. Tytus przebudować go i stworzyć zeń godny dla swych zbiorów przybytek. Praca tą zajęła mu 20 lat życia, a przedwczesna śpiierć w r. 1861 nie dozwoliła mu dzieła tego wykończyć zupełnie. Budowa zamku K-ckiego, tem się odznaczyła, że wszelkie przy nim roboty budowlane jako też wewnętrzne urządzenia i ozdoby, do których przedewszystkiem zaliczyć należy pyszne prace stolarskie i snycerskie, wykonali miejscowi polscy rzemieślnicy. To było dumą czcigodnego właściciela zamku K-iego, to jest i dzisiaj zamku tego pierwszorzędną chlubą. — W celu częściowego, i tymczasowego pomieszczenia biblioteki przez czas budo wy zamku przebudował D. stojącą w parku rotundę, w której w drugiej połowie XVIII w. urządzona była hodowla jedwabników, powiększając ten budynek przez przybudowanie salki. Część biblioteki znajduje się i dzisiaj w tym budynku.—Razem z hr. Tytusem przybył do K-a z Galicyi znakomity sztycharz, K. W. Kielisiński, który, jako pierwszy bibliotekarz K-cki, zabrał się do porządkowania i spisywania tutejszego księgozbioru. Umarł, niestety, zbyt wcześnie dla biblioteki, bo już w r. 1848, pochowany na cmentarzu K-ckim, gdzie miejsce jego spoczynku oznacza skromny kamień grobowy z odnowionym świeżo napisem. Po jego śmierci nie miała biblioteka przez długi czas stałego bibliotekarza, a do prac swych naukowych używał hr. Tytus tylko dorywczo pomocy różnych współpracowników, mianowicie L. Jagielskiego i J. N. Romanowskiego. Prace te naukowe i wydawnicze rozpoczęły się od samego początku stałego osiedlenia się w K-ku hr. Tytusa a ciągnęły się bez przerwy do jego śmierci. Wymienimy z nich co ważniejsze; W r. 1841 wyszedł „Statut Li-

tewski“, zbiór praw litewskich od r. 1389 do r.' 1529, tudzież rozprawy sejmowe o tychże prawach od r. 1544 do 1563; w r. *1848 „Liber geneseos illustris Familie Schidlovicie MDXXXI“ z 17 tablicami miedziorytów; —od r. 1852—1860 wyszło ośm tomów znakomitego zbioru dokumentów do panowania Zygmunta Starego pod tyt. „Acta Tomieiana“;—Lites ac res gestae inter Polouos ordinemque Cruciferorum, 3 tomy; „Źródłopisma do dziejów unii Korony Polskiej i W. ks. Litewskiego“, 2 tomy,—i wiele innych, których spis dokładny zawiera katalog wydawnictw bibliotecznych. —Równolegle z czynnością wydawniczą postępowało uzupełnianie i powiększanie księgozbioru. O ówczesnych zasobach biblioteki daje wyobrażenie streszczony wykaz celniejszych książek, umieszczony we „Wspomnieniach Wielkopolski“ Edwarda Raczyńskiego, jakoteż katalog dubletów, wydany w r. 1846 z powodu urządzonej na dublety K-ckie licytacyi. To, co katalog ów zawiera, stanowiłoby już bardzo cenny prywatny księgozbiór: znajdują się tam nadzwyczaj rzadkie i cenne dzieła. —Po śmierci hr. Tytusa objął w spadku majętność wraz z zamkiem i znaj-dująceini się w nim zbiorami syn jego, hr. Jan Działyński. Razem z majątkiem i biblioteką przejął on po ojcu gorące zamiłowanie do gromadzenia zabytków naszej przeszłości, wielkie dla nich poszanowanie a zarazem ofiarność i hojność tak w powiększaniu zbiorów, jak wo-góle w popieraniu nauki polskiej. — Na bibliotekarza, drugiego z rzędu—zaprosił hr. Jan Józefa Rustejkę, Litwina-emigranta a wycho-wańca uniwersytetu dorpackiego. Lecz jak hr. Tytusowi rewolucya r. 1830 — 31, tak hr. .

mograficznych—rękopisów i książek —wykonanych przez Ad. Pilińskiego. Podjęte też wówczas na nowo zostało wydawnictwo dalszego ciągu Tomicyanów. Na bibliotekarza zaprosił Dz. w końcu r. 1868 d-ra Wojciecha Kętrzyńskiego, o-becnego dyrektora Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich we Lwowie, a gdy tenże w r. 1870 K. opuścił, powierzył w maju tegoż roku zarząd biblioteki Zygm. Celichowskiemu, który ten urząd dotychczas sprawuje. — Hr. Jan Działyński, umierając w r. 1880, testamentem naznaczył swym uniwersalnym spadkobiercą siostrzeńca swego hr. Władysława Zamoyskiego, który, jakkolwiek znanym edyktem bani-cyjnym Bismarka zmuszony został w r. 1885 do opuszczenia Wielkopolski, nie zmienił jednak w ni-czem kierunku nadanego bibliotece przez dziada i wuja swego, otaczając ją, chociaż z daleka, równą, co oni, pieczołowitością. — Z nowszych wydawnictw bibliotecznych wymienimy przedewszystkiem drugie zupełnie przerobione wydanie „Lites ac res gestae“ i dalszy ciąg Tomicyanów.—Po za własnemi wydawnictwami stara się zarząd biblioteczny dostarczać ma-teryałów K-ich wszelkim badaczom, którzy tylko w tym celu do biblioteki się zgłaszają, i moglibyśmy przytoczyć długi szereg bardzo poważnych wydawnictw i dzieł naukowych, do których biblioteka dostarczyła przyczynków ze swych zasobów. — Nadmienić w końcu należy, że z biblioteką połączony jest zbiór starożytności polskich, znany z rozmaitych wystaw a zwiedzany letnią porą przez licznych gości tak z Poznania jaki ze stron dalszych.

Ił-r Z. C.

Korniki — Bostrychidae, rodzina owadów Janowi przerwało działalność jego biblioteczną tęgopokrywych, inaczej zw. Koro'dłubami, Korołupami lub Korojkami; posiadają kulistą ku przodowi skierowaną gło-; wę, głęboko w tarczy szyjowej osadzoną, krót-

7 IB

i wydawniczą powstanie r. 1863—64. Po nieszczęśliwych walkach pod Pyzdrami i Ignace-wem, unikając więzienia pruskiego, przeniósł się hr. Jan na emigracyę do Paryża. Rząd pruski obłożył K. sekwestrem sądowym, który dopiero po powrocie hr. Jana z emigracyi, po skazaniu go na 2 lata więzienia wyrokiem sądowym z lutego 1869, a po skasowaniu wyroku tego przez amnestyę, zniesiony został. Przez czas sekwestru była biblioteka wraz z muzeum zamknięta i zapieczętowana. — Pobytu swego w Paryżu użył hr. Jan na zorganizowanie tamże Komitetu pomocy naukowej, stowarzyszenia wydawnictw ludowych, wreszcie Towarzystwa nauk ścisłych, w których złączyły się wszystkie poważniejsze siły naukowe na emigracyi. Fig- 215. Hylesinus fraxini—naturalna wielkość Po powrocie do kraju,—zmuszony dla zdrowia    i znacznie powiększony.

Spędzać zimy w Paryżu, ogłosił tamże nakładem biblioteki szereg poważnych prac z dzie- kie, zgięte, z buławowatem na końcu zgrubie-dziny nauk matematycznych i 12 tomów „Pa- niem różki, osadzone w wycięciach bocznych miętnika Towarzystwa Nauk ścisłych“; w kra- płaskich nerkowatych oczu, oraz wysunięte ku ju zaś wydał w tym czasie przekłady dzieł przodowi górne szczęki. Tarczka szyjowa ich klasycznych (Cycerona, Plauta, tragików grec- sklepiona, pokrywy całkowicie odwłok przy-kich), -^Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski“ krywające; nogi krótkie z rozszerzonemi pisz-w 4 tomach, jako też wiele przedmiotów ho- , czelami i haczykowatemi pazurkami; z 5-ciu

pierścieni odwłokowych, pierwsze dwa bywają zwykle zrosłe z sobą. Do rodziny tej zaliczamy następujące 9 rodzajów: Polygraphus, Hylastes, Hylesinus, Hylurgus, Dendroctonus, Bostry chus , Xyloterus, Scolytus i Platy pus Drobne te, o szarem, nikłem ubarwieniu skóry owady należą do najniebezpieczniejszych szkodników leśnych i ogrodowych. Cały swój żywot, oprócz krótkiego okresu rojenia się, przepędzają one wewnątrz roślin drzewnych,;które im nietylko pokarmu, lecz i schronienia dostarczają. Niektóre ich gatunki po przezimowaniu budzą się bardzo wcześnie ze snu zimowego, roją się w pierwszych dniach marca, inne zaś zjawiają się dopiero w kwietniu lub w maju i dlatego entomologowie odróżniają K-i wcześnie latające od późno 1 a t aj ą cy c h. Do składania jaj wybierają one zwykle tylko pewne drzewa, unikając osobników zarówno obumierających jak i zupełnie zdrowych, które grożą im zatopieniem przez obfity dopływ soków (np. żywicy); najbardziej zaś napastowane przez nie bywają drzewa chore, wywrócone przez burze lub świeżo ścięte. Wświdrowują się K. z wielką łatwością pod korę, do drzew zaś opatrzonych w zbyt grubą korę, jak np. do sosen, wgryzają się przez szczeliny i pęknięcia w korze. Gatunki zapładniające się wewnątrz drzew, wydrążają sobie tuż przy wejściu pod korą t. zw. komorę małżeńską, gdzie odbywa się parzenie. Od gniazd takich idą mateczniki, szersze lub węższe, stosownie do wielkości owada, wzdłuż których z jednej i z drugiej strony samica składa szeregi jajeczek. Mateczniki takie bywają zakładane bądź w łyku pomiędzy korą a drewnem, bądź w samem drewnie, bądź wreszcie w samej korze. Ze względu na kierunek mateczników odróżnia się chodniki pionowe, idące w kierunku głównej

albo jednoramienne, jeżeli — tylko w jednym. Wreszcie chodnikami gwiazdowe-

ftÉlWSBÂifti

m

Uli!

11

ii»

■’i

'■S

muf

mm

8ÈËpp

mmm

ŚM&SĘ

i PM

V-

II

Fig. 217." Chodnik pionowy czyli podłużny Bostrichus typographus.

m|i nazywamy takie, które od gniazda rozchodzą się w kilku promienistych kierunkach (ob. fig. 217). W przeciągu kilku tygodni samica

:s

i,

li

; i'¹¹!'

"i

ya

II?

i:

ii

iń;

r'

(I

Mil

Fig. 216. Chodniki poprzeczne kornika Hylesinus fraxinus.

osi pnia, od chodników poprzecznych, założonych w kierunku obwodu drzewa; bywają zaś dwuramienne, jeżeli od punktu wejścia wewnątrz rozchodzą się w dwóch kierunkach,

Fig. 218. Chodnik gwiazdowaty (Bostrichus bidens).

składa około 100 jajeczek, z których po u-pływie^ paru tygodni wykluwają się drobne, białe, beznogie larwy z brunatuemi głowami. Wgryzają się one zaraz mniej-więcej prostopadle do kierunku matecznika w otaczającą tkankę drzewną; utworzone w ten sposób kanaliki z początku są wąziutkie, w miarę zaś wzrastania larwy, kanały te coraz bardziej rozszerzają się; nai> końcach ich powstają rozszerzenia, nieckowate żłobki, w których odbywa się dalsze przeobrażanie owadów. Każda larwa tworzy sobie oddzielny taki chodnik i oddzielną komorę wylęgową; przy wygryzaniu ich sobie zręcznie wymijają się, tak, iż sąsiadujące z sobą chodniki nie stykają się. Niektóre zaś gatunki, składające jaja gromadami, tworzą sobie t. z w. chodniki fp.miljne. Mateczniki wraz z bocznemi chodnikami larw

K-i drugiego pokolenia zimują pod ko-

ne za

na

Owady).

Kcrnikiewioz, malarz z czasów Stanisława Augusta. Wiadomo o nim tylko, że jego roboty portret ks. Łuskiny, jezuity, rektora kolegium warszawskiego i redaktora „Wiadomości Warszawskich, znajdował się w zbio-

K. B.

swem

ne

Denisowy“ (Moskwa 1866).

Korniłow W ł o d z i m i e r z, syn Aleksego (* 1806—t w r. 1854), wiceadmirał rossyj-ski, głośny obrońca Sewastopola, po ukończeniu korpusu kadetów, uczestniczył w bitwie pod Nawarynem, w latach 1842 —1896 r. był dowódcą statku wojennego „12 Apostołów“, 1849 został naczelnikiem sztabu floty czar-

tworzą bardzo rozmaite charakterystyczne, wzorzyste systemy, typowe i stałe dla każdego gatunku; z kształtu i kierunku chodników, z ich wzajemnego układu i z całości deseniu z łatwością oznaczyć można, jaki gatunek K-a wyrządza szkody, nawet wtedy, jeżeli podług znalezionej larwy lub owada dorosłego jest to nie możliwem a przynajmniej trudnem. Okres czasu, potrzebny na całkowite przeobrażenie się K-ów bywa rozmaity, zależnie od gatunku i stosownie do warunków meteorologicznych i klimatycznych; przeciętnie zaś wynosi 8—10 tygodni. Poczwarki, ukryte w swych gniazdach, przeobrażają się już po 8 dniach w owada dojrzałego, który w razie złej pogody jeszcze przez dni kilka pozostaje w ukryciu, żywiąc się sąsiednią soczystą częścią drzewa i dopiero podczas ładnej pogody wylatuje nazewnątrz, wygryzając sobie oddzielny zupełnie otwór. ~ Po wylocie zaraz odbywa się rojenie i składanie jaj na nową generacyę, która jednak po większej części w tym samym roku nie dojrzewa.

rą, w szczelinach kory, na korzeniach i tym podobnych miejscach, rojąc się wiosną roku następnego. Obecność K-ów w drzewach zauważyć można z trocinek, wysypujących się z otworków wyjściowych lub z kropelek żywicy* wypływającej z miejsc uszkodzonych. Liczne zaś, nieprawidłowo rozrzucone na korze lub drewnie drzew okrągłe dziurki, wyloty, przypominające postrzał śrutem, mogą być uważa-dowód, iż K-i już wyleciały. Za najskuteczniejsze środki walki ze szkodnikami te-mi uważane bywa porządne utrzymywanie lasów i ogrodów, usuwanie z nich drzew wywróconych, usychających, nadwerężonych w korzeniach lub zawieszonych, natychmiastowe wywożenie drzew ściętych, pni, gałęzi, a przynajmniej niezwłoczne zdejmowanie z materyału tego kory. Tylko bowiem w braku takich dogodnych legowisk K-i napadają na drzewa zdrowe, lecz tam zwykle rozwinąć się nie mogą dzięki skutecznej samoobronie żyjących roślin. Tylko nadmierna ilość szkodników tych może doprowadzić drzewo do stanu chorobliwego i ostatecznie go opanować. Wogóle szkodliwe gatunki K-ów podzielić możemy na trzy grupy: 1) K-i właściwe (rodź. Bostriclius) żyjące przeważnie na drzewach iglastych pod korą w drewnie; 2) Zakorki (rodź. Hylesinus), spotykane również przeważnie na drzewach iglastych — zawsze w byku lub w bielu, nigdy zaś w drewnie i 3) O głód ki (rodź. Scolytus) —trzymające się przeważnie na dr/.ewach liściastych. Najniebezpieczniejsze szkodniki w leśnictwie i w ogrodnictwie są to następujące gatunki: K. drukarz {Bostrychus typographus •k- (4—6 mm. dług.)—barwy czarnej z rudawe-mi włoskami, czerwonawo-żółtemi nogami i różkami, maczugowatemi mackami i głęboko bruzd-k°waneini pokrywami; napada przeważnie na

Wlelkft Kucyki. Fon*» UuUr. Ze*». 3t4b Tom XXJVU1.

lasy świerkowe. K. sześciozębny Tomic u s ( Bostrychus ) Chalcographus, jeden z najdrobniejszych gatunków (1.5—2 mm.) lśniący o przedtułowiu czarnem, cały zaś brunatny, z pokrywami kropkowanemi, spotyka się zwykle w towarzystwie poprzedniego gatunku. K. Stenograf Bostrychus Stenographus Duft.— największy ze wszystkich K-ów, dochodzi bowiem do 8 mm. dług., barwy lśniąco-czarnej lub brunatnej, z żółtemi włoskami, ku tyłowi nieco zwężony z pokrywami głęboko bruzdko-wanemi i nakrapianemi; K. dwuzęby (B. Bi-dms F.), podobny do poprzedniego; w każdej bruździe po 2 ząbki zakrzywione. K. krzywo z ę b y (B. curvidens Ger m.) — posiadający 5 — 7 haczykowatych ząbków, żyjący przeważnie jodłach; K. wielozęby v. K. modrzewiec ( H. larius F a b r.) — na modrzewiach; Drwal-nik paskowany (Bostrychus lineatus Oliv, i różne gatunki Zakorków ob. Hylesinus). Bliższe szczegóły, dotyczące życia K-ów, walki z nimi ob. „Encyklop. Roln.“ (t. VIII, art.

K. K-c.

rach Stanisława Augusta.

Kornilij, przeor klasztoru w Pskowie, jeden z ojców sekciarstwa religijnego w Rossy i XVII w. Kiedy w kościele prawosławnym nastąpił z powodu reform Ni kona rozłam religijny, K. jako ich przeciwnik ratował się ucieczką. Udał się początkowo nad Don, potem przebywał w pustelni Nikoły, gdzie zdążył podburzyć mnichów przeciw przeorowi, uciekł następnie do puszcz Otonieckich i zawarł tam ścisłą znajomość z Epifanijem, wybitnym obrońcą starego obrządku prawosławnego, zbiegiem z wysp So-łowieckich, a także z Awwakumem i Lazarem, podczas pobytu ich w Pustoziersku. Aż do wysunięcia się braci Denisowych na przód staro-wierców K. uchodził powszechnie za głowę widomą schizmy, a bliskie stosunki z patryar-chami Filaretem, Jozafatem i Józefem, których przychylnością przed odszczepieństwem się cieszył, nadawały mu większej powagi. Sta-rowiercy posiadają dwa życiorysy K-a skreślo-przez mnicha Pachomija i Semiona Penisowa.—Por. Bars o w „Bratja Andrzej i Semion

E. Chw.

w r.

nomorskiej i w tej randze uczestniczył w bitwie morskiej pod Synopą, wreszcie podczas wojny krymskiej z »stał mianowany naczelni-

1.6

kiem obrony strony północnej Sewastopola. Za- j siebie uprawianym.—Od r. 1880 należy do gro-gwoździwszy wejście do portu przez zatopienie    na współwłaścicieli „Gazety lekarskiej“ i zasia-

kilku okrętów, uie wpuścił floty nieprzyjaciel-    da w jej redakcyi; od r. 1904 jest prezesem

Towarzystwa opiele i nad nerwowo i umysłowo chorymi, nadto członkiem Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, hygienicznego i kilku innych, bądź naukowych, bądź społecznych. Drukiem ogłosił: „Kilka przypadków obłędu pijackiego“ („Medycyna“ r. 1880, J\° 43 i 44); „Przyczynek do wpływu leczniczego ostrych cierpień gorączkowych na choroby umysłowe“ (w „Gazecie lek.“ r. 1881, str. 336 i 361 — 369); „Psychoza powstała pod wpływem zatrucia jadem tyfusu brzusznego“ (tamże r. 1882,    28); „Przypadek paralyseos a-

gitautis“ (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ r. 1683, t. LXXIX, str. 187); „Dwa przypadki pląsawicy połowicznej (Hemichorea)* w „Gazecie lek.“ r. 1883, J\» 37) i „O barwieniu ciał mózgu i rdzenia kręgowego“ (w „Księdze pamiątkowej“ prof. Ho y er a; Warszawa 1884,

E. Ghw

343

skiej do środka, pod ogniem nieprzyjacielskim ufortyfikował potężnie północną część Sewastopola; wysłany następnie na pomoc Nachimowowi, obrońcy południowych fortyfikacyj Sewastopola, energicznie odpierał ataki nieprzyjacielskie. D. 17 października r. 1854 padł na posterunku, śmiertelnie raniony kulą armatnią na wzgórzu Małachowa.

Korniłcwicz Antoni, ksiądz i pisarz polski XIX wieku (1805—f w wrześniu 1856), należał do zgromadzenia ks. misyonarzy, był zrazu nauczycielem literatury w szkole powiatowej ryszkowskiej, utrzymywanej przez misyonarzy, potem zaś został prefektem szkoły powiatowej w Krasławiu, wreszcie proboszczem w Ilnicy, wjjgub. Kijowskiej, i na tern stanowisku umarł.

