RPPS

t-%

ftv-A

es

it

»

St- ■

K .Ar‘

r

»

in

%

\

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220355

»

JF:

-*•

«

*

/

r>

J

J

V-,

ß

«

e

tß

%

%

*

''V

WIELKA EHCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

■1

.

V

/ -y

i-

.

...

■ :-

r.

łi

.    t.

:    ■. t-v.

£. _____‘:.}

■

*

WIELKA

in

iUJ

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana

nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERY A I.

TOÜVC XLVII

Miedzlorytniclwo—Masłowski Idoli

(43 rysunki w tekście).

—*o——es—

WARSZAWA

„Gazety Handlowej“

Szpitalna 10

Redakcya i Administracya: Nowy Świat Drukarnia

ff

f

/

* ° ^

r

* r\Ü

. 2S0

r

vâ

m

'%)*•

N

#

■üLîxSîSs

4*

Akc. Nr.

ft-

I* ■

lo-

Ç)6U- £>~ W V fcfc

(M)

wując tusz tylko w miejscach zagłębionych, te tylko pod prasą odbija, niedotknięte zaś igłą powierzchnie nie pozostawiają żadnych na papierze śladów. Obok wyszczególnionych powyżej sposobów, jako też obok t. zw. manière de crayon, naśladującego technikę rysowania kredką, dalej zaś — akwatinty (ob.), na uwagę zasługuje rodzaj M-a zwany po franc, gravure en manière noire. Jakkolwiek płyty, przygotowane do tego sposobu reprodukcyi, różuią się od drzeworytniczych zarówno materyałem jak sposobem przygotowania, podobne są jednak do nich z tego, że części wypukłe w jednych i drugich tworzą te części, które odbijają się na papierze, jako cienie, tony i kontury. Chcąc wykonać kliszę do „sposobu czarnego“, należy przy-

Miedziorytnictwo —sztuka wykouwauia rysunku na wypolerowanej płycie miedzianej w ten sposób, aby go można było odtworzyć wielokrotnie przy pomocy tarby drukarskiej i prasy.

Różnica, zachodząca między M - em a drze-worytnictwem (ob), pomijając sam inateryał i narzędzia używane, jest zasadnicza. Na płycie drzeworytniczej cały rysunek, tj. wszystkie tworzące go linie i kreski, muszą być u w y-p u k 1 o n e przez zdjęcie obok ich zarysów powierzchni deski. Płyta, w ten sposób przygotowana, pociągnięta farbą drukarską odbija na papierze rysunek wypuklony. Płytę mie-dziorytniczą przygotowuje się w zasadzie dwojakim sposobem, albo za pomocą rylca o ostrym końcu trójkątnym, którym, podobnie jak w stalorycie, rytuje się silnie zagłębione gotować płytę miedzianą za pomocą narzędzia, rysy, co daje w znaczeniu właściwem m i e- kształtem przypominającego krótkie, szerokie dzioryt, albo za pomocą igły sztychar- dłuto, o formie ostrza zlekka zaokrąglonej, jak skiej, okrągłej, i kwasu saletrza- biegun kołyski, i opatrzonej nacięciami grube-n e g o. W wypadku drugim artysta przede- j mi, tworzącemi zęby ostre. Narzędzie to, zwa wszystkiem pociąga płytę werniksem i wy- ne po franc, berceau, służy do zgroszkowa-konywa na niej rysunek igłą, rzucając kreski n i a powierzchni płyty. Na tak przygotowanym jak na papierze. Igła zdrapuje werniks i pozo- gruncie rozciąga się warstwę kolofonii, wyko-stawia ślady delikatne bezpośrednio na po- nywa się na niej rysunek i następnie za powierzchni płyty. Po ukończeniu rysunku brzegi mocą skrobaczki uwalnia się części świetl-płyty otacza się ramką wypukłą z nalepionego ne lub mające dać półtony od nierówności grosz-na nie wosku, mającą na celu utrzymanie na ku, części zaś z pozostawionym na nich grosz-jej powierzchni kwasu saletrzanego, który ją kiem dadzą w odbitce cienie, których gęstość trawi w miejscach uwolnionych od powłoki i siła będzie zależna od mniej lub więcej gru-werniksowej. W ten sposób powstaje płyta t. zw. bego i gęstego ziarna groszku. Sposób ten, akwafortowa (eau forte), gotowa do dru- zwany inaczej mezzotinto, nadaje się doku. W przeciwieństwie do drzeworytniczej, któ- sarnie do obrazów, gdzie światło jest ześrod-rej części zagłębione wychodzą w odbitce biało,    i jteży szerokiemi płaszczyznami, od-

płyta akwafortowa, po przeciągnięciu jej tuszem bitki Dowiem wychodzą kontrastowo, a przytem i obtarciu następnie materyałem miękkim tak, niezmiernie miękko, w obrazach zaś, w których aby oczyścić z niego miejsca igłą nietkniętą, światło jest spokojne, przechodzące w półtony de-daje w odbitkach wynik odwrotny, t. j. zacho- ¹ likatne, daje on wyniki mniej zadowalające. —

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser. 1. Tom XI.VI1 Zesz. 369#.

łuny znów dział sztuki M-niczej stworzyły dążę- czątków właściwych tej sztuki szukać uależy uia artystów do otrzymywauia odbitek barwnych, w w. XV. Pierwszymi zaś artystami, którzy Polega on na zastosowaniu do jednej odbitki podnieśli ją do stopnia doskonałości byli: we kilku klisz (płyt), przygotowywanych podobnie Włoszech Mar can toni o Raimondi, w Niem-jak w manière noire, z których każda jest prze- czech Albrecht Dürer i w Niderlandach znaczona do przyjęcia innego koloru. Papier Łukasz van Leyden. Dzieła ich jednak ogra-przeto odbitki, przechodząc kolejno przez wszyst- niczają się na dążeniu do poprawności kształ-kie klisze (zwykle cztery), przyjmuje stopniowo tów i do wiernego odtworzenia kreskowanego barwy właściwe, które łącząc się na niej rysunku bezbarwnego. Wiek następny, szcze-i gdzieniegdzie pokrywając jedna drugą, dają golnie zaś działalność M-ka hollenderskiego — całość harmonijną, przytem niezwykle delikat- Goltz i usa, przyczyniły się znacznie do po-ną, robiącą wrażenie już to roboty pastelowej, stępu M-ctwa, prawdziwy jednak jego rozkwit już to sztychu, lekko zabarwianego akwarelą, rozpoczął się dopiero w w. XVII. W znacznym Sposób ten zwany bywa niekiedy również en pa- stopniu przyczynił się do niego Rubens. Z jego stel. Był on szczególnie uprawiany w w. XVIII rysunków tuszowych i w jego otoczeniu groma-i do wyników świetnych doprowadzony został dzący się rytownicy wykonywali wspaniałe plan-w Anglii. Rozwinięta zaś w czasach ostatnich i z upodobaniem uprawiana przez artystów działalność na polu akwaforty kolorowej dała nie mniej doskonałe wyniki w zakresie barwnej sztuki M-niczej. —Odbitki z płyty, przygotowanej jednym z wyżej opisanych sposobów,

sze, znakomicie naśladujące prawzory tak pod względem doskonałości rysunku, jako też siły tonu i efektu. Celowali w tej pracy: Lukas Vorsterman, Paul Pontius, Schelte van Volswert, Peter Soutman, Jonas Suy-d e r h o e f, Cornelia V i s c h e r. Do dalsze-

K. H.

tłoczy się za pomocą umyślnej prasy do M-tów. go przebiegu rozwoju M-a przyczynili się w tymże Ponieważ pierwsze odbitki mają zwykle wartość wieku Francuzi. Franciszek de Poilly największą, przeto odróżnia się w nich różne ich iRobertNanteuil, władają już rylcem z nie-stany. Pierwszeini odbitkami są próbne, niezu- zwykłą lekkością i swobodą,a A n t o n i Masson pełnie skończone, wykonywane dla kontroli pod- przy świetności tonu i rysunku odtwarza już czas pracy nad samą płytą. Odbitki następne bez zarzutu charakter materyału przedstawia-już zupełnie skończone (épreuves d'artiste) nie nych rzeczy, jak ubrań, broni, włosów, piór posiadają żadnego podpisu. Jeżeli artysta prze- itp. Okres w. XVII zamyka działalność G e-znacza je do sprzedaży, wówczas zaopatruje je rarda Edelincka, który w pracach swo-na marginesie jakimś znaczkiem osobliwym, ich z powodzeniem łączy plastyczność z malar-Odbitki tzw. avant la lettre, wykonywane zwy- skością. W. XVII jest prawdziwie złotym wie-kle w b. ograniczonej liczbie egzemplarzy, nie po- kiem w rozwoju M-a. Dążenia rytowników wieku siadają ani podpisu autora ani żadnego znaczka następnego charakteryzują już inne, bardziej po-i poprzedzają odbitki wykonywane w liczbie wierzchowne cechy, mianowicie elegancya w wy-znacznej dla przeznaczeuia szerszego, które konaniu, mistrzowstwo. Skutkiem tego wiek ów mają już podpis pełny, zamieszczający przy poczytywany bywa za upadek tzw. kierunku skróconym wyrazie pinx (pinxit) albo i n v klasycznego mistrzów okresu poprzedniego, lubo (imenit) nazwisko autora obrazu, przy del (de- działalność sama nie upada, a przedstawicielami lineavit)—rysownika, sc (sculpsit) — rytownika jej są wyśmienici artyści, jak:G. <1. Schmidt, i imp (impressit) — drukarza. M-ryty mogą być J. G. Wille, R. Strange, W. Woolle t, odbijane na papierze, pergaminie, atłasie itp. G. V o 1 p a t o, W. Sharp, Raffaello Mor-Rozbudzone do nich zamiłowanie wywołało po- ghen. Co do techniki — to mistrze dawniejsi wstanie wspaniałych ich zbiorów przy wszyst- pracowali głównie rylcem. Z końcem w. XVII kich wybitniejszych muzeach i kolekcyach prywat- zaczęto łączyć rylec z igłą, wkońcu w w. XVIII nych, przyczem okazy rzadsze i będące utwo- dla przygotowania kliszy miedziorÿtniczej posił-rami wybitniejszych artystów wywoływały tak kowano się kilkoma nieraz połączonymi sposo-wielki pośród chętnych nabywców popyt, iż up. bami. M. w. XIX, zwłaszcza zaś jego dział akwa-odbitka akwafortowa avant lalettre z por- fortowy, reprezentują liczne szeregi wybitnych ar-tretu burmistrza Six’aRembrandta została r. 1877 tystów różnych narodowości. Pośród rytowników zakupiona w Paryżu za 1 700 fr. — Początków polskich na poziomie zachodnio-europejskiej do-M-a historya dopatruje się w zawodzie złotni- skonałości stanęli: Michał Płoński (ob.), ków, którzy przy robocie używali rylca, w pra- Kajetan Wincenty Kielesiński (ob.), each zaś tzw. ni ello(ob). mieli oddawna zwyczaj a następnie Feliks Jasiński (ob.), robić dla próby odlewy w siarce, przed wypeł- *    Miedziowe sole, ob. Miedzi sole.

nieniem massą czarną, aby się przekonać, jak \    Miedziowy chlorek Cu Cl₂ powstaje przez

robota wypadnie. Gdzie atoli i kiedy po raz ' ogrzewanie miedzi w atmosferze chloru, przez pierwszy użyto prasy walcowej, pod której ciś- rozpuszczenie miedzi w kwasie solnym przy nieniem płyta odbija rysunek — niewiadomo, dostępie powietrza, przez działanie wody kró-O pierwszeństwo w tym względzie prowadzą lewskiej na miedź i przez rozpuszczenie tlenku spór Włosi i Niemcy. Zdaje się jednak, iż po- . i węglanu miedziowego w kwasie solnym. Błę-

kituy roztwór wodny M. cli. przy odparowywaniu staje się zielonym i daje kryształy zielone z 2 cz. wody. Takież kryształy otrzymuje się z dostatecznie stężonej mieszaniny roztworu siarczanu miedzi z kwasem solnym lub z roztworem soli kuchennej. Przez ogrzewanie dają one brunat-no-żółty M. ch. bezwodny, rozpływający się na powietrzu (przyczem zielenieją) o smaku gryzącym metalicznym. Bezw. M. ch. jest rozpuszczalny w wyskoku i eterze, topi się przy ogrzewaniu, a przy w prażeniu rozkłada się na chlor i chlorek mie-dziawy. Roztwór alkoholiczny pali się piękuym płomieniem zielonym. Z roztworu wodnego ług potasowy osadza chlorek zasadowy (tlenochlorek miedzi). Zasadowe chlorki powstają też przez działanie powietrza na miedź zwilżoną kwasem solnym, salmakiem lub roztworem soli kuchen-uej. Znajdują się przeto często ua srebrnych i platerowanych naczyniach kuchennych i stołowych (niewłaściwe nazywają je gryszpanem).

przeróbce jodku miedziowego na jod. Oczyszczenie surowego s. m. polega na ogrzewaniu w piecu płomiennym, przyczem utlenia się zawarty w nim siarczan żelazowy (tworzy się nierozpuszczalny tlenek żelazawy) lub też osadzeniu żelaza zapomocą węglanu miedziowego i krystalizacyi. M. s. tworzy kryształy błękitne z 5 cz. wody, c. wł. 2.28, zawiera 31.85$ tlenku miedziowego, 32.07 % kwasu siarkowego i 36.08$ wody. M. s. posiada smak cierpki, obrzydliwie metaliczny, odczyn kwaśny. 100- cz. wody rozpuszczają przy 10°—36.9 cz. siarczanu miedziowego przy 20°— 42.3, przy 40°— 56.9, przy 80°—118, przy 100°—203.3 cz. tegoż. Zawartość roztworów wodnych siarczanu miedziowego o rozmaitych c. wł. (15°) zawierają krystalicznego s. m.:

$ c. wł.

c. wł.

c. wł.

1    — 1.0063    11    — 1.0716    21    —    1.1427

2    — 1.0126    12    — 1.0785    22    —    1.1501

3    — 1.0190    13    — 1.0854    23    —    1.1585

4    — 1.0254    14    — 1.0923    24    —    1.1659

5    — 1.0319    15    — 1.0993    25    —    1.1738

6    - 1.0384    16— 1.1063    26    —    1.1817

7    __ 1.0450    17    — 1.1135    27    —    1.1898

8    -1.0516    18    —    1.1208    28    —    1.1980

9    — 1.0582    19    —    1.1281    29    —    1.2063

10 —1.0649    20    —    1.1354    30    —    1.2146

Zasadowy M. ch. występuje w naturze jako ata-kamit, a znajduje też zastosowanie jako farba.

cyi).

Dr A. J. G.

jest nader hygroskopijna i służy do odwadniania wyskoku. S. m. znajduje zastosowanie w farbiarstwie i drukarstwie, do wytwarzania farb miedzianych, jako zaprawa utrwalająca na wpływ światła dla farb bezpośrednich (miedziowanie), w galwanoplastyce, do konserwowania drzewa i skór surowych, do bronzowania żelaza, do zabarwiania złota, do preparowania

do wydobywania srebra z jego rud, do preparowania nasion zbożowych, w znacznej ilości i rozmaitej postaci jako środek do zwalczania pasożytów roślinnych, jako odtrutka przy zatruciach narkotykami i fosforem, jako środek leczniczy przeciwko błonicy, cukrzycy, jako zewnętrzny środek żrący i t. p. Przez działanie na s. m tlenku miedziowego, węglanu miedziowego, wodzianów i węglanów potasowców tworzą się sole zasadowe, znajdujące się też w przyrodzie w kilku minerałach i stosowane jako farby. Zasadowy siarczan miedzi daje z amoniakiem roztwór ciemno błękitny zasadowego siarczanu miedziowo-amonowego, który rozpuszcza bawełnę, papier itp. na. ciecz śluzowatą. Z nadmiarem amoniaku s. m. daje roztwór ciem-

M. ch. zastosowano w larbiarstwie, drukarstwie, pirotechnice, jako środek leczniczy, w rozcieńczonym roztworze wodnym jako t. zw. sympatyczny atrament (niewidoczne pismo nim wywołane występuje na jaw dopiero po ogrzaniu papieru, a znów znika gdy tenże ochłodnie), jako środek do próbowania złota, ponieważ imi- S. M. jest rozpuszczalny w wyskoku. Wietrzeje tacye czerni, do przygotowywania tlenu, do de- na powietrzu suchern powierzchownie, traci zynfekcyi (roztwór wyskokowy M. ch. spala- przy ogrzewaniu naprzód 4-cząsteczki wody, ją w miejscu, która ma uledz dezynfek- przy 200° jest bezwodny i biały; przy ciepłocie wysokiej rozkłada się na tlenek miedziowy, Miedziowy siarczan (siarczan miedzi, siny tlen i dwutlenek siarki. Biała bezwodna sól kamień, witryol miedziany), CuS0₄, występuje w naturze jako minerał chalkautyt, będący wytworem rozkładu rud miedzianych, przeważnie w postaciach stalaktytowych lub agregatach nerkowych, wkońcu jako powłoka zewnętrzna lub nalot, także w roztworze wodnym jako t. zw. wody cementowe kopalni. M. s. otrzymuje się przez rozpuszczenie tleuku miedziowego (zendry miedzianej) w rozcieńczonym kwasie siarkowym masy glinianej w procesie chlorowym Deacona lub też miedzi metalicznej w gorącym stężonym kwasie siarkowym. M. s. powstaje też przy traktowaniu miedzi rozcieńczonym kwasem siarkowym w obecności powietrza. Przygotowanie na większą skalę polega na odparowywaniu wód cementowych do krystalizacyi lub też na ługowaniu wodą wyprażonego kamienia miedzianego (w którego skład wchodzą siarczki miedzi i żelaza) i zagęszczenie otrzymanej cieczy do krystalizacyi. Z ługów pokrystalicznyeh obfitujących w siarczan żelaza osadza się miedź żelazem. Podobnie rozpuszczają prażoną czaruo-miedź, zendrę, malachit (węglan miedziowy) w kwasie siarkowym, lub oblewają wielokrotnie gorącym rozcieńczonym kwasem siarkowym opiłki i wióry miedziane. M. s. otrzymuje się też jako wytwór poboczny, przy otrzymywaniu no-błękitny z którego przez ostrożne oblanie szlachetnych metalów z odpadków, przy wydo- j wyskokiem krystalizuje siarczan miedziowoarao-bywaniu srebra sposobem Ziervogela i przy ' nowy (salmiak miedziany) CuS0₄-f-4NH₃-j-H₂0-

Dr A. J, G.

Wielkie, ciemno-błękitue kryształy o słabym zapachu amoniaku i wstrętnym smaku raetalicz-noamoniakalnym, rozpuszczają się w 1.5 cz. wody, tracą na powietrzu wodę i amoniak a przy 150° pozostawiają związek CuS0₄-j~2NH₃.—Siarczan miedziowoamonowy znajduje zastosowanie w pyrotechnice i medycynie. S. m. znany był już alchemikom, którzy niejednokrotnie s. m. zawierający żelazo (połączenie Venus i Marsa) brali za punkt wyjścia do otrzymania kamienia filozoficznego. Van Helmont (ob.) otrzymał s. m. r. 1644 przez ogrzewanie miedzi z siarką w obecności powietrza, a Glauber (ob.) w r. 1648 z miedzi i kwasu siarkowego.

Miedziowy tlenek CuO występuje w przyrodzie (ob. Rudy miedziane). Tworzy się przez dłuższe żarzenie M-i na powietrzu, dogodniej w tlenie, a także przez ogrzewanie wódziami, azotanu i węglanu M-owego. Zendra miedziana zawiera M. t. i małe ilości tlenku

niu powietrza. Dodanie kilku kropel roztworu salmiaku, działa tu nader dodatnio. Ciecz cie-mno-błękitna posiada własność rozpuszczania błonnika (czystej bawełny, włókien, konopi, bibuły do przesączania) i znajduje zastosowanie do badania tkanin i włókien roślinnych, a także do rozpuszczania celulozy (ob. sztuczny jedwab). Najlepszy do tego celu jest roztwór przyrządzany z M. w. osadzonego z cieczy, do której poprzednio dodano amoniaku.

Dr A. J. O.

miedziawego, lecz daje czysty M. t., jeżeli ją wyżarzymy po zwilżeniu kwasem azotowym. Z wrzącego roztworu siarczanu M-owego ług sodu osadza M. t. Ciało czarne, występujące pod postacią bezkształtną i krystaliczną, pozbawione smaku i zapachu, hygroskopiczne, topliwe i zastygające pod postacią krystaliczną. Barwi szkło na kolor zielony, a ulega w niem odtlenieniu od działania cyny i tlenku żelazawego. Rozpuszczalny w kwasach, przyczem daje sole miedziowe także w olejach, amoniaku w obecności soli amonowych. Przy ogrzewaniu ulega odtlenieniu od działania wodoru i ciał organicznych, które się przytem spalają na kwas węglowy i wodę kosztem tlenu M-ego t-u. Natem polega zastosowanie M. t-u w analizie związków organicznych t. zw. elementarnej. Zastosowano M. t. do barwienia szkła i jako farbę w malarstwie na szkle. W medycynie jest środkiem przeciw so-literowi.

Miedzi siarczki, połączenia miedzi z siarką. Siarczek miedzi a w y Cu₂S występuje w przyrodzie jako błyszcz miedziany, a wraz z siarczkiem żelaza jako chalkopiryt; powstaje z jednoczesnym objawem żarzenia przy ogrzewaniu miedzi z siarką i w ten sposób zostaje przygotowywany z odpadkowych odcinków blachy miedzianej przy wyrobie siarczanu miedziowego. Ciało czarnawo-szare, krystaliczne, nader miękkie, łatwo topliwe, w żarze nie ulega działaniu wodoru, tlenku węgla i węgla, para wodna działa nań niewiele w żarze czerwonym, energiczniej w żarze białym, przyczem powstaje siarkowodór i dwutlenek siarki; przez ogrzewanie S. M-ego na powietrzu wytwarza się dwutlenek siarki, siarczan miedziowy i tlenek miedziowy, natomiast przy żarzeniu z tlenkiem miedziowym dwutlenek siarki, miedź i tlenek miedziany. — S iarczek miedziowy CuS występuje w przyrodzie jako t. zw. indygo miedziane, powstaje jako osad przy wprowadzaniu siarkowodoru do roztworów soli miedziowych, a także przy ostrożnem ogrzewaniu nader rozdrobnionej (osadzonej z roztworów) miedzi z nadmiarem siarki, aż do zupełnego oddestylowania niezwiązauej części tejże. Wytwór otrzymywany przez wielokrotne ogrzewanie z siarką posiada barwę ciemno-błękitną, przy polerowaniu

Dr A. .1. Ci.

_____    j stalą staje się stalowo-błękitnyin, przy zacieraniu

Dr. A. J. O.

d z i a w e (od tlenku miedziawego). Z pomiędzy pierwszych niektóre wchodzą w skład minerałów; rozpuszczalne powstają przez rozpuszczenie miedzi, tlenku miedziowego i węglanu miedziowego w kwasach, nierozpuszczalne zaś przez podwójną wymianę: w stanie uwodnionym przeważnie błękitne lub zielone, natomiast w bezwodnym— bezbarwne lub żółte; rozpuszczają się w wodzie i roztwory posiadają wówczas odczyn kwaśny. Łatwo rozkładają się przy ogrzewaniu. Z zimnych roztworów ług potasowy osa-

Miedziowy wodorotlenek Cu(OH)₂ wypada j pokostem staje się fioletowym i znajduje zastoso-jako osad jasno-błękitny, wypełniający sporą ob- wanie jako farba malarska (t. zw. błękit olejowy), jętość i łatwo ulegający rozkładowi przy doda- Siarczek miedziowy osadzony z siarczanu mieniu ługu sodowego lub potasowego do roztwo- dziowego posiada barwę ciemno brunatną, ulat-rów soli miedziowych. Wysuszony przy umiar- nia się przy suszeniu na powietrzu, przybiera przy-kowauej ciepłocie jest jasno-błękituym prósz- tern barwę zielonkawą, rozkłada się przy ogrze-kiem. Trwalszy preparat otrzymuje się przez waniu na siarkę i siarczek miedziowy, działanie ługu sodowego na ziarnisty węglan Miedzi sole. Miedź daje dwa szeregi soli: lub zasadowy chlorek miedziowy przy 40—50°. miedziowe (z tlenku miedziowego) i rn i e-Ogrzewanie rozkłada wilgotny M. w.* na tlenek miedziowy i wodę Także przy ogrzewaniu cieczy, w której jest zawieszony M. w. ulega z łatwością rozkładowi; przeciwnie, gdy do cieczy przed osadzaniem dodano amoniaku lub jakiejkolwiek soli amonowej. Suchy M. w. znosi ciepłotę 100°. Nierozpuszczalny w wodzie, rozpuszcza się w kwasach na sole miedziowe, a także w stężonym ługu potasowym i amouia-ku. Roztwór w tym, t. zw. amoniakalny roztwór tlenku M-owego Cu(OH)₂4NH₃, otrzymuje się też, jeżeli wióry miedziane wielokrotnie oblewamy dza nasamprzód zieloną sól zasadową, następnie amoniakiem, poddając je w przerwach działa- błękitny wodzian miedziowy, czerniejący przy

roztwory.

miedzi cyny 99.94 0.02 97.12    1.14

cynku żelaza — ślady ślady

Obecność krzemu znacznie zmniejsza przewodnictwo miedzi, lecz dotychczas nie znamy iu-nego środka zwiększenia jej wytrzymałości do celów wspomnianych. Stopy miedzi japońskie są następujące: rozmaite gatunki „Shadko“, które zabarwiają na kolor niebieskawoczarny zapo-mocą roztworów siarczanu miedziowego, ałunu i grynszpanu, zawierają 100 cz. M-i i L —10 cz. złota; szary „guishibuihi“ zawiera miedź i 30 — — 50% srebra, „sinchu“ najlepszy mosiądz japoński zawiera 100 cz. miedzi i 50 cz. cynku, 40 cz. cyny i 5 żelaza. „Mukome“ wyrabia się ze złota, srebra, „shadko“ i „guishibuihi“ i również zabarwia zewnętrznie. — Por. Bischof „D, Kupfer u. seine Legierungen“ (Berlin 1865); v. Bibra „Die Bronzen u. Kupferlegierungen d. alten u. ältesten Völker“ (Erlangen 1869); Reyer „D. Kupferlegierungen, ihre Darstellung u. Verwendung bei den Völkern d. Alterthums“ („Arch. für Anthr.“ XIV).

Miedzi tlenochlorek, ob. Mi edziowy c h 1 o-

1.12

ogrzewaniu. Osad wytwarzany przez amoniak rozpuszcza się w nadmiarze tegoż na roztwór o barwie lazurowej. Roztwór wodny soli miedziowej rozcieńczony do zaniku barwy osiąga znów silne zabarwienie błękitne od dodania amoniaku; natomiast płyn zostaje odbarwiony przez cyanek potasowy, siarkowodór zaś nie osadza zeń już wówczas miedzi. Roztwory soli miedziowych dają z żelazo-cyankiem potasu osad brunatny, z siarkowodorem —czarny. Cynk, żelazo, ołów, fosfor osadzają z nich miedź metaliczną a czysty drut stalowy pokrywa się w rozcieńczonych roztworach soli m-ch czerwoną powłoką miedzi. Sole m-owe są trujące. Wiele z nich znajduje szerokie zastosowanie techniczne (m. in. jako farby), niektóre służą do celów leczniczych. Tlenek miedziawy daje z większością kwasów sole m-owe i miedź. Nieliczne znane sole miedziawe są bezbarwne, niekiedy żółte lub czerwone, na powietrzu stają się przez utlenianie błękitnemi lub zielonemi; podobnie zabarwiają się ich bezbarwne

Pr. A, J. G.

Miedzi stopy, połączenia i mieszaniny miedzi z innymi metalami, posiadają rozmaite barwy, od czerwonej barwy miedzi, poprzez żóitobru-natną i żółtą do białej; twardość ich jest przeważnie większa od poszczególnych składników. Punkt topliwości m. st. leży zwykle niżej niż wyliczony, szczególnie dotyczy to stopów zawierających bizmut i kadm. M. st. z cynkiem, cyną, palladem, bizmutem i antymonem posiadają większy c. wł., ze złotem i srebrem mniejszy c. wł. niż obliczony na zasadzie składu tych stopów. Rozcieńczony kwas siarkowy zabarwia żółty stop miedzi i cynku na kolor czerwony, ponieważ rozpuszcza zeń cynk, amoniak natomiast zabarwia tenże stop na kolor biały, gdyż rozpuszcza zeń miedź. Niezwykle liczne m. st. można podzielić na grupy następujące: 1) stopy M-i i cynku: mosiądz, 2) stopy M-i z cynkiem z małą lecz celową zawartością cyny i ołowiu: mosiądz o charakterze bronzu, 3) stopy M-i z cynkiem i dość znaczną ilością cyny: żółty metal panewkowy, 4) M-i st. z cyną: bronz, 5) M-i st. z cynkiem i niklem: nowe srebro (argientan), 6) M-i st. z metalami szlachetnerni: metal na monety, 7) stopy cynku i antymonu z drobną ilością miedzi: biały metal panewkowy, 8) M-i st. z glinem: bronz glinowy (aluminiowy). Stop M-i z arsenem jest tzw. białą miedzią (petong). Stop M-i z antymonem (75% M-i i 25% antymonu) jest kruchy, krystaliczny i daje się polerować, stop o większej ilości antymonu jest biały. Stop antymonu, cyny, cynku i M-i jest metalem brytyjskim, podobny stop niekiedy z ołowiem jest białym metalem antyfrykcyjnym. Stopem M-i z żelazem jest czarnomiedź. 100 części żelaza i 5 części miedzi dają twardy, ścisły i jednolity stop, nader przydatny do odlewu kowadeł. Stal staje się od 2% miedzi krucha, 2 cz. miedzi i 1 cz. żelaza tworzą metal nader wytrzymały, przy większej zawartości żelaza twardość wzrasta lecz wytrzymałość maleje. Miedź z ołowiem dają z trudnością stopy; 50 cz. ołowiu i 50 cz. miedzi dają tani i łatwo topliwy metal na blachy i płyty niewymagające znacznej wytrzymałości. Przy ogrzewaniu tego stopu spływa łatwiej topliwy stop o znacznej zawartości ołowiu a pozostaje stop obfitujący w miedź. Na tem polega metalurgiczny sposób oddzielania metalów Najwytrzymalszy stop miedzi z ołowiem zawiera 16,6% ołowiu, dwa inne stopy zawierają 20 i 15,3% ołowiu. Trzy te metale są nader przydatne jako twardy lut (spoiwo), ponieważ można je obrabiać i kuć, a także, iż łatwo się topią bez pomocy boraksu. Stal miedziowa (bronz krzemowy) otrzymywana przez stapianie fluorku potasowo-krzemowego (lub mieszaniny piasku i soli kuchennej) z miedzią i węglem jest łatwiej topliwa niż srebro, nader krucha i mało ciągliwa; znajduje zastosowanie do przygotowywania stopów o znacznej zawartości miedzi. Stop z 5% krzemu posiada barwę jasnego bronzu, jest nader ciągliwy, twardością i elastycznością dorównywa żelazu, daje się dobrze obrabiać a topi się jak bronz cynowy. Do M-i i bronzu o małej zawartości cyny dodają 0,02—0,05% krzemu (pod postacią krzemku M-i), co zwiększa wytrzymałość i twardość, a zmniejsza tak dalece inne własności, że stop staje się przydatny do wyrobu drutu telegraficznego i telefonicznego. Podobnie wyrabiają z tego aljażu druty na przewodniki elektryczne, podlegające znacznym wpływom mechanicznym np. do tramwajów. Druty te zawierają np.:

krzemu 0.02 0.05

Dr. A. J. G

rek.

Miedzi węglan CuC0₃ występuje w przyrodzie jako węglan miedziowocynkowy (aury-chalcyt), jako węglan miedziowoołowiowy z siarczanem ołowiu (kaledonit) i zasadowe węgla-

ny: malachit CuC0₃ Cu(OH)₂ i kuprolazur skich Z. Drohickiej.—Por.: Baliński i Lipiński 2CuC0₃-j-Cu(0H)₂. Sól zasadowa o składzie malachitu, powstaje na miedzi i bronzie w wilgot-nem powietrzu i w ziemi wilgotnej i tworzy grynszpan szlachetny, rdzę miedzianą, patynę.

„Staroż. Pol.“ (III, 416).    . • .

Miedź, pierwiastek metaliczny (symbol chemiczny Cu — cuprum), metal ciężki częściej spotykany w przyrodzie. 1) Miejsca pochodzenia. Występuje nietylko pod postacią swych połączeń tlenowych i siarkowych, lecz także w stanie rodzimym, wskutek czego, podobnie jak złoto i srebro, wcześniej od innych metalów zastosowano ją do celów praktycznych. W rudę miedzianą obfitują: Hiszpania, Szwecya, Ural, Chili, Peru, Chiny i Japonia. Najbardziej rozpowszechnione rudy: kupry t (tlenek miedziawy Cu₂0), malachit i ażury t (węglany zasadowe M.), cbalkopiryt (siarczek zelazo-miedziowy CuFeS₂) i chalk o-zyn (siarczek miedziowy CuS). M. rodzima występuje w znacznych ilościach w Stanach Zjed. Ameryki płc. Starożytne nazwy yjxXv.óę i aes służyły do oznaczenia zarówno M-i jak jej alja-żów z cyną (bronzu) i cynkiem (mosiądzu). Rzymianie sprowadzali M. z Cypru, nazywali ją przeto aes cyprium, krócej cyprium. Ze względu na swą barwę i własności fizyczne, umożliwiające wszelkiego rodzaju obróbkę, od dawien dawna zajmowała miejsce szczególne śród metalów. M. rodzima występuje w kryształach układu prawidłowego, w ośmiościanach lub sześcianach, często w postaciach przerośniętyeh i wydłużonych, c. wł. 8.5 — 8.9.—2) Wydobywanie M-i odbywa się na drodze suchej lub mokrej, zależnie od użytej rudy w sposób najrozmaitszy. M. otrzymywaną na drodze suchej poddają też często rafinowaniu na drodze mokrej. Rudy nie zawierające siarki wydzielają surowy metal już przy stapianiu ich z węglem, natomiast zawierające ten pierwiastek, a także żelazo, podlegają wielu operacyoin jak oto. przez prażenie ua powietrzu siarczek M. przemienia się w nich poczęści na tlenek, przez następne kilkakrotne topienie z piaskiem i węglem, w obecności odpowiedniego topnika krzemionkowego, usuwa się niepożądane domieszki, przechodzące w żużel i wyswobadza półprodukt t. zw. „kamień miedziany“, będący mieszaniną tlenku i siarczku M-i (CuS i CuO), który przy prażeniu na powietrzu daje M. technicznie czystą i dwutlenek siarki. Rafinowanie M-i technicznej zawierającej jeszcze nieznaczne ilości innych metalów (in. inn. srebra i złota) odbywa się na drodze elektrolitycznej, a mianowicie przez pogrążanie w zakwaszonym kwasie siarkowym roztworze czystego siarczanu M-i płyt M-i technicznie i chemicznie czystej i przewodzenie prądu elektycznego, przyczem M. techniczną łączymy z biegunem dodatnim. M. czysta wędruje z anody i odkłada się na katodzie; domieszki przechodzą do roztworu lub opadają na dno pod postacią pyłu, zawierającego m. inn. srebro i złoto. Chemicznie czysta M.; będąca znacznie lepszym przewodnikiem

Z roztworów soli M-wych węglan sodowy osadza zasadowe węglany o rozmaitym składzie, zależnie od warunków. Sól zasadowa osadzona z siarczanu miedziowego węglanem potasu jest matowozielona, nierozpuszczalna w wodzie i rozkłada się już przez gotowanie z wodą; znajduje ona zastosowanie jako zieleń górska, malachitowa lub miedziana w malarstwie akwarelowein

i olej nem.

Dr A, J. G.

Miedzi węgliki Cu₂C₃ i Cu₂C i in. Pierwszy powstaje przez działanie acetylenu na tlenek miedziawy, zawieszony w wodzie; wybucha jeżeli podczas suszenia styka się z powietrzem.

Dr. A. .). G.

Związki tego rodzaju (acetylki) powstają przez działanie acetylenu na roztwory soli miedziowych; zależnie od użytej soli rozmaicie zabarwione, wybuchają przy suszeniu osadu o składzie złożonym; ulegają one rozkładowi od działania kwasów. Z zimnego roztworu amoniakalnego siarczanu miedzi acetylen osadza ilościowo związek Cu₂C, wybuchający gwałtownie przy 50 - 80° a także przez uderzenie, z kwasami rozkładający się, przyczem powstają ciała humusowe.

Miedzi wodorek Cu₂H₂. Wydziela się przez ostrożne ogrzewanie roztworu siarczanu miedziowego z kwasem podfosforawym (Wurtz).

Czerwono-brunatny proszek, rozkładający się powyżej 50° na miedź, wodór, a z kwasem solnym dający chlorek miedziawy i wodór; Cu₂H₂ f-

2HCl=Cu₂Cl₂-j-2H₂.

iit ą. j. e.

Miedzna (pierwotnie Międzylesie), osada, dawniej m-ko, w pow. Węgrowskim nad Miedzianką (dopływ Liwca), o 10 wiorsr od st. kol. Sokołów, 1 500 m-ców. Kościół parafialny, wzniesiony w r. 1802 (na miejsce dawnego z 1470) w połowie z drzewa, w połowie z mu-ru przez dziedziców Butlerów, z obrazem Matki Boskiej głośnym z cudów; synagoga, szkoła początkowa, jarmarki przywilejami zapewnione nie odbywają się z powodu blizkości innych m-czek handlowych; na folwarku M.—gorzelnia, browar, cegielnia, młyn wodny i fabr. terpentyny.—M-ko założone w r. 1531 przez Jana Wodyńskiego przywilejem erekcyjnym na prawie magdeburskim Zygmunta I. Gotard Butler, towarzysz niewoli Jana Kazimierza we Francyi, otrzymał M-ę w wianie za żoną; w ich ręku była osada do końca w. XVIII, starali się oni podnieść ją różneini swobodami dla chrze-ścian i Żydów, to też w w. XVIII doszła do największej zamożności, posiadała nawet piękny żameczek murowany, jeszcze w r. 1794 istniejący. Uchwałą sejmową z r. 1631, potwierdzoną konstytucyą z r. 1673, odbywały się w M-ie sądy ziemskie dla obywateli przedbużań-prądu elektrycznego niż techniczna, jest niezbędnym materyałem elektrotechnicznym. W czasach ostatnich prowadzono do wydobywania M-i modyfikacyą sposobu Beemera (ob.) ogólnie przyjętego przy wyrobie żelaza. Otrzymywanie M-i odbywa się i na drodze mokrej przez działanie żelaza, względnie odpadków żelaznych, na roztwór siarczanu M-go, już otrzymywanego w kopalniach jako t. zw. woda cementowa, powstająca przez wietrzenie siarkowych rud M-owych, i stopniowe naturalne ługowanie zawartego w nich wówczas siarczanu M-i, już sztucznie wytwarzanego przez naśladowanie tego naturalnego procesu w stosuuku do rud M-i nie znoszących kosztów przeróbki na drodze suchej, lub przedstawiających inne trudności pod tym względem. Zwietrzałe rudy oblewają przytem kwasem solnym, który wytwarza chlorek żelazowy, działający następnie na siarczki metalów. Z pomiędzy mokrych sposobów wydobywania M-i z rud szczególnie często stosują obecnie sposób Douglasa, polegający na działaniu chlorku żelazowego (mieszaniny siarczanu żelaza z solą kuchenną) na naturalne, lub przez prażenie wytworzone tlenowe połączenia M. i srebra, przemieniające się przytem w chlorki tych metalów; w płynie obojętnym wytwarza się wówczas równoważna ilość wodzianu żelazowego. Przez następne osadzanie M. żelazem odtwarza się chlorek żelazowy, a przeto zdolność rozpuszczająca płynu.

osadu rozcieńczonym kwasem siarkowym, dalej przez elektrolizę czystego siarczanu M-i, lub przez odtlenienie czystego tlenku M-owego za pomocą wodoru. M. posiada właściwą sobie barwę, w blaszkach cienkich prześwieca światłem czer-wono-fioletowem, w stanie stopionym świeci zielono, jest nadto błyszcząca i daje się dobrze polerować. M. jest twardsza od złota i o wiele miększa od żelaza kutego. Przez kucie i walcowanie M-i w stanie zimnym twardość jej znacznie się zwiększa, przy 200—300° M. staje się znów plastyczną. Po złocie i srebrze jest naj plastyczniej sza z metalów, lecz bezpośrednio przed punktem topienia staje się tak dalece krucha, że daje się proszkować. M. posiada znaczną wytrzymałość (drut o średnicy 2 m/m. rozrywa się przy obciążeniu 137 kg.). Odlew ma przełom od drobno do średnio-ziami-stego, walcowana i kuta M. natomiast włóknisty z połyskiem jedwabistym. M. jest dobrym przewodnikiem elektryczności (srebro posiada współczynnik 100, miedź 97), lecz już nieznaczne ilości domieszek wpływają ujemnie na przewodnictwo. Podobnie przewodzi dobrze ciepło (M. 0.918, cynk 0.292, stal 0.111). M daje się sklepywać (szwejsować); ciężar atomowy 63.57, c. wł. 8.8 w odlewach, 8.94 w kryształkach, 8.952 pod postacią drutu kutego, topi się w 1 045°, trudniej od srebra, lecz łatwiej od złota i jest przy wysokiej ciepłocie lotna. W stanie stopionym posiada własność pochłaniania gazów (wodoru, tlenku węgla, dwutlenku siarki, natomiast nie pochłania dwutlenku węgla). Podczas zastygania pochłonięte gazy wydzielają się z M-i, w ilości nieznacznej pozostaje w niej jednak przytem pochłonięty dwutlenek siarki. W Suchern powietrzu M. nie ulega zmianie, natomiast w wilgotnem, zawierającem kwas węglowy nabiega i pokrywa się zielonym zasadowym węglanem M-i (patina, patyna), Aerugo no-bilis, mylnie grynszpanem nazywany; obecność kwaśnych par przyspiesza tę sprawę; przy ogrzewaniu na powietrzu, pokrywa się barwami tęczy i staje się brunatną od tlenku mie-dziawego i miedziowego, który odpryskuje przy zginaniu lub kuciu (zendra M-i, popiół M-i). Podczas topienia na powietrzu wytwarza się na powierzchni M-i tlenek M-awy, który miesza się przytem ze stopionym metalem (do 17°/₀). M. nie rozkłada wody nawet w obecności kwasów, ani w ciepłocie zwykłej i gotowania wody, a nawet w ciepłocie białego żaru rozkłada ją w nader nieznacznym stopniu. Słabe kwasy działają na M. tylko w obecności powietrza, ocet np. można bez obawy gotować w naczyniach miedzianych, gdyż wytwarzająca się para usuwa z nich powietrze; rozpuszcza on jednak miedź, gdy się oziębi i umożliwi dostęp powietrza. Rozcieńczone kwasy solny i siarkowy wywierają nieznaczny wpływ i jedynie w obecności powietrza lub w zetknięciu z innymi metalami

Bezpośrednia elektrolityczna przeróbka rud M-i nie wydała dotychczas wyników zadawalających. W M-i handlowej, zależnie od jej gatunku, znajdywano następujące składniki: M.

(Cu) (98.3- -99.99 $ ), ołowiu (Pb) (0 - 0.6$), żelaza (Fe) (0 — 1.13$), srebra (Ag) (0 —

0.36 $ ), arsenu (As)

0.07$), niklu (Ni) (0

(0 — 0.13$), antymonu (Sb) (0 — 0.095 $), siarki (S) (0—0.11$), rzadziej manganu (Mn) (0 —

0.5$), kobaltu (Co) (0 — 0.12), potasowców (Na, K) (0 — 0.80$). Najlepsze gatunki M-i wyrabiają Stany Zjedn., up. Arizona, zawierające 99.99$ Cu, 0.08$ Ag i 0.014% Fe a wolne od arsenu, antymonu i bizmutu. Często nieznaczne nawet domieszki obcych metalów w M-i czynią ją łamliwą na zimno lub w żarze czerwonym, czyli wywołują w niej rysy przy kuciu w tych ciepłotach. Metale są przytem naogół szkodliwsze od ich tlenków.

Łamliwość na zimno wywołuje np. zawartość:

2.25% tlenku M-owego, 0.5% siarki, bizmutu 0.05%, łamliwość w żarze czerwonym: 6.7°/0 tlenku M-owego, 1% arsenu (który jednak w tej ilości nie wywołuje jeszcze łamliwości na zimno), 0,5% antymonu, 0.3%, ołowiu, 0.02% bizmutu. — 3) Własności M-i. W wysokim stopniu czysta M. wyrabiana bywa na wielką skalę sposobem rafinowania elektrolitycznego, zawiera bowiem 99.99% Cu; chemiczuie czystą M. otrzymać można z roztworu czystego siarczanu przez osadzenie czystym cynkiem i przemywanie ! np. platyny, natomiast M. rozpuszcza się z ła-

twością w kwasie azotowym z wydzieleniem tlenku azotu i w gorącym stężonym kwasie siarkowym z wywiązywaniem dwutlenku siarki. Amoniak w obecności powietrza daje z M-ą nader szybko roztwór błękitny azotynu miedzia-woamonowego i azotynu amonu; także działają na M. sole, szczególnie amonowe i sól kuchenna, a tłuszcze i oleje rozpuszczają ją przy zetknięciu. Należy więc zachowywać ostrożność korzystania z miedzianych naczyń kuchennych; piwo, wino, bulion, mleko, potrawy zawierające tłuszcz, nie powinny być przez czas dłuższy przechowywane w naczyniach miedzianych. — Siarkowodór czerni powierzchownie M., z chlorem i siarką. M. łączy się z objawem ognia. Cynk, ołów, żelazo, kadm i inne metale, a także fosfor, osadzają M. z roztworów jej związków, natomiast wydziela ona rtęć, srebro, złoto, i platynę z ich połączeń. M. tworzy dwa szeregi połączeń: miedziowych w których jest pierwiastkiem dwuwartościowym, i miedzią wych, w których występuje jako dwuwartościowa dwuatoinowa grupa Cu₂. Znane jest jednak 5 stopni utlenienia miedzi: podtlenek M-i Cu₄0, tlenek miedziawy Cu₂0, tlenek miedziowy CuO, nadtlenek miedzi Cu0₂ i kwas miedziowy. Rozpuszczalne połączenia M-i posiadają smak cierpki, ściągający, wywołują przy we-wnętrznem użyciu w większej ilości wymioty i przeczyszczenie, a także ostre zapalenie żołądka i kiszek (ob. miedziowe otrucie). Na błony śluzowe i powierzchnie ropni sole M-i działają mniej ściągająco niż sole ołowiu, więcej niż sole cynku, natomiast mniej gryząco niż sole srebra. 4) Zastosowania. M. jako taka znajduje ze względu na swe doskonałe przewodnictwo elektryczne zastosowanie ogromne w elektrotechnice na wyrób przewodników, dy-namomaszyn itp. natomiast z powodu swej miękkości względnie ograniczone zastosowanie do innych celów technicznych np. na wyrób walców drukarskich (w drukarstwie na tkaninach), nitów, prętów, dalej w miedziorytnictwie, na blachy do obijania ścian okrętowych, do budowy wielu przyrządów dla browarów, cukrowni, gorzelni i fabryk chemicznych, do wyrobu rur, nabojów i gilz, do pokrywania M-ą innych metalów, przeważnie sposobem galwanoplastyki (ob.), do czego miedź jest nader przydatna, ponieważ najdokładniej wypełnia najdrobniejsze szczegóły form gipsowych względnie kauczukowych lub woskowych (pokrytych wewnątrz warstewką grafitu), do przygotowywania wielu stopów M-i (bronzu, mosiądzu, nowego srebra, bronzu glinowego, aljażów złota i srebra), które znajdują nader wielostronne zastosowania, do wyrobu siarczanu miedzi, grynszpanu i wielu farb itp.—5)Hygiena M-i i jej połączeń. W państwach zach.-europejskich ze znaczną produkcyą M-i, zwrócono uwagę na doniosłość hygieny w tym dziale pracy i wprowadzono postanowienia stosowne. Przy szlamowaniu rud miedzianych po

wstają odpływy zawierające siarczan M-i, które, j należy zbierać i pozbawiać tej soli. Kurz mie-i dziany, wznoszący się podczas prażenia rud M-i składa się z par metalów i kwasu siarkawego; jest zwłaszcza szkodliwy z powodu zawartości ¹ pierwszych. Prażenie rud miedzianych z solą wywiązuje znaczne ilości kwasu solnego. Nowsze metody prażenia rud M-nych, zwłaszcza te, przy których dobywanie rozciąga się, na kwasy siarkawy i siarkowy, nie są związane z powyższym wpływem szkodliwym na zdrowotność. Przy przeróbce rud sposobem mokrym mamy do czynienia z parami kwasów,* arseno- i siarkowodorem, przeciwko których działaniu szkodliwemu należy chronić robotników za pomocą odpowiednich przyrządów, weutylacyi, dymników itp. Pozatem w wytworze M-i mamy też szkodliwe czynniki przy wyrobie innych metalów. Nagłe otrucia miedzią zdarzają się u] robotników zajętych przy wyrobie M-i lub jej połączeń nader rzadko, przewlekłe zaś sprowadzić się dadzą często do wpływu metalów towarzyszących M-dzi. Przy wyrobie siarczanu M-i należy wziąć pod uwagę arsenowodór i dwutlenek siarki; w fabrykach grynszpanu robotnicy podlegają trującemu działaniu tego związku podczas mielenia, przesiewania i pakowania. Pouieważ doskonała nawet wentylacya okazuje się w większości wypadków środkiem zapobiegawczym niedostatecznym, należy robotników zaopatrywać w przyrządy przeciwpyłowe, zaopatrzone w gąbki zwilżone itp. Pył gryn-szpauu wywołuje też podobno zapalenia oczu. 6) Dzieje. M. jest najprawdopodóbniej, narowili ze złotem i srebrem, metalem najwcześniej znanym człowiekowi. Przedmioty miedziane i bronzowe z czasów przedhistorycznych znaleziono szeroko rozprzestrzenione (ob. Przedhistoryczne okresy). Łacińska nazwa cuprum (z tego niem. Kupfer, franc, cuivre, ang. cooper) pochodzi z assyryjskiego (.Kipar); wyraz ten jest starszy od nazwy wyspy Cypr, od której M. otrzymała nazwę aes cyprium, następnie cyprium, wkońcu cuprum. W najdawniejszych ruinach chaldejskich (rumowiskach) znajdowano M. razem z narzędziami kamiennemi i ozdobami złotemi. Najstarszy posążek bron-zowy pochodzi z r. 2 000 przed Chr., olbrzymich rozmiarów dzida z czasu ok. 4 000 lat prz. naszą erą. 179 bram w murach Babilonu miały słupy i opory miedziane, a bramy Perse-polisu prócz tego palisady miedziane wysokości 20 łokci. Dla Egipcyan starożytnych M. była najważniejszym z metalów użytecznych, mieli oni kopalnie miedzi w rozmaitych, okolicach kraju. Bronz nie znany był jeszcze w czasie dynastyi 4-ej, wprowadzono go do Egiptu na drodze handlowej dopiero za czasów dynastyi 12 lub 18. Fenicyanie wydobywali M. we własnych kopalniach na Cyprze, w Cylicyi, Włoszech płd., Eubei. Byli oni mistrzami w odlewnictwie bronzu. Podobnie znana była M. Izrae-

litom już w zaraniu ich czasów historycznych. Grecy starożytni używali M-i do wyrobu broni i sprzętów, u nich znajdywane rzadko przedmioty bronzowe posiadają skład chemiczny bronzu Fenicyan,—Za czasów Homera bronz był rzadkością, bohaterowie trojańscy posługiwali się zbroją miedzianą, berłami, mieczami z M-i. Klearch wystawił 650 przed Chr. posąg z tego metalu. Odlew bronzowy wprowadzony był podobno ok. r. 600 w Grecyi przez Rhökisa. Etruskowie wydobywali M. na Elbie. Rzymianie po ujarzmieniu Wolsków złupili2 000 posążków bronzowych. Etruskowie mieli początkowo monety pod postacią sztabek równoległo-ściennych, r. 450 Rzymianie wprowadzili monety z bronzu. Wydobywanie M-i było już dość rozwinięte za Pliniusza; przerabiano rudy z zawartością siarki, a także wody cementowe (ob. wyżej). Barwiono też szkło na kolory błękitny i czerwony.—Anglia w Starożytności nie uprawiała wydobywania M-i, przemysł ten wprowadzili podobno hutnicy niemieccy ok. r. 1558. Natomiast w Hiszpanii wydobywano M. na szeroką skalę już w Starożytności.—Germanowie znali o wiele wcześniej żelazo od M-i i bronzu. Przedmioty bronzowe były towarem handlowym. Po wędrówce narodów bronz przestaje być rna-teryałem do wyrobu broni. Frankowie wydobywali M.uad Menem około r. 860, a 968 rozpoczęli dobywanie jej w Rammelsbergu. Na Śląsku przemysł ten uprawiano w szerokim zakresie w hutach pod Kupferbergiem do w. XII. Najważniejszem siedliskiem hutnictwa M-i jest okrąg mansfeldzki (od r. 1199).—Na Węgrzech wydobywali M. już Rzymianie, wędrówka narodów unicestwiła tę, produkcyę, a wznowili ją dopiero w Wiekach Średnich hutnicy Sasi (Schem-nitz 745, Kromierzyż 770, Altsohl 795).—W Czechach rozpoczęto wydobywanie M-i r. 1272 w Graslicach, 1409 w Szwacu.—Szwecya uprawia oddawna hutnictwo miedziane, większe znaczenie posiadają jedynie kopalnie faluńskie (od r. 1200). Znaczne ilości M-i dostarczyły kopalnie norweskie w Nörras (od 1644). —W Ameryce Półn. rozpoczęto dobywanie M-i w r. 1640 (między Dauvers i Topsfield), r. 1815 były 3 walcownie M-i w całym kraju, 1844 rozpoczęto eksploatacyę kopalni Cliff Mine nad jeziorem Wyższem, 1883 kopalni Anaconda, która się zczasem stała największą na świeeie. —W Afryce wydobywano M. od czasów najdawniejszych w Atlasie, Numidyi, w pustyni erytrejskiej, na wyspie Nilu Meroe, w pobliżu Barramu i Kartaginy. Obecnie znaczenie posiadają jedynie kopalnie M-i południowo-afrykańskie i w krajach Ramaqua i Damara. R. 1845 poczyniono pierwsze odkrycia nad rzeką Oranje.—W Australii odkryto M. r. 1841, a 1861 powstała największa z obecnych hut australskich w Montaa. W Starożytności prażono rudy miedziane w stosach, wytapiano w piecach pionowych przekładając

wielka Eac. Powsi. Uilłtr. Ser. I. Tom XLVII. Ze»*. 369».

warstwami węgla drzewnego. Niezbędne miechy pracowały siłą rąk ludzkich. Czarno-miedź oczyszczano w piecach oddzielnych, dodając do niej zwykle do 8$ ołowiu. Oblewanie M-i wodą dawało M. w płytach {acs caldarium). Wobec tego że nie osiągano dostatecznie wysokiej ciepłoty w piecu, żużel zawierał jeszcze znaczne ilości (do 50 % ) M-i. W Niemczech do w. XIV, względnie XV, uprawiano wydobywanie M-i przeważnie dla zawartego w niej srebra; w w. XIII rozpoczęto w Austro-Węgrzech osadzanie wód cementowych żelazem, względnie przeróbkę tego rodzaju wód otrzymywanych przez ługowanie prażonych rud miedzianych.—Najdawniejsze wiadomości o wytapianiu M-i w Niemczech datują z r. 1505, a obszerniej mówią o tern Agricola i Matthesius. Przez stapianie z ołowiem oddzielano od M-i srebro, czego nie czyniono w Starożytności. Ok. r. 1698 Wright w Anglii przerabia rudy miedziane w piecu płomiennym, opalanym węglem kamiennym, a sposób ten mimo związanych z nim niedogodności i stosunkowej drożyzny utrzyma! się do niedawna. — Najświeższy okres w hutnictwie M-i datuje się od połowy w. XIX. Ulepszenia tyczą się miechów, ogrzewania wtłaczanego powietrza, wprowadzenia udoskonalonych pieców rachettowskich i prażaków. Ważnem ogniwem ulepszeń jest wprowadzenie przez Kratesa w r. 1856 procesu bessetnerow-skiego do wytapiania M-i, popartego przez budowę odpowiednich konwerterów przez Manhesa i Dawida.—Elektrolityczne przygotowanie czystej M-i wykonane zostało po raz pierwszy w sposób próbny w Mansfeldzie; r. 1878 ustawiono pierwszą dynamomaszynę w tym celu w hucie „Kommunion“ w Harcu, wnet sposóh ten wprowadzono na wielką skalę w Ameryce Północnej. Wielkie rafinerye amerykańskie wytwarzały r. 1896 ³/₅ całej wytwórczości amerykańskiej M-i. Postępowanie elektrolityczne jest korzystne jedynie przy większej zawartości metalów szlachetnych w M-i przerabianej, wra-zie przeciwnym nie opłaca się. W Ameryce rafinują tym sposobem jedynie M. zawierającą conajmniej 900 gr. srebra w tonnie.—W y t w ó r-czośó M-i. Głównemi ogniskami wytwórczości M-i są: w Niemczech: Sanderhausen i Eisle-ben w okręgu Mansfeldzkim. Siegerland, Ober-rnarsberg w Westfalii, Richelsdorf w Hessyi, Reinbreitenbach nad Renem, Saksonia, Harc; w Rossyi: Ural, Ałtaj, Kraj Zakaukaski; Węgry: Kremnice, Szmelnice, Kapnikbanya; w Austryi: Czechy, Karyntya, Banat; w Szwecyi: Falun i Garpenberg; w Norwegii: Nöraas, Kaafjord, Reipas; w Anglii: Kornwalia, Walia (Anglesia), Devonshire, Wicklow; w Hiszpanii prowincya Huelva; w Ameryce: Jezioro Wyższe, Arizona, Montana, Utah, Colorado, Nowy Meksyk, Kanada, New Fuudland itp., Meksyk, Kuba, Chili, Boliwia, Peru; w Australii, szczególnie zaś w południowej: N. Płd. Walja i Queensland; w Afryce;

Przylądek Dobrej Nadziei, kraj Namaqua; w Azyi: Grabiów z Górki, którzy stąd mieli wziąć swo-Japonia, Indye, Chiny. Wydajność wszechświa- je nazwisko; doszedłszy do potęgi, nigdy tu je-towa od r. 1894—1904 wzrosła w dwójnasób    dnak nie mieszkali. R. 1592 wygasła rodź.    Gór-

(z 324 405 tonn do 652 522), r. 1903 według    ków a M. G. przeszła do Czarnkowskich, Prze-

Stevensa wytwarzały w tonnach:    rębskich, nakoniec do ks. Sułkowskiego.    Ko-

Stany Zjednoczone — 311536; Hiszpania ściół tutejszy istuiał już w w. XV i słynął cu-i Portugalia — 49 730, Meksyk — 45 315, darni: za Jana Kazira., zniszczony wewnątrz przez Chili — 31100, Japonia — 31360, Niemcy Szwedów, odnowiony przez Jana Opalińskiego, — 21205, Kanada — 19 320, Australia — podkomorzego poznańskiego.    . *.

29 000, Peru — 7 800, Rossya 10 320, Kolonie    Miekut ob. Miecz.

ang. na Przylądku Dobrej Nadziei—5 230, Nor-    Mielcke Krystyan Bogumił, wychowa-

wegia—5 915, Włochy — 3 100, Newfoundland—    nieć seminaryum litewskiego w Królewcu,    kan-

2060; Boliwia — 2000, Austro-Węgry z Serbią    tor w Pilkalui (Prusy Wschód.), wydał r.    1800

i Bośnią—1306, Turcya —1 400, Inne państwa— uzupełnienia do słów. litewskiego oraz gram.

1 090, razem—578 787.    litewskiej Ruhiga, był jednym z redaktorów

Niemcy wyrobiły w r. 1903 według da- przekładu Biblii (dla protestantów) na jęz. li-nych Urzędu Statystycznego 31446 tonn, spro- tewski. Oto tytuł cennego słownika: „Littauisch-wadziły 106 787 t, a wywiozły 14608 t. deutsches u. deutsch-littauisches Wörterbuch, W kraju zużyto przeto 123 615 t., a mianowicie worinnen das v. Pfarrer Ruhig zu Walterkeh-zakłady elektrotechniczne i elektryczne 46 000 t., men ehemals herausgegebene zwar zu Grunde walcownie M-i 18 000 t., walcownie mosiądzu gelegt, aber mit sehr vielen Wörtern, Redens-32 500 t., fabryki chemiczne 2 000 t., doki, ko- arten u. Sprichwörtern zur Hälfte vermehrt leje żelazne, odlewnie, fabryki armatur 18 500 t. worden v. Christ. Gotti. M.“ (Królewiec Liter, tycząca s i ę M-i: Bischoff „Das Kup- 1800).    K-Ai

fer und seine Legierungen“ (Berlin 1865); Stahl Mielczewski Marcin (f 1654) znakomity „Ueber Raffination, Analyse und Eigenschaften kompozytor polski. Szczegóły jego życia nie są des Kupfers“ (Klausthal 1886); Gautier „Le znane. Wiadomo tylko, że był członkiem kapeli Cuivre et le plomb dans l’alimentation et Pin- Władysława IV, po śmierci zaś tego króla ob-dustrie“ (Paryż 1883); Peters „Modern ameri- jął stanowisko dyrektora kapeli królewicza Ka-can methods of coppersmelting„ (wyd. 9 New- rola Ferdynanda Wazy, biskupa wrocławskiego York 1898); Weist „Le Cuivre“ (Paryż 1894); i płockiego. Był żonaty z Jadwigą Kołaczków-Tschirch „Das Kupfer vom Standpunkt der gericht- ną, za którą wziął w posagu kamienicę przy lichen Chemie, Toxikologie und Hygiene“ (Stutt- ulicy Mostowej w Warszawie. W r. 1648 po gart 1893); Eiszler „Hydrometallurgy of cop- śmierci króla, znajdując się w potrzebie, poży-per“ (Londyn 1902); Ulke „Die elektrolytische czył od lekarza Lewińskiego (Senflebeu) fiore-Raffination des Kupfers“ (tłum. niem. Engel- nów 6000, które w rok później spłacił całko-hardta, Halla 1904); Stevens „Copper Handbook, wicie, co o jego zamożności świadczy wyraź-Manual of copper industry of the world“ (t. 4, nie. Akt pokwitowania z odbioru tych pienię-za 1903 wyd. 1904); Aron Hirsch i Sohn w Hal- dzy zwie go: „Nobilis Martinus M., serenissimi berstadt„Statistische Zusammenstellungen U. Kup- Caroli Ferdinandi Poloniae et Sueciae principis fer“ (od 1891); „Technologia chemiczna ogólna“    Capellae magister.“ (Ks.    Radziecka 29,    poi.

(Bibliot. „Chemika Polskiego“    1908). Dr A*J- G    536), Do niedawna były    znane tylko kompo-

Miejsce, nazwa ludowa Łożyska (ob.), zycye M-go, zamieszczone w wydawnictwie Ha-Miejsce geometryczne (w matematyce)— vemana z r. 1659; p. n. „Iesu hilf“: motet zbiór punktów obdarzonych pewną wspólnością. • „Deus in nomine tuo“, na solo bas, z towarzy-Np. miejsce geom. punktów rówuooddalo- szeniem dwuch skrzypiec, fagotu i organu cy-nych od obu końców danego    odcinka jest pro-    frowanego, „koncert“ na    dwa soprany,    bas

stopadła wyprowadzona doń z    jego środka; M. g.    i organ cyfrowany („Veni    domine“), oraz    ka-

punktów równoodległych od dwuch danych pro- non, pomieszczony w Scacchiego „Cribrum mu-stych jest dwusieczna kąta, który te dwie proste sicum etc.“ z r. 1643 („Xenia apollinea“) i w rę-tworzą w punkcie ich przecięcia się wzajem- kopisie biblioteki berlińskiej motet „Benedictio nego; okrąg jest M. g. punktów równoodległych et claritas“ na głosy solowe i chór. Przed pa-od środka; itd.    A-Ł ru dopiero laty A. Poliński odnalazł 6 jego

Miejska Górka (niem. Gö rch e n) m-to wpow. mszy i kilka, powyżej przytoczonych szczegó-Rawickim (W. Ks. Poznańskie) nad rz. Dąbroż- łów jego życia. Dochowały się te msze w trzech ną; kościół paraf, katol. i drugi pod m-stem odpisach, dokonanych przez ks. Franciszka Osie-w miejscowości Goruszki z d. klasztorem Re- ckiego w r. 1683, ks. Stanisława Gawłowskie-formatów (z 1622), kość. ewang., dom sierot, go w r. 1687, obu wikaryuszów kolegiaty ło-fundacyi St. Radajewskiego z r. 1882, cukro- wickiej, oraz trzeciego, z nazwiska nieznanego wnia, cegielnia, 2500 m-ców (1900) samych przepisywacza z r. 1693. Tytuł zbioru: „Missae prawie katolików. M. G. była dziedzictwem ma- quinque, quattuor vocum; nempe: constant^duo-gnackiego rodu wielkopolskiego Górków cz. bus tenoribus, alto et basso chorali. Authore

nobili Martino M.“ 1) „Missa Rorate de B. V. chownych. Przez małżeństwo M. wiążą się z Maria“ (na 4 głosy); 2) „Missa Salve Parens de Immaculata Conceptione B. Mariae Virginis“

najpierwszymi domami: Tęczyńskich, Radziwiłłów, Słuckich Olelkowiczów, Tarnowskich, Chod-kiewiczów. Początki rodu są ciemne. M-ccy— to gałęź rodu Branickich, herbu Gryf. Według Niesieckiego „idą od Klemensa z Ruszczy w-dy Krakowskiego r. 1252“, ale kiedy oddzielili się od Branickich i z Mielca M-ckimi pisać poczęli, dociec trudno. Sądząc z Długosza, który, pisząc o bitwie pod Grunwaldem, wymienia, jako chorągiew 46-stą, oddział Gryfitów, przypuszczać należy, że mógł być tam i Stanisław M., którego przywilej z r. 1437, nadający prawa cechowe korporacyi szewców w Mielcu, przechował się do naszych czasów. Zdaje się, iż M-ccy do Mielca przybyli z Sandomierskiego: nowo-nabywcy Wojsława pod Mielcem r. 1480 Jan i Bernard, bracia M-ccy, w akcie kupna nazywani są „haeredes de Kalisz any*. Faktem jest tylko, że M-ccy od istniejącej już osady Mielec zwać się poczęli. — Synem wspomnianego Jana i Pniowskiej ze Sprowy był Stanisław, kasztelan zawichojski (+ 1532), właściwy fundator potęgi rodu: wziął posag znaczny za Elżbietą z Tęczyńskich i nabył w r. 1512 Zgórsko od Pacanowskich, r. 1514 Brzesko od Szczepanow-skich i r. 1529 sołectwo we wsi Kawęczyn od Niepelskich. R. 1526 wyposaża hojnie kościół w Mielcu. Musiał się cieszyć zaufaniem, skoro w r. 1506 wysyłany był od w-dztwa sandomierskiego dla porozumienia się w sprawie poborów od Jakóba Szydłowieckiego i Mikołaja Lancliorońskiego. Cieszył się za swą waleczność i'uznaniem Zygmunta I, który mu za to z poborów publicznych zasługi dał na sto koui. Umierając (-|* 1532) pozostawił dwie córki i trzech synów: Jana w-dę podolskiego (* 1501 —t 1561), Sebastyana, kaszt, krakowskiego (f 1575) i Waleryana, podkomorzego sandomierskiego (-J* 1553). Bracia będący długo w stanie niedzielnych, r. 1542 podzielili się i założyli trzy linie M-ckich, z których dwie, Jana i Sebastyana, urwały się na ich wnuczkach. Z początkiem w. XVII pozostała tylko linia Waleryana, rozrodzona, lecz nie majętna, która przeniosła się na Podole i wygasła po mieczu r. 1771. Dział pomiędzy braćmi otwiera okres najświetniejszy w historyi rodu, a rzemiosło wojenne było tam zawodem tradycyjnym. Pierwszy dostąpił wysokich godności w Rzpltej Jan. w-da podolski (* 1501— -f* 1561), czujnie stojący na straży ziem granicznych i mężuie zasłaniający Ruś od napadów tatarskich. W uznaniu tych zasług mianowany r. 1547 w-dą podolskim, r. 1548 s-stą chmielnickim, r. lb50 grodzkim, d. 21 czerw. r. 1555 marszałkiem w. kor., r. 1558 s-stą Samborskim. W r. 1557 podczas zatargu w. mistrza kawalerów mieczowych Fürstenberga z arcyb-pem ryskim dowodził wojskami polskiemi, które Zygmunt August był zgromadził w celu uspokojenia tej waśni. Ożeniony z Anną z Dalejowa Kotówną i w-dzianką

(5 głosów: 2 alty, 2 tenory i bas); 3) „Missa In medio Ecclesiae, de S. Ioanne evangelista“

(4 gł.); 4) Missa Cibavit eos, de SS. Euchari-stae Sacramento“ (4 gł ); 5) „Requiem“ (4 gł.);

6) drugie „Requiem“, lecz nie kompletne. Wszystkie były śpiewane z towarzyszeniem organu.

W niektórych mszach znajdują się podwójne kyrie, ofertorya, graduały, hymny itp., stosownie do uroczystości. Tak np. mszy „Salve san-cta Parens“ są dwie redakcye, z których druga była śpiewana na święta Wielkanocne.

na

Wszystkie, prócz drugiego „requiem“, są oparte tematach liturgicznych, umieszczonych w głosie basowym, w nutach równych, całych.

A. Fol.

W tych dziełach, tworzonych w stylu włoskim — jak wszystkie zresztą utwory ówczesnych kompozytorów polskich — M. wykazał niepospolity talent melodyjny i sporą sprawność techniczną, ujawnioną w zręcznem operowaniu tematami, które to zalety stawiają go w rzędzie wybitnych kompozytorów naszych z w. XVII.

zna-

Mielec, in-to powiat, w Galicyi, na prawym brzegu Wisłoki i przy kolei Dębica-Rozwadów; kościół katol. z grobowcami Mieleckich, szkoła 4-klasowa, dom ubogich, szpital fundacyi Krauza, urząd powiatowy (w gmachu poklasztornym ks. Trynitarzy), sąd pow., urząd katastralny, wydział T-stwa Kred. Ziem. i T-stwa Rolniczego, 4 800 m-ców (2 600 Żydów). Gniazdo komitego rodu Gryfów Mieleckich (ob.). R. 1502 Aleksander Jagieł, uwoluił M. po pożarze na lat 10 od wszelkich podatków. Zygmunt I przywilejem z r. 1522 zezwolił, aby St. Mielecki, dla kosztownego dróg, grobel i mostów utrzymania w okolicy bagnistej, pobierał od wozu ładownego po 4 denary czyli obole. Tenże król powiększył r. 1532 pobór myta. Zygmunt III r. 1611 ustanawia targi i jarmarki. Od Mieleckich dostał się M. drogą spadku hetmanowi Karolowi Chodkiewiczowi, później własność Ossolińskich (200 lat) i Starzeńskich. — Mielecki powiat w dorzeczach Brenia i WTisłoki dolnej należy do najsłabiej zaludnionych w Galicyi i liczy 75 200 m-ców (1901), samych prawie Polaków.

Gleba piaszczysta, nieurodzajna, lasy pokrywają większą połowę powiatu. — Por. „Mielec dawny i teraźniejszy“ (w „Czasie Krak.“, 1868,

Nr 164 i n.).

Mieleccy—możny ród polski w w. XV i XVI.

Wyniósłszy się majątkiem i znaczeniem oraz poparciem dworu królewskiego, M-ccy w owym czasie weszli do nielicznego a potężnego grona magnatów polskich. Za panowania Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, M-ccy zajmują pierwsze godności senatorskie — kasztelanów, wojewodów, marszałków, dowodzą wojskami Rzplitej, gromadzą w swych rękach starostwa liczne. Nie brak ludzi tegoż imienia i na wyższych stanowiskach du-

podolską, pozostawił syna Mikołaja, w-dę i ściół w Zgiersku. Używany był i do reprezen-podolskiego, hetmana w. kor. (f 1585). Ten { tacyi Polski za granicą: jeździ! w legacyi pol-wychowany na dworze cesarskim, po powrocie skiej na pogrzeb Jana węgierskiego. Ożeniony do kraju wnet zajaśniał czynami rycerskiemi. był z Elżbietą, córką Mikołaja Radziwiłła Czar-Rozpoczął od wmieszania się w sprawy moł- go na lat kilka przed zaślubieniem przez Zy-dawskie r. 1572. Tron hospodarski chwiał się gmunta Augusta Barbary Radziwiłłówny. Pozo-ciągle, wypędzanie hospodarów było tam czemś stawił dwie córki, z których starsza Zofia wy-zwykłem, z czego usiłowali skorzystać panowie szła za mąż za Symeona Słuckiego Olelkowi-polscy (Olbracht Łaski, Dymitr Wiśniowiecki cza, a po jego śmierci oddała swą rękę wraz z i inni) i kozacy. Mikołaj poparł orężnie hospo- dobrami dziedziczuemi Kar. Chodkiewiczowi, dara Bogdana, syna Aleksandra, którego wypę- Młodsza, Katarzyna, wydana została za Ostro-dził Iwonia, z ramienia tureckiego mianowany, roga, w-dę poznańskiego. Mikołaj zamyka sobą Wybrał się atoli z silami nielicznemi (ok. 2000 poczet panów wielkich ua Mielcu. — Stryj Miko-ludzi). I tylko dzięki temu, że miał hufce wy- łaja, Sebastyan, kaszt, krakowski (f 1575), borowe, zdołał wycofać się z niebezpiecznego również przysporzył splendoru rodowi M-ckich. przedsięwzięcia z honorem, choć bez powodze- Już w r. 1549 sprawował poselstwo do Izabelli nia. Doszedł pod Jassy, do Stepanowic i stam- węgierskiej wraz z b-pem And. Zebrzydowskim, tąd cofnął się pod Chocim, widząc, że walka r. 1550 zostaje kaszt, wiślickim, r. 1566 s-stą z naciągającemi Turkami niemożliwa, a niefor- brzeskim, r. 1569 kaszt, krakowskim. Wierny tunny kandydat do tronu, Bogdan, dał za wy- religii katolickiej, był wysuwany przez b-pów graną. Podczas elekcyi po śmierci Zygmunta jako obrońca katolicyzmu. Choć pozostawał Augusta był prokuratorem kandydatury Jana III katolikiem, łączył się w wystąpieniach politycz-szwedzkiego i ucierał się z tego powodu z Kar. nych z Mikołajem. Wraz z nim usunął się z Chodkiewiczem. Gdy stronnictwo Henryka zwy- pola elekcyjnego generalnego do Grochowa i ciężyło, należał M. do recesu protestanckiego, podpisał akt obrania królem polskiem ces. Ma-który osobne pod Grochowem otworzył kolo ksymiliana. Ożeniony z Zofią Kościelecką po-wspólnie z Jan. Firlejem, Anz. Gostowskim, zostawił syna Hieronima (f przed 1597), And. Górką i Stan. Szafrańcem. A kiedy Uchań- który po obiorze Maksymiliana królem polskim, ski już o mianowaniu Henryka zamierzał, za- wyznaczony był aby jechał w poselstwie do jechał mu drogę Mikołaj M., upominając, aby cesarza z zawiadomieniem o elekcyi. R. 1583 się jeszcze powstrzymał. Rezultatem było włą- s-sta brzesko-kujawski, był czynny w wypra-czenie do faktów Henrykowskich warunku „de wach pod Gdańskiem i na Moskwę, r. 1587 pace inter dissidentes de religione servanda“. sędzia kapturowy, r. 1596 s-sta sandomierski. Po ucieczce Henryka na sejmie warszawskim Z małżeństwa z Jadwigą Komarnicką h. Juno-d. 10 wrześ. r. 1574 przeparł zdanie, że nie sza, Hieronim pozostawił jedynaczkę córkę, An-należy przystępować do nowej elekcyi, nie wy- nę. W ten sposób z końcem w. XVI zanikły znaczy wszy Henrykowi terminu do powrotu i że dwie główne gałęzie M-ckich i zgasła swiet-sejm ten nie jest ważny, bo nie jest komplet- ność ich imienia. Z linii trzeciej od Wale-ny wskutek braku posłów z Litwy, Prus i In- ryana (f 1553) pochodzącej, wybił się jedy-flant. Na zjeździe w Stężycy (12 maja 1575) nie wnuk tegoż, a syn Jana M-ego i Kata-był przywódcą stronnictwa rakuskiego współ- rzyny Prochańskiej, Mikołaj, który umarł nie z Łaskim, Chodkiewiczem, Radziwiłłem i w r. 1604 w godności opata tynieckiego; ża-Stan. Tarnowskim. Na sejmie konwokacyjnym den inny z przedstawicieli tej gałęzi nie wzniósł 18 list. r. 1575 głosował za Austryakiem i pod- się na urząd wyższy po nad drobnego starostę, pisał akt obrania królem ces. Maksymiliana. —Por.: S. Brodowski „Żywoty Hetmanów“ Po obiorze Stefana Batorego należał do rzędu (Lwów 1850), Wład. Kierst „M-ccy dziedziczni ostatnich, którzy uznali go królem polskim. Z na Mielcu panowie“ („Przewodn. Nauk. i Liter.“, czasem dopiero zbliżył się do tronu i łask królew- 1908, Zesz. V).    e. chw.

skich. Mianowany w grud. r. 1579 hetmanem, do- Mielerz, Mielerzowa powłoka, ob. M ę-wodził w wyprawiona Połock wojskiem zaciężnem giel i Zwęglanie.

koronnem i przyczynił się do zdobycia Połocka. Mieleszko-Maliszkiewicz Adam, poeta i ar-Wkrótce jednak pomiędzy M-ckim a innemi wo- cheolog (* 1829—f 1899 w Żytomierzu), kształ-dzami: Bekieszem, Radziwiłłem i Zamoyskim, cił się w gimnazyum w Niemirowie. Napisał wszczęły się niesnaski. Po zdobyciu Sokoła, M-cki zbiór poezyi „Pyłki“ i w rękopisach pozosta-oczekiwał dla siebie wielkich odznaczeń od wił kilka prac historycznych. Tłum. Heinego króla. Gdy go te zawiodły, złożył dowództwo, (1879 — 80).

które Batory przekazał Zamoyskiemu. Ostatnie Miel§cki Kazimierz, naczelnik oddzia-lata spędził w swych majątkach. Przez pewien łu powstańczego na Kujawach w r. 1863 (* ok. czas sprzyjał rożnowiercom, usiłującego go na- 1831—f 9 lipca 1863) syn Prota (* 1789—*j* wrócić Skargę skarcił, dopiero przed śmiercią 5 grud. 1867), uczestnika kampanii r. 1812 i 1831 za staraniem Benedykta Herbesta powrócił na (ranny pod Grochowem). Rodem z Poznańskiego, łono katolicyzmu i w r. 1582 ufundował ko- gdzie miał dobra ziemskie i służył wojskowo.

B. L.

adz.

Z. Gr.

Kiedy się rozpoczęło powstanie, miał niespełna 32 lat. Zgromadziwszy powstańców kujawskich, zajął okolice leśne pomiędzy miasteczkami Bodów, Izbicą i Przedczem. Oddział jego dobrze uzbrojony liczył 1000 powstańców. Kiedy przybył Mierosławski na Kujawy z małym oddziałkiem, kazano Mielęckiemu spiesznie z nim się połączyć. M. jednak nie okazał wielkiego pośpiechu i w ten sposób przyczynił się do klęski, poniesionej przez Mierosławskiego. Brak karności wojskowej zemścił się także na nim w dniach 16 i 17 marca. Pomyślnie rozpoczęta sprawa, wskutek niespodziewanego odwrotu majora Jarczyńskiego, skończyła się klęską i M. zmuszony został ustąpić w Poznańskie. Po kilku dniach jednak wrócił do Królestwa i stoczył dwa zwycięskie boje d. 22 marca pod Pątnowem pomiędzy Kazimierzem a Biniszewem i d. 23 marca pod Ślesinem. W tych bojach otrzymał ciężki postrzał w krzyż, skutkiem tego umarł w parę miesięcy. Odznaczał się wielką odwagą i przytomnością umysłu.

Mißlich Hans, malarz niemiecki (* 1515 — f 1573). Z dzieł jego ważniejsze: kopia z „Sądu Ostatecznego“ Michała Anioła, obraz ołtarzowy, przedstawiający sceny z życia Chrystusa i Matki Boskiej, portrety męski i kobiecy (w Pinakotece Monachijskiej). Szczególnie na uwagę zasługują jego miniatury i szkice na ncjhary, ozdoby drogocenne, broń i t. p. w gu-sCio ^plbeina Mł. (ob.).

Mieliow a. Milicz (łac. Milicium, niem. Militsch), m-to po w. na Śląsku w reg. Wrocławskiej nad rz. Baryczą i przy kolei Oleśui-ca-Gniezno, 106 m. npm., o 8 mil od Wrocławia. Trzy bramy: zamkowa, polska i wrocławska i 2 przedn/'»ścia: polskie i niemieckie; kościół katolicki \ ewangielicki (przy którym dawniej był kaznodzieja polski), szkoła 4-klasowa, szpital, więzienie okręgowe, piękny park i zamek hr. Maltzana; 2 młyny parowe, cegielnie, rozwinięte tkactwo i rękodzielnictwo, 4000 m-ców (700 katol.). Początkiem m-ta był gród warowny, wspominany już w r. 1136 w liczbie grodów do bpstwa wrocławskiego należących. W w. XIV król Jan Luksemburczyk prowadzi spór zacięty o ten gród z b-pem wrocławskim Nankerem (ob.), oddanym Polsce i Kazimierzowi W. Pomimo, że układem wyszehra-dzkim (1335) dostał się Śląsk Czechom, ludność sprzyjała Polsce. Obawiając się wpływów polskich, zażądał król czeski aby on zamianował starostę Milicza, a gdy b-p oparł się temu, spoiwszy archidyakona wrocławskiego, któremu straż grodu była powierzona, zajął podstępem m-to. Rozgniewany b-p rzucił interdykt na całą ziemię Wrocławską, a Jana Luks. ekskomu-nikował z Kościoła. W walce tej popiera Nan-kera w Rzymie przed Benedyktem XII legat papieski w Polsce Galharde de Chartres. Spór ułagodził się dopiero ze śmiercią b-pa wrocławskiego w r. 1341. W r. 1432 Husyci zniszczyli M. Od r. 1494 istniała baronia Mielicka, kt. od rodziny Kurtzbachów przeszła w r. 1590 do hr. Maltzanów. Mielić ki powiat (Militsch-Trachenberg) na Śląsku środkowym zajmuje 932.17 kim. kw. powierzchni, łiczy 52 000 m-ców, 4 miasta, 137 gmin i 111 majątków; lesisty, dużo łąk, gleba piaszczysta. Hodowla owiec, gospodarstwa rybne, miejscami uprawa wina.

Mielicki Augustyn, ob. Milewski.

Mielikowski, pseudon. Krasińskiego Z y g._ (ob.)..

Mieliński Aleksander, dworzanin Zygmunta Augusta; jako poseł do państw postronnych wysyłany, w r. 1577 w nagrodę zasług otrzymał opactwo trzeineszeńskie. Upadające mury tego klasztoru podzwignął i odnowił, ozdobił kościół, zaopatrzył w wybór ksiąg bibliotekę miejscową. Stefan Batory mianował go pierwszym biskupem inflanckim.

Mielnica m-to w Galicyi wschodniej pow. Borszczowskim, w najżyzniejszej części Podola galicyjskiego, na lewym brzegu Dniestru, tworzącym tu granicę od Bessarabii. Kościół katol. murowany z r, 1871, cerkiew, 2 szkoły, kasa pożyczkowa, poczta, telegraf, 4000 m-ców (2000 Polaków, 1800 Rusinów). M-ę St. August w r. 1767 poduiósł do rzędu miast na prawie magdebur-skiem na prośbę właściciela jej ówczesnego Fr. Lanckorońskiego, s-sty rawskiego. . * .

Mielnica, m-ko w pow. Kowelskim, 2500 m-ców. Osada b. dawna na Wołyniu, a w w. XIV ważne m-to. W kościele katol. obraz Bogarodzicy, na blasze malowany, który podług podania, miał z sobą mieć Jan III podczas wyprawy na Wiedeń; obraz ten dostał się w spadku Ludw. Manieckiemu, podkomorzemu czernih., ożenionemu z Myszkowską, której król w testamencie go zapisał. Kupiwszy M-ę, Maniecki r. 1704 kość. wybudował i obraz w ołtarzu umieścił. Prócz niego jest tu obraz św. Franciszka Sz. Czechowicza.—Por.: Stecki „Obrazki poleskie“ (Kłosy, t. XIV, 269).    . * .

Mielnickie s-stwo grodowe w wojew. Podla-skiem Ziemi M-ej, podług spisów podskarbinskich z r. 1569 zaliczało się do dóbr stołowych królewskich; w r. 1660 jako s-stwo składało się z m-ta M-a i wsi Moszczona, Radziłówka, Zer-czyce, Zalesie, Hołowczyce, Klepaczew, Serpe-lice, Borszuki, Młyuarze, Horoszki i Wola Ho-roszkowa. W r. 1771 s-sta Al. Butler opłacał zeń kwarty złp. 3404 gr. 12 a hiberny złp. 2830. Na sejmie 1773 — 75 stany Rzplitej oddzielną konstytucyą nadały s-stwo w dożywocie podkomorzemu nadw. Ad. Szydłowskiemu. Lustracya z r. 1789 wymienia 6 nowych wsi do s-stwa należących. Dochód stały ustanowiono na złp. 15162 gr. 14.    . * .