Zostawił po sobie cenną bibliotekę, złożoną z dzieł teologicznych w XVI i XVII w., mię- I dzy innemi kompletny prawie zbiór Biblij Pol- str. 271 — 276, z tablicą chromolitograficzną).— skicli Nowego Testamentu od najdawniejszych j Por. S. Koś mińskiego „Słownik lek. pol.“ czasów, a także sporo rękopisów. Napisał J (str. 233 i 607).    nr- J- p

reja. Z czasem dopiero z Polesia poczęła napływać ludność i tworzyć nowe siedziby ludzkie. Tą drogą powstał K., nadany Hrynkowi Wnuczkiewiczowi, którego trzy córki, według Niesieckiego, otaczane były opieką króla Zygmunta Augusta, a jedna z nich, wydana za mąż za Iwana Jelca, wniosła w posagu K. w dom Jelców. Niedługo wszakże, bo jeszcze za panowania Zygmunta Augusta, Bohdan Pro-skura, dziedzic sąsiednich Biłek, drogą kupna czy. spadku, nabył majętność K., pozostającą odtąd w ręku rodziny Proskurów. Wojna Kozacka r. 1648 wypłoszyła z dóbr właścicieli, a zamek wzniesiony przez Proskurów, służył za schronisko ludności okolicznej w czasie niebezpieczeństwa. Wały zamczyska są do dziś dnia jeszcze widoczne. Później zajął K. przemocą watażka Palej. Dopiero w r. 1617 powrócili na stałe dziedzice K-a. Na obszarze dóbr K-ch kilka nowych wiosek powstało, K. wzrastał w ludność i ze wsi urósł na mia-

dziełach“

i wydał następujące prace: 1) „O życiu i pi- j Komin, miasteczko w pow. Skwirskim w^gub. smach X. Gwilhelma Kalińskiego Missyonarza“; ' Kijowskiej, po obu brzegach rz. Irpienia, od-(Wilno 1829, w 8-e, odbitka z „Dziennika Wi- ' dalone o 45 wiorst od Skwiry, a 18 od Po-leńskiego“, 1829, t. 7, k. 409 — 438); 2) „O ży- j pielni. Już za czasów Witolda i Włodzimierza ciu ś. p. Franciszka Karpińskiego“ (Wilno, j kijowskiego na porzeczu Irpenia istniały liczne nakład i druk N. Glücksberga, 1827, w 8-e), ' osady, zniszczone wszakże doszczętnie w roku cenna praca historyczno-literacka, do której j 1483, podczas pamiętnego najazdu Mengligi-autor czerpał materyały z „Historyi mego wieku“ Karpińskiego, a także z rozmów z Karpińskim, na którego ostatnie lata życia patrzał i którego pochował; 3) „Wiadomość o Jakóbie Falkowskim Dominikaninie i jego (w „Tygodniku Petersburskim“ ' r. 1837, J\l2 8);

4) „Bibliografia księdza Gabryela Boduena Missyonarza“ (w tymże „Tygodniku“, r. 1837, J\°

H. G

88). Pracował też nad historyą Kościoła w Pol-óce, która pozostała w rękopisie.

steczko. Na zamku swym Proskurowie trzymali milicyę nadworną, która ochraniała od najazdów hajdamackich. W czasie „Koliszczy-zny“ (ob.) r. 1768 pojawiły się w okolicy szajki hajdamaków, przeciw którym z K-a wysłano kozaka, Daniłę Szczerbinę. W nagrodę za ujęcie herszta szajki, Bondarczuka, dziedzic K-a wyjednał Szczerbinie na wielkim sejmie nobilitacyę, wpisaną w księgę praw. Nadto nakazano komisy i skarb. kor. wypłacić temuż

Korniłowicz Edward (* w Twerze d. 13 października r. 1848) lekarz zajmujący cię w Warszawie leczeniem chorób umysłowych i nerwowych. Nauki gimnazyalne odbył w Kownie i w Warszawie pod okiem matki, z domu Umińskiej, która wychowaniem jego kierowała, gdyż ojca, służącego w wojsku, K. utracił bardzo wcześnie. W r. 1868 zapisał się do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej warszawskiej, dyplom lekarski zaś przyznał mu uniwersytet z niej przerobiony w r. 1873.

W roku następnym otrzymał posadę ordynatora kliniki psychiatrycznej i zostawał na niej do r. 1879. Tymczasem w r. 1878 powołano go na lekarza pomocniczego w oddziale chorób umysłowych szpitala wojskowego Ujazdowskiego; w r. 1880 został ordynatorem stałym tegoż oddziału i zajmował stanowisko to do r.

1004, w którym ze służby wojskowo-lekarskiej wystąpił, poczem zajął się wyłącznie wykonawstwem sztuki lekarskiej w zakresie przez

Br J. P.

Hr.

Szczerbinie sumę dziewięć tysięcy na zakup gruntów ziemskich (ob. Konst, od r. 1788 do 1790, str. 218). Ostatnim dziedzicem K-a był Kajetan Proskura, poseł na wspomniany sejm r. 1788, właściciel rozgłośnej na Ukrainie stadniny, zwanej! proskurzańską, prawy człowiek i obywatel, zesłany na wygnanie w roku 1794. K. przez kupno przeszedł w obce ręce.— Cerkiew K-a zbudowana w r. 1839 na miejscu dawnej; kaplica katol. w parafii Widowszczyzna; m-ców około 2 000 , przeważnie szlachty; 4 młyny wodne, cukrownia (od r. 1866), gorzelnia, fabryka skór i 3 cegielnie. Ziemi 3 058 dziesięcin („Słowu. Geogr.“).

Korniszony (fr. Cornichons, niem. Pfeffergurken). Są to ogórki młode, niedojrzałe, zaczynające się dopiero rozwijać, zachowywane w occie z przydatkami rozmaitemi. Najpospoliciej przygotowuje się K-y sposobem następującym:    ogóreczki drobne, świeżo zerwane

i przebrane starannie nasala się obficie w garnku lub misce glinianej; po 12 godzinach, otarłszy je dokładnie z soli przylegającej do nich, w innej misce zalewa się je wrzącym octem lekkim, w którym pozostają dobę całą. Wyjęte z octu tego układa się warstwami w słoju szklanym, lub w garnku polewanym, przekładając warstwy ogóreczków pieprzem zwykłym w ziarnach, albo utłuczonym z gruba, strąkami pieprzu tureckiego, zielem angielskiem, kawałkami imbieru, liściem bobkowym, zielem estragon u, często dodając także cebulek drobnych, zwanych szalotkami {Cepa ascalonica, fr. Schalotte), które przedtem należy sparzyć ukropem. Kto lubi, dodać może na słój kwartowy ząbek czosnku, lub kilka gwoździków krainnych. Gdy naczynie jest po brzeg napełnione, zalewa się K-y octem mocnym, przegotowanym, ale poprzednio wystudzonym, poczem otwór słoja lub garnka owiązuje się pęcherzem, albo zamyka się w inny jaki sposób szczelnie i do użycia przechowuje się w miejscu sucliem i chłodnem.— K-y jadane bywają po wódce, jako przekąska pobudzająca chęć do jedzenia; podawane też bywają do sztuki mięsa, lub do mięsiw pieczonych, zimnych, służą też, poszatkowane lub posiekane, za przyprawę do sałat i sosów, zwłaszcza zimnych. —Z powodu, że są przesiąkłe octem bardzo mocnym, oraz wyciągami korzeni ostrych, K-y do przypraw zdrowych zalicz )-ne być nie mogą; częściej i obficiej spożywane wywierają nawet wpływ szkodliwy na trawienie i drażnią żołądek. — Smakosze za najlepsze uważają K-y hollenderskie, odznaczające się piękną barwą zieloną.—Zmieszane z innemi jarzynkami i ogrodowinami młodemi, w sposób podobny przyrządzonemi, K-y wchodzą w skład t. zw. Mixed pickles (ob.).

Kornowa Ignacy, historyk czeski, jezuita, syn kupca włoskiego (* w Pradze 1740 r.). Z zawodu pedagog, wykładał w gimnazyach: ehomutowskiem i klatowskiem, a po zniesieniu

Jezuitów w gimnazyum akademicznem i na u-niwersytecie w Pjadze. Między innemi napisał: 1) „Kurze Uebersicht der merkwürdigsten Empörungen in Böhmen“; 2) „Briefe an einen Kl. Liebhaber der vaterländischen Geschichte Böhmens“; 3) „Leben Joseph II“; 4) „Die Erbverbrüderung der Häuser Böhmisch-Lützelburg und Oesterreicli-Habsburg“; 5) „Der grosse Bohu-slaw von Lobkowitz“; 6) Jaroslav von Sternberg“; 7) „De rebus a Sveco Pragam obsidente gestis comment.“ (wyd. po niemiecku Pawła Stranskiego „De Republica Boiema“ itd.). „Enc. Orgel, więk.“.    j. f. g

Kornutka, owad, ob. Eucera.

Kornwallia (Cornwall, pochodziodCornu G a 11 i a e=róg Gallii). 1) Geografia. K. jest najbardziej na pld.-zach. wysuniętem hrabstwem Anglii i tworzy półwysep, wrzynający się w Ocean Atlantycki; graniczy od wschodu z Devonshire. Jest to kraj górzysty, utworzony przez łańcuch granitowy (Cornish Heights), stromo wznoszący się nad powierzchnią morza, który obfituje w ponure i bezleśne góry i doliny. Najwyższy punkt—Brown Willy —sięga 415 m. Tylko pojedyncze doliny są żyzne i dobrze zalesione. Kraj zlewają liczne rzeczki, z których najważniejsze: Tamer i Fal (wpadają do kanału Angielskiego) i Camel (Alan), wpadający do kanału Bristol. Klimat, przy panującym przeważnie wietrze płd.-zachodnim, wilgotny. Na wybrzeżu zdarzają się częste i gwałtowne burze. Przeciętna temperatura r.iczna wynosi 12.5°C. Hrabstwo zajmuje 3 513 kim. □ i w r. 1891 liczyło 322 571 in-ców (355 558 m-ców w r. 1851). Pokłady miedzi (około Redruth), cyny (Penzan-ce), ołowiu, cynku, 3rebra, arszeniku, niklu, żelaza, glinki porcelanowej i zwyczajnej. Zua-miennem jest podobieństwo K-ii z Bretanią, tak pod względem budowy geologicznej i skarbów przyrodzonych, jako też mnóstwa t. zw. starożytności druidyjskich. Narzecze celtyckie w K-ii dopiero w drugiej połowie wieku XVII zaczęło zanikać. — W narzeczu tem doszły do nas niektóre misterya z w. XIV. Ludność zamieszkuje prawie wyłącznie okręgi górnicze i liczne małe miasteczka nadmorskie. Stolica hrabstwa — Bodmin.

2) H i s t o r y a. W starożytności K., zamieszkiwana przez ludność celtycką (Brytów lub Bry-tonów), była krajem, stale odwiedzanym przez kupców fenickich, którzy przyjeżdżali tu no cynę. Od r. 50 po Chr. stanowiła część pro-wiucyi rzymskiej Brytanii. W V w. po Chr. w czasie walki Brytów z germańskimi najeźdźcami, Anglikami, Sasami i Jutami (oh. Anglia, Dzieje), zdołała utrzymać swą niezależność i ogólnemu podbojowi nie uległa; przeciwnie — utworzyła odrębne królestwo celtyckie wraz z krajami, które również potrafiły stawić skuteczny opór Anglo-sasom: Walią zachodnią, Som-mersetem i Devonem. Królestwo to zwano Damnonią, a w legendach ludowych—ojczyzną

M. Kr.

E. Oh w.

E. Chw.

za

króla Artura (ob.). Istniało ono w ciągu VIII w., jako państwo niezależne. Wprawdzie już w IX w. król Egbert (ob.) próbował wcielić K-ę do Wessex’u, ale próba ta nie miała trwałych skutków: Damnonia nie została zburzona aż do

końca XIII w. Dopiero królowi Edwardowi I (1272 — 1307) udało się podbić Walię i K-ę i wcielić je ostatecznie do korony angielskiej. Od tego też czasu K. staje się księstwem an-gielskiem, zależnem od królów angielskich, którzy sami tytułu książąt używają, a następnie w XIV w. nadają ów tytuł księcia Walii i K-i następcom tronu. Pierwszym tytułowanym w ten sposób następcą był późniejszy król Edward III (ob.); tytuł ten utrzymał się do dziś dnia. Utraciwszy swą odrębność polityczną, wcielona do Anglii, K. dotychczas zachowała pewne odrębne zwyczaje ludowe, własną literaturę ludową i specyalne narzecze, co i dziś jeszcze^świadczy o odrębnym (celtyckiem) pochodzeniu miejscowej ludności.—B i b 1 i o g r a-fia: Green „History of England“; R. Pauli „Geschichte von England“ (Gotha 1855 — 1858).

Kornwalijski kociół, ob. Kociół.

Korobiejnikow Tr y fon, podróżnik rossyjski XVI w., początkowo zajmował się handlem w Moskwie, w r. 1582,‘z rozkazu Groźnego, udał się na górę Athos z ofiarą za duszę zabitego syna carskiego Iwana. W drodze powrotnej zatrzymał się 7 miesięcy w Stambule i dopiero w r. 1584 wrócił do kraju. W 1593 powtórnie odwiedził Stambuł, udając się do Palestyny, skąd przywiózł carowi w podarunku model Grobu Pańskiego. Pielgrzymki swoje opisywał następnie piórem „Chożdienje“ (pielgrzymka) K-a liczy do 200 tekstów i 40 wydań. Niegdyś było bardzo cenione. Nie jest wszakże pracą oryginalną, ale odpisem z pielgrzymki niejakiego Wasyla Pozniakowa (1558). Do oryginalnych prac K-a należą: „Opisanje puti ot Moskwy do Cargrada“ (1594) i „Otczet moskowskomu prawitelstwu“ (1594 z funduszów wydanych podczas powtórnego posłowania wraz z dyakiem Ogarkowym z rozkazu cara Fieodora do Stambułu).

Korocze, miasto powiatowe w gub. Kur-skiej, na prawym brzegu rzęki tejże nazwy, o 152 w. na płd.-wsch. od Kurska, o kilkadziesiąt wiorst od Prochorowki, najbliższej stacyi kolei Kursko-Charkowskiej. Założone w roku 1638 jako placówka przeciwko zagonom tatarskim, w r. 1708 wcielone zostało do gub. Kijowskiej, a w r. 1719 do prowincyi Białogrodz-kiej. Ooecnie około 14 500 m-ców, władze powiatowe, poczta, telegraf, sobór, męzkie gim-nazyum Aleksandryjskie, progimnazyum żeńskie, szkoła początkowa, woskownia, miodosy-tnia, garbarnia, 6 jarmarków. Prowadzi znaczny handel owocami (jabłka, gruszki i wiśnie). Powiat kor-ski, w płd.-wsch. kącie gub. Kurskiej, należy do najpiękniejszych w guber-ni; 2 611 w. kw. powierzchni. Przedstawia wyniosłą równinę, usianą wzgórzami 920—940 stóp a przerżniętą głębokiemi łożyskami rzek Półn. Dońca, Kornia i Koroczki. Pod względem geologicznym powiat należy do trzech formacyj: późniejszego pliocenu, trzeciorzędowej i kredowej. Miejscami spotykają się pokłady alabastru. Przeważa czarnoziem, pod którym zwykle leży wapień. Klimat najłagodniejszy w gub. Kur-skiej. Ludność (w r. 1897 liczono 146 276 o-sób) trudni się głównie rolnictwem i sadownictwem. Z 277 656 dj. ziemi do włościan należy 179 876. Rola zajmuje 205 000 dj. (166 tys. posiadają właścianie), sady i ogrody 14 600 dj., łąki 6 700 dj. (dostarczają do 409 000 pud. siana), lasy 14 000 dj. i nieużytki 10 000 dj. W powiecie 30 200 sztuk koui, 23 131 bydła, 13 255 owiec i 10 030 świń. Sadownictwo rozwinięte najbardziej w dorzeczu Koroczy. Ogółem w powiecie 232 000 jabłoni (dostarczają 350000 pud. jabłek rocznie), 104 000 śliwek, 98 000 gruszek i 91000 wiśni. Sadownictwo przynosi rocznie 300—400 tys. rub. Pomimo urodzajności ziemi i rozwiniętego sadownictwa powiat nie może wyżywić swej ludności i rokrocznie około 17 000 osób po za granicami powiatu szuka chleba. Przemysł domowy szewcki, garbarski wyrób sprzętów gospodarskich przysparzają nieco dochodu. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty, tylko na użytek miejscowego rolnictwa. Nadto handel lnem, sznurami i konopiami.

Korolenko Włodzimierz, wybitny po-wieściopisarz i publicysta rossyjski (* d. 15 czerwca r. 1853 w Żytomierzu), z ojca Rusina i matki Polki, córki obywatela wołyńskiego. Lata młodociane spędził z kolei w Żytomierzu. Dubnie i Równem, gdzie ojciec jego pełnił u-rząd sędziego. Ukończył szkołę realną w Równem w r. 1870. Niedługo przedtem zmarł ojciec, pozostawiając liczną rodzinę bez środków do życia; gdy w r. 1871. K. wstąpił do instytutu technol. w Petersburgu, musiał znosić wielki niedostatek. Po roku, dzięki staraniom matki, udało mu się przenieść do Moskwy, gdzie wstąpił jako stypendysta do akademii rolniczej, z której w r. 1874 został wydalony podanie w imieniu kolegów zbiorowej petycyi. Powrócił do Petersburga, gdzie wraz z braćmi musiał zarabiać na chleb dla siebie i rodziny pracą korektorską. W końcu siódmego lat dziesiątka zostaje aresztowany i po kilku latach zesłania do gub. Wiackiej, w r. 1881 osiedlony we wschodniej Syberyi o 300 wiorst za Jakuckiem. W r. 1885 pozwolono K-ę osiąść w Niższym-Nowogrodzie. W r. 1892 rozwija e-nergiczną działalność w celu zorganizowania bezpłatnych jadłodajni dla ludności gub. Niższo-nowogrodzkiej, dotkniętej głodem. Artykuły K. w ówczesnych dziennikach o organizacyi pomocy dla głodnych zawierały szereg ważnych wskazówek praktycznych. W roku 1894 jeździł do Anglii i Ameryki i wrażenia swoje

opisał w anegdotycznej nieco, ale z iście die-kensowskim humorem napisanej powieści „Bez jazyka“ („Russk. Bogactwo“, 1895, 1—3). Od r.

zwoiił rrlu wskrzesić zaniedbany od śmierci Turgieniewa w powieści rossyjskiej krajobraz; wszakże w krajobrazie tym niema melancholii: z kontemplacyi przyrody osiąga K. krzepiący nastrój i wiarę w zwycięstwo dobra, które są stałemi cechami jego indywidualności twórczej. Okropne, a zarazem rozpaczliwie pierwotne warunki życia osiedleńców i zesłańeów w jaku-ckich jurtach pozwalają K. wykrześaĆ ź tÿeb mrocznych, wykolejonych, wyjętych z pod praw boskich i ludzkich dusz iskierkę tęsknoty do dobra i prawdy, która stanowi tragiczną oś każdego niemal opowiadania. Każda postać, którą ukazuje nam K. tym dziwnym święcie, wraża się głęboko w paniięć swym tragizmem, ujętym w prosty, przedmiotowy, ale silnie zaakcentowany rysunek. Przewijają się przed nami „poszukiwacze prawdy“, jak Ja-szka (W podsliedstwiennom otdielenii), ńapół o-błąkauy obrońca „prawdy ludowej“, stukaniem w drzwi celi dający świadectwo tej prawdzie i protestujący przeciwko przemocy sług Antychrysta, jak Ubiwiec (Iz zapisok sibirskago tu-rista); milcząca, głęboka natura, szukająca prawdy i niezadowalająca się sprawiedliwością, osiągniętą za pomocą krwi przelewu; przewijają się przed nami „ludzie niespokojni“, natury gwałtowne, namiętne, marzycielskie, pożerane tęsknotą do życia „wolnego“ (Mikesza w „Gosudarewy jamszczyki“, Stefan w „Maru-sina zaimka“), włóczęgi, podążający z Saeha-lina do kraju („Sokoliniec“), wieśniacy mało-ruscy, którzy do dzikiej tajgi przenoszą swą miłość do życia osiadłego i pracy na roli (Ti-mocha i Marusia w „Marusina zaimka“) i t. p. Wśród nich znajdujemy i kilku Polaków, jak unita Ostrowski, który po stracie żony i kilko-letniem bezowocnem borykaniu się z niewdzięczną przyrodą pali cały dobytek swój i rusza dzieckiem w świat, albo idealista - romantyk, Ignatowicz, deklamujący improwizacyę z „Dziadów“, który, wyszedłszy w zamieć na ratunek zbłąkanego włóczęgi, sam zamarza („Moroz“). Opowiadania te są jakby przejściowem ogniwem pomiędzy Zapiskami z martwego domu Dostojewskiego, a obfitą najnowszą literaturą „syberyjską“, której przedstawicielami w Rossyi są Mielszin, Tan (u nas A. Szymański i W. Sieroszewski).—Odrębny pod względem treści i nawet formy cykl w szeregu utworów K. stanowią opowiadania wołyńskie, osnute na tle wspomnień dzieciństwa. Najlepszem i najbardziej charakterystycznem dla całej tej grupy jest o-powiadanie: „W durnom obszczestwie“. I tu akcya rozgrywa się w środowisku, w którem tylko miłujące serce odnaleźć może iskierkę człowieczeństwa— w środowisku złodziei, włóczęgów, żebraków, wszelkiego rodzaju wykolejeńców, którzy znajdują przytułek w ruinach

1895 wydaje wraz ze znakomitym krytykiem i socyologiem, M. kichajłowskim, postępowy miesięcznik rRusskoje Bogactwo“, w którym odtąd zamieszcza wszystkie swe prace. W roku 1902 zmuszony opuścić Petersburg , osiada w Połtawie. W r. 1904 postępowy odłam prasy i społeczeństwa rossyjskiego uczcił 25-iecie literackiej działalności K. obchodem jubileuszowym.—Pierwsza powieść K. („Epizody iz żizni iskatielja“) drukowana w „Słowie“, przeszła niepostrzeżenie. Jakkolwiek słaba pod względem artystycznym i nie włączona do zbiorowego wydania pism przez surowego autora, zasługuje na uwagę jako historyczne świadectwo owego moralnego nastroju, który ogarnął był młodzież rossyjską w 7-ym lat dziesiątku, Niema w powieści żadnej pozy: to nie drapowanie się w płaszcz altruizmu, lecz szczery, głęboki nastrój, przenikający nawskroś człowieka.

W tyrn-to nastroju tkwi główne źródło całej późniejszej działalności K., której charakterystyczną cechą jest — miłość do ludzi, wiara w człowieka i pragnienie odnalezieni w każdym lepszych pierwiastków, chociażby ukryte były pod grubą warstwą brudu życiowego. —

Po kilkoletniem milczeniu po raz wtóry debiutował K. w r. 1885 opowiadaniem „Sen Makarja“

(druk w „Russk. Myśli“). W zjakuconym mieszkańcu zapadłej wsi syberyjskiej, uchodzącym ofieyalnie za chrześcianina, w gruncie rzeczy zaś wyobrażającym sobie Boga w postaci jaku-ckiego Wielkiego Tojona (sędziego), K. zdoła odnaleźć tlejącą iskierkę bożą i tak oświetlić mroczną duszę barbarzyńcy, że staje się ona nam blizką i zrozumiałą. Dokonał tego, nie u-ciekając się zgoła do idealizacyi: nie ukrył przed czytelnikiem ani jednego podstępnego fortelu i oszustwa Makara, uczynił to jednak nie jako sędzia i oskarżyciel, lecz jako dobry druh, który wie, że nie w zepsuciu Makara tkwi źródło jego odstępstwa od prawdy. Utwór ten miał olbrzymie powodzenie: cudowny język poetycki, oryginalny temat, niezwykła, zwięzłość i wypukłość charakterystyki osób i rzeczy, oraz humanitarny duch utworu wywarły wrażenie i postawiły K. odrazu w pierwszym szeregu pisarzy rossyjskich. Po „Śnie Makara“ w krótkich odstępach czasu ukazuje się cały szereg mniejszych i większych utworów, z pośród których wyróżnić należy opowiadania syberyjskie, zaczerpnięte przeważnie z życia zesłańców i włóczęgów. Byberya wywarła na mimowolnym turyście olbrzymie wrażenie i dostarczyła mu materyału do najlepszych utworów. Majestatyczna, ale i nieubłaganie groźna przyroda, z którą borykanie się nieustanne wypełnia niemal cały żywot mieszkańca dzikiej    zamczyska i podziemiach cerkiewki unickiej,

tajgi, zaostrzyła w K. zmysł spostrzegawczy Wszyscy kradną i piją, a jednak syn „pana sę-i rozwinęła dar opisywania przyrody, który po- dziego“, znalazłszy się przypadkiem w tern

kroć stykał się w życiu z nieprawdą i niesprawiedliwością, ilekroć chodziło o obronę sponiewieranej godności ludzkiej, o niesienie pomocy dotkniętym klęską żywiołową lub krzywdą ludzką, nie miał odwagi przetapiać łez na obrazy, lecz sam rzucał się w wir życia. Znaną jest działalność jego podczas głodu w r. 1891, wystąpienie w głośnej sprawie multańskiej w o-bronie Wotiaków, oskarżonych o mord rytualny, ankieta w sprawie Kiszyniowskiego pogromu itp.— Pisma K. zebrane w 3 tomach p. t. Oczerki 1893 t.

ce i opowiadania“.

(1894).

n Korcmandelskie wybrzeże, wschodnie wybrzeże Indostanu (Dekanu) mniej więcej od 16° do 10° szer. pn., w szczególności do uścia rzeki Kistna na północy do przylądka Kali-mere (cieśniuy Palli) na południu. Pas kraju piaszczysty, nieurodzajny między górami Ghat (wschodniemi) i zatoką Bengalską. Brzeg morza jest otamowany diunami, posiada laguny; morze jest płytkie, podlegle silnemu falowaniu; porty niedogodne, wystawione są na wiatry

„złem towarzystwie“, nic złego stamtąd me wyniósł, albowiem i tam znalazł wzory wielkiej miłości i poświęcenia. Obraz dziewczynki, z której „szary kamień“ tj. podziemia wysysają życie, należy do najwdzięczniejszych w nowszej ros. literaturze, a śmierć jej opisana z tym rzewnem wzruszeniem, na jakie nie lada pisarz zdobyć się może. Utwór ten, drukowany w r. 1885, jest jakby zapowiedzią rychłego ukazania się na horyzoncie literatury rossyj-skiej bosaków i włóczęgów — bohaterów Maksyma Gorkiego, który pierwsze swe kroki na polu powieściopisarstwa stawiał pod życzliwym kierunkiem K. i w s^ej autobiografii nazywa K. swoim mistrzem. Atmosfera miasteczka wołyńskiego, gdzie stykają się z sobą trzy narodowości—Rusini, Polacy i Żydzi —i gdzie burzliwa przeszłość pozostawiła wiele śladów i wspomnień, pełnych lomantycznego uroku, oraz na pół polskie pochodzenie K. wycisnęły zwłaszcza na tej grupie jego utworów wyraźne piętno i odbiły się nawet na jego artystycznein ujęciu, przypominającein niekiedy Prusa (Paradoks) i Orzeszkową (Lies szumit). Do wołyńskich również zaliczyć należy opowiadanie z życia Żydów— „Jom kipur", oraz „Noczju“ i „Sliepoj Muzykant“. Od końca 80y-ch lat coraz częściej występuje w opowiadaniach K. życie nadwoł-żańskie. Mniej już tu romantycznej barwności, a więcej realizmu, więcej obrazów smutku, ciemnoty i niedoli. Należą tu: „Na sołniecznom za-tmienii“, „Zaikonoj“, „Rjeka igrajet“, napół etnograficzne szkice „Pawłowskie oczerki“ i wydane w osobnej książce: W gołodnyj god (r. 1893).— Historyk literatury, charakteryzując i oceniając twórczość Korolenki-artysty, nie może pominąć milczeniem roli, jaką wypadło odegrać utworom K. w życiu pokolenia współczesnego. Początek i rozkwit działalności pisarskiej K. przypada na ponurą, jałową, beznadziejną epokę ósmego lat dziesiątka. To też wyraziste, skupione, głęboko w pamięć zapadające obrazy młodego pisarza, owiane szerokiem humanitar-nem tchnieniem, podbijały nietylko świeżością kolorytu, słonecznym czarem artyzmu, ale i u-tajoną w nich mocą, której źródłem był ideał społeczny autora i pogodna, silna wiara w człowieka. Zdawało się, że nawiązuje się jakaś zerwana nić. Czuć było, że dla K. „literatura“ nie jest bierną kontemplacyą, ani ucieczką od życia, lecz jakby idealnem przedłużeniem jego linii w jedyną dotąd dziedzinę, gdzie człowiek jest wolnym twórcą, kującym świat podług własnego ideału i sumienia. Na tle szarego zmierzchu doby ówczesnej był K. dla społeczeństwa ros. owym światełkiem, które pokrzepia i napełnia otuchą. Ujawniło się to w obchodzie jubileuszowym, który był nietyle świętem literackiem, ile raczej hołdem społecznym. Jest bowiem K. rzadkim typem pisarza-obywatela, w którym artysta i człowiek czy nu—bojownik społeczny —'ączą się w harmonijną całość, lle-

razskazy (t. I od r. 1886 t. II od r. [ od r. 1903). Nie weszły tu, prócz utworów młodzieńczych, dwie obszerniejsze powieści: „Prochor i studenty“ („Russk. Myśl“ 1887, 1,2), „S dwóch storon“ („Rus. Myśl“,1888, 11,12). Prócz tego: „Ślepoj muzykant“ (I wyd. r. 1887), „Dom J\o 13“(1903); w Londynie wyszły: „Czudna-ja“ (1893) i „Wospomin. o N. G. Czernyszew-skom“ (1894). Wiele opowiadań K. wydano w tanich wydawnictwach ludowych. Wiele przełożono na język francuski, angielski, niemiecki (Reclam). Polskie przekłady S. Miłków skiego wydała Krakowska spółka wydawnicza1 „Niewidomy muzykant“ (Kraków, 1900 r.);

„Z Sybiru, obrazki powieściowe“, 1898 „Szki-

st. st.

Korolew Filip (* w r. 1821 w gub. Charkowskiej — f w 1894 r.), pedagog rossyjski i działacz społeczny, pochodzenia włościańskiego; po ukończeniu uniwersytetu w Charkowie w r. 1841 został nauczycielem matematyki, w r. 1854 po obronie rozprawy na magistra o-trzymał katedrę mechaniki stosowanej w instytucie rolniczym na Białorusi, poczem oddał się zupełnie studyom nad architekturą. Przeniósłszy się w 1858 r. do Moskwy, został w r. 1869 zarządzającym kursami kobiecemi „na Łubiance“. W następnym roku otrzymał no-minacyę na dyrektora Petrowsko-Razumowskiej Akademii Rolniczej pod Moskwą; urząd ten pełnił do 1876,wktórym przeniósł się ostatecznie do Petersburga, aby objąć prezesurę jednego z wydziałów Wolnego Towarzystwa Ekonomicznego. Napisał: „Mołotiłki, wjejałki, zer-noczistiłki, sortirowki i dwigateli mołotiłok“ (według Perelsa 1864); „Lnowodztwo. Ruko-wodztwo k lnowozdjeływanju, połuezenju lnja-nogo wołokna i sielsko-chozjajstwiennoj jego obrabotki “    ( 1893 ) ;    „ Ogniestojkija zdania “

E. Chw.

w N.

L. K.

i tylko wielkie wysiłki sztuki inżynierskiej u-lepszyły je poezęści (Madras).

Korona Marek, św. teol. d-r, kaznodzieja i prowincyał franciszkański prowincyi rusko-litewskiej, żyjący w pierwszej połowie XVII w. Oprócz kilku kazań wydal: „Directorium albo raczej wprąwowanie do pojęcia terminów, elementów philozophicznycb, z których przycho-dziemy do formowania syllogizmów i wszelkich demonstracyi“ (Lwów 1639); „Directorium do pojęcia terminów teologicznych“ (ib. 1639); „Rozmowa theologa katolickiego z rabinem żydowskim, przy aryaninie, nieprawym chrześcijaninie“ (ib. 1645).— „Enc. kościelna“.

Korona (z łac. corona), l)w zwyczajach ludu. K., będąca obecnie prawie wyłącznie jednym z symbolów władzy najwyższej, monar-chicznej, ma za sobą w przeszłości długą a mniej świetną historyę. Powstała w większości wypadków z pospolitego wieńca i właśnie takiem jest właściwe znaczenie wyrazu łacińskiego corona. Już w okresach bardzo wczesnych kultury posługiwano się wieńcami dla odróżnienia dostojników, zwycięzców lub głównych osób uroczystości. Ale niekiedy K. rozwijała się z innych ozdób głowy, a zwyczaje ludów kafryjskich dostarczają pod tym względem wzorów bardzo ciekawych. W plemieniu np. Barongów noszą ją bez wyjątku wszyscy ojcowie rodzin, którzy dosięgli lat sędziwych. K-ą jest tam wielka obręcz z wosku, której nadają barwę czarną przez domieszkę substancyj odpowiednich. Baronga jej nigdy nie zdejmuje: zwyczaj pozwala mu mieć w ręku jedynie asagaję (rodzaj dzidy), a zawsze towarzyszy mu wyrostek, który dźwiga ciężary. Zresztą nie ojciec rodziny wkłada na głowę swoją K-ę wtedy, gdy przyjdzie mu fantazya, ale sam wódz wyznacza jednorazowo dla wszystkich kandydatów termin i określa osoby mające do niej prawo. W razie śmierci jego wszyscy na rok zdejmują tę oznakę dostojeństwa; przetapiają wtedy K-ę na kulę wosku, wtykają ją na żerdź i umieszczają na strzesze chaty swojej ponad drzwiami, póki nowy wódz nie obwieści, iż żałoba jest ukończona (H. J u-no d „Les Ba-Ronga“, Neufchâtel 1898, §§64— 70). Zdaje się, iż K-a, wieńcząca skronie starców u Barongów, rozwinęła się z prostej przepaski dokoła czoła, którą noszą Buszmeni, ażeby za nią zatykać strzały. I zwyczaje ludu naszego mogą służyć za wskazówkę, w jakich o-kolicznościach w okresie prastarym używano K-y, a mianowicie we wszystkich tych wypadkach kiedy komuś uroczyście wkładany bywa na głowę wieniec. Lud nasz jest tak świadom tego, iż niekiedy takie wieńce obrzędowe zowie wprost K-ą (Ko runą, Kuruną). Paraduje więc w niej „wilk“, tj. młody kosiarz podczas uroczystości zwanej frycowe (ob. Wilk). Na Kujawach K. ta, wysoka na 8 cali, jest spleciona z siana, sitowia lub zbóż (podczas żniw); podstawa jej, właściwy wieniec, jest ze słomy, od niej idą w górę cztery plecione pręty, związane społem na drugim końcu; niekiedy w K-ę tę wplata się kwiaty (por. Kolberg „Kujawy“ I zeszyt z rysunkiem K-y, oraz „Poznańskie“ II, 212). K-ą niekiedy zowie się także wieniec obrzędowy weselny. W Chełmskim starościna i podstarościanka mają na głowach bogate ubranie, wysokie prawie na łokieć: „od głowy ma ono jakoby girlandę sutą z barwinka i z druciku porobione na niej trójkąty, drucik ozdobiony sieczką różnej barwy, złotem i srebrnym szychem, mnóstwo przy-tem galonków i papieru kolorowego i błyszczącego, piór ładnych z kogutów i pawi“ (Kolberg „Chełmskie“ I 295). W Lubelskiem na głowę panny młodej kładą z przodu dyadein czyli czółko, zwane K-ą, na trzy cale z tektury czerwoną wstęgą obszyty i zdobny (w paciorki (Kolberg „Lubelskie“ I 201). Por. także Kolberg „Poznańskie“ II 225, 234, III 153; „Prace filol.“ IV 831, „Zbiór wiad. do antr. kraj.“ I 84, Z. Gloger „Enc. Staropol.“ Korona (rysunek). Na Mazowszu K-ą zowie się gałązka jałowcu na pół łokcia, a czasem blisko na łokieć długa, rosochata. Druchny ją obcinają i przybierają we wstęgi kwieciste, dostarczone przez pana młodego (Kolberg „Mazowsze“ 100). Szczegóły ob. Wieniec ślubny. W Poznańskiem podczas uroczystości okrężnej, zwanej „osiołkiem“ (ob. Osiołek) jedna z dziewcząt przynosi pod dom wieniec, zwany K-ą, i wkłada go panu na głowę (Kolberg „Poznańskie“ III 153). Również użycie dawne K-y można przewybornie badać w obyczaju rzymskim, ob. Corona.

2) K. jako oznaka dostojeństwa najwyższego. Zwyczaj noszenia K-y przez książąt przedostał się do Europy Wieków Średnich z Bizancyum —cesarza bizantyjscy nosili pierwotnie dyadem (ob.), póki za Justyniana nie pojawiła się stemm a (ob.). Stemma Justyniana składała się z obręczy złotej z perłą po środku. Następcy jego ten prawzór urozmaicali coraz bardziej, odchylając się od prostoty pierwotnej : z przodu umieszczano krzyż , z boków padały zasłony, ozdobione suto perłami i drogiemi kamieniami, obręcz była podbita materyą kosztowną, tworzącą nad K-ą rodzaj czapki. K-a cesarzowej bizantyjskiej była nieco odmienną; wplatały się w nią liście, ów przeżytek, przypominający dawny wieniec, nadto dzieci panującego i wyżsi dyguitarze kościoła nosili wieńce (axécpavoc). Otóż zwyczaje bizantyjskie oddziałały na Europę zachodnią—dały początek zwyczajowi noszenia K-n, a raczej utrwaliły ją jako oznakę najwyższej władzy, bo nazwa łacińska K. świadczy, iż obyczaj rzymski również nie pozostał bez wpływów. Z dochowanych K-on do najdawniejszych należą: 1) Korona żelazna (ob.), 2) Korona św. Stefana, ofiarowana kiól. Stefanowi węgierskiemu przez pap. Sylwestra II w początkach w XI i będąca pospolitą stemmą. Kiedy w r. 1072 cesarz bizantyjski Michał VII podarował król. Gejzie II nową K-ą, obie zostały w końcu w. XI połączone, i powstała K. węgierska

(fig. 219 nr 8). Na Węgrzech król który umarł niekoronowany, zostawał wykreślony z listy monarchów, a kandydat do tronu tylko wtedy uchodził za prawowitego władcę, gdy był ukoronowany. Dlatego podczas wojen o tron ka-

A,

a,

rJ/i

H3l

fgp!

mmm

, Ü a,âS%i<i

iii

■äm

/'•>)

fglfcijsSS

IBS

mą

£a{§i*>

t-ß&bJLIr

mmJm,

W*

■/>

ß[l

i-i

i..®

HUU

10

męt-

4\ ii

iirii

pi» .

Æ&:

Yi

fi;

12

13

14^

~V"-I «

j

Ir

'■«I»/

I?

A,,

(U

A"

SPlI iä Ä & m

änäÜI

I,

34^ '/ T/.\

1I.IÄÄ

Si

MSI«

*.sG5i

.JL

rr~ •

SŁiiiuTH.łąaSa

17

15

16

Fig. 219. Korony: 1—cesarzowej niemieckiej, 2—cesarza niemieckiego, 3—następcy tronu niemieckiego, 4— króla pruskiego, 5—królewska wioska, 6— czapka arcyksiążąt austriackich, 7—szwedzka, 8—węgierska św. Stefana, 9 —czeska, 10—austryacka cesarska, 11— burbońska, 12—angielska, 13—brazylijska cesarska, 14—orleańska królewska, 15 Napoleona I, 16—cesarska rosyjska, 17—tak zwana korona Karola Wielk.

żdy ze współzawodników dążył do owładnięcia tą oznaką władzy najwyższej, i nawet podczas rewolucyi r. 1848 —1849 mimo napięcia ideałów republikańskich K-a św. Stefana była przedmiotem czci wielkiej. Kiedy rewolucya została zgnieciona, Kossuth i inni przywódcy zakopali ją, byleby nie wpadła w ręce austrya-ckie, ale znalazł się zdrajca, który wydał kryjówkę,! rząd austryacki tryumfalnie przeniósł K-ę na zamek budapasztóński. K. tajmiała swoje ma-, jątki, pałace, straż honorową. Trzymano ją w skrzyni potrójnej, pokrytej żelazem, a pilnowali jej dwaj prefekci, kolejno nocujący przede drzwiami skarbca, i dwaj wyżsi dostojnicy, duumwirowie. 3) Korony wizygockie. W r. 1858 odkryto w Hiszpanii całą moc K-on królów wizygockich, z których 9 przechowuje się obecnie w muzeum Cluny. Z pośród nich najbardziej zwraca uwagę K-a króla Ryceswin-ta (649—672). 4) K-a Karola W., przechowywana niegdyś w Norymberdze, a obecnie

w skarbcu cesarskim w Wiedniu (fig. 219. nr 17); podanie głosi, iż ją nosił Karol W.—niesłusznie. Na mozajce w bazylice laterańskiej monarcha ten jest w czapce, której podstawę stanowi starożytna co ro na ząbkowana; ta zaś K-a pochodzi z w. X lub XI i jest roboty sycylijskiej. Koronował się nią ces. Konrad II w r. 1027, a po nim inni. Zresztą cesarze niemieccy u-żywali jeszcze innego kształtu K-on. Otto II na jednym rękopisie monachijskim ma na głowie K-ę czworokątną, zwróconą jednym kątem ku przodowi, a w każdym z kątów mającą listek ozdobny. Otton III (miniatura znajdująca się w Akwizgranie) ma na sobie K-ę w rodzaju stemmy Justyniana. W w. XV pojawia się K. w kształcie wysokiej czworokątnej mitry. 5) Czapka Monomacha, ofiarowana według tradycyi przez ces. bizantyjskich Bazylego II i Konstantego IX ks. Włodzimierzowi św. w r. 988, składa się z 8 złotych blaszek, schodzących się u góry i tworzących czapkę, a przyo.

• ÙÔ|5

i'

JS

10

12

4;

KTo. s>

\m

jjfJo •

14

17

<■>

15

16

18

20

21

23

22

24

26

lii»

Si

"a O

30

27

28

29

32

33

34

36

tj

35

v,

..i

ii

39

40

<3» * H

41

127

42

Fig. 220. 1—szlachecka półn.-niemiecka, 2—połudn.-niemiecka, 3—francuska, 4—szwedzka, 5—rycer. hiszpańska, 7—rycer.-portugalska, 8 i 9—niemiecka (Freiherrnkrone), 10—francuska, 11—szwedzka, 12—hiszpańska, 14—belgijska, 15-angielska, 16—wice-hrabiowska francuska, 17—niderlandzka, 18—angielska, 20— portugalska, 21 —obecna hrabiowska, 22 i 23—seniorów rodów medyatyzowanych hrabiowskich w Niemczech, 24-młodszych przedstaw, tych rodów, 26—hrabiowska włoska, 27 i28-belgijskie, 29— angielska, 30—markizów niderlandzkich, 32-angielskich, 33—włoskich, 34—francuskich, 35—książąt angielskich. 36—hiszpańskich, 38-książąt z domów panujących w Niemczech, 39-niderlandzkich, 40—rosyjskich, 41—belgijskich, 42 —księcia Walii. (Nr 6, 13, 19, 25, 31 i 37 wypuszczone z kolei liczb po sobie następujących).

Wielka En cykl. Powiz. llustr. Zeta. 304b Tom XXXVIIL

Red.

lir.

zdobionych drogiemi kamieniami, u szczytu jabłko, a na nim krzyż.—-Istniejące dzisiaj korony różnią się znacznie między sobą, przyczem różnice te pochodzą częściowo z dawnej trądy cyi, nakazującej odróżniać K-ę cesarską od królewskiej, królewską od K-y (a właściwie czapki) elektorów itd. Ustrój feudalny, widząc w panującym jedynie pierwszego wśród równych ( primtis inter pares ), konsekwentnie postępując, musiał rozszerzyć użycie K-y nawet na ogół seniorów, stojących na czele rodów szlacheckich. We Francyi już w końcu w. IX książęta i hrabiowie zaczynają nosić K-y proste z pospolitej obręczy złotej, a Karol Łysy nadał pierwszym prawo wkładania jej podczas wielkich uroczystości i posiedzeń publicznych. Z biegiem czasu nawet najniższego rzędu panowie feudalni rościli sobie pretensye do noszenia K-y. W w. XVI ostatecznie ustalają się odmienne kształty K-y dla rodów utytułowanych i nieutytułowanych szlachty, zresztą K. staje się ozdobą jedynie herbu i sprzętów. Nawet w herbach miast pojawiają się K-y jako symbol władzy. Na dołączonych rysunkach podane są niektóre z koron obecnych, oraz K-y rodów szlacheckich. Ob. dyadem, stemm a, t y ar a.