Mielnik, m-czko nad Bugiem, pow. Bielski (g. Grodzieńska); cerkiew, dawniej był tu kościół katol., szkoła początkowa, młyn, farbiar-nia, cegielnia, do 4 000 m-ców (2 800 prawosł.),

za-

W 1. 1862 -

na

trudniących się rolnictwem, rybołówstwem i handlem. Zdobyty w r. 1241 po napadzie Tatarów przez Erdziwiłła ks. litew. na Rusinach, był M. w posiadaniu różnych książąt; w r. 1391 Jagiełło nadał go prawem dziedzicznem z Drohiczynem, Surażem i Bielskiem (tj. dzielnicą podlaską Kiejstuta). Januszowi ks. mazow. („Kod. dypl. Mazowsza“). Litwini zagarnęli zamek M-i, ale odebrał go ks. Bolesław mazow., obdarzył prawem chełmińskiem i różnemi przywilejami. Kazimierz Jagiellon, w r. 1440 wcielił go do swego państwa. W r. 1501 w. ks. lit. Aleksander zjechał tu ze swą radą dla obmyślenia warunków ściślejszego zespolenia Litwy z Polską. Tenże król nadał M-owi prawo magdeburskie, uchylając na zawsze prawa i zwyczaje: litewskie i ruskie. W grudniu r. 1506 witali tu panowie koronni Zygmunta I, jadącego na objęcie tronu polskiego. Spalony przez Szwedów w r. 1655, nie zdołał się już podźwignąć, pomimo uchwały sejmowej z r. 1678, zezwalającej osiedlać się i handel prowadzić ludziom wszelkich wyznań i narodowości, zwalniającej nadto m-ców na lat 4 od wszelkich ciężarów. Podług lustracyi z r. 1789 m-to było osiadłe na 122 włókach ziemi, z których 62 lasu; ra-ey opłacali dawniej po 12 gr. z każdej włóki, lecz od zniszczenia M-a wnosili tylko po 40 złp. spaśnego z łąk za Bugiem Lustracya wymienia tu kościółek murowany, wymagający naprawy, przy nim archiwum ksiąg grodzkich i ziemskich, kościółek drewniany św. Rocha b. stary, 2 cerkwie unickie, 108 domów mieszczan, 3 karczmy starość., 7 dworków szlacheckich itp. Za czasów polskich był M. m-tem głów-nem Ziemi M-ej. W r. 1808 przyłączony do Rossyi.—M i e 1 n i c k a Ziemia, najmniejsza z 3 ziem woj. Podlaskiego miała własne sejmiki, sądy grodzkie i ziemskie, odbywane w M-n* na sejm wybierała 2 posłów i deputata. Przyłączona do Korony w r. 1547. W Z. M-ej, jak wogóle w ziemiach pogranicznych z Rusią litewską, nie było prawie drobnej szlachty. Balińskimi Lipiński „Staroż. Pol.“ (III).

Mielnik, m-sto czeskie przy uściu Wetławy do Elby. Kościół gotycki św. Piotra i Pawła, ratusz z w. XIV z bogatem archiwum, klasztor kapucynów z 1. 1750—53, zamek stary z kaplicą św. Ludmiły (1583), klasztor sióstr miłosierdzia ze szpitalem (1841), szkoła realna (1876), winiarsko - ogrodnicza (1893), most przez Elbę (1888), pomnik Karola IV (r. 1878, dłuta Józefa Maxaj, cukrownia, browar, sady morelowe, winnice z przeszczepionemi jeszcze przez Karola IV burgundzkiemi łozami winnemi. wyrób wina doskonałego. M-ców ok. 5 000.—Gród starożytny» przez ks. Bolesława II (f 999) z Pszowa na M. przemianowany, i przez Wacława I obwarowany. R. 1274 pod grodem Ottokar II łożył miasto i uczynił je miastem królewskiem. Po śmierci Przemysława II M. został zwykłem wianem królewien czeskich. Po śmierci ces. Zygmunta M., wbrew zabiegom Alberta II, był

za powołaniem na tron czeski Kazimierza Jagiellończyka.    K' Chw'

Mielników: 1) Abraham, budowniczy ros-syjski (* 1784 —y 1854), po ukończeniu r. 1806 Akadem, szt. p. w Petersburgu kształcił się za granicą, głównie w Rzymie, gdzie dokonał odbudowania kąpieli kapitolijskich. R. 1811 prof, architektury w Akad. Szt. pięk., uczestniczył w konkursach na projekt kość. Zbawiciela w Moskwie i soboru ^Izaaka w Petersburgu; projekty jego nagrodzono pierwszą nagrodą, nie wykonauo jednak skutkiem niezatwierdzenia ich przez cesarza. Z większych dzieł: kość. św. Mikołaja w Petersburgu, gmach szkoły prawniczej, kość. na cmentarzu staroobrzędo-wym w Petersburgu, dzwonnica w Jarosławiu, sobory w Pskowie i N.-Nowogrodzie. — 2) Paweł, inżynier rossyjski (* 1804 — f 1880), r. 1833 prof, mechaniki stosowanej w List. komunikacyi i szkole artyleryjskiej, czynny przy budowie Mikołajewskiej dr. żel.

69 minister komunikacyi; na tern stanowisku ograniczył działalność swego ministeryum do spraw wyłącznie komunikacyjnych, zamienił ustrój wojskowy na cywilny i rozpoczął budowę nowych drug żel.

Mielników Paweł, znany głównie pod pseud. Andrzeja Pjeczerskiego, pisarz rossyjski (* w Niższym Nowgorodzie 3 listop. 1819 —f tamże 13 lut. 1883). Syn oficera żan-darineryi, ukończył gimDazyum w mieście ro-dzinnem i wydz. filologiczny w Kazaniu (1837), wykładał historyę i geografię w gimn. perm-skiem i niżegorodzkiem (1889 — 46), poczem porzucił nauczycielstwo i został urzędnikiem przybocznym gubernatora i redaktorem pisma miejscowego. Wiedza etnograficzna, pozyskana podczas wycieczek po Rossyi, i badania archiwalne dały mu prawo do tytułu członka ko-misyi archeograticznej. Szczególnie się wyróżniał doskonałą znajomością sekciarzy rossyj-skich, tak licznych w owej części Rossyi, wiedzę tę jednak i stosunki oddal na usługi władzom kościelnym i policyjnym w ich działalności prześladowczej. Zasłynął jako powaga w sprawach sekciarstwa, a do środków zalecanych przezeń rządowi za Mikołaja I należały m. in.: w miejscowościach o ludności mieszanej branie do wojska wyłącznie „raskolników“ oraz odbieranie dzieci małżeństwom skojarzonym przez duchowieństwo odszczepieńcze i zaliczanie ich do szeregu t. zw. „kantonistów“. Na tern polu odznaczył się M. energią, pomysłowością, okrucieństwem i łapownictwem. Po wstąpieniu tron Alęksadra II potrafił odrazu przystosować się do nowych prądów: na zlecenie ministra spraw wewn. Łanskoja napisał raport najpod-dańszy z r. 1855, a w kilku memoryałach doradzał zupełnej w sprawach sumienia tolerancyi (o tym zwrocie por. art. „Kołokoła“, „Domo-roszczennyje Nabroski“ Szczerbiny i wzmiankę Ljeskowa w „Istor. Wiest.“, 1883 Nr. 5). W Pe-

tersburgu, gdzie od r. 1852 przebywał, próbował w r. 1859 wydawania pisma półurzędo-wego, co mu się nie powiodło; w r. 1862 wydał „Pisma o raskolje“ i został kierownikiem jednego z działów w piśmie urzędowym „Sjew.

nym wojny, parł do pokoju, nikt zadowolony z niego nie był. W. mistrz Paweł v. Russdorf, niechętny zrzeczeniu się praw do Żmudzi, podburzany przytem przez Zygmunta Luksemb., nie chciał wypełnić nawet tych ulg, które przyznał Jagielle. Zjeżdżano się kilkakrotnie w Wielouie na Żmudzi i Gniewkowie dla wymiany ostatecznej dokumentów pokoju, ale bezskutecznie. Przytem niektóre warunki pokoju, jak np. regulacya granic, uastręczały wiele spraw; granica polsko-zakonna na Marchii nie była ściśle określona, każda piędź ziemi była tu sporną. Zakon zasłaniał się tem jeszcze, że Marchię trzymał tylko w zastawie od Zygmunta Luks., nie mógł zatem wytyczyć granicy do siebie nie należącej. Wybrane przez obie strony komisye graniczne nie dały do końca r. 1423 żadnych wyników. W czerwcu r. 1424 w. mistrz, zjechawszy się z Jagiełłą, udzielił tylko kupcom polskim szereg ustępstw korzystnych, przemierzenie zaś granicy odłożono na później. Powstał nadto spór o młyn Lubicz (w pow. Toruńskim), który Witold ustąpił Zakonowi traktatem Mel-neńskim, lecz Jagiełło odmówił wydania go, zostawiając rozstrzygnięcie sprawy radzie koronnej. Doszło do takiego zatargu między królem a w. księciem, iż tenże oświadczył, że o ile Jagiełło nie wyda Lubicza, odstąpi Krzyżakom Połągę, ważną b. placówkę litewską nad morzem. W Polsce silna opozycya w osobie kanclerza Jaua Szafrańca i arcyb-pa Wł. O Porowskiego wystąpiła przeciw Witoldowi. Nakoniec na usilne nalegania Russdorfa i wskutek podrażnienia Witolda, chcąc uratować Połągę, trzeba było Lubicz ustąpić. W r. 1426 wydał Jagiełło akt odpowiedni, ale w tym samym roku na zjeździe łęczyckim w osirej formie przypomniano Witoldowi obowiązek wierności lennej Koronie. Sprawę uregulowauia granic odłożono do zjazdu Łuckiego r. 1429. W r. 1431 w. mistrz krzyżacki, wszedłszy w przymierze z Świdrygiełłą, złamał pokój Melneński i wkroczył w granice Polski. — Por.: Prochaska „Ostatnie lata Witolda“ (Warszawa 1882); tenże „Król Wład. Jagiełło (2 t. Kraków 1908).

Mielszin—jeden z pseudonimów pisarza ros-syjskiego Jakubowicza Piotra (* w pow. Wałdajskim gub. Nowgorodzkiej 1860). Po ukończeniu wydziału literackiego w Petersburgu (1882) stanął w szeregach stronnictwa rewolucyjnego „Mołodaja Narodnaja Wola“, lecz po próbach chybionych stworzenia organizacyi w Rostowie, Saratowie i Kazaniu, w myśl nowego programu, zalecającego teror rolny i fabryczny, przyłączył się ostatecznie do „Nar. Woli“ i podjął się odbicia Nr. 10 jej organu w Dorpacie. Uwięziony 20 list. r. 1884, prawie 3 lata spędził w twierdzy Piotra i Pawła; stawiony d. 16 czerw. r. 1887 przed sądem wmjennym w sprawie Lopatina (ob.), skazany został na śmierć, ułaskawiony następnie na 18 latrobót ciężkich. Na

Poczta“; w r. 1863 napisał na zamówienie broszurę ludową „O russkcj prawdje i polskoj kriwdje“ rozpowszechnioną w ilości 40 000 egz.; w r. 1866 przeniósł się do Moskwy jako urzędnik kaucelaryi gen.-gubernatora i stał się współpracownikiem wydawnictw Katkowa; ostatnich kilkanaście lat, życia spędził w Niższym Nowogrodzie lub jego okolicach. — Działalność literacką rozpoczął M. wcześnie pod wpływem znajomości osobistej z Dahlem i Pogodinem.

Już w r. 1839 w „Otiecz. Zapisk.“ umieścił własne „Dorożnyja Zapiski“, dał kilka artyku-tów historycznych i etnograficznych, parę przekładów z Mickiewicza, nieudaną opowieść w stylu Gogola („Liter. Gazjeta“ 1840). Po dłuższej przerwie r. 1852 w „Moskwitianinie“ zjawiło się opowiadanie z życia kupiectwa rossyj-skiego „Krasilnikowy“. W r. 1857 — 1858 w „Rusk. Wiest.“ i „Sowremienniku“ — szereg barwnych opowiadań z życia szlachty, urzędników i t. p. w duchu tendencyjnie liberalnym i satyrycznym; wyd. osobne ukazać się mogło dopiero w r. 1875. Następują liczne artykuły i szkice etnograficzne, przeważnie z życia róż-, wierców. Od r. 1871 — 75 „Rusk. Wiestnik“ didfcosvał większą powieść: „W Ijesach“ (wyd. osobne: Moskwa 1875 i Petersburg 1881) największy utwór M-a pod względem barwności i plastyki epickiej w przedstawieniu tak odrębnego świata sekciarzy z nad brzegów Wołgi; r. 1875 — 81 ukazywał się tamże dalszy poniekąd ciąg p. n. „W górach“ (nieco słabsze). —

Wyd. zbiorowe dzieł M-a w 14-u t. (Petersb.

1897—98; w t. I życiorys pióra Usowa przedrukowany z „Istor. Wiestn.“ 1884, Nr. 9 —

12) i w 11 t. (Petersb. 1909, z życiorysem Izmajłowa).—B i b 1.: Bestużew-Riumin w „Żuru.

Z. Gr.

Min. Narodn. Proswjeszcz.“ (1883, Nr. 3), Iło-wajskij „Rus. Archiw.“ (1875, Nr. 1); Or. Miller „Russkije pisateli poslje Gogolja“ (1886);

M Ab.

Newzorow „P. M.“ (Kazań 1893); Skabiczew-skij „Istorija now. russkoj litjeratury“ (1900); artykuł Wengerowa w „Słów. Encykl.“ Brock-hausa i Efrona.

Mielno a. Me Ino (w dok. 1293 lacus Al-den, u Długosza M e 1 d e z a), jezioro w woj. Cheł-mińskiem, pow. Grudziąskim, niedaleko rz. Ossy.

Nad tem jeziorem w końcu września r. 1422 po 7-tygodniowej wojnie Gołubskiej, która ograniczyła się oblężeniem fortec, między Polską a Krzyżakami stanął pokój Melneński. Pokojem tym potwierdziła Polska Zakonowi przynależność Pomorza, Z. Chełmińskiej i Michałowskiej, zyskała zaś Nieszawę, Orłów i Mu-rzynowo, Litwa—Żmudź i Sudawię. Prócz jednego w. ks. litew. Witolda, który, obawiając się wzrostu potęgi Korony przy przebiegu pomyśl- Karę przybył w styczn. r. 1888, przeniesiony we

wrześniu r. 1890 do Akatuja, przez 3 lata pra- dowywany w w. XVIII i r. 1843. — Według Ła-cował w kopalniach; po zastosowaniu manifestu skiego („Liber JBenef“ I, 326) M był w w. XVI z r. 1891, osiedlony r. 1895 w Kurganie gub. ważnem m-tem (oppidum). Proboszcz pobierał Tobolskiej; r. 1899 wskutek choroby nerwowej dziesięcinę z folwarków miejskich i meszne od otrzymał możność wyjechania do Kazania, nast. mieszczan (opt)idani) i osadników podmiejskich i do Petersburga, gdzie osiadł na stałe. —Dzia- (suburbani). R. 1578 Mielżyn dawał szosu łalność pisarską rozpoczął r. 1878, drukując 4 zł. od 5 ról miej., 21 rzem., 10 kom., 4 szyn-wiersze po pismach; r. 1882 współpracowni- karek, 3 prasołów i hultaja. — Por.: Koszutski ctwem gorliwem starał się uratować „Rus. H. Ks. „Obrazek historyczny M-a“ (Odbit. z Bogatstwo“ na zasadach współdzielczych wów- „Wielkopolanina“, Poznań 1887).    . * .

czas wydawane; pisywał do nielegalnego „Wiest- Mielżyńscy h. Nowina-Złotogoleńczyk—stanika Nar. Woli“ (np. w Nr. 4 wiersz); r. 1887 rożytna rodzina wielkopolska, której dzieje w rodzina wydała zbiorek jego poezyi pod pseud, w. XIX zrosły się z dziejami zaboru pruskiego. Ra msze w a; na widownię literacką powrócił Gniazdo: m-czko Mielżyn, w gnieźnieńskim. Je-r. 1895, umieszczając w „Rus. Bog.“ za red. dnym z protoplastów najdawniejszych tego rodu Michajłowskiego (ob.) opowiadania z życia ska- jest Jan z Mielżyua (1390 — 1396); z dwuch zańców kryminalnych p. n. „W mirje otwier- jego synów: Piotra i Przecław a, Prze-żennych‘: pod pseud. M-a (wyd. osobne 1896 cław pozostawił po sobie: Przybysława, i nast.). Barwność, siła dramatyczna i idejo- Jana (1428 — 1467), Stanisława i Sędzi-wość tego utworu zyskały mu rozgłos, a kry- woja. Z tych Jan pojął za żonę Katarzynę tyka stawia go tuż obok słynnego „Martwego Brudzewską, córkę Mikołaja, podkomorzego po-Domu“ Dostojewskiego. Przełożono go na ję- znańskiego i wziął za nią Brudzewo, z którego zyk niemiecki i francuski. Pod tym samym M-scy się piszą. Z Katarzyny pozostało czte-pseudouimem (M.) ukazały się inne opowiada- rech synów: Piotr, Stanisław, Mikołaj dania jego o treści pokrewnej—„Pasynki żizni“ i Achacy. Z nich Stanisław (f 1530 w (1901).—Zbiorowe wydanie jego poezyi (P. Ja.: Gnieźnie), kustosz gnieźnieński i kanonik po-„Stichotworenija“) ukazało się: t. I — r. 1898 znański, pierwszy podniósł splendor domu. (wyd. 5-e r. 1903) i t. II—r. 1901 (wyd. 2-e, Wszedł do kapituły gnieźnieńskiej r. 1507, ka-

1902) . Ukochanie najszczytniejszych ideałów nonikiem poznańskim został r. 1517 po Janie ludzkości i głos mężny pobudki bojowej, a za- Łukomskim, r. 1518 wstąpił na kustodyę gnie-razem tendencyjność nieraz zbyteczna i forma źnieńską. R. 1525 optował dla siebie wieś pre-niezawsze wytworna znamionują wszystkie jego stymonialną Pyszczynek. R. 1530 wysłany był od poezye, m. in. i te utwory, które ze względów kapituły gnieźnieńskiej razem z Janem Handą jedynie cenzuralnych nazwał przekładami z nie- Bogdańskim, dziekanem, na synod prowincyo-istniejących poetów: Cezara Niccoliniego, 0’Con- nalny piotrkowski. Należał do rzędu najczyn-nora i inn. Naprawdę tłumaczył nieraz z za- niejszych członków kapituły. Dalszą progeni-miłowaniem poetów duchowo—zdawałoby się— turą M-skich był brat kanonika Mikołaj, sobie obcych, np. Baudelaire’a lub Sully-Prud- Z małżeństwa z Różą Brudzewską czterech miał sy-homme’a. Przekładał i poetów polskich, np. nów, z których dwaj ostatni, Łukasz i W o j-Konopnicką. Tom I jego poezyi bez wiedzy ci ech, stali się założycielami dwuch gałęzi: autora złożony Akademii Nauk w Petersburgu, pierwsza, starsza, Łukaszowa, wygasła w po-zaszczycony został r. 1899 odznaczeniem hono- czątku w. XVIII, na Janie M-im (f 1720). W oj-rowem. Krytyka rossyjska uważa P. J-a za ci ech zaś z Brudzewa, podkomorzy kaliski, jest jednego z najwybitniejszych poetów ze szkoły właściwym protoplastą linii istniejących. Z mał-Niekrasowa.—Jako krytykowi (pseud. P. G r i- żeństwa z Jadwigą Iwińską miał synów: K rzy-niewicz) zarzucić mu można jednostronność, sztofa, stolnika kaliskiego, Ł u k asz a (f 1627), a nawet stronniczość („Oczerki russkoj poezii“ kaszt, gnieźnieńskiego, Mikołaja, kaszt, bie-

1903) , zwłaszcza zaś w układzie wydanej prze- cho

Mieszko ks. polski, jeden z synów M-a I i drugiej

Miękkoskrzydłe owady, ob. Mal a code r-

Mika chromowa, ob. Fuksyt.

Mikołajów, m-to pow. Żydaczowski (Gali-

operacyjnych. Wynalazkiem jego jest sposób nowy ba

Dwukrotnie zwiedził Stauy Zjednoczone, dokąd zap

Milvus regalis, ob. Kania.

Minchejmer Adam (*23 grud. 1830 w Warszawie — f

Ministrantura, obrząd służenia do Mszy, w jęz. łac

Miński Stanisław, wojewoda łęczycki, podkanclerzy

Mir-i-Liwa, ob. Liw a.

Inocenty III zabronił przedstawień w kościołach w

w r. 1880: 29 421 000 i 777 250 000; r. 1890: 181

Młodzieży uobywatelanie, Młodzieży wtajemniczanie, ob. Wtajemniczania obrzędy.

i.À'kÆ

u. Modewelt, ein Beitrag zur deutsch. Kulturgesc

3512 m-ców (1905). Jedna z najdawniejszych osad po

ÉÉÉÉ1Â1SÉ

2 cz.); O. E. Meyer „D. Kinetische Theorie d.

r. 1844 wysłano go do Włoch i Francyi, gdzie groma

za dobroć srebra i wagi i taki surogat był M-ą. Po

Monolog z gr. (AÔVOÇ = jedyny -|- Xófoę = słowo) —

w r.

4 t.); dzieło to jest hymnem na cześć państwa feod

szyin, poeta (* w Madrycie 20 lipca 1737 — f tamże

ustnej przekazywane, pilnie ich przestrzegając. Z

Morrisdance (taniec murzynów), ulubiony niegdyś w

Moskiewskie wielkie ksi§stwo, ob. R o s-s y a: dzieje.

(M)

Mościcki Michał (f w Poznaniu 1599) mnich zakonu k

środkową, Starą M., wpływa do ra. Północne- O pocz

rf

Big

Muchodławka (Muscicapeta Cuv.) rodzaj ptaków śpiew

Wiel. Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zes

Multyplikacya, Ob. Mnożenie.

czeniami ukazały się w druku r. 1817 p. n. „Zapisk

rżenie w sposób sztuczny stanu ziemiańskiego, ros-

Murzuk (Murzug), stolica Fezzauu w Try-w lecie),

Muszlowiec, ob. Hakea.

państwowego i administracyjnego. Człowiek o umyśle

Mylius Jan (w. XVI) pedagog, był rekto-szkoły w E

Prantl, Geiger, Lazarus, Husserl, Marty. Za kombin

Zamek zaś wa-

Lieekfelda „Wiadomości praktyczne o motorach gazow

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

— Mikołaj Korenfeld.

1903) , zwłaszcza zaś w układzie wydanej prze- chowskiego, a następnie po śmierci Łukasza,

zeń antologii „Russkaja Muza“ (1904, wyd. gnieźnieńskiego i Balcera, kanonika gnieź-nowe 1907).—R. 1908 uczestniczył w redago- nieńskiego. Z nich zasłynęli Łukasz i Bal-waniu księgi pamiątkowej „Gallerieja szlissel- cer. Pierwszy początkowo sekretarz (1593 — burgskich uznikow“, w której umieścił artykuł 1623) Zygmunta III, r. 1598 został miauo-„Raskrytyj tajnik“; napisał też parę innych bro- wauy przez sejm komisarzem do zapewnienia szur o tymże przedmiocie. — Od dłuższego czasu Polsce spławu po rz. Warcie, r. 1611, po śmierci stałym jest członkiem redakcyi „Rus. Bogat- ojca, podkomorzym kaliskim, s-stą powidzkim, stwa“.—Bibl.: Skabiczewskij „Katorga 50 Ijet wkońcu r. 1618 kasztelan gnieźnieński. Posło-nazad i nynje“ („Rus. Mysi“, 1898, Nr. 9 i 10); wał na sejmy różne, załatwił spory o granicę A. B(ogdanowicz) „Kriticz. zamjetki“ („Mir Bo- Śląską i uspokajał rozhukane wojska skonfede-żij“, 1896, Nr. 11).    m. Ab. rowane. Drugi otrzymał d. 9 listop. r. 1614

Mielżyn, m-ko w pow. Gnieźnieńskim (W. prowizyę apostolską na kanonię gnieźnieńską, Ks. Pozn.), gniazdo Mielżyńskich, 550 m-ców. lecz nie został kanonikiem rzeczywistym: bądź Kościół tutejszy konsekrowany r. 1592, przebu- zmienił stan, bądź wcześniej od koadyutora

li. Chiv.

ze szwadronem poznańskim

wraz

Adr. Żernickiego umarł. Krzysztof, stolnik kaliski, najstarszy syn Wojciecha i Iwińskiej, pozostawił czterech synów. Z nich Krzysztof, s-sta kcyński, poseł na sejm r. 1635, deputat na trybunał radomski, komisarz do ustalenia granic Śląska, r. 1638 kaszt, kaliski, pozostawił synów: bezdzietnego Jakóba i Macieja (f 1606), s-stę kcyńskiego, r. 1696, kasztel, śremskiego. Zwolennik gorliwy katolicyzmu, Maciej fundował klasztor i kościół 00. Reformatów na Puszczy (1660) i nabył r. 1693 majętność Pawłowice, która dziś jest rezyden-cyą linii młodszej. Z synów Macieja, Franciszek stał się założycielem starszej linii chobienieckiej, a K rz y s z t o f—młodszej pawłowickiej. Franciszek, komisarz z prowincyi wielkopolskiej do traktatów podczas konfederaeyi generalnej, r. 1717 deputat na komisyę radomską, r. 1729 kaszt, śremski, żarliwy stronnik Stan. Leszczyńskiego, był jednym z ostatnich, którzy uznali Augusta HI królem polskim. Pozostawił synów: Józefa (* 1738 — f 1792), szambelana, s-stę radziejowskiego, kawalera maltańskiego, r. 1758 kaszt, kaliskiego, r. 1763 poznańskiego, r. 1782 w-dę kaliskiego, r. 1786 w-dę poznańskiego (f bezpotomnie). Drugi syn kasztelana Franciszka, Maciej (f 1793), s-sta radziejowski i wałecki, pułkownik wojsk polskich, podkomorzy wschowski, komandor maltański. Ten pozostawił synów: najstarszego Franciszka, posła na sejm czteroletni (gorąco tu stawał w obronie Kościuszki), szambelana Stanisława Augusta, posła Rzpltej w Sztokholmie, bezżen-nego; Prokopa, rotmistrza kawaleryi narodowej i Józefa (* 1768 — 1824) s-stę klo-nowskiego, r. 1816 mianowanego hrabią pruskim, r. 1781 ożenionego z Franciszką Wie-rusz-Niemojowską, z której pozostawił, oprócz córki Anieli, trzech synów: Macieja (ob.), Seweryna (ob.) i Ignacego, który zginął r. 1831 pod Szawlami. Założyciel linii pawłowickiej, Krzysztof, (-j- 1721), młodszy syn kaszt. Macieja i Teresy Baranowskiej, był s-stą kcyń-skim, został r. 1717 kasztelanem przemęckim. Pozostawił syna Andrzeja, s-stę kcyńskiego. Ten miał synów: F lory an a, który podpisał elekcyę Stanisława Augusta jako poseł w-dztwa poznańskiego, i Maksymiliana (*}* 1799), posła kaliskiego na sejm elekcyjny. Maksymilian był to obywatel kraju b. uczynny i zamożny. Gorący przyjaciel Stanisława Augusta

1    jego szambelan, r. 1775 pisarz w. kor. po Piotrze Ożarowskim, r. 1786 uzyskał tytuł hrabiowski pruski, r. 1790 obrany posłem poznań^ skim na sejm czteroletni; sprzyjał reformom. O zamożności jego świadczy fakt, że był „królem kontraktów poznańskich“ (27 czerw. 1772), na których za kupione dobra od ręki wypłacił

2    mil. zł. poi. Pomimo, iż szła o nim sława „że M-ski nieużyty stęka na grudach złota“, wystawił

W ielka Eac. Powsz. Ilustr, Ser I Tom XLVII Zeei. 369».

kościół w Żytowiecku r. 1776, w Łaszczynie r. 1780 i kaplicę w Pawłowicach r. 1771. Z dzieci jego Stanisław (f 1826), pan na Pawłowicach, generał wojsk polskich r. 1831, uzyskał r. 1818 zatwierdzenie tytułu hrabiowskiego w Prusach, Mikołaj, dziedzic basz-kowski, i Tomasz.—Por. T. Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ (R., Poznań 1897); Ko-rytkowski „Kanonicy i prałaci gnieźnieńscy“ (Poznań 1883); J. Bartoszewicz „Tablice genealogiczne“ („Bibl. Warsz.“, 1865, IV).

Mielżyński (hrabia) v. Nowina odm., herb; M. I: W polu błękitnem, nad srebrnem uchem , kotłowem, barkiem na dół—miecz. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym — noga zbrojna. Labry błękitno-srebrne.—M. II, różni się od pierwszego tem, że nad tarczą ma hełm srebrny ze złotą kratką, z czerwonym klejnotem ua szyi i koroną hrabiowską na szczycie; noga jest złota; labry błękitno-czerwone; tarczę otaczają: u spodu bębny, wyżej armata, trąby, halabarda, strzelba z bagnetem, chorągwie i sztandary, na których drzewcach z prawej strony jest zawieszony order św. Stanisława na czerwonej wstędze, z lewej —orzeł biały na błękitnej.

Mielżyński Maciej hr., działacz polski w W. ks. Poznańskiem, syn Józefa, s-sty klo-nowskiego i Franciszki z Niemojewskich (* 14 wrześ. 1790 w Winnogórze pod Miłosławiem— f 4 marca 1870 w dobrach Kazimierz w Królestwie Polskiem). Otrzymał wychowanie staranne w domu, ukończył gimnazyum francuskie w Berlinie, słuchał wykładów uniwersyteckich na różnych wydziałach. W r. 1820 osiadł na wsi i zajął się gospodarowaniem. Były to czasy, gdy ruch patryotyczny zaczął wkraczać na tory związków tajnych: loże wolnomularskie i związek kosynierów krzewiły się w zaborze pruskim, a na czele ruchu tego stał gen. Umiński. M. z braćmi przystąpił jeden z pierwszych, wskutek tego uwięziony w r. 1825 wraz z Umińskim i Józ. Krzyżanowskim, był więziony w Toruniu, przewieziony do konfrontacyi do Warszawy, wkoń-cu po roku wypuszczony. Na wiadomość o nocy listopadowej, wraz z przyjacielem swoim, d-rem K. Marcinkowskim (ob.), podążył do Królestwa i, jak znaczna część młodzieży wielkopolskiej, wstąpił do szwadronów poznańskich, a rozpo-cząwszy od stopnia podporucznika, dosłużył się rangi kapitana, odznaczył się zimną krwią i męstwem (w potyczce na grobli pod Długiem Siodłem),

odbył przy boku gen. Chłapowskiego, którego był adjutantem, całą wyprawę na Litwę, stracił brata Ignacego w potyczce pod Szawlami. Kiedy niedobitki polskie przejść musiały granicę, M. wraz z bratem Sewerynem przeprawili się z Memla na statku kupieckim do Fran-cyi. Niebawem zatęsknił do kraju i rodziny i pod cudzem nazwiskiem przedarł się przez

L. K.

Niemcy. Za udział w powstaniu był dwukrotnie więziony przez rząd pruski, w Poznaniu u Franciszkanów r. 1832, drugi raz w Świdnicy w w r. 1834. W tym okresie zwraca się M. coraz silniej w kierunku przekonań, które ongi głosił był Staszic, a które później zasłynęły jako hasła pracy organicznej: zaczyna on pojmować, że rzeczą pierwszorzędną jest podniesienie dobrobytu i poziomu gospodarczego, i temu zadauiu oddaje się z całą mocą, a jako pan fortuny wielkiej, miał wiele sposobności do dawania przykładu. Korzystając z rad gen. Chłapowskiego, seniora agronomów polskich, podniósł, jak na owe czasy, do wysokiej doskonałości stan roli i łąk, lasy i inwentarz, budynki. Jak do Turwi, tak samo do Chobienic przybywali ze wszystkich stron dzielnic polskich starzy i młodzi, ażeby tutaj zaznajomić się z dobrem gospodarstwem. M. nawet założył coś w rodzaju szkoły praktycznej, w której znaczny zastęp młodzieży nabył nauki gospodarskiej i rozniósł ją po kraju. Nadto w majątkach swoich założył T-stwo emerytalne: każdy z oficyalistów i służebnych składał 5% od pensyi swojej do kasy, M. zaś dokładał ze swej strony taką samą kwotę, a gdy kto odchodził ze służby, wypłacano mu całą sumę, na jego imię zapisaną. Zwracał także uwagę baczną na stan szkoły wiejskiej. Nie zaniedbywał przy-tem spraw publicznych. Kiedy r. 1836 powrócił d-r Marcinkowski i zaczął się tworzyć zastęp mężów czynu (Gust. Potworowski, Tertulian Kaczorowski, Kar. Stablewski, Aleks. Mendych), w gronie tym znalazł się i M. Chodziło tam w pierwszym rzędzie o stworzenie polskiego stanu trzeciego: zaczęto wyszukiwać młodzież zdolną do handlu i zawodów przemysłowych, wysyłać ją do szkół zawodowych, wspierać pieniężnie dla założenia własnego warsztatu lub procederu. Powołano do życia T-stwo Pomocy Naukowej, mające właśnie na celu takie przysposabianie zawodowców, wybudowano Bazar, który miał być ogniskiem i zarazem przytułkiem handlu i przemysłu polskiego, a także miejscem, gdzieby Polacy z miasta i prowin-cyi mogli zgromadzać się bądź w celu rozrywki towarzyskiej, bądź potrzeb poważniejszych. Na czele tych wysiłków stał Marcinkowski z M-im, który nie szczędził majątku swego na te cele publiczne: obu łączyło także poczucie, że spiski muszą być zaniechane. R. 1846 był dla obu ciężkiem doświadczeniem: Marc. nie przetrwał klęski, a na M-im spoczął ciężar podwójny—za siebie i za przyjaciela, który zrobił go był w testamencie wykonawcą woli swojej. M. zamieszkał w Poznaniu, osobiście zajmował się sprawami Bazaru, objął dyrekcyę T-stwa Pomocy Naukowej. R. 1848 uczestniczył w deputacyi wysłanej do króla, był członkiem komitetu narodowego, z którego się wycofał, gdy to ciało przybrało inny kierunek, służył radą i funduszami. Obrany został do

sejmu pruskiego, później wszedł do Izby Panów, a wciąż krzątał się około utwierdzenia spadku idejowego d-ra Marcinkowskiego, w ciągu lat 15-u od śmierci tego przyjaciela i towarzysza. Podeszły w latach, zniechęcony no-wemi drogami i uowemi objawami życia, których nie pojmował, a nadewszystko wzrastającą jak mu się zdawało obojętnością na sprawy narodowe, osamotnieniem wkońcu, oddał majątki poznańskie dzieciom, sam wziął paszport emigracyjny i osiadł w dobrach Kazimierskich w Królestwie. I tutaj jeszcze zdążył uwłaszczyć włościan przed uwłaszczeniem rządowem. Por.: Teodor Żychliński „Księga żałobna 1863 — 1876“ (Poznań 1817, str. 249 — 260); „Przechadzki po mieście“, I, 139 — 150.

/ Mielżyński Seweryn hr., brat Macieja (* 1805—f 17 grud. 1872). Nauki ukończył w Genewie i Berlinie. Po uwięzieniu brata Macieja wystosował list do króla pruskiego w o-bronie jego, za to jako i za udział w związku kosynierskim uwięziony.Czynny r. 1830, po upadku powstania przesiedział czas dłuższy weFrau-cyi; r. 1846 należy do liczby osob, przygotowujących powstanie, uwięziony znalazł się w Moabicie i r. 1847 wśród oskarżonych w procesie ówczesnym. Uczestniczy w ruchu r. 1848, a na jego polach pod Miłosławiem odbyła się owa szczęśliwa dla sił polskich potyczka. Wtedy oddał się życiu prywatnemu, poświęcając wiele czasu na malarstwo: obrazami swemi przyozdabiał wiele świątyń w Poznańskiem. Ofiarował T-stwu poznańskiemu Przyjaciół Nauk r. 1870 własne zbiory i zbiory nabyte po Edw. Rastawieckim (obrazy, książki, zbiory archeologiczne). Do rzędu sztychów M-go należy znany powszechnie Sen. ks. Sanguszki w kopalniach Syberyi, oraz kazanie Chrystusa do rzeszy zgromadzonej nad jeziorem. Żyjąc skromnie obracał fnndusze na wspieranie emigrantów, przez dom jego przesuwały się tłumy działaczy (sam M. podtrzymywał stosunki z centralizacyą wersalską), w bitwie pod Miłosławiem nie uczestniczył będąc ranny. — Por.: „Przechadzki po mieście“, I, 134 — 149. ¥    r" K-

Mien Juliusz, literat polski i francuski (* 1841 w Bay), rodem Francuz, działalność literacką rozwinął w r. 1873, był współzałożycielem pisma „Messager de Vienne“ (18?5— 1881), współredaktorem „La semaine“ w Wiedniu, redaktorem „Rev. slave“, w której umieścił studya o Słowackim, Janie Hollym, B. Jabłońskim, wiele przekładów z polskiego i t. p. Przełożył z B. Jabłońskiego (Tupego): „Les trois époques de la Bohême“. W Krakowie założył z Sarneckim „Świat“ i wydał album „Kraków-Zagrzebiowi“. Dopełnił „Horsztyńskie-go“ i wydał r. 1878. Używał pseudonimów: Baltazar Scheider, Smok, Ixus i in. Pisywał też do pism chorwackich i czeskich, np. „Slovanskiego Sbornika“ Jelinka. W r. 1880 założył w Krakowie „Koło literacko-artystyczne“.

Mienszikow Aleksander—Mier, herb.

19

mem

Mienszikow 1) Aleksander Danil o-w i c z, książę, faworyt Piotra W. i Katarzyny I, mąż stanu rossyjski (* 16 list. 1672 pod Moskwą—f na wygnania 12 list. 1729 w Be-rezowie na Syberyi). Nizkiego pochodzenia, dzięki Lefortowi (ob.), u którego służył, zbliżył się do Piotra W., został jego „dieńszczykiem“, odkrył przypadkowo spisek strzelców i wskutek tego zdobył takie zaufanie cara, że od r. 1697 stał się jego nieodłącznym przyjacielem. R. 1696 czynny z carem w wyprawie Azowskiej, potem towarzyszył Piotrowi do Hollandyi i Anglii, a po śmierci Leforta zajął jego miejsce. Po bitwie pod Narwą był z Piotrem w Ingryi, gdzie wykazał odwagę i talent wojskowy. Po wzięciu r. 1702 Notenburga został jego komendantem, a następnie gubernatorem dzielnic zdobytych. Tegoż roku, po zdobyciu Marien-burga, wziąwszy do niewoli piękną dziewoję, oddał ją carowi w małżeństwo. Jako Katarzyna I, wywdzięczyła się szczodrze swemu dobroczyńcy i jeszcze bardziej zacieśniła jego przyjaźń z Piotrem W. Utalentowany, energiczny, choć bez wykształcenia (ledwie umiał się podpisać), M. był jednym z najzdolniejszych współpracowników Piotra W. R. 1705 dowodził kawaleryą rossyjską na Litwie. D. 30 paźdz. r. 1706 wraz z Sasami uczestniczył w bitwie pod Kaliszem i przyczynił się do rozbicia gen. szwedzkiego Mardefelda, za co przez ces. Leopolda I obdarzony został tytułem księcia imperium rzymskiego, r. 1707 nadał mu car tytuł „jaśnie oświeconego“ księcia Iżer-skiego. Dowiedziawszy się o zdradzie Mazepy, wpadł znienacka na Baturyn i wyciął w pień ludność (rozległe dobra baturyńskie nadała r. 1725 M-owi Katarzyna I). Przyczynił się do zwycięstwa pod Połtawą, a pod Perewołoczną zmusił większą część wojska Löwenhaupta do kapitulacyi. R. 1710 zdobył Rygę, wkroczył do Pomorza i Holsztyna, wziął r. 1713 Szczecin, lecz za gotówkę, wbrew woli cara, odstąpił go Prusom. Łapownik, łupił na Ukrainie majątki szlachty polskiej, zapędzał w poddaństwo Kozaków ukraińskich, zajeżdżał ziemie sąsiadom swoim. Przyłapany w r. 1711 przez Piotra W. na łapownictwie, M. od r. 1714 (wskutek de-nuncycayi Kurbatowa) prawie ciągle był pod sądem. Ratowała go Katarzyna. Dopiero pod koniec życia Piotra W., kiedy ten ochłonął dla Katarzyny z powodu sprawy Monsa, znalazł się M. w niebezpieczeństwie i był skazany na śmierć za swe złodziejstwa. Śmierć cara r. 1725 przeszkodziła wykonaniu wyroku. Szczerze przywiązany do Piotra W., M. żywił głęboką nienawiść do staroświecczyzny, przyczynił się nawet z tego powodu, jak twierdzą niektórzy historycy, do zguby carewicza Aleksego Piotrowicza, którego był wychowawcą. Za Katarzyny I był M. głównym kierownikiem państwa i gnębił swoich wrogów (np. Szafirowa), usiłował zostać księciem kurlandzkim, a kiedy to mu się nie udało, wymusił na Katarzynie I po

zwolenie na ożenienie wnuka Piotrowego następcę tronu, Piotra II, ze swą córką, podrobił w tym celu testament Katarzyny I i ustanowił, po jej śmierci, tak uległą sobie nad nieletnim cesarzem regencyę, że był faktycznym rządcą państwa. Zbliżenie się do Dołgorukich zgubiło M-wa. Nowi przyjaciele wyzyskali położenie; dnia 21 września n. st. r. 1727 M-a aresztowano z całą rodziną, jako zdrajcę stanu, wysłano do Ranenburga, a następnie do Berezowa. Dobra skonfiskowano. Syn, Aleksander (*1713 —f 8 gr. 1764) po powrocie z wygnania w r. 1731, otrzymał wszystkie skonfiskowane majątki ojcowskie. (Por.: Pozorowskaja „A. D. M.“ (Peterb. 1795). 2) Aleksander, admirał rossyjski, syn senatora Sergiusza, prawnuk poprzedniego (* 11 wrześ. 1787— f 2 maja 1869), kształcił się w korpusie dyplomatycznym, r. 1805 wstąpił do służby wojskowej, adjutant Aleksandra I, towarzyszył mu w wojnach napoleońskich i należał do kółka Rossyan wolnomyślnych. R. 1821 z Nowosilcowem i Woroncowem opracował projekt uwłaszczenia włościan, który Aleksander, za wpływem Arakczęjewa, przyjął niechętnie. R. 1823 usunął się ze służby wojskowej wraz z Kapo dTstrias i Stroganowem, ponieważ przyobiecanej przezeń pomocy Grekom cesarz odmówił. Wówczas zaczął studyować nauki i sztukę morską. R. 1825 wysłał M-wa Mikołaj I w mi-syi nadzwyczajnej do Persyi, gdzie M-go aresztowano i do r. 1827 więziono. R. 1828 M. powołany do służby morskiej opanował Auapę (w czerwcu) i oblegał Warnę, gdzie został ciężko ranny. R. 1828 naczelnik sztabu morskiego, objął dowództwo nad siłami morskiemi na m. Czarnem. R. 1830 gen.-gubernator finlandzki, r. 1834—admirał, r. 1836 —minister marynarki i potem powtórnie gen.-gubernator finlandzki. R. 1853 wysłany jako poseł rossyjski do Konstantynopola, nietaktem swym przyśpieszył wojnę krymską. Podczas wojny był dowódcą wojsk rossyjskich na Krymie do lutego r. 1855, wydał dwie niefortunne bitwy r. 1854 nad Almą i pod Inkermanem. R. 1856 usunął się zupełnie od życia politycznego. Zgromadził bibliotekę, która należy do najlepszych zbiorów prywatnych w Petersburgu. Na synie jego Włodzimierzu wygasł ród w linii męskiej. Tytuły i majorat przeszły do Korejszów (Korejsza-Mienszikowie). E- Chw.

Mień, rzeczka, ob. Li pianka.

Mier (My hr T h o r s s e n), herb: M. I. W polu srebrnem, na pasie błękitnym prawo ukośnym —trzy 6-promienne gwiazdy złote. In-dygenat z r. 1726.—M. II: Na tarczy 4-dzielnej, w polach I i IV srebrnych, na pasie błękitnym trzy gwiazdy srebrnej w II i III czerwonych— trzy snopki złote. Nad koroną hrabiów, i heł-ukoronowanym—głowa murzyńska z przepaską srebrną. Labry z prawej strony czerwo-no-srebrne, z lewej błękitno-srebrne. Tarczę podtrzymują murzyni w zielonej przepasce ko-

K. ».

a na-

roz-

ło bioder, z lukiem złotym w ręce i sajdakiem na plecach. Godło: „Durum patieutia frango“.

Mierczyński a. Jastrzębiec odm., herb: W polu błękituem pod 6-promienną gwiazdą złotą—podkowa złota ocelami do góry, z krzyżem kawalerskim złotym we środku. Nad hełmem w koronie—jastrząb z dzwonkiem złotym u lewej nogi, z podkową i krzyżem w prawej szponie.

Miere Veit Michał Jansoon, malarz hol-lenderski (* 1567 w Delft — + tamże 1641) był synem rytownika i początkowo zajmował się zawodem ojca. W następstwie jednak wziął się do malarstwa. Poświęciwszy się wyłącznie portretowi i mieszkając stale w Delft, który był podówczas wybitnem środowiskiem ruchu artystycznego i jednocześnie skupił liczne grono polityków oraz osobistości, należących do dworu Wilhelma Orańskiego, M. zdobył w tych sferach wielką popularność i wzięcie. Aczkolwiek prace jego — ze względu na brak subtelniejszego poczucia kolorytu — nie pozwalają go umieścić wśród pierwszych portrecistów hollenderskich tego czasu, najlepsze z nich atoli nie są pozbawione wybitnych zalet artystycznych. Działalność M-a była bardzo płodna. Nie mogąc podołać zamówieniom, posiłkował się często pomocą swoich uczniów. Portrety jego znajdują się we wszystkich większych muzeach.

Mieris, słynna rodzina hollenderska artystów: 1) Franciszek van starszy, jeden z najznakomitszych malarzy M. rodzajowych (* 1635 w Delft—-}* 1684 w Londynie), był wcześnie uczniem Gerarda Dow (ob.), którego torem pójść nie omieszkał. Był to rodzaj wypieszczony, na mały brany rozmiar, lecz w szczegółach aż do wymuskania wykończony; tylko M. więcej ma pomysłowości. Obrazy jego, po większej części sceny z życia familijnego i towarzyskiego ludzi zamożnych, za życia artysty wysoką miały cenę, a wartość ich wzmogła się odtąd. Najlepsze z jego dzieł posiadają, oprócz zbiorów hollenderskich, galerye w Monachium, Dreźnie i Flo-rencyi. M. każdą godzinę swej pracy cenił na dukata, ale że nie znał wartości pieniędzy, które wydawał na pijatyki ze swym przyjacielem, słynnym Janem van Steen, więc siedział w długach; charakteru nadzwyczaj łagodnego i dobrotliwego. Zm. wskutekszwauku, którego doznał wpadłszy po pijanemu do dołu, podczas ciemnej nocy. Najlepsze sztychy podług oryginału M-a wykonał J. G. Wille. — 2) syn jego WT i 1 h e 1 m (* 1662 w Leydzie) mniej był wynalazczym od ojca; niedostatki te jednak wynagradzał niemal drobiazgowein wykończeniem obrazów. Dawał on sceny z dziejów świętych, jak to u hollenderskich malarzy ówczesnych było w zwyczaju. Zm. w r. 1747 jako człowiek i artysta szanowany. — Drugi syn Franciszka 3) Jan v a n M. (* 1660 w Leydzie), równie znakomity artysta, udał się do Florencyi, gdzie zm. w r 1690. Obrazy jego składają się z przedmiotów świętych i są rozmiarów niepoślednich.—4) Franciszek v a n M. młodszy, syn Wilhelma (* 1689—f 1763), był naśladowcą szczęśliwym dzieł swego ojca i dziadka; bardziej jednak jest znany jako historyk, ze swej „Hist, der nederlandsche vorsten“ (3 t., Haga 1732 —35) i z „Grootchar-terboek der graaven van Holland, van Zeeland en herren van Vriesland“ (Lipsk 1753—56, 4 t.), w którem to dziele monety wedle jego rysunków wysztychowano. Rytował także na skalę małą. Do niedokończonych jego dziejów miasta Leydy dodał drugi tom Dan. van Alphen. Miernica, motyle, ob. Geometra.

Miernictwo—czyli geometrya praktyczna— nauka o sposobach mierzenia powierzchni ziemi. Zadanie to sprowadza się do zdjęcia planu danej miejscowości, przyczem posiłkujemy się stolikiem mierniczym, łańcuchem i bussolą lub kątomiarem. Wrazie jeżeli obrana miejscowość tak jest obszerna, że wpływu kulistości niepodobna pominąć, uciekamy się do sposobów, które podaje M. wyższe czyli t. zw. geodezya (ob.). Wrazie miejscowości falistej, której poszczególne punkty leżą na różnych poziomach, uciekamy się do t. zw. n i-welacyi.—W większości podręczników geo-metryi elementarnej bywa podawany osobny rozdział poświęcony M-ctwu. Obszerniej u nas działem tym się zajmuje „Miernictwo niższe“ Wrześniowskiego (Warsz. 1841).    A* Ł-

Mierniczy łańcuch, ob. Łańcuch mierniczy.

Miernik, owad, ob. Gerris i Hydrometra. Miernik gazu, ob. Licznik gazu.

Mierosławski Ludwik (* 1814 we Fran-cyi w Nemours [dep. Seine-et-Marne] —f 23 list. 1878 w Paryżu). Ojciec jego był adjutantem marsz. Davout, a następnie podpułkownikiem w wojsku polskiem; matka, Kamila z domu Notté de Vaupleux, była Francuzką. Przybywszy do Polski 7-letnim chłopcem, M. przez lat kilka chodził do szkoły wojewódzkiej w Łomży stępnie ojciec umieścił go w korpusie kadetów w Kaliszu. W r. 1830 postąpił M. na podchorążego w 5-tym pułku piechoty liniowej, stojącym podówczas w Warszawie. Podczas rewolucyi został podchorąży porucznikiem w 5-tym p. strzelców pieszych. Z korpusem gen. Samuela Różyckiego wszedł do Galicyi i udał się do Paryża. Obdarzony wyobraźnią ognistą i pomysłowością ległą, zaczął swój zawód literacki od poezyi i uogólnień dziejowych. Pisał po polsku i po francusku. „Szuja'* (wiersz; Par. 1835), „Puga-czew“ (wiersz; Par. 1836), „Żelazna Maryna“ (wiersz; Par. 1836), które wywołały ogromne .zgorszenie i które sam w czasach późniejszych niszczył i pjazywał swawolą, grzechami młodości, pomimo przerażającego ujawnienia nagości duszy ludzkiej we wszystkich jej tajnikach świadczyły o zuacznych zdolnościach poetyckich. Znany jest jego piękny wiersz o bitwie gro-

chowskięj, znany hymn rewolucyjny: „Do broni i ludy“. Mickiewicz nazywał go dzielnym Mazurem. .Właściwem jednak polem, na którem zdobył wziętość ogromną, była krytyka militarna. R. 1835 wyszła w jęz. francuskim trzytomowa jego „Histoire de la révolution de la Pologne“, która zwróciła na niego uwagę kół wojskowych, zarówno francuskich jak i polskich. Ze strony francuskiej zaproponowano mu objęcie wykładów historyi wojen w szkołach wojskowych-Polacy zaś skłouili go, by się zajął opracowaniem po polsku historyi wojny r. 1831. Miał M. w T-stwie Hist.-Literackiem w Paryżu obfity materyał w raportach, memoryałach, planach i mapach wojskowych, mógł zasięgać potrzebnych wyjaśnień u wielu uczestników tej wojny: zajął się gorliwie tym przedmiotem i ogłosił od r. 1842 do 1845 w 3 tom. „Krytyczny rozbiór kampanii r. 1831“, który, przełożony na jęz. niem. („Kritische Darstellung d. Feldzuges 1831“, Berlin 1847), zyskał uznanie ogromne w szerszych kołach wojskowych i był zalecany do stu-dyowania w akademiach wojennych. W r. 1845 wyszedł także nakładem posła Jaua Ledóchow-skiego pierwszy tom dzieła „Powstanie narodu polskiego w r. 1830 i 1831“. Dziełem tern najwięcej się zasłużył M. Zwłaszcza dwa pierwsze tomy są po mistrzowsku opracowane. — Ostatni wyszedł już pośmierci M-go (Paryż, t. I, 1845, II, 1846, III, 1865, IV, 1867 i 1878, V, 1868, VII, 1876). Jakkolwiek M. wyznawał zasady demokratyczne, a przekonania swoje społeczne posuwał aż do komunizmu, jednak przez długi czas nie wstępował do T-stwa Demokratycznego. Raziło go wyodrębnianie się tego towarzystwa od reszty emigracyi demokratycznej, zamykanie się tylko we własnem kole. Kiedy więc powstała myśl zjednoczenia wszystkich zwolenników demokracyi w jedno ciało, M. stanął był także w jego szeregach, lecz rychło się przekonał, że wybitniejsi demokraci byli już skupieni w Tow. Demokratycznem i że ono pozyskało już dla swych czynności grunt w kraju. W r. 1842 należał już do Tow. Demokratycznego i pisał artykuły do „ Demokraty Polskiego“. „Nie wątpimy—mówi ówczesny członek Centralizacyi, Wiktor Heltman, do Janowskiego—o nim, iż będzie kiedyś dobrym T-stwa członkiem, jak jest dobrym pisarzem“. Istotnie M. okazał się b. pożytecznym. Wykłady jego wojskowe miały wielkie powodzenie, a nadto wspólnie z Wysockim zajmował się przygotowaniem regulaminów i kursów sztuki wojskowej. W przewidywaniu rychłego ruchu zbrojnego M. w r. 1845 został wybrany do Centralizacyi jako upatrzony naczelny dowódca przyszłego powstania. Spisek demokratyczny w tym czasie w Poznańskiem przybrał rozmiary ogromne. Licząc na wielką życzliwość, jaką okazywał był naród niemiecki dla sprawy polskiej, i na mocno napięte stosunki pomiędzy Berlinem a Petersburgiem, mniemano, że rząd pruski nie wykaże gorliwości

w tłumieniu organizującego się powstania, a może nawet, samo to powstanie, skierowane głównie ku Królestwu Kongresowemu, sprowadzi także walkę zbrojną pomiędzy Rossyą a Niemcami. Z Poznania więc nalegano na Centralizacyę, by wyznaczyła termin powstania. Skutkiem tego, w Centralizacyi powstał spór zawzięty. Przeciwnikiem stanowczym rychłego wybuchu zbrojnego był Tom. Malinowski, dotychczasowy kierownik spisku poznańskiego; najgoręcej zaś i najsilniej popierał żądanie młodych spiskowców poznańskich M. Zdanie jego ostatecznie przeważyło, i wybuch powstania zbrojnego nazna-

*'■1

V] Fig. 1. Mierosławski Ludwik (z fotogramu).

d. 22 lut. 1846. M. nakreślił plan

czono na

powstania i miał objąć naczelne w niem dowództwo. Przybywszy do Poznania d. 24 grud. r. 1845, czynnie się zajął przygotowaniami do wybuchu. Zanadto zaufany w pobłażliwość wrze-komą rządu pruskiego, nie zachował ostrożności potrzebnej i został uwięziony d. 12 lutego r. 1846, przyczem znaleziono przy nim plany, raporty i wiele innych dokumentów ważnych. Skutkiem tego uwięziono całą niemal naczelną organizacyę spiskową. W więzieniu M. poróżnił się z większością przywódców. Zdaniem jego, któremu co do osoby własuej został wierny w zupełności, nie należało zaprzeczać temu, że miało ono być zwrócone przeciw rządowi pruskiemu. Proces spiskowców poznańskich, z powodu wielkiej liczby oskarżonych noszący nazwę olbrzymiego procesu (Hiesenprocess) był w państwie pru-

skiem pierwszym jawnym sądem politycznym i z lip Becker, i Karol Marx chlubnie o nim wspo-tego powodu zwracał wielką uwagę w całej Euro- minają. M., wielce ambitny i silnie zaufany pie. Odbywał się w r. 1847 7» Berlinie. Kiedy we- w swe zdolności umysłowe i wojskowe, zwano M-go do tłumaczenia się, zaczął mówić otwarciej zaczynał dążyć do roli dyktatora po francusku, lecz mu nie pozwolono, widząc ogromne wrażenie, jakie mówca wywierał na publiczność: dalej więc mówił po polsku. Z dumnie podniesionem czołem oświadczył Sądowi, że naród znajdujący się w niewoli spiskować musi, że on, M., z całą świadomością należał w spisku, i że gotów jest w każdej chwili dla dobra narodu złożyć głowę pod topór katowski.

coraz

w sprawie polskiej. Z Centralizacyą, która, wy-guana z Francyi przeniosła się była do Londynu, zerwał, tembardziej, że działała w przymierzu z republikanami francuskimi, w tradycyach napoleońskich widział przyszłość Polski, szczególnie pokładał wiarę w Napoleonie Hieronimie, z którym w przyjaznych pozostawał stosunkach. Uwidoczniło się to podczas wojny krymskiej r. 1854 i 1855. Wbrew Cen-tralizacyi, która powoływała naród do powstania, popierał on utworzenie legionu polskiego pod osłoną rządu tureckiego. W r. 1856 ogłosił drukiem rozprawę w jęz. francuskim p. n. „De la Nationalité Polonaise dans l'equilibre européen“ ^Narodowość polska a równowaga europejska), która przyczyniła się niemało do zainteresowania się w Europie sprawą polską. Przed r. 1863 wziętość M-go w krajowych kołach demokratycznych była ogromna, a młodzież wyższych zakładów naukowych uważała go za przyszłego swego hetmana. Wzbiło go to w ogromną zarozumiałość, która w łączności z uroszczeniami dyktatorskiemi uczyniła go w dalszym rozwoju wypadków niemożliwym. Już w szkole wojskowej genueńskiej, którą założono w r. 1861 i w której został on dyrektorem, odstręczył od siebie Langiewicza, Podlewskiego i znaczną liczbę młodzieży. Następnie chciał rządzić z Paryża Komitetem Centralnym, ale kiedy ten, jako warunek swego przyzwolenia, zażądał, by przyjechał M. do Warszawy, zaprzeczał w pismach francuskich powadze i znaczeniu tego komitetu i usiłował przez swych zwolenników zorganizować nowy komitet, wprowadzając w ten sposób rozdwojenie w czynnościach rewolucyjno-przygotowawczych. Pomimo to wszystko wodzom naczelnym naznaczono M-go, a nawet jak pisał St. Bobrowski do Podlewskiego —„chociaż z bólem w sercu i złowrogiem przeczuciem —-zgodzono się na jego dyktaturę. Pomimo silnie strzeżonej granicy przez Prusaków M. zdołał dostać się na Kujawy, gdzie z małym oddział-kiem, wszystkiego 83 ludzi, samych ofiicerów i podoficerów, rozłożył się obozem pod Krzywo-sądzem. Mielęckiemu wydano rozkaz, ażeby z oddziałem (około 1 000 ludzi) co najśpieszniej przybywał. Mielęcki (ob.) z Poznańskiego, gdzie M. wśród szlachty miał wielu niechętnych sobie, wcale nie śpieszył z przybyciem, a tymczasem d. 19 lutego Schilder - Schuldner ogromnie przeważającą siłą zgniótł oddzialek powstańczy. Sam M., pod którym konia zabito, zaledwie z garstką młodzieży uszedł. Objąwszy dowództwo nad oddziałem Mielęckiego, skierował swój pochód ku Nowej Wsi. Tu zaszedł dnia 23 lutego bój, po którym nastąpiła klęska. Generał, raniony i zrozpaczony, odjechał za granicę. Wyznaniu do powrotu termin 10 — 11 mar

on zaś

Mowa ta, przetłumaczona na jęz. franc, i niemiecki, obiegła całą Europę i wsławiła nazwisko M-go.

Pierwszych dni grudnia ogłoszono wyroki. M. został skazany wraz z kilku innymi na ścięcie głowy toporem, ale następnie zamieniono karę śmierci na wieczne więzienie i osadzono go wraz z wielu skazanymi w więzieniu Moabit. Rewolucya marcowa w Berlinie w r. 1848 otworzyła skazańcom bramę więzienną. Lud berliński, wsadziwszy do powozu M-go i Libelta, którzy podczas procesu największy wzbudzili byli dla siebie szacunek, pociągnął z okrzykami przez ulice berlińskie pod okna pałacu królewskiego i wywołał króla. Ten wyszedł na balkon, powitał więź-n«torT~rzekł głośno: „I ja z mego stanowiska powiadam: niech żyje Polska!“ Wszystko zapowiadało wojnę Prus z Rossyą. Szybkie wtarg-niénie z Poznańskiego do Królestwa Kongresowego ostatecznie przechyliłoby szalę. M., wniesiony d. 28 marca na ramionach ludu do ratusza w Poznaniu, był panem sytuacyi. Wielce więc zawinił, zwlekając: zmieniły się bowiem wkrótce warunki. Naprężone stosunki pomiędzy Berliuem i Petersburg, wyrównały się. Pośpiesznie ściąguięte wojsko pruskie do Poznańskiego prowokowało obozy powstańców i d. 29 kwiet. przyszło do krwawego starcia pod Książem. M. pod Miłosławiem d. 30 kwiet. i pod Wrześnią d. 2 maja walczył pomyślnie z Prusakami, lecz wobec przewagi sił pruskich, klęska była nieunikniona.

M-mu, wskutek energicznego wstawienia się posła francuskiego, pozwolono odjechać do Fran-cyi. Ogłoszone przezeń w r. 1860 w Paryżu: „Powstanie Poznańskie w r. 1848“ (wyd. 2-e, Paryż 1860) jest wielce tendencyjne: potępia tam niemal wszystkich a siebie usprawiedliwia. Na początku r.

czouo

1849 Sycylijczycy, powstali przeciw Ferdynandowi Neapolitańskiemu, powołali M-go na dowódcę naczelnego. Mając za szczupłe hufce oporne, nie mógł on, pomimo odwagi i umiejętności militarnej, powstrzymać pochodu zwycięzkiego armii neapolitańskiej. Gdy w tymże czasie w Palaty-nacie bawarskim i w Badeńskiem wybuchło zbrojne powstanie przeciw zakusom reakcyjnym monarchów niemieckich, Centralizacya, na mocy spisanej d. 18 maja r. 1849 umowy z Badeńczykami, przysłała M-go na dowódcę naczelnego. Pisarze wojskowi z wielkiem uznaniem mówią o działaniach jego wojennych. Jeden z głównych dzia-łaezów rewolucyjnych w Badeńskiem, Jan Fi-

ca—jak to przypomina sobie Daniłowski („Notatki do Pamiętników“, Krak. 1908), gdyby nagten termin nie wrócił, dyktatura miała być uważaną za upadłą. M. nie dał odpowiedzi. Dalsze zachowanie się M-go było niezmiernie gorszące. Nie mógł on zapanować nad rozdrażnioną miłością własną i wiele się przyczyniał do rozdwojenia sił w obozach powstańczych. Chcąc usunąć taki szkodliwy stan rzeczy, starano się go przejednać urzędami, lecz bezskutecznie.

(ogólny nagłówek „Rozbioru krytycznego powstania 1831“); „Mustra kosynierska“ (Paryż 1861), regulaminy piechoty, jazdy, artyleryi i służby obozowej (Paryż 1861 razem i oddzielnie), „Instrukcya powstańcza“ (Paryż 1862); «Le Camp volant de Lyon“ (Paryż 1873); publicystyczne lub obrończe: „Mowa przed sądem kameralnym w Berlinie d. 3 sierp 1847“ (liczne wydania po polsku, franc, i niemiecku w Poznaniu i Berlinie 1847), okólniki, których tytuły przytacza Estreicher. Liczne wydania „Gry strategicznej z kartami geografłoznemi“ (1850; po francusku, Bern 1846; Paryż) i o Szachach

B. L.

po śmierci swej żony Jadwigi Szalomonówny (f 1614), szlachcianki węgierskiej, znaczne dobra Mysłowice, na pograniczu Śląska, zapisał je, umierając bezdzietnie, swemu synowcowi, także Krzysztofowi, synowi swego młodszego brata, Wojciecha podwojewodziego krakowskiego. Krzysztof (f 1679), mąż uczony i zdolny inżynier, sekretarz królewski, poseł do Rakoczego siedmiogrodzkiego r. 1644, komisarz królewski do warowni krakowskich w r. 1658, fortyfikator klasztoru Jasnogórskiego w r. 1674. Otrzymawszy po stryju Mysłowice, utworzył z nich ordynacyę aktem z d. 26 list. r. 1678, zatwierdzoną d. 26 stycz. r. 1679 przez ces. Leopolda I. W r. 1676 zamierzał z własnych funduszów założyć szkołę rycerską, co nawet zatwierdziła konstytucya tegoż roku, lecz nie zdążył zamiaru uskutecznić. Bezpotomny, przekazał ordynacyę mysłowicką najstarszemu synowcowi swemu, Janowi Krzysztofowi, synowi Jana. Jan Krzysztof, właściwie pierwszy ordynat mysłowicki, mianowany przez Fryderyka II hrabią pruskim r. 1746, stolnik podlaski, poseł na sejmy i deputat dwukrotny na

W lecie rząd narodowy z dnia 15 czerwca mianował go generalnym organizatorem sił zbrojnych za granicą. Wkońcu Traugutt w listopadzie dał mu dymisyę. W następnych la- polskich“ (Berlin 1848). tach M. zorganizował na emigracyi „T-stwo De- Mieroszewski (hrabia). Mieroszowski mokratyczne“ i sam stanął na jego czele; nie v. Ślepowron odm., herb: W polu błękit-miało ono jednak prawie żadnego znaczenia, nem z pasem prawo-ukośnym czerwonym o brze-M. człowiek ambitny poróżnił się był niemal ze gach srebrnych —u góry orzeł czarny, u dołu wszystkimi demokratami wybitniejszymi, na- nad podkową z krzyżem na barku—krukzpier-wet ze swemi dawnymi zwolennikami, a narzu- ścieniem w dziobie. Nad koroną hrabiowską caniem swej woli i nietolerancyą zniechęcał dwa hełmy: nad I—kruk, nad II — orzeł, takie najbardziej mu sprzyjających. Krwawe wypadki jak na tarczy. Labry z prawej strony-—błękit-wojny francusko-uiemieckiej r. 1870 i 1871 od- uo-srebrne, z lewej- czerwono-srebrne. działały silnie na M-go. Francya, jego druga Mieroszowscy v. Mieroszewscy—starożytna ojczyzna, okaleczona i zepchnięta została z tego rodzina mazowiecka h. ślepowron, jednego gnia-stanowiska przewodniego, jakie zajmowała była zda z Gąsiorowskimi. Protoplasta obu rodów w życiu politycznem narodów europejskich. Scho- był Wojciech (z w. XIV), dziedzic Gąsiorowa rżały i przygnębiony wiekiem, M. usunął się z wi- i Mieroszowie, w Pułtuskiem; syn starszy, Ja u, downi politycznej i od ludzi nawet, poświęca- otrzymał Gąsiorowo, a młodszy, A n d r z e j, Mie-jąc resztę chwil życia na ukończenie swojej hi- roszowice. Syn Andrzeja, Mikołaj używał przy-storyi powstania r. 1830 i 1831. Z tej pracy domku „Baraniec« i w Krakowskiem nabył Kli-późniejszego już wieku Kazimierz Jarochow- kowice. Syn Mikołaja, Stanisław (f 1447), ski ogłosił «Bitwę Warszawską“. — Odznaczał kaszt, wiski, pozostawił Piotra, którego po-się wielkiemi zdolnościami, jako utalentowany tomstwo przybrało nazwę Wygnańskich i A n-strategik, świetny mówca, szerokim poglądem drzeja dziedzica Klikowic. Wnuk Andrzeja obdarzony historyk i wybitny publicysta. Oprócz Piotrowicza, Jan, skarbnik będziński i podsta-pism wymienionych należy się tu wspomnieć rości krakowski, pozostawił dwuch synów. Z nich jeszcze jego „Historyę gminy polskiej od w. X starszy, Krzysztof (f 1623), odziedziczywszy do w. XVIII“, która wyszła w Berlinie w jęz. francuskim („Hist. de la Commune polonaise du X au XVIII s.“). Przed wojną francusko-niemiecką miała we Francyi wielkie powodzenie ułożona przoz M-go gra strategiczna z od-powiedniemi mapami. Prócz wymienionych M. napisał: «Berichte ii. d. Feldzug in Badeu“

acz podpisnny jest I(erzy) I (Jerzma-

(wyd. 2-e, Bern 1849); „Rapport sur la campagne de Bade“ (Beru 1849); „Histoire de la revolution de Pologne“ (Paryż 1835 — 8, t. 3; wyd. 2-e, 1838, t. 3); „Relation de la campagne de Sicile 1849“ (Paryż 1849, autorem ma być M

nowski) oraz uzupełnienie; „Tableau de la première epoque de la Révolution de Pologne“

(Besançon 1833), „Poland, Russia a. the Western Powers“ (Newcastle 1855), „Dyplomacya polska w powstaniu 1831“ (wyjątek z t. VI,

„Powstania“); „Dokumenta urzędowe do dziejów organizacyi Jeneralnej Powstania narodowego 1863—4“ (Paryż 1864); „De la nationalité polonaise dans l’equilibre européen“ (Paryż 1856); liczne podręczniki umiejętności wojskowej i powstańczej: „Kurs sztuki wojskowej“

trybunał, umarł bezpotomnie i ordynacya przeszła na najstarszego jego synowca, Józefa, syna jego brata Kazimierza (f 1749), miecznika siewierskiego i podstolego bielskiego. Po bezpotomnej śmierci synów Józefa: Jana Nepomucena, podczaszego wendeńskiego, i Wincentego (f 1780), czwartego ordynata, ordynacya przeszła na gałąź po stryju Józefa, F e-1 i c y a n ie, drugim z synów Kazimierza (f 1749). Piątym ordynatem mysłowickim był gen. major wojsk polskich, Fe li cyan (f 1806). Ten młodość spędził ua dworze Augusta III. Szambe-lan i adjutant Stanisława Augusta, pozostawił pięciu synów, z których zasłynął Stanisław (* 3 maja 1756 we wsi Czechach, w Proszo-wickiem—f 15 lut. 1824 w Krakowie), szósty ordynat mysłowicki. Przykładał się do prawa ojczystego w Akad. krakowskiej pod kierunkiem Józefa Habowskiego. Po ukończeniu nauk wyjechał dla dalszego kształcenia się za granicę, poczem powrócił do pracy na roli w domu. U wuja Andrz. Kuropatnickiego i w domu podskarbiego kor. Wessla zapoznał się ze sprawami krajowemi i przejął się niemi gorąco. Powołany na posła w-dztwa krakowskiego do powtórnego składu sejmu wielkiego pod laską Stan. Małachowskiego, wystąpił energicznie przeciw dawnemu starostw rozdawnictwu, obstając o przywrócenie ich narodowi i użycie na utworzenie siły zbrojnej. Podczas powstania kościuszko-wego pełnił w r. 1794 przy naczelniku urząd komisarza cywilno-wojskowego. Zasiadał w Ko-misyi Porządkowej w-dztwa krakowskiego. Za Rzpltej Krakowskiej posłował trzykrotnie, był czteroletnim prezesem komitetu prawodawczego i członkiem T-stwaNauk, krakowskiego. R. 1812 Przyj4d obowiązki marszałka aktu konfederacyi generalnej Król. Polskiego na sejmiku w Krakowie, potem przez lat 5 piastował skromny urząd sędziego pokoju. Był jednym z głównych założycieli T-stwa Dobroczynności w Krakowie. (Por. P. Czaykowski „Pochwała życia i zasług obywatelskich S. M-go“, w ,,Rocz. Tow. Naukow. Krak.“, t. XI, r. 1826). Z synów jego: Aleksander (f 1846), b. kapitan strzelców konnych za ks. Warszawskiego, następ, podpułkownik, siódmy ordynat mysłowicki, bezżeuny, wyrobił na mocy uchwały familijnej d. 11 maja r. 1839 u rządu pruskiego pozwolenie na zamianę ordyuacyi na fideikomis pieniężny, z prawem noszenia tytułu ordynatów, pod zarządem sądu wyższego pruskiego we Wrocławiu. Brat jego Jan (* 1789 w Kręcicach— f 9 list. 1864 w Krakowie), senator krakowski, szambelan ros-syjski, dziewiąty ordynat mysłowicki, za ks. Warszawskiego urzędował w ministeryum skarbu i spraw wewnętrznych. Po r. 1814 osiadł w Krakowie, do r. 1833 sekretarz stanu, a nast. do r. 1837 senator Rzpltej krakowskiej. W Krakowie nie był popularny, bo opozycya, do której podówczas rektor Litwiński dał pobudkę, oskarżała wszystkich senatorów zachowawczych wraz z prezesem Wodzickim o zbytnią dla rządów opiekuńczych powolność. Statysta, miał wykształcenie raczej literackie, pisywał wiersze okolicznościowe („Hymn powitawczy zwłoków ś. p. ks. Józefa Poniatowskiego przewiezionych do Krakowa w d. 22 lipca 1817“), oraz pełne galanteryi wobec dam. Jego kalambury i wiersze przeszły do tradycyi salonowej. Zasłynął jako tłomacz Szyllera, publicysta i fundator trzech stypendyi dla uczniów gimnazyum św. Anny w Krakowie. Z prac jego zasługują na uwagę: „Nowy Komeniusz“ (Wiedeń 1861); „Rzut polityczny na obecny stan wolnego m. Krakowa i jego okręgu“ (Kraków 1828); „Wokabularz polityczny“ (Wiedeń 1862). Synów jego, So-b i e s ł a wa i S t a n i s ł a w a II mianowano dyplomem d. 23 sierp. r. 1869 hrabiami austrya-ckimi dziedzicznymi. Z nich Sobiesław August Dominik hr. M-ski (* 4 sierpn. 1820 w Małkowicach—f 14 lut. 1890 w Wiedniu), ekonomista, dziesiąty ordynat mysłowicki, dziedzic Pieskowej Skały w Król. Polskiem, członek nadzwyczajny Akad. Umięjętności krakowskiej, kleryka! i zachowawca krańcowy, był czynny w polityce galicyjskiej i ogłosił: „Rzut oka obywatelski po za siebie i przed się“ (Berlin 1862 i ciąg dalszy, Lipsk 1864); „Stimme eines Polen ü. d. gegenwärtigen inneren Verhältnisse Oesterreichs“ (Wiedeń 1865); „Szkic dwuwiekowej polityki polskiego narodu“ (t-że 1867); „Delegacya sejmu galicyjskiego w Radzie Państwa w r. 1867“ (t-że 1867); „O reak-cyi i socyaliźmie“ (Krak. 1879). „Pisma“ (Krak. 1884, t. 3). Brat Sobiesława, Stanisław II (* 27 grudn. 1827), jedenasty ordynat mysłowicki, nasamprzód marszałek powiatu krakowskiego, następnie poseł ua sejm krajowy i do Rady Państwa (9 wrześ. 1874), radca austrya-cki w Bośni, był publicystą zachowawczym galicyjskim. Fundował w Krakowie „Dom Ordy-nacyi mysłowickiej“ (1868) i był kuratorem stypendyi rodzinnych. Ogłosił kilka sprawozdań poselskich, w których wypowiadał się nieprzejednanie względem uspołecznienia tłumów („Jak zmienić ustawę gminną... zdanie... posła włościańskiego krakowskiego“ Krak. 1883). Wydał wrażenia „Z Dalmacyi“ (t-że 1871); broszurę popularną: „Ostatni Piastowie śląscy“ (t-że 1885). Zajmował się i heraldyką: „Kilka słów do rozprawy Lelewela o herbach“ (Krak. 1873); „Ein Bosnisches Wappenbuch“ (Wiedeń 1881); „Polnische Heraldik“ (Berlin 1883). Ordynacyę po nim objął syn Jan Karol (* 1 list. 1854). Z młodszej linii M-skich, zasłynął najbardziej, Jacek M-ski (* 1771—f 1851), b. senator Rzpltej krakowskiej, urzędnik z zawodu i asesor przy prefekturze depart, krakowskiego, po utworzeniu Rzpltej krakowskiej senator i sekretarz generalny senatu. Dla „systematycznej opozycyi, gdy się sprzeciwiał gwałceniom skandalicznym konstytucyi został przez konferencyę rezydentów mocarstw opiekuńczych usunięty z urzędu

bez emerytury. Wskutek tego kroku obywatele wolnego m. Krakowa ze składek ofiarowali mu puhar srebrny z napisem „w uznaniu zasług obywatelskich“. On to pono podał myśl, zamiast pomnika, usypania kopca Kościuszce.

Przed r. 1830 wysłany był przez rząd Rzpltej krakowskiej do Warszawy dla odzyskania majątku uniwersytetu Jagiellońskiego i dla zawarcia traktatu handlowego z Kr. Polskiem. Pierwsza misya powiodła się, druga rozbiła się o trudności. Ogłosił drukiem: „Uwagi nad pismem p. n.

Posag uniwersytetu Jagiellońskiego“ (Kraków 1850), oraz pozostawił w rękopisie wspomnienia o „Dziejach Rzpltej krakowskiej“ wydane po jego śmierci („Przew. Nauk. i Lit.“ 1880).

Z córek jego Lucyna, zasłynęła jako autorka dzieł pedagogicznych oraz pracy głośnej „Albo katolicyzm albo dzicz pogańska. Rzut oka na stan Europy z powodu wojny wschodniej“ (Paryż 1855). Rodzony brat Jacka, Jan, był też senatorem wolnego m. Krakowa. Za młodu wysłany z ramienia komisyi kruszcowej, przez Tad. Czackiego wraz z Okraszewskim i Bieńkowskim, za granicę w celu kształcenia się w górnictwie do Akad. Szeinnickiej. Po powrocie posłany był w r. 1829 do rewizyi narodowych kopalni solnych. Ogłosił pracę „Wywód ogólny o użyteczności i sposobach zaprowadzenia górnictwa porządnego i trwałego w krajach Rzpltey“.

Por.: T. Żychliński „Złota księga szlachty polskiej (Poznań 1906, Rocznik XXVIII).

Mierowie h. własnego--ród szlachecki, pochodzący ze Szkocyi, gdzie nosili tytuł „baronów of Park and Rowallan“, co im urzę-dowuie dn. 5 wrześn. r. 1725 poświadczono.

Z tych Forsten Mier, w Szwecyi, był r.

1680 nobilitowany. Wnukowie jego, a synowie Jana generała majora wojsk austryackich, poświęciwszy się zawodowi wojskowemu, przeszli 1899). z Austryi do Saksonii, a stamtąd do Polski, gdzie du. 28 paźdz. r. 1726 otrzymali iudyge-nat. Z nich młodszy, podpułkownik gwardyi lit., zmarł bezpotomnie, starszy Wilhelm (f 1758), uzyskał godność senatorską i wszedł w koliga-cye z wpływowemi rodami polskiemi. Dziedzic dóbr Radzieehowa i Wożuczyna, r. 1742 tam fundował kościół. Generał major wojsk kor., urządził pułk gwardyi konnej koronnej, zwany „mierowską“, która przez 6 lat ostatnich panowania Augusta III była zawsze na straży królewskiej, trzymała odwach na sali przedpokojowej pałacu królewskiego i zaciągała na posterunki przy różnych drzwiach wewnątrz, towarzyszyła także monarsze, kiedy jechał na zamek, na sejm albo na radę senatorską lub wyjeżdżał z Warszawy. Załogowała stale w Warszawie w koszarach kazimierowskich i miała b. paradne mundury (por. Kitowicz „Opis obyczajów za panowania Augusta III“). D. 2 paźdz. r. 1746 Wilhelma mianowano, w nagrodę zasług na polu wojskowem, kasztelanem słońskim

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Ze»*. 369a.

E. Chw.

po śmierci Charczewskiego. Ożeniony z Katarzyną Geschaw h. własnego, podkomorzanką inflancką, pozostawił synów, Jana i Józefa, wyniesionych w Austryi do dziedzicznego stanu hrabiowskiego, którzy wysokie w senacie Rzpltej zajęli stanowiska i utworzyli dwie linie domu: młodszą wojewódzką i starszą, kasztelańską. Pierwsza pochodziła od młodszego syna Józefa, s-sty buskiego r. 1769, ten mianowany hrabią d. 30 grudn. r. 1777, zapisany w Galicyi d. 11 wrześn. r. 1782 do stanu magnatów, d. 9 grudn. r. 1790, po rezygnacyi Fel. Ant. Łosia, ostatni w-da pomorski; zarazem austryacki radca tajny i kawaler Orderów Orła Białego i św. Szczepana. Dwukrotnie żonaty, tylko z Anny Sapieżanki, w-dzianki mereckiej, pozostawił jedynaczkę Agnieszkę (* 21 stycznia 1800), która, oddawszy rękę swemu bratu stryjecznemu Feliksowi, połączyła wszystkie majątki M-ów w jednej ręce. Starszy syn Wilhelma, Jan (f 6 sierpn. 1790), dziedzic Wożuczyna, był s-stą wilkowskim, hermauowskim i ty-szowieckim, r. 1764 posłem bełzkim. Wyniesiony w Galicyi d. 7 marca r. 1777 do godności hrabiowskiej, mianowany został po rezygnacyi Igu. Lewickiego d. 3 paźdz. r. 1778 kasztelanem inflanckim, członek stanów galicyjskich z grona magnatów i kawaler obu orderów narodowych. Wnuk jego F e 1 i k s (* 1788—f 1857) szambelan austryacki, przez małżeństwo z Agnieszką M-równą skupił w swych rękach całe dominium M-ów. Tajny radca austryacki r. 1833, poseł austryacki w Hollandyi, Feliks był zarazem podczaszym w. kor. galicyjskim r. 1834, łowczym w. kor. gal. r. 1843 i podkomorzym w. kor. galicyjskim r. 1845. Na wnukach jego ród M-ów wygasł w r. 1885.—Por.: T. Żychliński „Złota księga szlachty pois.“ (R. XXI, Pozn.

E. ChW.

Mierzejewski, Mierzejo wski a. Szeliga odm., herb: W polu złotem, nad czerwonym półksiężycem — krzyż czerwony kawalerski. U szczytu dwa pióra pawie. Labry czer-wono-złote.

Mierzejewski Jan Lucyan (* w Krakowskim 19 lutego 1839 — f w Paryżu 18 marca 1908), lekarz chorób umysłowych. W r. 1855 ukończył gimnazyum w Lublinie, a w następuym wstąpił do akademii med. - chir. w Petersburgu, w r. 1861 otrzymał dyplom lekarski, a ponieważ zdolnościami wyróżnił się będąc studentem, zatrzymano go w akademii, dając możność kształcenia się dalszego. Wtedy z zapałem oddał się badaniu chorób umysłowych i nerwowych pod przewodnictwem prof. Jana Balińskiego. W r. 1864, po obronieniu rozpr. „Kliniczeskija izsljedowanija nieistowych bolnych“ (toż po pols. w „Gaz. lek.“ 1865), został doktorem med. i pełnił w ciągu dalszym obowiązki ordynatora kliniki chorób umysłowych. W r. 1872 w celach naukowych wybrał

Dr J. p

Dr J. P

się na dłużej za granicę, a zwiedziwszy celuiej-sze zakłady dla obłąkanych w Niemczech, Francyi i Dauji w r. nast. powrócił do Petersburga do zajęć dawniejszych. W r. 1874 wyjechał ponownie, pracował wtedy w Wiedniu, Heidelbergu. Monachium i w Paryżu u Charco-ta, Duchenne de Boulogne i Klaudyusza Bernarda (ob. te nazw.). Wybrawszy się do Anglii, na kongresie w Norwich pokazał zebranym sporządzony przez siebie zbiór okazów zmian ana-tomo-patologicznych w mózgu podczas bezwładu postępowego, które oglądano z uznaniem wielkiem; następnie pracował w zakładach i klinikach psychyatrycznych w Londynie. Wkońcu r. 1876 gdy Baliński ustąpił z katedry, M. został docentem etatowym chorob umysłowych w Petersburgu, a w styczniu r. nast. mianowany profesorem i dyrektorem kliniki psychjatrycz-nej. Nadto mianowano go członkiem Rady lek. cesarstwa rossyjskiego, prezesem Tow. psychiatrycznego w Petersburgu, członkiem Tow. biologicznego, anatomiczuego, antropologicznego i lekarsko-psychologicznego w Paryżu i wielu inn. W nauce zajął stanowisko b. poważne i pisyv/ał dosyć, przeważnie po rossyjsku, ale także po francusku, niemiecku i angielsku; po polsku m. in. ogłosił: „O niektórych właściwościach mózgu idyotów w ogólności i nowy przypadek idyotyzmu“ („Medycyna“ 1877,    6,

7, 8) i „Przypadek sclerosis lateralis amyotro-phicae“ („Pam. tow. lek. warsz.“ 1882—wspólnie z A. Erlickim); w r. 1879 wystawił w Moskwie na wystawie antropologicznej b. ciekawy zbiór mózgów idyotów z rysunkami i okazami mikroskopowemi. W r. 1883 zaczął wydawać „Archiw dlja psichopatołogiji.

Mierzejewski Władysław (*w Witebsku 10 sierp. 1841), lekarz. Po ukończeniu szkół w mieście rodzinnym wstąpił do petersburskiej akad. med. - chirurg. Złożywszy egzamin lekarski w r. 1864, przez lat 3 był asystentem w klinice położniczej prof. Krassowskiego (ob.); potem 2 lata przebywał za granicą w celu kształcenia się dalszego. Powróciwszy do Petersburga w r. 1871 obronił rozprawę „Su-diebno-mjedicinskoje izsljedowanie djewstwjen-noj pljewy. Matjerjały k woprosu o raztljeniji“ (z 2 tabl. chromolit. toż po pols. Warsz. 1872) i otrzymał dyplom doktorski, poczein (1881) został docentem medycyny sądowej w akademii petersburskiej oraz ordynatorem szpitala zamiejskiego. Napisał: „Sudjebnaja ginekołogija“ (Petersburgu 1878) i ogłosił szereg prac sądowo-lekarskich w wydawnictwach zawodowych ros-syjskich, francuskich i niemieckich; pomagał Krassowskiemu przy wydaniu „Öwarjotomji“ i E. Pelikanowi (ob.) przy opracowaniu dzieła: „Skopczestwo“.