Korona żelazna królów longobardzkich — obręcz złota (8.2 ctm. szeroką, o 16 ctm. średnicy),\ pokryta zieloną emalią, ozdobiona złotemi ^kwiatami i 22 drogiemi kamieniami, z wąską obręczą żelazną na stronie wewnętrznej, ukutą jakoby z gwoździa z krzyża Chrystusa. Według Tpodania koronę tę kazała zrobić w r. 593 królowa Teodolinda dla męża swego Agilulfa; prawdopodobnie wszakże po-

lipsi?

iPÜi

Fig. 221. Korona żelazna.

chodzi ona z w. IX i używana była jako naramiennik. Po upadku państwa longobardzkie-go K-ą ż-ą koronowali się różni monarchowie niemieccy jako królowie Włoch, następnie w r. 1805 Napoleon I w r. 1838 cesarz Ferdynand I austryacki. K. ż. przechowywana była w kościele w Monza, w latach 1859—66 znajdowała się w Wiedniu, poczem wróciła znów do Monza. — Order K-y ż-ej, utworzony d. 5 czerwca 1805 r. przez Napoleona I, jako króla Włoch, ku upamiętnieniu koronacyi w Me-dyolanie— „Ordine della Corona di Ferro“—stracił wartość wraz z upadkiem swego fundatora. Cesarz Franciszek I austryacki przywrócił d. 12 lutego 1816 r. order K-y ż-ej. Znak tworzy złota K. ż., a nad nią podwójny orzeł cesarski z cesarską koroną. Na piersi orła

mieści się po jednej stronie niebieska tarcza z głoską „F“, po drugiej zaś r. 1815. Order K-y ż-ej ma 3 klasy.—Por. Murr „De corona regum Italiae ferrea dicta“ (Monachium 1808); Bock „Die Kleinodien des heiligen römischen Reichs“ (Wiedeń 1764).

Korona, oznaka królewska w Polsce. Za chwilę, w której Polska weszła w posiadanie K-y, sześciowiekowa z górą tradycya uważa rok 1 000-ny. Wtedy-to cesarz Otto III, odwiedzając grób św. Wojciecha w Gnieźnie, włożył Bolesławowi dyadem na głowę i obdarzył go włócznią. K. była niezawodnie wykonana na wzór K-y cesarskiej, podobnie jak włócznia była kopią cesarskiej włóczni św. Maurycego. K. ta miała może kształt wieloboku, bo takiej K-y używali współcześni. K. Bolesława Chrobrego przepadła bez wieści. Czy stało się to zaraz po śmierci Bolesława Chrobrego, czy wśród burz i zamętów za czasów Mieszka II, czy może dopiero z końcem XIII w.—niewiadomo. W każdym razie następca Bolesława Chrobrego koronował się na króla wraz z żoną, Ryxą. O K-e Ryxy mamy tę wiadomość, że r. 1633 przy otwarciu jej grobu w Kolonii znaleziono K-ę o sześciu klamrach, która jednak później zaginęła. Zgadza się fakt ten z zapiską kronikarzy, że Ryxa, uciekając do Niemiec, złożyła cesarzowi Konradowi dwie K-y: jedną swoją„ drugą męża. Cesarz K-ę królowej pozostawił w posiadaniu Ryxy, która do końca życia podpisywała się królową Polską, a kto wie czy K-y królów Polskich nie wziął do swego skarbca. Niemiecki archeolog Bock ma wątpliwość,, czy właśnie K-a cesarzów niemieckich, która podówczas się pojawia, nie jest ową K-ą Polską Chrobrego a może i Mieszka. Bolesław Śmiały do koronacyi swojej niezawodnie użył nowej K-y. Po zabiciu św. Stanisława K-nę pozostawioną przez Bolesława Śmiałego złożona w kościele katedralnym u grobu św. Stanisława. K-ą tą koronował się dopiero Przemysław. Władysław Łokietek nie znalazł K-y: kazał zrobić nową, która dochowała się do czasów Stanisława Augusta i uważaną była niesłusznie za K-ę Bolesława Chrobrego. Z końcem XVIII w. zniknęła ona bez śladu. Stanisław August kazał jednakże zrobić jej rysunek, który dochował się w zbiorach XX. Czartoryskich. Z rysunku tego widzimy, że było to dzieło pierwszorzędnej wartości. K. składała się z dziewięciu płyt szczerozłotych, które tworzyły z sobą regularną obręcz, tylko dla Stanisława Augusta ścieśniono ją tak, że składała się z o-śmiu części, była bowiem dla niego za wielką. Innym królom nawet dziewięć części nie wystarczało, chociaż podają nam inwentarze wiadomość o dziesięciu porcyach, z których jedna była mniejszą. Rysunek z czasów Stanisława Augusta przedstawia dyadem z ośmiu części złożony. Każda płyta rozszerzała się od dołu lekko i przechodziła w jeduej części swej wy-

.znań 1899).

sokości w lilią. Widocznie, że artysta za podstawę kompozycyi wziął dziewięć tablic nieco ku górze rozchylających się. W każdej z płyt wyciął lilię w ten sposób, że jedna z drugą się styka, tworząc symetryczny ornament. Nad tym wieńcem z lilij górowało, wsparte na dwu obłę-kach, jabłko, symbolizujące świat, a na niem dopiero wznosił się krzyż. Forma więc była prosta, ani lekka ani ciężka, i nie rozmijała się z przeznaczeniem nakrywania głowy. Powierzchnię dyademu zdobiły kamienie, ułożone z artyzmem, i perły. Wzdłuż dolnego brzegu K-y zwłaszcza biegł szereg kamieni i niemal bezpośrednio świecił nad czołem. Na frontowej części mieściły się największe kamienie. Wszystko składało się na skomponowaną harmonię blasku, umiejętnie z tłem szczerego złota skom-binowaną, a w ogólnych tylko zarysach symetryczną. K. taka niezawodnie świeciła i mieniła się w tęczowych barwach; prostotą uwydatniał się i odbijał skromny gładki krzyż, panujący nad organiczną i pełną przepychu całością. Na głowie władcy, ubranego we wspaniały liturgiczny strój, siedzącego na tronie z berłem i jabłkiem w ręku, wśród biskupów i dygnitarzy, K-a nie niknęła z pewnością. Z inwentarzy wiemy, że było w niej kamieni większych 117, mniejszych 280, a pereł 90. (Wyobrażenie jej ob. pod art. Klejnoty i insygnia koronne polskie t. XXXVI str. 677 fig. 112). Obok tej głównej korony gromadzono inne. Za Władysława Jagiełły powstały niezawodnie K-y homagialne, w których król i królowa Jadwiga odbierali hołdy. Zygmunt August, który tak lubował się w klejnotach, pozostawił pięć złotych koron, widocznie przy różnych uroczystościach używanych. K-y te następcy jego pozastawiali i potracili. Do pogrzebu używano koron osobnych pogrzebowych; jedną taką K-ę, z miedzianej blachy pozłacanej, znaleziono w grobie Kazimierza Wielkiego. O K-e Królestwa Polskiego, którą z małym wyjątkiem koronowali się wszyscy królowie polscy od Władysława Łokietka, powstało wiele legend, zwłaszcza w XIX w. Legendy te rozmaicie prawią o zniknieniu K-y. Gdy się jednak patrzy krytycznie, nabiera się przekonania, że żadna z tych legend nie ma pewnej podstawy i ostatecznie to tylko jest pewnem, że K. Polska znikła bez śladu. O K-e Polskiej ob. Kopera „Tak zwana K-a Bolesława Chrobrego“ (Kraków 1898); tenże „Dzieje skarbca koronnego“ (Kraków 1904).—Porów. Radzikowski Eliasz Wal. „Korony królów polskich“ (Po-

F. K.

Korona. Pojęcie Państwa Polskiego jako jednolitej całości prawno-publicznej wytwarzało się powoli w biegu dziejów przez kilka stuleci, nim wreszcie dobiegło do swego kresu, zwłaszcza wskutek na wielką skalę przedsięwziętej akcyi Sejmu Lubelskiego z r. 1569, który ostatecznie sformował te zasady, na któ

rych odtąd opiera się cały ustrój państwa polsko-litewskiego. Wstecz okres ten sięga czasów Łokietka i Kazimierza W. Pojęcie Polski jako całości uległo było w ciągu podziałów XII i XIII w. zupełnemu zanikowi. Jedynie kościelna organizacya metropolii gnieźnieńskiej wskazywała na tę pierwotną jednolitość; jedynie legenda o św. Stanisławie głosiła, że Polska kiedyś zrośnie się znów tak, jak się zrosło jego pocięte ciało. W praktyce prawa publicznego nie było śladu wspólności tych części, nawet wspomnienia nie zostało, już nie z dawnego państwa Bolesławów, które prawie bez przerwy jako niepodzielne istniało czas tak długi, lecz nawet ze słabych węzłów, któ-remi ustanowiona przez Krzywoustego iństy-tucya władzy wielkoksiążęcej, oddanej w ręce każdorazowego seniora, łączyła poszczególne dzielnice, osobnych mające książąt. Każda z tych dzielnic stanowi samodzielne państewko dla siebie, żyje swojem własnem życiem, wfiasne wytwarza sobie istytucye prawne, choć podobieństwo warunków rozwoju i wspólna podstawa, na której się budowa tych nowych tworów państwowych wznosiła, sprawiały, że różnice, choć były, to przecież nie górowały nad temi cechami, które je do siebie upodobniały. Podobieństwa były — ale nie było łączności, instytucyj wspólnych. I nie tak szybko się takie instytucye wyrobiły, choć Łokietek i Kazimierz Wielki przeprowadzili częściowo zasadę jednolitości państwa; ale częściowo tylko, a i to nie tak szybko, nie tak łatwo, jak się to zwykle przyjmuje. Tylko Małopolska (od r. 1306) i Wielkopolska (od r. 1312) pozostawały już bez przerwy w ich rękach. Łęczycę i Sieradz oddaje Łokietek Piastom:    Włodzisławowi i Przemysławowi.

Kujawy i Dobrzyń zajęli Krzyżacy. Dopiero ostatecznie pod koniec rządów udało się Kazimierzowi Wielkiemu wszystkie te dzielnice skupić pod swoją władzę i dodać do nich jeszcze części Kujaw, mające dotąd własnych książąt (Inowrocław, Gniewków, Bydgoszcz). Nie tak więc szybko przyszło do tego zjednoczenia rozerwanej Polski. Ale i to zjednoczenie było tylko mechaniczne czysto, tworzyło aglomerat luźny, który może nazewuątrz przedstawiał się sąsiadom jako państwo, ale nawewnątrz państwa nie tworzył. Nie było jeszcze Królestwa Polskiego jako całości, bo brakowało dalej wspólnych instytucyj. Przecie nawet ta nazwa królestwa (regnum), to korona królewska, którą podźwignął po latach Przemysław II (r. 1295)—a później, po Wacławie czeskim (r. 1300), Łokietek (r. 1320) i Kazimierz (r. 1333), nie całość obejmowała i zdobiła, ale tylko jedną dzielnicę — Wielkopolskę (Kaliskie i Poznańskie). Ona tylko była królestwem; Łokietek czy Kazimierz Wielki był tylko w Wielkopolsce królem, a księciem jedynie w innych dzielnicach: Krakowie, Sando-

mierzu, Łęczycy, czy na Kujawach lub w Sieradzu. Jedyny łącznik tych dzielnic—to osoba władcy. To właściwie tylko unia personalna. Po za osobą panującego—żadnych wspólnych władz czy instytucyj prawnych niema. Każda ziemia ma swój oddzielny wiec, jako zjazd możnowładców, którzy z księciem radzą w ważnych sprawach dzielnicy—ale tylko tej dzielnicy. Ile dzielnic, tyle wieców. Ile dzielnic tylu też wojewodów, podkomorzych, sędziów i t. d., bo każda ma swoich własnych urzędników, nieraz takich, których nie mają znów inne dzielnice. Zarządzenia władcy dla każdej z dzielnic z osobna są wydawane—statuty Kazimierza Wielkiego osobne były dla Wielkopolski, osobne dla Małopolski; Łęczyca, Sieradz i t. d. bez takich statutów się obywały, rządzone zwyczajowem prawem, a opowieści o jakichś sejmach ogólno-państwowych, o ustawodawstwie powszechnem—to tylko twory błędów i fantazyi historyków. Każda ziemia ma swój własny ustrój sądowy, swoje własne prawo prywatne i karne, własną procedurę. Ledwie jakieś słabe ślady łączności zaczynają się zjawiać w tej przewadze, bardzo zresztą słabej jeszcze i wolno naprzód postępującej, którą zaczynają zyskiwać niektórej urzędy krakowskie (kanclerz, podkanclerzy, podskarbi) nad innemi dzielnicami i w kilku nowych urzędach królewskich, które zresztą mają jeszcze czysto dworski charakter (marszałek, kuchmistrz). W takich warunkach współżycie dzielnic byłoby niewątpliwie wyrobiło z czasem pojęcie jedności państwowej; musiałoby jednak trwać czas dłuższy to wytwarzanie się wspólnych interesów, wspólnych instytucyi prawnych. Rozwój przyśpieszyła śmierć Kazimierza W., objęcie rządu przez dynastye inne— bezkrólewia i elekcye. Wobec Ludwika, Jadwigi czy Jagiełły, oczywiście, te dzielnice, z których dotąd każda wła-snem żyła życiem, musiały się łączyć ściślej, by bronić swoich praw, by wspólnie przeprowadzać swoje postulaty. W bezkrólewiach, już choćby dla obrony, trzeba było tworzyć jakieś węzły, któreby do niej łączyły te części składowe Polski; trzeba było naradzać się wspólnie nad tą tak ważną kwestyą, która na równi je obchodziła: kto obejmie ster rządu? Polityka w wielkim stylu, jaką odtąd zaczyna prowadzić Polska, oczywiście wymagała oparcia się o całe państwo, nie mogła już być polityką dzielnic. A w miarę, czem większy społeczeństwo chce wywierać na nią wpływ, współdziałając z królem, musi ono stanąć na tern stanowisku, na którem stał król: jedności— którą on dotąd sam reprezentował tylko swoją osobą. Zrastają się dzielnice, wchodzi pojęcie państwa polskiego—korony—zastępuje luźną fe-deracyę, a te dzielnice, mechanicznie złączone dotąd, zaczynają się przetwarzać pod tym wpływem z samodzielnych księstw na podziały kraju, podporządkowane pojęciu państwa, na wo-

jewództwa. Powstają też i rozwijają się wcale szybko instytucye dotąd nieznane, wspólne dla całego państwa. Zjawiają się sejmy jako zjazdy ogólno-państwowe, które przedstawiają się jako połączenie odrębnych dawniej zjazdów dzielnicowych, wieców. Coraz częstsze z biegiem czasu, coraz więcej spraw ogarniają, usuwając tamte, dzielnicowe, choć one jeszcze jakiś czas trwają, lecz ograniczone do spraw lokalnych, tylko dzielnice interesujących. Coraz więcej urzędów centralnych, które początkowo używają nazwy dworskich, wkrótce jednak — ostatecznie już w ciągu XV-go wieku — zmieniają, przynajmniej najważniejsze z tych urzędów, to określenie na nowe, bardziej odpowiadające ich nowemu stanowisku: urzędów koronnych (officia regni). Coraz bardziej assymi-lują się instytucye prawne w poszczególnych ziemiach, a zwłaszcza recepcya statutów Kazimierza W. w drodze praktyki przez wszystkie terytorya bardzo upodobniła całe prawo sądowe, choć pewne różnice, niezbyt jednak ważne, i nadal jeszcze przetrwały jako przeżytek tej poprzedniej epoki. Ta konsolidacya dzielnic, to stworzenie pojęcia państwa polskiego — nie ogarnęły wszystkich krajów, które zostawały pod berłem władców polskich. Pojęcie Polski jako jedności prawno-państwowej objęło tylko terytorya szczero-polskie, a i te nawet nie wszystkie: Wielkopolskę, Małopolskę, Kujawy, Łęczycę, Sieradz i Dobrzyń. Obok nich jednak ostały się terytorya z Polską złączone,, ale luźnie, tylko osobą władcy, poza tern nie-związane instytucyami wspólnemi; a w ciągu XV i XVI wieku jeszcze nowe takie terytorya przybywają. Do rzędu takich krajów należą:części Śląska (Wieluń i Wschowa już za czasów Kazimierza W., Wieluń jednak jeszcze potem ma osobnego księcia, aż ostatecznie Jagiełło znów tę dzielnicę złączył z Polską), Oświęcim, nabyty w r. 1457, Zator w r. 1494, choć jako dożywocie pozostawione jeszcze przez pewien czas pod rządami własnych książąt), ziemie ruskie (Ruś Czerwona i Podole od czasów Kazimierza W., choć Podole jeszcze jakiś czas ma książąt własnych—Koryatowiczów, a potem stanowi lenno; Bełz r. 1462), ziemie mazowieckie (włączone zostały: ziemia rawska i gostyńska w r. 1462, sochaczewska w r. 1477, płocka w r. 1495, właściwe Mazowsze w r. 1526), wreszcie Prusy (od r. 1454, a właściwie dopiero na stałe od pokoju toruńskiego w roku 1466). Wyjątkowo się zdarza, iż, przyłączając te terytorya, odrazu je wcielano do organizmu polskiego przez to, że rozciągano na nie polskie przywileje, wprowadzano dostojników, względnie posłów do sejmu, i poddawano je pod władzę urzędów centralnych (Gostyń, Bełz, Sochaczew). Co do innych jednak terytoryów, na razie pozostawiano ich luźny związek z Polską. Miały więc takie terytorya odrębne swoje przywileje, stosunkowo znacznie mniejsze, niż polskie, gdyż społeczne warstwy były w nich słabiej wyrobione, najwięcej w Prusach, mniej w ziemiach śląskich, na Mazowszu, najmniej w ziemiach ruskich. Również ustrój parlamentarny i urzędy inaczej wyglądały. W Prusiech miały w rządzie miasta udział większy znacznie niż w Polsce, Mazowsze nie znało sejmików, ruskim ziemiom zupełnie brakło tego rodzaju instytucyj. Urzędy do polskich zbliżały się najwięcej na Mazowszu; na Śląsku i Rusi cała władza leżała w rękach starostów, mających tu stanowisko namiestników królewskich. W zakresie prawa sądowego rządziły się Prusy i Śląsk prawie wyłącznie prawem niemieckiem, Ruśj—ruskiem , a prawo mazowieckie znacznie od polskiego odbiegało, choć z tej samej wyrosło podstawy. Z Polską też te ziemie współdziałały tylko, gdy szło o osobę władcy, który uosabiał to połączenie, a więc przy elekcyach. Zresztą zaś, jeśli szło o przywileje, czy o jakieś zarządzenia, czy o zjazdy—to w każdem z tych terytoryów musiał król inaczej postępować, osobne wydawać akta, osobno zwoływać zjazdy itd. Połączenie ściślejsze z Polską przygotowywano w tych terytoryach przez wprowadzanie instytucyj podobnych do istniejących w Polsce, a więc ustanawiano urzędy ziemskie (w Prusach r. 1454 i 1468), sejmiki (w Prusach w r. 1526 o-bok istniejącego dawniej sejmu) itd. Ostateczne połączenia integralne noszą w XV w. nazwę nadań prawa polskiego, później inkorporacyi. Wtedy też ostatecznie zrównywano społeczeństwo, tj. szlachtę przedewszystkiem, ze szlachtą polską, najwyżej uprzywilejowaną, wprowadzano wojewodów i kasztelanów z tych dzielnic (o ile ich jeszcze nie było, przy nadaniu prawa polskiego ustanawianych) do senatu, posłów z sejmików do izby poselskiej, rozciągano władzę urzędów centralnych i na te dzielnice ; niekiedy wprowadzano tam i prawo polskie sądowe, choć to już nie było tak niezbędnym warunkiem inkorporacyi, a nieraz odrębne prawo tym terytoryom zostawiano i nadal. Tak w r. 1422 wprowadzono pełne prawo polskie do ziemi wschowskiej, zapewne w tymże czasie i do ziemi wieluńskiej, w r. 1434 na Rusi Czerwonej j(z ziemią chełmską) i Podolu, w ziemi rawskiej w r. 1494, w ziemi płockiej przez akta z lat 1502, 1504 i 1505. Inkorporacyę właściwego Mazowsza przeprowadzono przez u-kład warszawski i przywilej piotrkowski w r. 1529; zachowano jednak dla tych ziem odrębne prawo sądowe mazowieckie, które nawet zostało skodyfikowane w latach 1532 i 1540; dopiero w r. 1577 przyjęło i Mazowsze prawo polskie, zachowując sobie niektóre przepisy dawne, zebrane w t. zw. Exceptach mazowieckich (1576). Prąd do uregulowania stosunków tych ziem, luźnie z Polską złączonych, wzrasta za Zygmunta Augusta, i wchodzi jako jeden z najważniejszych punktów do programu

reformy, który rozwija szlachta na sejmach pod nazwą Egzekucyi praw. Na sejmach 1562/3 i 1563/4 przeprowadzono |też inkorporacyę księstw Zatorskiego i Oświęcimskiego, na sejmie z r. 1569—inkorporacyę Prus, niezupełną jednak, bo pozostawiono im nadal pewną odrębność, oraz osobne prawo sądowe (chełmińskie), które dopiero w r. 1598 zastąpiono t. zw. Kor-rekturą pruską (ob.), opartą na prawie polskiem. W taki sposób rozwijało się pojęcie „K-y polskiej“. Obok tego atoli rozwija się ono -jeszcze w drugim kierunku—w stosunku do Litwy. Ze strony Polski była dążność do uregulowania tego stosunku tak jak innych terytoryów. Kwe-stya jednak nie była tak łatwą, a to ze względu na znaczny obszar tego kraju, jak i na to, że Litwa miała swoją osobną dynastyę, która się swoich praw nie zrzekała mimo złączenia z Polską, gdzie władcy litewscy zasiadali na tronie jedynie jako królowie elekcyjni. Stosunek obu krajów określały tak zwane „unie“ z lat 1401 (wileńska), 1413 (horodelska), 1499 (wileńska), 1501 (mielnicka). Łączność polegała na tern, że gwarantowano sobie w uniach porozumienie przy wyborze króla polskiego, o-raz wspólne działanie i występowanie na zewnątrz. Nawewnątrz jednak były to dwa o-drębne zupełnie państwa; jedynie tylko unia z r. 1501 zawierała przepisy mające na celu silniejsze zjednoczenie obu tych państw; przepisów tych jednak w praktyce nie przeprowadzono. Czem silniej Polska spajała z sobą poszczególne części przez inkorporacyę, czem więcej jednolitą stawała się „Korona“, tern, oczywiście, silniej występowała potrzeba określenia stosunku do Litwy. Już na sejmie 1563/4 dość daleko doprowadzono rokowania; dopiero jednak sejm lubelski z r. 1569 ostatecznie tę kwestyę załatwił, a to w ten sposób, iż inkor-porowano do „K-y“ część Litwy, a to: Podlasie, Wołyń i Ukrainę, tak, że te ziemie zrównały się z innemi, a więc dostały się pod władzę sejmu i urzędów centralnych, otrzymały przywileje polskie itd.; jedynie Wołyń i Ukraina zachowały swoje prawo sądowe (t. zw. statut litewski II). W stosunku do reszty Litwy przyjęto za podstawę unii to, iż oba państwa mają jednego wybieralnego władcę i jeden sejm, ale osobny rząd (a więc osobne urzędy centralne), osobne wojsko, osobny skarb, osobne przywileje i osobne prawo sądowe. Unia lubelska z r. 1569 na długie wieki określiła ten stosunek. Uzupełniono jej przepisy na tymże sejmie, poddając Inflanty (które się przyłączyły w r. 1561) wspólnie Polsce i Litwie. Jeśli pojęcie „K-y“ jako jednolitej organizacyi prawno-państwowej wyrobiło się w biegu dziejów na gruncie stosunków właściwych dzielnic polskich do terytoryów, które trzeba było dopiero inkorporować, to od r. 1569, kiedy ostatecznie te kwestye załatwiono, pojęcie „K-y“ stanowi przeciwstawienie do Litwy jako drugiej części państwa

sk.

D.

Hr.

W. W. W.

S. K

polsko-litewskiego, złączonego unią. Ostało się też to pojęcie aż do upadku państwa, mimo, że za Stanisława Augusta reformy wprowadziły modyfikacye znaczne, tworząc szereg władz wspólnych (rada nieustająca, komisya edukacyjna— następnie Straż i komisye obojga narodów), mimo nawet, iż Sejm czteroletni zniósł osobny skarb i osobne wojsko; a w „poręczeniu wzajemnem obojga narodów“ z r. 1791 starał się położyć fundament pod zupełne zespolenie tych dwóch składowych części. Nawet jednak w tych ustawach przebija się, choć już jednak niesłychanie osłabione, to przecież formalnie jeszcze uznawane, rozróżnienie tych odrębnych pojęć prawno - państwowych: „K-y“ i Litwy.

Kcrona cierniowa. Ludwik św., król francuski, otrzymał w podarunku od Baldwina, cesarza łacińskiego w Konstantynopolu, K-ę cierniową, którą miał nosić Jezus Chrystus na głowie podczas męki swojej. Gdy dwaj posłowie francuzcy przybyli do Carogrodu po tę relikwię, powzięli wiadomość, że Łacinnicy, przyciśnieni gwałtowną potrzebą, oddali ją w zastaw We-necyanom. Św. Ludwik wykupił od nich K-ę i wyszedł w towarzystwie matki i przed-niejszych panów królestwa aż do Villeneuve na spotkanie processyi, która niosła relikwię (d. 10 sierpnia r. 1239); król szedł boso, niosąc K-ę od bram miasta Sens aż do starego kościoła św. Stefana. Stąd w kilka dni później przeniesiono ją do Paryża i złożono w kaplicy św. Mikołaja. Sw. Ludwik zbudował wspaniałą kaplicę, wyłącznie przeznaczoną na zachowanie relikwij; w tern arcydziele architektury gotyckiej złożył K-ę c-wą, cząstkę drzewa krzyża świętego, gąbkę i włócznię pochodzące z Męki Chrystusa, i straż tych skarbów powierzył kapitule kollegijaty przez siebie fundowanej. Przeniesienie rzeczonej K-y z Byzancyum do Francyi dało początek ustanowieniu „uroczystości K-y c-ej“, Coronae spineae festum, w kościele paryzkim. Wkrótce zaprowadzono ją i w innych prowincyach, tudzież w Lyonie. Niektóre zakony, jak Cystersi, przyjęli także to święto. W wieku XIV upowszechniło się w Niemczech i pierwotnie było obchodzone d. 4 maja, • jak np. w Konstancyi, w Moguncyi, w zakonie Krzyżaków, w dyecezyi Ratysboń-skiej. Na prośbę elektora bawarskiego Maxy-miliana Filipa, który posiadał jeden cierń K-y w kaplicy elektoralnej w Monachium, Innocenty XI pozwolił dnia 30 stycznia r. 1681 obchodzić uroczyście wspomnione święto w poniedziałek wielki, w mieście Monachium. Dzisiaj obchodzone jest prawie w całych Niemczech aliqun ferla VI Quadragesimae. W dyecezyi paryzkiej święto powyższe obchodzą 11 sierpnia. K. ta starannie ukrywana przez czas pierwszej Rewołucyi francuzkiej, była d. 10 sierpnia r. 1806 uroczyście przeniesiona do kościoła P. Maryi w Paryżu („Enc. Org.“ więk.).

Korona herbowa, ob. Heraldyka.

Korona, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem złota korona, a z niej wybiegają dwa rogi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół-kozła w prawo. Stary herb, powstały prawdopodobnie wskutek udostojnienia herbu Romany (ob.) dla jednego z członków tego rodu przez Kazimierza Wielkiego. Obecnie pieczętują się nim rodziny Bonmów-Czeszewskicłi

1    Sławianowskich, używał go zaś nadto wygasły obecnie ród litewski Lisowiczów.—Źródła: Herbarz Dachnowskiego; Niesiecki (podaje w koronie nie dwa, lecz cztery rogi); Borkowski; Piekosiński.

Korona indyjska, brytyjski order cesarski, utworzony d. 1 stycz. 1878 r. przez królową angiel. Wiktoryę na pamiątkę przyjęcia tytułu cesarzowej Indyj, nadawany księżniczkom domu cesarskiego, wybitnym damom indyjskim, znakomitym angielkom oraz żonom wicekrólów, gubernatorów Madrasu, indyjskich sekretarzy stanu. Order ten ma tylko jedną klasę. Znak tworzy owalna obrączka, wysadzana perłami, pośrodku której mieści się cyfra: „V. R. I.“ z dyamentów, pereł i turkusów, z koroną cesarską u góry.

Korona, moneta srebrna, nazwana tern mianem dla wizerunku korony, umieszczonej na monecie, używaną była w wielu państwach. W Danii dzieli się K. na 4 grosze a równa się 80 kop.; w Anglii — na 5 szylingów, równa się 2 rub. 50 kop.; w Holandyi — na

2    floreny i przedstawia wartość 1 rub. 60 kop.; we Włoszech K-ę nazywają jeszcze s ku dem, przedstawia wartość talara, czyli 1 rub. 45 kop. W Szwajcaryi K. była monetą rachunkową, stanowiła 25 b a t z e n, czyli około 90 kop. W nowszych czasach wprowadzono K-y w Szwe-cyi, gdzie dzieli się na 100 o er ów i warta jest 53 kop. i w Austryi, gdzie 100 h al e rzó w przedstawia wartość 40 kop.

Korona kopyta, albo wieniec K-a (um. Hufkrone) ob. Kopyto końskie i Koronowa kość.

Korona Wenery (łac. Corona Veneris), wysypka wieńcowata na czole, powstająca z powodu przymiotu (ob.).

Korona z§bowa (łac. Corona dentis) ob.

Ząb.

Korona w botanice, ob.Kwiat.

Korona cesarska, roślina, ob. Frit i 11 ar i a.

Korona królewska, roślina, ob. Eu ko mis.

Korona słoneczna, wieniec świetlny, rozpościerający się dokoła słońca w czasie całkowitego jego zaćmienia, ob. Słońce.

Korona, nazwa dwu gwiazdozbiorów. K o-rona północna rozciąga się między 228 — 245° wzniesienia prostego, oraz 25—39° zboczenia północnego; graniczy od północy i wschodu z Herkulesem, od południa z Wężem, a od zachodu z Wolarzem. Według Heisa zawiera 1 gwiazdę 2-ej wielkości, zwaną Gem mą

s. K.

czyli Perłą, 6 gwiazd 4-ej wielkości, 7 gwiazd 5-ej wielkości, 15 gwiazd 6-ej wielkości, nadto 2 zmienne, ogółem 31 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem. W r. 1866 ukazała się w tym gwiazdozbiorze nowa gwiazda 2-ej wielkości, która wszakże rychło znikła i obecnie widzialna jest w lunetach jako gwiazda 9-ej wielkości (ob. Hwiazdy nowe czyli chwilowe, str. 150). — Korona południowa (Corona au-stralis) przypada między 270°—300° wzniesienia prostego, oraz między 37—45° zboczenia południowego; granicząc od północy i wschodu ze Strzelcem, od południa z Teleskopem i Ołtarzem, od zachodu z Niedźwiadkiem; obejmuje 29 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, między niemi 2 gwiazdy 4-ej wielkości.

Koronacya. K-cyą monarchów pojawia się dopiero w Wiekach Średnich, gdy rozwielmo-żnił się zwyczaj noszenia korony, dawne zwyczaje zaś, towarzyszące objęciu władzy przez nowego monarchę, zwolna zanikają (jak np. podnoszenie go — elevatio, gyratio — w górę na tarczy u ludów germańskich). Jednak te zwyczaje prastare dochowały się np. w obrzędzie K-yi królów norweskich. Frankowie pierwsi utrwalili pomazanie, podnosząc tern samem obrzęd na poziom sakramentu. Od r. 1173 aż do Ludwika XVI królowie francuscy koronowali się w Rheims, tam także dokonał tej ceremonii Karol X (1825). Królowie longobardzcy koronowali się w Pawii i Medyolanie. K-cya Karola W. odbyła się w Rzymie. Cesarze niemieccy w charakterze władzców niemieckich odbywali obrzęd w Akwizgranie, ale w latach 963 — 1452 K-yi na cesarza rzymskiego dokonywali zwykle w Rzymie. Ostatni, Karol V o-trzymał koronę rzymską w Bolonii (1530). Ferdynand I koronował się na cesarza niemieckiego jeszcze w Akwizgranie, poczem miejscem obrzędu stał się Frankfurt nad Menem (ostatni koronował się tam w r. 1792 Franciszek II). Napoleon I odbył K-cyę w katedrze Notre-Dame de Paris w d. 2 grudnia 1894. W Prusach koronował się na króla w r. 1701 po raz pierwszy Fryderyk I. Swego czasu bardzo świetną była uroczystość K-yi Franciszka Józefa na króla węgierskiego w r. 1867). — Por. Waitz „Die Formeln der deutschen Kaiserkrönung und der römischen Kaiserkrönung vom X bis zum XII Jahrhundert“ (Getynga 1873); Suworow „Russkoje cerkownoje prawo“. R-Wobec religijności Wieków Średnich i dążności Kościoła do objęcia kierownictwa nad państwem K. stała się obrzędem religijnym. Teodozyusz Młodszy był pierwszy, który prosił, ażeby go religijnym obrzędem poświęcono. Nie wiadomo, który pierwszy z królów był w ten sposób koronowany. Wedle jednych był to Ai-dan, król Szkotów, według drugich W am ba, król Gotów, a według innych jeszcze Klodo-weusz, król Franków. Przekonanie, że królowie z woli Bożej nad narodami panują,

było powodem, że panujący od papieża, albo delegowanego przezeń dygnitarza, tej sakry religijnej domagali się. To też więc skłoniło Kościół do ustanowienia ceremoniału odpowiedniego, który podaje pontyfikat rzymski p. t. De benedictione et coronatione régis. Zwołuje się biskupów całego państwa do miasta, w któ-rem się ma Odbyć K-cya. Król pości środę, piątek i sobotę i gotuje się spowiedzią, pokutą, jałmużną i nabożeństwem do obrzędu, mającego się odbyć w następną niedzielę. Kościół (metropolitalny lub katedralny) przystraja się jaknaj w spaniał ej. Na ołtarzu kładzie się miecz, koronę i berło, mające być podanemi królowi, a okrom tego olej katechumenów i potrzebne rzeczy przy namaszczeniu. W miejscu odpo-wiedniem wznosi się tron ozdobny dla króla, bacząc, by nie był wyższym nad stopnie ołtarza. Przygotowywa się też gdzieś stosownie namiot, gdzie król obyczajem przyjętym w państwie ma przywdziać szaty królewskie. Gdyby się razem i królowa miała koronować, to i dla niej tron, lecz nieco skromniejszy. Przy ołtarzu po obu stronach stawia się taborety dla asystujących biskupów. W niedzielę rano schodzą się biskupi do tego kościoła, a metropolita lub biskup jaki, do którego to należy, ubiera się uroczyście, jak do Mszy solennej, w kolor stosowny do dnia. Biskupi zaś asystenci, świeccy na rokiety, ex-zakonni na komże wkładają humerały, stuły i kapy białe, oraz mitry zwyczajne. Koronator w mitrze zasiada na faldystorzu przed ołtarzem, a przed nim biskupi asystenci siedzący naokół. Król tymczasem w stroju rycerskim, ze swoją świtą, z prałatów domowych w zwyczajnych sukniach i ze świeckich panów złożoną, przybywa do kościoła i, gdy z odkrytą głową do presbyteryum już się zbliża, dwaj pierwsi biskupi z obranych spotykają go i w mitrach lekko mu się kłaniają, stojąc po obu stronach obok niego, wiodą go do koronatora, któremu król się kłania, a natenczas pierwszy z przyprowadzających go biskupów, zdjąwszy mitrę, głosem donośnym wygłasza zwrot odpowiedni, a król zasiada między onymi dwoma biskupami, w stosownej odległości od koronatora, twarzą w twarz ku niemu zwrócony. Koronator w przemowie przepisanej wykłada mu jego obowiązki. Potem król klęka przed koronatorem i składa wyznanie, iż sprawiedliwość i pokój powierzonemu sobie ludowi czynić będzie, obiecuje strzedz praw Kościoła, stanom zaś państwa uczciwość oddawać; a kładąc obie ręce na o-twartej księdze Ewangelii, kończy: „Niech mię tak Bóg wspomoże i ta święta Boga Ewangelia“. Całuje rękę koronatora i jeszcze klęczy, a koronator złożywszy mitrę, stojąc doń obrócony, stosownym głosem, wraz z innymi biskupami, odmawia modlitwę, prosząc dla nowego władcy narodu, ażeby się na nim odbiły: wierność Abrahama, łagodność Mojżesza, męz-

two Jozuego, pokora Dawida, mądrość Salo- wą i składa mu w darze złoto" (quantum sibi mona itd. Potem koronator w infule klęka przy laldystorzu, a król po jego lewicy pada krzyżem na ziemię; inni biskupi także przy taboretach swoich klękają i wtedy śpiewacy zaczynają litanię, na którą chór odpowiada. A gdy przyjdzie do miejsca, pontyfikatem wskazanego, koronator powstaje, bierze pastorał do ręki lewej, prawą zaś zakreśla trzy krzyże nad leżącym królem, mówiąc dwukrotnie: „Ażebyś tego wybrańca, mającego być koronowanym na króla, błogosławić raczył“... Poczem wygło-szonemi zostają inne modlitwy. Koronator zasiada, wkłada mitrę, a król przed nim klęka, polskich koronacya. inni biskupi w mitrach wieńcem naokół niego.

placet)\ przyjmującego je koronatora w rękę całuje. Potem król wraca na tron, koronator zaś umywa ręce i Mszę kontynuuje. Po komunii celebranta król z odkrytą głowa przystępuje do ołtarza, klęka na najwyższym gra-dusie i także przyjmuje komunię, po niej ablu-cyę z mszalnego kielicha, a potem znów wraca do tronu. Msza się kończy uroczystem błogosławieństwem celebrującego i wszyscy wracają do siebie. — „Enc. kościelna“.

Koronacya papieża, ob. Papież.

Koronacya królów polskich, ob. Królów

Koronacye obrazów. Pierwszy ślad o K-ach obrazów sięga w r. 732, tj. okresu powstania na Wschodzie sekty ikonaklastów czyli obrazo-bórców. Papież Grzegorz III, pragnąc utrzymać cześć obrazów, szczero-złotą, dyamentami ozdobioną K-ą uwieńczył tegoż roku w obrazie głowę Matki Boskiej, a nad ołtarzem drugą po-dobnąż zawiesił K-ę. Grzegorz IV ofiarował r. 848 dwie srebrne K-y obrazowi Matki Boskiej w kościele św. Kaliksta i Korneliusza. Kiedy w czasie wojen we Włoszech w r. 1500 wybuchło morowe powietrze, obywatele miasta Re-canati uroczystą odprawili procesyę do blizko będącego domku Loretańskiego i po ustaniu moru powtórnie udali się tamże, niosąc w o-fierze złotą K-ę. Juliusz II, przychylając się do prośby mieszkańców Recanati, postanowił, ażeby ta włożona K. nigdy zdjętą) nie była. Te jednak lub inne, uroczystości koronacyjne, nie były z takiemi obrzędami i uroczystością obchodzone, jak później, gdy podciągnięto je pod stałe i niezmienne prawidła. Nastąpiło to dopiero, kiedy hrabia Alexander Sforza Pallavicini usianowił r. 1630 fundusz na

wieczne czasy, ażeby z niego kapituła watykańska nadawała szczero-złote K-y, gdy to uzna za właściwe. Pierwszy obrząd, podług ułożonych przepisów, odbył się 25 sierpnia r. 1631 w bazylice Watykanu, za rządów Urbana VIII. Zmarły w r. 1639 fundator Pallavicini świadkiem był ukoronowania obrazów w 13 kościołach Rzymu. Odprawiały się następnie koronacye po różnych miastach, a nawet i wsiach włoskich, dwie w Bernie w Morawii, jedna w Czechach, jedna w Ameryce, roku 1740 (Maryi Panny de Guadelupe) i wiele innych. Wszystkich obrazów do r. 1760 włącznie K-mi przybrano 216, w samym zaś Rzymie 104. W Polsce, w granicach Rzeczypospolitej w jr. 1768 liczono sto z górą obrazów cudownych P. Maryi. D. 8 września roku 1717 odbyła się pierwsza koronacya w Częstochowie przez Jana Krzysztofa Szembeka, biskupa chełmskiego. Do 200 000 z górą ludu towarzyszyło tej u-roczystości. Odtąd szły w niedługim przedziale lat koronacye innych obrazów P. Maryi. W r. 1718 w Nowych Trokach; r. 1723 w Ko-dniu nad Bugiem, w dawnem województwie

Koronator namaszcza królowi w znak krzyża odśrodkową stronę prawicy, od ręki po łokieć, a potem na barkach między łopatkami, przy stosownych modlitwach. Po namaszczeniu koronator umywa ręce, schodzi w infule przed ołtarz, zdejmując ją, zaczyna Mszę. Król, na stronie klęcząc, powtarza modlitwę za biskupem koronatorem, dopóki ten nie wstąpi na stopnie ołtarza. Potem król ze swoją świtą idzie do zakrystyi lub pod pawilon ku temu przygotowany, gdzie mu jego kapelani namaszczenie obcierają watą i gdzie potem przywdziewa szaty królewskie, obyczajem kraju. Tak już ubrany, wraca ze świtą do swego tronu i tu, poklękłszy przy faldystorzu słucha Mszy. Po prześpiewanym graduale, koronator w mitrze zasiada przed ołtarzem, a król ze świtą pomiędzy dwoma biskupami w pontyfi-kaliach przychodzi doń, kłania się i klęka przed nim. Koronator bierze miecz, podany z ołtarza i wyciągnięty z pochwy podaje w ręce królowi, zachęcając go, ażeby nim bronił Kościoła i wiernych. Potem asysta wkłada miecz do pochew, a koronator przypasuje go królowi z odpowiednią przedmową. Król przepasany powstaje, wyjmuje miecz z pochwy, silnie nim potrząsa, o lewy rękaw ociera, do pochwy chowa i znowu przed koronatorem klęka. Tedy mu wkłada koronę, z przypomnieniem cnót,£któremi monarcha, wśród swego ludu jaśnieć powinien; a lubo ją wkłada sam koronator, wszyscy jednakże biskupi w pontyfi-kaliach unoszą i potrzymują ją nad głową monarchy. Potem podaje się berło, już tylko przez koronatora, także z przemówieniem. Król wstaje, odpasuje się mu miecz i w pochwie podaje się komuś, któryby go tuż przed królem niósł. Potem koronator z biskupami prowadzi króla, w koronie i z berłem w ręku, do tronu i tu go intronizuje, odmawiając stosowną formułę. A posadziwszy go, zdejmuje infułę, zwraca się ku ołtarzowi i intonuje dziękczynne Te Deum... poczem wraz z biskupami wraca do ołtarza i odprawia Mszę od tego punktu, na którym przestał aż do offertorium włącznie.