Mierzenie. Aby zmierzyć jakąś wielkość należy znaleźć jej stosunek do innej wielkości tego samego rodzaju, przyjętej za jednostkę. W tym celu trzeba przede wszy stkiem

określić, kiedy dwie wielkości uważamy za równe; będzie to wtedy, jeśli dwa ciała dadzą się zastąpić jedno przez drugie ze względu na ich działanie na określony przyrząd; inne własności tych ciał mogą być przytem zgoła różne. Np. ciężary dwueh ciał są równe nawzajem, jeśli umieszczane kolejno na tej samej szalce wagi (o budowie dowolnej), doprowadzają wskazówkę wagi do tego samego położenia; materyał, ciepłota, kolor, stan skupienia tych ciał mogą być przytem różne. Prądy elektryczne, płynące w dwuch przewodnikach, będą równe, jeśli wywołają w różnych czasach powstanie takich samych ilości gazu piorunującego w woltame-trze gazowym; w tym wypadku nie zwracamy uwagi na różnice w materyale, masie, namagnesowaniu, oświetleniu i t. d. zachodzące pomiędzy przewodnikami. Porównywamy więc z sobą ciała rzeczywiste, ale bierzemy pod uwagę tylko jedną ich cechę, wnioskując o równości lub nierówności na podstawie działań, które wywierają na przyrząd określony; na tej podstawie dopiero tworzymy określenie ścisłe tej cechy.—Nie wszystkie cechy nadają się do M-a we właściwem tego słowa znaczeniu; do tego trzeba, aby ciała posiadające pewną cechę w stopniu jednakowym, dodane do siebie wywoływały na przyrząd działanie większe, niż wzięte oddzielnie i aby to działanie mogło być uważane za sumę działań ciał oddzielnych. Podobną własność mają tylko niektóre cechy: długość, masa, ciężar, ilość ciepła, ilość elektryczności, siła światła i w. in.; te cechy można mierzyć istotnie, szukając, ile ciał, posiadających daną cechę w stopniu, przyjętym za jednostkę, należałoby dodać do siebie, aby otrzymać natężenie równe temu, jakie posiada ciało mierzone. Cechy te nazywamy wielkościami fizyczne mi. Jeżeli wynik nie daje się wyrazić w liczbach całych, należy pozostałą resztę porównać z częścią jednostki, mieszczącą się —w sposób powyżej opisany — całkowitą liczbę razy w jednostce i w mierzonej wielkości. Pomiary fizyczne mogą być wykonane z ograniczoną, choć często b. daleko posuniętą dokładnością, ponieważ nie da się ocenić różnic mniejszych od pewnej granicy; pomiary te są więc tylko przybliżone; stąd wynika, że zawsze możemy podzielić jednostkę na tyle równych części, że będą się — z dauym przybliżeniem — mieściły całkowitą ilość razy w wielkości mierzonej. W matematyce natomiast, gdy chodzi o ścisły stosunek dwu wielkości, często napotyka się wielkości niewymierne, nie mające z jednostką części wspólnej. Nie każde połączenie dwuch ciał, posiadających wielkość pewną w określonych stopniach, będzie ją miało w ilości, równej sumie natężeń oddzielnych; dwa liniały, ułożone jedeu na drugim nie utworzą długości, równej sumie ich długości; opory przewodników, połączonych w szereg, dodają się do siebie; przy połączeniu

rza

1888).

równoległym dodają się nie opory, lecz przewodnictwa; to samo da się powiedzieć o wydłużeniu i wytrzymałości prętów, poddanych wyciąganiu i o w. inn. Przy określaniu M-a pewnej wielkości należy więc podać sposób łączenia z sobą oddzielnych składników. — Na uwagę zasługuje M-e wielkości kierunkowych, czyli wektorów, t. j. wielkości takich, jak prędkość, siła, moment magnetyczny, dla których określenia należy oprócz wartości liczbowej podać kierunek. Dwuch wektorów o kierunkach różnych nie możemy uważać za wielkości jednorodne i dodawać w sposób zwykły; jeśli jednak utworzymy ich rzuty na trzy prostopadłe kierunki w przestrzeni (czyli osie), to rzuty na każdą oś oddzielnie będziemy mogli dodać, a otrzymane sumy uważać za rzuty wektora, równego sumie wektorów danych. Wynika stąd prawidło, znane pod nazwą prawidła równo-ległoboku (prędkości, sił i t. d.). —Bezpośrednio dają się mierzyć tylko dwie wielkości: długość i czas. Podstawą psychologiczną M-a długości jest rozciągłość wrażeń wzrokowych, które pozwala na dostrzeganie jednoczesne porównywanych z sobą przedmiotów; przyrządy pomocnicze (cyrkle, mikrometry, komparatory, mikroskopy) mają na celu bądź to zastąpienie pomiaru bezpośredniego przez pośredni, zapo-mocą użycią długości pomocniczej (rozstawianie nóżek cyrkla), bądź zwiększenie czułości naszego wzroku.—M-e czasu polega na założeniu, że niektóre powtarzające się peryodycznie zjawiska (up. obrót ziemi lub księżyca, drgania wahadła lub sprężyny) trwają jednakowo długo; bezpośrednio sprawdzić się to nie daje, gdyż nie możemy up. widzieć jednocześnie dwuch następujących po sobie ruchów wahadła; pośrednio sprawdza się słuszuosć takiego założenia przez to, że wykonane na jego podstawie obliczenia nigdzie nie doprowadzają do sprzeczności. Mierzymy czas trwania jakiegoś zjawiska, licząc, ile razy w ciągu niego powta-się zjawisko peryodyczne, którego trwanie przyjęliśmy za jednostkę (np. wahanie wahadła sekundowego); zegary i chronoskopy służą tylko do ułatwieuia tego liczenia, rejestrując pojedyncze okresy. M-e wszystkich innych wielkości sprowadza się ostatecznie do M-a długości i czasu. Np. kąty mierzymy, mierząc długość łuków lub linii trygonometrycznych; objętość znajdujemy, mnożąc przez siebie długości, albo porównywując wysokości słupów o jednakowym przekroju. Masy porównywamy zapo-mocą wagi, jeśli stosunek długości jej ramion jest nam znany. Szybkość i przyspieszenie obliczamy, mierząc długość i czas; M-e siły sprowadza się do M-a przyspieszenia i masy, lub do porównania z inną siłą za pomocą wagi zwyczajnej, sprężynowej (M-e wydłużenia sprężyny) albo wagi skręceń (M-e kąta skręcenia). Pomiary elektryczne polegają na M-u sił, lub na M-u wychyleń wskazówek przyrządów. Od

czytanie każdego przyrządu wskazówkowego polega na M-u wielkości wychylenia wskazówki; jeśli służąca do tego skala sporządzona jest tak, że odczytuje się na niej wprost wartość mierzonej wielkości, to przyrząd nazywamy skalibro wanym; w przeciwnym razie wartość musi być dopiero obliczana. —Oprócz wielkości właściwych istnieją cechy, które nie dają się dodawać, a zatem i mierzyć, np. ciepłota. barwa, wysokość tonu; tworzymy sobie wyobrażenie o ich natężeniu, badając ich związek z wielkościami właściwemi; np. spostrzegając wywołane przez ciepłotę zmiany objętości, prężności, oporu elektrycznego, określając długość fali, odpowiadającą danej barwie, lub danej wysokości tonu; w ten sposób tworzymy skalę, która pozwala na dokładne liczbowe określenie danej cechy. Wiadomości o innym jeszcze rodzaju cech, dających się określić ilościowo, zdobywamy przez porównywanie dwuch zależnych od siebie wielkości; stosunek odpowiadających sobie wartości nazywamy współczynnikiem. Współczynnik załamania np. wyraża stosunek wstaw dwuch kątów (padania i załamania), współczynnik sprężystości—stosunek wydłużenia jednostki długości do ohcią-żenia jednostkowego; współczynnikiem rówuież jest ciężar właściwy = stosunkowi ciężaru do objętości. — Rozpatiując przyrządy, służące do M-a różnych wielkości, należy zwrócić uwagę na ich czułość, t. j. na najmniejszą zmianę wielkości, jaka daje się jeszcze dostrzegać z jego pomocą. Dokładność pomiaru nie zależy wyłącznie od czułości przyrządu, lecz także od stopnia usunięcia wpływów zewnętrznych; tylko przy zupełnem wyrugowaniu ostatnich dokładność byłaby równa czułości. Przy porównywaniu długości dwuch metrowych prętów mosiężnych zapomocą komparatora (ob.) błąd, popełniony z winy przyrządu może nie być większy od 0,1 mikrona, lecz różnica ciepłoty obu prętów, nie przewyższająca 0°.05, wywołałaby błąd 10 razy większy; również lekkie wygięcie jednego z prętów nie pozostałoby bez wpływu na wynik. Aby zwiększyć dokładność M-a, pomiar powtarza się kilka, lub kilkanaście razy; średnią wartość otrzymanych wyników przyjmuje się za rzeczywistą; błąd prawdopodobny, przy tern popełniany jest mniejszy od błędu, popełnionego przy pojedyń-czym pomiarze i zmniejsza się w miarę wzrastania ilości pomiarów. — Literatura: Helmholtz „Liczenie i mierzenie“ (Warszawa 1901); Runge „Maas u. Messen“ („Encykl. d. mathem. Wissenschaften“, t. V, Lipsk 1403); Kohlrausch „Lehrb. d. praktischen Physik“ (wyd. 10-e, Lipsk 1905); Weinstein „Handb. d. physikali-sbhen Massbestimmungen“ (Berlin 1886 —

Dr W. Wer.

Mierzwa, ob. Nawoź y.

Mierzwickie s-stwo niegrodowe w woj. Ruskiem Ziemi Lwowskiej, nadane r. 1762 przez

». u.

na ca-

Augusta III Pawłowi Starzyńskiemu i małżonce jego Teresie z Wybranowskich. Podług spisów podskarbińskich z r. 1770 składało się ze wsi: Mierzwica, Przedrzymichy, Błyszczy-wody, Smeryków, Opłytna, Polana i Majdau. Właściciele opłacali zeń kwarty złp. 4 221 gr. 19 a hiberny złp. 396 gr. 14. Po zajęciu s-stwa przez rząd austryacki i utworzeniu nowych osad Deutsch-Mokrotyn i Wiesenburg sprzedano M. s. przez licytacyę w r. 1834 za zł. reńskich 135 505; nabył je hr. Aleks. Czacki. . * .

Mierzwiński Bonawentura, pijar (* na Wołyniu 1762 —f 1820). Wstąpił do Zgromadzenia w Łukowie, był nauczycielem literatury i przyrody w różnych kolegiach, r. 1804 został rektorem domu warszawskiego, później wychowywał młodych Kochanowskich, Łuszczewskich. Wydał książkę do czytania dla początkujących po polsku, po niemiecku i po franc. (1802); u-zupełnił Geometryę praktyczną Zaborowskiego; wydał Geografię ogólną krótko zebraną(1811). Zostawił w rękopisie obszerniejszą „Geografię powszechną“.

Mierzwiński Władysław (* 1850 w Warszawie — f 14 lipca 1909 w Paryżu) słynny śpiewak polski. Po ukończeniu gimnazyum wstąpił do Konserwatoryum warszawskiego, gdzie kształcił się w szkole śpiewu Ciafei’ego. Jakkolwiek Ciafei był dobrym nauczycielem, nie poznał się na głosie M-go. Złudzony olbrzymią siłą jego dźwięków nizkich, kształcił go na barytona. Dopiero Guercia w Neapolu i Lamperti (ojciec) w Medyolanie naprowadzili go na drogę właściwą. Nauki przeciągnęły się długo, M. bowiem postanowił nie występować publicznie, dopóki nie wyrobi głosu wielostronnie. Ale za to po występie pierwszym w Paryżu i Londynie (1880), odrazu ogłoszono go „królem tenorów“. Odtąd śpiewał we wszystkich stolicach na obu półkulach świata, wszędzie przyjmowano go z zainteresowaniem uad-zwyczajnem. W Warszawie śpiewał pierwszy raz r. 1882, ostatni r. 1896, Głównem polem jego popisu były opery: „Hugonoci“, „Robert Dyabeł“, „Wilhelm Tell“, „Żydówka“, „Łucya“, „Trubadur“ i kilka innych. M posiadał głos tenorowy, z odcieniem barytonowym, o skali bajecznej. Jego górne c i cis miały siłę i dźwięk dzwouu ze szlachetnego metalu ulanego, technikę doskouale wyrobioną, wytrzymałość zdumiewającą, wymowę wyborną i wogóle głos fenomenalny, z którym żaden z największych śpiewaków wieku XIX nie mógł walczyć o lepszy. Zbywało mu wszakże na muzykalności, dobrym smaku i na wykształceniu estetyczuem. Odtwarzając pieśni, nie zwracał uwagi na ich styl, na epokę powstania, dodawał gdzie się zdarzyło swe bajeczne c i górne cisy, modernizował kadeneye i t. d. Siłą jednak dźwięków, wielką sprawnością techniki, oraz olbrzymią silą głosu cudnego, rozbrajał krytykę najsurowszą. Nadużycie właśnie tej siły

przyśpieszyło zmęczenie strun głosowych. W r. 1896 poddał się operacyi, lecz bezskutecznej; struny nie odzyskały już dawnej sprężystości i siły. W ciągu kilkunastoletniej swej karyery artystycznej, M. zarobił kilka milionów frau-ków, lecz ani grosza nie zachował na „czarną godzinę“. To też osiedliwszy się, po utracie głosu w Paryżu, żył i umarł w wielkiej nędzy, pochowany na koszt Stowarzyszenia „Club des Capucines“, które na ten cel wyasygnowało 250 fraukówl... Ten, którego świat cały obsypywał złotem i kwieciem, a wielcy tego świata zaszczycali przyjaźnią, na trumnie swojej miał tylko dwa wieńce: od wiernej towarzyszki sługi i od „Kuryera Warszawskiego“.    A- Po1

Mierzyński Antoni, filolog klaszyczuy i mitolog porównawczy polski (*29 grud. 1829 w Krotoszynie w Ks. Poznań — *j* 27 sierp. 1907 w Warszawie); nauki gimnazyalue pobierał w Ostrowie; w r. 1848 porwała go fala wypadków politycznych, poczern (1849) wstąpił do wydziału filozof, w Berlinie, gdzie słuchał takich profesorów jak Böckh, Łachmanu, Fr. Bopp i in., poczern kolejno przebywał w uniwersytetach w Lipsku, Hali, Getyndze. Doktoryzował się w Berlinie r. 1857 na podstawie rozprawy; „De vita, moribus scriptisque latiuis Sebastiani Fabiani Acerni, accedit carmen Roxolaiiia“, uzyskał niebawem posadę nauczyciela greczyzny w gimn. św. Maryi Magdaleny w Poznaniu. Zostawszy członkiem Tow. pozuańskiego, podjął pobudkę w sprawie wystawienia Seb. Klouowi-czowi pomnika, który też r. 1860 w Sulmierzycach wzniesiony został. Z Poznania r. 1862 M. powołany został do świeżo założonej Szkoły Głównej w Warszawie na katedrę jęz. i literatury greckiej, zrazu jako prof, nadzwyczajny, od r. 1864 jako zwyczajny. Po przemiano-niu w r. 1869 Szkoły Głównej na uniwersytet pozostał na tern stanowisku i zajmował je do r. 1888 (czasowo 1878 — 80, jako dziekan fakultetu filolog.). W Szkole Głównej M. wykładał m. in. gram. grecką na tle porównaw-czem oraz dyalektologią grecką, mitologię porównawczą i starożytności greckie. W niektórych półroczach wykład prowadził po łacinie. Wpośród słuchaczy uchodził za znawcę przedmiotu lubo wykłady jego nie zawsze opracowane bywały z równą starannością... Oprócz rozprawy doktorskiej M. ogłosił o Klonowiczu „Rozbiór dzieł S. Klonowicza“ („Dzień, literacki“, Lwów 1858). Jako nauczyciel greczyzny w szkole średniej wydał „Przykłady do tłumaczenia z greek, na polski i z poi. na grecki“ (Poznań 1860, wyd. 2-e), podręcznik używany przez czas pewien łym obszarze ziem polskich. W r. 1865 M. wydał, jako odbitkę z „Gaz. polskiej“, odczyt publiczny: „O dzisiejszem stanowisku filologii“. Samodzielne prace naukowe M. dotyczyły przeważnie mitologii porównawczej, zwłaszcza litewskiej, mianowicie: „Przyczynki do mitologii porównawczej“ („Bibi. Warsz.“ 1867,

XIII“.

ZO-

men-

ono

Dr. A. E.

Dr A. E.

Dr A. J, li.

np. Bocian ks. Wojciechem); „Jan Łasicki, źródło do mitologii litewskiej“ („Roczn. Tow. nauk. Kraków“ 1870), napisane z powodu now. wyd. (1868) dzieła Łasickiego „De diis Samagitorum libellus“ i niekrytycznych wniosków dr. Mann-hardta. Tęż samą pracę M. ogłosił r. 1873 po rossyjsku, jako członek Tow. archeol. moskiew. Poprzednio już (1872) M. napisał po rossyjsku dla uzyskania doktoratu rozprawę: „Izsljedo-wanije o Persejê“. R. 1875 ogłosił drukiem jednocześnie po poi. i rossyj. monografię archeologiczną: „Danae i Perseusz na wazie Cesarsk. Ermitażu w Peterb.“ Uzyskawszy r. 1888 emeryturę M. powrócił do swoich badań mitologii litewskiej i wydał r. 1892 z pomocą kasy im. Mianowskiego t. I „Źródeł do mitologii litewskiej od Tacyta do końca w.

Część II (nakładem autora 1896) obejmuje źródła z w. XIV i XV. — Z mniejszych prac M. wymienimy: „Co znaczy Sicco?“ (— «Zigo“, kapłan wędrowny, znachor u Litwinów) („Przewdu. nauk. lit.“ Lwów 1891); „Przysięga Kiejstuta“ („Roczn. Tow. nauk.“ Poznań 1894, t. 20). Rzecz ta była drukowana również po niemiecku w „Sitzungsberichte d. Al-terthumsgesell. Prussia“; „Nuncius cum baculo“ (studyum o „krywuli“ „Wisła“, t. IX, 1895); „O nadrawskom żrjece oguia Kriwe“ („Roczn. c. Tow. archeol.“ w Moskwie 1895); „Sur quelques objets trouvés dans les sepultures en Lithuanie“ („Kongres antropol.“ w Buda-Peszcie 1890); „Wspomnienie o A. Pawińskim“ (,,Trudy rus. Archeol. Obszczestwa<£ 1897); „Die sam-ländische Gottheit Auszautis“ (Królewiec 1900). „Romowe“, rozprawa archeolog („Roczn. Tow. nauk“, Poznań 1900). Dla celów szkolnych M. wydał przekłady „Ajaksa“ Sofoklesa i „Żywotów “ Korneliusza Neposa. Zamieszczał sprawozdania i krytyki w pismach polskich („Bibl. Warsz.“, „Niwie“, „Wędrowcu“, Kłosach“). Był współpracownikiem „W Enc. II. w dziale mitologii litewskiej. Księgozbiór po zmarłym M., syn jego, dr. M., ofiarował na rzecz „Bibl. publicznej“ w Warsz. (Rysia J\o i). Działalność naukowa M-go dotąd należycie oceniona nie stała.    K. a

Miesiąc, ob. Kalendarz i Księżyc.

Miesiąc zatajony, herb: W polu błękitnera, pod gwiazdą 6-promienną złotą — półksiężyc złoty między ocelami podkowy srebrnej. — Por.: „Księga herbowa“ hr. J, Ostrowskiego.

Miesiączkowanie, menstruacya (łac. struatio, menues)—właściwe kobietom i niektórym samicom ssaków wydzielanie krwi z błony śluzowej macicy, pojawia się z chwilą nastania dojrzałości płciowej i powtarza się regularnie aż do końca wieku rozrodczego. Towarzyszy dojrzewaniu, odrywaniu się i wychodzeniu z jajnika jaja, które stąd przez jajowody wstępuje do macicy; te w tym okresie nabrzmienia, nalewają się krwią, ostatecznie powierzchowne warstwy odrywają i następuje krwawienie. Pierwsze pojawienie się M. następuje w naszym klimacie zwykle między 13 a 15-ym rokiem życia, w krajach cieplejszych wcześniej (między 9-a 12-ym), w krajach na północ posuniętych— później. M-nie ustaje z chwilą zajścia w ciążę i przerwa ta trwa po połogu zwykle przez cały czas karmienia dziecka. Zupełne ustanie M.— tzw. m e n o p a u z a—następuje zwykle między 40-m a 50-m rokiem życia w okresie tak zwanego przekwitania (climacterium). Istnieje też chorobliwy brak M. czyli tzw. amenorrhoea. Miesiącznica, roślina, ob. Lu na ri a. Miesięcznik, Miesięcznikowate, ob. Meni-spermum, Menispermae.

Miesienie, masaż — znany już w Wiekach Starożytnych, a niedawno przez Hollendrów (Mezger) znów wprowadzony i naukowo postawiony zabieg mechanoleczniczy, polegający na tem, że za pomocą określonych ruchów—głaszczących, uciskających, gniotących—rąk lekarza, lub też drogą biernych oraz czynnych ruchów ze strony chorego wywołujemy wzmożenie obiegu krwi i przemiany materyi, przez co ułatwiamy wchłanianie nacieczeń zapalnych, wypocin oraz wylewów krwawych.

Mieszaniec, herb: Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem czerwonem—pół orła srebrnego, w lewem —dwie 5-listne róże srebrne. — Por.: „Księga herbowa“ hr. J. Ostrowskiego.

Mieszaniny (chem.), w przeciwieństwie do połączeń (związków) chemicznych ciała, których skład niezależny jest od własności chemicznych wchodzących w nie pierwiastków, natomiast dowolnie zmienny i niejednokrotnie zależny od warunków zewnętrznych. M. odznacza się tem, że na drodze prostych (fizycznych) środków daje się rozłożyć na swe składniki — pierwiastki względnie związki. Nader trudnem jest przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy M. i połączeniami chemicznemi. Wiele katego-ryi ciał, zaliczanych niegdyś do M., uznano z czasem za połączenia chemiczne (roztwory, aljaże (stopy ob.). M. bywają zarówno wytworami natury jak celem wielu czynności technicz-no-chemicznych.

Mieszaniny reguła—sposób wyznaczenia, za pomocą proporcyi, ilości dwu gatunków towaru, w cenie po ax i ć*₂ jednostek pieniężnych za jednostkę miary (np. za funt), tak aby po zmieszaniu ich otrzymać m jednostek miary nowego towaru w cenie a jednostek pieniężnych za jednostkę miary, pod warunkiem, że ogólna wartość mieszaniny ma się równać sumie wartości gatunków poszczególnych. Z tego zastrzeżenia wynika, że co się wskutek zmieszania straci na jednym gatunku, tyleż się powinno odzyskać na drugim, tak, iż cena mieszaniny a winna być niższą od gatunku droższego, np. od av lecz wyższą od tańszego, zatem od a₂- Gdy więc każda jednostka miary pierwszego gatunku, kosztując poprzednio at jednostek pieniężnych, w mieszaninie spadła do

: —*— czyli (a—a₂) : (a, — a), skąd przy

Ct — Cl 2

pomocy reguły spółki (ob.) otrzymamy szukane

Ct

ilości pod postacią wzorów: -

—m.

ax — «2

A. Ł.

na

ne

ma

na or-

wem

ceny a, tak, iż na każdej takiej jednostce miary tracimy ax—a jednostek pieniężnych, czyli co jedno, na pierwszym gatunku tracimy jednostkę pieniężną na każdej - części jedno-

a i ct

stki miary; i w podobnyż sposób znajdziemy, że na drugim gatunku zyskujemy jednostkę

pieniężną na każdej - części jednostki

Ct ~~~~ Ct 2

miary: przeto, by zysk równoważył się ze stratą, winniśmy gatunki te mieszać w stosunku: a,—a

a, —a

ax—a₂

Toż samo otrzymamy prościej, zestawiając warunki zagadnienia pod postacią dwu równań jednoczesnych: x-y = m, axx-\-a₂y = am, gdzie x i y oznaczają ilości jednostek miary gatunków poszczególnych. Wrazie większej liczby gatunków otrzymamy podobnyż układ równań: x + y -b z + . • > = ra

a a ₂y    a z z Ą-... — am

lecz z większą liczbą nieznanych. Zagadnienie więc w tym razie jest nieoznaczone, czego przy użyciu prostej reguły mieszaniny nie potrafimy dowieść w sposób należycie prosty i ogólny.

Mieszaniny oziębiające, ob. Oziębiające Mi esza n i ny.

Mieszańcy, ob. Hybrydyzm.

Mieszczanie w Polsce. — 1) Początki i rola dziejowa. „Stan trzeci“ w Polsce nie był wytworem narodowym. Powstał wprawdzie na obszarze państwa polskiego, ale z pierwiastku obcego, napływowego, który przybywając do Polski, w zasadzie przynosił z sobą i orga-nizacyę własną. Tym żywiołem byli Niemcy. Naród polski nie był zdolny do wytworzenia samorodnie miast, jako czynnika państwowego osobnego. W okresie prawa książęcego istniały tylko grody. Te zaś nie były wcale miastami w pojęciu prawnem, tylko ogniskami państwo-wemi jako siedziby dostojników państwa. Tu mimowoli ściągała ludność okoliczna i ze wzglę du na swoje obowiązki państwowe (składanie danin, podwody, powozy i inne ciężary prawa książęcego), tu szuka sprawiedliwości w swoich sporach, wkońcu w interesach własnych dla pozbycia się i zakupna rzeczy potrzebnych do użytku codziennego w domu własnym. Istniał rodzaj jarmarku czy targu, handlu wymiennego, i to wprost między wytwórcami, zrazu na małą, później na większą skalę, ale brakło w tem pośrednika czyli kupca. Grody te: Kraków, Poznań itp. mogły były z czasem zostać miastami w znaczeniu prawdziwem, ale społeczeństwo polskie nie miało wcale piętna kupieckiego, a tylko rolniczy i rycerski. Wytworzenie zaś miasta we właściwem jego znaczeniu jest podstawą i do powstania stanu mieszczańskiego. A okoliczności dziejowe i rozwój prawny państwa i narodu nie dały czasu i sposobności ani i potrzeby ewolucyjnej do tego wytworu. Już bowiem w w. XIII przybywa do Polski ściągany przez książąt ówczesnych, klasztory, biskupów, panów itd. i wchodzący do Polski z powodu złych stosunków dla siebie w kraju własnym — żywioł niemiecki, z natury wprawiony do przemysłu i handlu na szerokim obszarze i w rozmiarach większych. I ten żywioł napływowy ma gotowe modły urządzania się, jako stan odrębny, a niemniej także, jako powołany i obcy narodowościowo, także podstawy prawne do wyodrębnienia się od obcej ludności miejscowej i wyodrębnienia się także i wobec państwa i obowiązków wobec niego, czego wyrazem jest przywilej. Mieszczanie zatem w Polsce przez cały ciąg Wieków Średnich są stauem odrębnym pod względem prawnym i narodowym. Przywilej lokalny danego miasta (przywileje te, w pierwszym rzędzie miast królewskich, a niemniej i miast prywatnych, są w gruncie rzeczy te same prawie) w treści zasadniczej rozstrzyga o stanowisku miasta, a raczej jego mieszkańców czyli M-n, wobec państwa czy pana miasta, o ciężarach i obowiązkach, o własnych prawach, i to jest podstawą powstania stanu mieszczańskiego.— Zupełnie odmienne i różne jest ich stanowisko wobec państwa. Wtedy, kiedy stan rycerski zaczyna się łączyć w grupy na podstawie herbów, wyrabiać sobie znaczenie w państwie i życiu publicznem, M. już są stanem zorganizowanym. A podstawa tej organizacyi jest różna od organizacyi szlachty. U tej opiera się podstawie rodowej, spoidłem było wspólne „zawołanie“, herb. U M-n zaś zasadą organizacyi wewnętrzej był zawód, tożsamość pracy. 1 według tego tworzą się małe, ale zamknięte i odręb-ustroje wewnątrz miasta. Prawda że występuje to silniej w miastach wielkich, jak Kraków, Lwów. We Lwowie i narodowość tak różna (Polacy, Niemcy, Ormianie, Rusini itd.)

także bardzo ważne znaczenie (zwłaszcza, że i religia narodowości różnych nie była bez wpływu) i stworzyła z tego grodu miasto międzynarodowe, a mimo to jednolite w swych rządach autonomicznych, w swym stanie osobnym. Zaznaczyć warto, że Kraków, Lwów (ogromnie od czasów Kazimierza W.), Poznań, potem Gdańsk, Warszawa, każde z nich żyło życiem odmiennem, a jednak podobnem, bo ganizacyi podobnej opartem, na „prawie niemie-ckiem“. Stan mieszczański jest jeden, żyje i rządzi sobą odmiennie niż inne warstwy społeczne polskie. Jest aż do w. XVI przedewszystkiem niemieckim: po niemiecku mówi, radzi itd., bo „pra-niemieckiem“ się rządzi. W życiu państwa ogólnem nie uczestniczy, tylko początkowo i w wypadkach ważniejszych, zwłaszcza zaś Kraków i Poznań (sympatye dla Leszka Czarnego, utrzymanie przy władzy nad Krakowem Henryka

zu-

Probusa, stanowisko wobec Wacława czeskiego, bunty wójta poznańskiego i krakowskiego za Łokietka). Zresztą do polityki nie miesza się, nawet odsuwa się od niej (jak np. w w. XV), patrzy wyłącznie na interesy swoje i temu się oddaje.--2)Patrycyat i plebejusze. Dość wcześnie w stanie miejskim nastąpił podział. Starzy, a raczej pierwsi koloniści i ich potomkowie zaczęli się trzymać odrębnie od przybyszów późniejszych. Wytworzyli się patrycyu-sze i plebejusze. Pierwsi byli to bogacze, od kilku pokoleń wstecz osiedleni w mieście, mający dawne prawo „obywatelstwa“, a oddający się przeważnie kupieetwu. Kupcy ci rośli w bogactwo, bo wskutek rozwoju wielkiego handlu i prowadzenia go na szeroką skalę, i to owego handlu lewantyńskiego, dochodzą do majątków krociowych; byli to pierwszorzędni w Polsce bogacze, stawali się nieraz bankierami królów i dostojników państwa. Dość tu wspomnioć taką rodzinę Wierzynka (jego uczta), w w. XVI Bonarów w Krakowie, nie mówiąc o innych np. we Lwowie. Handel ten rósł, aż dopiero odkrycia geograficzne z końcem w. XV sprowadziły zupełną jego zagładę. A w Polsce było sporo miast należących do „Hauzy“ niemieckiej, przez Polskę szły w Średniowieczu drogi handlowe najważniejsze ze wschodu w głąb Europy, a wiele miast miało ważny ów przywilej „prawa składu“, który przysparzał zamożności mieszczan—kupców. Ten patrycyat obejmuje powoli zupełnie rządy w mieście. Dochodzi do tego, że nie wójt, jak przy koloniza-cyi, ale rada miejska z burmistrzem na czele stają się głową miasta. Ona wybiera lub wyznacza wójta, teraz jej we wszystkiem poddanego i wyłącznie do spraw sądowych ograniczonego. Rządzi wszystkiem, wydaje uchwały wszelkie. W niektórych miastach na wybór Rady i wójta ma wpływ król, ale nie wielki, Rada zaś, a raczej skład jej staje się powoli tylko formalnie wybieralnym, właściwie zaś dożywotnim. Ci patrycyusze rządzą tedy miastem, bo i skład Rady miejskiej jest także uprzywilejowanym i nie każdy z obywateli miasta może w jej skłał wejść, to z trudnościami wielkiemi. Plebejusze nie mają wpływu najmniejszego na sprawy miasta, na kierunek rządów i polityki jego, uchwalanie podatków i ciężarów. Są to ludzie biedni, bez majątku, zwłaszcza nieruchomego w mieście, głównie robotnicy, wyrobnicy. Otrzymać prawo obywatelstwa miasta staje się powoli rzeczą coraz trudniejszą i kosztowniejszą; do warunków otrzymania go należy rok zamieszkania w mieście i nabycie w jego obrębie jakiejś nieruchomości. Stąd z biegiem czasu przychodzi do walki między temi dwiema warstwami; plebejat pragnie zdobyć wpływ w rządach miasta i ulżyć swojemu położeniu ma-teryalnemu i społecznemu.—3) Świetne czasy i upadek. Aż do w. XV miasta rozwijają się pomyślnie: w urzędach miasta, w stosun-

kach wzajemnych panuje gospodarka wzorowa, sprawiedliwość i stosunek wzorowy między wszystkimi mieszkańcami mimo owego rozdziału. Niemałą rolę w życiu mieszczan odgrywają także cechy (ob.), których początek sięga w. XIV, te tworzą silny łącznik między patrycyatem a warstwami uboższemi. Życie tych cechów, ich zwyczaje, zabawy są poniekąd niekiedy zabawami całego pospólstwa. Mieszczanie żyją razem, bawią się, a każde miasto ma swoje rodzaje tych zabaw, zebrań i rozmaity ich rodowód (Kraków np. swoją „Rękawkę“, „Konika zwierzynieckiego“ itd.). Prowadzą życie dostatnie i wesołe. Mieszczanin polski jeszcze w w. XVI należy do średnio zamożnych w Polsce, czuje swoją dumę, odrębne stanowisko, podobnie jak i szlachcic. Dopiero w w. XVI zaczyna się na szeroką skalę polszczyć i wiedzieć, że jest Polakiem jak i szlachcic, a przez to powoli swoje pojęcia i niektóre objawy życia codziennego stosować do polskich, dawnym niemieckim piętno polskie nadawać. Ale właśnie kiedy dawny Niemiec staje się Polakiem, wtedy jest już za-późno, aby się poczuł pełnym obywatelem państwa i mógł w życiu publiczuem uczestniczyć. W Rzpltej następuje przewrót i dla mieszczanina droga zostaje zamknięta. Winieu sam temu; wr w. XV M. polskie stoi u szczytu swej potęgi i bogactwa, ale nie odczuwa potrzeby v\ pływu na tok polityki państwowej i uważa siebie za odrębnego osobnika, Niemca, Gdy szlachta polska wzywa ich, aby przysłali repre zentantów na narady ogólniejsze, na sejmiki, a później sejmy, zaniedbują tego i nikt prawie nie zjawia się z pośród obywateli miast. Po zajęciu Prus Królewskich z Gdańskiem, uprzywilejowany mieszczanin staje się dla szlachcica, wzrastając w znaczenie prawno-państwowe, a także i w bogactwo, niebezpiecznym współzawodnikiem, a nadto, jako Niemiec, nie czujący po polsku nie budzi pociągu. Pojawia się zatem za Olbrachta, Aleksandra, Zygmunta Sta-\ rego cały szereg ustaw przeciw mieszczaństwu, wyłączających ich od udziału czynnego w sprawach Rzpltej, a nawet od posiadania własności ziemskiej, ograniczanie ich przywilejów handlowych, a natomiast uzyskuje stan szlachecki takie, które odbierają przywilejom miast wszelką wartość. To też wiek XVI jest już zorzą wieczorną pełną świetności dla mieszczanina polskiego, ostatnim blaskiem jego dawnego bogactwa i samorządu. Bogatsze, świetniejsze rody mieszczańskie przechodzą w zastępy szlacheckie drogą nobilitacyi i innych sposobów, np. ród Bouerów w Krakowie. Starostowie obejmują w swe niejako posiadanie i władzę pełną miasta królewskie; prywatne—panowie i właściciele. Z dawnego samorządu pozostają tylko ślady i czcza jeno forma. A ta formali-styka w drobnych pozostałościach dawnej autonomii przechodzi aż w formy karykaturalne, gnębiące mieszczanina i utrudniające mu ży-

Bi-

G”y.

M.

cie. Rady miejskie, cechy rządzą prawie wyłącznie i kierują się nie dobrem państwa, ale własnym interesem osobistym i protekcyą. Rada staje się niemal dożywotuią, a jeżeli ma wejść jaki nowy członek w jej skład, to musi być albo krewnym jakiego radcy, albo drogą protekcyi lub opłacenia się może uzyskać tę godność. Tak samo dzieje się we wszystkich cechach i stowarzyszeniach, gdzie również gra rolę tylko pokrewieństwo lub protekcyą, zamiast dawnej sprawiedliwości i poczucia potrzeby każdego członka. Jeden rzemieślnik uzyska wielkie dla siebie przywileje, drugiemu odmówią potrzeb najsłuszniejszych i ograniczą jego działalność. W cechach rozwielmożuia się partactwo, a nie praca sumienna. Gospodarka miejska staje się wprost zgubną dla obywateli, sprowadza ubóstwo miasta całego oraz każdego mieszczanina; albo jest wprost niedołężna, albo wprost samolubna, dbająca tylko o własue spekulacye i interesy. I szlachta miesza się dalej do tego, aby mieszczanom odjąć wszelką dostojność. Typowym przykładem mieszania się szlachty do życia mieszczan jest uchwała sejmowa z w. XVII, zakazująca nosić M-m bogate futra i suknie kosztowne. Nadto ciąży na mieszczanach utrzymywanie i dostarczanie podwód urzędnikom i wysłańcom państwa, przeszkadzają mu jurysdyki szlacheckie. Szlachta pogardza mieszczaninem; ktoby się zajęciom miejskim oddawał, traci nawet szlachectwo; prowadzi handel sama i obcych kupców sprowadza, i ci, uwolnieni od opłat rozmaitych, które zawsze składać muszą mieszczanie, zalewają Polskę towarem obcym, często tandetą, gorszym niż wyrób miasta krajowego, względnie cechu. Wkońcu wojny w. XVII (szwedzkie, kozackie, tatarskie itd.), straszne swemi pożarami, rabunkami, kontrybucyami, dokonały reszty. Mieszczanin stał się człowiekiem pogardzanym i lekceważonym, a przytem ubogim. Nie dość na tern. Z powodu tego ubóstwa i utrudnień różnych, ten mieszczanin nie może kształcić się ani sam ani swoich dzieci. Inteligencya jego zatem słabnie, jego widnokrąg ogranicza się jedynie do zawodu i rodzaju pracy, a i pod tym względem wcale nie odznacza się czemś szerszem, wyroby są partackie, jako kupiec staje się raczej kramarzem. A te wyroby kupuje przeważnie chłop okoliczny. Cechy, organizmy zepsute, kierujące .się wyłącznie protekcyą, a poniekąd także zbyteczne, zwolna zamierają i ledwie forma tylko istnieje. Wiele już, jeżeli mieszczanin zdoła wykształcić swego syna na zakonnika lub księdza świeckiego, małego, bez znaczenia większego, proboszcza. A jednak i to staje się często ideałem mieszczanina! Jest on człowiekiem zupełnie bez wpływu, co najwyżej w własnem miasteczku ma jeszcze rolę jakąś, ale też przebywa myślą wyłącznie w granicach tego miasteczka. Nieco wyżej stoją pod względem swego wy-

kształcenia M. Krakowa, Warszawy, Lwowa itd., ale i ich wpływ na państwo i jego sprawy jest żaden. Mieszczanin żyje życiem odrębnem swego miasta, całą jego widownią polityczną działalności—to interesy tego miasta; bawi się i żyje ze swoimi przyjaciółmi, kolegami, a kłóci się z nieprzyjaciółmi, trapi lub cieszy się swojemi interesami—o to jego życie codziennie uskarża się, lub chwali rządy magistratu i jego gospodarkę, a większem zdarzeniem jego życia są uroczystości rodzinne, święta i obchody kościelne, zebrania wyborcze do cechów lub rady miejskiej. Dopiero okres reform za Stanisława Augusta zmienia stanowisko prawne stauu mieszczańskiego, powołuje go do pracy publicznej, przyznaje mu ograniczone jeszcze w pewnym stopniu prawa obywatelskie i do sejmu jego przedstawicieli wprowadza, reguluje i przywraca do zdrowia stosunki wewnętrzne miast i jego instytucyi (Rada miejska, cechy) i wprowadza nowe. Te reformy są lekarstwem i dla mieszczan: wraca im energia i chęć do pracy na szerszą skalę. Odczuwa to najsilniej mieszczaństwo warszawskie, i nic też dziwnego, że w niem pojawia się taki Kiliński. A i w Krakowie nie brakło podobnych. Bo też i tu i tam mieszczanie byli i poważinejsi i o większej inteligen-cyi. Były te reformy razem z konstytucyą 3-go Maja dopiero początkiem, nie dokończonym przez rozdarcie Rzpltej, ale początkiem, który obudził zamarłego ducha i energię mieszczan i który ten swój ślad zostawił. . Stan mieszczański zaczyna rozwijać się odtąd na nowo, ujawniać to w sposób różny w danej chwili i w danem mieście, ale ten rozwój, ta praca trwa ciągle i posuwa się naprzód. — Literatura wogóle szczupła. Najważniejszem dziełem dla życia

1    wogóle historyi mieszczan w Polsce: Łoziński w. „Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie“; Kubala „Mieszczanin polski w w. XVII“ („Szkice hist.“ t. II). Z innych "dzieł: Szujski—Pieko-siński „Dawny Kraków“ (Kraków 1901); Czo-łowski A. „Obraz dziejowy Lwowa...“ (w wydawnictwie „Lwów w okresie samorządu“); Sygański J. ks. „Historya Nowego Sącza“ t. I—III (Lwów 1901); tegoż „Historya Starego Sącza“; rozprawy dr J. Ptaśuika głównie w ..Roczn. krakowskim“ (n. p. o Bonarach, Kraków i inne), a także w ,,Bibl. krakowskiej“; tegoż „Obrazki z przeszłości Krakowa“

2    tomy; dr St. Kutrzeba „Historya rodziny Wie-rzynków“ (w „Roczniku krakowskim“); Jano-cki F. „Lwów za Jagiełły (Lwów 1910; blioteka lwowska“).

Mieszczaństwo, ob. Trzeci Stan.

Mieszek w bot., ob. Owoc.

Mieszko królowie polscy: I) M. I, pierwszy historyczny książę polski. W tym charakterze występuje wr. 963 w roczniku Thiethrnara, jako pobity przez margrab. północnego Gerona, a raczej przez wichrzyciela niemieckiego Wichmana, zmuszony został do złożenia hołdu Niemcom z państwa

swojego aż po Wartę. M. był najstarszym synem Ziemomysła, urodzonym około r. 922. Z młodszych jego braci znany jest w dziejach Czibor (Cydebor), który na czele zastępów polskich pobił na głowę margr. Hodona nad Cy-dyną w r. 972. Ze sióstr sławną się stała „Biała kniehini“, Adelajda, żona Gejzy I węgierskiego, a matka Stefana Świętego. M. I należał do rzędu władców b. rozumnych, umiejących wyzyskać każdą okoliczność na pożytek swego państwa w sposób często dyplomatyczno-matry-monialny, czy to przez wydobycie oręża. Jest jeszcze poganinem, gdy pojawia się w dziejach. Ale niedługo. W r. 965 pojmuje za żonę Du-brawkę (Dąbrówkę), córkę Bolesława I Srogiego czeskiego, a za jej wpływem przyjmuje chrzest, w r. 960, a wraz z nim cały naród staje się chrześcijańskim. Oboje, a zwłaszcza Dubrawka pracują gorliwie i starannie nad rozpowszechnieniem wiary chrześcijańskiej, zakładają kościoły; powstaje wtedy pierwsze biskupstwo polskie w Poznaniu (b-pem zostaje Niemiec Jordan). Obszar, nad którym panował M., obejmował terytoryum znaczne. Oprócz ziem nad Wartą i Notecią, t. j. ziemi „Lachów“, późniejszej Wielkopolski, pauowanie jego obejmowało także Mazowsze i ziemię Krakowską, Śląsk, grody czerwińskie. Umiał i kierował się M. I polityką b. rozumną i ostrożną. Zwłaszcza w stosunkach dobrych pozostawał z ces. Ottonem I i II, przez co margrabiowie nie mieli sposobności do napadów na Polskę. Gdy jednak było trzeba, umiał i walczyć. Oprócz zwycięstwa nad Cydyną, kilka lat przedtem, w r. 967 zginął w bitwie z M-em ów znienawidzony wichrzyciel niemiecki Wichman. W wojnie, która wybuchła po śmierci Ottona II, kiedy syn jego, Otton III, miał zaledwie lat kilka, wystąpił o pretensye do władzy cesarskiej ks. bawarski Henryk Kłótnik; M. I w porozumieniu z Bolesławem II czeskim popierał początkowo Henryka Kłótnika, nawet i orężnie, ale spostrzegłszy po pewnym czasie, że i równocześne powstanie Słowian Zachodnich (Lutyków i Obotrytów) nie osiągnie skutku i sprawa Ottona III, broniona dzielnie, zwycięży, umiał zawczasu wycofać się zręcznie z tej walki o tron, ochroniwszy tą polityką znowu swoje państwo od niebezpieczeństwa. I tak kilkakrotnie walczył w przymierzu z Niemcami, nawet i przeciw buntującym się Słowianom, i tą roztropną polityką zachował swoje państwo nietknięte. W tem wprowadzeniu chrześcijaństwa do ziem polskich leży zasługa dziejowa M-a. Utracił wprawdzie znaczną część swoich posiadłości, bo w r. 981 Włodzimierz W. ruski zagrabił M-owi Grody czerwieńskie, a ok. r. 990 Bolesław II Pobożny podobno zagarnął Kraków, ale straty te niedługo zostały odzyskane. W r. 977 umarła Dubrawka, a ok. r. 979 pojmuje M. I za żoną Odę, córkę Dy-trycha, margr. północnego, mniszkę u św. Wa-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr Ser- I. Tom XLVII. Zesz. 369b.

wrzyńca w Kalbe, i tym związkiem utrwala także swój stosunek spokojny i przyjazny z Niemcami, a zwłaszcza z najbliższym swym sąsiadem, margrabią północnym. Z tą Odą (prawdopodobnie) oddał M. siebie i całe swoje potomstwo pod opiekę Stolicy apostolskiej. Jest to ów znany akt darowizny, zaczynający się od słów „Dagome iudex et Ote sexatrix“... W r. 992 wybucha znowu powstanie Słowian zachodnich, głównie przeciw biskupom i kapłanom skierowane. Wezwany na pomoc, M. uczestniczy w tej walce przeciw Słowianom wraz z synem Bolesławem Chrobrym i w obozie pod Branibo-rem ok. d. 25 maja r. 992 przypada rau kres żywota — umiera podzieliwszy państwo między swoich synów. Zostało mu bowiem trzech po obu małżonkach. Z dzieci jego wogóle najwybitniejszymi są wogóle: Bolesław Chrobry i Sygryda Storrada, matka Kanuta W. O. Balzer przypisuje M-owi koło 70 lat życia. Pochowany w Poznaniu—Literatura: H. Zeiss-berg „Miseco d. erste christliche Beherrscher d.Polen“ („Arch. f. Kunde oesterr. Geschichtsquellen“, t. 38, 1867); Naruszewicz „Historya narodu polskiego“ (t. I); K. Szajnocha „Bolesław Chrobry“; Przeździecki „Mieczysław I“ (w „Bibliotece warszawskiej“ 1844); O. Balzer „Genealogia Piastów“; W. Abraham „Organizacya Kościoła w Polsce“. — M. II (Lambert), a I jako król polski, wnuk M-a I, a syn Bolesława I Chrobrego i trzeciej jego żony Eumildy, córki Dobromira, ks. Słowiańskiego. On jeden, jedyny z dynastyi Piastowskiej, nosił drugie imię zachodnie: Lamberta (* prawdopodobnie 990). Jeszcze za życia ojca czynny w sprawach publicznych, głównie jako poseł. W r. 1013 ożenił się M. II z Rychezą (Ryksą), córką Heren-frieda Ezona, palatyna lotaryńskiego, i Matyldy, córki Ottona II. Zaraz po śmierci ojca, w r. 1025 objął panowanie nad potężnem państwem; rządy nad niem rozpoczął od koronacyi siebie na króla, czem oburzył na siebie Niemców. Nauczył się rządzić od ojca i był władcą dzielnym, energicznym, wodzem dobrym i szedł śladami ojca, drogą przez niego mu wskazaną. Ale nie miał wyrobionego dostatecznie zmysłu politycznego i ostrożności potrzebnej, a do tego okoliczności jednocześnie tak się złożyły, że mimo jego chęci dobrych i pracy cała świetność Polski Bolesławowej runęła, groziło nawet zupełne jej zniknięcie z dziejów Europy, zwłaszcza po jego śmierci. Zaraz z roszczeniami podziału państwa i wyznaczenia dzielnic wystąpili dwaj bracia; starszy, przyrodni, Bezprym; młodszy, rodzony Otto. M. podobnie jak ojciec, braci wypędził, ci zbiegli na Ruś. Ale wkrótce wystąpił przeciw M-owi Stefan W. węgierski, chcąc zagarnąć Słowacczyznę i po pierwszym nieudanym napadzie, zdobył ją r. nast (1026), a M, II r. 1029 przyznał ją Węgrom, bo wojna rozegrała się we wszystkich stronach. Z winy własnej, bo zapóźno, zwrócił się przeciw Niemcom, przeciw cesarzowi Konradowi I, z dy-nastyi frankońsko-salickiej, w r. 1028. Napadł podówczas kraje za Łabą i odniósł wielki i świetny tryumf nad cesarzem, uprowadziwszy 10 000 jeńców; podobnie w r. 1030, a odwet niemiecki nio powiódł się wcale w r. 1029 — ale ten tryumf r. 1030 był już ostatnim, bo wojna ze wszystkich stron wybuchła i ściskała M-a. Brzetysław czeski zajął Morawy i na zawsze od Polski oderwał (1029). W r. 1031 cesarz Konrad zajął Miśnię i Łużyee, a Jarosław Mądry kijowski — Grody czerwieńskie. Wystąpili przy tej sposobności z roszczeniami i jego bracia na nowo. Cesarz popierał ich dążności, porozumiawszy się z innymi sąsiadami M-a II po owem zajęciu Łużyc i Miśni, a wówczas także i król duński Kanut W., cioteczny brat M-a, zajął Pomorze. Po stłumionem powstaniu Słowian nadłabskich, które popierał M. II, zmusił cesarz króla polskiego do złożenia hołdu sobie w Merseburgu w r. 1032 i całe państwo podzielił na trzy części między M-a II, Ottona i Dytryka, syna innego Mieszka, który był bratem przyrodnim Bolesława Chrobrego. Tak więc stracone zostały wszystkie zdobycze Chrobrego (Pomorze, Morawy, Słowaczyzna, Miśnia (Milsko) i Łużyee) i runęła świetność Polski. Ale M. II jeszcze raz zdołał się podnieść i połączyć znowu w swych rękach całe pozostałe państwo i zniweczyć podział, dokonany przez cesarza. Ale na niedługo. Zmarł bowiem 10 maja r₍ 1034. Sprzeczne i różne są wiadomości o tej śmierci; jedne źródła podają, że zamordował go giermek, inne — że zmarł w obłąkaniu. Przydomek „Gnuśny“ pojawia się w historyografii naszej bardzo późno i choć powszechnie przyjęty, według badań nowszych okazał się zupełnie niesłusznym. M. II bardzo się wiele przyczynił do utrwalenia chrześcijaństwa w Polsce; stawiał wiele kościołów, a m. inn. dał początek biskupstwu kujawskiemu, którego stolicą była zrazu Kruszwica, a potem Włocławek. Założenie przez M-a II także b-pstwa płockiego, jakkolwiek panował już także nad niem, jest zupełnie nieprawdopodobne; prędzej jest to dzieło Bolesława Śmiałego. Widownią działalności główną tego biskupstwa kujawskiego było Pomorze pogańskie, zwłaszcza gdy wkrótce po swem założeniu upadło b-pstwo w Kołobrzegu (założone przez Bolesława Chrobrego). M. II był także człowiekiem uczonym na owe czasy. Pozostawił po sobie tylko jednego syna Kazimierza Odnowiciela (ob.); starszego bowiem od niego, Bolesława, którego pierwszy zdobył dla historyi prof. T. Wojciechowski, cały szereg historyków polskich z prof. Balzerem na czele, odrzuca stanowczo dr. Kętrzyński. Miał ten Bolesław odegrać rolę znaczną w dziejach po M-u II. Również bardzo mętne są wiadomości co do żony Ryk-sy, ale faktem jest, że wstąpiła do zakonu Benedyktynek w Brunswiller i tam zmarła.—L itérât.: A. Lewicki „M. II“ („Rozpr. Akad. Umiejęt.“ t. V, 1876); Balzer „Genealogia Piastów“; Wł. Abraham „Organizacya Kościoła w Polsce; T, Wojciechowski „O Kazimierzu Mnichu“ (w „Pamiętniku Akad. Umiejęt/); St. Kętrzyński „Kazimierz Odnowiciel“ („Rozpr. Akad. Umiej.,

1899). —M. III, Stary, syn Bolesława Krzywoustego i drugiej jego żony Salomei, córki Henryka, lir. na Bergu (* 1126 lub 1127). Przy podziale państwa przez ojca między synów, M. otrzymał Wielkopolskę i Pomorze nadnoteckie. Pozostałe bowiem Pomorze należeć miało do każdego księcia seniora, do którego należała dzielnica krakowska. W r. 1140 żeni się M. III z Elżbietą, córką ks. węgierskiego Almosa. Znane są dzieje Władysława II (ob.), który zostaje wypędzony z Polski, gdy podobnie jak jego dziadowie pragnął zjednoczyć w swych rękach całe państwo: możnowładztwo świeckie i duchowne stanęło w obronie braci przyrodnych Władysława i panowanie oddało Bolesławowi Kędzierzawemu. Po śmierci tego r. 1173 objął nad Krakowem panowanie M. III. Przydomek „Stary“ już współcześnie był nadany M-owi, a przyczyną tego przydomku była jego powaga i surowość obyczajów. M. III był też ostatnim bodaj z Piastowiców w. XII i XIII księciem tego umysłu, co dawni jego dziadowie. Umysłu wyniosłego, przez liczną rodzinę spowinowacony z wielu panującymi, mąż woli nieugiętej i całe życie walczący za swoje idee; objąwszy panowanie wielkoksiążęce, usiłował przywrócić pełną władzę monarszą książąt dawnych, upadającą coraz bardziej na znaczeniu. To był cel jego życia i rządów — ale niestety tej idei nie przeprowadził mimo różnych sposobów. Już przy wypędzeniu Władysława II potężniejsze rody i dygnitarze kościelni wykazali, że bez ich woli i pomocy książę jeden nie zdoła się ostać, że o dawnej władzy książęcej niema mowy. Rządy zaś nad znacznym obszarem państwa polskiego najmłodszego z synów Krzywoustego, Kazimierza Sprawiedliwego, jeszcze bardziej poduiosły powagę i wpływ możuowład-ców na cały bieg spraw publicznych. M. III kilkakrotnie rządził nad dzielnicą „senioratu“ (choć ten właściwie nie istniał zupełnie) — Krakowem. Przez testament Krzywoustego i układ stosunków państwowych, ciężar życia dziejowego przeniósł się z nad Warty do Krakowa, choć wprawdzie z początku częściowo, a potem już zupełnie. Kraków zaczął przybierać charakter jakby stolicy całej Polski, ogniska całego państwa. Dlatego i panowanie nad Krakowem było ideałem wielu Piastowiców, bo ten, który w nim rządził, stawał się postacią wyższą w rozgałęzionym rodzie Piastów, zwierzchnikiem niejako innych książąt. Po raz pierwszy obejmuje M. III panowanie nad Krakowem w r. 1173 i rządzi aż do r. 1177. Usiłował wówczas przywrócić karność, a zarazem ład w pań-

ną

M. G-y.

stwie, pracował nad swoim ideałem dawnej powagi prawa nieograniczonego i władzy książęcej, występując z żelazną surowością przeciw magnatom, biorąc w obronę włościan, nakładał surowe grzywny i ściśle przestrzegał praw i ciężarów prawa książęcego, jak niemniej, by podnieść zwierzcłmiczą władzę nad dzielnicowymi książętami. Ale te rządy żelazne wcale nie podobały się magnatom. Były i inne jeszcze przyczyny niezadowolenia. A mianowicie niedość odpowiedni pomocnicy księcia, a raczej jego woli i życzeń wykonawcy. Byli to urzędnicy („służebnicy“) i Żydzi, dla których M. III był pierwszym protektorem. Urzędnicy byli obowiązani ściągać podatki w naturze na rzecz księcia i wprowadzać w życie jego rozporządzenia. Ale to ściąganie podatków odbywało się w sposób tak gorszący i złośliwy, bez żadnego miłosierdzia i względu, że na księcia samego burzyć się poczynały umysły w kraju. Ci tedy urzędnicy, widząc, że książę domaga się surowości, przesadzali się więc wzajemnie w bezwzględności; nazywano ich też „psami wściekłymi“. A co do pochodzenia nie byli oni ludźmi ani wyższych rodów i pochodzenia, ani obyczajów, wcale nie szczególne osobistości, a przy-tem fałszerze i tacy, którzy tylko pragnęli zbogacić się na tej czynności. Nie tylko względem ludności całej, ale i względem księcia samego dopuszczali się fałszerstw, wzbogacali się, poczem, jako już możni, przeciw księciu poczynali się zwracać, z niechętnymi się przyjaźnić. M. III nie przestrzegał także i praw Kościoła polskiego, zorganizowanego już, posiadającego całą moc przywilejów i zwolnień, mającego immunitet czyli samodzielność i niezależność. Żydów używał M. III także do celów tej polityki zgnębienia wzbogacających się stanów, wogóle tego nowego czynnika, mieszającego się coraz silniej w sprawy państwowe. Za ich, t. j. Żydów pomocą, M. III ciągle przeprowadzał zmianę monety polskiej na coraz gorszą (do t. zw. brakteatów, t. j. nawet tak cienkich blaszek, że stempel mennicy tylko jednej stronie dał się odbić). Sprowadzała ta zmiana monety na coraz lichszą, ubożenie możnowładców, ale wywierała równocześnie i złe skutki w całym kraju i wśród całej ludności, bo licha moneta polska nie miała znaczenia za granicą i osłabiła stosunki handlowe. Skutkiem tego wszystkiego, jak niemniej całego szeregu przepisów drobiazgowych, przeszkadzających osadnictwu na szerszą skalę (co także przeciw wielmożcom było skierowane), wybuchł w Krakowie bunt pod wodzą biskupa miejscowego Gedeona (Getka), a M. opuszczony od wszystkich musiał opuścić Kraków w r. 1177, gdzie na jego miejsce powołano najmłodszego jego brata z Sandomierza, Kazimierza Sprawiedliwego. M. wraca do swojej dzielnicy, do Wielkopolski, ale tu zastaje bunt najstarszego swego syna Odona; chroni się zatem do jakiejś

kasztelanii pogranicznej. Ale oczywiście nie spoczął tu. Za wiedzą Kazimierza Sprawiedliwego, a przy pomocy ks. pomorskiego Sambora, stłumił w Wielkopolsce bunt syna, część zostawiwszy mu dzierżaw i odzyskał panowanie w tej dzielnicy (1182). A gdy w r. 1186 umarł bezdzietnie Leszek, syn Bolesława Kędzierzawego, ks. mazowiecki, pozostająny pod opieką Kazimierza Sprawiedliwego, M. znowu zaczął walkę o rządy nad Krakowem. Przy pomocy niektórych panów krakowskich, opanował M. stolicę w r. 1191. Kazimierz Sprawiedliwy rychłó zebrał posiłki i M-a panowania nad Krakowem pozbawił, ale że równocześnie odesłał był bratu pojmanego jego syna, tak sobie zjednał tern M-a, że ten dalszych zabiegów zaprzestał i na Wielkopolsce się ograniczył. Dopiero po jego śmierci wznowił M, zabiegi swoje w r. 1194. Pozyskał sobie książąt śląskich i Pomorzan i wystąpił do walki ze zwolennikami małoletniego syna Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego. Bitwa krwawa nad Mozgawą niedaleko Jędrzejowa była właściwie nierozstrzygniętą, ale na mocy uchwał wiecu Krakowskiego Leszek Biały utrzymał się przy panowaniu nad Krakowem. Ale M. III jeszcze dwukrotnie wracał do Krakowa: w r. 1199 Leszek i matka jego dobrowolnie się zrzekli na jego rzecz panowania nad Krakowem, ograniczając się do dzielnicy sandomierskiej. Ale Leszek wraca już w r. 1201 do Krakowa, bo M. III nie wypełnił zobowiązań, które dał był w r. 1199 bratankowi Mimo to jeszcze raz Leszek oddaje Kraków stryjowi, ale ten w parę miesięcy po czwar-tem objęciu panowania, w r. 1202, umiera. Stało to w dniu 13-go marca, a miał podówczas M. III koło 75 lat życia. Do końca niestrudzony, walczył za swoje idee. M. III żenił, się dwukrotnie: w r. 1140 z Elżbietą ks. węgierską, a powtórnie koło r. 1154 z Eudoksyą, córką Izasława, W. ks. kijowskiego. Potomstwo zostawił bardzo liczne, bo z pierwszej żony 5 dzieci, z drugiej 6. W tem ogółem 5 synów. Z tych dzieci najbardziej znane są w dziejach: Odon i Władysław Laskonogi (ob.). — O. Balzer „Genealogia Piastów“; St. Smolka „M. Stary i jego wiek“ (Krak. 1878).

Mieszko ks. polski, jeden z synów M-a I i drugiej jego żony, Ody. Braknie o nim bliższych wiadomości. Występuje tylko na owym akcie darowizny Gniezna stolicy Apostolskiej przez ojca wraz z młodszym od siebie bratem, Lambertem. Ur. prawdopodobnie w r. 980, bo na r. 979 lub następny dr. O. Balzer podaje datę małżeństwa powtórnego Mieszka 1. Że żyje jeszcze po śmierci swego ojca, dowodzi fakt, że jego matkę wraz z jej synami, a swoją macochę, wypędza z Polski Bolesław Chrobry, a że ich było więcej tych synów, przynajmniej dwuch, a trzeci najstarszy syn Ody umarł przed ojcem, więc musieli to być M. i Lambert. Po wypędzeniu z Polski miał M. się ożenić i pozosta

wił syna Dytryka, który odegrał pewną rolę za panowania M-a II. Z kim zaś się ożenił i kiedy wogóle umarł tenże M., niema wiadomości najmniejszej. Rok śmierci (999), podany w niektórych rocznikach niemieckich, nie uważa dr. Balzer za możliwy do przyjęcia. — O. Balzer „Genealogia Piastów“.

Mieszko, syn Kazimierza Odnowiciela i żony jego Maryi Dobrogniewy, córki Jarosława Mądrego, trzeci z rzędu syn, mało znany w dziejach i wogóle prawie żadnych o nim niema wieści. Pewnym jest tylko fakt jego istnienia, pochodzenia i to, że urodził się 16 kwiet. r. 1045, a um. r. 1065, a zatem w 20-ym roku życia. — O. Bal-

M. G-y

ryczne w. XI“ (Krak. 1904)

Mieszko, książęta śląscy; A) raciborsko-opolscy: 1) M. I Plątonogi, młodszy syn ks. Władysława II, ks. raciborsko - opolski, a przez czas pewien i pan części księstwa krakowskiego. Odegrał dość znaczną rolę w dziejach Polski w końcu w. XII i na początku w. XIII. O dacie jego urodzenia nic pewnego nie wiemy. Tyle wiadomo, że wszyscy trzej syno-

rozsze-

M G-y

zer „Genealogia Piastów“.

Mieszko, jedyny syn Bolesława Śmiałego i nieznanej nam bliżej jego żony, był osobistością, na którą hi story ografia nowsza dopiero bliższą uwagę zwróciła. Ur. bardzo prawdopodobnie w r. 1069, a kiedy ojciec jego z powodu sprawy ze św. Stanisławem i buntu, który wybuchł był w Polsce, musiał uchodzić z Polski, zabrał ze sobą do Węgier i syna Mieszka. 1 tu przez czas dłuższy przebywał M., jako „młody chłopiec“, który „przewyższał poważnym obyczajem i urodą wszstkich rówieśników, tak Węgrów, jak i Polaków“. W r. 1086 powraca M. do Polski i obejmuje panowanie w Krakowie; może przyczynia się do tego król węgierski Władysław, który i w interesie własnym także zdobywa dla M-a Kraków na Władysławie czeskim. Mniej już jest pewne, że do tego powrotu M-a i panowania jego w Krakowie przyczynił się jego stryj Władysław Herman. A za przybyciem do Polski ten „gołowąsy młodzieniaszek taki był poważny, tak mądrze się sprawował i tak się nosił wedle obyczaju przodków, że dziwna jak się wszystkim upodobał“. To też jeden z uczonych naszych, jako panującego wespół ze stryjem wprawdzie, ale na oddzielnej dzielnicy, każe M-a tytułować: M-m III. W r. 1088 żeni się M. z jakąć „ruską dziewicą“ — wogóle nie znamy bliżej ani pochodzenia, ani imienia żony jego, czy też został ożeniony przez stryja. W r. 1089 w pierwszej jego połowie (prawdopodobnie w czerwcu) M. umiera, a właściwie zostaje otruty za pośrednictwem Władysława Hermana, bo „obawiano się by nie zechciał się pomścić za ojca wygnanego“. Otrucie samo jest faktem,' nie znamy tylko bliższych okoliczności i roli, jaką w tem grał Władysław Herman. O. Balzer „Genealogia Piastów“; Tad. Wojciechowski „Szkice liisto-

M. G-y

wie występują na widownię dziejową już po wypędzeniu ich ojca, a Bolesław i M. (bo trzeci Konrad był małym chłopcem) zabierają pod swe panowanie Śląsk. Dalej znany jest fakt, że gdy Władysław II, odzyskawszy Śląsk, umiera w r. 1163, przeważną część swojej dzielnicy oddaje starszemu, a M-owi maleńki udział tylko, tj. panowanie nad Raciborzem i Cieszynem. Ale bracia mimo wszystko oddali się pod opiekę Bolesława Kędzierzawego, uznając jego seniorat w myśl testamentu Krzywoustego. I tak było początkowo za M-a III Starego. Wkrótce wszakże zaczęła się walka między braćmi. M. Plątonogi napadł na brata, Bolesława Wysokiego, odebrał mu jego dzielnicę wrocławską i sam stał się panem Śląska. Działo się to za wiedzą M-a Starego, ówczesnego pana Krakowa. Dopiero po wypędzeniu tegoż i objęciu panowania nad Krakowem przez Kazimierza Spra wiedliwego, Bolesław Wysoki odzyskał stracone panowanie nad Wrocławiem, a M. Plątonogi od Kazimierza jeszcze część dzielnicy krakowskiej, a mianowicie Oświęcim, Zator, Bytom Górny, Siewierz i Pszczynę, które zaliczały się do Śląska długie wieki, a Pszczyna i Bytom po dzień dzisiejszy. Warto jeszcze dodać, że wszystkie wymienione wyżej grody były nietylko rdzenną częścią ziemi krakowskiej, ale aż do r. 1821 należały wszystkie do dyecezyi krakowskiej, mimo zupełnego odpadnięcia Śląska od Polski, i dopiero w tym roku Bytom Górny i Pszczynę przyłączono do biskupstwa wrocławskiego. Postąpił tak Kazimierz Sprawiedliwy, bo się obawiał (jak też było istotnie poprzednio), by M. Plątonogi nie wszedł w stosunki i knowania bezpośrednie przeciw Kazimierzowi z M-m Starym. Mimo jednak obdarowania przez Kazimierza Sprawiedliwego, M. Plątonogi uczestniczył w zamachu M-a Starego na Kraków za życia Kazimierza, a nawet i Bolesław Wysoki sprzyjał tej całej akcyi ówczesnej. W tych także czasach przyszło na Śląsku do wojny. Syn Bolesława Wysokiego, Jarosław, podniósł rokosz przeciw ojcu, a w stryju swoim M, Plątonogim znalazł pomocnika. Znalazł się w przykrych i ciężkich warunkach ojciec, ale ostatecznie sprawa zakończyła się tak, że Jarosław został b-pem wrocławskim w r. 1198, a otrzymawszy od ojca w dożywocie Opole, znaczną jego część wydzielił dla biskupstwa: było to księstwo nyskie, tak że odtąd każdy biskup wrocławski był zarazem księciem świeckim. W tych wszystkich sprawach, jak i w wojnie o panowanie nad Krakowem po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego uczestniczył M. Plątonogi. Po śmierci brata Bolesław w r. 1201, próbował szczęścia rżenia swych posiadłości kosztem bratanka swego, Henryka Brodatego, któremu ojciec całe niemal zostawił dziedzictwo. Rozpoczął wojnę i w niej zdobył ks. opolskie, ową posiadłość Jarosława. Ale już w r. 1202 doprowadzili do skutku zgodę między nimi arcyb-p gnieźnieński,

see

wiek¹'.

M. G-y

b-powie wrocławski i krakowski. Odtąd był M. i księciem opolskim. Tymczasem po śmierci M. Starego wybuchła i w Polsce walka o Kraków, bo Leszek Biały był jeszcze młody, także krótko wprawdzie, ale panował nad Krakowem Władysław Laskonogi, poczem utrwalił się Leszek Biały. Wybuchła wszakże i w Wielkopol-wojna między Władysławem Laskonogim a bratankiem jego Władysławem Odoniczem, Obaj, tj. i Leszko i Laskonogi, uważali M-a Plą-tonogiego. jako najstarszego z Piastów, niejako za seniora, a gdy owa wojna wielkopolska wybuchła, niewiadomo bliżej w jaki sposób, ale dość że w r. 1210 M. Plątonogi objął panowanie bezpośrednie nad Krakowem. Ale na Wawelu rządził tylko kilka miesięcy, bo już d. 16 maja r. 1211 zmarł w Krakowie, poczem Leszek Biały objął bez przeszkody rządy. Żona M-a raciborsko-opolskiego była nieznana bliżej Ludmiła; miał 2 synów i 3 córki, ale z tych tylko najstarszy Kazimierz jest osobistością bardziej znaną w dziejach Śląska, o innych dzieciach nic bliższego nie wiadomo. Synem tego Kazimierza najstarszym był—2) M. II O tyły (Gras-sus), matką jego była Viola, księżniczka bułgarska (* w r. 1225 lub 1226). Jako dziecko odumarł go ojciec. Pozostawał M. pod opieką Henryka Brodatego. Przed r. 1239, d. 24 wrześ., żeni się M. II z Juttą czyli Judytą, najmłodszą córką Konrada ks. mazowieckiego. Z dziejów jego nic bliżej niewiadomo, tylko to, że dzielnie próbował walczyć przeciw Tatarom i bronić swych ziem i zamków od rabunku i zniszczenia, ale nie miał o tyle potęgi, by walczyć ze skutkiem. Klasztoru śląskiego Czarnowąsu (a istnieje rocznik czarnowąski) był prawdopodobnie M. II dobrodziejem, a klasztor ten założył właśnie jego dziadek M. Plątonogi. M. II zmarł bezdzietnie d. 18 paźdz. r. 1246. B) z linii wrocławskiej. M. drugi z kolei syn Henryka II Pobożnego, ks. wrocławskiego i krakowskiego, i żony jego Anny, córki Ottokara I, ks. czeskiego, wnuk Henryka Brodatego. Ojciec wyznaczył mu Lubusz, jako jego dzielnicę książęcą. Gdy jednak Henryk II zginął w bitwie z Tatarami pod Lignicą w r. 1241, wszystkie jego dzieci, a raczej synowie byli jeszcze niedoszłymi i opiekunką ich została matka i w ich imieniu rządziła. Ale M. umarł już wkrótce po bohaterskiej śmierci ojca, jako jeszcze niedojrzały. C) cieszyńscy 1) M. I ks. cieszyński, bratanek M-a Otyłego, a syn najstarszy młodszego od niego brata, Kazimierza I, i żony jego Eufemii, córki Władysława Odoni-cza; daty jego urodzin nie znamy. Był także księciem oświęcimskim. W dziejach występuje M. I bliżej w owej wielkiej wojnie Henryka IV Probusa, ks. wrocławskiego, a potem i krakowskiego, z b-pem wrocławskim Tomaszem II, która groźną i ostrą fazę przybiera w r. 1284 i późuiejj aż kończy się w r. 1287. M. I był, obok młodszych swoich braci, Kazimierza bytom

skiego i Przemka (Przemysława) raciborskiego, jedynym z książąt śląskich, który stał był po stronie b-pa Tomasza w tej wojnie z Henrykiem IV. U niego też b-p wrocławski znalazł przez lat kilka schronienie, tak że Henryk r. 1287 zagroził M-owi wojną, jeżeli nie wydali ze swych siedzib biskupa, i tę wojnę rozpoczął oblężeniem Raciborza, ale wtedy właśnie przyszło do zgody między biskupem Tomaszem a Henrykiem IV. Z początkiem w. XIV i M. poszedł za przykładem swoich braci i innych książąt śląskich, przestawał uważać książąt polskich za swoich seniorów, a uznał się za lennika ostatnich Przemyślidów czeskich. R. 1305 wydaje M. swoją córkę najmłodszą Elżbietę, (Violę), za królewicza czeskiego Wacława III, który ginie w r. nast., gdy po niedługiej po ślubie owym śmierci ojca, Wacława II, jedzie do Krakowa, by objąć panowanie nad Krakowem, jak panował w nim ojciec od r. 1290, a od r. 1300 jako król polski. Nie wiemy, kto była żona M a, ale znane są jego dzieci: Władysław, ks. oświęcimski, i Kazimierz, ks. cieszyński — obaj lennicy Czech, i owa córka Elżbieta. M. um. między r. 1315 a 1316 w marcu lub kwietniu. D) M. b e z d zi e 1 ni cy, członek (brat-rycerz) zakonu Johanuitów występujący w początkach w. XIV, a w r. 1318 także jako przeor węgierski, był bratankiem M-a I cieszyńsko-oświęcim-skiego, a synem, czwartym z rzędu, Kazimierza (II) ks. bytomskiego i nieznanej bliżej jego żony Heleny.—Literat.: H. Grotefend „Stammtafeln d. schlesis. Fürsten“ (Wrocław 1889); C. Grünhagen „Gesch. Schlesiens“ (t. I, Gotha 1884); a także O. Balzer „Genealogia Piastów“; Stan. Smolka „Mieszko Stary i jego

M, (ł-y

Mieszko, ks. kaliski, drugi z kolei z drugiej żony Eudoksyi syn M-a Starego (* między 1160 a 1165). Nazywany był księciem kujawskim, ale wybitniejszej roli nie odegrał. Um. za życia ojca d. 2 sierp. r. 1193 jako bezżenny.

Mieszko. O. Balzer w swojej „Genealogii“ wspomina jeszcze o dwuch Mieszkach, z polskich Piastowiców, ale nieznanych bliżej w dziejach, jako zmarłych w wieku młodocianym. Jeden ma być synem Władysława Odonicza, czyli prawnukiem Mieszka III. Drugi: to najmłodszy syn Konrada Mazowieckiego i jego żony Agafii ruskiej (* r. 1230—+ 1238). Miał on nosić przydomek „Chościsko“. A jego istnienie zaznaczone jest w „Roczniku kujawskim starszym“ i innych, a także na kielichu katedry płockiej, ofiarowanym przez ks. Konrada. °'y

Mieszkowski Piotr Paweł prawnik, herbu Odrowąż (* w w-dztwie Kaliskiem 1594— f 1659). Do szkół chodził u Jezuitów w Kaliszu, nauki wyższe ukończył w Akademii krakowskiej, gdzie pilnością, nauką i dowcipem słynął pomiędzy uczniami. Od Wawrzyńca Gębickiego, arcyb-pa gnieźnieńskiego, do stanu duchownego namówiony, otrzymał pierwsze

rza-

święcenie r. 1618. Poczem Andrzej Wojna, podczaszy natenczas litewski, s-sta merecki, wziął go do kierowania nauką jedynaka swego, z którym w r. 1621 za granicę posłany, w rozmaitych akademiach i sam w naukach doskonalił się, a szczególnie w sławnem i od Polaków uczęszczanem Lowanium najdłużej się bawił. Tam wydrukował Przestrogi dla podróżujących: „Institutio peregrinationum peregrinantibus per-oportuna“ (Lowanium 1625). Wydanie rzadkie i piękne, przypisane temuż Wojnie jako swemu dobroczyńcy, na którego zlecenie po 4-letnim pobycie w cudzych krajach, wrócił do ojczyzny, gdzie wnet kanonikiem poznańskim i sekretarzem Zygmunta III został, a w końcu ar-ehidyakonem kollegiaty warszawskiej. Wydał: „Polonus jure politus mores patrios ad leges conformans“ (Kalisz 1637, w 4-ce), przypisane Piotrowi Gębickiemu b-powi przemyskiemu; „Co-rnoedia spei“ (Poznań 1641), przypisane Jerz. Ossolińskiem.

Mieszkowski Antoni, dziennikarz i nowelista (* 1865 w Pułtusku—f 1899 w Warszawie), uczęszczając na uniwersytet krakowski, rozpoczął pracę dziennikarską w Galicyi, w r. 1887 osiadł w Warszawie, pracował w „Kur. Warszawskim“, „Codziennym“ (którego był czas jakiś redaktorem), „Wieku“, „Tyg. ilustrowanym“. Osobno wyszły jego „Nowele“ (Krak. 1888). Używał pseudonimu A. J. Sęk.

Mieszków, m-to w pow. Pleszewskim (W. Ks. Poznańskie) nad rz. Lubieską, przy d. trakcie z Jarocina do Środy, 1000 m-ców. W w. XVII był jeszcze wsią; gniazdo rodziny Miesz-kowskich h. Odrowąż, do których należał do w. XVIII, później do Hersztopskich i Taczanowskich. Kościół paraf, tutejszy stanął r. 1290 nakładem Jana Gerbisza, bpa poznań., r. 1670 nowy wzniósł St. Mieszkowski. R. 1683 podczas wizyty Jana Gnińskiego (ob.) najdawniejszym dokumentem kościelnym starannie przechowywany był przywilej kard. Fryderyka Jagiellończyka, dany kościołowi na pewne odpusty.    . • .

Mieściskie s-stwo niegr. w woj. Kaliskiem pow. Kcyńskim i Nakielskim; podług lustracyi z r. 1661 powstało ze starostw dawniejszych: Nakielskiego i Kcyńskiego i składało się z m-ka M. i wsi Wiela z przyległościami. Za pierwszej wojny szwedzkiej zupełnie zniszczone. W r. 1771 Filip Raczyński, ojciec Edwarda (ob.), opłacał zeń kwarty złp. 595 gr. 25, a hiberny złp. 134 gr. 3.    . • .

Mieścisko (d. Nowe Miast o), m-to w d. woj. Gnieźnieńskiem, dziś pow. Wągrowieckim (W. Ks. Pozn.), nad Wełną, między Kłeckiem a Wągrowcem, 1200 m-ców. Dawna osada królewska, z której dochodów fundowana była kanonia gnieźnieńska dla doktorów przeznaczona. Akta z r. 1416 wspominają o kościele tutejszym jako oddawna istniejącym (Sł. Geogr.). Mietlicowate, Ob. Agrostideae.

Miezencew Mikołaj, generał rossyjski (* 1827—f w Petersburgu 16 sierpnia 1878). Ulubieniec Aleksandra II, naczelnik „Iii-go wydziału“ i szef żandarmów, na stanowiskach tych wyróżnił się energią i okrucieństwem w ściganiu i karaniu rewolucyonistów. Jego wpływowi osobistemu zawdzięczają skazani w sprawie 193 (1878) odrzucenie prośby sądu o ułaskawienie; miał też się starać o wykonanie wyroku nad Kowalskim, rozstrzelanym w Odesie d. 14 sierp. 1878. Działalność taka wywołała chęć odwetu i M. został zabity na placu Mi-chajłowskim przez Krawczyńskiego (ob.) przy współudziale Baranuikowa, który strzelał do towarzyszącego M-owi oficera, i Adr. Michajło-wa (ob.), który przebrany za stangreta powoził przy ucieczce spiskowców. Znaczenie tego zamachu, jednego z pierwszych w okresie ówczesnym ruchu rewolucyjnego, wyjaśniły wydana przez partyę odezwa, artykuł samego wykonawcy w JM® 1 „Ziemli i Woli“ (d. 25 paźdz.), oraz broszura tegoż „Smiert’ za smiert’“. W tymże numerze organu partyjnego umieszczony był słynny odtąd wiersz „Na smiert’ M-a’ pióra adwokata Olchina (zmarłego w końcu zeszłego wieku w Peterburgu).    M- Ab‘

Mięozaki (Mollusca) — typ zwierząt. Najważniejsze cechy tego typu: Ciało miękkie, o dwubocznej symetryi (niekiedy bywa naruszona), nieczłonkowane, często opatrzone muszlą wapienną. Powierzchnia brzuszna ciała najczęściej zaopatrzona w narząd mięsisty, t. zw. nogę, mniej lub więcej rozwiniętą. Skóra na stronie grzbietowej tworzy szczególny fałd, t. zw. płaszcz (niekiedy szczątkowy); czasem płaszcza i nogi brak zupełnie. Układ nerwowy składa się zwykle z pary zwojów mózgowych, bocznych, nożnych i trzewnych (skrzelowych), połączonych z sobą spoidłami. Rozwój najczęściej drogą przeobrażeń, larwa typu trochofory (ob.). — Chociaż M. wogóle tworzą typ nader znamienny, wymienione jednak powyżej cechy wykazują znaczne różnice i odchylenia wśród rozmaitych klas i gromad. — Kształt ciała bywa b. różnorodny. Zazwyczaj ta część, gdzie mieści się otwór ustny (najczęściej i narządy wzroku, dotyku i in.), mniej lub więcej wyodrębniona jest, pod postacią głowy. Wyjątek pod tym względem tworzą Solenogastres, skrzydłonogi posiadające muszlę (Pteropoda thecosomata) i gromada blaszkoskrzelnych (Lamellibranchia-ta), brak jednak głowy tworzy prawdopodobnie zjawisko wtórne, wywołane szczególnemi warunkami życia.—Skóra M-ów składa się z warstwy nabłonka walcowatego lub płaskiego, w wielu razach migawkowego, części jednak osłonięte muszlą nie mają nigdy migawek. Nabłonek obfituje w gruczoły liczne, przeważnie śluzowe i wapienne, najczęściej jednokomórkowe, dziej wielokomórkowe. Skóra właściwa {cutis), utworzona z mniej lub więcej luźnej tkanki łącznej, obfitującej zwykle w naczynia liczne

krwionośne, nie jest ściśle odgraniczona od gową, złożoną tylko z istoty organiczuej (kon-znajdującej się pod nią tkanki miąższu i mię-    chioliny), 2) środkową — porcelanową,

śni; oprócz tego w skórze są dość obficie roz-    składającą się z licznych, jeden obok drugiego

kich blaszek, falisto ułożonych; u brzuchonogów często brak warstwy zewnętrznej i wewnętrznej, u płytkonośnych (Placophora) np. każda płytka składa się z warstwy wewnętrznej i zewnętrznej, wogóle pod wzgłędem budowy muszli panuje rozmaitość wielka. Wzrost jej odbywa się drogą osadzania się cząstek nowych na brzegach płaszcza, ścianka zaś grubieje przez przyleganie cząstek nowych do powierzchni wewnętrznej. Głowonogi oprócz muszli mają jeszcze szkielet wewnętrzny pod postacią torebki chrząstkowej, otaczającej ośrodki nerwowe, narządy słuchu i po części oczy, prócz tego u większości głowonogów w różnych częściach ciała istnieją inne chrząstki mniejsze. Główne zadanie muszli polega na zabezpieczeniu zwierzęcia od szkodliwych wpływów zewnętrznych, u Lima i Pecten klapy muszli służą prócz tego do poruszania się. — Przewód pokarmowy M-ów odznacza się budową dość jednostajną. Zaczyna się otworem ustnym, mieszczącym się na przednim końcu ciała, kończy się zaś odbytem— na tylnym; czasem odbyt, np. u brzuchonogów, przesuwa się ku przodowi na prawą, rzadziej na lewą stronę ciała. W ogólności odróżniamy części następujące przewodu pokarmowego: jelito przednie, w skład którego wchodzą: jama ustna, gardziel (pharynx) i część przełyku, jelito środkowe wraz z żołądkiem i jelito tylne czyli odbytowe. Do gardzieli otwierają się przewody gruczołów ślinnych. U większości M-ów z wyjątkiem małżów na dnie jamy ustnej istnieje nabrzmiałość mięsista, t. zw. język, pokryty grubą błoną, złożoną z istoty podobnej do konchioliny lub chityny; na niej osadzone są w szeregach prawidłowych b. liczne ząbki chitynowe. Błona wraz z ząbkami tworzy t. zw. tarkę (radula). Prócz tego znajdujemy często w jamie ustnej jeszcze inne utwory twarde, noszące miano szczęk. W związku z żołądkiem pozostaje silnie rozwinięta t. zw. wątroba, a w związku z końcową częścią jelita odbytowego —często gruczoł odbytowy, u głowonogów—czernidłowy.—Układ krwionośny składa się z serca, naczyń tętniczych î żylnych oraz z mniej lub więcej rozwiniętego układu szczelin, czyli „lak un“, będących pozostałościami jamy pierwotnej ciała. Serce otoczone jest osierdziem (pericardium); składa się najczęściej z komory i dwuch przedsionków (u łodzika z czterech), czasem bywa tylko jeden przedsionek (u brzuchonogów). Krew tętnicza (obfitująca w tlen) ze skrzel lub płuc przechodzi do przedsionków, a stąd do komory, która wysyła dwa naczynia, t. zw. aortę przednią (a. anterior) i t y 1 n ą (a. posterior). Krew z aort przechodzi do coraz cięńszych na-

siane komórki barwnikowe, a u niektórych M-ów ustawionych pryzmatów sześciobocznych, 3) we-(.Amphineura i pewne gatunki brzuchonogów) wnętrzną perłową—z wielu pokładów cien-istnieją ciałka wapienne, igiełki i blaszki.—Muskulatura składa się z gładkich włókien mięśniowych, najlepiej jest rozwinięta na dolnej stronie ciała, gdzie u większości M. tworzy narząd ruchu: nogę. Prawie u wszystkich płytko-nośnych (Placophora s. Chitonidae) prócz rodzaju Chitonellus i u większości brzuchonogów, jest to szeroki płat mięsisty, służący do pełzania i przytwierdzania się do rozmaitych przedmiotów. U skrzydłonogów i Hcteropoda noga służy do pływania, a u walconogów (Scapho-poda) i u większości blaszkoskrzelnych do pełzania w mule i piasku; u głowonogów nodze właściwej odpowiada lejek (infundibulum) i płaty otaczające otwór ustny (u łodzika) lub ramiona otaczające tenże otwór (u dwuskrzel-nych). Częstokroć noga wskutek pojawienia się wcięć, wyrostków itp. może różnicować się na pewne części. Za pośrednictwem dwuch wcięć poprzecznych dzieli się ona na trzy główne płaty: przedni t. zw. parapodium, środkowy— mesopodium, i tylny—metapodium, opatrzony często pokrywką (operculum), służącą do zamykania otworu muszlowego. Na krawędzi podeszwy nogi występować mogą rozszerzenia płatkowate, t. zw. parapodia (np. u skrzydłonogów); wkońcu dokoła całej nasady nogi, czyli górnej jej części, powstać może fałd kolisty pod postacią listwy, t. z w. epipodium. U niektórych M-ów noga by wa b. mało rozwinięta lub nawet brak jej zupełnie (np. u ostryg). —Skóra na stronie grzbietowej tworzy t. zw. płaszcz (pallium), który jest albo pierścieniowaty (pierwotnie), albo przedstawia parę fałdów bocznych, lub też jest szczątkowy, a czasem uawet brak go zupełnie; ogranicza on jamę t. zw. płaszczową. — Znaczna część ciała większości M-ów pokryta jest skorupą czyli muszlą, będącą wytworem wydzieliny nabłonka skóry. Muszla składa się z istoty, zbliżonej do chi-tyuy (pod względem chemicznym jednak bardzo różnej od niej), t. zw. konchioliny, która zwykle bywa tak nasycona solami wapien-nemi (głównie węglanem wapnia), że tworzą przeważną część składową muszli. Niektóre gatunki mają muszlę wewnętrzną, lub szczątkową, albo nawet są zupełnie jej pozbawione; zupełny jednak brak muszli jest zjawiskiem wtórnem. Muszla jest albo pojedyncza (u brzuchonogów, walconogów i głowonogów) albo składa się z dwuch połowek,—klap (u blaszkoskrzelnych), połączonych z sobą za pomocą t. zw. więzadła (lig amentum), albo z ośmiu płytek (u Placophora), ułożonych w jednym szeregu na stronie grzbietowej. Najbardziej typową budowę posiada muszla blaszkoskrzelnych; rozróżniamy tu trzy warstwy: 1) zewnętrzną r o-

czyń krwionośnych, które najczęściej uchodzą do układu szczelinowego czyli „lakun“, stąd zaś —do narządów oddechowych. U głowonogów i niektórych przodoskrzelnych układ krążenia krwi jest zamknięty. Dość często w związku z naczyniami istnieją t. zw. gruczoły krwionośne, mogące wytwarzać ciałka krwi, przenikające do naczyń. U walconogów układ krwionośny jest bardzo słabo rozwinięty: składa się z „lakun“ i serca, pozbawionego przedsionków. Krew najczęściej bezbarwna, niekiedy zabarwiona, zawiera liczne ciałka pełzako-wate, czasem hemoglobinę w ciałkach krwi, lub rozpuszczoną w cieczy. — Narządy oddechowe można podzielić na trzy grupy: 1) skrzela właściwe, grzebykowate, t. zw. cte-nidia, 2) wyrostki skrzelowe i 3) płuca. Skrzela mieszczą się zazwyczaj w jamie płaszczowej, noszącej dlatego często nazwę skrzelowej; u M-ów płucodysznych powierzchnia jamy płaszczowej może być czynna jako płuco.—Narządy wydzielania, czyli nerki (nephridia) (w ilości 1—4), występują jednak najczęściej pod postacią pary narządów uchodzących z jednej strony do jamy worka osierdzia, z drugiej zaś do jamy podpłaszczowej czyli nazewnętrz. Komunikacya nerek z jamą ciała za pomocą otworów orzę-sionych (lejki nerkowe) wskazuje na ho-mologię ich z nerkami pierścienic i innych robaków wyższych.—Układ nerwowy zbudowany jest podług następującego wzoru: powyżej części przedniej przewodu pokarmowego mieści się para węzłów czyli zwojów mózgowych, połączonych spoidłem poprzecznym, ze zwojów7 tych wychodzi z każdej strony sznurek nerwowy, który otacza dokoła przełyk i łączy się z parą zwojów, leżących w nodze, zwojów nożnych, również połączonych z sobą spoidłem poprzecznym; dalej od każdego z węzłów mózgowych bierze początek sznurek nerwowy, zwykle długi, biegnący przez ciało ku tyłowi i łączący się z takimże sznurkiem strony drugiej; oba sznurki noszą nazwę sznurka trze-w n e g Ov Na tymże istnieje w tyle (u małżów) kilka zwojów trzewnych, u innych zaś M-ów prócz tego jeszcze z przodu para zwojów bocznych, połączonych spoidłem poprzecznym ze zwojami nożnemi. W szczegółach zresztą istnieją różnice wielkie u rozmaitych M-ów: sznurki nerwowe mogą być długie lub krótkie, niekiedy tak krótkie, że wszystkie zwoje są silnie skupione. — Narządy zmysłów tworzą wielką rozmaitość. W skórze są rozmaitego rodzaju komórki zmysłowe, łączące się z nerwami i zazwyczaj zaopatrzone we włoski, prócz tego bywają bardziej zróżnicowaue narządy dotyku, np. rożki. Za narządy węchu uważają szczególne utwory skórne, osphradia, umieszczone w jamie płaszczowej najczęściej u nasady skrzel grzebykowatych, następnie tylną parę czułków, rhinophora, u brzuchonogów tyłoskrzelnych, wkońcu jamki na głowie gło-wonogów itd. Oczy M-ów mieszczą się albo na głowie, albo po bokach ciała lub na brzegu płaszcza. W przypadkach najprostszych mają kształt jamki, której ścianka tworzy siatkówkę i składa się z komórek dwojakich: barwnikowych i pozbawionych barwnika. Częściej atoli oczy u M-ów występują pod postacią zamkniętych pęcherzyków z rogówką, siatkówką i soczewką. Najbardziej złożoną budowę mają oczy głowonogów d wuskrzelowych, mieszczące się w dołach ocznych, na których dnie istnieje zwój wzrokowy, połączony ze zwojami mózgo-wemi. Narządy słucbu zbudowane są według tego samego wzoru, co u jamochłonów i robaków. Istnieje mianowicie pęcherzyk, t. zw. oto-cysta, wysłany komórkami nabłonkowemi, pośród których istnieją zwykle odrębne, słuchowe, opatrzone włoskami słuchowemi i połączone z włóknami nerwu; wewnątrz pęcherzyka, w wypełniającej go cieczy limfatycznej zawieszony jest jeden, lub więcej (do 100) kamyków słuchowych czyli otolitów; narządów słuchowych nie znaleziono dotąd u obunerwców (Amphineura) —Wszystkie M-i rozmnażają się drogą płciową. W narządach płciowych odróżniamy: 1) części główne czyli gruczoły płciowe, inaczej gonady, wytwarzające pierwiastki rozmnażania, jaja i ciałka nasienne i 2) części dodatkowe; t. j. przewody płciowe i narządy spółkowania. U małżów i u obunerwców bez-płytkowych gonady występują w liczbie jednej pary, u wszystkich innych mięczaków istnieje tylko jedna gonada nieparzysta. Tylko bardzo rzadko osobniki obupłciowe mają odosobnione gonady męzkie i żeńskie (niektóre małże). Rozdzieluopłciowemi są: Chiton i Chaetoderma pośród obunerwców, większa część małżów, łódkonogi (Scaphopoda), znaczna większość przodoskrzelnych (Prosobranchiata) oraz gło-wonogi; wszystkie inne grupy są obupłciowe. Gonady posiadają najczęściej własne przewody (np. u licznych małży, u głowonogów i in. i wówczas w związku z temi przewodami istnieją gruczoły dodatkowe, zbiorniki, pomocnice) narządy spółkowrania i t. d. Niekiedy gonady nie posiadają własnych przewodów, lecz komórki płciowe wydalane są na zewnętrz za pośrednictwem nerek. Nieliczne tylko gatunki są żyworodne, większość zaś składa jaja, które albo już przód złożeniem albo natychmiast po złożeniu są zapładniane. Rozwój odbywa się najczęściej z przeobrażeniem; larwa pływa swobodnie przy pomocy żagla (velum) t. j. tarczki siedzącej na przedniej części ciała i orzęsio-nej na brzegach; często żagiel ma postać tylko wieńca rzęs.—M-ki są przeważnie zwierzętami wodnemi, zwłaszcza morskiemi, tylko niektóre gatunki ślimaków żyją na lądzie, zazwyczaj w miejscach wilgotnych. Większość prowadzi życie swobodne, niektóre w okresie dojrzałości przytwierdzają się do rozmaitych przedmiotów lub wiercą przewody w drzewie i skałach.—

c Z. st

Cz, St.