Tedy koronator zasiada przed ołtarzem, a król ze świtą przychodzi doń, klęka z odkrytą gło-

Brzesko-litewskiem; r. 1724 w Sokalu nad Bugiem (województwo Bełzkie); r. 1727 w Podka-mieniu u dominikanów (województwo Wołyńskie, teraz w Galicyi); r. 1730 w Żyrowicach u bazylianów (województwo Nowogrodzkie); r. 1739 w Warszwie u kapucynów; r. 1749 w Łucku u dominikanów, na Wołyniu; r. 1750 w Wil-nie, w kościele bernardynek św. Michała; r. 1751 we Lwowie u dominikanów; r. 1752 w Łąkach bratyjańskich, tuż przy Nowem Mieście nad Drwęcą (Neumark), u reformatów, w v województwie Chełmińskiem; tegoż roku w Leżajsku u bernardynów (województwo Ruskie); r. 1754 w kościele farnym w Chełmnie; r. 1755 w Skępem u bernardynów (ziemia Dobrzyńska); tegoż roku w Jarosławiu u jezuitów (województwo Ruskie); r. 1756 w Berdyczowie u karmelitów w województwie Witebskiem, powiecie Orszańskim; r. 1762 w Przemyślu u franciszkanów; r. 1763 w Rzeszowie u bernardynów; r. 1764 w Krakowie u karmelitów; roku 1765 w Przemyślu u dominikanów; r. 1765 w Chełmie w katedrze grecko-unickiej; r. 1767 we wsi Miedniewicach, w ziemi Sochaczewskiej u reformatów; r. 1773 w Poczajowie na Wołyniu; r. 1778 w Latyczowie u dominikanów, na Podolu; r. 1779 w Międzyrzeczu Ostrogskim u franciszkanów, na Wołyniu; r. 1786 w kościele farnym w Szydłowie, na Żmudzi. Każda z wymienionych tu uroczystości koronacyi o-brazu Matki Boskiej zbierała tłumy, z dalekich nawet okolic Polski, a panowie i panie polskie nie żałowały złota, które hojną ręką sypali na sprawienie K-y i wyprawienie obrzędu. W roku 1718 Teresa z Brzostowskich Ogińska, na przybranie obrazu i sukienki Matki Boskiej w złoto i drogie kamienie, oraz sprawienie K-y na obraz w Nowych Trokach, w kościele farnym, a słynącym cudami od czasów Witolda, wydała półtora miljona złp., nie licząc kosztów samego obchodu i podejmowania gości. W miejscu, gdzie odbywać się miała koronacya, wcześnie robiono przygotowania. Przystrajano wspaniale kościół, domy miasta, wznoszono bramy tryumfalne, pobożni pielgrzymi pod chorągwiami swemi postępowali w przepisanym porządku, przy licznej asystencyi duchowieństwa. Oddziały wojska towarzyszyły obrzędowi, a przy samej koronacyi bito z dział i ręcznej broni, a muzyki ogłaszały tę chwilę zebranym. Przy każdej niemal uroczystości wybijano pamiątkowe medaliki, które rozdawano pobożnym, zgromadzonym na ten obchód; tysiące ich prócz tego rozchodziło się po całej Rzeczypospolitej (ob. K or o n a t k a). Tymoteusz L i p i û s ki „Wiadomości historyczno-numizmatyczne o koronacyach obrazu Matki Boskiej w dawnej Polsce“ (w „Bi-bli tece warszawskiej“ z r. 1850, i w osobnej odbitce t. r., w 8-e, 4-ma tablicami litografo-wanemi medali, odbitych na pamiątkę tych ko-ronacyj) („Enc. Org.“ większa).

Wilek* Eucykl. Peir**. Ilnttr. Zetz. 304b. Tom XXXV11L

Koronatka, medalik, wybijany na pamiątkę ko-ronacyi*obrazu Bogarodzicy. Przygotowywano stemple .1 wybijano zazwyczaj’w Rzymie, skąd po poświęceniu'przez -' papieża wrazi z koroną przewożono do Polski. Medaliki takie ‘ przed-

W/

Kt?

il

i-

Sr*

raj

tSJc&S

1'

■i¹

X7

sx

Ak. Æ

pOfE® :X1Y : Z © Ä0W' XMAg» .Ta®A®IÆl tausoPAFinBiP.ipJ

\®»D 'IHAH : Jt Ąiraa

ÆeMUG) •XïW|

WM

S/

Ê9

'Fig. 222—225. Koronafki.

128

stawiają po jednej stronie wyobrażenie Matki sie sezonu kąpielowego, w innej porze w Pa-Boskiej, albo jej monogram, po drugiej zaś— raidzie. W r. 1900 było domów 813, m-ców okolicznościowy napis, a częstokroć zamieszcza- 13 462 narodowości węgierskiej, rei. rzym.-kat. no jeszcze herb rodziny, której staraniem Obszar gminy liczy 13 238 morgów katastr. odbyła się uroczystość. Wybijano je w złocie, W miejscu kościół par. rzymsko-kat. i uni-srebrze i miedzi, a te ostatnie rozrzucano po- cki. między ludem. Pierwsza koronacya obrazu Bogarodzicy w Polsce odbyła się w Częstochowie staraniem króla Augusta III w dniu 8 września r. 1717, jako podziękowanie za szczęśliwie ukończoną wojnę północną; w tym-to dniu nuncyusz Hieronim Grimaldi, arcybiskup edy-sejski, pozwolił koronować Matkę Boską Częstochowską na królową polską, której-to koro-nacyi dopełnili Krzysztof Jan na Słupowie Szembek, biskup chełmski, przy asyście Konstantego Brzostowskiego, biskupa wileńskiego, i Krzysztofa Szembeka, biskupa poznańskiego.

lir. G.

Koronę, po grecku Kopwvr], po łacinie Co-rone, miasto w krainie Messeńskiej, na półwyspie Peloponezkim, z portem, na zachodniem wybrzeżu zatoki Messeńskiej, u stóp góry Te-mathias położone, w mitycznych czasach Ae p i a aibo Pedasos, zwane, należące do owych siedmiu miast, które Agamemnon Achillesowi celem przebłagania jego gniewu w wianie z córką swą ofiarował; natomiast historycznym jest faktem, że założył je ponownie, po powrocie Messeńczyków, w r. 371 przed Chr. Epimeli-des z beockiej Koronei i nazwał według rodzinnego miasta; mieściło ono w sobie kilka pięknych budynków, jak świątynie Dionysosa, Asklepiosa, Artemidy; w pobliżu zaś stała sławna świątynia Apollina; pewne znaczenie miało miasto owo jeszcze w Wiekach Średnich; dzisiaj Coron.—Por. Strabon, 8, 360; Pausanias,

S. Drz.

Od tego czasu koronacye obrazów Bogarodzicy stały się częstemi, a następnie przy takich uroczystościach wybijano medaliki pamiątkowe (koronatki) rozmaitej wielkości, których obecnie nałiczyć możnatprzeszło 40 okazów. Obrzędy koro-nacyi obrazów Bogarodzicy w Polsce odbyły się w następujących miejscowościach: W Czę- 34^ 2 i nast.

Koronea, po grecku Kopoiveia, po łacinie Coronea: 1) jedno z głównych miast Beocyi, na południo-zachód od jeziora Kopais, u stóp zachodniego stoku gór Tilphossion położone, w którego pobliżu, przy świątyni Ateny Itonii, Pambojotia, święto sprzymierzonych Beotyjczy-ków, uroczyście obchodzono; jeszcze przed wybuchem wojny peloponeskiej, w r. 447 przed przed Chr., ponieśli tutaj Ateńczycy klęskę, skutkiem której stracili supremacyę swą w ziemi Beockiej; sławniejszem jeszcze w dziejach jest zwycięstwo, które pod tem miastem odnieśli Śpartańczycy pod wodzą króla Agesy-laosa w r. 394 przed Chr. nad sprzymierzonymi Grekami; w późniejszych czasach stanęło ono po stronie Perseusza, króla macedońskiego; w pobliżu jego leży dzisiaj Camari. Por. Thucydides, 1, 113; Plutarchus, Agesil. 18; Strabon, 9, 410 i nast.; 434.—2) Miasto w krainie Phthiotis, w Tessalii. Por. Strabon, 9,

S. Drz.

Stochowie, Nowych Trokach, Kodniu, Sokalu,

Podkamieniu, Żyrowicach, Warszawie (u Kapucynów),'Łucku, Wilnie (u Bernardynek), Lwowie,

Łąkach Bratyńskich, Leżajsku, Chełmie, Skę-pem, Jarosławiu, Berdyczowie, Białyniczach,

Przemyślu, Rzeszowie, Miedniewicach, Krakowie u Karmelitów, Poczajowie, Latyczowie, Międzyrzeczu Ostrogskim i Szydłowie; w niektórych miejscowościach, obrzędy koronacyjne powtarzały się po dwa i więcej razy, jak w Częstochowie, Sokalu, Lwowie i innych. Zdaje się, że na pierwszą koronacyę obrazu w Częstochowie, w Trokach i w Kodniu koronatek nie wybito i przynajmniej nie są nam znane. Wybijanie ich rozpoczęto prawdopodobnie przepięknym

medalem bitym na koronacyę w Sokalu w r.

1724.

w. w. w.

434.

Koroni (Koloni des), miasto na półwyspie greckim Morea, obwód (nomos) Messima, położone nad zatoką morską K., na płn.-wschód od Capo Galio; posiada port, gród wenecki, zakład kwarantannowy; handel morski; około 5 000 m-ców. — K. jest to starożytne Asi ne czyli Rh i on, zbudowane przez Dryopów, wypędzonych z Argolidy, w r. 1100 zdobyte przez germańskiego rozbójnika morskiego Veratro; wkrótce owładnął nim Champlittes, dynasta Latynów z Modonu. Villehardouin odstąpił miasto Wenecyanom, którym odebrał) je w r. 1498 sułtan Bajazet II.    Hr-

Koroniarka Victoria regia), roślina ob. N ymphaeceae,

w. w. w.

Korońozyk. Na Litwie tem mianem nazywają półgroszki koronne z epoki Jagiellońskiej, mające wyobrażenie korony na stronie głównej, a dość często tam wykopywane z ziemi. Nazwa ta prawdododobnie utrzymała się z dawnych czasów, gdy kursujące półgroszki samą nazwą odróżniano od lepszych srebrem półgroszków bitych według stopy litewskiej, na których wyobrażenia korony nie było.

Korond, miasteczko i zakład kąpielowy w komitacie i pow. Udwarhelskim w Siedmiogrodzie, nad pot. K-em, uchodzącym do Kokie-lu Małego, w okolicy górskiej, na zachodnich stokach północnego działu gór Hargita, 21 km. na płn. od stolicy pow. Székely-Udvarhély.

W obr. miasteczka leżą folwarki Fenyöküt i Pńlpataka, tudzież zakład kąpielowy K. z kilku źródłami solankowemi i jedną szczawą ziem-no-wapienną. Należy do sądu pow. hurz. podatk. w Székely-Udvarhély; poczta w miejscu w cza-

S. Drz.

A. Kusz.

Pod

Koronis, po grecku Kopornę, po łacinie Go-ronis: 1) córka Koroneusa, króla focyjskiego, którą bogini Atena we wronę (Kopom]) przemieniła, gdy ją w miłosnych zapędach Posejdon ścigał. Por. Ovidius, Metam. 2,    548

i nast. — 2) Córka Flegyasa, króla, Lapitów w beockiem mieście Orchomenos, kochanka bożka Apollina, który, uprowadziwszy ją z domu rodzicielskiego, spłodził z nią bożka Asklepiosa, po łacinie Aesculapius zwanego; gdy ją wszakże na gorącym uczynku niewierności z niejakim Ischys przychwycił, śmiercią ją ukarał. —Por. Apollodorus, 3, 10, 3.

Koronka do odmawiania pacierzy, ob. Różaniec.

Koronka — tkanina przezroczysta, ob. Koronkarstwo.

Koronka (w budownictwie) — niektóre ozdoby górne lub detale posiadające lekkość i przezroczystość. Nazwę K-i nosi: a) ciąg listków lub innych zdobin rzeźbionych lub malowanych, tak wiszących jak i sterczących w górę na krawędziach gzymsów, zwłaszcza w stylach średniowiecznych, w ołtarzach, kazalnicach itp.; b) górny gzyms zębaty pieca kaflowego lub żelaznego; c) górna część płotu utykanego cierniem; d) okap lub grzbiet dachu gątowego, wycinany w zęby lub ażur; e) rzeźbione ramy okien gotyckich.—Bibliografia: Żebrawski „Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa“ 1883; Karłowicz, Kryński i Niedźwiedzki „Słownik języka polskiego“ 1901.

Koronkarstwo, przemysł zajmujący się wyrobem koronek, które przedstawiają tkaninę lekką, dziurkowatą, przezroczystą, powstałą z różnorodnych splotów nici; ta rozmaitość splotów pozwala na tle siatkowem o przeróżnych oczkach tworzyć desenie w kształcie a-rabesków, figur, kwiatów, liści, podobizny ptaków i zwierząt, a nawet całych scen rodzajowych, charakteryzujących pewną epokę. K. bywa otoczona z jednego brzegu ząbkami, mniej lub więcej wystającemi (stąd powstała jej nazwa francuska dentelle, niemiecka Spitze). W Polsce K-i początkowo nazywano forbotami (ob.; jakoby od wyrazu hiszpańskiego farpado —ząbkowany). Nazwa forbotów istnieje u Reja i nieco późniejszych pisarzy, oraz w staropolskich przysłowiach, jak np. „Wymowa bez cnoty, to z łyków forboty“. Następnie niektóre gatunki K-ek nicianych nosiły nazwę antola-ży v. antolażyków (zapewne od francuskiego entoilage = naszycie na płótnie). Swojski wyraz K. powstał wtedy, gdy ten wyrób ni-ciany zaczęto wytwarzać w kraju naszym i u-żywać go do ozdabiania ubrania głowy panny młodej lub druchny, zwanego korona (ob.), a stąd powstały korunka, korónka, koronka. Wyraz ten rozpowszechnił się i oprócz właściwej K. zaczyna służyć na oddanie wielu innych pojęć, z któremi się łączy lekkość i przezro-

czystosé (ob. Koronka w budownictwie). — 1) Technika. Do wyrobu K-ek używają nici srebrnych, złotych, jedwabnych, lnianych, bawełnianych i wełnianych (mohair), względem zaś sposobów fabrykacyi można po-dzie lic K-i na następujące kategorye: robione igłą (point à Vaiguille), robione na klockach (<dentelles aux fuseaux), robione szydełkiem (irlandzkie) i nakoniec K-y maszynowe. Igła w ręku zdolnej pracownicy jest narzędziem, za którego pomocą można wykonać wszystkie sploty nici jakiemi się posługuje o-becnie tkactwo, oraz najkapryśniejsze ściegi, znane w dziedzinie haftu. K-i robione igłą pojawiły się najwcześniej, były z początku wąskie, ząbkowane, potem szersze, nakoniec ozdobione deseniem i wtenczas zyskały nadzwyczajny popyt we wszystkich krajach, nie zważając nato, że były zawsze bardzo drogie, gdyż dla swego wykonania wymagały wiele umiejętności i pracy mozolnej. Żeby łatwiej i prędzej można było wykonać K-owe sploty, zastosowano nieco później plecenie K-ek za pomocą klocków. To rzemiosło, podstawa K-stwa, wynalezione zostało w XV w. i do dziś dnia nie uległo zmianie. Sława owego wynalazku najprawdopodobniej należy się Włochom północnym, które są kolebką K-stwa, jednak Holendrzy utrzymują, że robota na klockach wzięła u nich początek. Klocek koronkarski jest toczoną pałeczką, grubszą z jednego końca, na drugim zakończoną miejscem w kształcie szpulki, służącem do nawijania nici. Klocki bywają rozmaite pod względem wielkości, grubości i formy, zależne od grubości nitek i od przyzwyczajeń robotnic w tej miejscowości, gdzie są K-i wyrabiane. Deseń, który pragną wyrobić za pomocą klocków, należy narysować na grubym gładkim papierze i nakłóć te miejsca, gdzie w czasie roboty powinny być wtykane szpilki; nakłócia owego dokonywują za pomocą uprzednio przygotowanych patronów. Tak przygotowany rysunek układa się na poduszce, a nad nim przechodzą wszystkie nici użyte do roboty, których jest taka liczba jak klocków. Za pomocą przerzucania klocków z jednej strony na drugą dokonywa się najrozmaitszego przeplatania nici, a wtykane szpilki służą do stworzenia ażuru, do zatrzymywania nici i zamocowania jej stosownie do deseniu. Fig.226 (str.1021 ) przedstawia wykonanie wąskiej K-i za pomocą klocków. Zależnie od szerokości K-i zmieniają się rozmiary poduszki i ilość zużytych klocków, których liczba niekiedy nawet dosięga 500 i więcej sztuk. Przy bardzo szerokich rozmiarach K-i poduszka otrzymuje kształt walca, który dla lekkości wyplatają koszykową robotą i obciągają materyą taką, by w niej dobrze się trzymać mogły szpilki. Wszelkie więc przyrządy do robienia K-ek są proste i tanie, nie wymagają obszernych lokali, mogą być z łatwością przenoszonemi

z miejsca na miejsce. K-i robione igłą lub szydełkiem wymagają jeszcze mniej przyrządów: potrzebne tam jest tylko pudełko dla zabezpieczenia materyałów i roboty od kurzu, w niektórych zaś wypadkach—małe ręczne krosna. Przeto K-stw.o rozwija się we wszyst-• kich krajach jako przemysł drobny, lecz w wielu miejscach tworzy źródło bardzo znacznych zarobków i zajmuje poważne stanowisko w życiu ekonomicznem tych prowincyj, gdzie jest należycie rozwinięte. K-stwem zajmują się przeważnie kobiety i dzieci, które najpierw powinny poznać sposoby wytwarzania rozmaitych ażurów deseni za pomocą klocków lub igły; a ponieważ rozmaitość splotków i ściegów pozwala na wytworzenie deseni prawdziwie artystycznych, zależnych od gustu i uzdolnienia pracownic, przeto w K-ie dopatrzyć się można stylów właściwych rozmaitym epokom i narodowościom. W połowie XIX w., kiedy tkactwo deseniowe zrobiło tak wielkie postępy, poczęto wyrabiać K-i mechaniczne na fabrykach, posiadających takie u-rządzenie, jakie istnieje przy wykonaniu tiulu deseniowego (ob. Tiul). K-i mechaniczne są tańsze, więc robią wielką konkurencyę ręcznym, choć są mniej artystyczne i nie posiadają często dokładnego wykończenia. Dziś w handlu istnieją takie K-i, na których wyrób składają się praca ręczna i mechaniczna. Do takich należą: haft ręczny na tiulu tkanym mechanicznie (K-i brukselskie), naszywanie na tiulu deseni wyrabianych za pomocą klocków (identelle d’application), wzbogacanie deseni o-trzymanych drogą mechaniczną za pomocą igły i nakoniec K-i zszywane z oddzielnych deseni, wyrabianych na klockach, igłą, lub szydełkiem. — 2) Historya K-stwa. O koronkach istnieją wzmianki w bardzo dalekiej przeszłości. Biblia już wspomina o tkaninach przezroczystych, pięknie haftowanych, któremi upiększano świątynie i szaty kapłanów. W Wiekach Średnich zakonnice i nawet wielkie damy poświęcały dużo czasu na roboty ręczne; artyzm wykonania tych robót był niekiedy bardzo znaczny, a między niemi zwłaszcza zwracają uwagę roboty z cienkiej -datki, na której haftowano rozmaite desenie. Takie K-i w o-wych czasach robiono w wielu krajach, przeważnie we Francyi; w XV w. wyroby takie zaspakajały potrzeby miejscowe i wywożone były za znaczne pieniądze do Anglii. Kobiety Wschodu, w Turcyi i we wschodnich dzielnicach Rossyi od bardzo dawna wyrabiają przezroczyste tkaniny z płótna z wyciągniętemi nićmi, tak zwane mereżki, które na pierwszy rzut oka przypominają K-i, lecz za nie uważanemi być nie mogą. K-i w takiem znaczeniu, jak dziś rozumiemy ten termin, zaczęto wyrabiać we Włoszech w XV w., a pierwsze próby wykonane były igłą. Według ówczesnej mody noszono kołnierze, otaczające szyję w kilka rzędów i nazywane fresa, „spolszczore kreza. Brzegi takiego kołnierza zaczęto u-piększać ząbkami, robionemi igłą i noszącemi nazwępuntoinaere (ściegi w powietrzu), z których z czasem wytworzyła się K-a robiona igłą. Z początku obszycie ząbkowate było wąskie, potem robiono szersze, a następnie zaczęto upiększać je deseniem. Podobuemi robotami najbardziej się wsławiła Wenecya, skąd już w końcu XV w. znaczną ilość K-ek wywożono do Francyi i Anglii. W tym samym czasie powstał sposób robienia K-ek klockami, co dawało możność pewne desenie i tło siatkowe wykonywać daleko prędzej niż igłą. Epoka Odrodzenia, która wniosła we wszystkie •dziedziny wytwórczości ludzkiej prąd postępu i piękności, wywarła wielki wpływ na K stwo: zjawiły się nowe piękne wzory, powstały nowe gatunki, a przytem wzrastał popyt i zamiłowanie do tych cennych i zbytkownych wyrobów. Z owego czasu pozostały wydawnictwa zawierające zbiory rysunków K-ek wyrabianych we Włoszech; do znakomitszych należą publi-kacye następujących autorów: Antonio Taglien-ti 1528 r. i Nicolo Aristoteli 1530 r. W XVI w. z Wenecyą rywalizować poczynają Raguza i Medyolan, a także Genua, któia zdobyła sobie sławę K-ami klockowemi, robionemi z kolorowego jedwabiu, złota i srebra i tak zwaną gipiurą z białego i czarnego jedwabiu. Ścisłe stosunki handlowe między Wenecyą i Hollan-dyą sprawiły, że K two jednocześnie prawie zakwitło w Hollandyi i Brabancie, osiągając tam wyjątkowy rozwój i kierunek. Hollaudya i Belgia posiadały umiejętność wyrabiania pięknych nici lnianych, przedstawiających doskonały materyał do wyrobu cienkich i mocnych K-ek; zamiłowanie zaś Flamandczyków do kwiatów odbiło się na deseniach K-wych. W Hollandyi i Belgii na K-i nie używano jed wabiu, złota i srebra, tylko cieniutkich lnianych nici; rzadko naśladowano włoską gipiurę, lecz na gładkiem siatkowem tle wyrabiano kwiaty i liście, których miękki rysunek i dokładne wykonanie zyskały K-stwu belgijskiemu sławę wszechświatową. Oprócz K-ek klockowych w Brukselli i okolicach oddawna wyrabiają sławne cienkie K-i igłą, przedstawiające delikatny haft na tiulu. Do największej sławy doszły K-i brukselskie w XVIII w. przed Re-wolucyą francuską, kiedy znane były gatunki point de Bruge i point de Flandre. Dziś brukselskie K-i często robi siv na bawełnianym tiulu, tkanym mechanicznie, lecz zawsze posiadają one delikatny rysunek i piękne wykończenie; na wywóz idą gatunki point à Vaiguille i point d'application. We Francyi kobiety wiele okazywały zdolności do robót ręcznych, słynne tam były hafty lacie i inne, więc grunt dla K-wa istniał. Jednak zamiłowanie do K-ek i wielkie ich spożytkowanie przez klasy zamożne powstały tam pierwej nim rozwinął się przemysł miejscowy, a zapotrzebowanie zaspa-

Wir

z s.

kajał towar sprowadzony z Włoch i Hol-landyi. Za czasów Katarzyny Medicis, żony Henryka II, rozwinął się wielki zbytek przy dworze francuskim i zamiłowanie do K-ek doszło do tego stopnia, ze niemi ozdabiano o-dzież kobiecą i męską pościel, obszywano buty i wnętrza ekwipaży (carosse). Rząd francuski nie mógł nie zwrócić uwagi na znaczny odpływ pieniędzy za K-i sprowadzane, popierał więc K. miejscowe, a za Ludwika XIV pod wpływem Colberta założono rządowe fabryki, do których sprowadzano robotnice z Włoch i Flandryi w znacznej liczbie. Powodzenie przeszło wszelkie oczekiwania: zręczne uczennice nie tylko prędko poznały sposoby robienia K-ek. ale własnym gustem podniosły i u-

f/j

SM

ih

Fig. ‘226 Koronka robiona na kloc!.ach.

doskonaliły wyrób. Wkrótce powstały nowe gatunki K-ek francuskich, mające powszechną sławę, z których najznakomitsze były: point » d’Allençon, robione igłą; nie miały one sobie równych pod względem bogactwa rysunku, wielkiej mocy i lekkości; Valenciennes robione jedynie na klockach — tło lekkie przezroczyste, deseń wytkany razem z tłem bez nitek grubych i wypukłości, skutkiem czego K-i łatwo się piorą i prasują. Dochodziły one do wielkiego artyzmu i bajecznej ceny: „trzeba było dziesięciu miesięcy pracy zdolnej robotnicy, pracującej po 15 godzin dziennie, żeby zrobić parę mankietów męskich, za które płacono trzy tysiące liwrów“. W latach 1725 —70 w mieście Valenciennes pracowało w K-stwie 6 000 robotnic; dziś ten przemysł w mieście upadł, u-trzymał się tylko po wsiach okolicznych. .W Bayeux wytworzono gatunek K-i klockowej, nazwanej blonde, dla tego, że pierwsze jego próby wykonane były z surowego jedwabiu, więc miały żółtawy kolor surowych chińskich materyj (czu-sun-czy). Teraz blondy wyrabia się przeważnie’ czarne; białe mają deseń w kwiaty matowe na tle tiulowem i najbardziej rozpowszechnione są w Hiszpanii, gdzie są używane na mantyle, narodowy kobiecy ubiór na głowę. W końcu XVI w. K-stwo rozpowszechniło się w Anglii, Niemczech i krajach Skandynawskich.

3) Koronkarstwo w Polsce. Nie ma żadnych wskazówek czy K-i, które przypuszczalnie v pierwszej połowie XVI wieku razem z Boną przybyły do Eolski, były naśladowane u nas choćby w jaknajskromniejszym zakresie. O ile z dawnych rycin, pieczęci i innych zabytków wnosić można, za czasów królowej Bony dopełnieniem każdego kosztownego stroju były K-i, lecz sprowadzono je z Włoch, a następnie z Brabantu, gdzie wykonanie ich dosięgało naówczas wysokości prawdziwego artyzmu.—Dopiero w końcu XVIII w., Tyzenhaus, powołując do życia rękodzieła na Litwie, założył pierwszą u nas szkołę K-stwa, która jednak nie długo trwała a rozpadła się na pojedyncze warsztaty. Szkole owej atoli zawdzięczają niewątpliwie swe istnienie piękne, delikatne K-i klockowe, wyrabiane po dzień dzisiejszy w gub. Mińskiej.—Podobne K-i wyrabiane też są na Ukrainie, lecz nie tak delikatne i z wzorów mniej pięknych. W Warszawie pierwszą szkołę K-ek w szerszym zakresie założyła w r. 1880 w celach filantropijnych p. Helena Gabrielowa. Szkoła ta, utrzymywana kosztem założycielki, osięgła poważne wyniki. Wykształciła kilka tysięcy uzdolnionych pracownic, których wyroby nagrodzone zostały dyplomem uznania i wielkim medalem srebrnym w r. 1881 i 1883 we Lwowie i wielkim medalem srebrnym w r. 1900 w Paryżu i aczkolwiek szkoła zmieniła swój zakres, stale jeszcze kształci pracownice tak w Warszawie, jak i w po w. Kutnowskim, na wsi. Przed o-twarciem szkoły p. Gabrielowej tylko matka Moniuszki uprawiała w Warszawie sztukę K-a. W podeszłym już wieku będąc, jako pamiątkę po sobie i dowód uznania, wzory i przyrządy, któremi się posługiwała, ofiarowała p. Gabrielowej.—W r. 1882, z inicyatywy Heleny Modrzejewskiej (Chłapowskiej), która pierwsza złożyła na ten cel 1 200 złr., założono szkołę K-stwa . w Zakopanem, której zadaniem jest kształcić dziewczęta miejscowe i ze wsi okolicznych na uzdolnione koronkarki i rozwijać ten przemysł ludowy, zapewniający pracowitej i inteligentniejszej ludności stały zarobek. W r. 1905 szkoła w Zakopanem liczyła uczennic 34, wartość zaś produkcyi rocznej wynosiła 4 000 koron. Istnieje także szkoła koronkarska przy państwowej szkole przemysłowej we Lwowie, wyroby z owej szkoły odznaczają się delika-tnem, subtelnem wykończeniem. Wszystkie wyroby koronkarskie w Polsce pozostają wyłącznie w zakresie K-stwa klockowego, wszelaki inny kunszt koronkarski, doprowadzony na Zachodzie do takiej doskonałości, jest u nas nieznany zgoła.

4) K - w o mechaniczne. W r 1763 w Anglii robotnik, nazwiskiem Hammond, wynalazł sposób plecenia gładkiego tiulu na warsztacie pończoszniczym, Choci ż ten wynalazek kwestyi zupełnie nie rozwiązywał, zachęcił

Liczba Liczba ro-fabryk: botników:

2 450 1 160

Warszawa

Łódź

Kalisz

620

razem 14

4 240

K-wo ręczne zna-„Das Spitzenklöppeln“

A. Kusz.

D-r St. K.v

Korop, miasto nieetatowe w pow. Koro-lewieckim, gub. Czernihowskiej, na letvym brzegu rz. Desny; 6 300 m-ców (w r. 1905), trudniących się handlem końmi i bydłem, rolnictwem i wyrobem sprzętów kuchennych (zwłaszcza garnków), sieci i kożuchów, mających znaczny zbyt w Homlu. Szkółka elementarna, dwie szkoły parafialne, niezła przystań na rzece i 4 jarmarki doroczne z obrotem przeszło 150 000 rub. Niektórzy historycy niesłusznie utożsamiają K. z Chorobrem (w pow. Nowogrodzko - Siewierskim ) . Pierwszą wiadomość o K-ie zawiera pod r. 1638 uniwersał hetmana Ostranicy. W r. 1659 K. spalił i zburzył ks. Trubeckij podczas wyprawy przeciw Wy-howskiemu.

Koropczewskij Dymitr, syn Andrzeja (f 1904 r.). Ukończywszy uniwersytet w Moskwie w okresie silnego prądu umysłowego, który o-garnął społeczeństwo rossyjskie po reformie włościańskiej, K. cały oddał się pracy nauko-

wielu do pracy w tym kierunku i w r. 1809 Heathcote zbudował warstat, za którego pośrednictwem mechaniczna fabrykacya tiulu została ustaloną. Następnie w tej fabrykacyi poczynili znaczne ulepszenie w Anglii Morlay, Levard, Cläre i inni, a w 1837 wynalazek Jacquarda (ob.) we Francyi dał możność mechanicznie wyrabiać tiul deseniowy i od tego czasu rozpoczyna się masowa fabrykacya wyrobów K-skich za pośrednictwem machin. K-wo mechaniczne z powodu nizkich cen swoich wyrobów zaczyna coraz bardziej współzawodniczyć z K-ami ręczneini, a wyroby K-skie czyni dostępnenii coraz szerszym klasom mniej zamożnym. Głownem ogniskiem K-stwa mechanicznego w Anglii jest Nothingham i jego okolice; w Francyi — St. Pierre de Calais, także Lyon, Lille, Douay, i in. W r. 1894 we Francyi fabrykacyą tiulu deseniowego i koronek mechanicznych na rozmaitych fabrykach zajmowało się 35 000 robotników, wytwarzając towarów na 85 mil. franków. W Królestwie Polskiem fabrykacya K-ek mechanicznych, firanek i tiulu deseniowego istnieje w Warszawie, w Łodzi i w Kaliszu i, jak dowodzą dane zawarte w „Księdze adresowej przemysłu fabrycznego w Królestwie Polskiem na rok 1904" odbywa się w ilościach następujących:

Wytwórczość roczna w rublach:

4 357 700 1 110 400 518000.

5 986100

Urządzenia do tkania tiulu deseniowego znaleźć można: S. Fergussen „Histoire du tulle et des dentelles mécaniques en Anglelerre et en France“ (1872); W. F elki n „A history of the machine corougth, hosiery and lace manufacture“ (Cambridge 1867). leźć można: V o s h a g e (1894); Cia essen „Alte v kunstvolle Spitzen auf d. Ausstell, zu Brüssel 1884“.

Koronkowiec, ob. Euplectella.

Koronne złoto, ob. Złoto.

Koronny maszt czyli główny ob. Maszt.

Koronny talar, moneta srebrna, ob. Talar.

Koronowa kość (niem. Kronenbein), lepiej kość wieńcowa, nazywana też podpęci-nową, jest właściwie członkiem palcowym, drugim ( Phalanx II) zwierząt kopytnych (TJngulatn), na niej opiera się brzeg górny, czyli wieniec (korona) kopyta; z członkiem palcowym nierównym (Phalanx II) tworzy staw wieńcowy, z trzecim (Phalanx III) staw kopytny (por. Kopyto k o ń s k i e).—-Konie (Equina) posiadają tylko po jednej K-ej kości; u przeżuwaczy (Iiuminantia) napotykamy w nodze każdej po 2 rozwinięte i po 2 szczątkowe; u świń (tetigera) po 4, z których tylne 2 są znacznie mniejsze.    D-r J p-

Koronos, po grecku Kôpwvoç, po łacinie Coronus: 1) ojciec Argonauty Kajneusa.—2) Syn Kajneusa, ojciec Leonteusa, jeden z głośniejszych przywódzców Lapitów, pokonany przez fleraklesa, gdy z Ajgimiosem, władzcą Doryj-czyków, wojnę toczył. Por. Apollodorus, 2, 7, 7. — 3) Jeden z konkurentów o rękę nadobnej Heleny. — 4) Syn Apollina i Chrysorthy, brat Laomedonta i Koraksa. — 5) Syn Tersandra brat Haliartosa, wnuk Sisyfosa, władający tą częścią Beocyi, której główne miasto Koronę a (ob) od niego miano swe otrzymało.—Por. Pausanias, 9, 34, 5.

Koronowicz, ob. Wróblewski Wale-

ryan.

Koronowo (Polnisch Krone), miasto nad Brdą (Brahe) w W. Księstwie Poznańskiem, w regencyi Bydgoskiej, w powiecie Bydgoskim, w obrębie sądu ziemskiego w Bydgoszczy, z którą połączone koleją żelazną, w pięknej okolicy wśród pagórków piaszczystych. Miaszkańców było r. 1890 3 376 i to przeważnie katolików-Polaków (r. 1880 było tam 1900 Polaków), żydów 344. W mieście poczta, telegraf, sąd o-kręgowy, urząd leśny (w okolicy duże lasy), kasa pożyczkowa, kościół ewangelicki, piękny kościół katolicki, zakład karny dla mężczyzn. Koronowo zawdzięcza początek swój Cystersom z Byszewa, którym książę Ziemomysł kujawski pozwolił r. 1286 założyć na gruncie klasztornym miasto na prawie niemieckiem. Nazwa Byszewo jako siedziby Cystersów ustąpiła później miejsca nazwie K-owo. Po pierwszym rozbiorze Polski Fryderyk II, król pruski, zabrał r. 1771 ogromne dobra klasztorne i zamienił je w królewszczyznę. W latach 1410, 1411 i 1422 zaszły pod K-wem bitwy pomiędzy Polakami a Krzyżakami. Dokumenty, tyczące się klasztoru Cystersów w Bysze-wie ob. „Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolskim“.

E. Chw.

wo-publicystycznej. W okresie 1870 — 1880 redaguje też miesięcznik popularno-naukowy „Znanije“, a potem miesięcznik „Słowo“, które było przedsta /icielem najskrajniejszego kierunku w ówczesnej publicystyce rossyjskiej (Ziber pisał o Marxie i Engelsie, koresponden-cye zaś z zagranicy szermierze ówczesnego radykalizmu robotniczego w Europie). W tym S. Tarańskiego. okresie przetłómaczył Lubbocka, Tylora i in. na język rossyjski, a pierwszy w Rossyi w „Słowie“ przedstawił poglądy Morgana, którego wreszcie przetłómaczył. Napisał parę prac o-ryginalnych, przeważnie podając opisy popularne ludów pierwotnych („Razskazy pro dika-go czełowieka“ 1887; „Melanezijcy“ 1889; „Po- panującym. Główne miasto Uukari. linezyjcy“ 1889; „Mikronezijcy“ 1880). Naj

ważniejszą pracą jego jest bodaj zbiór szkiców pod nazwą „Sowremiennaja nauka“ (1889, zamieszczono tutaj przesądy o wizerunkach i podobiznach, znaczenie czarodziejskie stopek itd.). W ostatnich czasach jako docent prywatny K. wykładał etnografię w uniwersytecie petersburskim. Pisywał także powieści pod pseudonimem

L. K.

Kororofa, państwo hołdownicze w Sudanie zachodnim (Afryka półn.-zachodn.), na południe od rz. Benue (ob.) i na zachód od Adaina-uy (ob.); składa się z drobnych kraików, zamieszkanych przez różne szczepy murzyńskie: z nich Dinkowie najliczniczniejsi, są szczepem

KONIEC TOMU XXXVIII-go.

V'VfAKOiX

Dodatek do Tomu XXXVIII W. E. P. /.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

I LUSTROWAN EJ

STANOWIĄ:

■■

Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Grostomski Walery (Literatura powszechna) G-ralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny) Kempner Stanisław (Ekonomia) Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz redakcyi) Krzywicki Ludwik (Redaktor Główny.

Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i TechnoD Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny) Pożaryski Mieczysław (Elektrotechnika). Rewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika)

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

Abraham Władysław. W. A. Alexandrowicz Jerzy f. J. A. Andrychiewicz Wład f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald 0. B.

Banzemer Jan f. Dr. J. B Barwiński Eugeniusz. Dr. Eug. B. Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B.

Benni Artur Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr. Bielski Wincenty. W. 6.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. BI.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg. Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. NI. K. Bkl. Boniecki Adam. B.

' Bornstein M Dr. I. B i Dr. M. Bor. Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Brückner Aleksander. A. B. i A. Br. Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Celichowski Zygmunt. Dr. Z. C. Centnerszwer M. M. Cent. Centnerszwerowa Bóża. R. C-wa.

Cercha Stanisław. S. C

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chłapowski J. J. Ch.

Chmielowski Piotr f. P. Ch.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch. Choroszewski Wincenty f. W. Chor. Choroszewski Władysław, *1. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław, w. Ch. Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch. Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw. Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakóh. Ad. J. C.

Cołm Feliks F. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C. Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz. Daszyńska Zofia. Dasz.

Demhy Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D,

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. Superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D. Diehl Edmund f. E. D.

Długopolski E. Ed. Dl.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom. Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drège Józef J. D.

Drogoszewski Aureli A. Dr. (A. D.) Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eberhardt J. J. E.

Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J E.

Estreicher Karol, (t—r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F. — I. i Dr. L. F. — i Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Galie Henryk H G-e.

Garliński Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr. J. G.

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G.

Gloger Zygmunt Z. Gl.

G{ąbiński Stanisław. Dr. St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Goldherg Adolf A. G.

Gorzyeki K. J. Dr. K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B, Gr.

Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski. Grabski Władysław Wł. Gr.

Ks. Gralewski Jan. A Granowrski Juliusz. J. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Gustawicz Bronisław Br. G.

Handelsman Marceli. M. Han.

Hefiich Aleksander. A. H. i A. Hf.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Lu,

Heuricłi Jan (syn). J. H-ch i J. H. Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr. B. A. H. Hirszowski Edward. Hr.

Homolicki Jan. Hml Homnłko Maksymilian. H. i M. H. Hoyer Henryk (starszy) Dr H. H.

Hube Romuald t- R-Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł. Jabłonowski Władysław. Wlad. Jabł. Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J. Janiszewski Stanisław. S. J. Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek t- F* R Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks f. * J F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez. Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam. Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K. Karwowski Stanisław. Dr. S. K. Kasparek Franciszek f. Fr. K. Kaszowski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K. Kenig Józef f- J Kg.

Kętrzyński Wojciech. Dr W. K. Kętrzyński Stanisław. S. Ktrzn. Kindelski Jan J. K. i J. Knd. Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI. Kłodziński Abdon. Ab. KI. Kochanowski Jan Karol. J. K. K Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Kodisowa Józefa. Dr J. K.

Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. Kopczyński Aleksander. Dr Al. K. Kopera Feliks. F. K Korbut Gabryel. G-l K. i G. K. Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik. S. L. S. K. Korotyński Władysław. Wł K Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz. Kościałkowska Zyndram W. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicz J. J. K-lcz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K. Kraków Kazimierz f. Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K. Kramsztyk Stanisław. S. K. Kraushar Aleksander. Al. Kr. Krauz Kazimierz. K. Kr.

Krćek Franciszek. Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. J. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr K. K.

Król Kazimierz. Kaź. K.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wl. Kr. Kryńs-i Adam Antoni. A. A. K. Kryński Mirosław Mir. Kr. Krzemiński Stanisław, s.

Krzy iiuski Edmund. E. Krz. Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K. Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć Kuniewicz Józef. Dr Ku ...cz Kuszelewski Antoni. A. Kusz. Kutrzeba Stanisław, sk.

Landau Helena. H. L.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński Piotr. P. L Leist Artur. A. L Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L Lewiński Jan. J. L Lewkowicz Jakób. J. L.

Libicki. Stanisław. S. L Likiert Nikodem. L Lipnicki Eugeniusz f. E. L. Lipnicki Janusz. L. J.

Lisiecki Stanisław. St. L. Lorentowicz Jan. J. Lor.

Loria Stanisław. S. L .

Lubowski Edward.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. M. L. Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan S. Ł.

Łagowski Floryan. F Ł.

Laguna Stosław f. St Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł. Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł. Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M. Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M. Majewski Erazm. E. Maj.

Majewski W. J. W. J. M.

Majkowski Julian. Dr. J. M. Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M. Maleszewski Tytus f. T. M.

Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr. M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrené Walerya t- W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mai. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M.

Merecki R. R. M.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanisław. S. M. i St. M.

Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog. Mokrowicki Bolesław. B. M.

Moldenbawmr Aleksander. A. Mol.

Moycho Stefan. M-cho.

Muszyński Jan. J. Musz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. L Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr. K. J. N.

Kitowski Jan. N.

Nitsch Kazimierz K. N.

Nowicki Władysław. Wl. N.—i. Nowodworski Franciszek. Fr. N. Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr. J. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Juljan. J. 0.

Ok< lski Antoni f- A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr. W. 0.

- Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff' Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr. A. P.

Papieski Leon. L. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o i Zb. P,

Peszke Józef. Dr. J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef +• Dr. Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. *, -f i — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI - cz.

Podernia K. K. P.

Poliûski Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr. S. P.

Pożaryski Mieczysław. M. Poż.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wl. Pr.

Przestrzelski R. R. P-ski.

Przewóski Edward. Dr. E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyhorowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr, Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wl. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R. — cz.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Ilozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks f. F. R.

Rychliński Karol. Dr. K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. J. Rei.

Rygier-Nałkowska Zofia Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Rzepko dr. Dr Rz.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz f. T. S.

Sarnecki Zygmunt. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S. - i.

Semkowicz Aleksander. Dr. Al. S. Semkowicz Władysław. Wl. S-cz.

Sędziak Jan. Dr. J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S» Skłodowski Józef. Dr. J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. SI.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. E. S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr. K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wl. Spaś.

Sporzyński Ksawery. Sp.

Statktewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stempowski Stanisław. St. St.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan, f S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander F. A. S.

Szwarc L I. Sz.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Adam Ad. Św. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski,,Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z. T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trepka Nekanda Edward. N. T. Trzciński Wawrzyniec f. W. Trz. Trzebiński Józef. J Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Ul.

Urbanowicz Feliks f- F- U.

Uzdowski Józef. J. U.

Waehowski Kazimierz. K. W Wagner Bolesław f. B. w.

Waliszewski Kazimierz. K. W. Wasiutyński Aleksander. A. W.

Wasserberg Ignacy. J. W-g. Wawrykiewicz Edward. Ed. W. Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W. Wiorogórski Władysław. W. W. Wisłocki Władysław. W. W. Wittyg Wiktor. W. W. W. Wojciechowski Ir. Ir. Wch. Wojciechowski Konstanty. K. W. Wójta« Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysl. Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zaruski Maryusz. M. Z.

Zawadzki Bronisław. Z.

Zawadzki Józef. Dr. J. Z.

Zieliński Edward W. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkowski Franciszek. Fr. Zn. Zientarski Stanisław. S. Z. Znatowicz Bronisław. Zn.

Zych Wojciech. Zh,

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Żór.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

b) Podług kryptonimów.

Prof. Szymon Askenazy.

A. A. K. — Prof. Adam Antoni Kryński. A. B. i A. Br. Prof. Aleksander BriickDer. A. D.

A. Dr. (A. D.) Aureli Drogoszewski.

A. E.

A. G.

Adam Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

—    Antoni Kuszelewski.