Typ M-ów dzieli się na pięć gromad: 1) O butt e r w c e (Amphineura),    2) Brzuch onogi

czyli ślimaki ( Gastropoda), 3) W a 1 c o n o g i czyli Łódkonogi (Scaphopoda), 4) B 1 a s z-koskrzelne czyli Małże (Lamellibran-chiata) i 5) Głowonogi (Cephalopoda).

Mięczakowate (Molluscoidea)—typ zwierząt obejmujący klasy: 1) Ramienionogów (Brachiopoda) i 2) Mszywiołów (Bryosoa). Do typu M-ych początkowo (Milne - Edwards) zaliczauo inszywioły i osłonice, później Huxley dołączył i ramienionogi, aż wkońcu, gdy osłonice wyodrębniono w typ oddzielny, miano M-ych otrzymało znaczenie obecne. Typ ten pod wielu względami jest wątpliwy, dlatego też liczni uczeni odrzucają obecnie istnienie jego

1    zaliczają ramienionogi i mszywicły do typu robaków ( Vermes).

Międlenie, czynność mechaniczna, przedsiębrana z roślinami włóknistemi, jak len i konopie, po ich moczeniu i wysuszeniu, dla oddzielenia włókna od części drzewnych. Narzędzie do tego celu używane, międlica, składa się zwykle z dwuch deseczek ogładzonych, nieruchomo ustawionych na nogach: w szparę między temi deskami wchodzi deseczka opatrzona rączką, obracająca się na sworzniu nieruchomo w dwie deseczki poprzednio wymienione wprawionym. Umieściwszy na deseczkach nieruchomych garść lnu lub konopi i wtłaczając je trzecią deseczką, ku dołowi naciskaną, części drzewne lnu lub konopi łamią się, od włókna oddzielają i przez następne uderzenia zostają oddalone pod postacią paździerzy.

Międzybórz, wieś w pow. Opoczyńskim d. wojew. Sandomierskiem. Henryk Brodaty ks. wrocławski, prowadząc spór z Konradem ks. mazow. o opiekę nad małoletnim Bolesławem (Wstydliwym) wystawił r. 1228 w M-u zameczek i mocną strażą go osadził. Konrad pragnął go dobyć, ale został odparty. Kazimierz W. zapisał M. dworzaninowi swemu, Janowi Zaklice. Wspomina tę wieś (Myedzyborze) Lib. Ben. Łaskiego (t. I, 644).    . * .

Międzybórz w pow. Ciechanów., ob. Niedz-b o r z.

Międzybórz (niem. Medzibor, Mitte 1-w aide), m-to na sląsku Pruskim reg. Wrocławskiej (dawniej w ks. Oleśnickiem) nad rz. Nissą,

2    kościoły: katolicki (dawniej parafia katol. należa

ła do Drołtowic) i ewangielicki, na rynku piękna statua Matki Boskiej, zamek stary i nowy, fabr. firanek, rozwinięte płóciennictwo, 3 500 m-ców katol. Zniszczone r. 1619 i 1633 przez Polaków, r. 1643 spalone przez Szwedów. — Por.: ks. Fiedler „O szkołach polskich w ewang. parafii M-a na Dolnym Śląsku“ („Szkoła pol.“ — Poznań, 1850).    . • .

Międzybóż (Międzybuźe, mylnie Między bor), m-to w d. woj. dziś w gub. Podolskiej pow. Latyczowskim, przy zbiegu Boha

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser. 1. Tom XLVII Ze»z 369b.

i Bożka, otoczone nieprzebytemi błotami od wylewu tych rzek; kościół farny z r. 1600 w stylu gotyckim przez Hieronima Sieniawskiego fundowany (w wielkim ołtarzu obraz Bacciarel-lego; przy kościele byli t. zw. altarzyści na mocy zapisu z r. 1756 Badyńskiego 10 000 złp. na dobrach międzyboskich zahypotekowanych); dwie cerkwie, synagoga, ratusz murowany z po-rządnemi sklepami, jarmarki; na konie; 7 000 m-ców, przeważnie Żydów, trudniących się handlem zbożem i drzewem. M. ma zamek obronny Sieniawskicli, później baszów tureckich, przez nich w stylu wschodnim ozdobiony, jeden z najwspanialszych zabytków budownictwa polskiego z wielką starannością w całości utrzymany; przy zamku kaplica (dziś cerkiew) murowana z r. 1546, z dwoma kolumnami wystawionemi w r. 1715 przez hr. Esterhazych z Węgier, w Polsce na wygnaniu przytułku szukających. Ks. Adam Czartoryski obrócił zamek w r. 1814 na szkołę powiatową; po konfiskacie M., zaliczony do dóbr państwa, miał zamek swego komendanta. Mikołaj I i Aleksander II często w nim rezydowali podczas manewrów jesiennych wojsk. Poza Bożkiem na wyspie Rakowiee ruiny drugiego zamku zw. Zamkiem Rakoczego.— Obronne z natury położenie M-a skłoniło wcześnie mieszkańców do założenia warowni, o której kroniki ruskie wspominają już w pocz. w. XII. Uległa ona zniszczeniu w r. 1240 podczas najścia Tatarów; książęta Koryatowicze, opanowawszy Podole, napowrót ją odbudowali. Kazimierz W. w r. 1366 wymienia M. ks. Lubar-towi przynależny. Po przyłączeniu Podola do Korony dostało się m-to zasłużonemu rodowi Sieniawskich, którzy jeszcze silniej je obwarowali. Za Stefana Batorego, Zygmunta III i Władysława IV zajmuje M. pierwszorzędne na Podolu stanowisko. Szlachta okoliczna buduje tu dworki, będące schronieniem dla ich rodzin podczas najazdów tatarskich; rzemieślnicy wyrabiają juchty, safiany, kurdybany i kapelusze, których wyrób przetrwał najdłużej, bo aż do pocz. w. XIX; Grecy i Ormianie zakładają sklepy bogate towarów wschodnich. Liczył M. wówczas kilkanaście tysięcy ludności. Zaburzenia kozackie zniszczyły wszystko. M. staje się warownią kresową, gdzie zastępy stron wojujących wzajemnie się ścierają. Kozacy kilkakrotnie burzyli i zajmowali forteczkę międzyboską, ostatni raz obozował tu czas dłuższy Chmielnicki w r. 1653. Poddanie się Kozaczyzny Rossyi w Perejasławiu r. 1654 zmienia nieprzyjazną dotąd ordę w sprzymierzeńca. M. wraca do Sieniawskich. W r. 1656 Stef. Czarniecki, ścigając Jerzego Rakoczego ks. siedmiogrodzkiego, łącznie z hetmanami: St. Rewerą Potockim, Jerzym Lubomirskim i Pawłem Sapiehą, zawiera d. 23-go lipca uniżający dla Rakoczego traktat, którego mocą składa tenże broń z 30 000 wojska i 27 armatami, wypłaca mil-

A-

jon złp. wojsku polskiemu, 200 000 wodzom i tyleż hanowi krymskiemu oraz powraca Brześć Litewski i Kraków, zajęte przez swe załogi. Po tym fakcie schodzi M. z widowni politycznej. Kiedy został zdobyty, trudno określić: mógł nim owładnąć w r. 1672 han tatarski Mengli Girej, dążąc z Doroszenką Mahometowi IV na pomoc pod Kamieniec, lub co pewniej, opuściła go dobrowolnie po pokoju Buczackim załoga polska, ustępując miejsca janczarom tureckim; w zamku zaś i w wyludnionem m-ku osiadają Tatarzy, wychodźcy litewscy, znani p. n. Lipków (ob.). D. 18 paźdz. tegoż roku Mikołaj Sieniawski, chorąży kor., zdobywa M. i w pień wycina Lipków. Do traktatu Karłowickiego nieznane są losy m-ka, musieli niem władać Turcy, gdyż zbudowali meczet, do dziś istniejący, i zamek w stylu wschodnim odnowili. M. stoi otworem dla wojsk obcych, wałęsających się po kraju w wojnie z Karolem XII i Turcyą. W r. 1730 przez małżeństwo Zofii z Sieniawskich Denhoffowej dostają się dobra międzyboskie August. Czartoryskiemu, wojew. ruskiemu. Za rozumnych rządów księcia w-dy i syna jego Adama, M. jako ognisko administracyjne i ekonomiczne dóbr rozległych (klucz międzyboski liczył 65 wsi i 4 m-czka) rozwija się pomyślnie, powstają murowane folwarki i groble, odbudowano zniszczone przez Kozaków i Tatarów wioski, ludność wraca do pracy na roli. Od września r. 1790 do lipea r. 1791 przebywał w M-u z 14 000 wojska Tadeusz Kościuszko (tu poznał Teklę Żurawską, ehorążankę żydaczewską). R. 1792 Podole wcielono do Rossyi. M. z innemi dobrami Czartoryskich skonfiskowano przez rząd, dopiero ukazem Katarzyny II z d. 20 sierp. r. 1795 zwrócono synom ks. generała: Adamowi i Konstantemu. Po r. 1831 powtórnie zagarnięto przez skarb. Mię-dzyboszczyznę z kluczem Granowskim ukazem Mikołaja 1 zamieniono w osadę wojskową (po-sjelenje). Po r. 1861 posieleńcy ci zostali uwłaszczeni. — Porów.: Sobieszczański F. M. „Bibliot. Warsz.“ (1848, I), Liwski „Tygodnik Ilustr.“ (1867, Nr. 382); K. Pułaski „Kłosy“ (t. XV, 274); Marczyński „Opis statyst. gub. Podolskiej“ („Tyg. Ilustr.“, 1872). Mnóstwo wzmianek we wszystkich prawie pamiętnikach w. XVH i XVIII.

Międzychód (B i r n b a u m), m-to powiat, w depart. Poznańskim, na lewym brzegu Warty i przy kolei Międzyrzecz - Rokietnica; kościół katolicki i ewangel., pałac, sąd, urząd podatkowy, nadleśnictwo, kasa oszczędności, odlewnie żelaza, fabr. maszyn, cygar, papierosów, gorzelnie, cegielnie, 2 tartaki; handel drzewem, okowitą, wełną i zbożem, jarmarki na bydło, w pobliżu kopalnie węgla brunatnego, w r. 1905— 5 126 m-ców (1740 katolików). Dawniej było tu wielu sukienników, którzy rocznie za 50 000 talar, sukna sprzedawali. W połowie w. XVI należał M. do Stan. Ostrorogu kaszte-

lana międzyrzec, i Mikołaja Skóry z Gaju sędziego poznań., na których prośbę Zygmunt August pozwolił w r. 1566 pobierać mieszkańcom mostowe na Warcie. W r. 1597 Ostro-rogowie sprzedali M. Unrugom, którzy, dzierżąc m-to przez 2 wieki, zaludnili je Niemcami.

O kościele katol. jest wzmianka w księdze biskupiej już pod r. 1443 (Łukaszewicz); Ostro-rogowie, przystąpiwszy do reformacyi, oddali świątynię współwyznawcom ; dopiero gdy w r. 1591 Jan Ostroróg, w-da malborski, powrócił na łono kościoła katol., odebrał go protestantom i wzniósł kościół nowy z cegły palonej oraz zastrzegł w dokumencie erekcyjnym z r. 1621, że prawo kolacyi kościoła ma należeć do biskupów poznańskich i kapituły, wrazie gdyby M. stał się własnością rodziny protestanckiej. W M-e urodził się znakomity bibliograf Jan D. Jauocki (ob.).—M i ę d z y c h od zk i p o-wiat w części płn.-zachodniej depart. Poznańskiego, po obu brzegach Warty, zajmuje 642.10 km. kw. powierzchni i liczy 30 000 m-ców.,

2 miasta (M. i S k wie rzy n cz. Z i r k e) 63 gmin i 34 majątków ziemskich. — Por.: „Statistische Darstellung d. Kreises Birnbaum“ (1861 — 62); R. Werner „Chronik d. Stadt u. d. Kreises B., Schwerin, Zirke, Kaehme, Biesen“ (M. 1843).

Międzyłęskie s - stwo niegrod. w wojew. Pomorskiem powstało, podług lustracyi z r. 1664, z dawnego s-stwa Osieckiego w pow. Koście-rzyńskim przéz odłączenie wsi: Międzyłęż Nowy (odstąpiony w r. 1282 przez ks. Mestwina Zakonowi Krzyżackiemu wraz z Ziemią Gniewską) i Stary, Gare, Walichnowy Stare i Nowe. W r. 1771 posiadała je ze s-stwem Gniew-skiem Karolina z Lubomirskich gener. Flemin-gowa, opłacając kwarty złp. 5 892 gr. 24 a hi-berny złp. 2 352 gr. 66.    . * .

MiędLZyloy&tGZeilnterscaputiuni), ob.G r z b i e t. Międzymorze (gr. lafrp.óę, jak gdyby „szyja“), wąski pas ziemi pomiędzy dwoma morzami, dzielący od siebie dwa morza. Ważniejsze M-a: Suezkie (ob.) i Panamskie (ob.). Zasłynęło także M. Korynckie.

Międzynarodowe kongresy robotnicze; 1) w Paryżu r. 1889 uchwalił doroczne święto robotnicze d. 1 maja i sformułował żądania klasy robotniczej na polu prawodawstwa robotniczego. 2) w Bruk sell i (1891) stwierdził, że wyzwolenie klasy robotniczej niemożliwe jest bez zniknienia panowania klasowego i zawezwał robotników do zdobycia rozleglejszych praw politycznych. W uchwałach tych kongres stanął wyraźnie na gruncie programu marksistowskiego, i zajął określone stanowisko wobec anarchistów i posybilistów. 3) w Zurychu (1893) ostatecznie odgrodził się od anarchistów, którzy byli z kongresu wyłączeni. Przyjęto uchwałę (Bebla) że „pod działalnością polityczną rozumieć należy dążenie stronnictw politycznych do używania lub zdobycia praw poli-

B. Malon „L’internationale, son histoire et ses principes“; J. Jaeckh „Historya międzynarod. stowarzyszenia robotniczego“ (przekład polski, Kraków 1906); „Handbuch des Socialismus“ (Zurych 1897; pod wyrazami: „Intern. Arbeiterassociation“, „Alliance intern, de la Démocratie socialiste“, „Intern. Arbeiterkongresse“); art. Rajmunda Kucharskiego w „Wiedzy“ (1907, t. II, str. 271 nast.): „Kongres międzynar. w Sztutgarcie“; obszerne sprawozdanie z kongresu kopenhaskiego“ ob. Jednodniówka „Życie współ-

T. R

tycznych i organizacyi prawodawczej w celu popierania interesów proletaryatu i zdobycia władzy politycznej “, oraz szereg uchwał w sprawie taktyki politycznej. 4) w Londynie (1896); i 5) w Paryżu (1900) powołał do życia stałą łączność organizacyjną międzynarodową pod postacią Międzynarodowego biura socyali-stycznego z siedzibą w Brukselli. Następne kongresy zajmowały się przeważnie rozstrzyganiem spraw spornych wewnątrz obozu socyali-stycznego 6) w Amsterdamie (1904) zajmował się pytaniem, wywołanem przez „mini-steryalizm“ francuski, udziału socyalistów w rządzie burżuazyjnym i uznał uczestnictwo to za niewłaściwe w ramkach społeczeństwa mieszczańskiego. 7) w Sztutgarcie (1907) zajmował się sprawami militaryzmu i zatargów międzynarodowych, stosunku pomiędzy stronnictwami a związkami zawodowemi, polityki kolonialnej, emigracyi i imigracyi robotników, prawa wyborczego dla kobiet. Najważniejsza była uchwała w sprawie stosunku pomiędzy walką polityczną a zawodową. Podniesiono jedność ruchu zawodowego a politycznego, z których każdy posiada jednak właściwą sobie, z jego istoty wypływającą dziedzinę, a w niej swoją działalność wyznacza samodzielnie. 8) w Kopenhadze (1910) obradował nad sprawami następuj ącemi: ruch współdzielczy i jego stosunek do ruchu socyalistycznego; brak pracy; rni-litaryzm; solidarność międzynarodowa (w związku z tem zatarg w austryackim ruchu zawodowym, wynikły z powodu dążenia czeskiej dem. społecznej do organizacyi związków zawodowych na podstawie narodowej); ubezpieczenia robotnicze; kara śmierci itd. Najważniejsza była uchwała, uznająca wielkie znaczenie ruchu współ-dzielczego, pod warunkiem zabezpieczenia jego od ideologii mieszczańskiej, i zalecająca jaknaj-ściślejszą łączność pomiędzy organizacyami robotniczemu polityczną, zawodową i współdziel-czą. Warto zaznaczyć, że delegacye krajów poszczególnych tworzą na kongresach międzynarodowych sekcye osobne, na które (stosownie do ostatnich w tej mierze uchwał) przypada następująca ilość głosów: Niemcy, Austrya-Cze-chy, Francya, Wielka Brytania i Rossya po 20 gł.; Włochy 15 gł.; Stany Zjednoczone 14 gł.;

Belgia i SzWecya po 12 głosów; Dania, Szwaj-carya i Polska po 10 gł.; Hollandya, Bhnlandya,

Węgry-Kroacya po 8 gł.; Hiszpania 6 gł.; Argentyna, Bułgarya, Rumunia, Serbia po 4 gł.;

Turcya 3 gł.; Luksemburg 2 gł. —10 głosów polskich na ostatnim kongresie kopenhaskim podzielone zostały w następujący sposób: 4 gł.

S.-D. K. P. L., 2 gł. partya S.-D. Galicyi i Śląska, 1 gł. p. p. S. zaboru pruskiego, 1 gł. fr. rewol. P. p. S., 1 gł. P'. P. S. i 1 gł. bezpartyjne związki zawodowe.—Liter.: R. Meyer „Emancipationskampf des vierten Standes"; E.

Villetard „Hist, de l’Internationale“; E. Fribourg „L association internationale des travailleurs“;

czesne“ (Wilno 1910).

Międzynarodowe prawo, ob. Prawo. Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotnicze.—Myśl łączności międzynarodowej klas pracujących powstaje w zaraniu produkcyi kapitalistycznej: w początku w. XVIII wygłasza je we Francyi Meslier. Po r. 1848 nurtuje w tajnych związkach robotniczych, zakładanych przeważnie przez wychodźców niemieckich w Paryżu, Londynie i t. d.; wkońcu zostaje z wielką mocą uzasadniona w słynnym „Manifeście Komunistycznym“ Marksa (1848: „Proletaryusze wszystkich krajów łączcie się“!). Reakcya europejska po r. 1848—9 nie sprzyjała urzeczywistnieniu wskazań Manifestu. Ale okres reak-cyi politycznej był okresem olbrzymiego rozwoju przemysłowego, który wytworzył podłoże dla nowoczesnego ruchu robotniczego, a to wywołało w kołach robotniczych krajów najbardziej uprzemysłowionych dążenie do zbliżenia się wzajemnego. Sposobność ku temu nadarzyła się wskutek wszechświatowej wystawy londyńskiej r. 1862. Na wystawę tę przybyli wysłańcy robotników francuskich i zawiązali stosunki z angielskimi. Następnego r., nowego powodu do bezpośredniego zatknięcia ich się dostarczyło powstanie polskie. Powstała myśl wspólnego ujawnienia sympatyi dla Polski, i do Londynu wyruszyła delegacya francuska robotnicza, aby uczestniczyć w wiecu, w sprawie polskiej (w St. James Hall), tu poruszono także sprawę stałej łączności robotników różnych krajów, której konieczność nasuwała się zwłaszcza wobec wypadków sprowadzania przez przedsiębiorców obcych robotników, jako łamistrej-ków. Idea ta znalazła grunt podatny wśród robotników francuskich i angielskich; d. 28 września r. 1864 odbył się w Londynie w St. Martin’s Hall, znowu z udziałem delegacyi francuskiej, wiec robotniczy, na którym uchwalono założenie M. S. R. Wybrano komitet, któremu zlecono opracowanie statutu i programu; te miał zatwierdzić kongres we wrześniu r. 1865 w Brukselli (kongres nie doszedł do skutku, natomiast odbyła się konferencya w Londynie). Komitet, który początkowo składał się był prawie wyłącznie z robotników angielskich, na pierwszem owera posiedzeniu postanowił zaprosić przedstawicieli innych narodowości i powiększyć liczbę swych członków do 50: Większość pozostała przy Anglikach, z pośród któ-

rych wybrano przewodniczego, skarbnika, se- j botniczej, czyui zarządzenia, niezbędne dla sku-kretarza. Niemcy miały 10 przedstawicieli, teczności działań M. S. R., mianuje Radę Ge-Francya 9, Wiochy 6, Polska 2, Szwajcarya 2,

neralną, wyznacza na rok jej siedzibę* Rada ta pośredniczy pomiędzy organizacyami poszcze-gólnemi, zawiadamia robotników jednego kraju o sprawach robotniczych wszystkich innych krajów, urządza wywiady o warunkach społecznych różnych krajów, porusza sprawy znaczenia ogólnego, zapoczątkowywa w razie potrzeby—np. przy zatargach międzynarodowych— działalność wspólną i t. d. Kongres pierwszy wykazał swojemi rozprawami, jak było konieczne ujednostajnienie programu wobec silnej rozbieżności zdań w wielu sprawach (żądanie np. Francuzów, aby członkami Stowarzyszenia mogli być tylko robotnicy fizyczni — odrzucone przez delegatów angielskich, niemieckich i szwajcarskich). Gdy Anglicy np. nadawali wielkie znaczenie walce strejkowej i żądali utworzenia przez państwo 8-godz. dnia roboczego ograniczenia pracy nocnej, Francuzi upierali się przy zasadzie „wolności umowy“, a także w sprawie ochrony pracy kobiet i dzieci, że miejsce kobiety jest przy ognisku domowem. W sprawie kooperatyw kongres, uznając ich pożytek praktyczny, stwierdził, że nie zdołają przekształcić ustroju społecznego i zalecił raczej kooperatywy produkcyjne, wyrażając się ujemnie o znaczeniu „sklepików spożywczych“. Inne uchwały wyjaśniły znaczenie związków zawodowych, oświadczymy się przeciw podatkom pośrednim i armiom stałym. Drugi kongres w Lozannie (d. 2—8 wrześ. 1867) przyjął jednogłośnie uchwałę przeciw wojuom. I tu podczas obrad ujawnił się poprzedni antagonizm pomiędzy dążnościami wstecznemi proudhoni-(główuie wśród Francuzów) a marksizmem

Sekretarzami korespondującymi poszczególnych krajów zostali mianowani: Marx dla Niemiec,

oraz

Le Loubet dla Francyi, Wolff dla Włoch, Holt-korp dla Polski, Juny dla Szwajcaryi. Opracowano dwa projekty programu i statutu: jeden Mazziniego, drugi Marksa. Projekt Mazziniego, nadający Stowarzyszeniu organizacyę stosowną dla towarzystw spiskowych, lecz nie liczącą się z warunkami ruchu robotniczego, został odrzucony, natomiast przyjęto projekt Marksa, czyniący zadość wymaganiom robotniczej organiza-~cyi tłumnej. Program wyłożony (w „Inaugural-adresse“) przez Marksa, przedstawiał zastosowanie praktyczne zasad, rozwiniętych w „Manifeście komunistycznym“. Stwierdzając rozwój "antagonizmów społecznych wykazywał, że klasa robotnicza powinna dążyć do ujęcia w swe dłonie władzy politycznej. W tym celu konieczne jest współdziałanie robotników wszystkich krajów. Marx, który odtąd jast kierownikiem powstającego ruchu, wyznaje zasadę, że wyzwolenie warstwy pracującej, może być tylko dziełem jej samej, że wyzwolenia tego nie osiągnie się drogą spiskową, iż działalność jawna polityczna nietylko zrzesza tę warstwę, lecz także wyrabia ją i cwiczy. Głownem ogniskiem tego ruchu międzynarodowego były zjazdy (kongresy) międzynar. Pierwszy odbył się w Genewie.

(d. 3—9 wrzes. 1866), na którym na plan pierwszy wysunęła się sprawa statutu M. P. R.; po dość burzliwej rozprawie przyjęty, głosił, iż wyzwolenie klasy robotniczej musi być dziełem samej klasy robotniczej, a walka o to wyzwolenie jest walką nie o nowe przywileje klaso-    zmu

we, lecz o zniesienie wszelkiego panowania    (Eccarius), a uchwała zalecająca związkom za

na

klasowego. Zależność robotnika od posiadaczy narzędzi pracy jest podstawą niewolnictwa we wszystkich jego formach, podstawą nędzy społecznej, zastoju duchowego, zależności politycznej; wyzwolenie to klasy robotniczej nie jest zadaniem ani miejscowem, ani narodowem, lecz społecznem i winno objąć wszystkie kraje, w których panuje ustrój współczesny. Z tych wszystkich względów pierwszy międzynarodowy kongres robotniczy oznajmia, że „M. S. R. i wszystkie należące do niego organizacyę i osoby uznają prawdę, prawo i moralność jako zasadę w stosunkach wzajemnych, bez różnicy rasy, wyznania i narodowości“. — Organizacya M. S. R. według statutu była następująca: Zrzeszenia robotnicze krajów poszczególnych tworzą oddziały M-ki, przyczem zaleca się zje-dnoczanie i ogniskowanie w każdym kraju luź

wodowym przeznaczanie części produktów zakładanie spółek wytwórczych, była wynikiem kompromisu pomiędzy temi kierunkami. A gdy z wniosku upaństwowienia środków komunika-cyi wyłoniła się sprawa uspołecznienia ziemi, spotkała się z opozycyą delegatów francuskich, którzy stawali w obronie własności prywatnej. Trzeci kongres, w Brukselli (d. 6—13 wrześ. 1868; 96 delegatów), uwydatnił różnice pomiędzy powyższemi kierunkami jeszcze ostrzej, uchwały jednak mają piętno wyraźniejsze w duchu marksizmu. Przyjęto uchwałę, żądającą by kopalnie, kamieniołomnie i koleje należały do ogółu, tymczasem zaś mają być oddane w ręce stowarzyszeń robotniczych; ziemia uprawna i lasy powinny być oddane stowarzyszeniom robotniczym. Przyjęto protest (wobec zarysowującego się zatargu pomiędzy Prusami a Fran-nych organizacyi, tak aby każdy oddział czyli    cyą) przeciw wojnom i wskazano robotnikom

sekeya tworzył całość narodową. Zrzeszenia    zawieszenie pracy w wypadku wybuchu wojny,

robotnicze, przystępujące do M. S. R., zacho-    R. 1868 i 1869 były okresem największego

wują swą orgauizacyę. Delegaci oddziałów    rozkwitu M. S. R. Do Stowarzyszenia przystę-

corocznie zbierają się na kongres międzynaro-    powały coraz to nowe grupy—Niemcy (na kon-

dowy, który ustala wspólne dążenia klasy ro-    gresie Norymberskim Związek uiemieckich sto-

wo w

warzyszeń robotniczych), w Ąustryi, napotkało to jednak przeszkody ze strony rządu; zwiększała się liczebność orgauizacyi we Francyi, Anglii, Belgii, Szwajcaryi; powstały grupy w Ameryce. Wzmagał się wszędzie ruch strejkowy, dla którego moralne poparcie ze strony M. S. R. było niezmiernie korzystne, gdyż przedsiębiorcy, przeceniając siły raateryalne Międzynarodówki, okazywali się skłonniejszymi do zgody. W oczach przedsiębiorców i rządów M. wzrastała do rozmiarów olbrzymiego i tajemniczego sprzysięrzenia wsechświatowego, z na-czelnem kierownictwem w Londynie. Rozpoczęło się w niektórych krajach, zwłaszcza we Francyi i Belgii, prześladowanie Międzynarodówki. A tymczasem w łonie M-i dokonywał się rozłam. Mianowicie na czwarty zjazd w B a-zylei (d. 5 — 11 wrześ. 1869) zjawił się w charakterze delegata francuskiego słynny rossyanin Bakunin. Wychowany w społeczeństwie uwstecznionem pod względem ekonomicznym, niedowierzający państwu i nie mogący się pogodzić z ideą, iż organizacya państwo-jest najdonioślejszą dźwignią reform, nie pojmujący znaczenia centralizacyi gospodarczej jako najkorzystniejszego środka w walce człowieka z przyrodą, wkońcu nienawykły do walki jawnej, ani orgauizacyi publicznej, widział w spisku i gwałtownym wybuchu jedyny środek walki, w drobnej niezależnej gminie (ob-szczyna rossyjska!) jedyny ideał ustroju społecznego. Jego poglądy odpowiadały poglądom człouków M-i w krajach mało rozwiniętych i to takiej Szwajcaryi rzemieślniczej, częścio-takiej samej Francyi, a zwłaszcza we Włoszech, w których rdzeń M-i tworzyły wyko-lejeńcy warstw zamożniejszych i kształcąca się młodzież. Te żywioły drobnomieszczaństwie radykalne i grupy krańcowo usposobionej inteli-gencyi skłaniały się ku anarchizmowi (proud-honizm) i spiskowania—w przeciwstawieniu do radykalizmu rdzennie robotniczego, reprezentowanego przez marksistów. Bakunin oskarżał Marxa o „centralizm“ oparty na powadze i samowoli. Następny miał się odbyć w r. 1870 w Paryżu, nie doszedł jednak do skutku z powodu wojny francusko-pruskiej. Ale wpływ zasad, głoszonych przez M-ę, wyraził się w uchwałach, powziętych na zebraniach robotniczych w Paryżu, w Niemczech, Anglii, a protestujących przeciwko wojnie. D. 28 kwietnia r. 1870 Rada generalna M. S. R. wydała manifest przepowiadający upadek drugiego cesarstwa w następstwie wojny. Drugi jej manifest z d. 9 wrześ. r. 1870 protestował przeciw zaborczej polityce pruskiej i wskazywał, że ograbienie Francyi z części jej obszaru rzuci ją w objęcia Rossyi. Komunie paryskiej Rada generalna udzieliła całego swego poparcia moralnego, po jej upadku wydała słynny manifest „Wojna domowa we Francyi“ (przez Marxa). Paryscy członkowie Międzynarodówki byli czynni

w wypadkach, które doprowadziły do ogłoszenia Komuny, i znaczna ich ilość była wybrana na członków Komuny (Malon, Vaillant, Varlsin, Fraenkel i in,). Jednak wpływu na sprawy Komuny z punktu widzenia M-ki nie wywarli, acz opinia całego świata w M-ce widziała sprężynę główną Komuny. R. 1871 zamiast kongresu odkyła się konferencya w Londynie, kongres zwołano na r. 1872 w Hadze. Tymczasem w łonie Stowarzyszenia wzmagały się niesuaski wewnętrzne, głównie wskutek wich-rzeń Bakunina, który r. 1868 założył w Szwaj caryi nowe stowarzyszenie „Związek międzyn. demokracyi socyalistycznej“ (Alliance internationale de la démocratie socialiste) i domagał się przyjęcia tego stowarzyszenia do M-ki. Rada Generalna odrzuciła to żądanie, poczem związek pozornie rozwiązał się, a jego sekcye weszły do M-ki. Związek istniał jako tajne stowarzyszenie, dążące do opanowania M-ki. Na kongresie federacyi romańskiej w Chaux-de-Fonds bakunistom udało się uzyskać większość, zmusić przeciwników do opuszczenia kongresu, federacya zaś ta stała się ogniskiem propagandy bakunistycznej. W tych warunkach zebrał się piąty kongres w Hadze (2 — 7 wrześ. 1872), na którym doszło do rozprawy ostatecznej pomiędzy zwalczającemi się nawzajem kierunkami, a więc marksizmem indywidualistycznym; anarchizmem proudhonistycz-nym, wrogim zarówno kollektywizmowi jak walce strejkowej i polityce, rewolucyjnym anarchizmem Bakunina; wkońcu blankizraem, pod wielu względami zbliżonym do marksizmu, ale zbytnio ufającym w potęgę władzy politycznej i spiskowców. Na kongresie wyłoniła się sprawa orgauizacyi M-ki, którą bakuniści chcieli przekształcić w kierunku zupełnej decentrali-zacyi i odjąć Radzie Generalnej wszelką władzę, ale przegrali. Engels w porozumieniu z Marxem postawił wniosek przeniesienia siedziby Rady Generalnej do Nowego Yorku. Chodziło o usunięcie Rady z pod wpływów oportunizmu robotniczego angielskiego i blankistów. Komisya, której zlecono rozpatrzenie sprawy „Związku“ bakunistycznego, określiła, że statuty jego sprzeciwiają się statutom M-ki i wniosła wyłączenie z M-ki Bakunina jako założyciela Związku i innych jego członków. Wniosek przeszedł. Blankiści sami wystąpili z powodu, że M. S. R., przenosząc swe ognisko do Ameryki, przestaje być dźwignią rewolucyi. Istotnie, przeniesienie to było zręcznym fortelem, mającym ukryć upadek nieodzowny. Rada Generalna urzędująca w N.-Yorku wyłączyła federacyę jurajską, belgijską i hiszpańską i nieuznała federacyi włoskiej. Przy Stowarzyszeniu, a właściwie przy Marxie, pozostały tylko Anglia, Niemcy i Ameryka. Sekcye tych krajów odbyły szósty kongres w Genewie (8 — 13 wrześ. 1879), ostatni, poczem M. wkrótce straciła wpływy w Europie. Formalne

w r.

E, Chw

rozwiązanie nastąpiło na zebraniu delegatów w Filadelfii (15 lipca 1876), na którem stawiło się tylko 14 sekcyi amerykańkich.

„Związek demokracyi socyalistycznej“, po wyłączeniu z M - ki odbył jeszcze kilka kongresów (St. Imier 1872, Genewa 1873, Bruk-sella 1874, Bern 1876, Verviers 1877), bez wszelkiego znaczenia. M. jako organizacya przestała istnieć. Swoje zadanie spełniła: zbliżyła wzajem robotników różnych krajów, rozważyła podstawy teoretyczne zagadnień ruchu robotniczego, opracowała moc wskazań praktycznych, rozbudziła wszędzie myśl robotniczą, a przede-wszystkiem nadała wyraźny kierunek klasowo-partyjny ruchowi robotniczemu. Upadła, ale z jej posiewu wyszły ruchy robotnicze w różnych krajach, hołdujące zasadom marksizmu.

Dalszy ruch robotniczy odbywa się w formie partyi socyalistycznych narodowych. Gdy te partye w różnych krajach nabrały siły, wśród nich odrodziło się poczucie potrzeby łączności międzynarodowej. R. 1877 zwołano powszechny kongres socyalistyczny w Gandawie (wypełniła go walka pomiędzy socyalistami a tracącemi grunt anarchistami). R. 1881 odbyła się konfe-rencya międzynarodowa w Chur, a r. 1886 w Paryżu (głównie sprawa prawodawstwa fabrycznego). Uchwalono zwołanie kongresu międzynarodowego w r. 1889 w Paryżu, podczas powszechnej wystawy paryskiej. Od tego kongresu datuje się uowy, świetny rozwój M-ki, nie jako organizacyi międzynarodowej, lecz jako wyrazu łączności międzynarodowej samodzielnych stronnictw narodowych, odczuwających wspólność swych interesów i pracujących nad jej utrwaleniem zapomocą zjazdów. Rysy tych kongresów: zapanowanie marxizmu, wyodrębnienie się anarchizmu, coraz większe zbliżanie programowe i taktyczne różnych odłamów ruchu robotniczego, powstałych w odmiennych warunkach narodowych (ob. Międzynarodowe kongresy robotnicze). Tamże bibliografia.    T R

Międzynarodówka, ob. Międzynarodowe Stowarz. Robotnicze.

Międzyrzeo Podlaski, m-to nad rz. Krzną, przy uściu do niej Tłuśca, pow. radzyński, st. dr. żel. warsz.-terespolskiej, kościół parafialny, dwie cerkwie pounickie (pierwsza w 1784 przez ks. Aug. Czartoryskiego na miejscu cerkwi w r.

1564 przez Daniłowiczów wzniesionej; druga przez tegoż Czartoryskiego r. 1774 ufundowana ua miejscu dawnej z r. 1583), szpital żydowski na 14 łóżek, dwie szkoły niższe: męz. i żeńska (216 uczniów), biblioteka, wydział hypo-teczny, 63 zakł. przemysłowe (w tem garbarnia, fabryka wyrobów miedzianych, fabryka obsadek i piórników, wysyłająca towar przeważnie do Cesarstwa, dwie fabryki gilz, dwie mydlarnie, tartak parowy, rektyfikacya spirytusu skarbowego i in.) z 416 rob. i 1123 000 rb. wytwórczości rocznej. Obróbka, sortownia

i oczyszczanie szczeciny, z Cesarstwa sprowadzanej, dają zatrudnienie kilku tysiącom Żydów. Szczecina wysyłana jest na rynki do Lipska (rocznie obrotu przeszło 100 000 rb.). Jarmarków sześć na bydło, świnie, konie, ubranie i obuwie z obrotem ok. 120 000 rb. M-ców 1910 było 16 620 (76% Żydów). Budżet miejski w r. 1904 wynosił 9 500 w dochodach i 84 000 w wydatkach. M. — osada starożytna: r. 1390 Jagiełło podarował wieś M. Abrahamowi Chamcowi, lecz kiedy przemianowano wieś na miasto—niewiadomo. R. 1477, już jako m-sto, M. należy do Jana Nasutowicza, s-sty brzeskiego, nast. w drodze wiana lub spadku przechodzi kolejno na Wyszyńskich, Zabrzeziń-skich, Tęczyńskich, Zbaraskich, Denhofów, a w drugiej połowie w. XVIII do Czartoryskich. Opieka Czartoryskich wielce się przyczyniła do rozwoju miasta. Ok. r. 1775 M. był najwięk-szem miastem na Podlasiu. Czartoryscy założyli tu pałac (spustoszony w r. 1812) i ogród rozległy. R. 1780 ces. Józef II, wracając z Petersburga przez Polskę, tu nocował. R. 1800 proboszczem m-ckim był ks. Grzegorz Piramowicz (ob.). M. jest miejscem urodzenia (1807) matematyka G. H. Niewęgłowskiego.

Międzyrzeckie s-stwo niegrodowe w wojew. i pow. Poznańskim, według lustracyi z r. 1564 składało się z m-sta M. z zamkiem i folwarkiem Skwirzyna i wsi: Kęsice, Nietoperek, Żółwiu, Rogoziuiec, Murzynowo. Kursko, Gorońsko, Górzycza, Święty Wojciech, Janowo, Bobowisko, Grochowo i Czaromyśl. W r. 1771 Dorota Jabłonowska, w-dzina rawska, opłacała zeń kwarty złp. 5 911 gr. 15 a hiberny 7 550 złp. gr. 25. Na sejmie r. 1773 — 75 oddano to s-stwo wraz ze s-stwem Babimojskiem—w posiadanie emfiteu-tyczne Ponińskiemu, marszałkowi sejmowemu. .'.

Międzyrzeckie s-stwo niegrodowe, zwane niekiedy leśnictwem, w woj. i pow. Trockim. Podług spisów podskarbińskich z r. 1569 zaliczało się do dóbr stołowych królewskich; r. 1766 składało się s-stwo z dóbr międzyrzeckich Rudniki i wsi Taraszyszki i było w posiadaniu Michała Brzostowskiego, który opłacał zeń kwarty złp. 967 gr. 8 a hiberny złp. 1260. Ostatnim s-stą był Dąbrowski

Międzyrzecz (niem. Meseritz. w dok. średniowiecznych Interamna, Mederecum, Medirecum), m-to pow, w W. ks. Poznań-skiem, nad uściem Paklicy do Obry, pod 52°27’ szer. półn. i 33°15’ dług. wsch., w okolicy piasczystej, obfitującej w małe rybne jeziorka i w lasy wielkie. Siedziba landrata, sądu ziemskiego, sądu okręgowego, superintendenta; kościół katolicki, protestancki i synagoga; gim-nazyum filologiczne, dwie szkoły początkowe kilkoklasowe, przędzalnia wełny, fabryka drożdży, fabryki maszyn, tow. rolnicze niemieckie, tow. pożyczkowe, tow. popierające jedwabni-ctwo. R. 1811 — 3 414 m-ców, r. 1837 — 4 598 m-ców (3 443 chrześc., 1155 Żydów),

r. 1880

Powiat

5169 m-ców (3465 ewang., 1318 kat., 377 Żyd.), r. 1900 —5 655 m-ców.—M. należy do rzędu najdawniejszych osad Wielkopolski. Dytmar pod r. 1005 wspomina o opactwie inię-dzyrzeckiem. Od klasztoru był ponoć dawniejszy gród, który r. 1095 Pomorzanie byli opanowali i mocniej obwarowali. Dobywał M. i dziesięcioletni Bolesław Krzywousty pod kierunkiem Sieciecha. Po śmierci Krzywoustego Pomorzanie znowu opanowali zamek i za Mest-wina powstała tu osada miejska. W poł. w. XIII M. był ponownie w posiadaniu Polaków, gdyż, według Kromera, Bolesław, ks. kaliski kazał rozszerzyć wały i okopy zamku. R. 1259 był tu kościół św. Wojciecha. Następnie opanowali M. Brandeburczycy. Kazimierz W. odzyskał M. z powrotem i, jako zamek pograniczny, należycie wzmocnił. R. 1474 Ślązacy wspólnie z wojskiem Macieja Korwina zrabowali miasto. Kazimierz Jagiellończyk nadał M-owi r. 1485 prawo magdeburskie. R. 1520 zdobyli go Sasi, idący w pomoc Albertowi pruskiemu. Zygmunt Stary zabrania Żydom pobytu w M-cu. R. 1548 zagnieżdża się tu re-formacya: s sta M-cki, Stanisław Myszkowski, przyjmuje protestantyzm i oddaje kościół parafialny swoim współwyznawcom. R. 1565 Zygmunt August czyni M. miejscem jarmarków pogranicznych. D. 25 stycz. r. 1574 Henryk Walezy, przybywszy na ziemię polską, hucznie przyjmowany był na zamku M-ckim. R. 1604 Zygmunt III odbiera protestantom kościół i przywraca go katolikom. Budzi się przemysł sukienniczy, który popiera Zygmunt III, nadając sukiennikom przywilej na handel suknami sza-remi pospolitemi. R. 1655 Szwedzi opanowy-wują M. Nowych klęsk doznaje on od Szwedów za Augusta II: r. 1705 podbija M. gen. szwedzki Benschild, R. 1731 pożar niszczy część znaczną miasta. M. miał kasztelana mniejszego i s-stę uiegrodowego. Pomiędzy s-stami M-ckimi najznakomitszym był Stan. Żółkiewski. Podczas przejścia wojsk francuskich Napoleon był gorąco w M-cu witany przez ludność polską. Po utworzeniu Ks. Warszawskiego M. przeszedł pod rządy polskie. Po r 1815 M. stał się łupem Prusaków: odtąd mieszkańców tak wynarodowiono, że teraz ludności polskiej w niem bardzo mało. M. jest miejscem urodzenia znanego filologa Zygmunta Węclewskiego. Zwaliska zamku w M-u naszkicowane w Albumie do „Wspomnień Wielkopolskich“ Ed. Raczyńskie-og. — Por.: K. Kade „Gründung und Name“ v. Stadt u. Schloss M.“ (M. 1894).

M-cki, najbardziej zachodnią część reg. Poznańskiej zajmujący, graniczy na płd. z pow. babimojskim, na płn. — z międzychodzkim, na zach. z Brandenburgią, na wsch. —z pow. bukowskim, 1 152 kim. kw. Przedstawia równinę pokrytą lasami rozległemi, z nizkiemi wzgórzami pod M-cem, Brojcami, Pszczewem. Najważniejszą rzeką, która poniżej Trzciela jest

spławna jest, Obra. Jezior przeszło 60: największe: Zbąszyńskie, Trzcielskie, Chłopskie. Ludności w r. 1880 — 48 295 (25742 ewang., 21601 kat. i 895 Żydów), w r. 1900— 49 822 (w tem 20.8% Polaków). Głównem zatrudnieniem m-ców jest rolnictwo, obrabianie drzewa, rybołówstwo i chów bydła. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się na 5 obwodów: międzyrzecki, pszczewski, starodworski (Altenhof), trzcielski i zbąsyński.    E- Chw-

Międzyrzecz Korecki (M e ż y r y c z), m-ko na Wołyniu, pow. rówieński, na wzgórzu między stawem a strugą, o 50 w. na wsch. od Równa, o 17 w. na zach. od Korca, st. poczt. Horba-ków, kościół katolicki pod wez. św. Antoniego (1702 przez ks. Dominika Lubomirskiego wzniesiony), dwie synagogi fundacyi Steckich, cerkiew, szkółka wiejska, szpital, fabryka sukna, browar, pałac piękny z r. 1773 przez Jana Steckiego wzniesiony (z freskami Józ. Mańkowskiego), ogrody liczne, targi tygodniowe. M-ców ok. 2 000, w tem 76% Żydów. Czas założenia M-cza nieznany. Pod koniec w. XV stał tu już zamek obronny ks. Ostrogskich, który przeszedł na własność ks. Koreckich i w r. 1566 spłonął. R. 1590 M. za staraniem Joahima Koreckiego otrzymuje od Zygmunta III prawo magdeburskie. Po zgonie ostatniego z ks. Koreckich M. przechodzi do Lubomirskich. R. 1648 rabuje go Krzywonos. D. 26 czerw. r. 1660 powtórnie niszczy go Kozaetwo. R. 1702 in-kursya ukraińska, r. 1704 pożar, następnie przechód Mazepy idącego do Dubna i przechód Wojnarowskiego doszczętnie wyludniły M. Gdy Jerzy Lubomirski, podkomorzy kor., uznał Stanisława Leszczyńskiege, urażony tem August II sprawił, że car Piotr odebrał M. Lubomirskim i nadał go A. D. Mienszykowowi (ob.). Dopiero r. 1711 odzyskał go Lubomirski z powrotem. Od Lubomirskich po kądzieli przeszedł M. do Steckich, którzy wznieśli tu pałac, park i przyczynili się do podniesienia m-czka. Po śmierci Józ. Steckiego, syna Ludwika, czynnego w r. 1831, rząd rossyjski skonfiskował M. i dopiero w r. 1859 w drodze łaski zwrócił Steckim. Pożar w sierpniu r. 1863 zniszczył M. nanowo. Spłonęło w w. XVIII kollegiumpijar-skie, założone przez Lubomirskich r. 1702, które pod kierunkiem wytrawnych pedagogów Kam. Jodłowskiego (pierwszego rektora), Aleks. Szy-bińskiego, Dom. Szybińskiego (doba rozkwitu), Tom. Chojnowskiego i inn., stanęło w rzędzie najpierwszych tego rodzaju zakładów naukowych w Polsce. Pijarzy przeznaczali zawsze do M-cza najuczeńszych członków swego Zgromadzenia. Komisya edukacyjna wyniosła je do rzędu szkół podwydziałowych wyższych. R. 1784 było 250 uczniów. R. 1814 staraniem Józ. Steckiego Tad. Czacki zamienił je na gim-nazyum o 3 klasach powiatowych i 3 kursach. Rektorami jego byli Żebrowski i Bączkowski. Z gimuazyum tego wyszli; Szymon Konopacki,

Kar. Mikulicz, Mich. Czajkowski. Przy skaso* waniu r. 1832 było tu 19-u nauczycieli, w tem 14 Pijarów. Biblioteka, gabinet mineralogiczny, fizyczny, historyi naturalnej, zabrane przez rząd, były przekazane uniwersytetowi kijowskiemu, gmachy zajęło ministeryum wojny. — Por.: Stecki „Z dziejów wołyńskiego gródka“ (Kraków 1888); A. Moszyńskiego „Kollegium w M-czu koreckim“ (tamże 1876); ks. I. L. Dubrowski „Książęta Koreccy i ich zamek w Kor-

E. Chw.

E. Chw.

Ryby.

mata.

Dr A.li.

cu“ (Korzec, 1906).

Mifdzyrzecz Ostrogski (Mezyrycz, M e n ż y r y c z y), m-ko przy uściu Zbyteńki do Wilii, na Wołyniu, pow. Ostrogski, o 3 w. na płn.-zach. od m. Ostroga, cerkiew (z Kościoła Franciszkanów w r. 1866 zamieniona) murowana, synagoga, szkółka cerkiewna, młyn wodny, gorzelnia, jarmark doroczny na św. Piotra i Pawła i około 1 000 m-ców, przeważnie Żydów. Od strony Wilii ogromne łomy kamienia. Gród starożytny. Istniał r. 1544. Niegdyś należał do ks. Ostrogskich i był jednem z miejsc ważniejszych, jako o tem świadczą szczątki wałów wyniosłych, nieraz wstrzymu-jącem nawałę Tatarów i tłuszczy kozackiej. W obrębie tych wałów stały ongi zabudowania b. klasztoru i kościoła Franciszkanów, fundowane w r. 1606 przez ks. Janusza, ostatniego z Ostrogskich. R. 1753 M. wskutek umowy kol-buszowskiej przeszedł do Małachowskich, a od nich w r. 1794 do Czackich. Gdy Tad. Czacki nie powracał z zagranicy w obawie grożącego mu zesłania, rząd rossyjski skonfiskował M. i podarował gen. Ferzenowi. Ten go sprzedał w r. 1802 faworytowi ces. Pawła I, senatorowi Józ. Aug. Ilińskiemu, R. 1866 kościół Franciszkanów zamieniono na cerkiew. R. 1873 Aleks. hr. Iliński sprzedał M. departamentowi apanaży cesarskich, do którego dotąd należy. Por.: Kochanowska „Monografia M-oza“ (Moskwa); Pleszezyński Bojarzy międzyrzeccy“ (Warszawa 1893).

Miękisz liściowy, ob. Gąbczasta tkanka.

Mi§knienie kości, choroba, ob. Osteoma-

1 a ci a.

Mifkkopletwe — Malacopterigii. Grupa ryb kostnoskieleto wych (Teleostei), których najogólniejszą cechą znamienną jest budowa płetw; te posiadają promienie przeważnie miękkie (rogowe) członkowane (ob. Ryby). Zależnie od stosunku pęcherza pławnego do przewodu pokarmowego wyróżniają wśród M-ych dwa podrzędy: 1) M-e otwartopęcherzowe (Physostomi) i 2) M-e zamkniętopęcherzowe (Physoclisti); gatunki ryby pierwszego podrzędu mają pęcherz pławny połączony osobliwym przewodem (tzw. pneumatycznym albo powietrznym) z przełykiem; u ryb drugiego podrzędu zamknięty pęcherz pławny nie łączy się z przełykiem. Do M-ych otwar-topęcherzowych należy przeważna ilość ryb słodkowodnych i mniejsza morskich. Rodziny ważniejsze: 1) ÄÄe-Sumowate; 2) Cy-prinidae — Karpiowate; 3) Cyprinodonti-dae—Z ębokarpiowate; 4) Salmonidae — Łososiowate; 5) Esocidae — S z c z u p a-ko wate; 6) Clupeidae — Sledziowate; i wiele iun. M-e zamkniętopęcherzowe żyją z małemi b. wyjątkami w morzach. Rodziny ważniejsze: 1) Gadidae—M iętusowate;

2) Ophididae —Żmijkowate; 3) Pleurone-ctidae—B okopływy (ob. poszczególne artykuły) i kilka in. Co do bliższych szczegółów dzisiejszej systematyki ryb Miękkopletwych ob.

St M.

Miękkoskrzydłe owady, ob. Mal a code r-

Mięsak a. sarkomat, złośliwy nowotwór składający się z licznych komórek łącznotkan-kowych, posiadających charakter komórek zarodkowych. Zależnie od postaci tych komórek rozróżniamy M-i okrągłokomórkowe, wrzeciono-komórkowe oraz melanotyczne. Rośnie szybko, daje rokowania przeważnie złe i powinien być jak najwcześniej usunięty drogą chirurgiczną.

Mięsień — zespół komórek (włókien) mięsnych, połączonych tkanką w całość 1) Budowa i przy czepienie. Poszczególne komórki M-a ułożone są równolegle do siebie i przy skurczu współdziałają wzajem. Każdy M. składa się z wiązek (grup coraz wyższego rzędu) komórek m-ych, oddzielonych od siebie tkanką łączną śród mięśniową (perimysium internum), odchodzącą pod postacią przegródek od tkanki łącznej okołomięśniowej {perimysium externum), która otacza cały zespół wiązek, czyli M. W skład M-a, jako jednostki ruchu, wchodzą prawie wszędzie włókna tkanki łącznej włóknistej, zwane ścięgnami; ścięgna istnieją tam gdzie M-ń łączy się ze skieletem. Włókna M-a przechodzą bezpośrednio we włókna ścięgna. Zadaniem ścięgna jest przenoszenie czynności kurczliwych włókien m-ych na części skieletu. Część kurczliwa M-ia nazywa siębrzuścem mięsnym; kolor brzuśca bywa białawy, różowawy lub czerwony; ścięgien — perłowosrebrzysty. W pewnych M-ch włókna ścięgna są przedłużeniem włókien M-wych. Gdy ścięgno przenika w głąb brzuśca M-a i włókna tego odchodzą od obu stron ścięgna pod kątem, M-ń nosi nazwę pierzastego; gdy zaś włókna M-a odchodzą tylko od jednej strony ścięgna—p ó ł p i e-rzastego; jeżeli ścięgno przenika daleko do brzuśca i dzieli go ua dwie części, M-ń nazywa siędwubrzuśnym. Każdy M. (mowa tu o M-ch zwierząt skieletowych kręgowych) przyczepia się do dwu kości za pośrednictwem wspomnianych wyżej ścięgien. Z dwu punktów przyczepu M-a jeden jest stosunkowo więcej stały; jest to przy-czep początkowy a. początek; punkt przyczepu, zmieniający przy skurczu M-a miejsce względem pierwszego, jest punktem przyczepu końcowego a. końcem. Wskutek takiego przyczepu każdy M. działa jak dźwignia

To wytwarzanie ciepła przez pracujący

St. M.

jednoramienna, przyciągając kość z punktem przyczepu końcowego do miejsca przyczepu początkowego. Niektóre M. mają 3 lub 4 punkty przyczepu, wtedy i brzusiec M-a dzieli się na odpowiednią ilość części; mówimy o M-u dwu-trzy-lub wielogłowym. W najprostszym wypadku M. może przyczepiać się do dwu przyległych kości i przebiegać tylko nad jednym stawem; M-ń taki będzie dla jednej z kości danego stawu albo zginaczem {flexor), albo prostującym {extensor), albo wkońcu o brotowym {rotator). Gdy M. przechodzi nad kilku stawami, wtedy może on być zginaczem dla jednego stawu, prostującym—dla drugiego. 2) P r a-ca mięśni. Szereg M-i, wywołujących wspólnie pewien ruch, nosi nazwę współdziałających, M. wywołujące ruchy przeciwne sobie będą przeciwdziałającemu Każdemu skurczowi M-i towarzyszą zjawiska, będące bądź przyczyną jego ruchu, bądź wytworem skurczu. M. kurcząc się, wytwarza i oddaje nazewnątrz pewną ilość ciepła, które przy usilnej pracy M-i całego ciała może podnieść ciepłotę ustroju o 1°.

M. dowodzi, że odbywają się w nim podczas skurczu reakcye chemiczne—eksotermiczne, przebiegi spalania, będące źródłem wydzielonego ciepła i energii zużytej przez M. do wykonania pracy. Pracę tę wyrazić można w formie pracy, jaką wykonać może M. wycięty i obciążony ciężarkiem, by podnieść ten ciężarek na pewną wysokość (a więc przez iloczyn wagi ciężarka na wysokość, do jakiej M. kurcząc się, ciężarek ów podniesie). Im dłuższy jest M., tern wyżej podnieść zdoła dany ciężarek; im zaś jest grubszy, tern większy ciężarek dźwignąć on może, czyli że wytwór M-a ma się w stosunku do jego objętości. Drugiem zjawiskiem, jakie stwierdzić można w M-u, jest jego stan elektryczny. Jeżeli połączymy jakibądź punkt przekroju M-a i punkt na powierzchni jego leżący z galwanometrem, ten wykazuje obecność prądu elektrycznego. Prąd, otrzymany z M-a w spoczynku, jest prądem spoczynkowym, prąd towarzyszący jego skurczowi—czynnym; kierunek obu prądów jest sobie przeciwny. Obok tych zjawisk fizycznych, w M-u dokonywają się reakcye chemiczne, będące w związku z przemianą materyi: zjawiska rozpadu istoty i odbudowy, czyli dyssymilacyi i assymilacyi. Końcowym wytworem dyssymilacyi jest zwłaszcza C0₂ (dwutlenek węglowy), który, w miarę czynności M-a wydzielany, dostaje się do krwi, a równocześnie zachodzi pochłanianie przez M. tlenu. Podczas czynności znikają z M-a zapasy glyko-genu (skrobi zwierzęcej), a więc związku bez-azotowego, co uprawnia do przypuszczenia, iż M. czerpie energię swoją w mierze znacznej z połączeń bezazotowych. Odżywianie M-a zachodzi przez naczynia krwionośne, które, zwłaszcza w brzuścu M-a są liczne, grubsze wchodzą

V\ lelka Enc. Powsi. Uustr. Ser I Tom XI,VII Ze»z. 369b,

w M. i w nim dzielą się na naczynka włosko-wate, przebiegające wzdłuż włókien i łączące się wzajem poprzeczkami, przez co tworzy się siatka delikatna naczyń. Wytwory dyssymilacyi, powstające przy pracy M-a dostają się do naczyń, od niego odchodzących. M. czas dłuższy działający, traci swą pobudliwość i przestaje się kurczyć, zmęczony; jeżeli przez czas pewien zaprzestaniemy drażnienia, M. staje się znowu zdolny do wykonywania pracy. Jeżeli podrażnienia działają zbyt szybko po sobie, M. wpada w stan trwałego skurczu {tetanus—tężec M-a), stan ten jest przejściowy, po pewnym bowiem czasie M. odzyskuje zdolność kurczenia się dalszego. Bodźce, powodujące skurcz ten, dochodzą za pośrednictwem nerwów ruchowych, odchodzących od środkowego układu nerwowego; poszczególne włókna nerwu w obrębie brzuśca M-a rozchodzą się i tworzą sploty, od których wybiegają włókna końcowe, które dochodzą do poszczególnych włókien mięsnych, tworząc na ich powierzchni zakończenia, zwane wzgórkami Doyera a. płytkami ruchowe mi. Włókno końcowe, przechodząc w płytkę, traci osłonkę rdzenną, a osłonka Schwanna łączy się z sarkolemmą włókna mięśniowego; cylinder osiowy włókna nerwowego rozgałęzia się pod sarkolemmą; rozgałęzienia te leżą w pro-toplazmie ziarnistej, wśród której znajdują się liczne jądra (ob. rys. 6 w art. Tkanka mięśniowa). Powyższe stosunki budowy i czynności M-i dotyczą tylko M-i skieletowych, składających się z włókien poprzecznie prążkowanych, a skurcze ich zależą od woli ustroju. M. gładkie, leżące np. w ściance jelit i wywołujące ich ruchy robaczkowate, również M. sercowy, kurczą się niezależnie od woli zwierzęcia. Zasada ruchu M-i gładkich i poprzecznie prążkowanych jest ta sama; różnice w ruchach polegają na tern, że gdy M. prążkowany odpowiada natychmiast na podrażnienie skurczem, to gładkie kurczą się po pewnym czasie (kilku sekundach), a skurcz ich trwa jednak, bo nawet w jakiś czas po usunięciu podniety M. gładki jest w stanie skurczu, M. zaś poprzecznie prążkowany wraz z usunięciem bodźca wraca do stanu spoczynku. (O budowie histo-licznej M-i ob. Mięśniowa tkanka).

Mi§sny ekstrakt {Extractum carnis), wyciąg mięsny (rosół) doprowadzony przez odparowanie do stanu gęstego, po raz pierwszy przygotowali w początku w. XIX Proust i Parmentier, w r. 1830; pod postacią tabliczek, bulionu użyto do zaprowiantowania okrętów, następnie w aptekach jako ześrodkowaną żywność dla dzieci i rekonwalescentów (ozdrowieńców). Racyonalny sposób przygotowywania M. E-tu zawdzięczane Liebigowi (1857), podług tegoż wyrabiają go w fabrykach od r. 1864 w Fray-Bentos (Urugwaj). Znaczna ilość M. E-tu pochodzą z Montevideo z Argentyny (Gualeguychu

Dr A. J. G.

ny-

i Santa-Elena), z San-Antonio w Texas i z Australii. W Fray-Bentas rozdrabniają przez siekanie maszynami o ile można wolne od tłuszczu mięso wołowe (z 150 — 200 000 wołów roczuie) i ogrzewają powoli z równą ilością wody (na wagę) zapomocą prądu pary o 70°. Włókno mięsne wyprasowują i przerabiają na mączkę mięsną (ob.), ciecz natomiast oddzielają od tłuszczu i wyparowują, 34 kg. mięsa bez kości daje 1 kg. M. e-tu o barwie brunatnej i zapachu mięsa pieczonego. Wytwór ten jest trwały, rozpuszcza się z łatwością w wodzie na ciecz przejrzystą, nie zawiera podobno kleju i innych soli prócz pochodzących z mięsa. M. e. zawiera 10.5 — 21.5 składników mineralnych i 49.5 — 68.8 ciał organicznych (kreatyny, kreatyniny, sąrkiny, ksantyny, kwasu inozynowego, kar-niny itd.). Popiół M. e. zawiera 42 $ soli potasowych, 23.5$ soli kuchennej i 30.4$ kwasu fosforowego. Dobry M. E. winien zawierać 16 — 22$ wody i około 60$ tegoż powinno się rozpuszczać w wyskoku. M. e. znalazł w prędkim czasie znaczne rozprzestrzenienie (Niemcy spotrzebowują go rocznie za przeszło 10 milionów marek); rzeczywiście, rozpuszczony w wodzie i posolony daje on rosół o smaku przyjemnym: 2¹/* litra wody z ¹fi kg. grubo potłuczonych kości, niezbędną solą, włoszczyzną i 18—19 gr. M. E-tu dają po godzinnem gotowaniu rosół wielce zbliżony do sporządzonego ze świeżego mięsa i posiadający taką samą wartość odżywczą— nie jest przeto środkiem odżywiającym. Dawniej przypuszczano, że roślinne artykuły spożywcze po zmieszaniu z M. e-m nabierają wartości odżywczej mięsa i zalecano tego rodzaje kombi-nacye w wypadkach niemożności zastosowania mięsa z tych lub owych przyczyn. Jest to jednak pogląd mylny; żywność roślinna nie zwiększa swej wartości odżywczej przez dodanie M. E-u, ten ma jedynie znaczenie jako środek pobudzający i nadający lepszy smak strawie roślinnej. M. e. zmiejsza także wrażliwość na głód, czyni ustrój ruchliwszym; wywołuje, spożyty w większem stężeniu, przyjemne ciepło w żołądku, wzmacnia tętno i uderzenia serca a zwiększa wydzielanie moczu. W ten sposób osiąga się prędszą wymianę materyi i co za tern idzie szereg korzystnych objawów, jakie wywołujemy zwykle przez zastosowauie pewnych leków. M. e. wzbudza apetyt, a przez swą znaczną zawartość soli posiada znaczenie szczególne w odżywianiu np. dzieci dotkniętych krzywicą. — Por : Davidis „Kraftbrühe von Liebigs Fleischextrakt“ (Brunszwik 1870).

Mi§sny proszek, wytwór mający zastąpić mięso i zawierający wszystkie pożywne składniki tegoż. W celu przygotowania M-go p-u posypuje się pokrajane świeże nie tłuste mięso 2Y₂ — 3 $ soli kuchennej i suszy w kąpieli wodnej. Po sproszkowaniu otrzymuje się proszek jasno-żółty o zapachu bulionu, trwały i przy przechowywaniu w otwartem naczyniu zawierający 10$ wilgoci. Wyrób tego rodzaju sprzedawano pod nazwą Carne pura. Niekiedy wyprasowywują go także w płytki po dodaniu roślinnych środków spożywczych. M. p. znalazł zastosowanie jako odżywka w wypadkach, gdy się zaleca przy osłabieniu podawać znaczne ilości ciał białkowych. W M-m p-u Masquera część białka mięsnego działaniem soku ananasowego przemienioną jest w albumozę.— M-m p-m nazywają także wyrób przygotowywany z padliny i odpadków mięsnych, a zastosowany jako karmia dla bydła i nawóz. Padlina po zdjęciu skóry i wypaproszeuiu zostaje rozcięta na kawały i przez 5 godzin poddana działaniu pary o 130°, tłuszcz wypuszczają z kotła, a cały kocieł obracają około osi gęsto zaopatrzonej w noże. Po pięciu godzinach cala masa przemienia się w proszek, który należy już tylko przesiać. P. M. zużyty w małych porcyach jest dobrą odżywką tuczącą dla nierogacizny a także dla przeżuwaczy; dzienne racye ponad 1 kg. dla bydła mlecznego wpływają niekorzystnie na smak mleka i masła. Kurom dają M. p. wraz z ziarnem, M. p. z odpadków fabrykacyi wyciągu mięsnego zawiera 70 — 75% ciał azotowych, 9 — 14% tłuszczu, 2—5% ciał mineralnych (0.72 kwasu fosforowego) i 9 — 12% wody. Mięsno-kostny proszek, przygotowany z odpadków rzeźni i z kości, znajduje zastosowanie jako nawóz cen-

Dr A. 3. G,

Mięso, ob. Odżywianie, Rzeźnictwo. Mięsopust, ob. Zapusty.

Mięsożerne zwierzęta, ob. Drapieżne. Mięsożerne rośliny, ob. Owadożerne rośliny.

Mieszaniec, herb: Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem czerwonem —pół orła srebrnego, w lewem—dwie 5-listne róże srebrne. Por.: „Ksiąga herbowa“ hr. J, Ostrowskiego.

Mięśniak {Myoma) nowotwór zbudowany z nowopowstałych włókien mięsnych. Zależnie od budowy tych pierwiastków mięśniowych rozróżniamy Leiomyoma, M. z gładkiemi włóknami mięsnemi i Rhabdomyoma—z włóknami poprzecznie prążkowanemi (ob. M i ę s i e ń). Leiomyoma lub Myoma laevicellulare znajdujemy najczęściej w częściach rodnych kobiety, głównie w macicy (główna odsetka M-ów wogóle), w błonie mięsnej przewodów pokarmowego i moczowego—pod postacią guzów kulistych rozmaitych rozmiarów; rzadziej spotykamy je też w skórze i tkance, podskórnej pod postacią małych gruczołków dochodzących wielkości jaja gołębiego. Do budowy większych M-ów przyczynia się też tkanka łączna—nieraz w tak wielkiej ilości, że nowotwór nabiera charakteru mieszanego, mamy do czynienia z włókno-mięśniakiem (Fibromyoma) lub też mięśnio-włókniakiem (Myofibroma). Stosunkowo niewielkie M-i mogą przejść jednak w złośliwe M-i (ob.). Pozatem mogą też podlegać sprawom zwyrodnienia, rozmięknienia,

Dr A. E.

me

«h

g-S-S.. • ? §

op§. 3

Ö O CD <! a

t ‘F? ® ®

g-rs-aa

SŁ. im PT B. W

® il I S3

§13 ST ©>

3^3

cd ©trçs

Ę" 3* p<

.CD ^ _

0*5 _ O

O g PL,

3 -• P-

rozpadu, zwapnienia i skostnienia. Rhabdomyoma a. Myoma striocelullare należy do postaci rzadkich i spotyka się w nerce, miednicy nerkowej, w jądrze, pochwie macicy, w mięśniach, w sercu, nawet w śródpiersiu itd., bywa po części większej nowotworem wrodzonym, gdyż powstaje zapewne z zabłąkanych zarodków tkanki mięsnej. Zdarzają się tu też postaci mieszane, naprzykład mięśno-mięsaki (Rhabdomyo-sarkoma).

Mi§śniowa tkanka—zespół komórek, które posiadają zdolność kurczenia się. 1) Budowa. W zasadzie wszelka protoplazma odpowiada skurczem na bodźce świata zewnętrznego; ale kurczy się ona i rozkurcza we wszystkich kierunkach, skurcz zaś komórek mięśniowych (inaczej włókien mięśniowych) odbywa się zawsze w jednym tylko kierunku. Przyczyną tej jednokierunkowości jest osobliwa budowa włókien M-owych: są one wydłużone, protoplazma ich przekształcona jest w długie niteczki delikatne, w ł ó k i e n k a (f i b r y 1 e), ułożone równolegle do siebie, które przy skurczu zmniejszają swą

długość. Włókien-ka kurczliwe są albo zbudowane w całej swej długości jednakowo albo składają się z dwu substan-

Fig. 2. Komórka nabłonkowo-mię- °yi> różnie zacho-śniowa ukwiału.    wujących się pod

względem optycznym: jednej, pojedyńczo załamującej światło (izotropowej) i drugiej, załamującej promienie świetlne podwójnie (anizotropowej); substancye te ułożone są naprzemian i włókieńka ułożone są w komórce M-wej równolegle, przytem tak, że odpowiadające sobie odcinki włókienek leżą na tym samym poziomie, przeto cała komórka pod mikroskopem jakby składa się z jasnych i ciemnych prążków, na przemian i na sobie ułożonych. Na tej zasadzie histologia wyróżnia dwa rodzaje komórek M-ych: a) gładkie, o jednakowej budowie włókienek, b) poprzecznie prążkowane, których włókieńka zbudowane są z naprzemian ułożonych (ciemniejszych i jaśniejszych) prążków (fig. 6 i 8). 2) Rozwój i podział. Komórki t-ki M-ej pochodzą z zewnętrznego listka zarodkowego — ektodermy, i wewnętrznego — meso-dermy (jej odmiany, zw. mezenchyiną); odpowiednio do tego nauka odróżnia M-ie n a-błonkowei mezenchymatyczne, a wśród nabłonkowych w ł a ś c i w e i nabłonko wate— epiteloidalne. Komórki nabłonkowe M-we ukwiałów (fig. 2) i wogóle u parzydełkowa-tych powstają w ten sposób, że nabłonkowa komórka (niekiedy migawkowa) wytwarza w swej części podstawowej długie włókno kurczliwe, tworzące wraz z nią całość jednolitą. T-kaM-a epiteloidalna powstaje w ten sposób, że ko-morki, które wytwarzają włókna kurczliwe, nie pozostają w warstwie nabłonkowej, tworzącej pokrycie ciała zwierzęcia, lecz wywędro-wywują w głąb, pod warstwę nabłonka, tworząc pod nim osobliwą warstwę mięśni, częstokroć pofałdowaną, każdy taki fałd mięsny zowiemy listkiem M-nym. Tego rodzaju T-ka M-owa istnieje u pierścienic i niektórych meduz; włókna mięsne prążkowane stawonogów, a również i kręgowców sprowadzają się do typu komórek epiteloidalnych. T. M. mezenchymatyczna powstaje z komórek mezenchymy; pierwiastki szczególne jej, komórki, są wrzecionowate, niekiedy rozgałęzione (fig. 3, 4, 5). Mięśnie tego rodzaju są u wicieni, robaków płaskich, mięczaków; mięśnie gładkie jelit i naczyń krwionośnych kręgowców są pochodzenia mezenchy-matycznego. Różnica w pochodzeniu komórek M-ych nie wpływa bynajmniej na ich charakter histologiczny, gdyż zarówno nabłonkowe, jak i mezenchymatyczne komórki mogą być gladkiemi albo prążkowanemi; różnice histologiczne komórek T-ki M-ej uwarunkowane są czynnikami fizyologicznemi; wszędzie bowiem, gdzie chodzi o skurcz szybki, natychmiastowy, choć nietrwały, tam istnieją mięśnie prążkowane; gdzie zaś skurcz jest powolny a długotrwały, tam występują mięśnie, zbudowane z włókien gładkich. Nadto skurcz M-i prążkowanych jest zależny od woli. Te dwie różnice istnieją u kręgowców; wśród innych grup jedne mają tylko mięśnie gładkie, inne^-prążkowane. Pośrednie stanowisko zajmuje M. serca, które kurczy się niezależnie od woli ustroju stale i ciągle, acz histologicznie mięśnie serca należą do typu mięśni prążko-

i saaas

0 ŁiiiimmnmmnFiiiDBgS?'

„ MU!iiuiiii™«wnnniranrłJ™m"

SsV.L'iHantinHiinuœauBiHHnn,

.iniujmrammim!).,

rpjouDł

DSfl

til. i-.T

„Ristes

kiniUttJMiui»iü5njr25S^

fSSiHoffiSSSSS

kurczliwe; wydłużone pręci-

się na dwa, te—na cztery nowe jądra i t. d., oto- sama zaś komórka nie czone niewielką ilością plazmy ziarnistej (fig 5); długość komórek M-ych gładkich sięga 50 —

200 mikronów; szerokość 4 gładkie łączą się za pośrednictwem niewielkiej ilości substancyi kitowej, albo jak utrzymują niektórzy, za pośrednictwem tkanki łącznej, wnikającej pomiędzy włókna poszczególne, w tkankę M-ą gładką pod postacią (pęczków, wiązek) błon warstw. Mięśnie gładkie znajdują się u kręgowców w ściankach przewodu pokarmowego, w narządach oddechowych, moczo-płciowych, w naczyniach krwionośnych, w niektórych gruczołach, w skórze; tylko u stawonogów we wszystkich prawie narządach występują mięśnie, zbudowane z włókien poprzecznie prążkowanych, b) T. M. serca zajmuje stanowisko pośrednie między T-ką M-i gładkich a prążkowanych, histologicznie odpowiada bowiem drugiej, fizjologicznie zaś — pierwszej. Mięsień sercowy niższych kręgowców zbudowany jest z komórek wrzecionowatych, niekiedy rozgałęzionych; u kręgowców wyższych komórki tego mięśnia mają kształt cylindryczny; słabo rozgałęzione, łączą się wzajem ścianami bocznemi za pośrednictwem substancyi kitowej, tworząc rodzaj siatki o gęstych oczkach (ryc. 8); ciało komórek tworzą włókienka kurczliwe, które, jak i we włókienkach poprzecznie prążkowanych, zbudowane są z dwu różnie załamujących światło substancyi, ułożonych naprzemiau;

Æ-4

rv;

B'.-S

i

SIE

%>}

Fig. 7. a) włókno mięśniowe żaby w stanie rozwoju;b) włókno mięśniowe z włókienkami

âHUîgüÉ

IMa

Fig. 8. Włókna mięśniowe serca kręgowca.

wauycli, jest to w związku z napiętą pracą serca, a) T. M-i gładkich składa się z komórek wrzecionowatych, zazwyczaj na obu końcach zaostrzonych, zgrubiałych pośrodku, bez błony komórkowej; budowa właściwa bywa rozmaita u różnych grup zwierząt; np. komórki M-owe robaków nicieni zawierają z jednej strony niezróżnićowaną protoplazmę ziarnistą z jądrem, z drugiej — włókienka kurczliwe (fig. 3); w komórkach M-ych pijawek i wielu mięczaków różnicowana we włókienka kurczliwa część protoplazmy leży na obwodzie włókna, tworząc rodzaj pochwy, w środku której znajduje się protoplazma ziarnista niezróżni-

cowana z jądrem (są to t. zw. rurkowate włókna M-e). T*ka M-i gładkich kręgowców składa się z włókien, w których cała protoplazma zróżnicowana we włókienko

Fig. 6. a) Oddzielne włókienko mięśniowe poprzecznie prążkowane, b) kowate jądra włókno mięśniowe! jaszczurki po- Jeżą w środku przecznie prążkowane z zakończę- wiAkipn niem nerwowem.

7; włókna

komórki pozbawione są błony i zawierają jedno lub dwa jądra, c) Komórki mięśniowe p o pr z e czn ic pr ą ż k o w an e mają kształt długich cienkich włókien 5 — 12 cm. dł.; ciało komórki, zbudowane z licznych włókienek prążkowanych, otoczone jest błoną, zwaną s a r k ol e m-m ą czyli o m i ę s n ą (fig.

7b), i zawiera ilość znaczną jąder, otoczonych niewielką ilością ziarnistej niezmienionej w substan-cyę kurczliwą protopła-zmy, zwanej sarkoplazmą rys. 7); jądra włókien mięsnych u wyższych kręgowców leżą tuż pod sar-kolemmą. Obecność wielkiej ilości jąder na włóknach prążkowanych tłumaczy się ich rozwojem.

Komórki, dające początek włóknom mięsnym, t. zw. myoblast y, są niewiel-kiemi wrzecionowatemi

komórkami o jednem jądrze; podczas rozwoju takiej komórki jądro dzieli przerwanemi.Uwidocznia się błona włókna (sarcolemma)—s; N— jądra włókna.

podlega podziałowi, lecz w miarę wzrastania ilości jąder wzrasta i wydłuża się znacznie, stopniowo przekształcając się we włókno (ryc. 7a). Włókienka mięsne powstają z drobnych ziarnek, początkowo bezładnie zupełnie w komórce ułożonych, które następnie układają się w szeregi podłużne i łączą się z sobą w niteczki długie, cienkie. — Ilość włókienek w miarę rozwoju włókienka komórki mięśniowej wzrasta coraz bardziej, wkońcu protoplazma myoblastu schodzi co do ilości na plan drugi, otaczając tylko w ilości niewielkiej jądra; po za tern całe włókno wypełniają włókienka kurczliwe. Prążki izotropowe i anizotropowe włókienek mięsnych nie są równe co do wymiarów: jedne z nich są węższe, inne — szersze. W każdym z obu rodzajów prążków wyróżnić da się cały szereg pasemek lub linii; z linii tych wybija się na plan pierwszy szerokie pasmo substancyi anizotropowej, leżące w środku segmentów poszczególnych, t. zw. linia Q; najprawdopodobniej na jej zachowaniu się

czas

komórki

we

S.t Min.

roz

ez

na-

polega sprawa skurczu włókienek, a więc i włókien M-ych. Spostrzeżono mianowicie, że pod-skurczu włókna M-go linia Q staje się bardziej zbitą, prawdopodobnie przez wyciśnięcie z siebie płynów nazewnątrz; jednocześnie zmienia swe wymiary, stając się niższą i szerszą. Istota izotropowa, o ile przypuszczać można, nie jest czynna w skurczu mięsnej; z innych zaś linii anizotropowych ważniejsza zdaje się być linia graniczna między dwoma odcinkami, linia Z, której znaczenie różnie bywa wyjaśniane. Niewątpliwie, że ilość linii anizotropowych w odcinku włókna jest w związku z czynnością mięśnia; dowodzi tego fakt, iż we włóknach mięśni tułowia owadów znajduje się linii anizotropowych więcej, niż włóknach mięsnych ssaków; ale i mięśnie owadów, zwłaszcza te, które poruszają skrzydłami, są zdolne do wykonywanie tak szybkich skurczów, jak żaden innj? mięsień.