—    Antoni Lange (artykuły literackie).

’S

A.

Antoni Donimirski.

Arnold Eisenman. Adolf Goldberg.

A. G. B. — f Antoni Gustaw Bem. A. H. i A. Hf. Aleksander Heflich.

A. K.

A. K.

A. Karb. — Antoni Karbowiak.

A. Kusz. A. L.

Artur Leist (Armenia, dzieje).

Antoni Mierzyński.

A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr Antoni Okolski (prawo).

Antoni Okrajni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Antoni Prochaska.

Antoni Ryszard.

Prof. A. Sokołowski (hist., od t. 27-o) f Aleksander Szumowski.

Aniela Szycówna.

A. Ś. — A. W. — A. Wysł. — Ab. KI — Ad. J. C. — Ad. M. — Ad. Św. — Aem. — Al. Cz. — Al. J. — Al. Jdbl. — Al. Kr. — Al. Mat. — Al. Mog. — Al. R. — And. Ś. — Ap. N. — Ar. B. — Ar. 1.    —

B.

B. de C. B. G. B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

B. W.

Błc.

Br. G.

Br. G.

C.

Chw. Cz. ■St.

D.

Dasz.    —

Dd.    —

Dr A. P. —

Dr A. W. —

Dr Al. K. —

D: Al. S. —

Dr Al. W.—

Dr Ant. K.—

Dr Ant. P.—

Dr B. A. H. Dr Bronisław IDrszband.

Dr E. P. — Prof. Dr Edward Przewóski. DrEug.B.— Dr Eugeniusz Barwiński.

Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński. Dr Fr. Kr. Dr Franciszek Krcek.

F Dr Roman Jasiński.

Dr. J. K. — Dr. Józefa Kodisowa. Dr J. M. — Dr Julian Majkowski. Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P.

Dr Józef Zawadzki.

Dr Kazimierz Sokołowski.

Dr Ku...cz.— Dr Józef Kuniewicz. Dr L. F-l. - Prof. dr Kinkel.

Dr Ł. —

Dr M. —

Dr M. Bor.

Dr Psz. —

Dr R. —

Dr. Rz. —

Dr S. K. -Dr S. P. —

Dr St. G —

Dr T. K.—

Dr W. K.—

Dr. W. L.—

Dr W. O.—

Dr W. W.—

Dr. Z. C. —

D-y

Dz.

E. Ckw. — E. D. — E. G. -E. J. — E. Kr z. — E. L. — E. L. N. — E. Maj. — E. M-i. — E. S. — E. Sz. — E. Św. — E. W. — E. W. Z.~ E. Lu — Ed. Dl — Ed. Min. -Ed. W. — Em. K. — Em. S. — (e—r).    —

F.

F-ks K. —

fin.

Fr. K. Fr. N.

F Antoni Ślósarski.

Aleksander Wasiutyński.

Antoni Wysłouch.

Abdon Kłodziński.

Adolf Jakób Cohn.

Adam Mahrburg.

Adam Świętochowski, f Antoni Mieszkowski.

Dr Aleksander Czołowski Aleksander Jelski.

Aleksander Jabłonowski.

Aleksander Kraushar. t Aleksander Maternicki.

Aleksander Mogilnicki.

Aleksauder Rajchman.

Andrzej Świętochowski.

Apolinary Nieniewski.

Artur Beuni.

Arnold Teichfeld.

Adam Boniecki.

Prof. Baudouin de Courteuay Jan. Br. Gabszewicz.

F Bronisław Grabowski.

Bolesław Karpiński.

Bronisław Łoziński.

Bolesław Mokrowicki. f Dr. Bolesław Wagner.

Jan Bełcikowski.

Bronisław Gembarzewski (wojsk.). Bronisław Gustawicz (geogr. polsk.). Dr Aleksander CzołoWski.

Edward Chwalewik.

Czesław Statkiewicz.

Stanisław Dziadulewicz.

Dr Zofia Daszyńska.

Franciszek Duda.

Dr. Alfons Pajewski.

Dr Aleksander Wertheim.

Dr Aleksander Kopczyński.

Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Aloizy Winiarz.

Dr Antoni Kuczyński.

Dr Antoni Puławski.

Dr Fr. M.— Dr Franciszek Majchrowicz.

Dr. H. H. Prof. Henryk Iloyer (starszy).

Dr J.

Dr J. B. — f Dr Jan Banzemer (ekonomia)

Dr J. B. — Dr Józef Bieliński (szkolnictwo zyciorj Dr J. G. — Dr Juliusz Gawroński.

Dr Józef Peszke.

Dr J. S. — Dr. Jan Sędziak (med.).

Dr .1. S. — Dr Józef Skłodowski (med., od t.24-go) Dr J. Z.

Dr J-y Br. Dr Jerzy Brunner.

Dr K. I. N. Dr Karol I. Nitman.

Br K. J G. Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — f Dr Kazimierz Kraków (medycyna). Dr K. K. — Dr Kazimierz Krotoski (historya).

Dr K. R. — Dr Karol Rychliński.

Dr K. S.

f Henryk Łuczkiewicz.

Dr Alfons Malinowski.

Dr M. Bornstein, f Dr. Józef Piaszczyński.

Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr. J. Rzepko.

Dr Stanisław Karwowski.

Dr Samuel PoznańsKi.

Profesor dr Stanisław Głąbiński. , Dr Tadeusz Korzon (młodszy).

Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr Witold Lewicki.

Dr W. Ołtuszewski.

Dr. Władysław Wróblewski.

Dr. Zygmunt Celichowski.

Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

Edward Chwalewik. f Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof. dr. Edmund Krzymuski. Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowska Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Szymański.

E. Świda.

Emil WTeidel.

Dr Edward WT. Zieliński.

Edwrard Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Minkiewicz.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian.

Ferdynand Bostel.

Feliks Cohn. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr. Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński.

F Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek.

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski. f Feliks Rycerski.

F Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

f Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski.

VII

Franciszek Zienkowski. Gustaw baron Manteuffel.

Fr. Zn.

G. M.

G. K. i G-l. K. Gabryel Korbut.

Gniazdowski.

Gn.

Gryf.

gi

li.

H.

Józef Rochetin.

Herkulan Weigt.

Maksymilian Homułko (technika). Hincz.

Henryk Galie. Henryk Gay. Henryk Konic.

H. Karp. — Henryk Karpiński. H. L.

H. Ł.

II. P.

H. S.

II. S-i //. St.

II. Ul.

H. G-e. II G. II K.

/. P.

J. R.

J. R-cz. J. Rei. J. S.

J. T.

J. Trz. J. U.

J. W.

f Józef Przy borowski. Ks. J. Roztworowski. f Dr Jakób Rogowicz. Józef Rydel.

Jan Sosnowski.

Jan Tur.

Józef Trzebiński.

Józef Uzdowski.

f Józef Wolff.

Helena Landau.

Ilml.

Hr

— Hieronim Łopaciński.

— Henryk i iątkowski.

— Henryk Sadowski.

— Dr. Henryk Sawczyński.

— Profesor dr. Henryk Struve.

— Henryk Ułaszyn.

— Jan Homolicki.

— Ilirszowski Edward.

— Dr Izaak Cylkow.

— Ignacy Radliński.

— Ignacy Matuszewski.

— Ignacy Peszke.

Weh. — I. Wojciechowski

I.    Szwarc.

Jan Iwański.

t Dr Jerzy Alexandrowicz.

A.    Ś. — Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

B.    Dr — Dr Józef Bieliński.

J.    Chłapowski.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Drège.

J. Eberhard (technika).

Józef Eismond (nauki przyrodn.).

F. G. — Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go) f Julian Heppen Jan Heurich (J. H.).

Józef Jeziorański.

J. W-g. — Ignacy Wasserberg.

J. WID.— Jan Władysław Dawid.

J. Wl Dom. Jan Władysław Domaszewski. J. Z. z Ł.— Józef Zieliński.

J. Ż.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki. K. A.

Karol Appel.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

C.

R.

Mat.

P.

Sz.

A.

B.

B.

Ch.

C/i.

D.

E.

E.

J. Gr.

J. Gr.

J. II J. H-ch.

J. J.

J. K.

J. K. E. — Dr J. K. Ettinger.

J. K. K. — Jan Karol Kochanowski.

J. K. Z. — f Jan Kazimierz Zieliński.

J. Kg.

J. K-icz. — J. Koziolkiewicz.

Jan Kindelski.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.). Jakób Lewkowicz (filozofia) Jan Lorentowicz.

Józef Łabunski.

Józef Mizerski.

M. K. — Jan Maurycy Kamiński.

Dr J. Mierzyński.

+ Dr Jan Karłowicz.

t Józef Kenig.

K. B.

K. B-cz. K. D.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć. K. KI. K. Kr. K. N.

K. P.

K. S.

Kazimierz Broniewski.

Kazimierz Białaszewicz.

Karol Dunin.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.). K. Gnoiński (elektrotechnika)

Prof. Dr. Karol Jurkiewicz. Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć f Kazimierz Kleczkowski. Kazimierz Krauz.

Kazimierz Nitsch.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. B. — K. S. Bugdanowa. K. SI

Kazimierz Sławiński.

—    f Karol Widman (życior.).

—    Kazim erz Waliszewski (historya).

—    Kazimierz Wachowski.

—    Konstanty Wojciechowski (hudownic.)

—    Kazimierz Kujawski.

—    Kazimierz Król

—    f Klemens Junosza Szaniawski.

—    Stanisław Koszutski.

—    Stanisław Kościałkowski.

Knd.

Kr.

L.

L.

L.

Lor.

Ł.

M.

Mi.

Musz. — Jan Muszyński. Nm.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go).

O.

Dr Julian Ochorowicz.

K. W.

K. W.

K. W.

K. W.

Kai.

Kaź. K.

Kl. J.

Kosz.

Kość.

Ks. A. K. D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks.B.M — Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.— Ks. Józef Białkowski.

Ks J. G.--- Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. J.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak.

Ks. K. M.— Ks Karol Maks.

Ks. Ł. J. — Ks. Łukasz Janczak.

Ks.M.K.Bkl. Ks. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Es.S.Ch.— Ks. Stanisław Chodyński-Ks. S. K. W. ivs. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B. Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. O.

Ks. W. T.

Ks. Wł. Ch. Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Wł. Kr. Ks. Władysław Krynicki.

Ks. W. Ku Ks. Władys ław Kubicki.

Ks. Z. Ch. Ks. Zygmunt Chełmicki.

— Nikodem Likiert.

— L eon Chrzanowski.

— Dr. Leon Dudrewicz.

Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. W. Owczarek.

Ks. Włodzimierz Taczanowski.

L.

L. Ch. L. D.

L. F-l.

L. J.

L. K.

L. P. — L. R. — L. R. — L. S. K. — L. Szp. —

AL.

AL

AL. A. K — AL. Cent. —

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24) Janusz Lipnicki.

Ludwik Krzywicki.

Leon Papieski.

Lucjan Rydel (literatura).

L. Rozpędowski (technologia). Ludwik S. Korotyński.

Ludwik Szperl.

Sławomir Miklaszewski (chemia), f Dr Bolesław Makowiecki. Mieczysław Koczanowicz.

M- Centnerszwer.

Maryan Dubiecki.

Maksymilian Flaum.

-- Marek Gozdawa.

AL. D.

Al. F.

AL. G.

AL. G-y AJ. H.

AL Han.. — Marceli Handelsman. AL K.

AL L.

AL Ł.

Al. Poż.

AL R.

AL. Ro.

AI. S.

AL. Sk.

M. Stń.

Maryan Goyski. Maksymilian Homułko.

Mikołaj Korenfeld.

Maryan Lutosławski.

Michał Łempicki. Mieczysław" Pożaryski. Michał Rozmysłowski. Michał Rowiński.

Prof. Maurycy Straszewski. Mieczysław SkrzypkowTski. M. Staroń.

AL. Z. — Maryusz Zaruski. AL. Żór. — M. Żórawski. Mai.

AL-cJio.

Regina Maliniakówna. Stefan Moycho.

ALir, Kr. — Mirosław Kryński. Mns.

ALut.

Maryan Massonius. Wacław Mutermilch.

N.

N. T.

O.

O. B.

Op.

P. CJim. P. L.

P. AL.

Jan Kitowski.

Edward Nekanda Trepka. Maryan Olszewski. Profesor Oswald Balzer. Jarosław Opatrny. j Dr Piotr Chmielowski. Piotr Lehiedziński.

P-o.

r.

R.

R.

t Piotr Malinowski. Zbigniew Pazdro, f Zygmunt Rouppert. f Romuald Hube (prawo). Redakcya.

R.lC-wa. — Róża Centnerszwerowa.

R. AL.

R. Merecki.

Ryszard Machlejd. RĄl l-cz. — Roman Plenkiewicz. R- P-ski. — R. Przestrzelski.

R. S.

Red.

Rosz.

Rym.

R. AL.

s.

S. C. S. D.

S. J.

Romuald Sułowski. Redakcya.

Dr Gustaw Roszkowski. Rymar.

Stanisław Krzemiński. Stanisław Cercha. Samuel Dickstein. Stanisław Janiszewski.

S. K.

Stanisław Kramsztyk. S. Ktrzn. — Stanisław Kętrzyński.

S. L.

Stanisław Libicki.

S. Lo.

Stanisław Loria. •

vin.

S. Ł. S. AL.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

S.M.iSt.M. Stanisław Minkiewicz, S. P.

S. P.

S. P. S.

S. PI S. S.

S. S. R.

S. Z.

sk.

Sob.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (prawo), f Stefan Suchecki.

Ks. Seweryn Popławski. Seweryn Smolikowski. f Stefan Szolc-Rogoziński. Stanisław Zientarski. Stanisław Kutrzeba Dr. Wacław Sobieski.

Ksawery Sporzyński.

St. A. K.— Stanisław Aleksander Kempner. St. B.

St. D.

St. Drz.

Sp.

Stanisław Bełza.

Stanisław Domański. Stanisław Drzażdżyński. Stanisław Fnk.

St. F.

St. J. C. — Stanisław Jan Czarnowski. St. K.

St. L.

St. Ł.

St. AL.

St. P.

St. Rew. — Stanisław Rewieński.

St. St.

S.    St.

St. Zakrz.— Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

lad. Piłat— Dr Tadeusz Piłat.

T.    B.

T. D.

Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki, t Stosław Laguna. Stanisław Minkiewicz.

Stefan Popowski.

f Stefan Stetkiewicz. Stanisław Stempowski.

Sz.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński. T. Dowgird Tadeusz Dowgird.

T. E.

Tadeusz Estreicher.

1. K.

T. AL. -T. M.

T. S.

T. S.

Tad. Smól. Trz.

W. A. -W. B. -W. Bg. -W. Br. -W. C. -W. Ch. -

Prof. Tadeusz Korzon, f Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tomasz Siemiradzki. . f Tadeusz Sadowski (prawo). Tadeusz. Smoleński.

Dr. Wacław Tokarz

Prof. Dr. Władysław Abraham.

Wincenty Bielski.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacław Ciechowski.

Wacław Chrzanowski.

W. Chor. — f Wincenty Choroszewski W. Cz.

W. G.

W. G.

Dr Wiktor Czermak.

Walery Gostomski (literatura), f Wojciech Gerson (malarstwo). W. Gar. — Dr Władysław Garliński.

W. J.

Wacław Jezierski.

W. J.AL. — W. J. Majewski.

W. J. S. — Wojciech J. Skrzycki.

W. K. — Władysław Konopczyński.

W. K. Z. f Władysław Kornel Zieliński. W. L.

W. AL.

W. N.

W. Now. — Witold Nowodworski.

W. O.

W. P.

Wincenty Lutosławski, f Walerya Marrené. WTacław Nałkowski.

Waldemar Osterloff. Władysław Piotrowski.

w. R. — w. s. —

W. T. — W. Trz. — W. w. — w. w. — w. w. w.—

W. Wr. — W. Z — W. Z. K. — W. Zul — Wbg. — Wit. Kam. Wl. Andr. Wl. Ch. — Wl Gr. — Wl K. — Wl M. K. Wl N-t. — Wl Pr. — Wl R. — Wł.S-cz. — Wl. Spas.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogórski (farmacya) Dr Władysław Wisłocki (medycyna). Wiktor Wittyg.

Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński.

Wiła Zyndram-Kościałkowska.

Dr Witold Załęski.

Izaak Weinberg.

Witold Kamieniecki, f Władysław Andrychiewicz. Władysław Choroszewski. Władysław Grabski.

Władysław Korotyński.

Władysław M. Kozłowski. Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz.

Włodzimierz Spasowicz

Wl W. — W lad. JM. Woj. G. — X. A. BI X. F. A. S. X. II. P.

X. S. — X. T. M. —

Z.

Z. Gl. — Z. H. — Z. R. N. -Z. S. — Z. T-shi. — Z. W. — Z. Z. — Zb. P. —

Zn.

Zn. H.

Zh.

zy.

Władysław Wojtan.

Władysław Jabłonowski, f Wojciech Gerson.

Ks. Augustyn Błachut.

Ks. Biskup Fr. Albin Simon.

Ks. Henryk Przeździecki.

Ks. Wł. Siewierski.

Ks. Teofil Matuszewski.

Bronisław Zawadzki.

Zygmunt Gloger.

Zygmunt Heryng.

Zofia Rygier Nałkowska.

Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Tarliński.

Zygmunt Weyberg.

Zdzisław Zieliński.

Zbigniew Pazdro.

Bronisław Znatowicz.

Zenon Pietkiewicz.

Wojciech Zych.

Leonard Lepszy.

f Antoni Pietkiewicz (Adam Pług) Ks. Jan Gralewski.

SPROSTOWANIE.

W T. XXXVIII 8tr. 652 Fig. 225 błędnie oznaczono jako „224”-tą. Wszystkie dalsze, poczynając od 226-ej mają liczbowanie o całą setkę za niskie, aż do 317-ej na str. 1021.

■âJ *

¥

%

v

t

.r. '

.

#

S. 04

/

s

A

h- ! s. 07

•»*

b>

31il*

Śg>

Wmm&k

ŚS

grappes

i«j

Hip

^ï./r

lAfKiVvVm

«üskl

P.

là$K

g*g

=/Êp

jcyfc;

7,<*V

Jv

4l

»SS

lis

gfpgs

SvM

p»

SS

SiW/

' • ui WA*^ Za<i

5t\sSH

s\*i

plBß

a®

•«*» J

?»

ni

ww>*

mmm

.-IVJ'J

rf?r

mmm

^^wÆst

il«l

MMf

MmÊ

3M

iv

àJ/

HÉ

ÊÊÊË

MSB/

.y

mj0

PjpSBlg

IMÊ

tw:

[H

wm

üëü

*§}

«SK

m

st

li

ü:

’v

'M

Zi&ÏF.

7?rr*

mmm

ÜP5

Up

if"

•^U.'

o*

as

g8ti_

H|

&«aaar.

"""•"■ft«.

Y s&S

»?

HSF*-

aA

g£

Z2<

W/EmÊL

ai

W.

*£4

£**«

WÿSi

||

8Î

SES

llll

iôi

mm

^p>

™*W8

yi

■Mi

jp®

siijsh

SOtewl

SK

^iV;

^ «H.

ézk

vw|

--.ai

;;

Z3

•i«î'

WJ» 4

Ci

v3

45-^

{ '■}

wmm

^mm

SSII

i7MÏ

ü$ns

si

fia^v

ËU

i®

TR

ajp

f\N5>AVtr*

VV's

"mWÊÈ^

■-

?.. '

y%

5©

?v

M I '

■^U.'

SS

■vr.;,

g?

Sg

...

ÿm

wrt.

tâïS

^vTSfg

MM#

jfe

g/

«ff J

«Sä* «

?Ł>pNw|#

WUm

• tf# Ji

9^1

BS

ÂA«

ÏV •

......

ipi

mmm

â. ■■ * f:

''A\ \

^/5sTr«<

g^îi^

mm

»i

mÊm,

11

m;

‘ •;

mk

■.

âi

VT

"u.;i

PÄV

■■ j

'XVV>M

%

V?

/V

Sf

wmł

w.%

-tr

àiw.

Sßä

gp

àtsrssili

:'⁰

; l> ;

..

S*'

F?

jm.

wSÊm

um

mïm&

i;«..

#K

Zf/IJ

r.g»-‘

lis

PS»

A-,v!

!*•'!!>

» Ü"

mM

*u

J*^r,

rij&v

rr--

ÊËÊ

WM

!5îèw.

fgl

fÊtM

WM

xÿâMm

*.»v^

Çfc,

j/,

BU

V>.

wk

>' „

>.

fl

Ig

mtm

ôX

Xk

&Ę

■Æ

Wm&M ISi

•*

g||§2

MU

L?^>

‘•XV

• 3

fm

I1111

ïm

, I>

iSriSr

SP

iMfâmÈÈÊÊM

mm

«pi//]

i*»o

:v

s^V>

ÿyV.xv

»IJ

'A.-.

KÜ

jjgjljyil

Si

ÜU

TV/vn,.

£<î

Si

MJ

gjl

gfe

il

gpl

JÉËfihpr

=²S3Ï§£

rnêm,

Ha

x;

^4%

mm

sS

£■7

nn

słm

■;

§nc

WMM,

»=

si

E/:*?eï

^US|o‘IV

$$p

ôXL

;P

KîS**-

fc*

êsl

fff£X

! jj

|||||gp

WÊBSL

|p§g!

. V-

fe

gpii

11

fel

5 iif

s»JHt

HH

|:«r

>1E

K •’

S '.j

WJ

SMI;

v>

r/v

iïG

llfe

■>m »\yy

rV‘

il

rT

it

IwMi

2§Pp

'/g.

V'

31

HP

f-

i-

i iv

#ï

.9

i»j

wem

WSm

WÊZSÊÊÊ

5H

'nm

pgp

■'XT!'

■ ’■

JlH'

St

>*T^

se

U]

U\

HS

mx

■■.‘i*

&W.

Sé»iî

II«

IjMbM

; "«»1

ES»

f(A\

\ •;

&ï«

tmœ

:•?,

SO

mm

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306389

Kdn. 524. 13. IX. 54

4.

«

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220350