Mięśniowy układ, zbiór wszystkich mięśni, istniejących w ustroju. Rodzaj mięśni, a zwłaszcza układ ich w ustroju jest rozmaity, zależnie od tego, w jakiem środowisku żyje zwierzę i w jaki sposób przenosi się z miejsca na miejsce. Pod tym ostatnim względem zwierzęta zacho-wują się, jak wiadomo, bardzo różnorodnie: jedne pełzają (np. robaki, gady), inne pływają przy pomocy płetw (np. ryby), lub przy pomocy migawek (np. wirki), jeszcze inne biegają, łażą, skaczą, latają i t. d. Do wykonywania wszystkich ruchów wspomnianych istnieje maicie rozwinięty układ M-wy. Wogóle układy M-we rozmaitych grup zwierzęcych mają tę wspólną cechę, że pozostają w związku ścisłym z powierzchnią zewnętrzną ciała zwierzęcia. Rozwój szkieletu zewnętrznego wywiera olbrzymi wpływ na kształtowanie się U-u M-ego, zwłaszcza w tych przypadkach, gdy szkielet rozpada się na pewną ilość części ruchomych (np. u stawonogów). Związek układu M-ego ze skórą zmniejsza się wtedy, gdy rozwija się szkielet wewnętrzny, jak u kręgowców—1)U b kręgowców. W najprostszej swej formie U. M. występuje już u pierwotniaków (Protozoa) w gromadzie wymoczków (Infusoria) pod postacią włókienek kurczliwych, t. zw. myonem, których obecność została wykazana u osobników mających ektoplazmę. Myonemy są bardzo wyraźnie rozwinięte u wirczyków ( Vor-ticellina), gdzie występują, jako włókienka podłużne, które zbiegają się w tylnej, zwężającej się części ciała dzwonkowatego, i tutaj łączą się w silny, włóknisty mięsień, ciągnący się spiralnie środkiem łodyżki aż do jej nasady.— U jamochłonnych (Coelenterata) U. M. jest leżycie rozwinięty. W skórze ich istnieją komórki, w których tylko pewna część protoplaz-my zróżnicowana jest na włókna kurczliwe, pozostała zaś jest czynna, jako nabłonkowa pierwocina. Pak np. w skład skóry stułbi (Hydra) wchodzą komórki nabłonkowe, z których każda

przedłuża się u podstawy we włókno kurczliwe; z włókien tych tworzy się cały pokład mięśniowy; komórki te noszą nazwę nabłon-kowo-mięśniowych. U innych jamochłonnych komórki nabłonka, opatrzone włóknami mięśniowemi, leżą nie w pokładzie innych komórek nabłonkowych, lecz tuż pod warstwą tychże, tworząc t. zw. podnabłonkowe komórki mięśniowe. — U robaków układ M-wy pozostaje w ścisłym związku ze skórą, skutkiem czego powstaje t. zw. wór skórn o-m i ę-ś n i o w y, otaczający wszystkie pozostałe narządy ciała. Umięsienie podskórne, właściwe wszystkim robakom, tworzy zawsze kilka warstw, złożonych z włókien mięśniowych podłużnych, poprzecznych i skośnych. — Rozwój umięsienia u szkarłupni jest ściśle związany z ukształtowaniem szkieletu. U strzykw, które nie mają skorupy twardej, istnieje wór skórno-mięśniowy. U szkarłupni, opatrzonych skorupą twardą, nieruchomą zwapniałą (jeżowce), niema muskulatury ciała, prócz mięśni latarni, igieł i t. d., u tych zaś, które posiadają skorupę złożoną z płytek bardziej miękkich i podatnych (niektóre jeżowce. rozgwiazdy, wężowidła i liliowce) muskulatura ciała jest dobrze rozwinęta. Pod względem histologicznym U. M. szkarłupni składa się prawie zawsze z włókien gładkich, poprzecznie prążkowane występują bardzo rzadko. — Muskulatura mięczaków składa się z gładkich włókien mięśniowych. U gatunków nie posiadających nogi mięsistej, a mających ciało roba-kowate, istnieje silnie rozwinięty wór skórno-mięśniowy. U gatunków mająeych muszlę, mięśnie ciała przytwierdzone są do niej, u głowo-nogów zaś w części i do chrząstkowego szkieletu wewnętrznego. Wogóle anatomia porównawcza U-u M-ego mięczaków dotychczas mało jest opracowana.—Co się tyczy U-u M-go stawonogów, to worek mięśniowo-skórny nie istnieje; wyjątek pod tym względem tworzą pazurnice. Mięśnie są oddzielone od skóry i rozpadają się na grupy liczne pojedyńcze, przytwierdzone do chitynowego szkieletu zewnętrznego. Obficie rozwinięte wyrostki chitynowe, przenikające do skóry wgłąb ciała, służą za miejsca przyczepu dla mięśni głębszych. W związku z ogólną me-tameryą ciała stawonogów, muskulatura składa się też z odcinków oddzielnych (m y o m e r y), przyczem mięśnie, łączące każde dwa odcinki ciała należą niejako do międzyodcinków (intersegmenta), przytwierdzając się jednym końcem do chitynowego szkieletu następującego, drugim do poprzedzającego odcinka. Podobnież mięśnie, znajdujące się np. wewnątrz kończyn lub innych wyrostków członkowanych, przytwierdzają się do członków sąsiednich. Ruchomo zestawione z sobą członki chitynowe połączone są błoną miękką międzyczłonkową i tworzą jakby szereg rur zachodzących jedna na drugą. Gdy pewna członkowana część ciała wydłuża się, członki wysuwają się całkowicie, a łączące je mięk-

12

lir

:.t

12.

13

.10

(T|

.. <•

iS

1^.

mm i

yiSU

.11

V.

IS-

rv

Jr

ivH

li

-r

•1.

s'il

ÉI

.JO

''

\»

80--

21.-

».

2*-

iV

16

ar

il

|gg

§l|||

,'i

{■

.8

ja

11

\v

•18

,11

.19

At

.84

t*

.8»

It

jA

.40

>10

Ill

4*

::

Fig. 9. Na stronie grzbietowej. Niektóre mięśnie na powierzchni prawej połowy częściowo są usunięte. 1, Mięsień potylicowy (Mu-sculus occipitalis). 7. M. kapturowy (M. trapezius). 9. M. skośno-czworoboczny (M. rhom-boideus). 13. M. naramienny (M. deltoideus). 14. M. najszerszy grzbietu (M. longissimus dor-si). 15. M. najdłuższy grzbietu (M. triceps brachii). 29. M. pośladkowy wielki (M. glu-taeus magnus). 30. M. pośladkowy mały (M. glutaeus minimus). 39. M. dwugłowy łydki (M. gastrocnemius).

Fig. 10. Na stronie brzusznej. Niektóre mięśnie lewej połowy Da powierzchni częściowo usunięte. 1. Miesięń czołowy (M. frontalis). 2. M. skroniowy (M. temporalis). 3. M. zwieracz powiek (M. orbicularis palpebrarum). 5. M. okrężny ust (M. orbicularis oris). 9. M. szeroki (Platysma myoides). 14. M. piersiowy wielki (M. pectoralis major). 16. M. międzyżebrowe (M. intercostales). 18. M. naramienny (M. deltoideus). 19. dwugłowy (M. biceps). 31. M. prosty brzucha (M rectus abdominis). 32. M. skośny brzucha wewnętrzny (M. obliąuus abdominis internus) 35. M. krawiecki (M. sartorius). 37. M. prosty uda (M. rectus femoris). 38 M. obszerny uda zewnętrzny (M. vastus extermis). 39. M. obszerny uda wewnętrzny (M. vastus internus). 47. M. dwugłowy łydki (M. gastrocnemius).

i szyi.

kie błony międzyczłonkowe wyprostowywują się, gdy zaś ta część ciała kurczy się, członki zasuwają się mniej lub więcej, przyczem błony międzyczłonkowe zostają sfałdowane. Oprócz tego każde dwa rurkowato zachodzące na siebie członki zestawiają się w dwuch punktach przeciwległych z boków, tworząc tu rodzaj stawu bloczkowego lub haczykowego z każdej strony. Wskutek właśnie tych stawów możliwe jest wyginanie się odpowiedniej części ciała ku górze, gdy kurczą się mięśnie grzbietowe, lub ku dołowi, gdy kurczą się brzuszne.— U osłonie mięśnie po części przebiegają wzdłuż ciała, po części zaś wpoprzek na kształt pierścieni (żachwy), lub też muskulatura składa się (u sprzągli) z licznych pierścieni, otaczających jamę skrzelową. Działanie U-du M-go polega przedewszystkiem na zwężaniu lub rozszerzaniu jamy skrzelowej, oraz na otwieraniu i zamykaniu otworu gębnego i odbytowego.—2) U kręgowców. W U-dzie M-ym u kręgowców, oprócz mięśni skórnych i trzewnych, występują mięśnie szkieletu wewnętrznego. Mięśnie związane ściśle ze szkieletem utworzone są z tkanki poprzecznie prążkowanej i mogą kurczyć się pod wpływem woli zwierzęcia (wyjątek tworzy serce), mięśnie zaś trzew i naczyń krwionośnych—z tkanki gładkiej i są niezależne od woli. Pomijając mięśnie gładkie, rozróżniamy w U-dzie M-ym mięśnie skórne i szkieletowe; te zaś dzielimy na mięśnie kończyn, tułowia i głowy (z wyjątkiem Acrania). Mięśnie skórne są słabo rozwinięte u ryb i ziemnowodnych, lepiej u gadów i ptaków, najlepiej zaś u ssaków (np. u jeża, pancernika, kolczatki i in.), z wyjątkiem człowieka, u którego mięsień szeroki (piatysma myoides) i niektóre mięśnie twarzy, tworzą resztkę muskulatury skórnej. Mięśnie szkieletowe kręgowców w swej najprostszej, typowej formie składają się z wielkich, jednociągłych mas mięśniowych, położonych z boków tułowia i ogona; masy te nie pozostają w zbyt ścisłym związku ze szkieletem i rozpadają się za pośrednictwem cienkich przegród z tkanki łącznej na pewną ilość odcinków. Zasadniczy ten plan budowy najjaskrawiej występuje u ryb, chociaż nie w formie zupełnie czystej, ponieważ i u nich są już na stronie brzuszej zaczątki pewnych grup mięśni, mianowicie prostego i skośnych mięśni brzusznych. Grzbietowa część U-u M-go u ryb zachowuje swój charakter pierwotny. Znacznie większe zróżnicowanie mięśni widzimy u gadów; na stronie brzusznej w okolicy pierśnej występują mięśnie międzyżeberne zewnętrzne i wewnętrzne (musculi intercostales externi et interni), a w okolicy lędźwnej muskulatura traci swój charakter odcinkowy i tworzy szerokie masy mięśniowe, ciągnące się od żeber tylnych do kości miednicy (np. musculus ąuadra-tus lumborum). Na stronie grzbietowej zróżnicowany jest cały szereg mięśni (np. levatores

costarum, scaleni i in.). W okolicy odbytu i nasady ogona występują również poszczególne mięśnie, właściwe zaś mięśnie ogonowe zachowują charakter pierwotny. U ptaków zróżnicowanie mięśni posunięte jeszcze dalej, głównie wskutek nadzwyczaj silnego rozwoju muskulatury kończyn przednich. U ssaków mięśnie brzucha (m. obliquas abdominis externus, internus i transversus) oprócz Tupaja zupełnie nie segmentowane; na stronie grzbietowej muskulatura silnie zróżnicowana. — Mięśnie kończyn przedstawiają rozmaity stopień zawiłości, co pozostaje w związku bezpośrednim z budową i sposobem użycia kończyny (ob.). Najprostszym jest układ mięśni kończyn rybich, gdzie odróżniamy tylko dźwigacze, mięśnie ksobne i zniżające płetwę. Znacznie większy rozwój osiąga muskulatura kończyn w innych gromadach kręgowców wskutek tego, że kończyna z płetwy przekształca się w cały szereg dźwigni i dzieli się na oddziały, występują mięśnie wy-prostne i zginające; zróżnicowanie to dochodzi wkońcu do szczytu u człowieka. Zasługuje na uwagę również rozwój przepony brzusznej {diaphragma). Zaczątki jej widzimy u ziemnowodnych ogoniastych (Orodela) pod postacią włókien mięśniowych górnego końca poprzecznego mięśnia brzucha, które wkraczają pomiędzy osierdzie a wątrobę. U żółwi, a zwłaszcza u krokodyli i ptaków jest ona rozwinięta lepiej, do ostatecznego zaś rozwoju dochodzi u ssaków. — Muskulatura głowy składa się pierwotnie z mięśni skrzeli i mięśni żwaczy. U kręgowców wyższych wraz z zanikiem narządu skrzelowego odpowiednie mięśnie zanikają lub ulegają zmianom pewnym, na szyi jednak i na dnie jamy ustnej znajdujemy szereg odrębnych mięśni, jak np. stylohyoideus, styloglossus, stylopharyngeus. — Mięśnie, od których zależy mimika twarzy, występujące pod postacią nieznacznych zaczątków już u kręgowców niższych, dochodzą do najwyższego rozwoju u ssaków, przyczem rozwój ten postępuję równolegle z rozwojem mózgu i życia psychicznego. Wspomniane mięśnie, jak świadczą badania porównawczo anatomiczne, tworzą zróżnicowane grupy pierwotnego pokrycia mięśniowego czaszki

Cx. St

Mięta {Mentha), rodzaj roślin z rodziny w ar-go w y cli, kielich 5-ząbkowy, korona lejkowata o brzegu 4-siecznym, prawie równym, 4 pręciki nawzajem oddalone; zioła trwałe, aromatyczne, na półkuli płn., z których kilka gatunków ważnych jest pod względem lekarskim. Ze wszystkich M. pieprzowa (M. piperita) ma woń najmocniejszą. Łodyga czworokątna, często czerwono-brunatuo nabiegła, do 60 cm. wysokości, pokryta liśćmi przeciwległemi, po-dłużnemi, o brzegu ostro piłkowanym; kwitnie w sierpniu i wrześniu; kwiatki są czerwonawe, w okrążki zebrane, które razem tworzą kłosy na wierzchu gałązek od spodu przerywane.

St. Min.

St. Min.

Uprawiają ją w ogrodach, w stanie dzikim rzadko gdzie się znajduje. Do użytku aptecznego zbiera się przed rozkwitnieniem z nierozwi-niętemi jeszcze pączkami. Smak mocno korzenny. Używają jej jako środka rozgrzewającego wzmacniająco - pobudzającego przeciwkurczowe-go. Głównemi jego częściami składowemi są. olej eteryczny i garbnik. Przez destylacyę z wodą otrzymuje się olejek miętowy, bezbarwny albo też słabo żółtawy lub zielonawy, woni przenikającej, smaku paląco-aromatycznego, c. wł. = 0,90, w eterze i alkoholu łatwo rozpuszczalny, składa się z kamfory miętowej czyli mentolu (ob.) i terpenu, najlepszy pochodzi z Anglii. Olejku tego używa sie do perfumowania mydła, oraz likierów miętowych. M. kędzierzawa (M crispa) ma także podobne zastosowanie lecznicze; hodują ją także w ogrodach, a różni się od poprzedniej liśćmi kędzierzawemi. M. arvensis i M. aąuatica są po naszych łąkach pospolitsze. Inne gatunki u nas dziko rosnące: M. silvestris, M. sativa i M. pulegium, dostarczają ziela polej o-w e g o, niegdyś słynnego w medycynie. Liści M. pieprzowej i kędzierżawej używa się w medycynie jako środka pobudzającego trawienie i wiatropędnego.

Miętus—Lota vulgaris Cuv. (Gadus lota L). Gatunek ryb z rodziny miętusowatyeh (ob.). Ciało wydłużone walcowate, pokryte b. małemi łuskami; ogon z boków ścieśniony, pod wargą dolną i obok przednich otworów nosowych krótkie wąsy pojedyńsze; 2 płetwy grzbietowe, 1 odbytowa; płetwa ogonowa wyosobniona; formuła płetw: pl. grzb^: 12 —14 promieni; pl. grzb.₂: 68 — 74; pl. ogon 36—40; pl. odbytowa: 65—70; pl. brzuszne: 5 — 6; pl. pierś-ne: 18 — 20; zęby maleńkie na szczękach i kości lemieszowej tworzą rodzaj szczoteczki; podniebienie nieuzębione. Ubarwienie grzbietu i boków ciała oliwkowo-zieione z plamami ciernno-brunatnemi falistemi, gardła i strony brzusznej — białawe; dług. średnia 30 — 50 cm. Żyje w wodach słodkich Europy Środkowej; zazwyczaj trzyma się wód głębokich i przebywa na ich dnie; odżywia się drobuemi zwierzętami wodnemi, napada na ryby, ich ikrę; na okres tarła uchodzi z rzek do mórz; okres tarła w grudniu i styczniu. Mięso jadalne.

MIętusowate— Gadidae. Rodzina ryb k o-stnoskieletowych miękkopletwych zamkniętop ę cherzowyc h (Teleostei Anacanthini a. Physoclisti). Ciało mniej lub więcej wydłużone, pokryte małemi łuskami gład-kiemi. Płetwy: pl. grzbietowa, rozdzielona u wielu gatunków na 2 lub 3 odosobnione, zajmuje u niektórych prawie całą długość linii grzbietu; 1 lub 2 płetwy odbytowe; płetwa ogonowa u wielu gatunków samoistna, u innych—połączona z grzbietową i odbytową w jedną całość, u takich gatunków płetwa grzbietowa bywa rozdzielona na przednią i tylną; płetwy brzuszne położone w okolicy gardła. Rodzina ta zawiera 22 rodzaje ryb z 60 przeszło gatunkami, z nich tylko 3 żyje w wodach słodkich; inne w morzach stref, umiarkowanej i zimnej. Mięsożerne; wskutek mięsa smacznego tworzą ważną gałąź rybołówstwa. Rodzaje: 1) Gadus Giinth—Dorsz, ob. Gadus: 2) Merlucius (Cuv) Giinth z gatunkiem M. merlucius (M. vulgaris Flem) —Szt o kfisz; dł. 1¹/₄ m.; żyje w M. Śródziemnem; rzadziej w M. Północnem i Bałtyckiem. 3) Lota—miętus (ob.). 4) Mol-va N i 1 1 s s. z gat. Molva molva ( Gadus mol-va L., M. vulgaris Flem) największy M-ych; dług. niekiedy do 2 m.; w północnej części O. Atlantyckiego, nie gromadzi się, jak inne gatunki M-ych, w ławice olbrzymie.

Migawki, wyrostki komórek, ob. Komórka Migawkowy nabłonek, ob. Nabłonek. Migdał, ob. Amygdalus.

Migdałki (Amygdalae s. Tonsillae)—anat.— 1) U wchodu do gardzielą (ob.), u podstawy łuków podniebieunych (ob. Podniebienie), napotykamy po obu stronach twory podłużne, okrągławo-płaskie, wielkości w przybliżeniu orzecha laskowego, zwane M-ami. Długość ich średnia wynosi 1.5—2 cm.; szerokość 1 — 1.5 cm.; grubość 0.8—1.2 cm.; wielkość ich jednak bywa b. zmienna. Są to skupienia gruczołków mieszkowych (Glandulae follicular es), podobnych do napotykanych na podstawie języka (ob.); 10—20 gruczołków takich, otoczonych razem tkanką łączną, b. zbitą, tworzą M. Wypustki delikatne tkanki łączuej wchodzą do M-a i dzielą go na zraziki. Nabłonek, pokrywający błonę śluzową M-ów, wchodzi z powierzchni w głąb i wyściela mieszki czyli jamki, dokoła których skupiają się ciałka limfatyczne, pod postacią nacieku rozlanego, lub też tworów kulistych, bardziej zbitych. Nabłonek ten ulega zwiotczeniu znacznemu wskutek nieustannego wędrowania krwinek (ob.) białych z tkanki gruczołowej na zewnątrz. Położenie M-ów uwidocznia ryciua p. w. Gardziel (XXIV, 668), wygląd zaś ich powierzchni oraz stosunek do języka przedstawia ryc. do w. Język (XXXII, 984). Dnaczynienie M-ów jest bardzo obfite, unerwienie składa się z nitek nerwów: trójdzielnego i językowo-gardzielowego.—Znaczenie fizyo-logiczne M-ów dotąd wyjaśnione nie jest; konieczne dla ustroju nie są, ponieważ usunięcie ich doszczętne zmian żadnych, dostrzec się dających, w nim nie wywołuje, ale M. bywają często siedliskiem spraw chorobnyeh. —C h or o-by M-ów. Do najzwyklejszych i b. częstych należą zapalenia (por. Angina), zazwyczaj w parze idące z zapaleniem całego gardła, bywają zaś ostre lub przewlekłe, pozostawiające prawie zawsze skłonność wielką do nawrotów. Wskutek zapaleń ponawiających się często, M. ulegają przerostowi (Hypcrtrophia), objętość ich powiększa się przytem nieraz do tego stopnia, że dochodzą do wielkości orzechów wło-

Dr A. J. G.

(ob.)

skich; wywołuje to utrudnienie przełykania, wpływa na zmianę głosu, nieraz przytępia słuch, ponieważ M. powiększone zasłaniać mo-go otwór gardzielowy przewodu czyli trąbki Eustachego (oh. Ucho); stan ten przykry usunąć można tylko za pomocą wycięcia M-ów (ob. T o n s i 11 o t o m i a). Wskutek zapaleń ostrych w M-ach tworzą się też niekiedy ropnie (Absscesus), mogące dojść do rozmiarów takich, że aż grożą uduszeniem; przecinanie ich nożem jest kouieczne.—Owrzodzenia na M-ach nie należą też bynajmniej do rzadkości: nie występują jednakże jako cierpienia samoistne, lecz jeno towarzyszą chorobom innym, jak up. przymiot, błonica, gruźlica i t. p.—Nowotwory M-ów, z wyjątkiem przerostu, należą do rzadkości. Niekiedy wytwarzają się w nich złogi wapni-ste, kruche, cuchnące, które wprawdzie usunąć udaje się łatwo, lecz ponieważ prawie zawsze tworzą się na nowo, więc najlepiej odrazu usunąć M. cały.—Rak M-ów jest b. rzadki, ale zawsze śmiertelny, ponieważ usunięcie zupełne nowotworu jest prawie niemożliwe.—Również do rzadkości największych należą bąblowce {Echinococcus). — 2) M-em gardzielowym (Tonsilla pharyngis) zwie się nagromadzenie tkanki gruczołowej limfatycznej w błonie śluzowej ściany tylnej gardzielą (ob.) u podstawy czaszki, ma ono postać migdałowatą, a rozwinięte bywa wyraźuiej u dzieci, u dorosłych zaś zanika; budową nie odróżnia się od M-ów właściwych.—3) Wspomniane już powyżej gruczoł-ki mieszkowe języka, nazywane też bywają niekiedy M-ami językowemi (T-ae linguales). — 4) Gruczołki takież, nagromadzone w błonie śluzowej gardzielą dokoła otworu trąbki Eustachego (ob. Ucho) noszą również czasem nazwę M-a trąbko wego (T. tubaria) — nakoniec 5) cześć pewna móżdżku (ob.) nazywa także się M-em.    nr 3 p-

Migdałowce, rezmaitego rodzaju skały, zawierające w masie swojej miejsca próżne, albo wypełnione ciałami obcemi, jak: różnemi odmianami kwarcu, wapieniem, zeclitem i in. Niekiedy miejsca te tak są obfite, że oddzielające je ściany przedstawiają się pod postacią błon cienkich, jak np.: w M. d y o ryto w y m, którego masa gliniasta i ziemista zawiera wydrążenia próżne lub wypełnione kwarcem, agatem, chalcedonem, ametystem itd. Puste te miejsca mają kształty różne, a niekiedy osadzone są kryształami. Powstały zapewne przez działanie gazów, otaczających roztopione masy'skaliste, albo też z pękań, zacho-dzącychjprzy . stygnięciu tych mas.

Migdałowy kwas (kwas feniloglikolowy) C₈H₈0₃ o budowie C₆H₅. Clł(OH). COOH, powstaje przez ogrzewanie amygdaliuy z kwasem solnym, aldechidu benzoesowego z wodą, kwasu cyanowodorowego (pruskiego) z kwasem solnym. Bezbarwne kryształy o smaku kwaśnym

Wielka Eue. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII Zesz. 369b.

i p. t. 133°; rozpuszcza się w wodzie i wyskoku. Podobnie jak dla kwasu mlecznego, znanych jest kilka odmian M. K., różniących się pomiędzy sobą działalnością optyczną. M. K. przy utlenianiu daje aldechid benzoesowy.

Migdałowy olejek otrzymuje się przez wytłaczanie (prasowanie) roztłuczonych lub zmielonych migdałów słodkich i gorzkich. Początkowo mętny i śluzowaty, staje się przejrzystym przez stanie, a zwłaszcza przez przesączanie, jest też wówczas trwalszy. Ciecz ruchliwa, żółtawa, bez zapachu, o smaku zlekka słodkawym. C. wł. 0,920, łatwo jełczeje, rozpuszcza się w każdym stosunku w eterze, dalej w 25 cz. zimnego i 6 cz. wyskoku gorącego, przy 21° przybiera spoistość masła, na powierzchni nie schnie, M. O. znalazł zastosowanie w lecznictwie do przygotowywania emulsyi, (ob.) delikatnych maści, jako środek kosmetyczny, a także spożywczy. Często dodają doń jako zafałszowanie olej z pestek moreli i brzoskwiń, a także olej drzewny. Olejek gorzkich migdałów toż co aldechid benzoesowy

Dr A, J. G

Mignard artyści francuscy: I) Mikołaj (* 7 lut. 1606 w Troyes -- + 20 marca 1668 w Paryżu), podróżował po Włoszech, osiadł r. 1639 w Awenionie, stąd otrzymał przydomek Aweuiońskiego. Podczas pobytu Ludwika XVI w Awenionie robił portret jego i portrety wielu dworzan, m. in. znakomity portret hr. d’Harcourt. W r. 1661 przyzwał go król do Fontainebleau, a później do Paryża, gdzie M. ponownie portretował króla. Prócz portretów malował M. także obrazy religijne. Dzieła jego są obecnie rzadkie. Do rzędu znanych należą: Mars i Wenus (z r. 1658, Muzeum w Aix), portret Anny Genowefy de Bourbon-Condé (muzeum w Douai), Portret własny (muzeum w Lugdunie). M. robił także akwaforty oryginalne, jak Lot i jego córki, oraz kopiowane z obrazów Car-raccia. Brat jego 2) Piotr (* 7 list. 1612 — f 30 maja 1695 w Paryżu), kształcił się w Bourges u Jana Boucher (ob.) i w Paryżu u Szymona Vouet, poczem zamieszkał we Włoszech, przeważnie w Rzymie, stąd przydomek Rzymianina (le Romain). W Rzymie kształcił się pod wpływem mistrzów włoskich, zwłaszcza zaś Caracci’ego; malował portrety papieżów: Urbana VIII, Innocentego X i Aleksandra VII, oraz wielu osób z arystokracyi rzymskiej, nadto zaś stworzył kilka dzieł, poświęconych Madonnie („les Vierges mignardes“). W r. 1657, po 2l-letnim pobycie w Rzymie, udał się na wezwanie Ludwika XIV do Paryża, gdzie oprócz portretów młodego króla (skończonego w ciągu 3 godzin), kard. Mazarina i Anny Austryackiej, ozdabia malowidłami (w r. 1663) kościół Val-de-Grace. Freski te przedstawiają raj, w którym Anna Austryacka otoczoua świętymi ofiarowuje Bogu zbudowany przez siebie pomnik; dzieło

adz.

to, złożone z 200 przeszło figur jest nietylko głównem utworem M-a, lecz wogóle jest jednem z największych arcydzieł sztuki francuskiej. Olbrzymie to dzieło ukończył M. w ciągu roku, przy pomocy Fresnoy’a. W r. 1664, po ogłoszeniu poematu łacińskiego o malarstwie, sława M-a doszła do swego szczytu. Robi on mnóstwo portretów, zwłaszcza kobiecych, ozdabia kilka pałaców freskami, uzyskuje tytuł szlachecki (1687) oraz malarza królewskiego, i stanowisko dyrektora zbiorów królewskich, dyrektora Akademii Sztuk pięknych i manufaktury królewskiej (1690). Dzieła M-a odznaczają się wśród współczesnego malarstwa francuskiego swym kolorytem; zwłaszcza zaś portrety należą do rzędu najlepszych dzieł ówczesnej sztuki francuskiej. Wiele obrazów M-a znajduje się w Louvrze paryskim, nadto rozrzucone są po muzeach w Wersalu, Amiens, Awenionie, Besançon, Bordeaux, Dijon, Lille, Marsylii, Montpellier, Nancy, Narbonue, Orleanie, Rouen, Tuluzie, Troyes, Petersburgu (Ermitaż), Wiedniu (gal. Liechtensteina), Berlinie. Monachium (Pi-nakoteka), Kolonii, Darmstacie, Stuttgarcie, Kopenhadze, Turynie, Modenie, Siennie, Neapolu, Madrycie, Nowym-Yorku, i t. d. — Bib 1.: Lebrun-Dalbanne „Étude sur Pierre M.“ (Par. 1878).

Mignę Jakób Paweł ksiądz, głośny wydawca i teolog katolicki (* 1800 w Saint-Flour w dep. Cantal—f w Paryżu 1875). Początkowo nauczyciel w kcllegium de Châteaudun, r. 1824 został księdzem, a w r. 1833, osiadłszy na stałe w Paryżu, wydawał do r. 1836 pismo teologiczne „l’Univers religieux“ i założył w Petit-Montrouge pod Paryżem olbrzymią drukarnię (zgorzałą w r. 1868), w której własnym nakładem drukował w tysiącach egzemplarzy dzieła teologiczne, encyklopedye kościelne, utwory pisarzy Kościoła z własuemi komentarzami i w. iu. Z wydawnictw M-a ważniejsze: „Scriptu-rae sacrae cursus completus“ (1840—45, t. 28), „Theologiae cursus completus“ (1840—45), „Pa-trologiae cursus completus sive bibliotheca universalis s. patrum et scriptorum ecclesiastico-rum“ (seryal-a łacińska, wydawana od r. 1844— 55, 221 tom.; 2-a grecka od 1856—61, 81 t.); „Encycl. théologique" (1844 — 66, 171 t.); „Orateurs sacrés" (1844—66, t. 99). Wydawnictwa te, imponujące liczbą tomów, jako bezkrytycznie dobierane nie mają trwalszej wartości naukowej.

Mignet, Franciszek-August, znakomity historyk francuski (* 8 maja 1796 w Aix— t 24 marca 1884 w Paryżu). Początkowo kształ-cjł się w Aix rodzinnem, potem jako stypendysta w kollegium aweniońskiem. W r. 1815 powrócił do Aix i zapisał się do wydziału prawnego. Tutaj, na ławie uniwersyteckiej, zaprzyjaźnił się z Ad. Thiersem, z którym go też potem, przez całe życie, łączyły stosunki serdeczne. Czując pociąg do historyi, M. lubo

zapisany po ukończeniu uniwersytetu do pale-stry adwokackiej, poświęcił się całkowicie naukom historycznym. W r. 1820 wydał pierwszą swoją pracę -- szkic o Karolu VII („Eloge de Charles VII“). Skromną tę rozprawkę odznaczyła niebawem Akademia w Nîmes, i to go zachęciło do badań dalszych: „Mémoire sur l’état du geuvernement et de la legislation en France à l’époque de Saint-Louis“ (1822), którą napisał na konkurs Akademii paryskiej (Acad. des Inscriptions et Belles-Lettres) i w której dał się poznać jako stylista i historyk miary niepowszedniej. Doznawszy powodzenia, M. przeniósł się na stałe do Paryża, dokąd po paru miesiącach i Thiers podążył za nim.—W Paryżu M. zaproszony przez posła opozycyjnego Manuela do współpracownictwa w Kuryerze Francuskim, przyjął miejsce jednego z głównych redaktorów tego dziennika i natychmiast zwrócił uwagę ogółu na swoje artykuły, które tchnęły liberalizmem szczerym, a wynosząc zasady r. 1789, szerzyły tem samem niechęć do Bourbonów. Wkrótce po przyjeździe do Paryża rozpoczął też M. w Athenée, wolnej uczelni paryskiej, szereg wykładów o Reformacyi i o stosunkach angielskich w. XVII. Wykłady te ściągały tłumy słuchaczów, i nazwisko M-a nabrało większego rozgłosu. A kiedy w r. 1824 ogłosił swoją znakomitą Historyę Rewolucyi francuskiej („Hist. de la Révolution Française“ przekł. polski, Warsz. 1890), książka jego miała powodzenie niesłychane. Przedewszystkiem dlatego, że w dobie reakcyi restauracyjnej była książką na czasie, a następnie i dlatego, że była pięknym czynem obywatelskim. Chodziło bowiem o oczyszczenie Rewolucyi w oczach ogółu, który, czerpiąc o niej wiadomości bądź z pamiętników ofiar Terroru, bądź z opracowań pseudo-naukowych, które zbiegowie z pod sztandarów rewolucyjnych puszczali byli w on czas w obieg, znał ją jedynie jako legendę pełną okropności. To też wielką jest zasługą M-a, że się odważył na taką rehabilitacyę Rewolucyi. Ale i jako praca historyczna ma książka M-a, pomimo wszystkie swoje wady, pomimo metody utykającej tu i owdzie, znaczenie wprost epokowe. To, co aż do niego uchodziło za anarchię, za zamęt jeden wielki a bezkształtny, on pierwszy sumiennie, choć nie beznamiętnie, zbadał i ujął w formuły jasne, logiczne, mocno zbudowane, z których całkiem nieznane dotąd na Rewolucyę zlało się światło. Książce M-a nie zbywało na wielkich zaletach literackich. Wypadki rewolucyjne opisał w sposób prosty, ale niezmiernie żywy i barwny, ludziom i rzeczom dal plastykę świetną i nieraz w kilku pociągnięciach pióra rzucał przed czytelnika obraz, który porywał wysokiem napięciem dra-matycznem. Na krótko przed Ręwolucyą lipcową M., któremu wytoczony w r. 1827 proces polityczny za broszurę o zmarłym pośle Manuelu dopomógł był do jeszcze większego zra-

M. Sz.

zmienność bla-

dykalizowania się, założył wespół z Thiersem i Carrelem znany dziennik „Constitutionnel“. Z łamów jego napadał energicznie na rząd Karola X i był jednym z pierwszych co zaprotestowali przeciw królewskim ordynansom lipcowym. W wypadkach rewolucyjnych nie brał wszakże żywszego udziału, ani w nowym rządzie. Przyjął tylko od Ludwika Filipa tytuł radcy stanu i miejsce dyrektora archiwum ministerstwa spraw zagranicznych. Z tego stanowiska wytrąciła go Rewolucya r. 1848. Odtąd zdała od życia publicznego żył w ciszy domowej, pracując nad historyą w. XVI i XVII, do której stosy materyałów uzbierał w czasie kilkunastoletniego zarządzania archiwami państwo-wemi. Zamiaru swojego napisania obszernej, wielotomowej historyi doby reformacyjnej nie udało mu się uskutecznić. Napisał tylko kilka obszernych monografii i przyczynków do tego okresu, które wydał drukiem w 1. 1836—1851. Oto tytuły najważniejszych dzieł: „Négociations relatives â la succession d’Espagne sous Louis XIV“ (Paryż 1836 — 1842); „Antonio Perez et Philippe II“ (Paryż 1845); „Charles Quint, son abdication, son séjour et sa mort au monastère de Yuste“ (Paryż 1854). Prócz tego wydał biografię dwutomową Maryi Stuart (Paryż 1851) i życiorys FrankJina (Paryż 1848). To samo przy całej swojej prostocie barwne i świetne opowiadanie, ten sam przejrzysty i klasycznie piękny język, to samo lubowanie się w deduk-cyach historycznych, jednem słowem to wszystko, co już znamionowało jego rzecz o Rewolu-cyi francuskiej, jest równie zaletą tego nowego szeregu dzieł M-a, z tą tylko różnicą, że tutaj daje się pozuać M. jako wielki erudyta i świetny znawca historyi dyplomacyi. W r. 1832 M. został członkiem paryskiej Akad. nauk politycznych i moralnych, zaś w r. 1837 obrano go na sekretarza dożywotniego tej instytucyi. Wygłoszone przezeń w Akademii mowy pochwalne wyszły w r. 1863 (Éloges) oraz r. 1877 („Nouveaux Eloges). — Liter. Ed. Petit „François M.“ (Paryż 1889), Jules Simon „M., Michelet Henri Martin“ (Paryż 1889); Trefort „M. u. seine Werke (Budapeszt 1885).

Mignon Abraham, malarz flamandzki (* 1640 w Frankfurcie n. Menem—f tamże [według innych w Wetzlarze] 1679). Uczeń Jakóba Moreela i Jana Dawida de Heem (ob.), był naśladowcą drugiego z nich w malowaniu martwej natury (kwiaty, owoce, zastawy stołowe ze szklankami wina), nie dorównywał mu wszakże zmysłem estetycznym, kolorytem ani delikatnością rysunku przy wielkiej pracowitości i sumiennem wystudyowaniu natury. Znaczną liczbę jego rycin posiada galerya drezdeńska.

Migotanie (w astronomii) sku i koloru gwiazd stałych, połączoua ze zmiennością ich pozornej średnicy i promieni bocznych. Zjawisko to znane było już w Starożytności, co się przechowało np. w chaldejskiej nazwie Siriusa („Barakesz“ --gwiazda o 1000 kolorach). Arystoteles i Ptolemeusz, dla których światło było wynikiem promieni, które oko nasze wysyła, przypisywali M. zmęczeniu oka przy wpatrywaniu się w przedmioty odległe. Tycbo de Brahe (ob.) mniemał, że M. jest skutkiem nadzwyczaj szybkiego obrotu gwiazd, rozsypujących swe promienie jak w fajerwerku: planety więc, w których blasku M-a nie spostrzegamy, nie obracają się koło osi. Galileusz (ob.) przypisywał M. szczególnej własności światła gwiazd. Kepler (ob.) tłumaczył je istnieniem ciał cie mnych, które blask gwiazdy zasłaniają. Descartes (ob.) znajdował tłumaczenie w teoryi swych wirów. Najdokładniejsze wyjaśnienie tego zjawiska podał Arago (ob.), opierając je na interferen-cyi światła przechodzącego przez warstwy powietrzne o różnej gęstości oraz wilgotności i ciepłocie; tłumaczenie to uzupełnił w następstwie Montigny, wprowadzając jeszcze rozszczepienie się światła na barwy. Teorya ta wyjaśnia nadto, dlaczego blask planet i wogóle ciał niebieskich, posiadających tarczę widzialną, nie ulega M u; wyjaśnia, dlaczego M. wzrasta w miarę zbliżania się gwiazdy do poziomu lub w miarę powiększania się wilgotności powietrza. Teoryę swą Arago wyłożył w rozprawie „Sur la scintillation des étoiles“ („Comptes rendus“, 1840).

Migrena, nazwa przekręcona z Ilemicrania (gr. Tj[v.—w wyr. złożonycb=pół i ib xpavîov— czaszka), ból głowy połowiczuy, dawniej półgłowy bolenie. Cierpienie to, b. rozpowszechnione, co do istoty swej do dziś dnia wyjaśnione należycie bynajmniej nie zostało, zwykle zaliczane bywa do nerwobólów (ob.), pomimo że, ściśle rzecz biorąc, oprócz bólu samego, nic wspólnego z niemi nie posiada, owszem przebieg jej podczas napadu każdorazowego, jako też i przerwy mniej lub więcej długie między napadami raczej przeciw poglądowi temu przemawiają niżeli za nim. Cierpienie to jest dosyć pospolite u płci obu, częstsze jednakże u niewiast niż u mężczyzn; przeważnie, chociaż nie wyłącznie, dręczy ludzi zamożniejszych, u ludu prostego stanowczo zjawia się rzadziej. Lubo nie zawsze, najczęściej jednakże M. zjawia się po raz pierwszy już w wieku dziecięcym i trwa potem z przerwami dłuższemi lub krótszemi do śmierci. Przynajmniej u połowy niewiast na nią cierpiących, napady M-y występować zwykły podczas mięsiączki (ob.), albo też bezpośrednio przed nią. U wielu chorych wzruszenia lub podrażnienia umysłu wywołują albo przyśpieszają napad M-y; rzadko kiedy przekroczenia dyetyczne czynią to samo, podczas napadu jednakże zwykle uawet zjedzenie rzeczy najsławniejszych pociąga za sobą pogorszenie.— Przebieg i objawy. Osoba, w przeddzień zdrowa zupełnie, budząc się nazajutrz czuje zwykle już zwiastuny zbliżającego się napadu; pomimo snu odczuwa zmęczenie i przygnębienie, jest podrażniona i rozstrojona, przechodzą ją

Dr J, V

adz.

E, Chw.

XVII jako „Miguliński gorodok“.

Mihanowicz Jan, Jezuita, hellenista (* 1783 na Białejrusi— f 1814 w Witebsku); ukończył gimnazyum w Witebsku, do Zgromadzenia wstąpił r. 1799. Zajmował się filozofią, później językiem i poezyą grecką; uczył w szkołach. Przy-

dreszczyki lekkie, bywa skłonna do poziewania, ma w ustach smak niemiły, a przeważnie też wstręt do jadła. Zaczyna się potem ból głowy, zrazu słaby, lecz wzmagający się szybko i niebawem stający się trudnym do zniesienia, a nieomal bez wyjątku umiejscowiony tylko w jeduej połowie głowy. Ból srogi i rozstrój nużący zmuszają chorego do położenia się w ciszy i odosobnieniu, ponieważ wtedy razi go wszystko zwiększając cierpienie. Tętno wówczas bywa zazwyczaj zwolnione. Gdy napad dobiega szczytu, b. często u niektórych chorych podczas każdego napadu zjawiają się mdłości, po których częstokroć następują wymioty dławiące, wypróżniające ciecz zielonawą, b. gorzką. Po wymiotach takich zwykle chorzy doznają ulgi, więc też wielu z uich stara się wywołać je sztucznie. Rzadko wcześniej niż pod wieczór ból głowy zmniejsza się, chory zasypia i po kilku godzinach snu krzepiącego budzi się, osłabiony wprawdzie, ale zdrów, bez dolegliwości wszelkich. Długość przerw między jednym a drugim napadem bywa zmienna, nawet u tego samego osobnika, trwać może dni kilka, ale też i kilka tygodni. M. życiu uie zagraża nigdy, lecz zatruwa je b. wielu ludziom, zupełnie zaś ustępuje tylko wyjątkowo; czasami napady jej w wieku późniejszym stają się łagodniejszemi i rzadszemi. Wszakże u niewiast, które M. zwykła była nawiedzać podczas miesiączki, w latach prześwitania wszelkie objawy chorobne ustają. Środków „niezawodnych“, zalecanych przeciwko M-e, jest bardzo wiele, ale, niestety, wszystkie one zawodzą, albo przynajmniej nie każdemu pomagają. O pozbyciu się całkiem M-y za pomocą leków jakichkolwiek wogóle mowy być nie może, niektóre środki jednakże niektórym osobom służą rzeczywiście o tyle, że czynią napady rzadszemi i łagodniejszemi, innym zaś nic zgoła nie pomagają. Do leków jakoby najskuteczniejszych zaliczane bywawają: cytrynian kofeiny, arszenik, pasta guarana, sasanka (Pulsatilla), bobrek trójlistny (Tripolium fbrinum), salol, antypiryna itp., które mają pomagać osobom niektórym, o ile zażyte były przed grożącym napadem M-y, gdyż podczas niego niepokojenie chorych zabiegami jakiemikolwiek byłoby bezcelowe. Niektórym chorym pomagają środki zewnętrzne, drażniące skórę, jak np. mentol, chrzan świeżo utarty, kwas cytrynowy itp. Spostrzegano też wpływ korzystny kąpieli morskich i wogóle pobytu nad morzem, przynajmniej na tak długo jak się chorzy tam znajdowali.

Miguel Dom Marya Ewaryst przy-właszczyciel portugalski (* 26 paźdz. 1802 w Lizbonie— t 15 lut. 1866 w Bronnbach), trzeci syn króla Jana VI portugalskiego, fanatyczny przeciwnik zasad konstytucyjnych, w r. 1824 urządził spisek przeciw popieranej przez ojca konstytucyi i pozyskawszy dla swych planów parę tysięcy wojska, kazał uwięzić ministrów i zamknąć ojca w pałacu; Jan umknął po kilku dniach z pod straży na okręt liniowy angielski, stojący w przystani. Ojciec wrócił na tron. M. wygnany osiedlił się w Wiedniu. Po śmierci Jaua VI (1826), jego starszy syn ces. brazylijski Dom Pedro ustąpił tronu portugalskiego swej córce Maryi de Gloria z warunkiem, iżby po dojściu do pełnoletnośei wyszła wyszła za mąż za M-a, który tymczasowo będzie regentem. M. objął r. 1828 regencyę i natychmiast rozwiązał kortezy konstytucyjne, zwołując dawne kor-tezy, które ogłosiły go królem. Władzy swej użył na prześladowania przedstawicieli liberalizmu więzieniem, wygnaniem i konfiskatą dóbr. Ogniskiem wychodźców stała się wówczas wyspa Terceira. Dom Pedro, który przybył osobiście z Brazylii, zgromadził tu w r. 1831 wojsko i marynarkę i stąd uderzył na M-a, zdobył Oporto i Lizbonę i wprowadził z powrotem swą córkę na tron portugalski. Ponieważ Anglia i Hiszpania oświadczyły się również za Maryą, musiał M. zrzec się tronu (1834) i zadowolić się pensyą dożywotnią. W r. 1851 ożenił się z księżniczką Löwenstein-Wertheim-Ro-senberg i zamieszkał w zamkach Heubachi Bronn-bach w Badenii. — Bibl.: Preire de Carvalho

„Memorias da usurpaçâo de D. M.u (Lizbona 1841 — 46, t. 4); tenże „Ensaio politico sobre as causas da usurpaçâo de D. M.“ (tamże 1842).

Migulin Piotr, ekonomista rossyjski (* 1870), profesor prawa finansowego w Charkowie, znawca sprawy monetarnej i kredytowej w Ros-syi. Po ukończeniu prawa w Charkowie, spędził 1. 1893—97 na studych naukowych zagranicą. R. 1898 otrzymał docenturę przy katedrze prawa finansowego, r. 1901 profesor nadzwyczajny, r. 1902 zwyczajny w Charkowie; współpracownik rossyjskiego „Słowa“, gdzie drukuje felietony tygodniowe o sprawach społecznych i ekonomicznych. Z prac naukowych M-na zasługują na uwagę: „Regulirowanije bu-mażnoj waluty w Rossii“ (1896); „Russkij go-sudarstwiennyj kredit so wremion Ekatieriny II do naszych dniej“ (1899—1906, t. 3), „Reforma dieuieżnawo obraszczenija i promyszlennyj kryzis“ (1902); „Nasza nowiejszaja żeleznodo-rożnaja politika i żeleznodorożuyje zajmy“ (1903); „Nasza bankowaja politika“ (1904), „Russkij sielskochoziajstwiennyj bank“ (1902), „K wo-prosu o ziemielnoin ustrojstwie krestjan“ (Moskwa 1906), „Agrarnyj wopros“ (1906) i w. innych.

Mignlińska stanica, m. w pow. dońskim, w ziemi wojska dońskiego, na praw. brz. Donu, Handel znaczny, ok. 3 000 m-ców, z futorami zaś okolicznemi 30 000 m-ców. Założone w w.

E, Chw.

N. O.

A-

K Chw.

E. Chw.

Mijatowicz Czedomil, pisarz i mąż stanu serbski (* 1842 w Belgradzie), ukończył nauki w Monachium, Lipsku i Zurychu, r. 1865 profesor ekonomii politycznej we wszechnicy belgradzkiej; r. 1869 sekretarz generalny ministe-ryum finansów serbskiego; r. 1873 minister finansów i handlu; r. 1884 poseł serbski przy dworze angielskim; r. 1886 pełnomocnik serbski do zawarcia pokoju z Bulgaryą, r. 1899 delegat na konferencyę pokojową w Haadze; w r. 1894 poseł serbski w Rumunii; w 1. 1895 — 1900 w Londynie, r. 1900 w Konstantynopolu, poczem znowu r. 1902 w Londynie, skąd usunął się r. 1903. Stanowczy przeciwnik polityki Ri-sticza (ob.). Zasłużył się doprowadzeniem do końca pomyślnego dla Serbii traktatu handlowego z Austryą i zjednaniem kapitałów zagrauicznych na budowę kolei żel. w Serbii. Ogłosił wiele prac ekomicznych, politycznych i historycznych. Utalentowany nowelista. Pisywał także i po angielsku; „Constantine the last Emperor of the Greeks, or the Conquest of Constantinople by the Turks“; „Ancestors of the House of Orange“ (1892); „Servia aud the Servians“ (1908). —Żona M-cza, angielka z pochodzenia, E lody a Lawton z domu, ogłosiła: „History of modern

kładał się do teologii, poczem oddał się nau-czauiu literatury greckiej, przekładał klasyków celniejszych: Eurypidesa, Sofoklesa, Homera. Z tych drukowano: „Orestes“ Eurypidesa („Miesięcznik Połocki“ 1818); inne pozostają w rękopisach w archiwum Jezuitów galicyjsk.

Mihi po nazwach przyrodniczych oznacza, że autor sam posługuje się taką właśnie nazwą.

Mijakowski J a c y n t, głośny swego czasu kaznodzieja, teologii doktor, dominikanin (* 1597 w Krakowie — f 16 paźdz. 1647). Na naukach teologicznych był w Medyolanie i Bo-nonii. Za powrotem z Włoch jako kaznodzieja trybunalski w Lublinie wielkiej używał sławy; wybrany przeorem klasztoru w Warszawie, roku 1633, dwa lata nim rządził i znacznie do budowy kościoła dominikańskiego przyłożył się. W r. 1635 obrany przez magistrat krakowski kaznodzieją do kościoła Panny Maryi przez lat 8 tam kazywał i po dwakroć klasztoru tamecznego był przeorem. W r. 1644 obrany definitorem zgromadzenia swego w Rzymie, za powrotem do kraju wszedł na dwór Władysława IV, gdzie diiram fortunae sortem expertus niedługo pogościwszy przeniósł się do Torunia na urząd przeora, a w rok później, wzywany do katedry krakowskiej, przed wstąpieniem w ten zawód zakończył życie. Współcześni unosili się nad jego wymową i cenili go z zalet osobistych. Przynajmniej dowcipu i wesołej humo-rystyki odmówić mu nie można. Temi przymiotami mógł w swoim czasie podobać się ze swoich kazań, na które schodziła się publiczność jak na komedye kościelne, w błogiej nadziei, że się dowoli zabawi i ucieszy. Wyobrażenie o nich powziąć można z kazania „Kokosz na kolendę" (w Krakowie w kościele Panny Maryi r. 1637, które poczytanem było za szczególny wyskok dowcipu). Wszystkie zaś prawie należą do osobliwości wymowy kaznodziejskiej w Polsce. M. pisał i drukował wiele: „Interregnum albo sieroctwo osierociałej Koronie polskiej po śmierci Zygmunta III“ (Lublin 1632); „Kokosz Krakowianom po kolendzie rozdawana“ (Kraków 1638). Rozdaje w niem M. na kolendę stanom rozmaitym rozmaite kury — duchownemu kurę co zawsze grzebie w śmieciach i te po za siebie odrzuca; akademikom kurę co gdacze i kurczęta wodzi; szlachcie kokosz co zawsze na grzędzie siada i zawsze się trzepocze; urzędom miejskim kokosz co kurczęta wabi i pod skrzydła swe ogarnia; uczniom akademii daje z pypciem kokoszkę itp.; „Znaczna w cnotę matrona A.una z Rusce Lubomirska, kasztelanowa wojnicka“ (t-żel639); „Szczęśliwy w Zakonie dominikańskim marnotrawca Tomasz z Akwinu“ (tamże 1643); „Zbożny pobyt po śmierci Elżbiety Myszkowskiej, marszałk. kor.“ (tamże 1644) i w. in. Język jego wyrazami i zdaniami łacińskiemi upstrzony, sam w toku swoim dość gładki i czysty, niekiedy pełny jest poezyi i uczucia. — Por.:

Estreicher t. XII, Barącz „Rys. dziejów zak. kazn.“ II, 204—6; Mecherzyński „Historya wymowy“ (II, 250—252).

Mijares (Miliares), rzeka nadbrzeżna w Hiszpauii wschodn., wypływa z gór Sierra de Gudar (prow. Feruel), przyjmuje dopływ Moulleo, zrasza nizinę Castellonu i, przebiegłszy 145 kim., wpada do m. Śródziemnego.    . • .

Mijas—dopływ prawy Iseti, wlewającej swe wody do Tobołu, w pow. Troickim, gub. Oren-burskiej, wypływa ze wschodnich stoków gór Uralskich i kieruje się na płn. Początkowo płynie śród gór wysokich, w piasek złoty bogatych i lasem pokrytych, a po wyjściu z jeziora Argazy biegnie równiną, która pod Czelabińskiem przechodzi w step. Ogółem M. przepływa 500 w. Spław tylko podczas rozlewów wiosennych jest możliwy. Z dopływów ważniejsze: Iremel, Kusztumga, Namyełga, Naczaiły, Kiolim i Sikoełga. Ryby: nelmy, taj meny i sterlety.

Mijask—wielka osada fabryczna przy kopalniach złota, obejmujących 1700 w. kw. i należących do Złatoustowskiego okręgu rządowego. Średnia roczna wydajność złota ok. 40 pudów. M. leży w płd.-zach. części pow. Troi-ckiego, gub. Orenburskiej, nad rz. Isetią. Dwa szpitale, meczet, 5 cerkwi, biblioteka, czytelnia, 3 drukarnie, oddział banku, średnia szkoła żeńska i 8 niższych. Trzy jarmarki (powozy, meble, zboże, manufaktura i towary kolonialne) z obrotem 200 — 250 tys. Rb. R. 1904 M. liczył 19468 rn-ców (97.8% Ros., 1.9% Tatarów, 0.1$ Polaków, 0.1% Żydów i 0.1$ Niemców).

viau national ballads“.

E. Chw.

A-

S Orz.

Dziejów med.“ („Pamięt. Tow. lek.

C, 755).

Mikan Jan Krystyan, przyrodnik niemiecki (* 1769 w Cieplicach—f 1844 w Pradze), przez Czechów za ziomka uważany, przykładał się do medycyny w Pradze, następnie poświęcił się badaniom botanicznym i entomologicznym. R. 1796 profesor botaniki, r. 1798 adjunkt przy katedrze botanicznej swego ojca, Józefa Gottfrieda M-a (* 1742—f 1814 w Pradze); r. 1800 profesor nauk przyrodniczych w wydziale lekarskim w Pradze. W dziedzinie botaniki dokonał wielu odkryć. Jego „Monogra-phia Bombyliorum Bohemiae“ (Praga 1796) jest cennym nabytkiem dla entomologii czeskiej. R. 1818 odbył podróż naukową po Brazylii, skąd przywiózł moc okazów z dziedziny flory i fauny („Delectus florae et faunae Bra-siliensis“, Wiedeń 1820—25). Na cześć M-na Humboldt pewien rodzaj roślin nazwał „Mika-nia“.

Servia“; „Servian Folklore“; „Kossowo“; „Ser-

E. Chw

Mijuski okrąg, do niedawna tworzący część płd.-zach. (ok. 11449 w. kw.) ziemi wojska Dońskiego, r. 1887 skasowany, po wcieleniu tej części ziemi Kozaków do gub. Ekateryno-sławskiej.

Mika Jan (* 1796 w Wilamowicach — f 1868), kanonik tarnowski, autor wielu książek do nabożeństwa dla ludu, elementarzy i różnych drobnych pisemek, drukowanych w Bochni u Pisza, które po cenach dla włościan przystępnych wydawane, licznie się rozchodziły, jak: „Gro-szówka dla dzieci nie chodzących do szkoły“ (Tarnów 1830 i 1836); „Officium codzienne“ (Bochnia 1843); „Wybór najosobliwszych nabożeństw“ (tamże 1843); „Genowefa", tłumaczenie z księdza Schmidta (tamże 1844); „Zabawa święta duszy młodocianej“ (Bochnia 1830, 1841,. 1854, 1858, 1869).

Mika, mica, mały pokój jadalny, który ces. Domicyan na pagórze Celijskim sobie wystawić kazał i tak dla drobnych jego rozmiarów (tn.= okruszyna kęs) nazwał; dla bogatego urządzenia zwane go też M. aurea (złoty).

Mika a. Kalpi, ob. Wtajemniczania o brzędy.

Mika chromowa, ob. Fuksyt.

Mikado, ob. Japonia.

Mikan, herb: W polu błękitnem — gałązka zielona ukośnie. Nad koroną dwa wieńce, trzymane przez muzy, po bokach tarczy stojące trzymają w drugiej ręce chorągiewkę błękitną. Nadany r. 1556 przez Zygmunta Augusta.

Mikan (Micanus) Stefan (* w Poznaniu w pierwszej ćwierci w. XVI — f t-że 1586) lekarz. Początkowo kształcił się w mieście ro-dzinnem jako uczeń Kollegium Lubrańskiego, następnie przykładał się do filozofii i nauk lekarskich w Krakowie, poczem wyjechał do Włoch; d. 31 grud. r. 1546 złożył w Padwie egzamin lekarski, dyplom zaś doktora medyc. osiągnął w Bolonii; był nadto doktorem filozofii. Po powrocie do Krakowa zaliczono M-a do grona profesorów uniw. Jagiellońskiego; nie wykładał atoli w wydziale lek., lecz w filozoficznym, nauczając retoryki i dyalektyki; odczyty te jego wyszły w druku p. n. „Dialecticae et rhetoricae praelectiones, opere Joannis Caspa-ris Leopoliensis editae“ (Kraków 1561 i do 1586 t-że jeszcze 6 wydań). W r. 1556 król Zygmunt August obdarzył M-a szlachectwem. Zajmując się z powodzeniem wykonawstwem sztuki lek., M. szybko doszedł do wziętości i sławy, a to skłoniło biskupa i kapitułę poznańską do powołania go na lekarza nadwornego, przeniósł się zatem do Poznania i na stanowisku tern dotrwał do śmierci. Katarzyna Jagiellonka, królowa szwedzka, matka Zygmunta III, starała się ściągnąć M-a na dwór swój, lecz nie przyjął zaszczytu tego, woląc pozostać w Poznaniu.—Napisał jeszcze: „De peste quo facto ab ea

praeservari, quis possit atque liberari“ (Krak. 1573 i Frankfurt 1578), nadto istnieją listy jego pisane do Kard. Hozyusza w sprawie szerzenia się reformacyi w Polsce.—Por. L. Gą-siorowski“. Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Pol-see“ (I, 295); S. Kośmiński „Słów. lek. pols.“ (321); F. Giedroyć „Źródła biogr.-bibliograf, do

warsz.“

Dr J. P.

E. Chw.

Mikania, rodzaj roślin z rodziny złożonych, obejmujący zioła i krzewy w Ameryce; najwięcej znany gatunek M. guaco, w Kolumbii, używany przeciw skutkom z ukąszenia węży jadowitych. Od r. 1830 sprowadzana była wielokrotnie do Europy, jako środek przeciw cholerze, ale nie okazała się skuteczną; między częściami składowemi liści znajduje się alkaloid właściwy, guacyna.

Mikaszewo a. Miklaszewo, jezioro w po w. augustowskim, w dobrach Krasnowo. Brzegi lesiste i wyniosłe. Tworzy część systematu wodnego Kanału Augustowskiego i łączy się z jez. Krzywe; 108 mr. obszaru, ok. 12 stóp głębokości, 3 w. długie, do 300 sążni szerokie.

Mikhaël E frai m, poeta francuski (* w Tuluzie 25 czerw. 1866 — "j* w Paryżu 5 maja 1890). Po ukończeniu szkół objął posadę w Bibliotece narodowej (1886) i zaczął pisywać w „Basoche“, „Pléiade“ (1886), „La Jeune France“, „Les Chroniques“ (1887), „La Revue Continentale“ (1889) i inn. Osobno się ukazały: „L’Automne“ (1886), legenda dramatyczna w 3-ch aktach; „La Fiancée de Corinthe“ (1888, z udziałem Bernarda Lazare’a), ferja 1-aktowa wierszem; „Le Cor Fleuri“ (wydana i grana 1888); zbiorowe „Oeuvres“ (1890, wierszem i prozą); dramat pośmiertny liryczny „Bri-séis“ (1893, pospołu z C. Mendèsem) grany r. 1897). Pomimo młodości pogodnej, poezye jego owiewa melancholia jakby w przeczuciu śmierci przedwczesnej.—Na jęz. angielski tłumaczył go r. 1890 St. Merril (ob.). — Bibl.: Tellier „Nos Poètes“ (1888); R. de Gourmont: „Le Livre

M. Ab.

O. B

des Masques“ (1898, t. II); Bever i Léautaud „Poètes d’Aujourd’hui“ (1903), pisali też o nim: Ajalbert („Eclair“ 1897), Bonneau („Rev. Encycl.“ 1891), Mendès („Echo de Paris“ 1890), Pilon („Ermitage“ 1894), Quillard („La Wallonie“ 1890) i inn.

Miki czyli łyszczyki, grupa minerałów wybitnych przez swą doskonałą łupliwość w jednym kierunku, równoległą do płaszczyzny pod-stawnej. Cienkie blaszki M. o połysku perłowo-macicznym są elastyczne. Krystalizują się je-dnoskośnie, naśladowczo - heksagonalnie. Uderzone ostrzem tworzą gwiazdę sześciopromienną, której jedno spękanie jest równoległe do płaszczyzny symetryi. Twardość 2 — 3. Wszystkie M. są gliuokrzemianami alkalicznemi. M. jasne nie zawierają magnezu, ani związków żelazawych, natomiast ciemne M. obfitują w nie. Od chlorytów różnią się zawartością alkaljów. Gatunki łyszczyków są następujące: Lepi do lit (ob. t. XLIII „Enc. W. 111.“, str. 259).Cynwal-dy t —minerał również wybitnie żyłowy o składzie chemicznym: (KLi)₂ Al₂ Si₂ Oa F₂ z 20$ domieszką Fe₂Si0₄. W płomieniu dmuchawki topi się łatwo na perłę ciemno-szarą, przyczem barwi płomień na czerwono. Występuje wraz z kasyterytem około Cynwaldu i Altenberga, a także w Kornwalii.—Muskowity są to gli-nokrzemiany potasowo-wodorowe o składzie chemicznym H₂KAl₃Si₃0₁₂. Empirycznemu wzorowi: 2H₂0.K₂0.3Al₂0₃6Si0₂ odpowiada 45.3 % krzemionki, 38.4 glinki, 11.8 tlenku potasowego, 4.5 wody. Działając na nefelin potasowy wodą destylowaną w ciepł. 200°—230°, Thugutt otrzymał wo-dan potasu i związek trudno rozkładający się w kwasach, a wzorem odpowiadający muskowito-wi: 4K₂Al₂Si₂0₈+3H₂0=3KH₃Al₄Si₄0l6~f6K0H. Przez analogię do nefelinów dano M. budowę: K₂H₂Al₄Si₆O₂₀H₂Al₂O₄ i Thugutt przypuszcza, że muskowity tego wzoru, tracąc glinian, przechodzą w związki obficiej w krzemionkę zaopatrzone. To przypuszczenie zgadza się z doświadczeniem Morozewicza, które wykazało, że M-a potasowa stopiona wydziela wodę i glinkę pod postacią korundu:

2H₂0.K₂0.3Al₂0₃6Si0² = K₂Al₂Si₆0₁₆ -f 2A1A -f2H₂0. M. ogrzany w kolbce wydziela niewiele wody. Nierozkładny w kwasach. Tworzy zazwyczaj kryształy narosłe, spotykane w szczelinach skalnych wraz z adularem, albitem i kryształem górnym na Gotthardzie, w Brazylii, w Irlandyi, około Ochocka i Nerczyńska. W gruboziarnistych granitach i gnejsach tworzy kryształy wrosłe, spiczasto wydłużone. Większe skupienia muskowitu tworzą tafle, które znaleźć można w New-Hampshire około Acworth i Grafton, w New-Yorku, koło Warwick. Skupienia te zawierają kryształy turmalinu, granatu i kwarcu, a nieraz magnetytu. Wielkich płyt M-u dostarczała dawniej Syberya, obecnie — Indye Wschodnie. Obrabiają je na okulary zabezpieczające od ognia, okienka do pieców, cylindry do lamp itp.—M. jest częścią składową wielu granitów i gnejsów, brak go w skałach wybuchowych młodszych. Powstaje on z innych minerałów w glinkę obfitujących. Tworzy pseudo-morfozy liczne po andaluzycie, dystenie, turma-linie, granacie i w. inn. Występowanie jego w granicie uważają za wytwór wtórny, lecz jeżeli jest on takim, to w każdym razie w głębi się przeobrażał, nie na powierzchni. M. powstają również ze skaleni, gdy rozkład tychże zachodzi w roztworze potasowym. Ostatecznym wytworem przemiany obu tych minerałów jest kaolin (ob. Kaolinit). Margaryt (M-a perłowo-wapienna). Bezbarwny, biały i szary. Wzorowi) H₂CaAl₄Si₂0₂ odpowiada 30.2% krzemionki, 51.3 glinki, 14.0 wapna, 4.5 wody; domieszka alkaliów wskazuje, że jest to M-a. Para-gonit, M-a sodowa — H₂NaAl₃Si₃0₁₃. Ogrzany z saletrą potasową w ciepł. 210° przechodzi w nefelin potasowy. Podobny do talku. Bi otyty, ciemne miki magnezowe. Lupliwe tak jak wszystkie do płaszczyzny podstawnej krystalizują się w klasie słupa jednoskośnego. W preparatach mikroskopowych wykazują ciemną barwę o różnych odcieniach; od ciemno czerwonej do ceglasto-purpurowej i od brunatnej do zielonej. Ważną ich cechą jest brak pleochroizmu na płaszczyźnie podstawnej, gdy tymczasem inne płaszczyzny wykazują silny pleochroizm. Mały kąt osi optycznych był powodem, że dawniej zaliczano je do układu heksagonalnego. B. łatwo rozpuszczają się w kwasach, tern łatwiej, im więcej zawierają żelaza, tem trudniej, im więcej—-magnezu. —Są to minerały skałotwórcze, wskutek różnorodnego występowania nieobce wulkanizmowi, jak i skałom żyłowym. Występują prócz tego jako wytwory wtórne przeobrażeń amfibolu, rzadziej pirokse-nu. B. pod działaniem atmosfery zamieniają się w krzemian gliniasto - rdzawy.—M e r o k s e n HK₂(AlFe)₃Si₃0₁₂.(MgFe)₂Si0₄; skład jego często jednak odpowiada wzorowi: HK₂Al₃Si₃0₁₂.3Mg₂Si0₄. Oprócz tego znajdują się w nim domieszki dwu lub trójwartościowych związków żelaza. W płomieniu dmuchawki M-y słabo zabarwione topią się na szkło żółtawe, ciemne —na czarne. W kwasie solnym rozkłada się częściowo, w gorącym siarczanym— całkowicie. Kryształy doskonale wykształcone znajdują się w bombach krzemianowych Som-my na Wezuwiuszu, niekiedy także w szczelinach granitu. Jest on częścią składową wielu skał wraz z muskowitem. Tworzy liczne pseu-domorfozy. Pod działaniem atmosfery przeobraża się w rubelau.— F logo pit. Czerwony, czer-wono-brunatny lub zielony. Występuje w ziarnistym wapieniu, dolomicie i serpentynie. Skład chemiczny podobny do meroksenu. — G lauko-nit pod postacią ziarenek osadzony jest w mar -glu, glinie, lub piaskowcu. Jest wodnym krzemianem żelaza tlennikowego i potasu.

Mikieszyn Michał, rzeźbiarz i malarz ros-

adz.

.5. 15. de C.

są

syjski (* 1836 —f 1896), kształcił się w Akad. Szt. Pięknych w Petersburgu, gdzie otrzymał złoty medal za obraz „Hr. Tilly w Magdeburgu“. Najwyższą nagrodę pod postacią emerytury dożywotniej dostał na konkursie na pomnik tysiącolecia Rossyi (1859). Wówczas poświęcił się rzeźbie. Z dzieł jego najznakomitsze: pomniki Katarzyuy II w Petersburgu, Don-Pedra IV w Lizbonie, Karadżordżewicza i ks. Michała Obrenowicza w Serbii, posągi na okręty „Mi-nin“, „Spirydow“, „Pożarskij“, „Czyczagow“, „Grejg“, „Łazarew“, „Liwadya“, „Dierżawa“. Nadto pomnik Bolid. Chmielnickiego w Kijowie, pomniki w Sewastopolu, Mikołajewie, Rostowie n. D. (Aleksandra II), Nowoczerkasku i in. Illu-strował dzieła Hohola, Szewczenki i in.

Mikkola Józef Juljusz, uczony slawista i językoznawca (lingwista) finlandzki (* 6 lipca 1866 w Ylöjärvi), ukończył nauki uniwersyteckie w Helsingforsie i Upsali (w Szwecyi), docent w Helsingforsie 1895 (pierwszy profesor slawistyki w Finlandyi), 1900 profesor nadzwyczajny. Podróżował wiele po krajach słowiańskich, między in. w Polsce; sekretarz towarzystwa naukowego fińsko-ugryjskiego, członek zarządu tego towarz. od r. 1905; jeden z założycieli fińskiej Akademii Umięj. Ogłosił m. in,: „Berührungen zwischen den westfiunischen u. slavischen Sprachen“ (1899): „Betonung und Quantität in den westslavischen Sprachen“ (1899); ,,Slavi-sches u. Baltisches“ (1903); Historyą literatur słowiańskich (po fińsku, 1902); wiele artykułów w pismach lingwistycznych, filologicznych, niemieckich, fińskich i szwedzkich; wszystkie artykuły dotyczące języków i cywilizacyi Słowian w ,,Encyklop. fińskiej“ (,,Tie to sauakirja“). Pod prasą „Urslavische Grammatik“ (Heidelberg). M. odznacza się nietylko obszerną wiedzą w zakresie swej nauki i wszystkich jej pokrewnych, ale także metodą ścisłą, odpowiadającą najnowszemu stanowisku językoznawstwa i jedynie gwarantującą wartość wyników badania. Prace jego rzucają światło z jednej strony na związki historyczne między językami słowiańskiemi i in-nemi, wziętemi w oderwaniu od innych objawów życia psychiczno-społecznego; z drugiej zaś strony na wzajemne wpływy ludów i narodów, o ile te wpływy odzwierciadlają się w języku. Prof. M. jest też znawcą sumiennym i produkcyjnym literatur słowiańskich, z któremi zaznajamia swych rodaków, zarówno żywem słowem na katedrze profesorskiej, jako też przez swą działalność naukowo-literacką.

Mikkola Maila (z domu Winter), żona J. J. Mik koli (ob.), powieściopisarka, autorka dramatyczna i działaczka społeczna narodu fińskiego. Córka pastora, którego rodzina należy raczej do narodu szwedzkiego w Finlandyi, sama jednak przejęta jest nawskroś patryotyzmem narodowym fińskim, posuwając się w tym kierunku niekiedy może za daleko, zwłaszcza w stosunku do współmieszkańców naro-

dowości szwedzkiej. Ale motywy jej wystąpień zawsze czyste i bezinteresowne. Należy do najszlachetniejszych społeczniczek Finlandyi; położyła zwłaszcza ogromne zasługi w sprawie abstynencyi (antyalkoholizmu) i ogólnego urno-ralnienia ludu. Jej powieści cieszą się uznaniem. W ostatnich latach wystąpiła jako autorka dramatyczna. Przekładała też na jęz. fiński autorów polskich, zwłaszcza Prusa i Sienkiewicza.    J- de c

Miklaszewicz Antonina, śpiewaczka, ob. C a m p i.

Miklaszewski, Miklaszewski a. Osto-j a odm., herb: W polu czerwonem, między barkami dwuch półksiężyców —miecz. U szczytu 5 piór strusich: dwa błękitne między białemi. La-bry czerwono-srebrne. Nadany w r. 1569 przez Zygmunta Augusta za dzieła rycerskie pod Po-łockiem.

Miklaszewski Fr a uciszę k, sędzia i pod-rządzca wielkorządów krakowskich, notaryusz komisyi wyznaczony do rewizyi skarbu koronnego; zostawił dokładną lustracyę skarbu koronnego w r. 1720. Lustracya ta ciekawa jest osobliwie z tego względu, iż oprócz klejnotów, zawiera opis rzadkich aktów i rękopisów w skarcu przechowywanych, a dziś już zatraconych. Wydrukowana w „Zbiorze pam. o daw. Polsce“ Niemcewicza (t. III, ks. 76) Oryginał tej lustracyi posiadał Józef hr. Sierakowski.

Miklaszewski Józef, historyk, wyższy urzędnik w Izbie obrachunkowej (f w Warszawie 1833). Ułożył historyę polską w skróceniu, która zastosowana do potrzeby naukowej, za elementarne dzieło była uznana: „Rys histo-ryi polskiej od wzniesienia się monarchii, aż do ostatniego upadku i rozbioru kraju“ (Warszawa 1821, 1823, 1829,1865, wydania późniejsze poprawione i pomnożone dołączeniem herbów, wizerunków królów i kart geograficznych). Nadto: „Geografia ogólna, czyli krótkie opisanie ziemi i części mieszkalnego świata“ (tamże 1819). Zostawił w rękopiśmie „Historyą geograficzną Polski“.

Miklaszewski Walenty Piotr, zasłużony prawnik polski i wieloletni profesor prawa karnego w Szkole Głównej i Uniw. warszawskim, redaktor „Gazety Sądowej“, czynny i zasłużony działacz w dziedzinie opieki nad nieletnimi przestępcami, przewodniczący Wydziału w Towarzystwie Naukowem warszawskiem (* 19 maja 1839 w majątku rodziców Popiele, okręgu Błońskiego). Gimnazyum ukończył w Radomiu (1856), uniwersytet w Petersburgu (I860). Wysłany przez okrąg naukowy warszawski na lat dwa dla dalszego kształcenia; po powrocie do kraju d. 1 lipca r. 1863, był wysłany ponownie (przez K. Krzywickiego, ob.) za granicę dla otrzymania stopnia d-ra i przygotowauia się do objęcia katedry prawa karnego w Szkole Głównej. Doktór praw uniwer. Heidelberskiego (24 czerwca 1864), po powrocie był iniano-

wany aplikantem sądowym d. 21 wrześ. r. 1864 i odbywał w Warszawie aplikacyę w porządku instancyi. Na przedstawienie wydziału i administracyi i Rady Szkoły Głównej ' Warszawskiej był mianowany adjunktem do wykładu prawa karnego i rzymskiego d. 5 lutego r. 1865, a sekretarzem wydziału prawa i administracyi d. 15 czer. r. 1867. D. 20 czerw, po publicznej obronie rozprawy, uzyskał od Wydziału prawa i administracyi Szkoły Głównej godność doktora prawa. D. 1 sierp. r. 1867 mianowany profesorem nadzwyczajnym na katedrze

prawa

prawa i postępowania karnego, a d. 3 stycz. r. J 869 — zwyczajnym. Po zamkuięciu Szkoły Głównej, zamienionej na uniwersytet rossyjski, mianowany pełń. obow. profesora nadzwyczajnego. D. 16 lut. r. 1872, po publicznej obronie rozprawy, uzyskał w uniwersytecie moskiewskim godność d-ra prawa karnego i od tejże daty zatwierdzony został na zajmowanej katedrze. R. 1879—1895 wybierany przez Radę uniwersytecką sprawował obowiązki członka komisyi biblioteki uniwersyteckiej, a z wyboru komisyi jej przewodniczącego, i przeprowadził regulamin biblioteczny, uzupełnienie, porządkowanie i drukowanie katalogów. R. 1881, 1884, 1887 był wybierany na członka sądu uniwersyteckiego. D. 18 lip. r. 1885 mianowany profesorem zwyczajnym na katedrze postępowania karnego, a d. 1 sierp. r. 1894 profesorem zasłużonym Uniwersytetu. D. 15 marca r. 1895 uwolniony do emerytury. Uniwersytet delegował go wielokrotnie na zjazdy, kongresy i zagranicę dla badania zakładów poprawczych i urządzeń więziennych. R. 1872 — 1890 kierował wydawnictwem „Gaz. Sądowej“ i zamieścił w niej wielką ilość artykułów. Od r. 1872 stale pracował w T-stwie osad rolnych i przytułków rzemieślniczych jako członek Zarządu r. 1881 i 1887 —1896. Wypracował ustawy: osady rzemieślniczo-rolniczej w Studzieńcu z d. 3

grunta rządowe dla przytułku Puszcza i rozszerzenia gospodarstwa wiejskiego w Studzieńcu oraz liczne zapomogi rządowe d!a rozszerzenia działalności tegoż T-stwa. Jako członek międzynarodowego związku kryminalistów wypracował projekt ustawy Towarzystw opieki nad uwolnionymi z więzień, przez Związek Kryminalistów przyjęty, który służył za materyał do ustawy normalnej z d. 10 wrześ. r. 1908. Po opuszczeniu uniwersytetu mieszkał M. na wsi na Podlasiu. W r. 1908 po powrocie do Warszawy wybrany na przewodniczącego w wydziale II T-stwa Naukowego Warszawsk. Oprócz licznych artykułów, drukowanych w różnych pismach, poczynając od rozprawy „O wynagradzaniu aresz-tautów za prace w więzieniach dokonywane“ („Przegl. Europejski“ J. I. Kraszewskiego 1863),

mm ¥

marca r. 1876; przytułków roluiczo-rzemieślniczych w gub. Król. Polskiego z d. 23 czerw. r. 1882; przytułku poprawczego dla dziewcząt z d. 11 stycz, r. 1890. Utworzył system wychowawczo-poprawczy, nazwany mianem Studzienieckiego. Wypracował urządzenia wewnętrzne dla osady Studzienieckiej i dla przytułku w Puszczy. Reprezentował T-stwo osad rolnych na 7-iu zjazdach przedstawicieli zakładów poprawczych w Moskwie i Kijowie r. 1881—1908. Wypracował szereg nowel prawodawczych, dotyczących nieletnich, które dopełniły kodeksy i zasadniczy ukaz z d. 21 grud. r. 1866 o zakładach poprawczych. Wypracował projekt ustawy zasadniczej o zakładach wychowawczo - poprawczych, w zamian ukazu z d. 21 grud. r. 1866, przyjęty przez Zjazd przedstawicieli, a obecnie przez Dumę i Radę Państwową, który oczekuje jeszcze sankcyi prawodawczej. Wyjednał dla T-stwa osad rolnych

Fig. 11. Miklaszewski Walenty (z fotogrj.

M. wydał oddzielnie po polskn: „O stanowisku przewodniczącego w sądzie przysięgłych“ (Warsz. 1867); „O znaczeniu sądu przysięgłych“ (Warsz. 1871); „Kilka słów o wykonaniu kary“ (Warsz. 1871); „O pozbawieniu wolności obwinionych o spełnienie przestępstwa“ (Warszawa 1871); „O małoletnich przestępcach oraz T-stwie osad rolnych“ (Warsz. 1871); „Mowa przy zagajeniu doktorskiej dysputy w Moskwie“ (Warsz. 1872); „Sprawozdanie krytyczne z dzieła A. Priusa i H. Pergameni p. n. Instruction criminelle“ (Warsz. 1872); „O T-stwie petersburskiem osad rolnych i jego zakładach“ (1872); „Studya nad postępowaniem karnem obowiązującem (o obronie)“ (Warsz. 1875); „Rys organizacyi władz sądowych podług ustawy z d. 20 listop. r. 1864

Wielka Eac. Powsz. Ilustr, Ser I Tom XLVII Zesz, 370a.

„Wy-

S, F.

A-

i postanowienia z d. 19 lutego 1875“ (Warsz. 1876); „Podręcznik dla sądów gminnych Król. Polskiego“ (t. 1, 2 i 3, Warsz. 1876 — 1878); „Podręcznik dla sądów pokoju Król. Polsk.“ (Warsz. 1877); „Kodeks kar głównych i poprawczych wyd. 1866 dla Król. Polskiego, (ukaz 25 września 1876“ Warsz. 1876 — 1878); „Jurisprudencya Senatu rządzącego. Wyciągi z wyroków kod. depart, kryminał, r. 1875 — 1884“ (Warsz. 1877 —• 1887, zesz. 11); „Kilka słów o sądach gminnych“ (Warsz. 1879); „Projekt ustawy kasy przezorności i pomocy nauczycieli i nauczycieli prywatnych“ (Warszawa 1879); „Sprawa Stan Hiszpańskiego, oskarżonego o zabójstwo lek. A. Kurcyusza“ (Warsz. 1881); „Zbiór praw i rozporządzeń rządowych w Królestwie Polskiem obowiązujących za r. 1881 —1884“ (Warszawa 1881 — 5); kład postępowania cywilnego rzymskiego w zarysie historycznym“ (Warszawa 1885); „Rocznik sądowy na r. 1888 — 89“ (Warsz. 1888 — 1889); „Zbiór rozporządzeń rządowych“ (Warsz. 1889); „O ustawie normalnej T-stwa opieki nad uwolnionymi z więzień (patronatu) z d. 10/23 wrześ. r. 1908“ (Warsz. 1909). Poza tą obfitą pracą literacką ogłosił prof. M. wiele pism ulot-- mych z zakresu procesu karnego, reform więziennych, przytułków poprawczych dla nieletnich po rossyjsku. Zaznaczyć także należy jego zarysy bibliografii prawniczej polskiej, ogłaszane po rossyjsku za lata 1871 — 1878 (Petersb. 1872 — 1882).

Miklaszewski Bolesław (* 9 maja 1871 w Ociescu, powiat Radomski). Uczęszczał do V gimnazyum w Warszawie (do 1890); r. 1890 — 1892 zajmuje się prywatnie nauczycielstwem. R. 1892 — 1893 uczęszcza na przyrodę w Zurychu, r. 1893 — 1895 zaś na Politechnikę tamtejszą a w ciągu lat 1895 — 1897 do Instytutu handlowego w Autwerpii, podróżuje po Belgii, Niemczech, Anglii i Ameryce Półn. i praktykuje po fabrykach i laboratnryach. W 1. 1897 do 1899 otrzymuje dyplom inż.-chemika w Zurychu. R. 1899— 1901 asystent przy Politechnice we Lwowie. R. 1900 otrzymuje doktorat filozofii w Zurychu. R. 1901 — 1903 pracuje w Ziem-stwie i przy budowie kolei Północnej w Wołogdzie, r. 1903 — 1905 zarządza fabrykami Koziełlo-Poklewskich w kopalniach Błohodatnych pod Ekaterynburgiem w gub. Permskiej. R. 1905 nauczyciel prywatny w Warszawie i współredaktor, od r. 1907 zaś redaktor „Chemika Polskiego“. R. 1909 obejmuje kierownictwo Pracowni Chemicznej przy Muz. Przemysłu f Rolnictwa w Warszawie i wstępuje do komitetu red. „Technika“. Prace: „Studyum porównawcze 3 izon^ernych (ß) amidofenyl -benzimida-soli“ (Zurych oraz Kraków, nakładem Akademii 1900; rozprawa doktoryzacyjna); część chemiczna w pracy W. W. Nikitina „Geołogicze-skija izsliedowanja centralnoj gruppy dacz... Murzinskago uczastka“ (Tr. geol. Peterb. komi-teta. Z. 22 1907); „Kopalnie miedzi i huty na Uralu“ („Chemik Polski“ 1906); przekł. Ros-coego „Chemia nieorganiczna“ (Warsz. 1907) i Schultza „Technologia chemiczna ogólna“ (Warsz. 1908). Szereg prac w sprawozdaniu działalności Pracowni Chemicznej M. P. i R. w r. 1909 i 1910, artykułów i ocen w „Chemiku Polskim“ od r. 1905 i „Gaz. Rolniczej (od 1909). Wspólnie z Jezierskim, Męczkowską, Rychte-równą ogłosił: „Program nauk przyrodniczych w szkołach średnich“ (Warszawa 1906); „Metodyka analiz główniejszych produktów rolnych“ (w broszurze 1910). Wspólnie z J. J. Boguckim napisał memoryał w sprawie taryf celnych Państ. Ross. dla prod, chemicznych, Projekt ustawy handlu nawozami sztucznemi (wraz z d-rem J. Kosińskim i d-rem St. Leśniow-skim).

Miklaszewski Sławomir Andrzej (* 11 list. 1875 w Augustowie). Nauki początkowe i średnie pobierał w III gimnazyum w Warszawie, po którego ukończeniu w r. 1895 wstąpił na przyrodę w Warszawie, a ukończył ją w r. 1899 ze stopniem naukowym kandydata („Badanie produktów utlenienia B-propylhek-syl - hydroksylaminy“ i „Działanie cynk - etylu na chlorek nitrozylu“). Tegoż roku został mianowany asystentem prof. Emila Godlewskiego (seniora) przy katedrze chemii rolniczej w Krakowie i urząd ten sprawował lat dwa. Tam pracował nad zjawiskami nitryfikacyi i deni-tryfikacyi w glebie. Powołany przez byłą Sek-cyę Rolną przy T-stwie popier. Przemysłu i Handlu na kierownika pracowni gleboznawczej, założył w Warszawie pomienioną pracownię (1 stycz. 1902), która od r. 1909 działa przy Centralnem T-stwie Rolniczem. Badając Królestwo Polskie pod względem gleboznawczym, ogłosił liczne prace przeważnie w „Sprawozdaniach T-stwa Naukowego Warszawskiego“, którego członkiem oraz członkiem zarządu jest od chwili założenia. Jedyny zawodowy gleboznawca w obrębie ziem polskich. Badał gleby w całej prawie Europie (Niemczech, Rossyi, Austryi i Węgrzech, Francyi, Belgii, Włoszech, Hiszpanii) oraz Afryce północnej (Tunisie, Algierze, Oranie i Saharze). Uczestnik I Międzynarodowego Zjazdu Gleboznawców w Budapeszcie (1909) i II w Sztokholmie (1910). Wykłada na Wyższych Kursach Rolniczych T-wa Kursów Naukowych i na kursach rolniczych Rontalera. Uczestniczy w pracach Centralnego T-wa Rolniczego, jako przewodniczący Sekcyi: Szkolnej i Wydawniczej, sekretarz wydziału Rolniczego i Sekcyi Gleboznawczej. Główne prace: Rozbiory gleb chojnowskich (,,Chemik Polski“, III, 48), opinogórskich (,,Pam. Fizyogr.“, XVIII), powiatu płockiego, rypińskiego, gub. łomżyńskiej, suwalskiej, kieleckiej, pow. błońskiego, radomskiego (tamże XIX), ,,Gleby ziem polskich ze szczególnem uwzględnieniem Królestwa“ (,,Przegląd Rolniczy“, 1906), „Mapa gle-

Um

wa

na zasa-

na

(„Przegląd

boznawcza Królestwa“ (Warsz. 1907), „Wyniki poszukiwań nad glebami Królestwa“ (1 Mady powiślanskie, 2. Lossy w pow. i gub. lubelskiej, 3. Bielice pow. rypińskiego, „Spraw. T-stwa Nauk. Warsz.“, 1908), „Studya nad glebami ziem polskich“ (1, Bielico-rędzina lodowcowo-jurska pod Iłżą, 2. Gleby ordyn. opinogórskiej, 3. Gleby trzeciorzędowe, „Spraw. T-stwa Nauk. Warsz.“, 1908), Gleby pow. janowskiego, krasnostawskiego, siedleckiego, gleby typowe w gub. piotrkowskiej, pow. zamojskiego, pola doświadczalnego w Starościcach, czarnoziemy hrubieszowsko - tomaszowskie, sochaczewskie, gleby z pod Radomia (tamże 1908 — 1910), „Gleba, co każdy o glebie wiedzieć powinien“ (Warsza-1909). Drobiazgowa bibliografia prac M-go w „Pam. Fizyogr.“, 1909.    A-

Miklaszewskij: 1) J an, ekonomista rossyjski (* 1858—-j- 1901), profesor uniwersytetu charkowskiego, przykładał się początkowo do nauk przyrodniczych w Odesie, poczem wykładał w Akademii rolniczej iotrowskiej prawodawstwo rolne. Fo obronie rozprawy magisterskiej: „K isto-rii sielskochoziajstwiennago by ta moskowskago gosudarstwa. Zasielenie i sielskoje choziajstwo jużnoj okraiuy w. XVII“ (Moskwa 1894), tworzącej w nauce rossyjskiej pierwszą próbę badań dziejów ekonomicznych Rossyi dzie dokumentów archiwalnych, został w 1. 1894—1895 prywat-docentem przy katedrze ekonomii politycznej w Moskwie; nast. profesor nadzwyczajny w liceum jarosławskiem, profesor w Charkowie. Napisał: „Oczerki krestjanskago choziajstwa w Małorossii“ (,,Izw. Pietrow. Akad.“); „Zadaczi ekonomii i policii sielskago choziajstwa“.— Por.: „Żurnał Min. Narodu. Proswiesz-czenja“ (1902, Nr 5, nekrolog i prawie zupełna bibliografia prac M-go).—Brat jego 2) Aleksander (* 1864), profesor statystyki i ekonomii politycznej w Dorpacie, przykładał się do prawa w Moskwie. Prace ważniejsze: „Bumaż-nyja diengi, ich cena i znaczenije w narodnom choziajstwie“ („Ekon. Żurnał“, 1893); „Rabo-czyj wopros i socjalnoje zakonodatielstwo w Gier-manji“ (Petersb. 1896); „Dienieżnyj wopros w li-teraturje i w jawlenjach djejstwitielnej żiźni“ (t-że 1890).    E. chw.

Miklavec Piotr, pisarz słoweński (* 1859 w Arlicy, w płn. Styryi), samouk, przyswoiwszy sobie znajomość kilku języków słowiańskich, przekładał z nich utwory celniejsze słoweński: Sienkiewicza („Za Chlebem“, „Pójdźmy za nim, „Ogniem i Mieczem“ i t. d.), Mar-renowej, B. Prusa („Placówka“), Orzeszkowej, Tołstoja („Tri smierti“), Niemcowej („U gradu in pod gradom“), Andrlika („Kriż i polume-sec“), Mijatowicza („Ikonija“)i w. inn. Pisywał po polsku, rossyjsku i czesku o Słowiańszczy-źnie. Z tego rodzaju studyów najważniejsze: „List Słowieńca o Słowieńcach“ powszechny“ 1885); „Słowieńcy i ich działalność literacka w ostatnich siedmiu latach“ (t-że 1888); „Zarysy ruchu literackiego Słoweńców“ („Bibi. Warsz.“ 1890); „Kratkij ob-zor litjeraturnoj djejatielnosti słoweńcew w 1887 godu“ („Izwiestja S.-Pietierb. słowian, błagotw. obszczestwa“, 1888). Ogłaszał studya krytyczno-literackie o Mickiewiczu i Sienkiewiczu po słoweń-sku („Soca“, 1898i 1900). Samodzielne próby beletrystyczne nie powiodły mu się wcale. E- 0hw-

Mikler (M a c-C 1 a i r e) D y o n i z y, ogrodnik, ob. O g r o d y w P o 1 s c e (T. 4, s. II, str. 947—48).

Miklosich Franciszek (czyt. Miklo-szić), lingwista słowiański (* 10 listopada 1813 — f 7 marca 1881 w Wiedniu). Rodzina pochodziła z Chorwacyi i osiedliła się w w. XVI lub XVII w okolicach Lutomierza (Luttenberg) w Styryi; tu właśnie (w. m. Rado-mieszczaka) urodził się już jako Słowiniec Fr. M. Początkowe nauki pobierał w gimn. (łaciń-skiem) w Waradzyniu (w Chorwacyi); po dwu latach przeniesiono go do gimn. w Marburgu, które ukończył z odznaczeniem, szczególnie w jęz. klasycznych. Po nauki uniwersyteckie (prawne) udał się do Hradcu (Graz), gdzie zawiązały się kółka studentów-Słowian, przyszłych bojowników idei słowiańskiej, M. żył podówczas przeważnie w otoczeniu polskiem i miał sposobność poznać bliżej „polszczyznę“; przez czas jakiś był guwernerem w domu hr. Ostrowskiego. Podczas wakacyi M. lubił odbywać pieszo wycieczki po krajach słowiańskich (Austryi), a był wtedy w nastroju romantycznym, marzył o poezyi i próbował nawet przekładów poezyi obcych na język ojczysty (sło-wieński). Przyjaźnił się wówczas (1831) z Wra-zem, Murką, zaszczycali go swoją życzliwością Preszern i inni działacze kraińscy. Jako student prawa jął wydawać z kolegami rocznik (patryotyczny) „Metuljćik“, który miał zastąpić zwiniętą „Żbelicę“. W r. 1837 M. skończył prawo“ i uzyskał doktorat artium liberalium oraz zastępstwo na katedrze filozofii. R. następn. opuszcza to stanowisko i udaje się na nauki dalsze i studya do Wiednia. Tu r. 1840 zostaje doktorem prawa i poświęca się adwokaturze. Ale znajomość ze slawistą Kopitarem (ob.) skierowała M-a na inne tory. M. rozpoczął swe prace slawistyczne w kierunku językoznawczym od rozbioru krytycznego „gram. porównawczej“ Boppa (w „Wien. Jahrbücher“ 1844, CV, 43 — 70)* W tym roku M. stracił swego przyjaciela i kierownika Kopitara; objąwszy po nim (1844) posadę cenzora książek słowiańskich, greckich i rumuńskich, oraz urząd w c.' k. bibliotece (Hofbibliothek), porzucił ostatecznie myśl o sądownictwie i poświęcił się pracy naukowej. W r. 1845 ukazał się słownik etymologiczny M-a „Radices linguae slovenicae veteris dialecti“ (8° 147), nad którym autor pracował od r. 1842. Niezależnie od tego M. wygotował wyd. części rękopisu Supraślskiego „S. Joannis Chrysostomi, Homilia slovenice“ (1845); „Vitae sanctorum e codice antiquissimo

namen

palaeoslovenice“ (1847). Tegoż roku wznowił M. wyd. (Pampereusa z r. 1802) „Vita S. dementis episcopi Bulgarorura“ z dedykacyą „Ma-nibus Kopitari gratus discipuli animus“, a w wiedeńskich „Jahrbücher“ (t. CXIX. 1847) zamieścił rozbiór wyd. „ewang. Ostromira“ (Vostokova), objętością 39 str., świadczący o zupeł-nem opanowaniu przedmiotu. Wtedy już zaczął się krystalizować (błędny zresztą) pogląd M-a na jęz. staro-słow. (właściwie staro-bułg.), jako na jęz. dawnych Słowieńców w Panonii („alt-slovenisch“). R. 1848 nie pozostał bez wpływu na losy M-a; pomimo chęci jego (podówczas i później) trzymania się zdaleka od polityki, musiał przyjąć poselstwo z płdn. Styryi do sejmu w Wiedniu i Kromierzyżu oraz przewodnictwo w stowarzyszeniu politycznem „Slovenia“. Działalność ta dała poznać M-a sterom rządowym i dzięki poparciu hr. Stadiona M. został mianowany prof. jęz. i literatur słowiańskich w uniwersyt. wiedeńskim. R. 1848 nie zdołał oderwać M-a całkowicie od studyów naukowych, jak tego dowodzą mniejsze prace „gramatyczne“ jego (ogłoszone w „Sitzungsberichte“ Akad. w Wiedniu: „Ueber den reflexiven Gebrauch d. Pronomens oo“ 1848, t. 1), „Ueber die altsloveuische Conjugation“ tamże), oraz w „Denkschriften“ (1850, t. I): „Lehre von der Conjugation im Altslovenischen“. W r. 1850 M. wydaje dla swoich słuchaczy, jako podręcznik, dwie książki: „Formenlehre“ i „Lautlehre der Altslovenischen Sprache“. Tegoż roku ogłosił dzięki poparciu ks. Michała Obrenowicza, ukończony już przedtem (1849) słownik „Lexicon palaeoslovenico-graeco - lati-num“ (str. 202, małe folio) — zawiązek przyszłego dzieła pomnikowego pod tymże tytułem. Lata następne 1852 i 1856 przyniosły dwa nowe dzieła: „Vergleichende Lautlehre d. Slavi-schen Sprachen“ (Wiedeń 1852, 8° XVI, 518) oraz „Vergleich. Formenlehre d. slav. Spra-ehen“ (Wiedeń, 1856, 8° XVI, 582). Tworzą one podwalinę naukową gramatyki jęz. słów. i sławy europejskiej M-a. M. podołał nietylko olbrzymiej pracy, której wymagało wykończenie tych dzieł, ale znalazł jeszcze czas wolny na mozolne wydawnictwa źródeł, jak oto: „Mo-numenta linguae palaeosloveuicae e codice Su-prasliensi“ (Wiedeń 1851), „Apostolus e codice monasteri Sisatovae palaeoslovenice“ (t-że 1853); «Chrestomathia palaeoslovenica“ (Wiedeń 1854, wyd. 2-e, 1861 dla słuchaczy), „Evangelium s. Matthei palaeoslovenice“ (t-że 1826 — próba krytycznej rękonstrukcyi tekstu); „Monu-menta Serbica, spectantia historiam Serbiae, Bosnae, Ragusii“ (t-że 1858), wyd. pomnikowe kosztem ks. Mich. Obrenowicza; „Chronica Ne-storis. Textum russicoslovenicum edidit M.“ (t-że 1860)—tekst rekonstruowany, według zasad, wyłożonych w „Sitzungsberichte“ (wied. Akad. 1854, t. XIV); „Ueber die Sprache der ältesten russischen Chronisten vorzüglich Ne

stors“. Na ten czas (1850 — 56) przypada również udział w ułożeniu (wspólnie z Navratilem) wypisów szkolnych p. n. „Berilo“ (Czy-tanka, 1853, 4, 8), oraz próba (niepomyślna) wydawania pisma poświęconego slawistyce: „Slawische Bibliothek“ (I 1851, II 1858), wkóńcu początek wyd. zbiorowego pism Kopitara:

,,Kleine Schriften“ (1857 t. I), Do tego okresu życia M-a należą monografie „przygotowawcze“, ogłoszone w wyd. Wied. Akad., której członkiem był M. od r. 1851, np. „Die Sprache d. Bulgaren in Siebenbürgen“ („Denkschriften“ t. VI 1856); „Die Wurzeln im Altslovenischen“ (tamże t. VIII 1857); „Die Bildung der Nomina im Altslovenischen*“ (t-że t. IX 1858); „Die Bildung der Personennamen““ (t-że t. X 1859). W założonem podówczas przez A. Schleichera piśmie „Beiträge zur vergleich. Sprachforschung“ (t. I 1858). M. zamieścił rozprawy: „D. suffix Tb, im Altslovenischen“, „Die Wurzel sru im slavischen“, „Verba intensiva im Altslovenischen“. Jako współpracownik wielkiej „Encyklopedyi“ Erscha i Grubera M. napisał dla niej art. „Glagolitisch“ (1858). Następne dziesięciolecie przyniosło szereg nowych monografii do gram. porówn. jęz. słów. oraz prace leksykograficzne: „Die Nominale Zusammensetzung im Serbischen“ („Denkschriften“ t. XIII, 1863); „Verba impersonalia im Slavischen“ (t-że t. XIV 1865) — rzecz opracowana powtórnie p. n. „Subjektlose Sätze“ (Wiedeń 1883); „Die Negation in slavischen Sprachen“ („Denkschriften“ t. XVIII, 1869); „Der prae-positionslose Lokal in den slav. Sprachen“ („Sitzungsberichte“ t. VII 1867); „Ueber die Genitivendung GO“ (t-że t. XII, 1869). W tymże roku w wyd. Akad. Zagrzebskiej „Rad“ (t. IX) ogłosił M. rozprawę: „0 slovima S. Z.“ Na lata 1862—65 przypada wyd. M-go słownika. „Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum“. (Owoc to długoletnich trudów; pomimo rozmiarów słownika—1171 str. większej 8, autor zdołał tu spożytkować tylko część zebranych skrzętnie materyałów... Obok pomnikowego słownika stają godnie liczne poszukiwania M-a elementów słowiańskich w jęz. ludów, sąsiadujących ze Słowianami; „Die slavischen Elemente im Rumu-nischen“ („Denkschriften“ t. XII 1862); „Die Fremdwörter in d. slavischen Sprachen“ (t-że t. XV 1867); „Albanische Forschungen“ (zwłaszcza cz. I „Die slav. Elemente im Albanischen“, t-że, 1870, t. XIX; nst. cz. rozprawy, II i III, t-że t. XX); „Die slavische Elemente im Neugriechischen“ („Sitzungsberichte“ 1870, t. LXIII); „Die slavischen Elemente im Magyarischen“ („Denkschriften“, t. XXI, 1870, wyd. 2-e Wagnera, 1884). Do dziedziny słownikowej należą także monografie: „Die slavischen Monatsnamen“ („Denkschriften“, 1867, tom XVII); „Die Bildung d. Ortsnamen aus Personnennamen“ (t-że 1864, t. XIV); „D. slavischen Ortsaus Appellativen“ (t-że 1872 — 75, t. XXI i XXIII); „D. christliche Terminologie im Slavischen“ (t-że 1785, t. XXIV). Do tego okresu działalności M-a należy też najgłówniejsza praca jego życia „Składuia jęz. słów.“, wypełniająca t. IV jego „Gramatyki porówn. (słów.)“; „Vergleichende Syntax d. slavischen Sprachen“ (Wiedeń 1868—74, 8° 896, przedruk 1883). System M-a obmyślony głęboko, przeprowadzony konsekwentnie różni się zupełnie od zwykłego pojmowania składni i zbliża do tzw. semazyologii, nauki o znaczeniu wyrazów (i form. gram.). Nie ustawał też M. w pracy nad wyd. źródeł jęz. i dziejowych „D. Legende v. heiligen Cyrillus“ (tekst łac. z objaśnieniami, poprzedzony wstępem historycznym pióra Dümlera; „Denkschriften“ 1870, t. XIX); należał też M. czynnie do wydawn. „Vita Methodii“ (t-że); „Acta et diplomata graeca medii aevi, sacra et profana“ (wraz z Józefem Millerem, 1860— 90); „Monum. spectantia ad unionem ecclesiae graecae et romanae“ (wraz z Aug. Teinerem, 1872); „Nowo nadjeni spomenici iz IX i XI v. za panonsko-moravsku poviest“ (z Raczkim 1880). Wszystkie te zajęcia nie przeszkodziły M-owi śledzić postępów lingwistyki; pragnąc dostosować do nich swoją „Gram. porówn.“ rozpoczął cały rząd prac przygotowawczych, niby rewizyę zagadnień gram. słów.: „Ueber d. zusammengesetzte Declination in d. slavischen Sprachen“ („Sitzungsberichte“, 1871, t. XLVII); „D. Imperfect in d. slav. Spr.“ (tamże 1874, t. LXXV1I); „Ueber d. Ursprung einiger Casus der pronominalen Declination“ (t-że 1874, t. LXXVIII); „Beiträge zur altsloveniseben Grammatik“ (t-że, 1875, t. LXXXI); „Ueber d. Ursprung der Worte von d. Form altslov. Trêt“ („Denkschriften“, 1877, t. XXVII); „Ueber d. Ursprung d. Worte v. d. Form altslov. Trêt u. trat.“ (t-że, 1878, t. XXVII;; „Ueber die Steigerung u. Dehnung der Vocale in der Slav. Spr.“ (t-że, 1878, t. XVIII); „Ueber die langen Vocale in d. slav. Spr.“ (t-że 1879, t. XXIX). Zmieniły się też nieco poglądy M-a na wartość względną pomników jęz. st.-słow., a wyrazem tej zmiany był podręcznik „ Altslovenische Formenlehre in Paradigmen mit Texten aus glagolit. Quellen“ (Wiedeń 1874, 8° 35 -j- 96), zresztą trwał M. nadal w przekonaniu, że jęz. st.sł. był mową słowian pannońskich. W r. 1875 wydał M. nakoniec ostatni tom swojej „Gram. porówn.“, jako t. II: „Słowotwórstwo“, „Vergleich Stammbildungslehre d. slav. Spr.“. W tym tomie, zarówno jak w „Składni“ (t. IV), układ dzieła jest rzeczywiście „porównawczy“, każdą kategoryę gram. M. śledzi przez wszystkie jęz. slow ; przeciwnie w „Głosowni“ i „Nauce o formach“ (t. I i III), każdy jęz. słów. opracowany jest oddzielnie, a st-słowiańszczyźnie autor poświęcił lwią część swojej książki. W latach nst. 1876 i 79 M. uwieńczył swoje dzieło pomnikowe nowem opracowaniem t. III i I „Vergl. Wortbildunglehre (dawniej „Formenlehre“) d.

slav. Spr.“ i „Vergh Lautlehre d. Slav. Spr.“. W porównaniu z wyd. 1-m są to właściwie zupełnie nowe dzieła, zwłaszcza „Głosownia“. Poza pracą zawodową slawisty umiał M. znaleźć jeszcze czas i energię na badania lingwistyczne z dziedzin „sąsiednich“, o jęz. Cyganów, Rumunów, Turków i in.: „Ueber d. Mundarten u. Wanderungen d. Zigeuner Europas“ („Denkschriften“ 1872 —80 i uzupełnienia w „Sitzungsberichte“, 1874—78). Bezpośrednio slawistyki dotyczy część I tych badań „O wyrazach słów. u Cyganów“ (1872); „Ueber d. Wanderungen d. Rumunen“ (przy współudziale E. Kałużuia-ckiego, w „Denkschriften“. 1879, t. XXX); „Ru-munische Untersuchungen“ (pomniki językowe istro-i macedo-rumuńskie, t-że 1881 — 83, t. XXII—III); „Beiträge zur Lautlehre d. rumuni-schen Dialekte“ („Sitzungsberichte“ 1881 — 73, t. VIIIC—CII); „Die türkischen Elemente in d. südöstlichen u. ost-europ. Sprachen“ (w jęz. greckim, albań. i slow,, tamże 1884—90, t. XXIII-VIII); „Die slavischen, magyarischen u. rurau-nischen Elemente im Türkischen“, tudzież „Ueb. die Einwirkung d. Türkischen auf d. Gram. d. südostl.-europ. Sprachen“ (t-że 1889). Treści slawistycznej są rozprawy z tego okresu „Gesch. d. Lautbezeichnung im Bulgarischen“ („Denkschriften“ 1883, t. XXXIV); „Ueb. d. Nationalit. d. Bulgaren“, „Die Behandlung der /^-Gruppe in verschiedenen Sprachen“. Ostatniem dziełem M. większych rozmiarów jest jego słownik etymologiczny jęz. słów. „Etymologisches Wörterbuch d. slav. Sprachen“ (Wiedeń 1886). Słownik M-a nie daje wprawdzie rozwiązań dostatecznych, ale pobudził badaczy do nowych i samodzielnych poszukiwań w tej dziedzinie i w tera znaczeniu (podobnie jak inne prace M-a), tworzy epokę przełomową w slawistyce. Niewątpliwie M. był jednym z największych lingwistów europejskich, a pośród Słowian najzasłużeńszy. Żadne zawiści, żadne wycieczki małostkowe krytyki pozornie naukowej nie zniszczą wiekopomnych zasług i doniosłości prac podstaw-nych M-a dla językoznawstwa słowiańskiego. Zarówno u nas, w Polsce, jak i pośród innych Słowian dzieła M-a przyczyniły się do „odrodzenia“ badań językowych, tworzą epokę, Kierunek badań M-a był przeważuie lingwistyczny, w dziedzinę właściwej filologii słowiańskiej zapuszczał się rzadziej, lecz i tu pozostawił przyczynki cenne: „Die Serbische Epik“ („Oesterr. Rev.“ 1863); „Beiträge zurKennt-niss d. slavischen Volkspoesie“ (część I i jedyna: „O poezyi epicznej Kroatów“, w „Denkschriften“ 1870 t. XXIX); „Die Rusalien, ein Beitrag zur slav. Mythologie“ („Sitzungsberichte“ 1864, t. XVIL). Wiele drobniejszych prac M-a wypadło pominąć (np. jego art. w „Starinie“ 1871 — 76), a z większych — kompilacyę „Dictionnaire abrégé de six langues slaves“ (Wiedeń 1885). Do życiorysu M-a posiadamy m. in. źródła: Murko „Miklosichs Jugend und

t. I, 691-716).

E. Chw.

L. K

adz.

Lehrjahre“ (Weimar 1896, 8° 75); Miletić „Frań. Miklośić i slavjanskata filologija“ („Sbornik za narodni umotworenija“. t. V, 355 — 499); Mare-tić „Żiwot i knizevni rad F. Miklośića“ („Rad jugo-slov. Akad.“ t. CXII, str. 41 —153), wkoticu piękny rozdział, poświęcony M-owi przez jego ucznia V. Jagića w „Hist. filologii słów.“ („En-cikłopedija sław. filologii“, St.-Petersbg. 1910,

K. A.

Miklouszić Tomasz, pisarz chorwacki (* 1767 w Jaścu—f 1833 t-że), jeden z pierwszych bojowników odrodzenia narodowego Chorwatów; po ukończeniu gimnazyum w Zagrzebiu, przykładał się do teologii w Peszcie, poczem został profesorem w seminaryum duchownem w Zagrzebiu, proboszczem w Puszczu, Stenje-wcu i r. 1831 w Jaścu, gdzie żywota dokonał. Położył wielkie zasługi dla literatury chorwackiej przez napisanie wielu dzieł, wydanie licznych prac pisarzów dawniejszych i ocalenie od zagłady wielu pomników rękopiśmiennych chorwackich. Pisywał dzieła treści ekonomicznej, lekarskiej, teologicznej, moralnej, teatralnej i t. d. W Stenjewcu zajmował się astronomią. Dopomógł Szafafykowi do zaznajomienia się z dawnemi pisarzami chorwackimi. Tłumaczył i przerabiał wiele utworów dramatycznych na jęz. chorwacki, pragnąc przez teatr pchnąć Chorwatów do odrodzenia narodowego. Największą i najlepszą pracą M-a jest „Izbor dugovanj vsakovrstneh“ (Zagrzeb 1821), coś w rodzaju ludowej encyklopedyi chorwackiej, zawierającej m. in. zarys literatury i historyi chorwackiej, przysłów, sentencyi i wyrażeń właściwych jedynie chorwatczyźnie.

Mikłucho-Makłay Mikołaj, podróżnik ros-syjski (* 1846 na Ukrainie — -j- 16 kwiet. 1888 w Petersburgu). Przykładał się do przyrodoznawstwa w Petersburgu i w Niemczech, r. 1866 towarzyszył E. Haecklowi na w. Madeirę, r. 1867 na w. Kanaryjskie, r. 1869 do Ma-rokka, poczem udał się badać tubylców N. Gwinei, Mikronezyi, Malakki pod względem antropologicznym. Zatrzymawszy się dłużej w Sy-dneyu dla uporządkowania swoich zbiorów, powrócił r. 1866 do Petersburga. Śmierć nie pozwoliła mu skończyć dzieła zamierzonego o wynikach poszukiwań.

Miko Emeryk hr., mąż stanu i historyk węgierski (* 1805 w Siedmiogrodzie—f 1876 w Koloszwarze), w r. 1847 członek, a r. 1848 prezydent dzielnicy siedmiogrodzkiej, przeprowadził prawo o Unii Siedmiogrodu z Węgrami. Po rewolucyi wycofał się do życia prywatnego. Doprowadził do stanu kwitnącego znakomitą uczelnię siemiogrodzką, kolegium Nagy-Enyćder, jako też teatr w Koloszwarze i był założycielem muzeum siedmiogrodzkiego. Poza licznemi rozprawami historyczneini wydał cenny zbiór źródeł historycznych: „Erdćlyi tortć-nelmi adatok“ (Przyczynki do historyi Siedmiogrodu). W r. 1858 członek honorowy Akademii

węgierskiej. R. 1860 rządca Siedmiogrodu, ar. 1867 przez krótki czas minister komunikacyi w gabinecie Andrassy’ego.

Mikocki Leon, numizmatyk polski, obywatel galicyjski osiadły w Wiedniu, miał ogromny zbiór monet i medali polskich, który r. 1850 sprzedawał przez publiczną licytacyą i z tego powodu ogłosił spis naukowy tychże: „Verzeichniss einer grossen und sehr gewählten polnischen Münzen und Medallen“ (Wiedeń 1850).

Mikołaj św., arcy-bp Myry w Licyi, wyznawca i cudotwórca (* w Patarze w Licyi). Wstąpiwszy do zakonu, pobożnością i łagodnością zjednał sobie poważanie braci. Ze szczodrobliwością niewyczerpaną rozdawał na jałmużnę dobra odziedziczone po rodzicach. Wybrany na arcy-bpa miasta Myre w Licyi, tutaj dokonał żywota. Był więziony za wiarę, którą śmiało wyznawał, przy końcu prześladowania Dyoklecyana; miał znajdować się na soborze powszechnym nicejskim, na którym potępiono aryanizm, co wszakże nie jest udowodnione. Opis przeniesienia relikwii M-a r. 1687 do m. Bari kładzie jego śmierć na r. 342. Kościół obchodzi pamiątkę 6 grudnia. Cześć M-a szczególniej była upowszechnioną na Wschodzie, skąd od Greków przeszła do Rossyi.

Mikołaj, Papieże: 1) (858—867), św. (13 ■Ustop.), następca Benedykta III. Pochodził ze znakomitej rodziny rzymskiej, przez Sergiusza II przyjęty był do pałacu papieskiego i wyświęcony; Benedykt III używał go do wszystkich spraw ważniejszych. Ces. Ludwik II, przebywający właśnie w pobliżu Rzymu, na wiadomość o zgonie Benedykta III, pośpieszył do stolicy papieskiej i w jego przytomności został M. obrany i zaraz w dzień swojej elekcyi (24 kwiet. 858) konsekrowany w kościele św. Piotra, a potem uroczyście ukoronowany. Był to pierwszy wypadek korouacyi Papieża. Papież i cesarz w dwa dni potem zasiedli do uczty uroczystej, a kiedy cesarz powrócił do obozu, odwiedził go tam papież, a Ludwik II uczcił go podarunkami. I nietylko wyszedł na jego spotkanie, lecz zarówno przy przyjezdzie jak i od-jeździe trzymał za wędzidło konia, na którym M-łaj jechał. Zaszczyt ten po raz pierwszy wówczas spotykamy. M. I odznaczał się piękną postawą, posiadał wysokie wykształcenie, był nabożny, obyczajów surowych, łagoduy i wyrozumiały, strachem przejmował niegodnych, nawet najpotężniejszych; prawie współczesny kronikarz Regino nazywa go drugim Eliaszem. Rządy jego przypadły na czasy wichrzeń Fo-cyusza. Na rok przed elekcyą M-a, patryarcha konstantynopolitański Ignacy został nieprawnie złożony z urzędu, a Focyusz zajął stolicę pa-tryarszą. Ces. Michał III i Focyusz wyprawili (r. 859) posłów do Rzymu z doniesieniem, że Ignacy zrzekł się był dobrowolnie patryarchatu. M. nie dał się w błąd wprowadzić i energicznie zabrał się do rzeczy; skutkiem tego wynikło czasowe zerwanie związku między Kościołem greckim i Rzymem, które się zakończyło dopiero po śmierci M-a, r. 867, i po odebraniu patryarchatu Focyuszowi przez ces. Bazylego Macedończyka. Zatarg ten był niejako wstępem do późniejszego zerwania między Kościołem greckim i łacińskim. Drugą ważną sprawą, która niemniej zaprzątała M-a, była sprawa małżeństwa króla Lotara (ob.). Lotar, drugi syn ces. Lotara I, a brat ces. Ludwika II, r. 856 ożenił się z Teutbergą, córką Bozona br. bur-gundzkiego; lecz Waldrada tak sobie go ujęła, że postanowił oddalić Teutbergę. Rozpuszczono wieść, jakoby własny jej brat Huk-bart, który wogóle niecne prowadził życie, dopuścił się z nią kazirodztwa. Lotar r. 859 ustanowił sąd z panów świeckich nad Teutbergą. Poddano jej sprawę sądowi bożemu; a kiedy jeden z jej dworzan, zamiast niej, szczęśliwie odbył próbę wody gorącej, uznano ją za niewinną. Lotar aby nie oburzać opinii publicznej, pozornie przyjął Teutbergę jako małżonkę. Innego sposobu użył w r. następ, dla otrzymania rozwodu. Lotar zwołał r. 860 do Akwizgranu synod duchowny, a podstępem biskupi wymogli na niej wyznanie, że w młodości popełniła ów grzech z bratem swoim, i że pragnie się zamknąć w klasztorze. Lecz jeszcze teg. roku Teutberga uciekła do Karola Łysego, a stamtąd wyprawiła posłańców do M-a I ze skargą na wyrok. Z drugiej strony zaś posłał Lotar posłów do Rzymu, aby ci zapewnili papieża, że Teutberga wyznała tylko winy swoje; a tymczasem Lotar zrobił nowy krok: zwołał oddanych sobie biskupów na synod do Akwizgranu (28 kwiet. r. 862), który pozwolił mu poślubić inną kobietę. Poślubił Waldradę i kazał ją uroczyście ukoronować. Wówczas M. polecił, aby w Metzu zebrał się synod pod prezydencyą legatów papieskich dla rozpatrzenia sprawy, a gdy dowiedział się, że Lotar ożenił się z Waldradą, wezwał biskupów dwuch pozostałych państw karolińskich, Francyi i Niemiec, aby na synod przybyli, i wydali wyrok na Lotara, któremu stawić się polecono pod groźbą klątwy. Lecz legaci papiescy dali się Lotarowi przekupić, przejęli pisma Papieża i sprawili to, że na synod do Metzu przybyli w czerw. r. 863 tylko biskupi lotaryńscy i ci potwierdzili uchwałę akwizgrańską. M. uznał uchwałę synodu w Metzu za nieważną i złożył z urzędu dwuch arcybiskupów, którzy głównie zawinili. Ci odwołali się do cesarza, który w Benewencie przebywał. Cesarz wyruszył do Rzymu, aby wymódz na Papieżu odwołanie wyroku, zajął miasto, obsa-czył kościoły. Sam M. pozostawał przez dwa dni i dwie noce bez pożywienia w kościele św. Piotra. Ale wkońcu cesarz pogodził się z papieżem. Lotar musiał się poddać papieżowi, który ukarał i głównych intrygantów biskupów; legat papieski Arseniusz przywiódł r. 856 Teutbergę na dwór jej męża, a Lotar Waldradę od-

dał w ręce legata, aby w Rzymie za winę swoją odpokutowała. Lecz wszystko to było tylko pozorem. Z wiedzą Lotara wymknęła się Wald-rada legatowi i pokryjomu wróciła do Lotaryngii; Teutberga zaś była wystawiona na takie przykrości, że w końcu uciekła do Karola Łysego. Uprzykrzywszy sobie położenie swoje, prosiła papieża o unieważnienie swego małżeństwa nieszczęśliwego. Papież M. zachęcił Teut-bergę do cierpliwego znoszenia przykrości. Rozpoczęła się znów sprawa ta. Lecz M. I umarł, przed ostatecznem zakończeniem (13 list. 867), poprzednio wyrzekłszy klątwę na Lotara. Po nim na Stolicę papieską wstąpił Adryan II, który w sprawie Lotara trzymał się tych samych zasad, co jego poprzednik, jakkolwiek w nieco łagodniejszych formach. Biografia M. I przez Pandulfa z Pizy w Muratoriego „ Rerum italic, tores“, t III p. II, p. 301 sqq.; H. Lämmer „Papst Nicolaus I u. d. byzant. Staatskirche seiner Zeit“ (Beri. 1857); Frantin „Le Pape Nicolas I et le jeune roi Lothaire“ (Dijon 1862); Andr. Thiel „De Nicolao Papa I legislatore ec-clesiastico commentationes duae historico-cano-nicae“ (Brunsberga 1859).    2) M. II (1059 —

1061) jeden z papieży, którzy w duchu Hilde-branda rządzili Kościołem (f 22 lipca 1061). Stefan IX (X), jego poprzednik, rozporządził, za zgodą kleru i ludu, aby na wypadek jego śmierci, nie przystępowano do wyboru nowego papieża, póki nie powróci Hildebrand, który wtedy był przebywał w Niemczech. Wkrótce Stefan zakończył życie (29 Marca 1058), partya zaś hrabiów tuskulańskich ogłosiła papieżem bpa Jana Minciusa z Velletri (ob. Benedykt X), Kardynałowie odmówili mu uznania i uciekli, a mianowicie św. Piotr Damiani, który jako kardynał-bp Ostyi, winien był dokonać kouse-kracyi; stronnicy Benedykta zmusili archipre-zbytera Ostyi, przykładając mu sztylet do gardła, do spełnienia obrzędu poświęcenia. Czyn Benedykta sprzeciwiał się prawu świeckiemu, gdyż odbył się bez zezwolenia cesarskiego; znakomitsi mieszkańcy Rzymu wyprawili poselstwo do owdowiałej cesarzowej Agnieszki, z oświadczeniem, że gotowi tego uznać za papieża, kogo im wskaże cesarz (małoletni Henryk IV, a w jego imieniu matka). Cesarzowa wskazała Gerharda, b-pa florenckiego, burgundczyka. Tymczasem powrócił Hildebrand; pod jego kierunkiem zebrali się kardynałowie w Sienie i obrali (ok. 28 pażdz. 1058) Gerharda. Ten przybrał imię Mikołaja II i zaraz zwołał synod do Sutri (stycz. 1059) dla obmyślenia, jak należy postąpić sobie z pseudo- papieżem. Benedykt uciekł z Rzymu, M. II zaś został ukoro-nowany (24 stycz. 1059). W kilka dni potem przybył Benedykt, otrzymał przebaczenie. Dnia 13 kwiet r. 1059 odbył M. II synod w Rzymie w pałacu lateraneńskim, z powodu nauki Be-rengaryusza z Tours o Eucharystyi. Na synodzie za jego zgodą, wydał M. nowe rozporzą-

dzenie co do obioru papieży, aby zapobiedz nadużyciom, podobnym do tego, które zdarzyło się po śmierci Stefana IX. Nadto przyjęto uchwały dotyczące symonii i nałożnictwa wśród księży. Sprawą tej reformy zajmował się i synod w Melfi (1059, sierpień). M. pojednał się z Normandami we Włoszech, mianował Roberta Guiscarda księciem Kalabryi, Apulii i Sycylii, a szwagra jego Ryszarda z Aversy księciem Kapui i przyjął ich obu w swoje lennictwo. — Jaffé „Regestra rom. pont.“ (Beri. 1851); Watterich „Pon-tificum Romanor. vitae“ (Lipsk 1862, I — ma-teryały do żywota M-a II); Höher „Gesch. d. deutschen Päpste“ (II, 285 — 360). — 3) M. III (1277 — 1280), poprzednio Jan Caj etanu s, ze słynnej rodziny Orsinich, syn senatora rzymskiego Mateusza Rubeo i Perny z Caetanich. Innocenty IV wyniósł go (1244) do godności kardynała dyakona Tulliano, Aleksander IV mianował go protektorem zakonu franciszkańskiego, Urban IV — legatem Sabiny i Kampanii, oraz inkwizytorem generalnym, Jan XXI—archipre-zbyterem bazyliki św. Piotra. Po Janie wyniesiony na papieża w Viterbo d. 25 list. r. 1277. Kardynałowie podzielili się na dwie partye: francuską i włoską i nie mogli się zgodzić między sobą, aż w końcu magistrat miasta Viterbo zamknął ich w ratuszu i tym sposobem faktycznie przywrócił rozporządzenie co do konklawe, czasowo zawieszone przez Adryana V. Stolica Apostolska wakowała przeszło 6 miesięcy. Nowy papież posiadał wiele cnót osobistych, poważny, że go nazwano „statecznym“, ale charakter jego szpeciła wada nepotyzmu. Wystąpił zaraz jako rozjemca między ces. Rudolfem Habsburskim a Karolem Andegaweńskim, królem Neapolu. Rudolf wystawił r. 1278 i 1279 formalne dokumenty, w których nietylko zwracał papieżowi egzarchat Raweński i mnóstwo miast włoskich, lecz nanowo zatwierdził, bez wahania, dokument donacyjny Ludwika Pobożnego, Ottona I, Ottona IV i Fryderyka II, uroczyście przyznał panowanie papieża nad Rzymem, egzar-chatem Raweńskim, marchią Ankońską, księstwem Spoleto, posiadłościami Matyldy, nad Sycylią, Korsyką i Sardynią. Karola d’Anjou zaś zmusił do zrzeczenia się wikaryatu cesarskiego nad Toskanią, oraz drugiej, bardzo wpływowej godności senatora rzymskiego. M. zastrzegł nową konstytucyą, że odtąd książę zagraniczny nie może być wyznaczany na ten urząd, sam kazał się obrać na senatora, a obowiązki, przywiązane do urzędu, spełniali jego krewni, jako zastępcy. Celem wyniesienia swojej rodziny miał M. nawet proponować cesarzowi podzielenie państwa Niemiecko-Rzymskiego na 4 części: jednę z nich (Niemcy) mieli otrzymać potomkowie cesarza, drugą (Burgundyę) jego córka, która zaślubiła wnuka Karola d’Anjou, trzecią zaś i czwartą (Toskanię i Lombardyę) krewni papiescy. Lecz przed wypracowaniem tego planu umarł M. Miał także M. wiedzieć o zawiązującem się w Sycylii sprzysiężeniu przeciw Karolowi d’Anjou, które po jego śmierci stało się tak głośnem pod nazwą nieszporów sycylicyjskich. M. starał się o przeprowadzenie zjednoczenia Greków, uchwalonego na soborze powszechnym w Lyonie r. 1274. R. 1278 posłowie ces. Michała Paleologa i syna jego Andronika przybyli do Rzymu i pod przysięgą przyrzekli uznawać prymat papieski. Sprawa ta wszakże wzięła wkońcu obrót niepomyślny i następca M-a, Marcin IV, nanowo rzucił klątwę na cesarza bizantyjskiego. Do w. chana tatarskiego Kublaja wysłał M. r. 1278 w poselstwie misyouarzy z zakonu św. Franciszka, żeby pracowali nad nawróceniem tego ludu. Dodać także należy, że M. był gorliwym protektorem franciszkanów. M. III umarł na apopleksyę d. 22 sierp. r. „1280. —4) M. IV (1288 — 1292), poprzednio brat Hieronim, ur. w Ascoli, w państwie Kościelnem; wcześnie wstąpił do zakonu św. Franciszka; teolog i filozof znakomity; św. Bonawentura mianował go prowineyałem Dalmacyi, Grzegorz IX wysłał, z kilku innymi franciszkanami, w poselstwie do Konstantynopola (1272), żeby Greków skłonić do jedności z Rzymem. Podczas tego pobytu kapituła zakonna, po śmierci św. Bonawentury, obrała go (20 maja 1274) generałem zakonu. W imieniu Jana XXI, a raczej M-a III, posłował Hieronim dla pogodzenia króla francuskiego z kastylskim. W tymże czasie M. III wyniósł go do godności kardynała. Papież Marcin IV mianował go b-pem Pelestriny (Praene-ste). Obrany został papieżem d. 22 lut. 1288; przez pamięć dla M. III, przybrał imię M-a IV, a przyjął tę godność gdy po raz trzeci z kolei padły nań głosy. Pierwszy to papież z zakonu franciszkanów. Podobnie jak dwaj jego poprzednicy, i M. IV w sprawie o posiadanie Sycylii stanął po stronie Karola d’Anjou. Aby przeszkodzić dalszym zaborom sułtanów Babylonu (ter. Kair w Egipcie), M. posłał własnym kosztem małe wojsko krzyżowców do Palestyny. Lecz r. 1291 Ptolemaida, ostatnia warownia chrze-ściauska w Palestynie, wpadła w ręce sułtana. Napróżno usiłował M. IV wywołać wielką wyprawę krzyżową. Rozpisywał listy, wyprawiał legatów, kazał zwołać w tym celu kilka synodów prowincyonalnych i zachęcał nietylko książąt zachodnich, lecz nawet ces. greckich, kon-stantynopolskiego i trapezunckiego, tudzież chana tatarskiego do walki ze wspólnym nieprzyjacielem. Nienawiść ku Saracenom zbliżyła wtedy Tatarów z Zachodem chrześciańskim, z czego skorzystał M. IV, aby ich skłonić do przyjęcia chrześciaństwa, W tym celu posłał do nich mi-syonarzy, a w ich liczbie Jana de Monte Cor-vino, lecz nie udało się aui to przedsięwzięcie, ani urządzenie nowej wyprawy krzyżowej. M. IV um. d. 4 kwiet. r. 1292. Kilka uniwersytetów powstanie swoje mu zawdzięcza (w Lizbonie, Montpellier, a podobno i w Gratzu). Ozdobił on Rzym wspaniałemi budowlami, wzniósł wiele

nowych kościołów, kazał rozszerzać ulice i wy-restaurować kościoły: lateraneński i Maria Maggiore. Napisał także komentarze biblijne i objaśnienie ciemnych miejsc Przypowieści, lecz te dzieła nie doszły do nas. — Por. Hefele „Conci-liengeschichte“, § 680; Aleks. Budinszky „Die Universität Paris u. die Fremden an derselben im Mittelalter“ (Berl. 1876); Hieronymi Rubei . „Vita Nicolai IV Papae“ (ed. Ant. Fel. Mattei-Piza 1761).—5) M. V (1447—1455), poprzednio Tomasz z Sarzano (* 1398 w Pizie), syn lekarza Bartłomieja Parentucelli i Andreoli Ca-łendrini. Ojciec odumarł go w 7 roku życia; matka, aby dać wychowanie dzieciom, wyszła wkrótce za męża drugiego. M. uczył się w Bolonii, a od 18-go roku życia pełnił obowiązki nauczyciela w domach zamożnych. Zebrawszy nieco funduszu, w Bolonii skończył nauki, wtedy kard. Mikołaj Albergati wziął go do swego boku. Młodzieniec posiadał erudycyę nadzwyczajną, oraz znaczny zbiór książek. Po śmierci protektora został jego następcą na stolicy bolońskiej. Wyniósł go Eugeniusz IV (1446) na kardynała, a w niecałe 3 miesiące potem M. zasiadł na Stolicy papieskiej. W małem ciele M-a V przebywał duch sprężysty; był to bowiem mąż uczony i wymowny, trafny w odpowiedziach, a przy-tem bardzo łubiany przez króla niem.-rzymskiego Fryderyka III. Antypapież Feliks V, zażądał od niego jak najprędszego zrzeczenia. Karol VII francuski zwołał dwa konwenty (1447) do Bourges i Lyonu, gdzie próbowano wymy-śleć drogę pośrednią, aby Feliks zrezygnował wprawdzie, lecz aby i M. V poczynił ustępstwa. Wtedy, w lipcu 1447, zwołał Fryderyk III książąt do Aszaffenburga, aby ich skłonić do uznania nowego papieża. Po zamknięciu sejmu wydał Fryderyk (21 sierp. 1447) edykt, w którym nakazane było całemu narodowi niemieckiemu uznanie prawdziwego papieża, lecz reskrypt ten nie odniósł pożądanego skutku, aż wkoń-cu ułożony został w Wiedniu konkordat powszechny, podpisany przez Fryderyka III w imieniu narodu niemieckiego, za zgodą wielu książąt elektorów i innych stanów państwa (konkordat ten nosi nazwę asz af fenb ur s ki e go). Feliks wyjawił chęć zrzeczenia się, poczem M. V (18 stycz. 1449) cofnął wszystkie przez siebie i swego poprzednika Eugeniusza IV ogłoszone suspensy, ekskomuniki i kary wszelkiego rodzaju. Fryderyk III życzył sobie otrzymać koronę cesarską w Rzymie. Na początku r. 1452 przybył do Włoch z kilku tysiącami wojska i z liczną świtą szlachty; na granicy państwa Kościelnego złożył przysięgę papieżowi, potem uroczyście był przyjęty w Rzymie, zaręczony przez papieża z Eleonorą portugalską i razem z nią ukoronowany (19 marca 1452). Wzięcie Konstantynopola przez Turków (29 maja r. 1453), oddziałało silnie na M-a V. Przez następne dwa lata ciągle krzątał się koło urządzenia no-

Wielka Enc. Po\rsz. llustr. Ser. I. Tom XLVII. Zeis. 370a.

wej krucyaty, celem odzyskania Konstantynopola, ale podczas zabiegów um. d. 27 marca r. 1455.—Biografię jego napisał jego sekretarz Jannotius Manetti (Muratori „Script, rerum ital.“ t. VI p. II 908 sq.); drugą —Dominicus Georgius „Vita Nicolai V ad fidem veterum monum.“ Romae 1742.—Por. Christophe „Hist, de la papauté pendant le XV siècle“ (Paryż 1863, I); Frediani u Fabroni „Uomini illustri pisani“ (1792, IV 207—289); Mai „Spicileg. rom.u (I 24 — 61). — 6) M. V anty p a p i e ż (1328 — 1330). Ludwik Bawarski, prowadząc z Janem XXII pap. wojnę, zajął Rzym (7 stycz. 1328), ogłosił swego przeciwnika pozbawionym godności papieskiej, na jego zaś miejsce postawił antypa-pieża. Rolę tego podjął się odegrać franciszkanin Piotr Rainalluccio de Corbaria. Elekcya odbyła się bez żadnych form, nie było na niej prawie żadnego kardynała.. D. 2 maja r. 1328, z rozkazu Ludwika, odbyło się zebranie ludu rzymskiego na placu przed kościołem św. Piotra; rzeczywiście zaś, oprócz małej liczby Rzymian, stawili się tylko Niemcy. Ludwik zajął miejsce na tronie przygotowanym. Koło niego skupili się przez Jana XXII wyklęci i u-sunięci prałaci, klerycy, mnisi i baronowie niemieccy. Podniósł się jeden z biskupów i trzykrotnie zapytał; „Czy chcecie mieć papieżem Piotra de Corbaria?“ Za każdem pytaniem kilka głosów odezwało się potakująco. Ludwik kazał odczytać swój dekret zatwierdzenia obioru, elektowi nadał imię Mikołaja V. Antypapież zaraz mianował kardynałów. W całym, dosyć licznym orszaku duchowieństwa, które otaczało Ludwika, Piotr ledwo 7 znalazł takich, którzy na przyjęcie purpury z jego ręki się zgodzili. Położenie antypapieża i jego dworu było ciężkie: żyli tylko z łaski Ludwika; Ludwik zaś na ich utrzymanie, nie mając pieniędzy, wyciskał kon-trybucyę z Rzymian. Nienawiść, z początku tajona, ujawniała się coraz bardziej, w miarę jak Ludwikowi poczęło nie dopisywać szczęście w bitwach z królem neapolitańskim. Gdy Ludwik opuścił Rzym, musiał i Piotr za nim uciekać (w sierp. 1329). Przebywszy kilka miesięcy w Viterbo, pojechał za cesarzem do Pizy, gdzie ogłosił klątwę na Jana XXII i jego stronników. Ludwik w końcu i z Pizy musiał wyjechać. Antypapież wtedy pozostał na łasce jego namiestnika Tarlattego z Arezzo; chciał za swym protektorem pojechać do Lombardyi, lecz Tar-latti odmówił mu listu żelaznego; musiał nocą potajemnie z jednym kardynałem uciekać. Znalazłszy schronienie w zamku Burgaro, o kilkanaście mil od Pizy, nie dawał nikomu znać o sobie; po trzech miesiącach wrócił znów do Pizy, lecz w ukryciu mieszkał (do sierp. 1330). Napisał list do Jana XXII, z uznaniem swej winy. Jan kazał go rozgrzeszyć, przyjąć na łono Kościoła i do Awenjonu odstawić. W Awe-njonie, w habicie franciszkańskim, z powrozem

A*

na szyi i ze łzami w oczach rzucił się do nóg papieża. Za więzienie dano mu mieszkanie w pałacu papieskim. Tu na czytaniu i pokucie spędził przeszło 3 lata; po śmierci pogrzebany w kościele Minorytów w Awenjonie. — Christophe ,,Hist. de la papauté pendant le XIV siècle“ (Paryż 1855, I 367 — 384).—P o r.: „Enc. Kościelna“.

Mikołaj I, cesarz rossyjski (* 6 lipca 1796 w Gatczynie —f 2 marca 1855 w Petersburgu), trzeci syn cesarza Pawła I, brat cesarza Aleksandra I. Jedną z pierwszych nianiek-guwer-nantek młodego w. księcia była szkotka, Eugenia Lyon, która pamiętny r. 1794 przebyła w Warszawie. Powstanie skierowane przeciw Igel-strömowi i wojskom rossyjskim nabawiło ją trwogi śmiertelnej i przyprawiło o czasową utratę wolności. Opowiadając cesarzewiczowi o przejściach straszliwych, których była świadkiem, pierwsza w jego umyśle zaszczepiła niechęć do Polaków. Cesarz później niejednokrotnie powtarzał, że nigdy nie zdołał się uwolnić od wrażeń, które na nim owe opowiadania miss Lyon były wywarły. R. 1817 wstąpił M. w związek małżeński z córką Fryderyka Wilhelma III pruskiego, Aleksandrą Teodorówną i odtąd całkiem poświęcił się ognisku domowemu i sprawom wojskowym, które od lat najmłodszych lubił niepomiernie. Z bratem młodszym Michałem wciąż zabawiał się w żołnierzy, a usiłowania cesarzowej matki oraz pedagogów Ade-lunga, Baługianskiego i Storcha w celu osłabienia tego pociągu spełzły na niczem. O tem, że zajmie tron, dowiedział się dopiero w r. 1819 i braki wykształcenia swego usiłował odtąd uzupełnić czytaniem. Po śmierci ces. Aleksandra I (f 1 grud. 1825), ponieważ cesarzewicz Konstanty aktem z dn. 26 stycznia r. 1822 w formie listu do Aleksandra I wydanym, zrzekł się swoich praw do tronu, tron przeszedł na cesarzewicza Mikołaja. Jakkolwiek akta te, na rozkaz ces. Aleksandra I opieczętowane i starannie przechowane, nie były tajemnicą dla członków rodziny cesarskiej i po śmierci jego zostały natychmiast ogłoszone, to jednak M. złożył przysięgę na wierność Konstantemu i wszystkim urzędom jako też wojsku bomagium podobne wykonać polecił, a nawet gdy Konstanty ponownie i najkategoryczniej oświadczył, że korony nie przyjmuje, oczekiwał jeszcze urzędowej i formalnej z jego strony rezygnacyi i dopiero kiedy ta 24 grudnia r. 1825 do Petersburga nadeszła, tegoż dnia wydał manifest z oznajmieniem wstąpienia swego na tron. To dziwne postępowanie (Askenazy) nie było bynajmniej wyścigiem szlachetności pomiędzy dwoma braćmi, bezinteresownie ofiarowującemi sobie nawzajem koronę, lecz uregulowaniem stosunków pomiędzy Warszawą a Petersburgiem, pomiędzy Konstantym a Mikołajem, zatargiem ukrytym i zamaskowanym, lecz zawziętym i ostrym, o rozgraniczenie władzy, zatargiem,

który ostatecznie zakończył się odsądzeniem Cesarzewicza Konstantego, wbrew jego woli, od tronu. Wstąpienie na tron M-ja stało się hasłem podniesienia rokoszu przeciw istniejącemu porządkowi rzeczy w Rossyi, znanego pod nazwą buntu Dekabrystów. Wszczął się on w Petersburgu, pod pozorem dochowania wierności dla cesarzewicza Konstantego, ale w chwili stanowczej odwaga opuściła kierowników rokoszan. Ani Rylejew, ani ks. Trubeckij nie zjawili się na placu senatorskim i nie objęli tam dowództwa nad wojskiem sprzysiężonem. M. z początku zgnębiony, odzyskał wnet przytomność umysłu i stłumił ruch w zarodku. Nie lepszy skutek miała ruchawka na południu Rossyi pod kierunkiem dwuch braci Murawjewów. Zamiar „Dekabrystów“, jak nazywano spiskowych, spełzł na niczem i nie znalazł oddźwięku śród tłumów, a jedynie utrwalił M-a w je* go niechęci względem ruchów wolnościowych. M. uważał odtąd za swój obowiązek najpierwszy utrzymanie zagrożonego porządku nie tylko w Rossyi, ale i w Europie całej. Całe jego panowanie było nieustającą walką przeciwko rewo-lucyi i hasłom wolności. Ścigał nieubłaganie każdy ruch sprzeczny z zasadami absolutyzmu bezwzlędnego, nienawidził inteligencyi, lekceważył naukę i oświatę. Pierwszy cios uderzył w społeczeństwo rossyjskie. Po krwawych zajściach petersburskich nastąpiło śledztwo surowe i niemniej surowe wyroki. Z niepokojem oczekiwano w Warszawie wiadomości z Petersburga. Na razie jednak w manifeście do narodu polskiego M. oświadczył, że rządzić będzie tak jak Aleksander, i utrzyma instytucye nadane Królestwu przez zmarłego monarchę, że zachowa kartę konstytucyjną i starać się będzie o jej przestrzeganie. Skłoniły go do tego względy natury politycznej: niepewne położenie wewnętrzne w Cesarstwie i zawikłania na półwyspie Bałkańskim. Sprawa wschodnia była osią, koło której obracała się polityka zewnętrzna rossyjska przez cały 30-letni okres rządów M-ja. Z wzrokiem utkwionym w Konstantynopol prowadził on wojny kosztowne, zawierał i zrywał przymierza; nieudanie się tej polityki przyspieszyło jego śmierć. Gdy wstępował na tron, trwało jeszcze powstanie greckie. Aleksander pod wpływem Metternicha widział w tern bunt przeciw władzy prawowitej, M. natomiast uważał to za korzystną sposobność do umocnienia wpływów ross, w Konstantynopolu. Pochłonięty tą myślą oraz w obliczu spisku wojskowego, utrzymywał dobre z konstytucyjną Polską stosunki. Ale śledztwo, z powodu rewolucyi petersburskiej prowadzone, stwierdziło, że w prowincyach polskich istnieje także rozległe sprzysiężenie, które było w zetknięciu ze spiskiem Dekabrystów. Wtedy M., wbrew opozycyi stanowczej Konstantego, nakazuje przeprowadzenie śledztwa surowego w tej sprawie. Wyrok sądu sejmowego wypadł atoli nie po myśli M-ja. „Uratowali winnych, lecz zgubili kraj“—odparł odczytawszy sprawozdanie prezesa sądu Bielińskiego. Ale stosunki dyktowały mu umiarkowanie; w chwili gdy w Warszawie sądzono spiskowców, wszczynał M. wojnę turecką, przeniósł więc spór swój z Królestwem na drogę prawną i zażądał od Rady Administracyjnej Królestwa opinii o wyroku Sądu sejmowego. Odpowiedź brzmiała, że łagodność wyroku przypisać należy nie złej woli senatorów, ale „ułomności prawodawstwa kryminalnego obowiązującego w kraju“. Stało się to d. 10 grudn. r. 1828 po zdobyciu przez Rossyan Warny i po zwycięstwie Geismara nad Turkami pod Bojoleszti, a więc kiedy wojna z Turcyą wzięła już była obrót dla M-ja pomyślny. Nie krępując się więc, zganił postępowanie Senatu, skazanych wyrokiem sądowym kazał wywieść do Petersburga, a Krzyżanowskiego (*f* w obłąkaniu r. 1839 w To-bolsku), jako z Litwy pochodzącego, wysłał na Sybir. Jednak długo trwająca wojna i niepokój, jaki powstał był śród mocarstw zachodnich, z obawą spoglądających na politykę rossyjską, usposobiły M-ja łagodniej względem Polaków. W lutym r. 1828 polecił wystawić w kościele O. O. Kapucynów w Warszawie kaplicę na pomieszczenie serca Jana III i oświadczył „że ma sobie za prawdziwe ukontentowanie, iż może z własnych funduszów uczcić grobowcem drogie szczątki bohatera, wybawcy chrześcijaństwa i że przez to może dać jawny dowód czci, którą jest przejęty dla cnót i przymiotów znakomitych jednego z najdostojniejszych poprzedników swoich“. Po zdobyciu Warny przysłał 12 dział tureckich do Warszawy jako ofiarę zadość czyniącą cieniom młodego bohatera, który przed 400 laty poległ był w walce chwalebnej przeciw Turkom pod murami tej twierdzy. W rok później kazał zawiesić w katedrze św. Jana obok chorągwi Mahometa zdobytej pod Wiedniem, buńczuki tureckie wzięte w kampanii ostatniej. Na odnowienie Wawelu złożył 10 000 złp. i w końcu zapowiedział koronacyę swoją w Warszawie. Ta pierwsza i jedyna koronacya cesarza rossyjskiego na króla polskiego odbyła się d. 24 maja r. 1829 z wielkim przepychem i okazałością. Po niej, gdy M-wi na zamku przedstawiano oficerów polskich, rzekł: „Cieszę się, panowie, że jestem między wami; życzę sobie, żebyście byli ze mnie tak kontenci jak ja jestem z was kontent“, a wskazując na następcę tronu, przyszłego cesarza Aleksandra II, dodał: „Przedstawiam Wam mego syna, a nowego kolegę waszego. Zaręczam Wam, że jest dobrym Polakiem, bo był wychowany takim i spodziewam się, że przyjdzie czas w którym go za takiego uznacie“. Aczkolwiek zewnętrznie był zadowolony z przyjęcia w Warszawie, jednak niedowierzanie i niechęć względem Polaków tkwiły głęboko. I kiedy Dybicz w liście najpoddańszym ostrzegał M-ja, by nie zanadto ufał Polakom, odpowiedział mu, że podziela w tym względzie zupełnie jego zapatrywanie.

Mimo to zwołał w r. 1830 pierwszy i ostatni sejm Mikołajowski w Warszawie. Odrzucenie na nim projektu rządowego nowego prawa małżeńskiego było źle przyjęte przez M-ja i wpłynęło nie mało na pogorszenie stosunku jego do Kongresówki. Tymczasem wybuchła we Francyi rewolucya lipcowa (1830). Za Francyą poszła Belgia i niektóre państwa włoskie. Austrya stłumiła przemocą rewolucyę we Włoszech, a ces. M., który sądził iż Opatrzność powołała go do tłumienia wszelkich ruchów rewolucyjnych, zamierzał wypowiedzieć wojnę nowemu królowi francuskiemu, wojsku zaś polskiemu kazał być w pogotowiu. Podczas tej chwili wstrząśnienia powszechnego i niepewności patryoci polscy uznali, że jest chwila stosowna do uzyskania niepodległości. Odkrycie spisku przyspieszyło wybuch. Nastąpił zamach belwederczyków d. 29 listopada r. 1830. Sejm polski dn. 25 stycznia r. 1831 ogłosił detronizacyę M-ja. Zbrojne powstanie ogarnęło kraj cały, lecz po wielu bitwach (pod Grochowem 25 lutego, Wielkim Dębem, Wawrem, Iganiami, Ostrołęką 26 maja) i po kapitulacyi stolicy 8 wrześn. 1831 zostało stłumione. M. uznał się zwolnionym względem Polski od zobowiązań traktatu wiedeńskiego i postąpił z nią z całą bezwzględnością, jako z krajem zdobytym. Zniesiono konstytucyę r. 1815 i zamiast niej nadano Królestwu Statut Organiczny d. 26 lut. r. 1832, który nie wszedł w użycie zupełnie. Nałożono na kraj 22 mil. rb. kontrybucyi oraz zobowiązano go do utrzymania 100 000 armii rossyjskiej i kilku fortec Uniwersytety polskie w Warszawie, Wilnie i Krzemieńcu zamknięto. Szkoły albo zniesiono albo przekształcono. Zbiory, biblioteki i muzea (Puławskie) wywieziono do Rossyi. T-stwo Przyj. Nauk rozwiązano (6 kwietn. 1832). Zaprowadzono surową cenzurę. R. 1837 zamieniono województwa na gubernie. R. 1847 wprowadzono rossyjski kodeks karny. Urzędy wyższe oddawano Rossyanom, 2340 majątków skonfiskowano. Na Litwie jeszcze większych zmian dokonano: prawie wszystkie szkoły polskie zniesiono, skasowano statut litewski oraz unię (24 lut. 1839). R. 1841 zniesiono Radę Stanu. Taryfę celną między Rossyą a Królestwem uregulowano na niekorzyść Królestwa. Niechęć swoją do Polaków zaczął odtąd objawiać M. coraz wyraźniej za każdym swym przyjazdem do Królestwa. Kiedy we wrześniu r. 1833 przejeżdżał z Czech do Petersburga, zatrzymał się w Modlinie, nie w Warszawie, a delegacyi polskiej oświadczył, „iż przybył do Królestwa jedynie w zamiarze widzenia swego wojska, z którego jest zadowolony, a nie mogąc tego powiedzieć o Warszawie, nie będzie w niej dopóty, dopóki jej mieszkańcy nie zasłużą na jego względy“. Po słynnym zaś zjeździe swym r. 1835 z królem pruskim w Kaliszu, deputacyi warszawskiej d. 16 października oznajmił: „Macie przed sobą dwie drogi do wyboru w dalszem postępowaniu

na rzecz

waszem: albo trwać przy waszych marzeniach o Polsce samoistnej i niepodległej, albo żyć spokojnie jako wierni poddani pod moim rządem. Jeżeli się upierać będziecie przy waszych marzeniach o narodowości oddzielnej, niepodległej Polski i przy innych tego rodzaju urojeniach, ściągniecie przez to na siebie największe tylko nieszczęścia. Wystawiłem tutaj cytadelę Aleksaudra i zapowiadam Wam, że za najmniej-szem zaburzeniem każę strzelać do miasta, zamienię w gruzy Warszawę i pewnie ja jej już nie odbuduję“—i zakończył: „Wśród zaburzeń, które wstrząsają całą Europą, wśród zgubnych doktryn, jakie podkopują budowę społeczeństwa, jedna tylko Rossya stoi mocna i niewzruszona. Wierzajcie mi, panowie, że to jest prawdziwem szczęściem należyć do tego państwa i używać dobrodziejstw jego opieki. Będę wam dobrze czynił mimo waszej woli, jeżeli pełnić będziecie ściśle obowiązki wasze; moja ojcowska troskliwość rozciągać się będzie nad wami pomimo wszystko, co się dawniej działo, a rząd mój zawsze myśleć będzie o waszem szczęściu. Zachowajcie dobrze w pamięci wszystko to, co wam tu dziś powiedziałem“. I Finlandyi nie zwoływał w ciągu całego swego panowania ani razu sejmu i całkiem nie uznawał konstytucyi finlandzkiej. Karami suroweini przytłumił ocknięcie się Ukraińców, których przywódców: Kosto-marowa, Szewczenkę, Kulisza, Hulakę, Nawrockiego i innych skazał na wygnanie lub do wojska zesłał. Uznawał wprawdzie konieczność reform; tłumne bunty chłopskie, skłoniły M. do bliższego wejrzenia w idylliczno-patryarchalny, zdaniem jego, ustrój wsi rossyjskiej, ale poprzestał na ustanowieniu jedynie w r. 1837 ministeryum dóbr państwa, którego głównem zadaniem była o-pieka nad włościanami skarbowemi. Prawo o włościanach z r. 1842 nie wiele również polepszyło ich byt. O wiele radykalniejsze środki, ze względów politycznych, zastosował M. w celu ograniczenia pańszczyzny na Litwie i w Królestwie. Owocem ich był pamiętny ukaz d. 7 czerw. r. 1846, regulujący stosunki dziedziców i włościan. Pragnąc ukrócić łapownictwo i sprzedajność urzędników, polecił Sperańskiemu usystematyzować prawodawstwo rossyjskie: r. 1832 wydano „Swod Zakonow“, a w r. 1845 „Kodeks karny“. Najważniejsze jednakże braki ustroju sądowego i administracyjnego rossyjskiego: mnóstwo instancyj, biu-ralistyka, sprzedajność licznego i licho opłacanego stanu urzędniczego oraz zupełny brak jawności pozostały nietknięte. Wogóle cała wewnętrzna polityka M-a polegała na nieustannych zabiegach koło zabezpieczenia Rossyi od wpływów Zachodu przez troskliwą opiekę i regla-mentacyę szczegółową wszystkich objawów życia. Stan wojskowy uzyskał przewagę rozstrzygającą nad cywilnym. Wielu urządzeniom cywilnym wraz z zakładami naukowemi (geometrów, leśny, komuuikacyi, górniczy, inżynierski) narzucono organizacyę wojskową. W zakresie

zakładów naukowych średnich zwrócono uwagę szczególną na zakładanie przeważnie nowych szkół wojskowych. Uczyniono średnie i wyższe zakłady naukowe niedostępnemi dla klas uieu-przy wilejowanych: ukazy z 1. 1827 i 1837 uzasadniają, że nauka, zwłaszcza wyższa, jest zbytkiem niepotrzebnym dla klas niższych, gdyż wykoleja je z właściwego stanu. Jednocześnie utrudniono ukazem r. 1831 wyjazd młodzieży do kształcenia się zagranicę, a r. 1851 faktycznie uniemożliwiono zupełnie ten wyjazd, gdyż za paszport zagraniczny półroczny ustanowiono opłatę 250 rb. Po wybuchu rewolucyi r. 1848 oddano wszystkie uniwersytety pod dozór tajny, a w r. 1850 usunięto z nich wykład filozofii. Uwarow d. 13 paźdz. r. 1836 wydał okólnik do komitetów cenzury, zabraniający wydawania nadal pozwoleń na nowe czasopisma. Poddano surowej świeckiej reglamentacyi i cerkiew panującą, ułatwiając w ten sposób rozwój sekciarstwa w Rossyi, które jednak w urzędowych doniesieniach rzekomo nie istniało wcale. Utworzono trzeci wydział kancelaryi J. C. Mości, którego organem był korpus żandarmów, mający teoretycznie jako zadanie opiekę nad uciśnionymi i ubogimi, faktycznie atoli przekształcony w organ inkwizycyjno-śledczy. Wskutek takiej i reglamentacyi życia nastała ciężka atmosfera umysłowa Rossyi, która przyprawiła o śmierć przedwczesną Puszkina i Lermontowa i doprowadziła do melancholii Czaadajewa, Żukowskiego, Gogola, Wieniewitinowa i wielu in. Wielu, jak Pie-traszewskij, kończyli swój żywot na Sybirze, inni, jak Herzen, Bakunin, Turgieniew, musieli udać się zagranicę. W obawie, aby do Rossyi nie przedostały się z Zachodu idee niebezpieczne, uważnie baczył M. na wszystko co się dzieje na Zachodzie. Pierwszą ofiarą obaw M-a w tym względzie padła Rzplta krakowska. Uważając ją za punkt wyjścia zaburzeń w Królestwie i na Litwie, M. skłonił państwa rozbiorcze do zawarcia d. 6 list. r. 1846 układu w Berlinie, na którego zasadzie tę Rzpltą pod nazwą W. ks. Krakowskiego wcielono do Austryi. Wogóle do Austryi w ciągu całego swego panowania M. miał pociąg szczególny i na każdym kroku okazywał jej pierszeństwo przed Prusakami. W Prusach rządził niemal jak u siebie w domu; poseł rossyjski w Berlinie zajmował stanowisko wyjątkowe: śledził prasę, żądał ograniczeń dla niej i wtrącał się do wszystkich stosunków wewnętrznych. Z powodu nadania przedstawicielstwa stanowego (1847) swemu krajowi Fryderyk Wilhelm IV musiał stoczyć ciężką walkę dyplomatyczną z Petersburgiem i okupić ją następnie ustępstwami Danii i Austryi, obowiązując się wspólnie z Au-stryakami wystąpić przeciw Piemontowi i Fran-cyi. R. 1849, kiedy Austrya skutkiem rewolucyi wiedeńskiej i wojny wewnętrznej z Węgrami znalazła się w położeniu ciężkiem, M. pospieszył jej na pomoc, ogłosiwszy manifestem (26

E. Chw.

kwiet. 1849) że „gdy Austrya zajęta wojną Włoską i zaburzeniami wewnętrznemi nie może pokonać powstańców na Węgrzech i Siedmiogrodzie, zatem za prośbą cesarza austryackiego postanowił udzielić mu pomocy i rozkazał armiom swoim wyruszyć na stłumienie buntu i zniszczyć knowaczy zuchwałych“. Ponieważ w zastępach węgierskich walczyło sporo ochotników polskich, więc M. rozkazał na pokrycie kosztów wyprawy wojennej obarczyć Królestwo polskie nowemi podatkami, z których jeden tworzył dodatkową opłatę poboru podatku ofiary, wynoszącego połowę raty w czerwcu opłacanej przez obywateli ziemskich i mieszkańców wiejskich, dwie trzecie części kontyn-gensu liwerunkowego dworskiego w marcu i wrześniu przypadającego oraz połowę składki szarwarkowej w styczniu wnoszonej; drugi zaś był zupełnie nowym podatkiem od oficyalistów i służących dworskich po wsiach w stosunku 20 % od zasług i ordynaryi przez nich pobieranej. Jakkolwiek wojna węgierska była tylko iuterwencyą zbrojną, w której przewaga sił materyalnych dwu wielkich mocarstw musiała przemódz męstwo Węgrów, widocznem było, iż zdarzenie to zajmowało M-a głównie z tego powodu, że powodzenie sprawy węgierskiej zagrażać mogło powstaniem dzielnic polskich. Gdy całą Europę wstrząsnęła rewolucya, w Rossyi panowało milczenie. M. był dumny z tego. Odtąd lekceważył sobie Zachód cały. Austrya obowiązana była mu istnieniem swojem. Król pruski na skinienie M-a zmieniał ministrów i posłów. Francya, osłabiona walką domową, nie budziła obawy. Taka chwila była najstosowniejsza do rozporządzenia spadkiem po „chorym człowieku“, jak M. nazywał Turcyę. Skorzystał więc ze sporu długoletniego pomiędzy duchowieństwem greckiem i łacińskiem o grób Zbawiciela i w czerwcu r. 1853 wydał wojnę Turcyi. To wypowiedzenie wojny zaniepokoiło całą Europę. Wnet przypomniano sobie całą działalność M-a. Najbardziej zainteresowane tu były Francya i Anglia i one też ujęły się za państwem Ottomańskiem, zawarły d. 12 marca r. 1854 przymierze zaczepno-odporne z Turcyą i wypowiedziały d. 28 marca wojnę Rossyi. Kiedy i Austrya niewdzięczna zawarła także z Prusami przymierze zaczepno-odporne skierowane przeciw M-owi, wynik wojny był przesądzony. Niepomyślny obrót kampanii krymskiej tak ujemnie oddziałał na organizm M-a, że ten, przeziębiwszy się, najniespodziewaniej, podczas najzaciętszych potyczek pod Sewastopolem, d. 2 marca r. 1855 w Petersburgu żywota dokonał. Umierając, przekazywał następcy tronu: „ażeby nie dopuszczał do sprzeczek familijnych, ani tego coby mogło szkodzić dobru służby i kraju i aby zawsze pamiętał, że jest monarchą, a wszyscy inni członkowie rodziny Cesarskiej jego poddanymi“. M. I nie był okrutnym, ani nieubłaganym względem zwykłych prze-

stępców, którzy od wyroków sądowych odwoływali się do jego łaski, ale był jednym i drugim, gdy szło o skarcenie przestępców politycznych. Podobne usposobienie nie było wynikiem skłonności serca, lecz wytworem mistycyzmu religijnego; wierzył z żarliwością, że był wysłannikiem Boga na tej ziemi, aby niedo-I puścił upadku dynastyi i walczył przeciw zasadom i ludom władzy monarchicznej zagrażającym. To przekonanie tłumiło w nim wszelkie łagodne z przyrody popędy serca. Pozostawił 3 córki i 4 synów, z których cesarz Aleksander II (ob.) był jego następcą.—Por.: Szilder „Im-pierator Nikołaj I“ (Petersburg 1903, 2 t.); A. Sawin „W zienitie reakcji Jewropy i Rossija pri Nikołaje I“ („Russkija Wiedomosti“, 1911 Nr. 9 i 11); Lacroix „Hist, de la vie et du règne de N. I“ (Paryż 1864—1875,8 t.).

Mikołaj II, panujący Cesarz Wszech Rossyi (* 18 maja 1868 w Carskiem Siole), syn cesarza Aleksandra III (f 1 list. 1894) i cesarzowej Maryi Teodorówny, kształcił się i wychowywał pod osobistym kierunkiem rodziców, a od r. 1877 według ściśle określonego planu pod opieką gen.-adj. G. Dauiłowicza. Po ukończeniu nauk przedsięwziął 4 list. r. 1890 podróż na Wschód Daleki przez Wiedeń, Tryest, Gre-cyę, Egipt, Indyę do Japonii. Podczas zwiedzania m. Otsu został d. 5 maja r. 1891 napadnięty przez fanatyka japońskiego Sanzo-Cuda, lecz dzięki obronie współtowarzysza podróży, Jerzego, królewicza greckiego, był tylko lekko ranny. Wracając z powrotem do kraju przez Władywostok, uczestniczył w uroczystości i rozpoczęciu budowy kolei transyberyjskiej. Przejazd Cesarzewicza przez Syberyę został upamiętniony wydaniem ukazu d. 29 kwietn. r. 1891, nadającego ulgi skazańcom na Syberyi, w tern i wygnańcom polskim z r. 1863. W kwietniu r. 1894 zaręczył się z księżniczką Alizą Heską (* 6 czerw. 1872 w Darmstadzie), siostrą Ernesta Ludwika, obecnie panującego w. ks. Heskiego, która, po przyjęciu wiary prawosławnej (1 list. 1894), przybrała imię Aleksandry Teodorówny. Wstąpiwszy na tron w r. 1894 po zgonie cesarza Aleksandra III, Najjaśniejszy Pan Mikołaj II ogłosił Manifest Najwyższy (1 list. 1894) o objęciu tronu, w którym oznajmił „że święcie ślubuje przez Obliczem Boga Wszechmogącego mieć zawsze jako cel jedyny pomyślność, potęgę i sławę drogiej Rossyi oraz zapewnienie szczęścia wszystkim swoim poddanym“. Dn. 26 list. r. 1894 odbył się obrząd zaślubin cesarza Mikołaja II z w. księżną Aleksandrą Teodorówną. Podczas Najwyższego przyjęcia deputacyi szlachty, ziemstw, miast i kozaków dn. 29 stycznia r. 1895 Monarcha zauważył obecnym: „Wiadomo Mi, że w ostatnich czasach na niektórych posiedzeniach ziemskich słyszeć się dały głosy osób, dających się porwać marzeniom bezmyślnym o uczestnictwie przedstawicieli ziemstwa w sprawach zarządu wewnętrznego; niechaj

wszyscy wiedzą, że Ja, poświęcając wszystkie siły Moje dobru publicznemu, trzymać się będą równie silnie i niezmiennie zasady samowładz-twa, jak jej trzymał się niezapomniany Mój zmarły Rodzic“. Dn. 26 maja r. 1896 odbyła się w Moskwie koronacya Cesarza Mikołaja II i cesarzowej Aleksandry Teodorówny, upamiętniona przyjęciem dla ludu na polu Chodyńskiem pod Moskwą, które, wskutek niedbalstwa admi-nistracyi moskiewskiej, zakończyło się wielu ofiarami. Wkrótce po koronacyi, Cesarz Mikołaj II udał się (w sierpniu 1896) w podróż po dworach europejskich. Pobyt we Francyi (od 5 do 10 paźdz. 1896) utrwalił sojusz ros-syjsko-francuski. W r. 1897 odwiedził cesarz Mikołaj II Warszawę i dla upamiętnienia tych odwiedziu zezwolił na założenie w drodze składek w Warszawie politechniki im. Cesarza Mikołaja II. Dzięki staraniom ks. Imeretyńskiego wydano pozwoleuie na wzniesienie pomnika Mickiewiczowi w Warszawie r. 1898. W tym roku, d. 24 sierpnia 1898, minister spraw zagranicznych, Murawjew, spełniając wolę cesarza Mikołaja II, wystosował do mocarstw notę z pro-pozycyą zwołania konferencyi międzynarodowej w celu zabezpieczenia pokoju i położenia tamy coraz większym zbrojeniom się państw. Polityka zewnętrzna skierowana była na wzmocnienie wpływów rossyjskich na Bałkanach i podbój ekonomiczny i polityczny Dalekiego Wschodu Azyatyckiego w celu oparcia granic Rossyi o Ocean Spokojny, wolny od lodów. Spór z Japonią o Koreę i o wpływy ekonomiczno-poli-tyczne w Mandżuryi był powodem wojny japońsko - rossyjskiej (wszczętej d. 6 lut. 1904), zakończonej pokojem portsmouthskim w sierpniu r. 1906. Tymczasem wewnątrz państwa, pod wpływem niepowodzeń wojennych, budzą się dążności reformatorskie. Dn. 16 czerwca r. 1904 ginie gen. - gub. finlandzki Bo-brykow, a 28 lipca minister spraw wewn.

Plehwe. Nowomianowany d. 8 wrz. r. 1904 min. spraw wewnętrznych ks. Swiatopołk-Mir-skij zapowiada reformy, co do których niebawem Najjaśniejszy Pan Mikołaj II ukazem do senatu dn. 27 grudnia raczył dać stosowne wskazówki. Mimo to ruch reformatorski się wzmaga:

22 styezn. r. 1905 następuje w Petersburgu manifestacya Gapona. 17 lutego ginie w Moskwie w. książę Sergiusz. 29 marca zostały zapowiedziane Najwyżej reformy w Król. Pol- oraz skiem. Dn. 30 kwietnia r. 1905 wydany został ukaz tolerancyjny. Dn. 19 czerwca zatwierdzona Najwyżej uchwała Komitetu ministrów do wykonania ukazu z dnia 12 grudnia r.

1904 w stosunku do Królestwa Polskiego. Dn.

19 sierpnia wydany zostaje Manifest Najwyższy o Dumie, który wszakże w brzmieniu pierwotnem nie był wcielony w życie. D. 20 paźdź. ogłoszony zostaje ukaz o użyciu języka polskiego i litewskiego w szkołach Królestwa Polskiego. Nakoniec d. 30 paźdz. r.

D. 24

1905 cesarz Mikołaj II w Manifeście Najwyższym do narodu oświadcza: „Wkładamy na rząd obowiązek wykonania niezłomnej woli Naszej żeby: 1) nadać ludności niewzruszone podstawy wolności obywatelskiej na zasadach rzeczywistej nietykalności osób, wolności sumienia, zebrań i stowarzyszeń; 2) nie wstrzymując ustanowionych wyborów do Dumy Państwowej, powołać zaraz do udziału w Dumie, w miarę możności i stosownie do krótkości czasu, pozostałego do zwołania Dumy, te warstwy ludności, które obecnie pozbawione są zupełnie praw wyborczych, pozostawiając dalszy rozwój zasady powszechnego prawa wyborczego we wskazanym teraz nowym porządku prawodawczym, a dalej ustalić jako prawidło niezłomne, aby żadne prawo nie mogło otrzymać mocy obowiązującej bez uchwalenia go przez Dumę Państwową i żeby wybrańcy narodu mieli zapewnioną możność rzeczywistego udziału w kontroli nad prawno-ścią postawionych przez nas władz“, grudnia ogłoszono ustawę wyborczą do Dumy i kraj cały, z nielicznemi wyjątkami, stanął po raz pierwszy w Rossyi do urny wyborczej. Pierwsza Duma państwowa otwartą została d. 10 maja 1906. Wraz z tern nastąpiła zmiana całego ministeryum: na miejsce Wittego premierem został mianowany Goremykin, stanowisko ministra spraw wewnętrznych po Durnowo objął Stołypin. Tymczasem do Dumy przeszły żywioły przeważnie radykalne i zażądawszy pełnej amnestyi, odpowiedzialności ministrów i radykalnej reformy rolnej, wywołały zatarg pomiędzy rządem i przedstawicielstwem narodowem, który doprowadził do rozwiązania pierwszej Dumy d. 21 czerw. r. 1906. Jednocześnie do steru rządu powołano d. 21 czerw. Stołypina. Niezadowoleni z tego rozwiązania deputowani wyjechali d. 23 czerwca do Wyborgu i stąd w odezwie zaapelowali do narodu z żądaniem niepłacenia rządowi ani podatków ani dawania mu rekruta, dopóki rząd żądań Dumy nie spełni. Odezwa pozostała bez skutku. Druga Duma zwołana 5 marca r. 1907, nie uniknęła również zatargu z rządem. Koło Polskie wniosło do Dumy projekt autonomii Królestwa Polskiego. Duma została d. 16 czerwca r. 1907 rozwiązana, jednocześnie rząd wydał nowe prawo wyborcze, ograniczające wszystkie kresy państwowe (ilość mandatów z Królestwa z 36 zmniejszono do 12) warstwy ludowe. Wskutek tego zwołana na d. 14 list. r. 1907 trzecia Duma. Z małżeństwa z Aleksandrą Teodorówną posiada Cesarz Mikołaj II pięcioro dzieci: Olgę (* 1895), Tatjanę (* 1897), Maryę (* 1899), Anastazyę (* 1901) i Cesarzewicza Następcę tronu w. ks. Aleksego (* 30 czerw. r. 1905 w Peterhofie). E> Chw-Mikołaj Michałowicz, w. ks. rossyjski (* 26 kwiet. 1859 w Carskiem Siole), syn w. ks. Michała Mikołajewicza (* 25 paźdz. 1832 w Petersburgu—f 18 grudn. 1909 r. w Cannes), generał lejtnant, szef 3-ciej brygady artyleryi

etwa.

adz.

lek. polskich“ (321).

Mikołaj, magister, fizyk (2-a poł. w. XIII i pocz. XIV), był lekarzem króla Przemysława, a także Bolesława Pobożnego, ks. wielkopolskiego na Kaliszu, Henryka ks. śląskiego i Władysława Łokietka.—Por. Kośmińskiego „Słów.

Dr J. p.

skich“ C, 757).

Mikołaj, lekarz dworu biskupa krak. Gro-tusa w środku w. XIV; dyplom doktorski pra-

gwardyi, doktór filozofii honorowy uniwersytetu berlińskiego, prezes T-stw rossyjskich: historycznego, geograficznego i pomologicznego.

Mikołaj Mikołajewicz Starszy, wielki ks. rossyjski (* 9 lipca 1831 —f 25 kwiet. 1891), trzeci syn ces. Mikołaja I, d. 6 list. r. 1854 uczestniczył w bitwie na wzgórzach Inkermań-skich, r. 1855 mianowany członkiem Rady Państwa. Wiele przyczynił się do podniesienia znajomości techniki artyleryjskiej i służby kawaleryjskiej w wojsku rossyjskiem. Podczas wojny tureckiej r. 1877—78 głównodowodzący armią rossyjską na europejskiej widowni wojny. Przeprawa przez Dunaj i wzięcie do niewoli Osmana Paszy zwykle przypisywane są jego zasługom.

R. 1878 mianowany został feldmarszałkiem armii rossyjskiej. Starszy syn jego, M. Mikołajewicz, tzw. Młodszy, w. ks. rossyjski (* 18 list. 1856 w Petersburgu), głównodowodzący gwardyą i wojskami okręgu petersburskiego, uczestniczył w wojnie tureckiej r. 1877 —

78, r. 1894 generał adjutant J. C. Mości ces.

Mikołaja Ił, r. 1895 generał inspektor kawa-leryi, r. 1905 przewodniczący komitetu, który opracowywał projekt instytucyi Rady obrony państwowej. W list. 1905 został głównodowodzącym gwardyą i wojskami okręgu petersburskiego. Jest przewodniczącym rosyjskiego T-stwa psów rasowych i T-stwa koni myśliwskich oraz prezesem honorowym Towarzystwa hodowli pta-

K. Chw.

Mikołaj I ks. a od r. 1910 król czarnogórski (* 25 wrześ. 1841), syn w-dy Mirka Petrowicza, kształcił się w Tryeście i Paryżu; odziedziczył tron po stryju Danielu I r. 1860 i w tymże r. ożenił się z dzielną córką wojewody czarnogórskiego Piotra Wukoticza. R. 1862 z okazyi powstania w Hercegowinie rozpoczął M. z Turcyą wojnę nieszczęśliwą. Cetynia została wzięta, a M. zmuszony był podpisać niekorzystne warunki pokoju. Od warunków tych i zobowiązań zdołał się stopniowo uwolnić, korzystając z opieki mocarstw, a głównie Rossyi. W 1. 1876—77 wznowił M. wojnę z większem powodzeniem. W polityce zewnętrznej dążył M. stale do zbliżenia się do Rosyi, która też obdarzała Czarnogórze zapomogami na utrzymanie dworu, prowadzenie wojen i posagi dla córek M-a. Po traktacie berlińskim dąży M. do zachowania dobrych stosunków z Turcyą. W polityce wewnętrzej stara się M. o zaprowadzenie w swym kraju kultury europejskiej, zakłada szkoły, przeprowadza drogi, popiera handel, upiększa miasta itd. Najważniejszą zasługą M. jest skodyfikowanie prawa, które przeprowadził przy pomocy prof. Bogini-cza. W r. 1879 ogłosił M. coś w rodzaju kon-stytucyi, na mocy której połowa Rady państwa składa się z członków z wyboru; koustytucya ta jednak w niczem praw samowładczych księcia nie ogranicza. M. występował także jako poeta; dzieła jego („Pesnik i wiła“, „Bałkańska caryca“ i in.) nie odznaczają się polotem poetyckim, są pełne nienawiści do Turków i pa-tryotyczne. M. ma 3 synów: Daniela (następcę * 1871), Mirka i Piotra; i 6 córek, z których trzecia, Helena, wyszła za mąż za następcę tronu, obecnie króla włoskiego Wiktora Emanuela.

Mikołaj, archidyakon krakowski, pierwszy w kapitule krakowskiej mistrz dekretów, który wsławił się za granicą i w kraju biegłością w prawie kanonicznem. Uczył się w szkole padewskiej, słynnej pod ten czas mistrzami i uczniami swymi, w której następnie był rektorem. Archidyakonem akwilejskim został w r. 1271; kanonikiem i archidyakonem krakowskim był już w r. 1286 i tamże się podpisał na dyplomie Leszka Czarnego, gdy ten czynił zgodę z Pawłem z Przemankowa, biskupem krakowskim. Biblioteka miechowska posiadała rękopis jego p. u. „Summa decretalium per Dominum Nicolaum Archidiaconum Cracoviensem collecta“, przepisany w r. 1467 przez Wojciecha de Pe-rusio, który nabył w r. 1534 Tomasz z Oświę-cima, kanonik sandomierski w mieście Ferrarze. Załuski, biskup kijowski, widział jeszcze ten rękopis w Miechowie.

Mikołaj proboszcz włocławski (w. XIII) był fizykiem (t. j. lekarzem) i kapelanem Kazimierza księcia kujawsko-łęczyckiego, brata stryjecznego Bolesława Wstydliwego. Nic więcej o nim nie wiadomo.—Por. Kośmińskiego „Słów.

Dr J. P.

lek. polskich“ (321).

Mikołaj Dominikanin, lekarz Leszka Czarnego, którego, jak również małżonkę jego, Gry-finę, starał się wyleczyć z bezdzietności, zadając im węże, jaszczurki i żaby. Jest to najprawdopodobniej ten sam, którego w aktach uniwersyteckich w Montpellier nazwano „Nicolaus medicus de Polonia“. — W. Schum odkrył w Erfurcie rękopis pochodzący z połowy 1-ej w. XIV, w którym czytamy: „Nicolai Poloni expérimenta et tractatus de serpentilus ,,Hec sunt expérimenta fratris Nicolai medici de Polonia, qui fuit in Montepessulano 30 annis etc“ („Beschreibendes Verzeichniss d. Amplonianischen Handschriftensammlung zu Erfurt“ Berlin 1887, str. 135). Ze słów tych widać, że M. ów był zarazem braciszkiem zakonnym (frater) i lekarzem w Montpellierze wykształconym, a zestawiwszy z tern, że leczył wężami, dojść należy do wniosku, że jest to prawie napewno lekarz Leszka Czarnego.—Por.: Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (321) i Giedroyć „Źródła biogr.-bibl. do dziejów med.“ („Pam. T-stwa lek. warszaw-

Dr J. p.

wdopodobnie otrzymał w r. 1307 w Padwie; pozatem nieznany. — Por.: Koźmiński „Słów. lek. polskich“. (322).    Dr j. r.

Mikołaj Polak (Nicolaus Polonus), może to właśnie Nicolaus dePolonia, lekarz Leszka Czarnego; przypuszczenie to prawdopodobnem czyni rękopis z wr. XV, przechowywany w bibl. Jagiellońskiej w Krakowie p. n. „Tractatus Nicolai Poloni de modo medendi“ (por. wyżej). Porównanie rękopisu tego z erfurckim mogłoby sprawę tę wyjaśnić.—Por. Koźmińskiego „Słów.

Dr. j. p.

N, G.

A-

lek. polskich“ (322).

Mikołaj z Tolentynu św. (* w Sauto-Angelo, Ankona, 1245, z rodziców ubogich). Wychowany w pobożności, do której głęboką czuł w sobie od lat dziecinnych skłonność, wyćwiczony w naukach duchownych i świeckich, otrzymał kanonię w Toleutynie. Ale wzrastała w nim żądza rozbratu zupełnego ze światem; wstąpił do Zgromadzenia Augustyanów w temże mieście. Odtąd mizerny chleb i korzonki wszystek jego posiłek tworzyły. Ciało swoje umartwiał niemiłosiernie. Przez pokorę, najwięcej podobał w poślednich i nikczemnych około domu pracach. Nigdy nie dostrzeżono w nim niecierpliwości najmniejszej. Wyświęcony na kapłana, ostatnie 30 lat życia przepędził w Tolentynie, codziennie miewając kazania. Cudy świadczyły o jego świątobliwości, nawet za życia. Częste miewał widzenia. Um. d. 10 wrześ. r. 1308 i w tymże dniu Kościół obchodzi jego pamiątkę. Grób stał się celem pielgrzymki pobożnych.

Mikołaj z Gielczowa, ob. z Gielczowa Mikołaj.

Mikołaj z Gorzkowa, bp wileński, ob. Gorzko wski Mi k o łaj.

Mikołaj z Lyry Franciszkanin (* w Lyre w Normandyi—f w Paryżu 1340), zw. doctor clarus et utilis. Wstąpił młodo do zgromadzenia, otrzymał tytuł doktora w Paryżu, był pro-wincyałem w Burgundyi. W czasach przed Odrodzeniem jedyny egzegeta, który komentował tekst oryginalny Biblii i doszukiwał się w nim znaczenia historycznego. Cieszył się uznaniem zwłaszcza w w. XVI, co wyrażało się w przesadnem zdaniu: Si Lyrus non lyrasset, Lutherus non saltasset. Wydał: „Postillae per-petuae in Vêtus et Novum Testament“ (Rzym 1471 — 72, 5 tomów, komentarz do Biblii, wydany kilkakrotnie). — Bibl.: E. Renan „Hist, littéraire de la France“.

Mikołaj de démanges, ob. C1 é m a n g e s Mateusz Mikołaj.

Mikołaj z Cusy, M. Kuzańczyk, ob. Cusa-nus Mikołaj.

Mikołaj a Jesu Maria (Opacki Mikołaj) teolog, karmelista bosy, (* 1593 ze znakomitej familii—f 5 paźdz. 1617 (?)). Do Zgromadzenia wstąpił w r. 1611, nauki teologiczne ukończył w Rzymie. Powróciwszy do ojczyzny, uczył naprzód filozofii, a później teologii w klasztorze lubelskim. Wydał z druku: „Apologia per-fectionis vitae spiritualis“ (Rzym 1626, inne wyd. w różnych miejscach drukowane: Kraków 1630, 1627, 1629, 1630, Rzym 1628, 1629, 1638, 1853 i inne.—Por. Jocher („Obraz bibliogr. lit. pol.“, II, 74) i Estreicher XXIII.

Mikołaj Z Błonia, ob. z Błonia Mikołaj. Mikołaj z Czarnkowa, ob. Wenecki D y a b e ł.

Mikołaj Z Kozłowa herbu Lis, kanonik krakowski, profesor i rektor akademii (ok. 1410) tamże, żył w początkach w. XV; był na soborze bazylejskim i miał mowę pochwalną na nabożeństwie żałobuem z powodu śmierci Władysława Jagiełły. Mowa ta, własną jego ręką przepisana, znajdowała się kiedyś w bibliotece uniwer. krakowskiego, razem z innemi jego „Conciones diebus Dominicis temporibusque quadragesima-libus Cracoviae in cathedrali basilica dicti“. Jędrzej Laskarys, bp poznański, chciał na rzecz M-a rezygnować z bpstwa; lecz ani król polski, ani papież nie zgodzili się na to (Łętowski ,Catalog“, III, 168).

Mikołaj rodem z Krakowa, Cysters mogilski, do zgromadzenia wstąpił r. 1452, mając lat 15 (f ok. 1505). Napisał: „Chronicon Mona-sterii Clarae Tumbae ordinis Cisterciensis“, której autograf, po Józefie Muczltowskim, dostał się do zbiorów Aleksandra Przeździeckiego. Oprócz dziejów z lat 1418 —1505, są tam zamieszczone wizerunki opatów. Kopię, lecz nieco odmienną, bo treściwszą, tej kroniki posiada klasztor mogilski Cystersów. M. zajmował się nadto przepisywaniem ksiąg dla klasztoru swego. — Por. Hoszowski ,,Żywot Jana Muskaty‘‘ (Kraków 1866); „Monografia opactwa cystersów we wsi Mogile“ (Krak. 1867, cz. II) (Dyplomataryusz); Hoszowski ,,Obraz życia i zasług opatów mogilskich“ (Krak. 1867, przy tejże „Monografii“).

Mikołaj od Świętego Ducha (Nicolaus a Spiritu S.), Karmelita bosy, kaznodzieja żyjący w pierwszej połowie w. XVII. Między r. 1636 — 1639 wydał w Krakowie kazania i mowy pogrzebowe. Z tych jedna ma tytuł: „Trzy matki urodzeniem, pobożnością, potomstwem ozdobione, to jest kazania na pogrzebie Anny księżnej Ostrogskiej, Anny Lubomirskiej i Zofii z Ostroga Lubomirskiej“ (Krak. 1639).

Mikołaj z Pokucia, pseud. Mi k o łaj a Antoniewicza Bołoza (ob.).

Mikołaj Z Szadka, ob. Prokopowicz Mikołaj.

Mikołaj z Toliskowa, ob. z Toliskowa Mikołaj.

Mikołajek, roślina, ob. Eryngium.

Mikołajewski Daniel, superintendent zborów kalwińskich w Wielkopolsce. (* 1560 — f 8 kwiet. 1633 w Dembicy), pastor w Izbi-skach, Radziejowie i innych miejscach, kaznodzieja zboru wileńskiego, później senior kościołów wyznania helweckiego na Kujawach, Rektor gimnazyum w Lesznie, wkońcu super-

A-

intendent w Wielkopolsce. Człowiek nadzwyczaj czynny, prowadził zaciętą polemikę z Jezuitami, przeciw którym wiele pisał, ułożył wiele pieśni dla zborów ewangelickich. Na synodzie w Bełżycach r. 1603 wyznaczony był razem z Janem Turnowskim do przerobienia, a raczej skrócenia Biblii brzeskiej, jako jedynej, której Kalwini małopolscy używali. Gdy więc ta już się częścią przebrała, już z przyczyny swego ogromnego formatu nie była do częstego i podręcznego użycia dogodna, postanowiono ją tedy poprawić i w mniejszym formacie drukiem ogłosić. Zajął się tą pracą M., i już przed r. 1615 była całkiem gotowa. Z tern wszystkiem nie wiedzieć dla jakich przyczyn, może dlatego, że się obywano nowym testamentem, w Gdańsku r. 1606 wydanym, nie ogłaszano jej drukiem. Bracia czescy i Kalwini, z różnych prowincyi polskich i litewskich, zebrani na sejm warszawski r. 1625, odświeżyli tę rzecz i uchwalili zjazd wszystkich superin-tendentów na d. 10 maja r. 1626 do Orła, miasteczka Radziwiłłów na Podlasiu, celem naradzenia się o nowem wydaniu biblii. Na zjazd ten miał przybyć także M. z gotowym już rękopisem poprawionej biblii brzeskiej. Gdy atoli nie stawił się tu, wezwanym został od przytomnych na synod małopolski w Bełżycach, na d. 23 wrześ. r. 1626 zapowiedziany. Tu praca M-go i Turnowskiego przyjęta i poprawiona, pod nazwą Paliurowskiej znana, ogłoszona została drukiem w Gdańsku r. 1632 i we wszystkich pro-wincyach do zborów przyjętą. Oprócz wyżej wspomnianych dzieł wydał drukiem: „Dysputacya wileńska, którą miał ksiądz M. Smiglecki S. J. z D. M-im 2 czerw. r. 1599“ (Toruń 1599); „O Sakramencie Ciała i Krwi Pańskiej“ (Kraków 1590); „Syncrisis albo zniesienie nauki Kościoła rzymskiego z ewangelią“ (Gdańsk 1609); „Kazanie na pogrzebie Ern. Krokowskiego“ (tamże 1631); „Sermon pogrzebny nad ciałem Mikoł. Latalskiego“ (tamże 1633, przy końcu kronika domu Latalskich). — Por.: Brückner „Różno-wiercy“.

Mikołajów, m-ko pow. Płoskirowski (Podole) na pograniczu Wołynia, nad Bożkiem, na zach. od Międzyboża, kościół katolicki, r. 1770 kosztem ks. Aug. Czartoryskiego wzniesiony, cerkiew, ratusz, cegielnia, fabr. grubego sukna i mąki krupczatki, 2 500 m-ców.—Mikołaj Sie-niawski w-da ruski około r. 1555 założył i od swego imienia nazwał tę osadę, a że leżała na gruntach Czarnego Ostrowa (ob.) w posiadaniu Wiśniowieckich, wszczął się o to proces, jeszcze w r. 1795 nie ukończony. Ostatnia Sie-niawska wniosła M. w dom Czartoryskich, którzy go rozszerzyli i ozdobili, później należał do Wiśniowieckich i Przeździeckich. Podług taryfy z r. 1776 było w M-ie 374 dom. opłacających podymne.    . • .

Mikołajów, m-to pow. Żydaczowski (Gali-

Wiel. Eue. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLVII. Zetz. 370a.

cya), 2 wiorsty od Dniestru a 45 kim. od Lwowa; kościół paraf, katol. z r. 1636, 3 cerkwie, z których jedna, modrzewiowa, oryginalnej budowy (rysunek w „Kłosach“ z 1874), szkoła ludowa 4-klasowa, sąd, kasa pożyczkowa gminna, kasa wsparć dla podupadłych przemysłowców i rzemieślników, 3 jarmarki rocznie, 4 000 m-ców. W w. XVII był w M-ie klasztor Bazylianek, zniesiony za czasów austryackich.— Powstało m-to w r. 1570 za przywilejem Zygmunta Augusta, który uwolnił osiadających na lat 20 od wszelkich podatków i poborów publicznych. St. Batory w r. 1576 pozwolił nadto wystawić 6 jatek, pędzić i sprzedawać na dochód M-a wódkę oraz zabronił warzenia piwa po wsiach okolicznych w okręgu milowym. — Jerzy Mniszech, w-da sandom. w r. 1595 dodał mieszczanom 35 łanów ziemi, przeznaczył do chód z łaźni, ze sprzedaży soli, z postrzygalni, jatek chlebowych, szewckich i garncarskich na obwarowanie m-ta i zabronił osiedlać się tu Ż>-dom. W r. 1633 na sejmie koronacyinem Władysława IV, uwzględniając zniszczenie M-a od najazdów tatarskich i pożaru, zwolniono je na lat 4 od wszelkich podatków. Lustracye z lat 1661 — 62 wykazują zamożność i rozkwit M-a. W r. 1765 z obwarowań i wałów sypanych pozostały tylko ruiny, m-to przynosiło prowizyi 710 złp., z czego kwarty 177 złp. gr. 15, całe wójtostwo Mikołajewskie prowizyi — 655 złp., kwarty 163 złp. 22l/₂ gr. 'x*r r. 1820 sprzedano wójtostwo z m-tem Stan. hr. Skarbkowi. Pod M-em na drodze do Rozdołu wznosi się kolumna czworoboczna z ciosowych kamieni, łokieć i 17 cali u podstawy mająca, a przeszło 6 łokci wysoka; napis na pomniku stwierdza, że jest to nagrobek niejakiego Ruckiego, rycerza poległego tu w r. 1599; bliższych wiadomości o nim brak, r. 1874 odnowiono pomnik staraniem m-ta. — Baliński i Lipiński: „Staroż. Polska“ (t. II).    . • .

Mikołajów, niegdyś Ościków (Ostyków), m-ko nad Niemnem, pow. Oszmiański, jedna z ważniejszych przystani nad Niemnem w gub, Wileńskiej. Należał do Kiszków, następnie Sapiehów, w połowie w. XVIII sprzedany Ign. Ogińskiemu, później własność Zamoyskich. . * .

Mikon, gr. Mîxwv, łac. Mico, Micon: ł) syn Fanochosa a. Fanoinachosa, sławny malarz i rzeźbiarz ateński, rodem z w. Eginy, współczesny Polignotosa i Fidyasza, żył więc ok. r. 440 przed Chr. Razem z Polignotosem miał kilku farb, a mianowicie czarnej, z pestek winogronowych wyrabianej, i żółtej okry attyckiej po raz pierwszy użyć. Pomiędzy obrazami jego sławiono szczególnie: Antyuoę, Argonautów, As-teropeę, Peliasa, Tezeusza i Akastosa. Wymalował także część Stoa Pojkile w Atenach, gdzie przedstawił walkę z Amazonkami i bitwę pod Maratonem, a w świątyni Dyoskurów wyprawę ich do Kolchidy, przedsięwziętą pod wodzą

Jasona. Nadzwyczajną zręczność miał szczególnie w przedstawianiu ruchów koni. Z dzieł jego rzeźbiarskich chwalono Kalliasa i Pankratya-stów. Syn jego Onatas odziedziczył po ojcu talent malarski i rzeźbiarski — 2) topnik z Sy-rakuz, syn Nikeratosa, ulał ok. r. 215 przed Chr. ze spiżu dwa posągi Hierona II, tyrana syrakuzańskiego, z polecenia synów jego; jeden z nich przedstawiał tyrana pieszo, drugi zaś konno.

A-

S, Drz.

Mikorzyce, wieś prywatna, pow. Piotrkowski, par. Parzno. Gniazdo zamożnej rodziny Mi-korskich, która stąd pochodzenie swoje wywodzi. Stał tu przed laty mały zamek wzniesiony na kępie otoczonej dokoła kanałem. Niewielka było to budowa, w czworogran, w końcu w. XVI stawiana. Zburzyli ją później dziedzice, szukając nadaremnie skarbów ukrytych. Pozostały tylko z niej mury zewnętrzne.

Mikorzyńskie jez. przy wsi t. n., w pow. konińskim, tworzyło jedną całość z Gopłem i oddzieliło się dopiero wskutek obniżenia poziomu wód w Gople. Łączy się ono z jez. Go-sławskiem, Pątuowskiem, Łicheńskiem i Slesiń-skiem

Mikorzyńskie kamienie. Dwa kamienie rzeźbione z napisami runicznymi słowiańskimi, odkopane w r. 1855 — 56 we wsi Mikorzynie (pow. Ostrzeszowski, W. ks. Poznańskie), obecnie własność Akad. Umiejętności w Krakowie. Pierwszy z nich, granitowy, łokieć i 3 cale długi a 17 c. szeroki, wyobraża nieudolnie postać ludzką, mniemanego bożka pogańskiego Prowego, czczonego według Helmolda przez Wagi-rów; drugi — stopę 10 cali i 2 linie wysoki, a stopę 9 c. i 1 linię szeroki — ma wyżłobione podłużne koło z wyobrażeniem konika wewnątrz; oba kamienie otoczone są napisami runicznymi (na pierwszym run 13, na drugim—21, razem 34, a że 9 run kilkakrotnie się powtarza więc osobnych znaków runicznych na obu kamieniach jest 16). Odkrycie tych pomników, jedynych na ziemiach słowiańskich, wzbudziło wielkie zaciekawienie i żywą polemikę co do ich wia-rogodności w gronie uczonych. Poznańskie T-stwo Przyj. Nauk wyłoniło delegacyę umyślną pod kierunkiem Kaz. Szulca do zbadania tych zabytków na miejscu. Zdania uczonych podzieliły się: jedni (dr. Cybulski, Józ. Przyborowski, Al. Przeździecki, K. Szulc i kanonik Petruszewicz) uznają je za autentyczne pomniki z doby pogańskiej z oryginalnymi napisami runowymi słowiańskimi, inni (Lelewel, Małecki, K. Estreicher), widząc w nich falsyfikaty znacznie późniejsze z w. XVIII a nawet XIX, zaprzeczają wogóle istnieniu pisma runowego u Słowian. Lelewel, chociaż nie podniósł żadnego wyraźnego zarzutu naukowego co do wiarogodności K-ni M-skich, powagą swego imienia na długie lata przerwał dociekania uczonych badaczy. Dopiero w r. 1897 Fr. Piekosiński (ob.) na podstawie zgro-

madzonego materyału i po odbyciu studyów ru-nologicznych (prace Wimmera i Stephensa) zabrał głos w tej sprawie i usiłował wyzyskać te zabytki w duchu swojej teoryi o powstaniu państwa polskiego i szlachty polskiej. Biorąc pod uwagę doskonałe znawstwo run skandynawskich ze strony kamieniarza, który je rzeźbił, odrzuca możliwość podrobienia kamieni w ziemiach wielkopolskich, do czego zasoby naukowe archeologa, tej nawet miary co Lelewel, byłyby niewystarczające i skłania się do twierdzenia, że K. M. są wiarogodnymi zabytkami naszej przeszłości pogańskiej. Piekosiński wygłosił twierdzenia następujące: 1) rzeźbił je nie Polak, lecz Skaudynawca rodowity, z kunsztem swym znakomicie obeznany, bo wśród run mikorzyńskich znajdują się i takie, które z kilku tysięcy znanych zabytków runicznych zaledwie na kilku kamieniach skandynawskich się zdarzają; 2) wszystkie runy na K-ch M-ch należą wyłącznie do starszego alfabetu runicznego (futhorku), są zatem zabytkiem dawniejszym nad koniec w. VIII, gdyż w w. IX futhork starszy został już całkowicie wyrugowany przez młodszy. Prostując fantastyczne odczytanie tych run przez swych uczonych poprzedników (nauka runologiczna była wówczas w tym stanie, że runy nie były do odczytania, dopiero późniejsze badania uczonych skandynawskich ją pogłębiły), odczytał Piekosiński runy pojedyńcze, które wszakże składają się na wyrazy dla filologów dzisiejszych zupełnie niezrozumiałe. Brak w nich mianowicie samogłosek: na 22 spółgłoski jest tylko 12 samogłosek. Tłumaczy to Piekosiński tem, że kamieniarz, cudzoziemiec, miał wykonać napisy w języku polskim, dla siebie niezrozumiałym, chwytając zatem dźwięki pamięcią, odtwarzał jedne znakami, drugie pomijał; dlatego również są na K-ch M-ch runy nieznane zupełnie zabytkom uordyjskim, a stworzone przez rzeźbiarza dla oddania dźwięków właściwych językowi polskiemu, nieistniejących zaś u Skandynawów. Zarzut najpoważniejszy K. Estreichera co do tożsamości przedstawienia bożka Prowego na K-u M-m z Prowern na innym pomniku runicznym, tzw. bałwanku przylwickim (ob. Przyl-wickie bałwanki), falsyfikatem stanowczym, rozbiera Piekosiński szczegółowo. Blizkie powinowactwo duchowe obu tych zabytków zaprzeczyć się nie da. Pomimo jednak całego szeregu rozpraw powag naukowych (Jakób Grimm, Fin Magnussen, Giesebrecht, Hilferding, Jagić), sprawa bałwanków przylwickich dostatecznie do dnia dzisiejszego wyświetlona nie jest. Jeżeli badania okażą, że są jedynie wytworem wyobraźni fałszerza ich Sponholza, a nie są na wzorach wiarogodnych modelowane, wówczas i K. M. musi spotkać los potępienia. Po szczegóły uzupełniające odsyłamy czytelnika do pracy Fr. Piekosińskiego „Kamienie mikorzyńskie'4 („Studya, rozprawy i materyały z dziedziny hi-storyi i prawa polskiego“ Kraków 1897, t. I);

tam również bibliografia wyczerpująca, tycząca masach, z gnejsami i granitami, tworząc tak

Z. Gr.

się K-i M-ch.

Mikosza Józef, dragoman poselstwa polskiego przy Porcie Ottomańskiej z czasów Stanisława Augusta, długi czas przebywał w Stambule i tam napisał; „Obserwacye polityczne państwa tureckiego: rządu, religii, sił jego, obyczajów i narodów pod temże żyjących panowaniem, z przydatkiem myśli partykularnych o człowieku moralnym i o edukacyi krajowej“ (Warsz. 1787 ). Dzieło to przetłumaczył na niemiecki S. G. Linde: „Reise eines Polen durch die Moldau nach der Türkey“ (Lipsk 1793). M. po upadku Rrzeezypospolitej osiadł w Kamieńcu Podolskim i żył jeszcze po r. 1812.

A-

Mikovec Ferdynand Brzetysław, archeolog i dramaturg czeski (* 14 grudnia 1826 w Sloupë —f 22 wrześ. 1862 w Pradze), wychowany w niemczyźnie, w 16-ym roku życia dopiero zaczął, pod wpływem rozbudzonego przez księdza Ant. Krombholza zamiłowania do zabytków przeszłości czeskiej, uczyć się po czesku. R. 1842 przeniósł się do Pragi i poświęcił się literaturze. Początkowo pisywał po niemiecku. R. 1846 rozpoczął pisywać i po czesku. Ruch wolnościowy r. 1848 porwał M-a. Po Rewolucyi służył jako oficer w Banacie i uczestniczył w korpusie Kricanina w walkach Serbów z Węgrami. R. 1850 bawił w Lipsku, gdzie wydał „Briefe d. Johann Hus geschr. zu Konstanz im J. 1414 — 1415“. Po powrocie do ojczyzny, w celu podźwignięcia ziomków z reakcyi Bachowskiej, założył r. 1851 w Pradze pismo belletrystyczne „Luinir“, skupiwszy koło niego młode talenty literackie czeskie. R. 1860 z jego pobudki powstało stowarzyszenie naukowo-literackie „Arkadya“, którego M. został pierwszym prezesem. Zgromadził bogaty, z przeszło 7 000 napisów złożony, materyał do niewydauej dotąd pracy „Codex epigraphicus Regni Bohemiae“. Najważniejszą pracą archeologiczną M-a są: „Staroźitnosti a pamiâtky żerne Ceskć“ 1858 — 1861) z rys. J. Hellicha i W. Kaudlera“. R. 1861 przyczynił się do urządzenia w Pradze „Wystawy Starożytności czeskich, której „Katalog“ z dr. A. Ambrosem opracował. Doskonały krytyk teatralny i dramaturg. Zapoznał Czechy z utworami Szekspira i Szyllera, sam stworzył kilka sztuk dramatycznych: „Zahuba rodu Pfemyslovskeho“ (trag, w 4 akt,, 1848) i „Dimitr Ivanovic“ (trag, w

E. Chw.

6 akt., 1885).

Mikowe łupki (a. łyszczykowe), jeduo z ogniw ogólnej grupy łupków krystalicznych. Budowa ich wykazuje łupkowatą mieszaninę kwarcu i miki. Zawartość procentowa bywa rozmaita; oto części składowe jednego z nich: 66.2J % krzemionki, 18.60 glinki, 5.34 tlenku żelazawego, 0.44 tlenku wapnia, 1.24 magne-zyi, 3.80 tlenku potasowego, 2.16 tlenku sodowego, 2.04 wody. Występują w ogromnych

mur.

suwa

sto-płynnej masy ziemi. Sama teorya uważa łupki za osad morza archaicznego. Co do występowania młodszych łupków istnieje teorya, uważająca te łupki za zwykłe skały osado-uległe metamorfozie w wysokiej ciepłocei

zwartą całość geologiczną, że trudno powiedzieć, co w nich jest starsze, a co młodsze. Za młod-szem pochodzeniem Ł. M-ych przemawia kolejność warstw przekroju równiny górskiej, położonej między Bawaryą a Czechami (Las Czeski i Bawarski). W kierunku od płc. wschodu na płd. zachód dają się dostrzedz tam najpierw młode utwory, dalej starsze utwory kambryj-skie, następnie pas łupków ilastych coraz kry-staliczniejszycb, przechodzących w filit, skałę drobnoziarnistą, będącą skupieniem ziarenek kwarcu i łyszczyków. Za niemi idą łupki łysz-czykowe, które przez powiększanie się w nich zawartości skalenia przechodzą w gnejsy szare, a jeszcze dalej — czerwonawe, gdzieniegdzie zmieszane z granitem. Ł. M. zawierają tu miejscami zaokrąglone otoczaki granitów i gnejsów, zjawisko to ma ważne znaczenie w sprawie pochodzenia Ł-ków krystalicznych. Podobny układ warstw posiada płyta nłc.-amerykańska. Stąd przypuszczenie, że obie te równiny górskie tworzą całość najstarszego utworu geologicznego, inne zaś miejsca mają utwory odpowiadające pewnym jego piętrom. Wraz z granitami, gnejsami i innemi łupkami tworzą tam podłoże, na którem powstawały wszystkie skały osadowe. Prócz tego występowania istnieją inne, znacznie młodsze, sięgające nieraz okresu węglowego (np. w Alpach wschodnich). Liczne badania Reuscha, na zachodnim brzegu Norwegii płd., dowiodły istnienia młodszych Ł-ów krystalicznych wieku kambryjskiego i sylurskiego. M. Ł. augitowe, Ality i gnejsy występujące w Tau-nusie (ob.), odpowiadają takimże skałom terenów archaicznych; łączą się zapomocą utworów na-półkrystalicznych z osadami formacyi dewońskiej, więc należą do tej formacyi. W Sudetach dolny i środkowy dewon składa się z bogatych w mikę kwarcytów. Wmłodych łańcuchach górskich osady mezozoiczne, a nawet trzeciorzędowe przybrały charakter krystaliczny; np. w Alpach wschodnich, gdzie formacya sylurska Turni Radstadzkich (Radstäder Tauern) ma charakter krystaliczny: występuje tam Ł. M. wraz z gnejsem. W Alpach zachodnich osady młodsze od węglowych, zwane łupkami Biindeńskemi (Bündner Schiefer) należą do liasu, a skład ich tworzą Ł. M., fill i ty wapienne, marmury i rogowce. W okolicach arch. Greckiego znajdują się bardzo młode skały krystaliczne. Góry Laurionu, leżące na płd. wschodzie od Aten, zawierają krystaliczne łupki ateńskie: chlorytowo-mikowe, wapienno-mikowe, wapienie szare i biały mar-Występowanie łupków, a w ich liczbie i mikowych, wraz z granitem i gnejsem, na-teoryę ich powstania, jako skrzepu ogui-

we,

O. B.

Dr A. J. G.

Dr W. Wer,

Dr A. E.

i pod Wysokiem ciśnieniem (ob. Łupków krystalicznych formacy a).

Mikoza (trehaloza) C₁₂H₂₂0₁₁-j-2H₂0 węglowodan występujący w wielu grzybach np.: w Boletus edulis, w sporyszu i we wschodniej mannie trehalowej, w kokonach syryjskiego chrząszcza Larinus macidatus. Posiada łatwość krystalizowania, dobrze się rozpuszcza w wyskoku i od działania kwasów rozkłada się z utworzeniem cukru gronowego.

Mikrobarometr, nazwa dwuch różnych przyrządów fizycznych. 1° Barometr (ob.) dla małych ciśnień, różniący się tem od barometrów zwykłych, że ramię zamknięte ma krótkie, a wskutek tego próżnia Toriccellego powstaje dopiero przy znacznem zmniejszeniu ciśnienia na rtęć w ramieniu otwartem; jest dogodny wskutek małego wymiaru. 2° Barometr do zwykłych ciśnień, zaopatrzony w urządzenie, zwiększające ruchy powierzchni rtęci. Znane są 3 typy takich M-ów. Przyrząd H o o k e ’ a posiada pływak, spoczywający na otwartej powierzchni rtęci i połączony z osią strzałki; przesunięcia strzałki, odczytywane na podziałce kątowej, są większe niż ruchy rtęci. W M-e K a r t e z y u s z a otwarte ramię rurki barometrycznej kończy się rurką włoskowatą; nad rtęcią znajduje się woda, zajmująca pewną wysokość rurki włoskowatej; małe zmiany położenia rtęci wywołują znaczne wahania powierzchni wody; należy jednak brać pod uwagę ciśnienie, wywierane przez wodę. M. Morl an da składa się ze zwykłej rurki barometrycznej, której część górna jest zagięta, tworząca niewielki kąt z poziomem; małym różnicom wysokości słupa barometrycznego odpowiadają spore przesunięcia rtęci wzdłuż pochyłej części rurki. Przyrządy te rzadko są dziś używane.

Mikroby, ob. Bakterye.

Mikrocefalizm (gr. małogłowie) — powstały w życiu zarodkowem lub też w życiu później-szem z powodu zatrzymania w rozwoju, niedorozwój czaszki, a z nią i mózgowia: w wypadku opisanym przez Bischoffa (1868) u Heleny Becker, zmarłej w 5-ym roku życia waga mózgowia wynosiła 219 gr. zamiast normalnej 1 377 gr. (Vierordt). Osobniki z takim mózgiem pozostają naturalnie przez całe życie idyotami. Niektóre oznaki cielesne tych osobników skłoniły fizyologa Vogta do wyodrębnienia ich w ka-tegoryę t. zw. małpo-ludzi, tworzących jakoby atawistyczny powrót do przodków rodzaju ludzkiego. Okazało się jednak, że istnieje znaczna różnica pomiędzy mózgiem M-ów a małp,—małogłowie należy więc zwyczajnie do kategoryi potworności, czyli zniekształceń w ciągu życia zarodkowego.

Mikrochemia, chemiczne badanie przedmiotów mikroskopowych zapomocą odczynników wczęści o szczególnym dla tego celu składzie, albo zapomocą roztworów mniej lub więcej złożonych mieszanin barwników zabarwiających w sposób znamienny przedmioty. Roztwory soli doprowadza się do krystalizacyi w polu widzenia mikroskopu i bada pod względem krystalograficznym. Mikroskop do tego rodzaju badań zaopatrzony w urządzenie do ogrzewania i ochładzania zbudował O. Lehman. M. znalazła zastosowanie do celów chemicznych i fizycznych, w szczególności zaś fizyologicznych i histologicznych, a także do badania nader cienkich blaszek (szlifów) przygotowywanych z minerałów. — Por.: Poulsen „Botanische Mikrochemie“ (Kassel 1881); Haushofer „Mikroskopische Reaktionen“ (Brunświk 1885); Lemberg „Zur mikrochemischen Untersuchung einiger Minerale“ („Ztschr. d. deutschen geolog. Gesell.“, 1890, 1892, 1894); Behrens „Anleitung zur mikrochemischen Analyse d. wichtigsten organischen Verbindungen“ (wyd. 2-e Hamburg 1899) i „Mikrochemische Technik“ (t-że 1900); Heilperń Maksymilian „Zarys mikrochemii mineralnej i organicznej“ (Warszawa 1890); Holland Arnold „Studya mikrochemiczne“ (pu-blikacya Akad. w Wiedniu z 9 sierp. r. 1908 i „Chemik polski“ 1908).

Mikrochemiczna analiza (por. tablicę reakcyi mikrochemicznych), zastosowanie mikroskopu i urządzeń pomocniczych jego do badania przebiegu i wyniku reakcyi chemicznych i planowe zestawienie tych reakcyi do pewnych poszukiwań, Spostrzeżenia mikroskopowe zwiększają przytem czułość zmysłów tak dalece, że nawet niezbyt wprawni spostrzegacze przy stosunkowo małym nakładzie pracy są w możności w krótkim czasie i przy posiłkowaniu się nie-znacznemi środkami pomocniczemi osiągać wyniki nader ścisłe. Już A. S. Marggraf (1709— 82) korzystał z mikroskopu w celu rozpoznawania znamiennych postaci krystalicznych fosforanu magnezowoamonowego (fig. 1) przypominających z wyglądu wieko trumny. Gdy dzięki mikroskopowym badaniom cienkich blaszek (szlifów), przekonano się, że skały składają się z minerałów nader licznych drobnych. A. M. znalazła zastosowanie szerokie w petrografii, szczególnie gdy Voricky r. 1877 wskutek wprowadzenia balsamu kanadyjskiego do powlekania szkiełek przedmiotowych zniósł ich wpływ jako krzemianów na wyniki badania. Na tak przygotowanem szkiełku przedmiotowem rozkłada on ziarenko skały względnie wyosobnionego zeń minerału zapomocą kwasu fluorowodorowego około 3.5 % i pozostawia utworzony roztwór krzemofluorków w miejscu zabezpieczonem od kurzu do wyschnięcia. W suchej pozostałości przy powiększeniu 300—400-krotnem widoczne są jaknaj wyraźni ej postaci krystaliczne krzemofluorków zasad poszczególnych. Można w ten sposób rozróżnić potas, sód, lit, wapń, stront, bar, magnez i inne pierwiastki i ocenić w przybliżeniu ich ilość. Krzemofluorki wymienionych siedmiu pierwiastków uwidocznione są na tablicy (fig. 2—8). Krzemiany mało ulegające

wpływowi kwasu krzemofluorowodorowego pod- właściwych warunkach często rozróżnić można daje się na blaszcze platynowej działaniu gazo- jednocześnie składniki rozmaite i unika się wego kwasu fluorowodorowego, następnie wody, przeto ich nieraz trudnego oddzielania od siebie.

a roztwór przenosi się na szkiełko przedmiotowe, pokryte balsamem kanadyjskim. Streng dla badania minerałów oddzielnych w skałach pokrywa przyrządzone z nich blaszki, przy-twierdzonemi do nich balsamem kanadyjskim, blaszkami platynowemi z otworami odpowiada-jącemi wielkością badanym ziarnom minerałów, zmywa przez otwory balsam i działa kwasami na dostępny wówczas minerał. Sposób podany przez Strenga jest tak dalece czuły, że już użycie, zamiast blaszki platynowej, przedziurawionych szkiełek pokrywkowych dało wyniki błędne, wykazujące obecność pierwiastków, których w minerale nie było, a które powstały przez działanie odczynników np. kwasu solnego na alkaliczne składniki szkła. Z tego powodu w A. M-ej minerałów należy się zawsze posiłkować narzędziami szklauemi pokrytemi balsamem kanadyjskim lub też celuloidowemi; te są jednak niebezpieczne ze względu na łatwą za-paluość. Do wykonywania reakcyi w ciepłocie podwyższonej najwłaściwsze są narzędzia z platyny. Jedynie dla krótkiego działania odczynników na zimno dopuszczalne jest nie-pokryte niczem szkło. Wyskokowe i wogóle nie zawierające wody roztwory, można natomiast bez obawy przerabiać w szklanych przyrządach. Planowe zastosowanie postępowania, polegającego na przygotowywaniu znamiennych kryształów i badanie tychże zapomocą mikroskopu i jego urządzeń pomocniczych było przedmiotem prac wielu uczonych. Najbardziej powszechnione są dzieła K. Haushofera „Mikrochemische Reaktionen“ (Brunszwik 1885) i tegoż „Leitfaden für Mineralbestimmung“ (t-że 1892); C. Clément i Renard „Reactions microchimiques a cristaux et leur application lyse qualitative“ (Bruksella 1886); Worinley „Micro-chemistry of poisons“ (wyd. 2-e, Filadelfia 1885); O. Lehmann „d. Kristallanalyse und die chemische Analyse durch Beobachtung der Kry-stallbildung mit Hilfe d. Mikroskops“ (Lipsk 1891); Streng „Anleitung zum Bestimmen von Mineralien“ (wyd. 3-e dzieła Fuchsa, Giessen 1890); golnie zaś H. Behrens: „Anleitung zur mikrochemischen Analyse“ (Hamburg 1895); „Anleitung zur mikrochemischen Analyse d. wichtigsten organ. Verbindungen“ (t-że 1895 — 97, 4 zesz., zeszyt 2-i „die wichtigsten Farbstoffe“ wyd. 2-e 1909) i „Mikrochemische Technik“ (t-że 1900); N. Schoorl „Beiträge zur mikrochemischen Analyse“ (Wiesbaden 1909). Naogół wydzielanie się kryształów jako materyału odpowiedniego do A. M-ej wymaga pewnej puszczalności tychże, w analizie natomiast po-legającej na osadzaniu, czułość próby jest tem większą, im mniejszą jest rozpuszczalność związku osadzanego. Zaleta pierwszorzędna A. M-ej polega na tem

Szczególnie pomocną przy utożsamianiu staje się okoliczność, iż ciała występują w stanie krystalicznym. Potas poznajemy po żółtych ośmiościanach chloroplatyuianu potasowego (fig. 9). Dla badania na sód dodajemy kroplę badanego płynu do roztworu czystego octanu uranylowego w 10 częściach rozcieńczonego kwasu octowego (roztwór ten przygotowywać należy w naczyniu platynowem) i nie mieszając pozostawiamy na czas niezbędny do powolnego wyschnięcia. W razie obecności sodu występują czterościany wskazane na fig. 10a, z samego zaś odczynnika nader odmienne kryształy fig. 10b. Badanie czystości odczynnika polega na tej samej czynności t. j. wyparowaniu na powietrzu. Kryształy piroantymonianu sodu widoczne są na fig. 11, szczawian wapnia osadzony na gorąco daje kryształy charakterystyczne, rozpuszczalne w kwasie solnym (fig. 12) przemieniające się od działania kwasu siarkowego na gips (fig. 15). Węglany ziem alkalicznych przedstawione są na fig. 13, bezwodne ich siarczany wytworzone działaniem gorącego kwasu siarkowego na fig. 14. Roztwory związków glinu dają z siarczanem cezu trudno rozpuszczalny krystaliczny ałun cezowy (fig. 16); w takich postaciach występuje i każdy inny ałun. Ciała tworzące się z soli kobaltu i azotynu potasu w obecności kwasu octowego widoczne są na fig. 17. Jedną z najstarszych i najważniejszych reakcyi mikrochemicznych jest roz- reakcya Teichmanna tworzenia się kryształów heminy (fig. 18), wykazująca bez żadnej wątpliwości obecność krwi. Przy ogrzewaniu najmniejszych śladów krwi ze śladem chlorku sodowego i bezwodnym kwasem octowym (który en ana- się daje zapalić na pałeczce szklanej ) otrzymuje się słabo brunatny roztwór, który po wyschnięciu i 400-krotnem powiększeniu wykazuje mahoniowo-czerwone rombiczne, w wodzie, wyskoku i eterze nierozpuszczalne kryształy. Są one dwubarwne, w świetle odbitem mają połysk i barwę błękitno-czarną, w przechodzą-szcze- cem, o ile nie są zbyt grube, brunatną. Przy obracaniu kryształu w płaszczyźnie poziomej w 360° w świetle raz spolaryzowanem, ukazują się one dwa razy prawie bezbarwne i dwa razy prawie czarne. Wykonywując to samo pomiędzy skrzyżowanemi nikolami zauważymy dla każdego kryształu w każdym z kwadratów jedno maximum jasności (w kolorze złotawo-żół-tym) i jedno maximum zaciemnienia; zaciemnienie nie zachodzi jednak w płaszczyznach roz- drgań nikolów, lecz w płaszczyznach pochylonych. W innych wypadkach badanie optyczne daje się jeszcze dalej posunąć. W badaniach świata roślinnego reakcye mikrochemiczne stosują od czasu wynalezienia samego mikroskopu, że przy wyparowywaniu we Jedną z najczulszych reakcyi jest odnajdowa-

\\

<&

^ 2!o<\

Fig. 1 — 3.

ffa'

te

ça

Trt

Fig. 4-6.

i7

G§)

teg

«► *

vj

rrl

Fig. 7-9.

Û£i4%> v»-«,v

>'-î

cr

Fig. 10 — 12.

:|0

c=^

& 0 «V

y oo.«

‘\'n

Fig. 13 - 15.

'VS VdÂ^^a

<> O

Fig. 16 — 18.

Ki

mi

;>

v/

:*

> j*v y

' V'

V?.

/1**

y* *

Figury: 1. Fosforan magnezowoamonowy. 2. Krzemofluorek potasowy. 3. Krze-mofluorek sodowy. 4 Krzemofluorek litowy. 5. Krzemofl. wapniowy. 6. Krzemofl. strontowy. 7. Krzemofl. barowy. 8. Krzemofl. magnezowy. 9. Chloroplatynian potasowy. 10. a Octan uranylosodowy; b Octan uranylowy. 11. Piroantymouian sodowy. 12. Szczawian wapnia; a strącony na zimno; b strącony na gorąco. 13. a—węglan wapniowy; b—w. barowy; c—w. strontowy. 14. a—siarczan wapniowy; b—siarcz, barowy; c strontowy bezwodny ze stęż. kwasu siarkowego. 15. Gips. 16. Siarczan glinowocezowy. 17, Azotyn kobaltowopotasowy. 18. Kryształy heminy podług Teich-

manna.

plazma czerwone.

Mikrochemiczne reakcye ob. M i k r o c h e-

mia i Mikrochemiczna analiza.

Mikrofagi, ob. Makrof agi.

Mikrofarad Vtoooooo cz§ść farada, jednostka pojemności elektrycznej (ob. Farad).

Mikrofon. Hughes wynalazł r. 1877 przyrząd przedstawiony (fig. 13), za pomocą którego można przesyłać dźwięki na odległość znaczną za pomocą prądu elektrycznego. Pod postacią przedstawioną na fig. 13 przyrząd ten, M., składa się z podstawy drewnianej A, do której pod kątem prostym przytwierdzono pionowo cienką deseczkę i>’; na tej deseczce umocowane są dwa kawałki węgla twardego C,C zaopatrzone w zwrócone do siebia wgłębienia; drążek pio-

nie bezbarwnych ziarenek skrobi zapomocą błękitnego ich zabarwienia z jodem. Celuloza (błonnik), tworząca szkielet roślin, daje takąż reakcyę po działaniu uprzedniem środków odwadniających (kwasu siarkowego, chlorku cynku); celuloza przemieniona już na drzewnik, reakcyi tej nie daje, natomiast zabarwia się na kolor czerwony od floroglucyny i kwasu solnego. Zkor-kowaciałe i przemienione na zgrubiały naskórek ścianki komórkowe, nierozpuszczalne są w roztworze amoniakalnym tlenku miedziowego (rozpuszczalnika dla celulozy), nie są też rozpuszczalne w kwasie siarkowym, a od jodu zabarwiają się na kolor żółty. Wszystkie te reakcye są nader wyraźne na cienkich skrawkach, grubość skrawków powinna odpowiadać grubości jednej warstwy komórek. Jod zabarwia ciała białkowe, szczególnie ziarna aleuronu, na kolory żółty do brunatnego, ich macierzysta substancya rozpuszcza się w wodzie, krystaloidy w rozcieńczonym ługu sodowym, globoidy w kwasie octowym; śluzy zabarwiają się od jodu na kolory błękitny do fijołkowego (śluzy celulozowe) lub żółty (prawdziwe śluzy): roztwór kwasu sodowego w węglanie sodowym zabarwia je na kolor czerwony, odczynnik Hansteina (nasycony roztwór wyskokowy równych części fijoletu metylowego i rozaniliny ) i następne spłukanie wyskokiem i zanurzenie w glicerynie wywołują zabarwienie czerwone z odcieniem fijołkowym. Jeżeli skrawek roślinny włożyć do roztworu siarczanu miedziowego, spłukać wodą, następnie zanurzyć we wrzącym roztworze ługu potasowego, wówczas w komórkach zawierających dekstrynę lub cukier gronowy tworzy się czerwony osad tlenku miedziawego; komórki zawierające cukier trzcinowy zabarwiają się przy-tem na piękny kolor błękitny. Czy obecną jest tylko dekstryna rozpoznać można przez uprzeduie 24-godzinne działanie na skrawek 90 — 95 % wyskokiem, rozpuszczającym i usuwającym przeto tylko cukier gronowy. W celu wykazania inuliny, nader rozprzestrzenionej w rodzinie złożonych (compositae) kładzie się części roślin na czas dłuższy do wyskoku; inulina wydziela się przytem w kryształach sferycznych: może być z łatwością rozpoznana pod mikroskopem. Żywicę zabarwia dziesięciominutowe działanie roztworu wodnowyskokowego alkany na kolor czerwony. Tłuszcze barwi na czarno 1 procentowy roztwór kwasu nadosmowego, roztwór alkany na kolor czerwony; z wyjątkiem oleju rycynowego są one w wyskoku nierozpuszczalne. Olejki eteryczne rozpuszczalne są w wyskoku i dają z alkaną zabarwienie czerwone. Kwas garbnikowy daje z pirochromia-nem potasu zabarwienie czerwono-brunatue, z chlorkiem żelazowym i siarczanem żelazawym czarne. Alkaloidy rozpoznać można zapomocą od-czynuików strącających, jak jodek potasu, jodek potasowo-rtęciowy i inn. — Gdy barwniki organiczne w analizie ciał nieorganicznych i w

petrografii znalazły jedynie zastosowanie do rozpoznawania krzemionki ^galaretowatej, która posiada zdolność pochłaniania ich (fuksyny i zieleni malachitowej) w znacznej ilości i zabarwiania się dzięki temu, znalazły one zastosowanie nader szerokie do odróżniania włókien pochodzenia rozmaitego w tkaninach, a także w papierze i t. d. Behrens, który wogóle wielce się przyczynił do usystematyzowania i rozpowszechnienia A. M-ej, daje pod tym względem nader ścisłe wskazówki. Zastosowanie najróżnorodniejsze znajdują metody barwienia w badaniu ciał pochodzenia zwierzęcego i odnajdywaniu ciał chorobotwórczych. Tyczące się tego dane znajdują się w „Encykl. d. mikroskop. Technik mit besonderer Berücksichtigung d. Färbelehre“ (wydanej przez Ehrlicha, Krausego, Mossego, Rosina, Weigerta; Berlin

1    Wiedeń 1903, 3 cz.). Metody te mają na celu uwidocznienie ciał słabo lub wcale niewidocznych pod mikroskopem w warunkach zwykłych, przez stosowanie takiego zabarwienia, któreby wywoływało pewne świecenie się lub pochłanianie światła, wkońcu przez wyzyskanie chemicznych własności barwników w stosunku do pewnych części ciał badanych. Niektóre bakterye zabarwiają się nap. tylko przy pewnym postępowaniu i ulegają temu w sposób charakterystyczny trwale lub nietrwale względem czynników określonych. Zabarwienia takie, o ile są nieszkodliwe dla zdrowia, mogą być nawet za życia zwierzęcia wywoływane np. dawki eozyny barwią na czerwono składniki komórek zwierzęcych chciwie łączące się z tlenem (oksy-file). Często stosują też mieszaniny rozmaitych barwników, które wiążą się z poszegól-nemi częściami ciał, zależnie od ich natury; powstaje wówczas obraz nader poglądowy. Według Rawitza np.: zabarwia się skrawki przez 24 godzin w stężonym roztworze eozyny, wymywa je następnie i znów zabarwia przez ¹/₂ —

2    minut hemateiną (wytworem z drzewa kam-peszowego), wymywa wodą i wyskokiem 96 dopóki wyciąga on eozynę. Jądra komórek są wówczas ciemnobłękitne, mucyna fijołkowa, tkanka łączna szaro-błękitna, mięśnie i proto-

Dr A. 3. G.

nowy D również węglowy osadzony jest swo- | tyce przyrządów telefonicznych; jest on miano-bodnie w tych wgłębieniach. — Działanie M-u i wicie wysyłaczera telefonicznym, odbierając jest następujące: Jeżeli przez węgle C,IJ,C dźwięki z powietrza wywołuje odpowiednie i odbieracz telegraficzny przepuścimy prąd, ' zmiany w sile prądu elektrycznego. Rozmaitych układów używanych obecnie M-ów, jest wiele, o    niżej podamy kilka typo-

jf

flP    wych. Najbardziej zbliżony

jr    do przyrządu pierwotnego

Hughes’a jest M. walco-I    wy, używany dawniej przez

|P    państwowe urzędy poczto

Ml

-•■y "■

J§

Wk-

sarsar ■

iii

pjijp

“IllJ t

we w Niemczech (fig. 14); składa się on 3 walców wę-H    glowych k ułożonych swobo

Fig. 13. Mikrofon Hughes'a.

41

dnie we wgłębieniach kawałków węgla b, b, są które przymocowane do cienkiej deseczki drewnianej M-u. Dla powstrzymania zbyt gwałtownych i nieprawidłowych ruchów walców k} są one lekko naciśnięte kawałkiem filcu d, przymocowanym do sprężyny fi. Z rozwojem te-.    lefonii i wzrostem długości

!    ||t    \ linii telefonicznych dawne

rml^¹ \ M-y okazały za s*ake

m jij w działaniu, ponieważ nie lj można powiększać prądu e-f lektrycznego przepływającego    przez nie    powyżej pe

mm.

BU

LU

éphI*

iiiii

wnej granicy. Przyczyną tego są małe powierzchnie zetknięcia ruchomych części    M-u. Znacznie większą

Fig. 14. Mikrofon walcowy.

utworzywszy z tych przyrządów jeden obwód zamknięty z bateryą galwaniczną, i następnie mówimy^przed pionową deseczką M-u lub jwo-góle skierujemy na tę deseczkę jakiekolwiek fale dźwięku, to w odbieraczu telefonicznym usłyszymy tę mowę lub ten dźwięk. Pod wpływem fal w powietrzu deseczka pionowa M-u drga, ścisłość zetknięcia się węgla I) z podpórkami 'C zmienia się, przez to ulega zmianom opór elektryczny w tych miejscach i siła prądu waha się zgodnie z drganiem deseczki; zmienny prąd w odbieraczu telefonicznym wywołuje fale odpowiednie w powietrzu przez drganie płytki żelaznej, przyciąganej ze zmienną siłą elektromagnesem tego przyrządu. W taki sposób w odbieraczu telefonicznym można usłyszeć. nawet drobne szmery, jeżeli odpowiednio będą one działały na deseczkę pionową, a więc np. chód zegara leżącego na podstawie M-u lub, chrobotanie chrząszcza łażącego po niej. Ze względu na tak znaczną wrażliwość tego przyrządu nazwano go M-em. Obecnie M. jest jedną z niezbędnych składowych części używanych w prak-

powierzchnię zetknięcia, czyli tak zwaną powierzchnię kontaktową, mają M-y ziarenkowe i proszkowe. M. ziaren-kowy wynalazł H. Hunnigs w Anglii już r. 1878. Jedno z prostych, nowszych urządzeń podajemy na fig. 15 (M. Delville’a). A — pudełko metalowe z otworem    wypełnione    ziarnkami    odpowiednio

przyrządzonego węgla (musi być ścisły i nie-hygroskopijny); G — tarcza, do której ziareuka węglowe    dotykają się    na całej    powierzchni

znajdującej się bezpośrednio przed otworem pu-

A,

v\

która odbiera

M. F.

Dr A. E.

o. B.

Mikrolit, Ca₂Ta₂0₇, sól wapienna kwasu tantalowego. Krystalizuje się regularnie. Wystę-

o. B.

dełka A. Ziarenka mają średnicę 1 mm., a pudełko jest przysunięte do tarczy na odległość 0.5 mm. więc ziarenka nie wypadają. Prąd elektryczny przepuszcza się tu przez tarczę Cr, ziarenka i pudełko A. — Są jeszcze M-y proszkowe. Sadze z terpentyny formują się w pastylki średnicy 18 mm. i grubości 2 mm. Taka pastylka umieszcza się pomiędzy dwoma krążkami węglowemi w pudełku Żelaznem. Przedni krążek węglowy zaopatrzony jest w guzik dotykający do tarczy żelaznej dźwięki. —Badanie M-ów przekonało, że dla każdego układu istnieje pewna najodpowiedniejsza siła prądu, przy której przyrząd działa najlepiej, ponieważ przy tym prądzie miejsca zetknięć odpowiednio rozgrzewają się i w tym stanie najbardziej są wrażliwe na zmianę ciśnienia, a mianowicie nawet b. mała zmiana ciśnienia wywołuje znaczną zmianę w oporze elektrycznym.—Bardziej szczegółowe wiadomości o M-ach znaleźć można u V. Wietlisbacha „Handbuch d. Telephonie“ (A. Hartleben nakład 1910), w Mayera i Preece’a „The Telephon“, w „American Telephone Practice“; Kempster. B. Miller. O działaniu kontaktów M-ych szczegółowo rozpisuje się R. A. Fessenden w „Americen electrician“ (1897 Maj.). Po rossyjsku M. Kritskij „Tele-fonnoje dieło“.

Mikrofotografia—fotografowanie okazów dro-bnowidzowych ze świata zwierzęcego, roślinnego oraz mineralnego. Odbywa się to w ten sposób, że kamerę fotograficzną łączymy w sposób właściwy z mikroskopem, na którego stoliku przedzwrotowym umieszczony jest dany preparat; za pomocą silnego źródła światła oświetlamy ten preparat zdołu—i ustawiając odpowiednio szereg szkieł optycznych, należących w gruncie rzeczy do samego mikroskopu—rzucamy powiększony przedmiot na kliszę. W ten sposób zachowujemy jako świadectwo widome nie dający się nigdy dokładnie opisać obraz mikroskopowy przedmiotu. M. przewyższa też rysunek ręczny, będący zawsze nieco schematyczny. — Z biegiem czasu uda się też otrzymać M. barwne. Teraz już za pomocą kolejnych zdjęć na szeregu t. zw. film otrzymujemy zdjęcia M-ficzne okazów w ruchu—to jest możemy odtworzyć w kinematografie ruchy bakteryi, wymoczków i istot najmniejszych. Otwiera się tu przed nauką ogromnie ciekawe pole zastosowania całego szeregu odkryć i metod naukowych do celów popularyzacyi wiedzy przyrodniczej i lekarskiej. —Por.: Mikroskopowe przyrządy Nr 5.

Mikro Kaimeni, wyspa grecka, ob. S anto r i n.

Mikroklin — trójskośny skaleń potasowy, K₂Al₂Si₆0₁₆. Kryształy jego, podobne do orto-klazu, składają się z ilości niezliczonej blaszek cienkich, tworzących bliźniaki wielokrotne. M. obfitujące w sód nazywają sodo wy m i anor-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 370a.

t o k 1 a z e m. Występuje w Norwegii koło Arendalu pod postacią kryształów narosłych. Wybitną jego odmianą jest kamień amazoński (ob.). Występowanie M-u w skałach podległych ciśnieniu wskazuje, że jest to ortoklaz zmieniający swą symetryą w innych warunkach.

Mikrokosm, ob. Kosmos.

puje w Chesterfieldzie,

Mikrometr jest wspólną nazwą przyrządów, służących do mierzenia b. małych długości; do tej kategoryi należy np. noniusz (ob.) i śruba mikro-metryczna (ob.). Zwykle jednak stosuje się tę nazwę do przyrządów używanych w astronomii w celu oceny kątów b. małych, np. odległości dwuch bliskich gwiazd, lub średnicy planet. Pierwszy M. zbudował Auzout; składa się on z dwuch nitek cienkich (srebrnych, kwarcowych lub pajęczych), umieszczanych w płaszczyźnie ogniskowej lunety, a więc dokładnie widziauycli przez okular jednocześnie z obrazem przedmiotu obserwowanego. Jedna nitka umieszczona jest nieruchomo, druga, równoległa do niej, umocowana w ramce metalowej, poruszanej zapomocą śruby mikrometrycznej tak, że położenie równolegle obu nitek nie zostaje naruszone. Chcąc zmierzyć kąt pomiędzy dwoma punktami, przesuwa się nitkę ruchomą aż do pokrycia się z nieruchomą i ustawia lunetę tak, aby obie nitki przechodziły przez jeden z punktów obserwowanych; następnie przesuwa się nitkę ruchomą, póki nie przejdzie przez drugi punkt, i liczy się, ile obrotów (lub ich części) śruby mikrometrycznej było potrzeba do tego przesunięcia. Znalazłszy wartość kątową jednego obrotu przez obliczenie, lub przez wymierzenie zapomocą M. kąta znanego, łatwo obliczyć kąt szukany. —Jeszcze dokładniejszy jest M., znany pod nazwą lunety Rochona. Pomiędzy objektywem a jego płaszczyzną ogniskową są umieszczone dwa pryzmaty prostokątne z kwarcu; są one złożone ścianami przeciwprostokątnemi, tak że razem tworzą prostopadłościan, którego dwie ściany ustawione są prostopadle do osi lunety. Pryzmat bliższy, objektywny, wycięty jest z kwarcu w ten sposób, że oś optyczna kryształu jest równoległa do osi lunety; dzięki temu, promienie światła przechodzą przez kryształ w kierunku jego osi, lub w kierunku bardzo do tego zbliżonym, a więc nie ulegają podwójnemu załamaniu; dopiero w drugim pryzmacie, wyciętym tak, że oś optyczna kwarcu jest prostopadła do kierunku promieni, światło zostaje podwójnie załamane, przyczem promienie zwyczajne, dla których współczynnik załamania przejścia z jednego pryzmatu do drugiego nie uległ zmianie, zachowują swój kierunek pierwotny, a promienie nadzwyczajne wychodzą z pryzmatu odchylone pod pewnym ką-

Dr. W. Wer.

Dr. W. Wer.

L K.

tem, zależnym tylko od pochylenia płaszczyzny zetknięcia obu pryzmatów fob. Załamanie podwójne). Wskutek tego w płaszczyźnie ogniskowej lunety powstają obrazy, których odległość można zmieniać, przesuwając pryzmat podwójny wzdłuż lunety; obrazy te oglądamy przez okular. Gdy zetknięcie obu pryzmatów przypada na płaszczyznę ogniskową, oba obrazy zlewają się w jeden; przesunięcie pryzmatów z tego położenia ku objektywowi powoduje rozsunięcie obrazów, proporcyonalue do tego przesunięcia; to zaś mierzy się zapomocą skali, umieszczonej na stronie zewnętrznej lunety. Chcąc znaleźć kąt pomiędzy dwoma punktami, ustawia się pryzmat tak, aby obraz zwyczajny jednego pokrył się z obrazem nadzwyczajnym drugiego; znając kąt pomiędzy promieniami zwy-czajnemi i nadzwyczajnemi oraz wielkość przesunięcia pryzmatów oblicza się oddalenie obu obrazów na płaszczyźnie ogniskowej, znajomość zaś odległości ogniskowej objektywu pozwala na znalezienie kąta, któremu odpowiada to oddalenie, a więc kąta pomiędzy obserwowanemi punktami.—Inna metoda otrzymywania obrazów podwójnych jest stosowana w fleliometrze (ob.), który jest odmianą M-u. — M. może służyć do oznaczania wielkości przedmiotu, którego odległość jest znana, lub naodwrót, do oznaczenia odległości przedmiotów o znanych rozmiarach.—Nazwę M-u stosuje się też do przyrządu, służącego do oceniania wielkości przedmiotów, oglądanych przez mikroskop. Jest to cienka płytka szklana, na której nacięto zapomocą dya-mentu szereg linii równoległych, w równej odległości jedna od drugiej; odstępy, zależnie od żądanej dokładności, wynoszą od 0.001 do 0.1 mm. M. taki umieszcza się w płaszczyźnie ogniskowej objektywu i porównywa wielkość obrazów rzeczywistych badanych przedmiotów z odległością pomiędzy liniami M-u. — Por. Mikroskopowe przyrządy.

Mikrometryczna śruba służy do wykonania b. małych przesunięć oraz do ich dokładnego mierzenia. Działanie jej polega na zamianie ruchu obrotowego śruby na ruch postępowy mutry; w idealnej śrubie obie te wielkości są ściśle proporcyonalne do siebie, to też M. ś., aby czynić zadość swemu celowi, powinna się jak-najbardziej zbliżać do śruby idealnej, musi być więc wykonana ogromnie starannie i dokładnie; również mutra powinna doskonale pasować do śruby; zależnie od żądanej czułości nacięcie może być grubsze lub drobniejsze. W celu mierzenia wielkości obrotu główka M-ej ś-y posiada sporą średnicę; na obwodzie główki znajduje się podziałka dokładna; o jaką część całkowitego obrotu przekręciliśmy główkę, o taką samą część kroku śruby przesunie się po niej mutra; jeżeli np. odległość dwuch sąsiednich nacięć (krok) wynosi l/₂ mm. a obwód główki jest podzielony na 500 części, to taka śruba pozwala na mierzenie 1000-ych części milimetra. M. ś.

jest ważną częścią składową wielu dokładnych przyrządów fizycznych i astronomicznych.DrW-Wer-

Mikrometryczny cyrkiel, służy do mierzenia b. małych grubości; składa się z dwuch tiie-równoramiennych drążków, obracających się na osi wspólnej. Ramiona krótkie, zagięte ku sobie, służą do właściwego mierzenia, podobnie jak przy zwykłym cyrklu mierniczym; ramiona dłuższe, znacznie większe, służą do odczytywania; w tym celu jedno z nich jest zaopatrzone w łuk z podziałką, po której przesuwa się ramię drugie. Przy roałem rozchyleniu ramion krótkich, końce długich rozsuwają się znacznie więcej i pozwalają na dokładniejsze odczytywanie.

Mikromilimetr, to samo co Mikron, ob. M i-kroskop (Mierzenie).

Mikron O.OOl milimetra, oznacza się zapo-mocą symbolu u.; symbol au. oznacza 0.00la, czyli 0,000001 mm.

Mikronezya (z gr. = dzielnica małych wysp), nazwa części północno-zachodniej w Australii, złożonej z pasm archipelagów, które odznaczają się swemi rozmiarami nieznaczuemi; tutaj należą archipelagi Karoliński (i Pelew), Marshalla i Gilberta. Szczegóły por. archipelagi odpowiednie.

Mikroskop, narzędzie optyczne, za pomocą którego można dostrzegać mniej lub więcej wyraźnie takie przedmioty, które ze względu na swe wymiary nikłe są dla nieuzbrojonego oka niewidzialne.—1) Rodzaje, Rozróżniamy dwa rodzaje M-ów: prosty i złożony. I) M. prost y jest to lupa osadzona na podstawie. Odróżniamy w nim trzy części główne: a) optyc z-n ą, lupę złożoną najczęściej z dwu szkieł; b) stolik, na którym się kładzie przedmiot badany, umieszczony w odległości ogniskowej zwierciadła, które znajduje się pod stolikiem; ć) przyrząd oświetlający. Te główne części M-u prostego umieszczone są na podstawie wspólnej. Lupę można podnosić lub opuszczać zapomocą śruby i w ten sposób osiągamy jej nastawienie właściwe względem przedmiotu badanego i oka. Ruchome jest także zwierciadło, wskutek czego może być łatwo zwracane do źródła światła. Obraz przedmiotu badanego, otrzymywany w M-ie prostym, nosi w fizyce nazwę urojonego; przedstawia on przedmiot badany powiększonym i nieodwróconym. — Dwie te własności M-u prostego czynią zeń narzędzie cenne przy preparowaniu przedmiotów drobnych, skąd też ten M. nosi nazwę M-u do preparowania. Był on narzędziem optycznem, którem posługiwali się pierwsi badacze: sami sobie soczewki przygotowywali, a za materyał służyło szkło, kwarc, a nawet dyament. M. taki nie posiadał tych udogodnień i wartości optycznej, jakierni wyposażony jest obecny M. do preparowania. Przy pomocy przygotowanej przez siebie soczewki, tej istotnej części M-u pro-

l-ś

stego, odkrył Leeuwenhoek świat (ob.) drobnoustrojów (1678). W Wiekach Średnich używano lup jako przedmiotu zabawy, nazywano je vitra pulicaria (= szkła pchle, bo przez nie można było drobiazgowo rozpatrywać budowę pcheł). Obraz M-u prostego przedstawia fig. 16 (model

CL

b,

--- e.

te* ■    ■«

■fi

Fig. 16. Mikroskop prosty. Model Leitza.

Leitzaj: a przedstawia chęść optyczną M-u — lupę; b stolik do preparowania; c lusterko -przyrząd oświetlający; d — podpórki dla rąk przy preparowaniu, dające się zdejmować i nakładać dowolnie; e śruby boczne, zapomocą fctó-

lar. — II) M. złożony. Powiększenie przedmiotu przez system soczewek przedmiotowych (objektyw) doznaje tu spotęgowania przez system soczewek oka (okular). Wynaleźli go r. 1590 ojciec i syn Jan i Zacharyasz Jansenowie, op- » tycy w Middelburgu (Hollandya), Był on wcale nie lepszym od późniejszego prostego M-u Leeu-wenhoeka, a nawet ustępował mu pod względem siły powiększania; wogóle system optyczny jego był mało doskonały. Dopiero od połowy w. XIX M-y te przypominają wyglądem swym obecne. Współczesny M. złożony (fig. 17) składa się ze statywy, wraz z częściami poinocniczemi, i z części optycznej. — Statywę wyrabiają zazwyczaj z mosiądzu i—aby zapobiedz łatwemu przewracaniu się M-u—zaopatrza się ją w ciężką podstawę masywną zazwyczaj w kształcie podkowy. Podstawę statywy z górną jej częścią łączą zawiasy, wskutek czego można nadawać M-owi pochylenie w kierunku badacza, co znakomicie ułatwia jego pracę. W statywie odróżniamy części: a) Tubus (a) rura M-owa, w której części górnej mieści się (fig. 17) system soczewek oka (okular) (i) w dolnej zaś — soczewek przedmiotowych (objektyw) (k). Tubus można przesuwać w dół i w górę zapomocą

//

ó~\

/*

ó.

oc -i

;fi

I»

km

\ fi

«T

/i

Wm

-- c

-}

P*4

........

yM

F Ą.

■j

\y

QM

mm

fi

Fig. 17. Mikroskop złożony. Model Leitza.

rycli można opuszczać i podnosić lupę. Cena przyzwoitego M-u do preparowania przy powiększeniach 10, 20, 30, waha się w grani-nach 25 — 70 rb. Najczęściej spotykane są u nas M-y do preparowania wyrobu firm Zeissa w Jenie, Reicherta w Wiedniu i Leitza w Wetz-

preparatu, które daje większe kontrasty w oświetleniu. — Niezawsze należy używać kondensatora Abbćgo i niezawsze pozostawia się go w położeniu jednakowem. Przy badaniach przy świetle dziennem, rozsianem (oświetlenie promieniami równoległemi) kondensator podnosi się o ile tylko można, aby płaszczyzna so-i czewki górnej wypadła I równolegle z poziomem stolika M-u. Przy badaniach

BU

świetle

7y;/«#. *

WLMj

śrub dwuch systemów (b i c). Śruba b (krema-liere) służy do ustawienia zgrubsza tubusu i umieszczenia objektywu w odległości stosownej od przedmiotu badanego. Śruba c (mikro-inetryczna) służy do dokładnego ustawienia objektywu, a pełny obrót jej przesuwa tubus na odległość 0.1 mm. Umieszczenie tej śruby uie zawsze jest takie jak wskazuje fig. 17. Na fig. 18 (M. w przecięciu) widzimy śrubę M-tyczną c z tyłu M-u. Kręcąc ją zmieniamy położenie kolumienki d, do której przymocowany jest tubus, i w ten sposób podnosimy i opuszczamy sam tubus. — Tubus składa się z dwuch rur, włożonych jedna w drugą (a i %), wskutek czego można je zsuwać i rozsuwać. Rozsuwanie i zsuwanie tych rur bynajmniej nie jest obojętne dla dokładności obrazu przedmiotu badanego. — Przez stosowne rozsunięcie tych rur usuwany wpływ szkodliwy, jaki wywiera na dokładność obrazu przedmiotu badanego niezawsze jednakowa grubość szkiełek przykrywkowych. W celu usuwania niepożądanego wpływu niejednakowej grubości szkieł przykrywkowych na wrażliwość obrazu, sporządzane są także t. zw. objektywy korrekcyjne, które możemy przez właściwe ustawienie dostosowywać do grubości szkiełek przykrywo-wych. — ß) Stolik M-u (d fig. 17) znajduje się pod tubusem. Na stoliku kładziemy szkło przedmiotowe wraz z przedmiotem badanym, preparat można umiejscowić tu zapomocą ściskaczy (e i et). Badanie preparatu o wiele będzie ułatwione, jeżeli M. posiada t. zw. stolik ruchomy, bo preparat można wtedy zapomocą systemu śrub przesuwać nie dotykając go rękoma, a zarazem zapisywać położenie miejsc ważniejszych w preparacie. Przesuwania preparatu dokonywa się zapomocą kręcenia dwuch śrub bocznych stolika (f i ft). Przez otwór w części środkowej stolika przechodzi górna soczewka kondensatora Abbćgo, który wraz z lustrem tworzy część oświetlającą M-u. y) Kondensator Abbé’go (g) składa się z systemu soczewek siluych i ma na celu zebranie w płaszczyźnie preparatu wszystkich promieni świetlnych, odbitych od zwierciadła (h); bywa umieszczany pod stolikiem M-pu i może być podnoszony i opuszczany zazwyczaj przy pomocy śruby osobnej (fig. 18 s). Zwykle przyrząd oświetlający składa się z 2—3 soczewek (1 i 2 fig 18) zamkniętych w oprawie i umieszczonej pod nią przesłonki tęczówkowej {Iris), złożonej z blaszek stalowych, które zapomocą guziczka (p) możemy zsuwać i rozsuwać, zwiększając lub zmniejszając w ten sposób tworzony przez nie otwór dla dopływu światła (fig. 19). Działanie przesłonki tęczówkowej podobne jest do działania źrenicy oka. Przy otworze zwężonym przesłonki, przepuszczamy do preparatu tylko promienie środkowe, zatrzymując obwodowe. Przy przesunięciu przesłonki tęczówkowej nieco od osi optycznej otrzymamy oświetlenie boczne

przy

I sztueznein (źródło świa-B tła wysyła wiązkę pro-P mieni rozchodzącą się), kondensator winien być opuszczony tak, aby o-braz źródła światła wypadł w płaszczyźnie pre-Fig. 19. Środkowa część paratu. K. Abbego do-stolika mikroskopu z starcza do miejsca, gdzie przesłonką tęczówkową. preparat się znajduje, o ile można ilość światła największą, co niszczy niejako zjawiska dyfrakcyi. — Przy rozpatrywaniu preparatów barwionych należy używać kondensatora z pełnem oświetleniem, a gdy chodzi o szczegóły budowy w preparacie nie-barwionym, rozpatrywać je należy przy zwężonej przesłonce. Przy rozpatrywaniu preparatów przy słabem powiększeniu najlepiej nie używać wcale kondensatora. — ó) Pod kondensatorem znajduje się lusterko ruchome (h) z jednej strony o powierzchni wklęsłej, z drugiej o płaskiej, które ma za zadanie odbijanie promieni światła w kierunku otworu w stoliku M-owym, gdzie umieszczamy preparat badany,

1    musi być we właściwy sposób nastawione; — w tym celu jest właśnie ruchome. — Przy użyciu K-ra Abbćgo, oraz do silnych powiększeń, preparat oświetla się lusterkiem plaskiem, tak, aby do K-ra wchodziły promienie równoległe, które po przejściu zbiorą się w ognisku na

2    mm. wyżej płaszczyzny stolika. Tym 2 mm. powinna odpowiadać grubość szkieł przedmiotowych, gdyż inaczej obraz źródła światła nie znajdzie się w miejscu preparatu. O ile szkiełka są cieńsze, należy K-or stosownie opuścić, Przy użyciu lusterka wklęsłego ognisko promieni po przejściu soczewek K-ra wypadnie wewnątrz szkiełka przedmiotowego. Lusterka wklęsłego używamy przy słabych powiększeniach, a także przy badaniach z powiększeniami większemi przy świetle sztuczuem. Najlepsze jest światło dzienne rozproszone (obłoki), mniej dobre jest światło błękitu nieba, szkodliwe są promienie słońca. W tym wypadku światło osłabia się przez wstawienie szkieł matowych pod prze-słonkę. Przy badaniach przy świetle sztucz-nem światło żółte należy łagodzić przez wstawianie szkieł niebieskich lub przez postawienie przed lampą kuli szklanej, wypełnionej słabym roztworem koperwasu miedzianego. — s) Część

dodając aie nowego; c) trzecią własnością dobrego O-wu jest zdolność zakreślania, czyli jasność, z jaką zarysowują się kontury przedmiotu badanego. Własność ta zależy od dokładności korrekcyi chromatycznej i sferycznej, wskutek czego promienie, wszystkich kolorów, wysyłane przez preparat łączą się w jednej płaszczyźnie i dają równomiernie ostry obraz w calem polu widzenia. Aberacyę sferyczną Obj-wów częściowo usuwa się przez stosowanie przesłonek, które przepuszczają tylko promie-r e- nie środkowe. Aberacya ta jest tern silniejszą, im większa jest krzywizna soczewki i większe jej rozmiary. Najdoskonalsze ze współczesnych objektywów są apochromaty. Objektywy te mają najwyższą zdolność analityczną i zakreślania, ale są za to niedostatecznie aplanatyczne, t. j. dają pewną krzywiznę płaszczyzny obrazu; wskutek czego przy badaniach temi Obj-waini oddzielnie trzeba ustawiać części środkowe i obwodowe preparatu. Objektyw daje obraz przedmiotu powiększony, odwrócony i rzeczywisty. Obraz ten jeszcze powiększa okular, przyczem powiększenie to będzie tern większe, im silniejszy jest okular i im więcej oddalo-uy jest od objektywu. Okular (i) składa się z dwuch soczewek: dwuwypukłej, zwróconej do przedmiotu i płaskowypukłej, zwróconej do oka. Między obiema soczewkami umieszczona jest przepona. Pierwsza z tych soczewek zbiera promienie rozproszone od obrazu, który daje Obj-w, aby największą ich ilość skierować do soczewki oka, przy przejściu przez którą promienie jeszcze bardziej się schodzą i w tym stanie dosięgają oka. Promienie te odrzucane są przez oko w kierunku odwrotnym i w ten sposób w oku powstaje urojony, silnie powiększony obraz przedmiotu badanego. Bieg promieni w M-ie — oznaczonym jest na fig. 18. Okulary kompensacyjne nietylko powiększają obraz dany przez objektyw, ale jeszcze poprawiają braki optyczne apochromatów przez zwiększenie ostrości obrazu i niszczenie aberacyi chromatycznej. Okulary opatrzone są liczbami. Im silniejsze jest powiększenie danego okularu, tem wyższą posiada on liczbę. 2) W skazówki przy kupnie. Najważniejsza jest ocena części optycznej. W dobrym M-e powinna być dokładnie poprawiona aberracya sferyczna i chromatyczna. Dobry M. daje obrazy z brzegami ostro zarysowanemi i pozbawione obwódek barwnych. Prócz tego ważnemi zaletami M. są; aplanatyzm (płaskość pola widzenia) i cen-tracya dokładna. Do wypróbowania M-u na aplanatyzm rozpatrujemy rozsypany na szkiełku plaskiem pyłek drobny, suchy, przyczem zarówno środkowe, jak i z brzegu leżące pyłki winny być równo dokładnie widziane bez poruszania śruby M-trycznej. Przy dokładnej cen-tracyi, obraz przypadający na granicy pola widzenia nie powinien poruszać się z miejsca przy obracaniu rury M-u. Do oceny siły ana-

optyczna. Oprócz K-ra Abbégo w skład tej części M-u wchodzą: objektyw i okular. Okular umieszczony jest w części górnej tubusa, objektyw w dolnej. Powiększenie jakie M. daje, równa się iloczynowi powiększeń jego objektywu i okularu. Do M-u zazwyczaj jest dołączona tabliczka, która zawiera wskazówki tyczące się powiększeń, które otrzymać można przy różnych zestawieniach jego objektywów i okularów. W M-ach starej budowy objektyw wkręcano wprost w dolną część tubusu, M-y nowej budowy mają natomiast ważne urządzenie, t. zw. w o 1 w e r (r), do którego wkręca się odrazu kilka objektywów. Nadzwyczaj niedogodne odkręcanie i ponowne przykręcanie objektywów przy zmianie powiększeń w dawnych M-ach, zastąpiono w nowych przez zwyczajne obrócenie rewolweru. Objektyw (k) składa się z kilku soczewek achromatycznych, umieszczonych w oprawie mosiężnej. Im silniejszy jest objek-tyw, tym mniejszą jest jego odległość ogniskowa, tem bliżej tedy trzeba opuszczać tubus nad preparatem. Objektywy znaczone są liczbami, które są tem wyższe, im silniejsze powiększenie daje objektyw. Objektyw, najważniejsza część M-u, jest też najdroższa; szczególnie drogie są objektywy immersyjne, czyli zanurzane, najczęściej używane przy badaniach bakteryologicznych. Są one zbudowane ze złożonego systemu soczewek, w części sklejonych wzajem i wyrobionych z gatunków rozmaitych szkła; krzemowego, bornego, fosforo-rowego w celu możliwie prawidłowego i czystego łączenia promieni. Przy użyciu Obj-wu im-mersyjnego wprowadzamy między preparat a soczewkę przednią Obj-wu kroplę wody—im-mersya wodna — lub olejku cedrowego (oleum ligni cedri — olejek z rośl. Jeniperus virgi-niana)—immersya jednorodna--a to wcelu zapobieżenia stratom światła, które się zdarzają wskutek przełamania i odbicia się światła przy przechodzeniu ze szkła do powietrza i odwrotnie. Strata ta zmniejsza się przy zamianie powietrza przez środowisko inne o współczynniku załamania blizkim do współczynnika załamania szkła (n — 1.52). Amici zaproponował r. 1840 wprowadzenie w tym celu kropli wody (n—1.33), Stephenson r. 1873 kropli zgęszczo-nego olejku cedrowego (n = 1.515). Dobry Ob-w winien odpowiadać warunkom następującym: a) posiadać zdolność należytego powiększania, która jest tym większą, im większa jest krzywizna soczewek, t. j. im krótszą jest odległość ogniskowa; b) posiadać w wysokim stopniu zdolność analizowania, która polega na oddawaniu szczegółów w budowie przedmiotu badanego. Ta zdolność O-wu tworzy zaletę najważniejszą jego, gdyż on tylko przyczynia się do rozróżniania szczegółów budowy preparatu, dając nam obraz rzeczywisty przedmiotu badanego, natomiast okular przez swoje powiększanie tylko rozsuwa te szczegóły, nie

litycznej objektywów służą preparaty pancerzy wodorostów, okrzemek o budowie nadzwyczaj subtelnej. Zazwyczaj używa się w tym celu okrzemek: Pleurosigma angulatum, Surirella gemma i Amphipleura pellucida. Im większa jest siła analizująca M-u, tern drobniejsze szczegóły w budowie pancerza wykaże. — Na czele wszystkich firm dostarczających M-pów stoi firma Carl Zeiss w Jenie. Przyrządy jej są drogie lecz najlepsze. Obok Zeissa można wymienić firmę Ernesta Leitza w Wetz-larze. M-pów tańszych dostarcza firma Rei-chert’a w Wiedniu. Ceny są rozmaite, zależne od systematów powiększających i rodzaju statywy. W cenie 100 —150 rs. można mieć zupełnie dobry M. o powiększeniu od 60—1000 razy. 3) Na zakończenie wspomnieć jeszcze uależy o mikroskopie dla promieni ultrafioletowych i o ultramikroskopie. — Mikroskop dla promieni ultrafioletowych. Analityczne zdolności objektywu zwiększyć można przez zastosowanie do oświetlenia preparatu promieni o najkrótszej długości tali.—Najmniejszą długość fali mają promienie ultrafioletowe. Własność ta ich wyzyskana jest w M-pach dla promieni ultrafioletowych. Źródłem światła dla takich M-pów są iskry butelki Leidejskiej, a niewidzialny dla oka obraz badanego przedmiotu utrwalany jest na płytce fotograficznej, czułej na promienie ultrafioletowe. Ponieważ szkło zwyczajne promieni ultrafioletowych prawie nie przepuszcza, soczewki w tych mikroskopach zrobione są z kwarcu i fluorytu. Wynalazcami M-pu dla promieni ultrafioletowych są Koeler i Rohr. — Ultra mikroskop. Pył zawarty w powietrzu pokoju staje się widocznym pod postacią punkcików drobniutkich, błyszczących, wirujących, jeżeli do pokoju wpada przez szczelinę okiennicy jasny promień słońca. Dostrzeżenie tego zjawiska skierowało Zsigmondye-go i Siedentopfa ku wyzyskaniu tego oświetlenia dla celów M-owych. Wynikiem tego było wynalezienie ultramikroskopu. Różni się on od

Pr W. P.

vs

-i

zwykłego tylko sposobem oświetlenia preparatu. M. umieszcza się w ciemni, a preparat oświetla się przez silną wiązkę promieni bocznych, schodzących się pod kątem prostym do osi optycznej M-u. Oświetlone w ten sposób drobniutkie cząsteczki preparatu stają się widzialne i występują pod postacią punkcików świetlnych na tle ciemnem, o ile odległość między niemi nie jest mniejszą niż 0,2 p, (wielkość krańcowa jeszcze dostrzegalna pod M-pem). Obraz widziany w ultramikroskopie nie daje żadnych wskazówek, któreby pozwoliły mówić o kształcie lub wielkości cząsteczek ultrami-skopowych. Uproszczone urządzenie ultrami-kroskopu przedstawia fig. 20. Za źródło światła przy ultramikroskopie służą: lampa lukowa elektryczna, lampy żarowo-gazowe, promienie słońca odbite przez lusterko. W czasach obecnych czynione są próby zastosowania zasad oświetleń ultramikroskopowych do promieni ultrafioletowych. —Lit.: D. E. Strasburger „Krótki i przewodnik do zajęć praktycznych z botaniki mikroskopowej“ (Warsz. 1887); Herm. Hager „M. i jego użycie“ ^przekł. z niem. przez J. W. Radwańskiego, Kraków 1890); Dr N. Kul-czyckij „Tieclmika M-go izsljedowanija“ (Charków 1897); Dr E. Strasburger „Das botanische Prakticum“ (Jena 1902); C. Günther „Wstęp po nauki bakteryologji ze szczególnetn uwzględnieniem techniki mikroskopowej“ (przekł. z niemieckiego przez Dr A. Żurakowskiego, Warsz. 1902); Alb. Klöcker „Die Gärungsorganismen in d. Theorie u. Praxis d. Alkoholgärungsgewerbe“ (Stutgart 1906).

Mikroskopowe przyrządy. 1) Przygotowanie preparatu. Przygotowanie preparatu M-ego w najlepszym wrazie wymaga dwojakiego rodzaju szkieł: a) przedmiotowych i b) przykrywkowych. Pierwsze są to płytki prostokątne szklane zazwyczaj 1.5 mm. grube, 7.5 , cm. długie i 2.5 cm. szerokie. Szkiełka pokrywkowe są grubości rozmaitej. Najcieńszych używamy do badań przy większych powiększeniach, do użytku codziennego lepiej brać szkiełka grubsze (0.2 mm. grubości) gdyż te mniej są podatne do zgniecenia. Wymiary najbardziej używanych szkiełek przykrywkowych są 18X18 mm. Na szkle przedmiotowem kładziemy przedmiot badany wprost lub do kropli odpowiedniej dla danego badania cieczy i przy-a krywamy go szkiełkiem przykrywkowem. Tak

u} ■......4=L^. W przygotowany preparat układa się na stoliku

/ U / mikroskopowym w miejscu właściwem, gotów |p    do badania. Umiejętne przygotowanie preparatu

wymaga mimo swej prostoty wprawy pewnej. Chodzi tutaj o dobranie ilości płynu, w którym przedmiot badamy, o to, aby preparat nie zawierał pęcherzyków powietrza itp. Przygotowanie preparatów M-owych do celów specyalnych wymaga znajomości sporządzania odczynników właściwych i ich użycia. Wskazówek w tym względzie należy szukać w podręcznikach tech-

niki M-ej. Tutaj podamy sposoby przygotowania krotomie przedmiotu wymaga ,uprzedniego, do-preparatów najprostszych: a) Jeżeli przedmiot syć złożonego preparowania. — Przy badaniach badany jest cieczą (mleko, krew, kultura mikroskopowych, kiedy chodzi o badanie stop-płynna drobnoustrojów itp.), kładziemy kroplę I niowego rozwoju drobnoustrojów, używa się cieczy na szkiełko przedmiotowe i przykrywa- specjalnych szkiełek przedmiotowych, które my je przykrywkowem. O ile wzięliśmy płynu mają jedno lub dwa wgłębienia wyszlifowane. za wiele, nadmiar jego usunąć można zapo- Na szkiełko pokrywkowe kładzie się wtedy mocą cienkich skrawków bibuły do filtrowania, kroplę pożywki właściwej (buljon, brzeczka przykładając je do jednego z brzegów szkiełka piwna, moszcz winuy) i po zaszczepieniu drobno-przykrywkowego. b) Wrazie proszku drobnego ustroju, którego rozwój badać zamierzamy, (mąka, pyłek kwiatów itp.) lub masy stałej, kładziemy szkiełko przykrywkowe w ten sposób, która daje się rozdzielić w płynach (drożdże aby kropla zawisła nad wgłębieniem w szkieł-prasowane itp.), bierzemy drobną ilość tej sub- ku przedmiotowem. Szkiełko pokrywkowe przy-stancyi i mieszamy w kropli wody uprzednio klejamy do szkiełka przedmiotowego zapomocą umieszczonej na szkle przedmiotowem. Używa- wazeliny. Historya rozwoju wielu drobnoustro-nie zamiast wody płynów innych winno być jów doskonale w ten sposób może być badana, zawsze uwarunkowane potrzebą rzeczywistą. Do tego samego celu służy też komora Bóttche-c) Przy badaniach materyałow włóknistych ra. Komorę te łatwo można sobie urządzić, na-(wata, wełna, grzybnia pleśni) cząstka tych ma- klejając, zapomocą mieszaniny wazeliny i wosku, pierścień szklany na zwykłe szkiełko przedmiotowe. Istnieje jeszcze moc urządzeń do badań drobnoustrojów, z któremi zapoznać się można w podręcznikach.--2) Liczenie. Często się zdarza potrzeba liczenia pod M-m up. ciałek czerwonych krwi, drożdży, dla określenia ich siły rozmnażania się itp. Do tego użytku służy tzw. okular z siatką i hematymetr. Okular z siatką jest to zwykły okular mikroskopowy, w który wkładamy płytkę okrągłą ze szkła, na tej zaś wyrżnięty jest kwadrat podzielony na szereg (16 lub 25) mniejszych kwadracików zupełnie jednakowych co do wielkości. Hematymetr jest to szkiełko przedmiotowe, na które pośrodku wklejonem jest szkiełko przykry wkowe, zazwyczaj 0,1 mm. lub 0,2 mm. grubości, z wyciętym pośrodku otworem kolistym. W wycięty krąg kładziemy kroplę płynnej kultury drożdżowej i pokrywamy preparat zwykłem szkiełkiem przykry wkowem. Po ustawieniu preparatu pod M-em zawarte w kropli komórki drożdżowe widziane będą jako rozmieszczone w kwadracikach okularu z siatką. Licząc komórki drożdżowe w paru kwadracikach i powtarzając operacyę przygotowania preparatu kilkakrotnie, otrzymujemy dane średnie co do wartości komórek drożdżowych w pewnej jednostce objętości. — Do ściślejszych obliczeń u-żywa się komory Thoma, gdzie jednocześnie wiadoma jest jednostka objętości, w której liczymy komórki drożdżowe. Przy użyciu komory Thoma okular z siatką jest zbyteczny, gdyż siatka wyrżnięta jest na wewnątrz samej komory.—3) Mierzenie pod M-m. Miarą m-pową jest jednostka, której wartość wynosi

Mi

fr ‘

UJ

jg

=====

Fig. 21. Mikrotom.

teryałów włożona do wody winna być należycie rozszczepioną zapomocą igieł oprawionych w rączki dość długie, aby włókna możliwie oddzielnie leżały w polu widzenia, d) Przy badaniu przedmiotów stałych, mniej lub więcej twardych (minerały, części roślinne) należy czynić z nich możliwie cienkie szlify lub skrawki. Przy krajaniu skrawków z przedmiotów drobnych umieszczamy je w kawałkach korka lub rdzenia bzu dzikiego, zależnie od ich twardości. Gotowe skrawki umieszczamy w kropli płynu odpowiedniego i po przykryciu szkiełkiem przykrywkowym, badamy zwykłą drogę. Skrawki otrzymujemy przez użycie brzytwy lub też u-myślnycli maszyn, zwanych mikrotomami. Mikrotomy (fig. 21) są to przyrządy, w których brzytwa wprawia się w ruch automatycznie, a przedmiot krajany po każdem przecięciu podnosi się zapomocą śruby mikrometrycznej automatycznie na wysokość pożądaną. Zależnie od ustawienia mikrotomu otrzymywać możemy skrawki grubsze lub cieńsze. Krajanie na mi-

1000

milimetru lub w skróceniu mikronu (ob.). Wprowadził ją do pomiarów M-wych Harting. — Prócz mikronu używaną jest także jednostka mikro mikron o symbolu |X[x, któ-

mm. Jednostka ta nosi nazwę mikro-

mm.

1000000

1000

rej wartość wynosi

Dla

= 2,857. 7

Do mierzenia pod M-em używamy mikrometru, tabliczki szklanej na której odrysowano kilka milimetrów, podzielonych na dziesiąte lub dwudzieste części. Tabliczkę tę wkładamy do okularu. Chcąc zmierzyć przedmiot w preparacie M-m, ustawiamy preparat w ten sposób, aby przedmiot mierzony znalazł się na skali mikrometru i odliczamy wtedy, ile działek skali mikrometrycznej zajmuje. Do wyrażenia wielkości mierzonego przedmiotu w mikronach, tj. do określenia jego wymiarów rzeczywistych, musimy znać wartość rzeczywistą podziałki mikrometru przy dauern zestawieniu okularu i objek-tywu. Do określenia tej wielkości służy mikrometr normalny. Jest to płytka szklana, na której wyrżnięta jest podziałka o 21 kreskach. Odległość jednej kreski od drugiej

——- mm. czyli 10 [jl. Płytkę tę kładziemy na

stoliku m-powym i podziałkę jej rozpatrujemy przez okular z mikrometrem w celu określenia, ile działek mikrometru okularu wypada na jedną działkę mikrometru normalnego. Np. na dwie działki mikrometru normalnego wypada 7 działek mikrometru okularu, stąd wartość rzeczywista w mikronach 1-ej podziałki mikrometru okularu przy danem

... 20 powiększeuiu = — wystąpi albo jako jasny, albo w rozmaitych barwach na polu ciemnem. Przyrząd polaryzacyjny jest bardzo cenny przy badaniach mineralogicznych.—5) Przyrządów do rysowania preparatów M-owych istnieje obecnie b. wiele. Przy użyciu takich przyrządów widzimy obok obrazu mikroskopowego jednocześnie odbicie końca ołówka, którym rysujemy na papierze umieszczonym na stole obok podstawy mikroskopu, a lepiej na wysokości stolika mikroskopu, na umyślnym stoliku do rysowania. Działanie przyrządu najprostszego do rysowania i jego wygląd podaje fig. 22. Wyniki najlepsze otrzymać można przy użyciu widni Abbego, w której skład, prócz podwójnego pryzmatu, wchodzi jeszcze lusterko i przyrząd odrębny do regulowania oświetlenia, tak aby obraz M-owy i ołówek wraz z papierem, na którym rysujemy, posiadał w przybliżeniu jednakową siłę oświetlenia. —Przyrządy do rysowania nakłada się na okular i przymocowuje za-pomocą śruby bocznej w położeniu stałem. M. z widnią Abbego i stolikiem do rysowania podaje fig. 23. W czasach ostatnich coraz to szersze zastosowanie znajduje zamiast rysunku —m i-

określenia tedy wymiarów rzeczywistych przedmiotu mierzonego w |ggp||j mikronach należy w danym razie liczbę podziałek mikrometru okuła- J55 ru, które przedmiot mierzony zaj- ~~Ęk muje, pomnożyć przez 2,857. Im M silniejszych powiększeń używać bę-dziemy, tern współczynnik wartości WË jednej podziałki mikrometru okularu będzie mniejszy. Do mierzenia kątów drobnych kryształów pod M-m u-żywamy g o n i o m e t r u. Jest to okular zaopatrzony w dwie nici bardzo cienkie, z których jedna jest nieruchoma, druga zaś obraca się razem z górną częścią okularu. Na części górnej okularu znajduje się koło podzielone na stopnie i wernier (ob. Nonius) do odczytywania części stopnia. Przy mierzeniu kąta kryształu umieszczamy okular tak, aby nieruchoma nić przypadła na jedną z krawędzi mierzonego kąta i następnie obracamy nić ruchomą dopóki nie zbiegnie się z drugą krawędzią i wtedy odczytujemy kąt. —4) Przy-

Spill»

Fig. 22.

krofotog rafia. Przyrząd mikrofotograficzny składa się z M-u, przyrządu fotograficznego i przyrządu oświetlającego. Ustawiony aparat mikrofotograficzny przedstawia fig. 24.-6) Stolik do ogrzewani a, przyrząd umożliwiający, utrzymanie stałej ciepłoty preparatu podczas badania. Są to płytki szklane lub metalowe, opatrzone termometrem, których ogrzewanie odbywa się albo zapomocą płomienia bezpośrednio skierowanego na wystające skrzydła stolika (stolik Schultzego) albo też zapomo-rząd polaryzacyjny składa się z dwuch cą przepuszczania przez stolik wody ciepłej pryzmatów Nikola, z których jeden (polaryza- (stolik Striker a). W stolikach znajduje się tor) umocowuje się w stoliku, drugi (analizator) także kondensator, umożliwiający badania przy wprawiany jest do okularu lub nakłada się nań silnych powiększeniach.—7) Stolik rucho-z góry. Gdy przecięcia główne obu pryzmatów m y oddaje cenne usługi przy przeglądaniu są równoległe, pole widzenia M-u jest jasne; seryi preparatów umieszczonych na jednem jeżeli jednak tworzą wzajem kąt 90°, pole za- szkle (np. skrawki, kropelki). Preparat umie-ciemnia się. Jeżeli przedmiot badany posiada szczony na takim stoliku możemy przesuwać zdolność podwójnego załamywania światła—to w dwuch prostopadłych do siebie kierunkach, W tym wypadku ustawienia pryzmatów Nikola, przytem każdy ruch może być zapomocą wer-

niera odczytanym. Poruszanie preparatu odby- | za pomocą farby właściwej, w drugim dooko-wa się za pomocą śrub dokładnych. Dobry sto- j ła zajmującego nas miejsca w preparacie za-lik ruchomy pozwala przejrzeć dokładnie cały j kreślamy koło dyamentem. — 7) Okular do szereg preparatów, a prócz tego zapewnia za- j celów demonstracyjnych pozwala wsze znalezienie miejsca pożądanego na prepa- j wskazywać określone miejsce w preparacie, racie nawet po zdjęciu preparatu i ponownem j Jest to zwykły okular zawierający w polu widzenie cieniutką igłę metalową, której można nadawać ruchy w dwuch kierunkach wzajem prostopadłych zapomocą rączki wystającej nazewnątrz okularu i w ten sposób nakierować ją na miejsce, które wskazać chcemy.— 8) Mikrospektroskop. Przyrząd, który służy do badania widm absorbcyjnych przedmiotów drobnowidzo-wych. M. wkłada się na miejsce okularu i przymocowuje za pomocą śruby do tubusa. Składa się on z systematu pryzm, umieszczonego nad górną soczewką okularu, i bębna płaskiego, umieszczonego między górną

rfBggg

Cï»<s

■i

Sy

ga

: mm

mm

*:

Fig. 24.

is,

é&jlm i

Fig. 23.

' r. « -J

jjü?

Z..M

Ultfl

ŁI:

III

y

Fig. 25.

i dolną soczewką okularu, w którym znajduje się wązka szpara i jeszcze jedna pryzma, służąca do porównania widma otrzymanego w mikroskopie z widmami ciał innych.

Mikrospory, ob. Mak ros pory. Mikrotazymetr, wynaleziony przez Edisona do wykazywania b. małych ciśnień. Pręt z kauczuku twardego, umieszczony pionowo, końcem górnym opiera się o ramę przyrządu, dolnym o krążek węglowy, leżący na płytce platynowej. Platyna i węgiel połączone są z ogniwem elek-trycznem i galwanometrem; prąd płynący z ogniwa, napotyka na znaczny opór przy przejściu z płytki węglowej do metalowej; gdy się zmienia ciśnienie pomiędzy płytkami, opór ulega oznaczenia miejsca na preparacie dokonywamy j wahaniom w szerokich granicach, co się odbija

Wiel. Enc. Powsz. Uustr. Ser, 1. Tom XLVII. Ze»z. 370b.

osadzeniu na stoliku. Przy kupuie stolików ruchomych należy zwracać uwagę na to, aby mo-żliwem było umieszczenie danego stolika na statywie posiadanego M-u. Stolik ruchomy z umieszczonym na nim preparatem por. fig. 25. —Do oznaczania miejsc pożądanych na preparacie służą przyrządy specyalne, które, po zauważeniu jakiegoś szczególnie zajmującego miejsca na preparacie przy zwykłem ustawieniu M-pu i ustaleniu położenia preparatu, wkłada się na miejsce objektywu. Przyrząd taki wyglądem swoim przypomina objektyw. Na miejscu, gdzie w objektywie jest soczewka przednia, w przyrządzę do oznaczenia znajduje się pędzelek lub dyament. W wypadku pierwszym

Dr W, I).

Dr W. Wer

M. P,

5 gwar.

Miksz Józef, pisarz czeski i rossyjski (* 1853 w Chwalkowicach), nauki średnie ukończył w Hradcu królewskim i w Pradze, poczem przykładał się do filozofii angielskiej i slawistyki w uniwersytecie w Pradze, gdzie zarazem przyczynił się do urządzenia związku sło-wianofilskiego „Slavia“. Słowianofilstwo pociągnęło ga do Lipska, gdzie, otrzymawszy stypendyum rossyjskie, ukończył nauki wyższe w r. 1878. Potem przeniósł się do Rossyi, był nauczycielem gimnazyalnym w Tambowie, a od r. 1896 w Nowoczerskasku. Nie przestał zajmować się nauką, ale rozszerzył swe badanie na językoznawstwstwo porównawcze i sanskryt. Pisywać zaczął wcześnie. Jeszcze będąc na uniwersytecie zamieścił w r. 1873 w „Oswiecie“ pracę „Veda a filosofie se stanowiska po-

(1884).

E. Chw.

Mikszyczek Mac i ej, etnograf i działacz społeczny czeski (* 1815 pod Duczycami na Morawach — f 1892 w Bernie). Nauki średnie ukończył w Litomyślu, przykładał się do filozofii w Peszcie. Zamierzał poświęcić się zawodowi aktorskiemu, warunki zmusiły go do zajęcia się handlem, a następnie kolejarstwem. Uczestnik ruchu wolnościowego w r. 1848, był

na sile prądu, mierzonej zapomocą galwanome-tru. W ten sposób drobne zmiany ciśnienia, wywołane przez zmiany długości pręta kauczukowego, wskutek ogrzania lub ochłodzenia, mogą być z łatwością dostrzeżone. Przyrząd staje się jeszcze czulszym, jeżeli do mierzenia oporu używamy sposobu dokładniejszego, np. włączamy go w jedno z ramion mostu Wheatotone’a. Wówczas dają się zauważyć zmiany ciepłoty wywołane przez b. drobne ilości ciepła, np. przez promieniowanie odległego źródła ciepła.—Liter.: Frick „Physikalische Technik.“ (Brunświk 1910).

Mikrotelefon. M-em nazywamy przyrząd tworzący połączenie w jedną całość mikrofonu i odbieracza telefonicznego. (Ob. T e-1 e f o n).

Mikrotomy, ob. M i k r o s k o p (Liczenie).

Mikstat, Miksztat, niem. Mixstadt, niegdyś Komorowo, m-to pow. Ostrzeszow-ski (W. Ks. Pozn.), posiada kościół katol., synagogę, T-wo pożyczkowe, kółko rolnicze włościańskie, 1500 m-ców, samych prawie Polaków. Należał dawniej do wojew. Sieradzkiego Ziemi Wieluńskiej i był w posiadaniu Zarembów, później hr. Raczyńskich. W r. 1528 Zy-gmut I wydał przywilej „innovationis“ na prawo magdeburskie dla m-ta, dowodzący, że prawo to dawniej mu służyło. R. 1552 Zygm. Aug. przyłączył i wójtostwo tutejsze do m-ta, a w r. 1590 Zygmunt III ustanowił tu 4 jarmarki w roku. R. 1019 kosztem mieszczan powstał szpital w M-cie.    . ‘ .

Miksteki (==mieszkańcy dzielnicy obłoków), jeden z ludów rolniczych w dawnym Meksyku, przebywający w Mixtepacanie, a dzisiaj zamieszkujący stany Oajaca, Puebla i Guerrero. Ich dawne miasto święte, Nun-ndem (meks. Achiu-tla) ze sławną świątynią w jaskini; obecnie stolicą jest Tlajaco, położone dość wysoko npm. i odznaczające się z tego powodu klimatem zdrowym. Kraj M-ów, ubogi, nie nęcił chciwości Hiszpanów, zatem pozostał względnie wolny; M. przyjęli chrześcijaństwo, ale zachowali dawny swój język, rozpadający się na

L. K.

sitivismu“. Poczem nastąpiły inne o Zoli, Remanie, Nietzschem i t. d. W jęz. r.ossyjskim ogłosił pracę filologiczną „Koreń i poniatje“

E. Chw.

Mikszäth Kalman, najwybitniejszy po Jo-kayu powieściopisarz węgierski (* 16 styczn. 1849 w Sklabouya—f 28 maja 1910 w Budapeszcie), urodzony podczas wielkiej rewolucyi węgierskiej, wychowywał się śród otoczenia zgnębionego klęskami. Przykładał się do prawa w Buda-Peszcie, poczem poświęcił się całkiem literaturze i polityce. Idee 1. 1848 i 1849 miały w M-cie żarliwego wyznawcę, a pierwsze jego utwory były jakby dalszym pasmem wieszczych pieśni Szandora Petöfiego (ob.). Nowele M-tha zjednały mu serca ziomków. Prawdziwe życie węgierskie, utajone w pustach i dworkach szlacheckich oraz w małych, rdzennie węgierskich miasteczkach, miało w nim miłującego je historyka. W jednej chwili stanął obok Jokaya, a barwne jego powieści, malujące z prostotą niezrównaną zdarzenia z życia ludu, drobnej szlachty i urzędników, zjednały mu rozgłos. Od wczesnej młodości szczery przyjaciel Polski i Polaków, powieści jego roiły się od dodatnich typów polskich, które znał z tradycyi i z badań po archiwach na górnych Węgrzech i Spiżu. Jedyny wiersz o podkładzie lirycznym, który M. utworzył, to jego utwór chłopięcy, poświęcony „Sybirakom“, zesłańcom polskim r. 1863. Z głównych utworów M-tha wymienić należy przedewszystkiem słynne „Opowiadania“ (1874), następnie zaś „Z szanownego domu“ (1881), „Dobrzy Paloczowie“ (1882), „Czarodziejski kaftan“ (1889), „Panowie i chłopi“ (1890), „Oblężenie Bystrzycy“ (1896), „Upiór Nowej Wsi“, „Głuchy kowal Prakowski“ (1897), „Kawalerowie“ (1897), „Rzadkie wesele“ (1901), „Rzadkie małżeństwo“ (1908) i w. inn. „Zbiór pism“ ukazał się w 30 t. w 1. 1889—'1896. Utwory M-tha przełożone na wszystkie prawie języki żyjące z wyjątkiem polskiego. Zajmował się M., też polityką. Wybrany w r. 1887 do parlamentu węgierskiego, zasiadał w nim aż do r. 1910, kiedy, wymówiwszy się od godności członka Izby magnatów, zabiegał znów o mandat poselski. Namiętność jego do polityki, uprawianej ze szkodą dla literatury, pomściła się niejako na nim: podczas podróży agitacyjnej do Marmaros Sziget śmierć go zabrała. Zgasł podczas uroczystości, mających na celu uświetnienie jego działalności 40-letniej literackiej i publicystycznej. Pochowany na koszt państwa.

na zjeździe słowiańskim w Pradze, czynny także w walce Słowaków przeciw Węgrom i w ruchu czeskim: należał do rzędu najgorliwszych patryotów czeskich. Zaczął pisywać jeszcze za czasów studenckich w r. 1843. Przerzucił się wkrótce do pracy na niwie ludowej, rozpoczął wydawać „Ćasopis pro lid" i zbierać podania ludowe, przypowieści i pieśni i na tern polu położył zasługi największe. Prace ważniejsze:

łogicz. Zapiskach“ (1869 — 71), oraz w „Zapiskach lmp. rus. geograf. Obszczestwa“ (t. I). Nie pozbawione są wartości faktycznej materyały, zebrane przez M-go do badań jęz. litewskiego i białoruskiego („Matjerijały dlja słowarja“, wyd. Akad. Petersb., t. li II „Izwiestija“ t. II). Dane o litewszczyżnie wyzyskał już A. Schleicher „Beiträge f. vergleich. Sprachforschung t. I 233—45. Uniwersytet Moskiewski nadał M-mu tytuł d-ra językoznawstwa.

Mikuć, herb. Na tarczy ściętej, w polu gór-nem, złotem—trąbka myśliwska czarna w złoto oprawna. U szczytu, między skrzydłami: złotem, gryflem, a czarnem, orłem—złota głowa lwia. Nadany r. 1790 przez Stanisława Augusta.

Mikulasz Józef, pisarz czeski (* 1829 w Bolesławiu — f 1892 w Karliuie), po ukończeniu średniego zakładu naukowego, poświęcił się sztuce drukarskiej, r. 1866 wspólnie z M. Knappem założył księgarnię i drukarnię w Karlinie. Pisywać rozpoczął wcześnie; jeszcze na ławie szkolnej ogłaszał drobiazgi literackie, po r. 1860 rozpoczął wydawać pismo dla teatrów amatorskich „Divadelny ochotnik“, w którem drukował liczne swe utwory dramatyczne („Studenti na Svatcich“, „Vrahové v mèstô“ i t. d.). Nadto wydał podręcznik dla teatrów amatorskich („Prirućni kuiha pro divadl. oehotniky“, 1866, ost. wyd. 1894); „Almanach divadelni“ (t-że 1869).

Mikulaszeńscy — nazwa kilku sekt husy-ckich. Tak się zwali Adamici, ale właści-wemi M-cami byli zwolennicy Mikołaja z Vlasenic w Pielgrzymowskiem (f 1495) prostaka—marzyciela miewającego widzenia. Ok. r. 1471 został M. uwięziony w Choustnicy, gdzie miał dysputę z 20 księżmi i z doktorem filozofii, ale wypuszczono go jako fantastę nieszkodliwego. Odtąd poświęcił się całkiem rozszerzaniu swej nauki; główny nacisk kładł na stroną obyczajową. M. me mieli duchowieństwa, na czele ich stał „starosta“ i „przedni wodzowie“, nadto rada złożona ze ,,starców i nauczycieli“. Gniazdem sekty był głównie Pecinów, oraz Tabor poblizki. Mandat przeciw Pikartom w r. 1508 rozszerzono i na M-ców, wiele również ucierpieli po r. 1548, choć wszystkie te prześladowania nie zniweczyły ich. Wzrastali wśród chłopstwa, choć mieli zwolenników i wśród mieszczan i szlachty. Przestali istnieć dopiero por. 1620. Posiadali własną literaturę. Oprócz Mikołaja z Vlasenic w duchu raikulaszeńskim pisali: Paweł Paczovsky, który r. 1574 napisał wyznanie M-e—nieco różne od założyciela sekty—wydane w r. 1576 i współcześni mu, Jakób Mileticky i Maciej Policzan-sky (ok. 1600).—Por.: J. Jireczek ,,C. C. M.“

li. Chw

K. A.

„Sbirka povesti moravskich a slezskych" (Berno 1843—1844); „Närodni Bächorky“ (Znoim 1845);

„Pohadky a poviesti lidu moravského“ (Berno,

E- Chw.

1847); „Närodni pohadky a povesti moravské a Slezké“ i t. d. Pisywał również broszury satyryczno-polityczne.

Miksztyńskie s-stwo niegrod. w woj. Mści-sławskiem, podług metryk litewskich od r. 1596 składało się z wsi: Miksztyno, Dudino, Liszki i Cerkowiszcze. Posiadali je kolejno: kniaź Samuel Horski, Ciechanowieccy, Hurkowie, Andrz.

Taran, a w r. 1746 Antoni i Cecylia Ciechanowieccy na mocy przywileju Augusta III ustąpili je małżonkom Suchodolskim, którzy opłacali kwarty złp. 585 gr. 28, a hiberny złp.

176. Przy pierwszym podziale Polski przeszło s-stwo M. pod zabór rossyjski.    . • .

E. Chw.

Miktyon, gr. Mottitov, był razem z Kseno-klejdesem, współczesnym Filopojmena (ob.), ok. r. 192 przed dir., przywódzcą stronnictwa rzymskiego w mieście Chalkis (Eubea). Obaj stawili opór Etolczykom, a nawet Antyochowi syryjskiemu. Tego wódz, mając wielką pomoc po za sobą, pobił ich i zmusił miasto do kapitulacyi.

W późniejszych latach udał się M. do Rzymu, aby tutaj pretorów Lucyusza Hortensyusza i Gajusa Lukrecyusza o zdzierstwo oskarżyć.

S. Drz.

Gdy go w lektyce, ponieważ gościec go trapił, do kuryi zaniesiono, wysłuchał skargę jego senat bardzo przychylnie i hojnie obdarzouego na koszt państwa do Brundisium odwieść kazał.

Mikucki Antoni, statysta, Pijar (*1749 — f 1811) wydał: „Mowy o kształcie i własnościach różnych krajowych rządów“ (Wilno 1774);

fi. G.

„Krótkie zebranie geografii naturalnej, politycznej i historycznej“ (tamże 1776); „Nie-szczęśliwość troskliwych zawsze scenicznym sposobem wyrażona“ (tamże 1777).

Mikucki Stanisław, lingwista rossyjski (* 1835 — f 1890), pochodził z Litwy, z włościan. Kształcił się w uniw. Moskiewskim. Z ramienia Akad. Nauk w Petersburgu podróżował w celach „naukowych“ po Litwie (po 1850).

Sprawozwania („Otczety“) z tej podróży ogłoszono w „Izw. Ak. nauk" 1853 — 54 t. I—V.

Mikuli Karol (* 20 paźdz. 1821 w Czer-niowcach, na Bukowinie — f 21 maja 1897 we Lwowie), pianista i kompozytor. Syn rodziców

W uniw. Warszawskim był docentem językoznawstwa porównawczego; na tern stanowisku przyniósł więcej szkody, niż pożytku; brak mu było bowiem przygotowania systematycznego (1876). i metody jakiejkolwiek. Wywody etymologiczne, w których się lubował, są zgoła nie naukowe; ogłaszane były przeważnie w „Uniwersyt. Izwie-stijach“ (Warsz. 1872—88), po części w „Filo- zamożnych, pochodzenia rumuńskiego, otrzymał

A. Pol.

Mikulicz, herb. M. I. W polu błękitnem — księżyc srebrny, rogami do góry zwrócony, w środku niego krzyż, a na jego wierzchołku lilia biała. — M. II (Mi ku lits eh)' Na tarczy 4-dzielnej, w polu I złotem—orzeł czarny, w II i III błękitnych — dwie kotwice srebrne, uko-

b. staranne wykształcenie umysłowe. W r. 1839 przykładał się w Wiedniu do medycyny i jednocześnie do muzyki. W r. 1844 udaje się M. do Paryża, gdzie pracuje nad fortepianem pod kierunkiem swego ulubionego mistrza, Chopina, nad teoryą zaś kompozycyi pod okiem Rabera. Wróciwszy r. 1848 do zagrody rodzicielskiej, kilkakrotne stąd robi wycieczki artystyczne do Jass, Bukaresztu, Kiszyniewa, Kijowa i Lwowa. R. 1858 powołany na stanowisko dyrektora T-stwa muzycznego we Lwowie, nadzwyczajną rozwinął działalność wirtuozowską i pedagogiczną, wzniecił zamiłowanie do muzyki poważnej, skupiał około swej osoby wszystkie żywioły artystyczne Lwowa; wogóle z górą, przez lat 30, kierował wszystkiemi sprawami muzycznemi niemal samowładnie. Życie gorączkowe i praca nadmierna wpływ szkodliwy z czasem wywarły na łagodny z natury charakter M-go; stał się podejrzliwym i szorstkim w obejściu. Z kompozytorów polskich cenił tylko Chopina; Moniuszki nie lubił, wszystkich innych lekceważył. W końcu jego samego zaczęto lekceważyć, co go w r. 1887 skłoniło do zrzeczenia się kierownictwa nawą Towarzystwa muzycznego. Z wyjątkiem kilkudziesięciu pieśni rumuńskich, M. tworzył swe dzieła, bądź do słów poetów polskich, bądź też w duchu muzyki polskiej. Że zaś, oprócz tego, prawie cały swój żywot spędził na ziemi naszej, że pracował wyłącznie na korzyść naszej sztuki muzycznej, więc też i on sam siebie i wszyscy wogóle uważali go za kompozytora polskiego. W liczbie kompozycyi najwięcej jest mazurów, polonezów i etiud; oprócz tych napisał parę nokturnów, preludyów, waryacyi, wiele pieśni na głos pojedyńczy, duetów, chórów na głosy męskie i mieszane, kilka utworów instrumentalnych (serenada na klarynet, polonez, scherzo na troje skrzypiec, duet na fort. i skrzyp.), muzykę do dramatu Korzeniowskiego „Mnich“, sonaty, fortepianową i skrzypcową i t. d. We wszystkich tych kompozycyach, nawet w pieśniach rumuńskich, widnieje aż nazbyt widocznie wpływ Chopina. Stąd też, mimo starannej roboty harmonicznej i kontrapuuktycznej, kom-pozycye M-po, jako nie oryginalne, nigdy prawdziwego uznania nie dostąpiły; z tego również powodu oddawna wyszły z użycia. Gra jego polegała „bardziej na subtelnych odcieniach i na szczegółach pełnych wytworności i ele-gancyi, aniżeli na działaniu swą siłą lub brawurą“. Kornel Ujejski powiada o grze M-go: „jest to koronka pereł na aksamicie“. Zwłaszcza jako wykonawca Chopina, wysoko był ceniony.

śnie skrzyżowane, w IV zielonem—lis czerwouy wspięty. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w I — orzeł czarny, w II—lis. Labry przy I — czarno-złote, przy II—błękitno-srebrne.

Mikulicz - Radecki Jan (* w Czerniowcach na Bukowinie 16 maja 1850—f we Wrocławiu 16 czerw. 1905), chirurg znakomity; syn A n-drzeja M - a, sekretarza Izby handlowej. Do szkół uczęszczał naprzód w mieście rodziunem, następnie w Wiedniu, Pradze, Nagy Szebenie (Hermanustadt w Siedmiogrodzie), nakoniec w Celowcu (Klagenfurt), gdzie w r. 1869 uzyskał świadectwo dojrzałości. Bezpośrednio potem wstąpił do wydziału lekarskiego w Wiedniu; w marcu r. 1875 osiągnął dyplom doktorski i został przyjęty do kliniki chirurgicznej wiedeńskiej jako t. zw. Operationszóyliny. W r. 1878 został asystentem prof. Billrotha (ob.), który go polubił i popierał. W r. nast. opuścił Wiedeń na pół roku, aby zwiedzić najprzedniejsze kliniki chir. w Europie. W r. 1880 został w Wiedniu docentem prywatnym chirurgii. Z końcem r. 1881 opuścił posadę asystenta i objął oddział osobny polikliniki chirurgicznej. Gdy po śmierci prof.

A. Bryka (ob.) osierocona została katedra chirurgii w Krakowie, M., zalecany i popierauy przez Billrotha, pomimo że nie był kandydatem przedstawionym przez Uniwersytet, został przez ministeryum mianowany w Krakowie prof, zwycz. chirurgii oraz dyrektorem kliniki chir. Czyniąc zabiegi o katedrę krakowską, M., pisujący dotąd wyłącznie po niemiecku, zaczął od

r. 1881 pisać i po polsku w „Przegl. lek.“ (Nr. 37 — 45 „O użyciu jodoformu w leczeniu ran“; jest to przeróbka rozprawy pierwotnie ogłoszonej po niemiecku). Odtąd, póki zajmował katedrę w Krakowie, ogłaszał prace swe w „Przegl. lekarskim“, w „Gazecie lek.“ i w „Sprawozd. Akad. Umiejętności“; najważniejsza z pośród nich „Przyczynek do nauki o leczeniu ran“ (Kraków 1884; odb. os. z „Przegl. lek.“). Bądąc już wtedy chirurgiem znakomitym, M. jednakże nie czuł się dobrze w Krakowie, z którym duchowo nic go nie łączyło, a jako profesor naznaczony przez ministra nie cieszył się też przychylnością kolegów, więc też w r. 1887 skwapliwie przyjął zaproszenie do Królewca, gdzie objął stanowisko takie samo jak w Krakowie, lecz nie długo na niem pozostawał, gdyż w r. 1890 przeniósł się do Wrocławia, gdzie był potem czynny do śmierci. W r. 1894 zaprosił go uniwersytet strasburski na katedrę, lecz M. zaproszenia nie przyjął, licząc podobno na to, że otrzyma w Wiedniu katedrę po Bill-rothcie, ale ta nadzieja zawiodła go.—M. należał niewątpliwie do rzędu najwybitniejszych chirurgów europejskich i przyczynił się do rozwoju pomyślnego i postępu nauki oraz sztuki chirurgicznej; jako prof, kliniczny był wzorowy. Pracował głównie nad antyseptyką i aseptyką (ob. te wyr.); do chirurgii brzusznej, zwłaszcza żołądka i kiszek, wprowadził niemało ulepszeń

148—151).

operacyjnych. Wynalazkiem jego jest sposób nowy badania przełyku (Oesophagoscopia), ulepszył sposoby leczenia chorób stawowych i kostnych, zasłużył się również około wydoskonalenia różnych operacyi ginekologicznych, jako też ulepszył sposób operowania wola (ob.); nakoniec był bardzo biegłym i pomysłowym wykonawcą operacyi plastycznych.—Napisał niemało rzeczy przeważnie dobrych, ogłaszanych w „Archiv f. klin. Chirurgie“, „Beiträge zur klin. Chir.“, „Archiv f. Anat. u. Physologie“, „Weiner med. Woehenschr.“, „Deutsche med. Wochenschr.“, „Klinisches Jahrb.“, „Berliner Klin. Wochenschr.“ i w „Mittheilungen aus den Grenzgebieten der Med. u. Chirurgie“ (wydawnictwa to w r. 189b założył wspólnie z Naunynem). Po angielsku wydrukował prac kilka w „Twentieth Century“. Oprócz tego przyłożył się do wydawnictw następujących: „Atlas der Krankheiten der Mund-

v.    Bachenhöhle“ (Berlin 1891, wspólnie z P. Michelsonem); „D. Krankheiten d. Mundes“

( Jena 1898: z Kiimmelem); Wspólnie z Berg-mannem i Bruusem opracował „Handb. d. prak. Chirurgie“ (Stuttgart 1903, wyd. 2-e); nakoniec z Tomasczewskim „Orthopädische Gymnastik gegen Rückgratsverkrümmungen u. schlechte Körperhaltung“ (Jena 1902, wyd. 2-e, t-że

1904). — M. był także członkiem wielu towarzystw naukowych. Rząd berliński ozdobił go orderami, mianował tajnym radcą zdrowia, nakoniec zaszczycił go szlachectwem dziedzicz-nem pruskiem, pozwalając do nazwiska M. przyczepić dodatek R a d e c k i.—Por.: Kośmiń-ski „Słów. lek. polskich“ (322) i Peszke „Jan von M.-Radecki“ (w „Krytyce lek.“, 1905 str.

Dr J. P.

Mikulińce, m-ko dawniej w woj. Ruskiem, ziemi Halickiej, obecnie w pow. Tarnopolskim (Galicya) nad Seretem, w położeniu malowni-czem, wśród wzgórz wysokich stromo ku rzece spadających; wspaniały kościół (wzniesiony w

r. 1779 przez Ludwikę z Mniszchów Potocką, która zarazem dom przy kościele z fundacyą dla księży Wincentynów wystawiła), pałac, szkoła 4-klasowa i początkowa, kasa pożyczkowa, poczta, telegraf, 5 000 m-eów. Żydzi tutejsi prowadzą handel ożywiony zbożem, bydłem, jajami, a szczególnie przędziwem ko-nopnern, wywożonem za granicę. Zygmunt III przywilejem z r. 1595 nadał M-om prawa miejskie, a mieszkańców na lat 10 uwolnił od ciężarów wszelkich i poborów publicznych. Majętność należała do Zborowskich, od których w r. 1637 odkupił ją Stan. Koniecpolski, hetman

w.    kor. R. 1674 zamek M. oblężony przez Turków, po 15-dniowej walecznej obronie poddał się; nie dotrzymawszy umowy, Turcy część m-ców wyrżnęli, część uprowadzili w niewolę. Późniejszymi właścicielami M-c byli: Sieniaw-scy, Lubomirscy, Ludwika z Mniszchów Potocka, baron Konopka, który przy źródle siarczanem w sąsiedniej Konopkówce (ob.

T. XLII, str. 723) urządził zakład kąpielowy z wielkim nakładem, Mieczysław hr. Rej i in. W zamku założył nadto Konopka fabrykę sukna, która jednak nie mogła wytrzymać konkuren-cyi z fabrykami morawskiemi i austryackiemi, a to dlatego, że sukuo mikulinieckie trzeba było posyłać do Wiednia do plombowania i koszt transportu podnosił znacznie jego cenę. — Por.: Przyłęcki St. „Opisy znakomitszych miejsc w obwodzie Tarnopolskim“ (Album J. D. Borkowskiego, Lwów 1844).    . • .

Mikuliński a. Trzy głoski, herb. W polu błękitnein — trzy litery M., jedna nad drugą, srebrne lub złote, nad najwyższą w środku krzyż złoty.

Mikulski Stefan (* 1870 w Krakowie). Uczęszczał do szkół gimuazyalnych w Krakowie. Między r. 1895 — 1896 był współpracownikiem przygodnym „Kur. Świątecznego“ następnie „Dyabła“ Krakowskiego. R. 1897 zamieścił w krakowskim „Chochliku“ monolog p. n. „Maciek“ napisany wierszem w stylu ludowym. W r. 1902—3 redagował w Krakowie pismo humorystyczno-satyryczne „Liberum con-spiro“.

Mikuła Seljaninowicz (pierwotnie zapewne S e 1 j a h i n o w i c z, od selhà, trzebież) — jeden z bohaterów „bylin“ rossyjskich. Większość badaczów (np. O. Miller) zalicza go do szeregu bohaterów t. zw. „starszych“, z cyklu kijowskiego; inni (zwolennicy tłumaczenia historycznego)—do „młodszych“; Chałanskij umieszcza go w okresie po-tatarskim. O. Miller (ob.) widzi w nim uosobienie grzmotu, w niedościgłym zaś koniu jego—chmurę piorunową; znajduje w nim pokrewieństwo z Torem germańskim, który jest opiekunem rolników. Gdzieindziej powiada Miller, iż M., pozostając bóstwem rolniczem, tworzy przejście do bohaterów „młodszych“; jest to przedstawiciel rolnictwa obdarzony siłą nie ilościową (jak Swjatohor), lecz jakościową — wytrwałością. Busłajew, a z nim Porfirjew, upatrują w M-e postać potężnego c.hło-pa-oracza na podobieństwo Przemyśla czeskiego.

M. wyobraża nie ziemię jako żywioł, tylko zasadę życia osiadłego, rolnictwa. Według Woll-nera, M. to poprostu św. Mikołaj. Z innym Mikołajem (współzawodnikiem Aleksandra Macedońskiego na igrzyskach olimpijskich) zestawia go Wsiew. Miller. Zdaniem Wesełowskiego, bylina o M-e jest odbiciem podania europejskiego o wędrówce Karola W. do Jerozolimy i Konstantynopola, sam zaś M. odpowiada cesarzowi bizantyńskiemu Hugonowi. Może wątek tego podania przywędrował do Rossyi z Zachodu lub Wschodu. Badanie strony obyczajowej i kulturalnej legendy wskazuje na północne (zapewne nowogrodzkie) jej pochodzenie (używanie sochy, siejba żyta, gleba zawierająca mnóstwo głazów narzutowych); byliny o M-e zapisano wyłącznie w gub. Ołonieckiej. Czas powstania — ! nie wcześniej jak na początku w. XV, kiedy

w Nowogrodzie zamiast dawnych kun zjawiły się wspominane w podaniu grosze (litewskie).-— Bibl.: O. Miller „Opyt istoriczeskaho obozrjenija rus. słowiesnosti“ (wyd. 2-e, 1865); tenże „Ilja Muromiec i bogatyrstwo kijewskoje“ (1870); Stasow „O proischożdienii rus. bylin“ („Wiest. Jewr.u 1868); Kwasznin-Samarin („Bjesjeda“ 1871, Nr. 4); Wesełowskij („Żurn. Min. Nar. Prosw.“ 1884, II i 1888, V); Chałanskij („Rus. Fiłołog. Wiestn.“ 1881, Nr. 4); Wsiew. Miller „K bylinam o Wołgje i M.“ („Ż. M. N. Pr.“ 1894, XI); tenże „K bylinie o M.“ („Etnograf. Obozrjenije“ 1892, XIII); Chałanskij* „Welikorus.

M. Ab.

S. Dr z

adz.

byliny kijewskaho cikła“ (Warsz. 1885).

Mikułów niem. Nikolsburg, m-to pow. na Morawach u stóp gór Palawskich i przy kolei Lundenburg-Zellerndorf; urzędy powiatowe, wielki pałac rodziny ks. Dietrichsteinów z biblioteką (12 000 tomów, 600 inkunabułów, 675 rękopisów), bogatemi zbiorami przyrodniczemi i archeologicznemi; kollegiata św. Wacława w stylu gotyckim z grobowcami Dietrichsteinów, szczątki wspaniałej świątyni św. Anny (wystawionej w 1701—06, a zgorzałej 1784); 2 synagogi, pomnik ces. Józefa II, gimnazyum wyższe, kollegium Pijarów, szkoła handlowa, uprawa wina zwłaszcza doborowego czerwonego, wapienniki (dziennie dobywają 80 wagonów wapienia), cegielnia, 7 000 m-ców.—Dobra Mikułowskie należały już w w. XI do lenna książąt czeskich. R. 1249 Przemysław II darował je Henrykowi z Liechteusteina, w którego rodzie pozostawały do r. 1560. R. 1575 nabył je ks. Adam z Dietrichsteinu. W w. XVI i XVII rozwinęła się bardzo w M-e sekta anabaptystów, dopiero w r. 1622 kardynał Franc. Dietrichstein wyrugował ich stąd. R. 1645 ucierpiało m-to od Szwedów, którzy z biblioteki pałacowaj i kapucyńskiej pobrali wiele cennych książek. Po bitwie pod Sławkowem (Austerlitz) w r. 1805, przy rokowaniach o pokój między Austryą a Napoleonem, zawitał sam cesarz do M-a. R. 1866 zawarto tu między Austryą a Prusami preli-minarya pokoju, podpisanego później w Pradze 23 sierpnia t. r., na zamku mikułowskim zamieszkał wówczas król Wilhelm pruski.—Por.: R. Volny „Markgrafschaft Mähren“; M. Fejfar „Panové na Mikulové“.    . * .

Mikułów, Mikołów, niem. N i c o 1 a i m-to okręg w regencyi Opolskiej, pow. Pszczyńskim (Śląsk Górny), na połowie drogi między Oświęcimein i Gliwicami; 2 kościoły katolickie i ewangielicki, synagoga, szkoła 5-klasowa (530 uczniów) i początkowa, 2 pisma peryodycz-ne polskie, urzędy okręgowe, fabr. maszyn i kotłów parowych, papieru, przetworów chemicznych, huty żelazne, wielki młyn amerykański, tartaki, 7 000 m-ców; w pobliżu kopalnie węgla, wapienniki i pokłady piaskowca. — Początkiem M-a miało być obozowisko, urządzone przez mołdawskich handlarzy bydła, którzy wznieśli tu kościółek drewniany św. Mikołaja, w miejscu, gdzie dziś stoi kaplica murowana. Pożar ratusza w r. 1794 zniszczył archiwum miejskie, stąd przeszłość m-ta mało znana. Dochował się dokument, w którym Mieszko, ks. opolski, potwierdza w Rybniku r. 1287 nadania Jana z Grabi kościołowi św. Wojciecha w M-ie. W r. 1547 baron Hans Turzo, pan na Betlemfalva i na Pszczynie, nadał M-i or-ganizacyę miejską i łączne z tem przywileje. M. był wówczas ważnem targowiskiem dla handlu bydłem, solą i wódką. W r. 1030 Szwedzi spustoszyli m-to i klasztor zakonnic tu osiadłych.

Mikythos, gr. Mixolloç, łac. Micythus: 1) rodem ze stanu niewolniczego, powiernik Ana-ksylaosa, władcy Messany i Rhegionu, po jego śmierci w r. 476 przed Chryst. opiekun jego dzieci. Założył m. Buxentum. Wychowawszy troskliwie małoletnie książęta, wrócił do ojczystej Tegei Arkadyjskiej, skąd liczne dary do Olimpii posyłał. 2) ulubieniec sławnego wodza tebańskiegoEpaminondasa (ob.), za którego pośrednictwem poseł perski Dyomedon męża znakomitego złotem dla sprawy króla swego chciał przekupić. Wszakże wódz z oburzeniem odrzucił dary perskie i rozkazał także M-owi zwrócić odebranych 5 talentów, jeżeliby nie chciał być przed sąd oddanym.

Mila, ob. Miary.

Mila albo Milah, m-to w Algierze, w dep. Konstantyny, 450 m. npm. Dzielnica arabska, otoczone muręm z czasów bizantyjskich, zawiera liczne budowle starożytne; dawna rzymska M i-leva a. Milevum. Dzielnica nowoczesna rozwinęła się dopiero po r. 1871, kiedy rozpoczęło się osadnictwo Europejczyków. Ok. 8 000 m-ców (800 Europejczyków).

Miladinowie, bracia, patryoci bułgarscy, rodem ze Strugi w Macedonii. Starszy, Dymitr (f 1861), był w r. 1858 nauczycielem ludowym w Kukuszu, nast. wiele podróżował po Macedonii z Aleks. Raczyńskim. Pracując śród ludności bułgarskiej w Macedonii, przyczynił się do rozbudzenia śród niej uświadomienia narodowego i, przy jej poparciu, wyparł język grecki z cerkwi i uzyskał prawo zastąpienia go bułgarskim. Ściągnął za to na siebie prześladowania ze strony b-pa polańskiego, fanaryoty Meleciusza, który oskarżył Dymitra przed rządem osmańskim o szpiegostwo i podburzanie ludności macedońskiej w interesie Rossyi. Na początku r. 1861 uwięziono Dymitra i osadzono w więzieniu Bitolijskiem, a następnie do więzienia Tarsanaw Carogrodzie. Dowiedziawszy się o tein, Konstanty, młodszy brat, student uniw. moskiewskiego, który w owym czasie bawił w Zagrzebiu, pracując nad wykończeniem do druku pieśni bułgarskich, wspólnie z bratem zebranych w Macedonii (wyszły w Zagrzebiu 1861 dzięki pomocy biskuna Śtrossmayera)—pospieszył do Ca-rogrodu. Na widzenie się zbratem zezwolono, lecz uwięziono i Konstantego pod tym samym zarzu-

tem. Wstawiennictwo się Srossinayera (ob.) nic nie pomogło. W końcu Porta, poleciła braci uwolnić. Ale przedtem fanaryoci greccy otruli tych bojowników jeszcze w więzieniu w listop. 1861.

uratowała go od skutków. Nie zyskawszy ani dowierzania mocarstw ani popularności w Serbii, M. zrzekł się tronu na rzecz syna, ustanawiając regenturę na czas jego małoletności, sam zaś wyjechał do Paryża. R. 1891 zrzekł się za wysokie wynagrodzenie obywatelstwa serbskiego. Gdy syn jego, Aleksander I, po dojściu do pełnoletniości nie umiał sobie dać rady z rządami, M. wrócił r. 1894 do Serbii, ale wkrótce ją znów opuścił. R. 1898 przyzwany znowu przez syna, stanął na czele wojska serbskiego, ale mnóstwo popełnionych przez niego bezprawi i gwałtów wywołało konieczność wyjazdu ponownego, małżeństwo zaś Aleksandra z Dragą Masziną poróżniło ojca z synem ostatecznie. Jego rozwód z żoną (1888); pojednanie (1899), jego życie hulaszcze w café-chantants Wiednia i Paryża i w ogóle całe postępowanie pozyskały mu rozgłos skandaliczny.

Milanesi Kajetan, historyk sztuki włoski (* 1813—f 1895), wydał wydał mnóstwo ceu-nycli dla historyi sztuki dukumentów i mate-ryałów, z których ważniejsze: „Documenti per la storia dell’arte senese“ (Siena 1854—56, 3 t.), „Scritti varii sull’arte toscana“ (1873), „Lettere di Michelangelo Buonarotti“ ( Floren-cya 1875), „Les correspondants de Michel-Auge“ t. P Sebastiano del Piombo“ (Paryż 1890).

Wydana przez obu praca: „Bułgarski narodni pieśni sobroni od bratja Miladinowci Dymitra i Konstantina“ (wyd. now. 1891) oprócz pieśni ludowych zawiera cenne wiadomości etnograficzne i jest wielkiej dla Bułgarów doniosłości politycznej: na niej Bulgarya opiera swe roszczenia do Macedonii. — Por.: Iireczek „Historya narodowości bułgarskiej“; W. Czołakow „Tużan hlas jednoga Bulgarina“ (w Chorwat „Pozorze“,

Zagrzeb 1862).

£ Chw.

adz

Milakowicz Dymitr, pisarz serbski (*1805 wMostarze w Hercegowinie—f 1857 w Dreźnie); nauki giranazyalne pobierał w Dubrowniku i Nowym Sadzie, poczem odbył studya filozoficzne w Peszcie, prawne zaś w Wiedniu, 1831 wraz z hr. J.

adz.

Milanowicze (w dok. Milauowo, Milanowiec, Mielanowiec), in-ko na Wołyniu, pow. kowel-ski, na zachód od Kowla, o 7 w. od st. Koszar kolei kowelskiej, cerkiew, ślady zamku, podług podania, do kniaziów Kurbskich należącego, było następnie dziedzictwem rodziny Chwalczew-skich, z których Piotr, podkomorzy kaliski, nadał r. 1550 m-com ustawę z oznaczeniem różnych powinności i zaprowadził wolnicę od św. Bartłomieja aż do mięsopustu. Władysław IV przywilejem r. 1646 ustanowił trzy jarmarki. Wojna szwedzka za Jana Kazimierza zniszczyła M.—Por.: „Archiw Jugo-Zapadn. Rosssii“. Cz. I, t. I, str. 79. Cz. V, t. I, str. 120, 165, 260, 261. Cz. VI, t. I, str. 328.

Milasz Nikodem, kanonista serbski (*1845 w Szybeniku), po ukończeniu r. 1863 nauk średnich w Zadrze, przykładał się do teologii w Karłowicach i do filozofii w Wiedniu, a r. 1867 — 71 w Akad. duchownej w Kijowie. Po powrocie do Dalmacyi profesor teologii w Zadrze, a r. 1890 b-p dalmacki obrządku wschodniego. Ceniony kanonista. Z prac naukowych M-a zasługują na uwagę: „Istorijsko-kanoniczki pogled na ustanowljenje srpsko-rumunske mi-tropolije“ (Zader 1873); „Upliv chrisćaństwa na grëko-rimsko zakonodarstvo‘‘ (Spilt 1879); „Codex canonum ecclesiae Africanae“ (Zader 1881); „Pravoslavno crknevo pravo“ (Mostar 1902, wyd. 2-e); ,,Slovenski apostoli Kiril i Metodje i rimski pape“ (t-że); „Documenta spectantia

Wukoticzem udał się do Czarnogórza, gdzie został sekretarzem władyki. 1833 towarzyszył archi-mandrycie Piotrowi II w podróży do Carogro-du, gdzie tenże wyświęcony został na metropolitę; 1836 odbył w interesach państwa podróż do Rossyi. Po śmierci władyki Piotra II towarzyszył M. 1851 nowemu księciu czarnogórskiemu w podróży do Petersburga, skąd wracając, zatrzymał się przez rok w Wenecyi i tam badał bogate archiwa, poczem r. 1852 udał się do Belgradu, skąd na naleganie brata wrócił do Dubrownika. R. 1857 udał się do Petersburga, zachorował jednak silnie w Warszawie, skąd^ przebywszy kilka miesięcy, udał się dla zupełnego wyleczenia do Drezna i tam zmarł.

Mąż niezwykłego umysłu, szlachetnego serca i gorliwy patryota. Wydał: „Grlica, kalendar crnogorski“ (5 roczników, 1835—39); „Srbska gramatika“ (t. I, 1838); „Preprava na istoriju svjeta“ (1839); „Istorija Orne Gore“ (1856).

W rękopisie pozostawił „Składnię serbską“, nad którą pracował 20 lat.

E. Chw,

Milan a. Ślepowron odm., herb. W polu błękitnem, na barku podkowy srebrnej i nad krzyżem kawalerskim — kruk z pierścieniem w dziobie. U szczytu na ogonie pawim podkowa z krzyżem na barku.

Milan Obreno wicz (IV) król serbski (* 22 sierp. 1854—f 1901), syn Michała Jefre-mowicza oraz Maryi Catargi, kochanki późniejszej ks. Aleksandra Cusa rumuńskiego. Wstąpił na tron serbski po zamordowaniu księcia Michała w r. 1868; ożenił się r. 1875 z Rossyan-ką Natalią Kieszko. R. 1876 rozpoczął wspólnie z Czarnogórzem wojnę przeciw Turcyi. Po porażce wojsk serbskich pod Aleksinacem, ultimatum rossyjskie wstrzymało dalsze kroki wojenne Turcyi, a pośrednictwo Anglii ułatwiło zawarcie pokoju. R. 1877 M. rozpoczął wojnę na nowo i uzyskał na kongresie berlińskim rozszerzenie swojego państwa. Za zgodą mocarstw przyjął M. r. 1882 tytuł króla. W r. 1886 rozpoczął wojnę z Bułgaryą, i jedynie Austrya historiami orthodoxae dioeceseos Dalmatiae et

E Chw,

adz.

adz.

adz.

adz.

Istriae a XV usque ad XIX saec.“ (t-że); ,,Pra-voslavua Dalmacija“ (Nowy Sad, 1901).

Milatyński, herb. W polu błękitnem — podkowa srebrna. U szczytu ręka zbrojna z mieczem.

Mila y Fontanals Manuel, historyk literatury hiszpańskiej (* 1818 w Villafranca del Panades — + 1884 w Barcelonie), przykładał się do prawa w Cervaue i Barcelonie, poświęcił się jednak literaturze. R. 1845 profesor poezyi i wymowy w Barcelonie. Z jego licznych prac o języku i literaturze katolońskiej, wymienić należy: „Romancevillo Catalan. Observaciones sobre la poesia popular“ (Barcelona 1843, wyd. nowe Madryt 1882), „De los trovadores en Espana, estudio de lengua y poesia provenzal“ (Barcelona 1861); „De la poesia heroico - popular castellana“ (Barcelona 1874); „Principios de la literatura general y espaüola“ (Barcelona 1874, wyd. nowe 1888). Dzieła zbiorowe M. y F-a wydał M. Menendez y Pelayo“ (Madryt 1888—95, 6 t.).

Milazzo m-to w prow. Messyńskiej na w. Sycylii, na półwyspie, który się kończy na płncy przylądkiem M„ przy dr. żel. Mesyna - Termini. Zamek (obecnie więzienie), kościół z w. XVI, szkoła techniczna, biblioteka, przystań; rozwinięte rybołóstwo, młyny parowe, wywóz owoców południowych, oliwy i wina, ok. 8 000 m-ców. W Starożytności Mylae, w których pobliżu Rzymianie pod dowództwem konsula Dui-liusza odnieśli w r. 260 przed Chr. pierwsze zwycięstwo na morzu (nad Kartagińczykami). D. 20 lipca r. 1860 odniósł tu Garibaldi zwycięstwo nad wojskami neapolitańskiemi.

Milberg, Lich ty an odm., herb. Na tarczy obramowanej złotem, w polu srebrnem, na tarczy mniejszej, również złotem obramowanej, trójściętej, w polu najwyższem, dwudzielnem, z prawej strony srebrnem, z lewej czerwonem — koło zębate, naprzemian pół czerwone, pół srebrne; w środkowem srebrnem — kotwica czarna z gałązką zieloną, ukośnie skrzyżowane; w naj-niższem czarnem—na środku miecza lewo-uko-śnie rękojęścią do góry leżącego — kask dra-goński w lewo. U szczytu koło zębate, w prawej połowie srebrne, w lewej—czerwone. Nadany r. 1790.

Milbert «I a k ó b Gerord, rysownik francuski (* 1766 — -j* 1840). Porzuciwszy w młodości dom rodzicielski, udał się do Paryża, gdzie kształcił się przy pomocy wuja swego w malarstwie pejzażowem pod kierunkiem Va-leuciennes’a. W r. 1795 profesor rysunku w szkole artyleryjskiej w Paryżu, był czynny w wyprawach do departamentów nadśródziem-nomorskich oraz w pracach przygotowawczych w sprawie żeglugi na Rodanie. Jako rysownik uczestniczył w wyprawie do Australii; pozostawiony skutkiem choroby na Ile-de-France, spędził tam 2 lata, które zapełnił pracami ar-tystycznemi, fizyeznemi, geologicznemi i staty-

stycznemi. Wyniki tych prac opisał w dziele „Voyage pittoresque à i’Ile-de-France, au cap de Bonne-Espérance et a l’île de Ténériffe“ (Paryż 1812). W r. 1815 przedsięwziął nową podróż do Ameryki („Itinéraire pittoresque du fleuve Hudson et des parties latérales de l’Amérique du Nord, d’après les dessins originaux pris sur les lieux“, Paryż 1827 — 29, z atlasem).

Milcllhöfer Artur, archeolog niemiecki (*1852) kształcił się w Berlinie, Monachium, podróżował po Grecyi i Włoszech. Czynny w muzeach królewskich w Berlinie, habilitował się w r. 1882 w Getyndze (1883), powołany na prof, nadzw. w Monasterze, r. 1895 prof, zwycz. uniwersytetu w Kilouii. Z dzieł jego najważniejsze: „Die Museen Athens“ (Ateny 1881); „Die Befreiung des Prometheus, ein Fund aus Pergamon“ (Berlin 1882); „Die Anfänge d. Kunst in Griechenland“ (Lipsk 1883), „Untersuchungen ü. d. De-menordnung d. Kleisthenes“ (Berlin 1902).

Milcyades, gr. JVUXt tdćSrję, łac. Miltiades: 1) starszy, z sławnego rodu ateńskiego Fi-laidów, syn Kypselosa, współczesny i przeciwnik polityczny Pejzystratosa, udał się w r. 559 przed Chr., na wezwanie plemienia trackiego Dolonków, najeżdżanych przez sąsiednie szczepy rozbójnicze, aby rządy ich ziemi objął, do Chersonezu Trackiego i założył tam państwo samodzielne, na którego czele sam stanął. Po nim objęli rządy synowie brata jego przyrodniego, Cymona, syna Steragorasa, zamordowanego przez Pizystratydów, i to najprzód Steragoras, który walkę z m. Lampsakos, w Azyi Mniejszej, dalej toczył, a potem—2) M. młodszy, który w r. 524 był archontem w Atenach, a ok. r. 518, po śmierci brata, Steragorasa, do Chersonezu przez Pizystratydów wysłanym został. Za małżonkę pojął Hegezypylę, córkę króla trackiego Olorosa, zdobył Lemnos i wypędził stąd Pelasgów, musiał wszakże w r. 515 na rozkaz Daryusza perskiego wyruszyć z nim na wyprawę wojenną przeciw Scytom. Planowi jego, aby zerwać most na rzecz Ister (Dunaj) i przez zupełną zagładę armii perskiej Greków Jońskich z pod jarzma wyswobodzić, oparł się Histiajos (ob.) z Miletu. Kiedy po stłumieniu rokoszu Jończyków okręty fenickie poczęły także wyspy morza Egiejskiego pod władzą perską podbijać, powrócił M. wśród wielkich niebezpieczeństw w r. 493 do Aten, syn jego Me-tiochos dostał się do niewoli. W Atenach powołali go zawzięci przeciwnicy rodu Filaidów, zawiszcząc mu nadto osobiście wielkiego znaczenia politycznego, do odpowiedzialności przed ludem, ponieważ w Tracyi jako tyran z władzą nieograniczoną rządy sprawował. Wytłumaczywszy postępowanie swoje, zastosowane do tamtejszych warunków politycznych, jako i wyliczywszy zasługi swoje wobec imienia greckiego, uwolnionym został od winy. W r. 490 wybrał go lud jednomyślnie jednym z 9 stra-

S. Drz.

adz.

tegów na wojnę z Persami. M., który już z własnego doświadczenia znał doskonale sposób wojowania Persów, zjednawszy dla zdania swego polemarcha Kallimacliosa, przeprowadził na radzie wojennej plau walki, mającej być z ogromną przemocą wroga, liczącego 100 000 zbrojnych pod wodzą Datysa i Artafernesa, na otwarłem polu stoczoną. Kiedy mu reszta strategów dobrowolnie naczelne dowództwo powierzyła, odniósł 10 wrześ. r. 490 na czele wojska, liczącego nie więcej jak 9000 Ateńczyków i 1000 sprzymierzonych Platejczyków, przez wyborne wyzyskanie placu boju, jako i śmiałe natarcie, zwycięstwo wiekopomne pod Maratonem. Persowie pozostawili na pobojowisku 6400 zabitych i cały tabor z wielkiemi zapasami żywności; po stronie Greków padło 192, rannych było około 1000. Gdy wódz perski, Datys, mając jeszcze wojska i okręty nienaruszone, niespodzianie na Ateny napaść postanowił, ubiegł go M. i w niwecz obrócił plan nieprzyjaciela, który w pośpiechu ziemię grecką opuścił. Całą nagrodą M-a było miejsce honorowe na obrazie, przedstawiającym owo zwycięstwo, a wystawionym na widok publiczny w Stoa Pojkile. Późniejsze dopiero czasy uczciły pamięć jego pomnikami licznemi. Przeceniając znaczenie swe i zdolności, zapragnął M. więcej wawrzynów wojennych i stanął w r. 489 na czele wyprawy, mającej ukarać na m. Egejskiem wyspy, które na stronę wroga przeszły (wyspę Paros), Wyprawa ta, składająca się z 14000 Ateńczyków na 70 okrętach wojennych, się nie powiodła, a M. przez nieszczęśliwy wypadek ciężką ranę odniósłszy, po 26 dniach powrócił do Aten. Natenczas powstali przeciwnicy jego, zwłaszcza Alkmajonidowie (ob.), a Ksauthippos, przywódca ich, oskarżył go o nadużycie zaufania ludu. Wyrok zapadł surowy, Skazano M-a na grzywnę, 50 talentów (przeszło 90 000 talarów). Kiedy sumy tak wielkiej zapłacić nie mógł, ponieważ Persowie wielki jego majątek na Chersonezie skonfiskowali, wtrącono go do więzienia, gdzie wkrótce żywota dokonał. Według innych wieści umarł z ran, zanim jeszcze karę mu wymierzono. Syn jego Cymon zapłacił później za ojca karę pieniężną.

Milczanie (łac. Milzane, Mil z en e), gałąź Słowian połabskich, zamieszkujących w późniejszych Łużycach Górnych; wpomnieni po raz pierwszy u geografa bawarskiego (866 — 890), następnie często, podczas walk Bolesława Chrobrego z Niemcami, aż do w. XII, w którym nazwa pierwotna ustąpiła nazwie Łużyc Górnych. O dziejach ich ob. Serbowie Łużyccy iŁużyce. Szafarzyk („Starożit. slov.“) przypuszcza, że M., podobnie jak współimienni im M. południowi, wyszli z krajów, leżących na pograniczu między Polską a Litwą, i wywodzi nazwę ich od litewskiego milźins (:milżi-ms, milźinis)—olbrzym, wielkolud.—Inne ple-

Wielka Enc. Powsz. Uustr. Ser. I, Tom XLVII. Zesz. 370b,

mię Milczanów (Mile i, Milkow e y, u geogr. bawarskiego Miloxi) zamieszkiwało nad rz. Milkową, pomiędzy Wołoszczyzną a Siedmiogrodem. — Inni jeszcze (Mil en ci, Mile i, po gr. Milengoi) zamieszkiwali z pokrewnymi sobie Jeziercami okolice pasma gór Pen-tadaktylos na Peloponezie. Wspominani od połowy w. IX, zachowali narodowość słowiańską aż do w. XV.

Mildura miejscowość w kolonii australskiej Wiktorya, na lewym brzegu rz. Murray, założona przęz Amerykanów, braci Chaffey, którzy wyłożywszy znaczną kwotę na pompy nadrzeczne i kanały nawadniające, uzyskali za to prawo do posiadania 10 000 ha ziemi. Pod uprawą znajduje się ok. 3 000 ha (wino, pomarańcze, figi, cytryny), na których mieszka ok. 3 500 osób.

Miie Jan (* w Warszawie 7 lip. 1789 — ■f- t-że 1839) lekarz, syn Augusta, fabrykanta galonów i nitek metalowych, zostawszy wcześnie sierotą, jako chłopiec oddany był na naukę do zegarmistrza. Ucząc się zawodu tego, wszelkie chwile wolne poświęcał kształceniu się w naukach tak gorliwie, że w r. 1810 mógł zapisać się do Wydziału akademicznego lekarskiego w Warszawie. W r. 1814, osiągnąwszy dyplom magistra med. i chir., wyjechał za granicę, a bawiąc po za krajem 3 lata pracował naukowo w Niemczech, Francyi, Hollandyi, Anglii oraz we Włoszech. Powróciwszy w r. 1817 do Warszawy, w r. nast mianowany był profesorem przybranym do wykładów położnictwa w uniw. królewsko-warszawskim, w roku zaś 1819 otrzymał katedrę fizyologii jako profesor stały. Na stanowisku tem, jak również na innych przez siebie zajmowanych, złożył liczne dowody zdolności wielkich i pracowitości niestrudzonej, nie dając się nikomu prześcignąć pilnością w pracy i gorliwością o dobro publiczne. W uniwersytecie był prof, radnym i dziekanem wydziału lekarsk.; nadto członkiem T-stwa do układania ksiąg elementarnych, członkiem rady Szkoły politechnicznej, T-stwa Przyjaciół Nauk i T-stwa lek., któremu także przewodniczył jako prezes. Dr J- p- Z zamiłowaniem oddawał się fizyce, zasilając ją szeregiem rozpraw wysokiej wartości naukowej: „Myśl nowej budowy termo—i hygrometrów („Pam. Warsz.“ 1821 t. XX; polemika w tym przedmiocie z Matuszewskim: tamże, t. XXI); „O pozornej wielkości przedmiotów wynikającej z łamania się światła w atmosferze (tamże, oraz dalszy ciąg uwag w tym przedmiocie 1823; toż w jęz. franc.: „Jour, de .Physique“, 1822; polemika ze Sławińskim: „Dziennik Wileński“ 1823 -1824 oraz „Pam. Warsz.“ 1823); „O a-chromatyzmie oka ludzkiego“ („Posiedzenie publiczne uniw. warsz.“ 1821); „O nowym sposobie zmniejszania w soczewkach wad kulistości i łamalności“ („Pam. Warsz.“ 1822); „Opisanie nowej machiny pneumatycznej“ (Rocz. Warsz.

T - stwa Przyj. Nauk“

1823 — 24); „Opisa

no ua rys. 26. W miejscu, gdzie ma być środek M-a, wbija się do ziemi słupy lub deski tworzące kanał pionowy, rodzaj komina. U dołu dokoła kanału ustawia się polana w szeregi współśrodkowe; grubsze bliżej środka i im dalej od środka polana coraz cieńsze. U podstawy M-a od komina do obwodu prowadzi się kanał poziomy. Polana się układa w dwie warstwy, a na górnej jeszcze nieco drew poziomo, dla zaokrąglenia M-a, komin i pozostałe pomiędzy polanami otwory zapełnia się chrustem suchym, cały M. następnie obkłada się darniną i zasypuje warstwą ziemi wilgotnej; tylko u spodu M-a od poziomu ziemi pozostaje pas odkryty, szerokości 200—300 mm., co pomaga roznieceniu i krzewieniu się ognia we wszystkich kierunkach i służy do ułatwienia ujścia gazom ciężkim, powstającym w pierwszym okresie spalania. Zapala się M. u góry ptzez komin, ogień rozchodzi się po M-rze z góry, od wierzchołka ku podstawie. Obsługa M. jest b. mozolna. Sprawa zaczyna się od tego, że drwa wydzielają z siebie wilgoć, ujawnia się to w wypływaniu u dołu przez pas pozostawiony pary szarożółtej; dalej stopniowo rozpoczyna się zwęglanie, M. zmniejsza się w objętości, coraz bardziej zapada, co wywołuje powstawanie rys i szczelin w przykryciu, a więc i potrzebę oiągłej naprawy. Ten pierwszy przebieg trwa około tygodnia; gdy się u dołu przez pas odkryty pokażą pary o barwie jasnej, zakrywa się wówczas tę część M-a i pozostawia go tak przez czas pewien: obecnie zachodzi w M-u właściwa sprawa zwęglania przy b. małym dopływie powietrza. Zwęglaniu ulega najpierw część środkowa; by skierować ogień ku warstwom zewnętrznym, robi się szereg otworów w przykryciu M-a, wpierw w części dolnej, a potem jeszcze jedeu lub dwa rzędy coraz wyżej, na te otwory trzeba ciągle baczyć i zakrywać je z chwilą, gdy zacznie się z nich wydobywać dymek błękitny. W ten sposób odbywa się regulowanie sprawy zachodzącej w M-rze i osiąga się prawidłowe i zupełne jego zwęglenie. Gdy sprawę zwęglenia można uważać za skończoną, zatyka się wszystkie otwory i pozwala się M-owi stygnąć w przeciągu 1—2 dób. Poczem zdejmują zwolna przy-

nie nowego aparatu do wytwarzania wielkiego stopnia ciepła“ (tamże 1823); „O nowem urządzeniu barometru (tamże 1824); „O przyczynie uspasabiającej oko do wyraźnego widzenia przedmiotów różnie oddalonych“ („Pam. Umiejętności“ 1825; toż po franc. „Jour, de Phys.“

1826); „Zbicie mniemanej potrzeby matematycznej zmieniania miejsca soczewki dla zachowania stałej odległości ogniska w oku“ (tamże 1825); „Projekt nowej machiny obrotowej“

(„Izys Polska“ 1828); „Opis narzędzia do oznaczania zapomocą słońca linii południkowej, szerokości geograficznej, zboczenia słońca od równika i czasu słonecznego“ („Pam. Umiej. 1829,

II); „Ueber die Richtungslinien des Sehens“

(„Poggendorfs Annalen“ 1837); „Versuch einer neuen physikalischen Theorie der Capillarität“

(tamże 1838; teoryę tę wyłożył A. Rzyszczew-ski, „Bibliot. Warsz.“ 1844, III).    A-Ł-

A-

Z Milejowa Maciej, podkustoszy i wika-ryusz kościoła katedralnego krakowskiego, oraz notaryusz apostolski w w. XV. Zostawił w rękopisie po łacinie opisanie cudów błogosł. Pran-doty z Białaczowa, b-pa krakowskiego, zebrane z polecenia Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa, i kapituły, od r. 1454 po r. 1465. Ten rękopis posiada archiwum kapituły krakowskiej, pod napisem: „Regestrum miraculorum gratia Dei, per merita et orationes Venerabilis Patris Prandothae pontificis gloriosi, factorum et fien-dorum in populo Dei“. Polskie jego tłumaczenie sporządzone przez ks. Gładyszewicza znajduje się przy wydanem przezeń „Życiu błogosławionego Prandoty“ (95 — 192).

Milen, roślina, ob. Hedeoma,

Miler, Miller, herb: Na tarczy 4-dzielnej, w polach I i IV błękitnych—srebrny kamień młyński; w II i III czarnych—lew złoty, wspięty. U szczytu między dwoma czarnemi skrzydłami—pół lwa złotego, trzymającego kamień młyński srebr. w łapach. Labry z prawej strony błękitno-złote, z lewej — czerwono-złote. Nadany r. 1796 w Galicyi.

zaczyna sięM. rozciągać—robią się u dołu otwory, wyciąga pewną ilość węgla, gasi go wodą lub piaskiem, a otwór tymczasowo zatyka się; następnie wyciąga się węgiel w innem miejscu, znowu się go gasi i zatyka otwór itd., nim się całego węgla nie wygasi. Wymiary M-a wahają się od 3 do 16 m. w średnicy; polana 3—6 m. długości i 200 mm. grub. Pojemność M-a 80— 300 m.³ drew. Czas trwania przebiegu 2—5 tygodni—w zależności od pojemności M-a; wydajność 20—25 % węgla na wagę i średnio 55 % na objętość. Zwęglanie w M-ch leżących różni 1 się nietylko kształtem M-ów i układem w nim

Mileryt, NiS, krystalizuje się heksagonalnie. Kryształy włosowate lub igiełkowate, zebrane w snopki lub grupy. Tw. 3 — 5. Mosię-źno-żółty, lub śpiżowo-żółty. C. wł. 5.26 do krycie, zarzucają M. piaskiem, czem rozżarzony 5.30. W płomieniu dmuchawki topi się na kulkę węgiel nieco się przygaszą. Po upływie doby błyszczącą. W kwasie azotowym rozpuszcza się.

Ogrzewany do 70° C. w roztworze srebra w ciągu 5 minut barwi się na fioletowo lub niebiesko. Ług bromowy strąca czarny tlennik niklu (Lemberg). Występuje z syderytein, lub pirytem kolo Nauzenbach, w pokładach węglowych koło Saarbrücken i Dortmundu. °- B-Milerze (m i e 1 e r z e, z niem. Meiler) — stosy, w które się układa drzewo do zwęglania i węgiel kamienny do koksowania jego. M. do zwęglania drzewa odróżniamy dwa rodzaje: stojące i leżące, różniące się sposobem układania polan. M. stojący przedstawio-polan — poziomo, rys. 27, ale głównie tem, że | węglowy; tak utworzony M. pokrywa się war-zwęglanie drzewa nie następuje jednocześnie | stwą koksu drobnego. Rozniecenie ognia od-w całym M-rze—przeciwnie, po zapaleniu go | bywa się przez komin lub przez kanały cią-z jednej strony, zwęglanie postępuje stopnio- | gowe Z), utworzone z kawałków węgla lub cegły. Po zapaleniu pokazuje się z komina gęsty dym szary z kopcącym płomieniem, który staje się stopniowo coraz rzadszym, wówczas pokrywę się zamyka, przysypuje warstwą mokrego miału koksowego i daje się ostygnąć. Następnie przed wyciąganiem koksu z M-u wlewa się do komina wody, wyciąga się koks i zalewa się go wodą.

Ôte

agm

ib

Smh

7FÈ

•yr... ..i

mm

A. P-cz.

Fig. 26.

li

udÉriri

A. P-cz.

STO

Milerze (mielerz e—w c e-gielnictwie) —piece polne do wypalania cegły—dają cegłę na wygląd nie piękną, lecz tanią i na zwykły użytek przydatną.

_ZZ3I

=ń

mmmmmm

Fig. 27.

*1

|||

adz.

Miles Nelson Appleton, generał amerykański (* 1839 w Westminster), uczestniczył w bitwach pod Fredericksburgiem i Chancellorsvillem, wyróżnił się zwłaszcza w walkach z Indya-nami i stłumił ich powstanie r. 1890. Za zasługi otrzymał podziękowanie od sejmów kilku stanów, i szablę honorową od obywateli m-ta Tucson (Arizona). R. 1890 generał major wojska regularnego, został w r. 1895 po śmierci Schofielda generałem głównodowodzącym wojska Związkowego.

Fig. 28.

wo coraz dalej ku końcowi drugiemu M. i gdy tu zwęglanie się dopiero zaczyna, na początku M-a już się skończyło, i tam można przystąpić do wyciągania i gaszenia węgla.—Koksowanie węgla kamiennego w M-u, chociaż znajduje jeszcze zastosowanie, należy do liczby sposobów najniedoskonalszych pod każdym względem. Otrzymuje się z M-a, wskutek działania na koksowanie wpływów atmosferycznych, wytwór miękki i mniej jednolity, przy mniejszej wydajności (53 — 65 % koksu w M. i 70 — 80% w koksowniach przy jednakowym węglu), a trudniejszej i staranniejszej obsłudze. Na rys. 28 przedstawiono M. do koksowania węgla, w przekroju. Do koksowania w M-ch używa się zwykle węgli w sporych kawałach. A — murowany komin z pokrywą u góry i kanałami _D u dołu; dokoła komina ustawia się kawały węgla szeregami współśrodkowemi dla utworzenia warstwy dolnej; na tę warstwę układa się kawałki drobniejsze, a na te znowu miał

Miletić Lubomir, filolog bułgarski (* 1863 w Macedonii), gdzie ojciec jego był nauczycielem. Kształcił się w gimn. w Zagrzebiu; tam rozpoczął nauki uniwersyteckie (wydz. filozof.), przeniósł się następnie do uniwersytetu czeskiego w Pradze, gdzie pracował pod kierunkiem Hattali i Gebauera; powrócił jednak do uniwers. Zagzebskiego i tutaj doktoryzował się, przedstawiwszy (po serbsku) rozprawę „O clanu u bugarskoin jeziku“ (1889), opartą na badaniach ogłoszonych poprzednio przez M-a w jęz. bułgarskim „CleM>t vbïdgarskijajezik“ („Period. Spisanje“ 1887, str. 21—22). Na razie M. pracował, jako nauczyciel gimnazyum klasycz. w Sofii; po założeniu tamże „Szkoły głównej“ powołano go na profesora jęz. staro-bułg. i innych jęz. słowiańskich. Jako slawista M. badał głównie jęz. bułgarski, literaturę, etnografię i stosunki religijne swego narodu. Oto ważniejsze jego prace: „Staroto sklonenie v dneśnite bułgarski narëcija („Sbornik za narodni umotvo-renija“, str. 2); „Fr. Miklośić i slovjanskata fi-logija“ (tamże, t. V): „Dva truda po istoriata

K. A.

E. Chw.

sur

na btlgarskija jezik“ (t-że t. X: ocena prac La-wrowa i A. Kaliny); „Dakoronrimite i tëchnata slavjanska pismenost“ (t-że t. IX); „Novi Vlaho-bTdgarski gramoty od Brasov“ (t-że t. XHI; uzupełnienia do tej pracy w t. XXV, 3—48); „Be-leżki po jedno naućno pi>tuvanje v Romamia“ (t-że t. IX); „Semigradskite badgari (t-że t. XIII); „Na gosti ubanatskitë baJgari“ („Badgarski Pre-gled", III, 1 — 2). Tamże I, 10 — 12, M. pisał o propagandzie katolickiej wśród Bułgarów w w. XVII. — W „Archiv f. slav. Philologie“ Jagića t. XXII, M. zamieścił: „Oblak’s Macedo-nische Studien". Z rzeczy historycznych M-a wyróżnia się studyurn: „Povëst za padenieto na Ca-rigrad 1453“ („Sbornik“, t. XII).

Miletić Swetozar, publicysta serbski (*1826 w Moszorynie — f 1901 we Vrisci) po ukończeniu nauk średnich w Nowym Sadzie i w Presz-burgu, walczył r. 1848 przeciw Węgrom, po-czem przykładał się do prawa w Wiedniu. R. 1854 w Nowym Sadzie oddał się praktyce adwokackiej i publicystyce. Przez długie lata przywódca stronnictwa liberalnego w Serbii austryackiej i głowa opozycyi serbskiej w parlamencie węgierskim. Bronił sprawy narodowej serbskiej i w publicystyce, zwłaszcza w piśmie „Zastawa“ (Sztandar), które z kilku przyjaciółmi założył r. 1866 w Peszcie (przeniesione potem do Nowego Sadu). Za artykuły był M. oddany pod sąd o zdradę stanu, skazany w r. 1877 na 5 lat twierdzy. Ułaskawiony 29 list. 1879 zasiadł M. znów jako poseł w parlamencie węgierskim i powrócił do pracy publicystycznej. Ale więzienie poderwało zdrowie i M. wkrótce schronił się do zakładu dla umysłowo chorych.

Miletopol, m-to handlowe w Staroż., ob. 01 b i a.

Miletos, gr. MtÀYjTOç: 1) syn Apołlina i Arei, albo Dejony, rodem z Krety. Przez Minosa, Sarpedona i Rhadamantysa dla nadzwyczajnej urody równocześnie miłowany, schronił się ucieczką razem z Sarpedonem do Karyi i założył tutaj miasto, które Miletem przezwał. Według innej legendy uciekł on do Azyi, ponieważ Minos podejrzewał go, że chce go z tronu strącić i sam na nim osieść. W Karyi spłodził z Ejdoteą, córką Majandrosa albo Eurytosa, syna Kaunosa i córkę Byblidę. — 2) jedno z miast najbardziej kwitnących i najważniejszych w Azyi, zwane często Atenami Azyi Mniejszej, założone przez Karyjczyków albo Kreteńczy-ków, skolonizowane potem przez Jończyków, w okolicy uroczej, na przylądku zat. Latmij-skiej, przy uściu Majandrosu, na granicy Karyi. Dziś Palatia. Wzrósłszy wcześnie przez handel w wielką potęgę i ludność, założyło samo ok. 80 osad, zwłaszcza nad m. Czarnem (Kyzikos, Synopę, Abydos, Tomoj, Olbię, Odessus, Panti-kapajou i in.). Słynąc z handlu b. rozległego, osławione było z obyczajów rozwiązłych; w przysłowie weszło u Greków oznaczanie M-ków jako zepsutych dzieci szczęścia. Było też ojczy-stem miastem licznych mężów sławnych (filozofów Tałesa, Anaksymandra, Anaksymenesa, logografów Kadmosa, Hekatajosa, Dyonizyosa; Aspazyi i inn. znanych heter). Na płd. od M-u znajdowała się odwieczna, przesławna świątynia Apołlina Dydymejskiego, którą Kserkses zburzył. Odbudowano ją w czasach późniejszych z większą jeszcze okazałością. Kiedy Cyrus starszy Azyę Mniejszą podbijał, poddać się musiał i M., który odtąd długi czas pod perskiem jarzmem zostawał, nie przestając dalej się rozwijać. Kiedy na początku w. V przed Chr. przyłączył się M. do Jończyków, którzy bunt przeciw Persom podnieśli, zemścili się na nim srogo barbarzyńcy, burząc m-to w r. 495 doszczętnie. Chociaż wkrótce je znowu odbudowano, nie dosięgło już więcej dawniejszego swego znaczenia. W wojnie peloponeskiej stanęli M-czycy po stronie Ateńczyków, którzy ich dawniej w walce z w. Samos dzielnie popierali. Pod koniec owej wojny opuścili, za sprawą Alcybiadesa, Ateńczyków, aby przejść na stronę Spartańczyków. W r. 411 przed Chr. stoczono w pobliżu M-u, tuż przy w. Lade, bitwę na morzu, w której Ateńczycy zwyciężyli. Ponieważ w r. 401 przed Chr. M. wspierał posiłkami młodszego Cyrusa w walce z bratem jego, Artakserksesem Mneinonem, zemścił się tenże po śmierci brata swego na mieście, uciskając je ciężkiem jarzmem niewoli. Wyswobodził je dopiero Aleksander W.; podczas zdobywania ucierpiało bardzo wiele. W wiekach następnych było tylko mniej ważnem miastem handlowem. Zupełne zniweczenie dosięgło go za panowania Mongołów i Turków. — W czasach rozkwitu swego składał się M. z 2 części: z miasta zewnętrznego i wewnętrznego, mającego osobne obwarowania, chociaż obie jeden mur warowny opasywał. Dostępu do czterech portów jego broniły przeciwległe wyspy Tragazajskie: Lade, Dromiskos i Perne. Dzisiaj wybrzeże jest tam skutkiem znacznych osadów piasczystych morskich zupełnie zmienione, z wielkiej Lat-mijskiej zatoki pozostała tylko część środkowa jako jezioro miałkie, od morza odcięte; w niem kryje się główna część ruin M-u, u podnóża gór Latmijskich. Część ich odkopali uczeni niemieccy na koszt rządu, od r. 1899: mury miejskie, z trzech okresów pochodzące, ratusz, łaźnie rzymskie, wodociągi, Nymphaeum i ulicę grobowców. Okolica M-u słynęła w Starożytności z wydajności wody znakomitej, z róż pięknych i pianki morskiej. — Por.: Rambach „De M-o ejusque coloniis“ (Halla 1790); Schroeder „Com-mentatio de rebus Milesiorum“ (I, Stralsund 1827); Soldau „Rerum Milćsiacarura comment." (I, Darmstadt 1829); Haussoulier „Etudes l’bist. de M.“ (Paryż 1902).—3) Metropola joń-skiego M-u, we wschodniej części północnego wybrzeża w. Krety, między przylądkami Ze-phyrion i Kretion; wspominana przez Homera,

S. I)rz.

za-

z 1815),

razem z

w r.

Milewski Wincenty, nauczyciel matematyki i fizyki w gimn. w Ostrowie w Poznań-skiem, podług bardzo wziętych podręczników niemieckich Brettnera opracował: „Wykład rachunków praktycznych“ (Wrocław 1846; wyd. 3-e, Poznań 1865, str. 140)) „Wykład arytmetyki literowej i algebry" (Berlin 1850; wyd.

Ą. Ł.

na

której miano na sławne miasto Azyi przeniesiono. — 4) Miasto w Myzyi nad rz. Euenos, już za czasów Pliniusza zburzone.

Milewska Aniela, powieściopisarka (*1842 — f 1896). Napis: „Anna“ dramat (,,Bibl. War.“ 1873); „Zygmunt“, obrazek dramat. Powieści: „Matka artysty“, „Rozstajne drogi“; „Sieroce dzieje“ (Lwów 1882); „Na tle małego miasteczka“; „Miłość a pieniądze“; „Pamiętniki garbuska“; „Nasze panny“, komedya „Pan Władysław“. Oprócz różnych artykułów, pomieszczanych w „Dwutygodniku dla kobiet“, „Tygod, beletrystycznym“, „Kaliszaninie“, „Wiśle“ i in., napisała dużo powiastek ludowych do „Zorzy“ i „Gaz. Rzemieślniczej“.

Milewski Iv. Odwaga odm., herb: W polu srebrnem—mur czerwony blankowany. U szczytu—skrzydło czarne. Labry czerwone-srebrne.— M. II a. Ślep o wron odm. W polu barwy niewiadomej, pod dwiema 5-listnemi różami— kruk. M. III (hrabia) a. Milan, a. ślepo-wron odm.: Na tarczy dwudzielnej, w polu błękitnein—na barku podkowy srebrnej i nad krzyżem kawalerskim—kruk z pierścieniem w dziobie; w II czerwonem—rycerz zbrojny, oburącz trzymający miecz nad głową. Nad koroną hrabiowską—trzy hełmy ukoronowane: w I — na ogonie pawim, podkowa z krzyżem kawalerskim na barku, w II—dwie krokwie w kształcie litery W, w III—pół rycerza trzymającego miecz nad głową. Labry przy I- błękitno-srebrne, przy II i III—czerwono-srebrne.

Milewski, także Mielicki, Mieleski Ro tun dus (Augustyn), po łacinie M i 1 e-sius, dr obojga prawa, sławny wójt wileński r. 1542 —1576 (* w Krakowie i tamże za Zygmunta Starego był prokuratorem sądowym; z Klemensem Janickim, kard. Hozyuszem i Piotrem Rozyuszem żył w przyjaźni; w r. 1542 mianowany wójtem wileńskim i sekretarzem królewskim, później nobilitowany; przyjął herb Rola. Na sejmie r. 1569 jako biegły prawnik wyznaczony był do korektury Statutu litewskiego, razem z Waleryanem Protasowiczem, biskupem. Z polecenia Zygmunta Augusta czął zbierać materyały do historyi litewskiej, którą zaczął pisać w języku łacińskim. Początek tej historyi przesłany Mik. Radziwiłłowi r. 1560, podług świadectwa Kojałowicza, miał się znajdować w bibliotece Nieświeskiej, skąd, jak utrzymuje Żukowski („Dzienn. wileńskim“ całą biblioteką przewieziony 1772 do Petersburga. Zygmunt August tyle w M-skim pokładał zaufanie, iż użył go do napisania swego testamentu. Testament, w języku polskim, wydrukowany jest w „Pani. warszawskim“ (r.    1819, XV, 71). W r. 1574

miał sobie nadaną dzierżawę Stokliską. Urn. około r. 1595. Wydał: „De dignitate ordinis Ec-clesiastici Regni Poloniae“ (Kraków 1582. Dzieło to wyszło z rozkazu Karnkowskiego, arcyb-pa gnieźnieńskiego, z przemową do An-

drzeja Wolana); „Epistoła ad D. Georgium Radziwillum Dueem Ołycens. Episc. Viln. qua cuidam anonymo haeresim persuadendo respon-dit“ (Wilno 1581, w 4-ce). Zostawił w rękopisie, podług Starowolskiego, „ Leges Poloniae et Galliae“. W zbiorze listów Hozyusza i Kromera spisanych w Szwecyi staraniem Albertran-dego, znajdowało się wiele listów Milewskiego. Czacki posiadał niektóre jego rękopisy. Wiele zaś, przechowywanych przy kościele ewangelickim wileńskim, zgorzały wraz z kościołem w r. 1682. Por.: Estreicher XXIII.

2-e, tamże 1865, str. 167).

Milewski Karol (* 1729 — f 1853 w Częstochowie), sekretarz dozoru pensyi i szkół wyższych płci żeńskiej w Warszawie, potem profesor Instytutu rządowego wychowania panien, następnie sekretarz w Komisyi oświecenia, na-koniec inspektor instytutu Aleksandryjskiego w Puławach i członek T-stwa nauk. krakowskiego. Wydał: „Rozprawa o historyi powszechnej“ (Warszawa 1823); „Wiadomości z historyi powszechnej dla użytku instytutów płci żeńskiej“ tamże 1827, t. 2); „Wyniosłość ziemi czyli opisanie najznakomitszych gór pięciu części świata z illuminowaną kartą porównywają-cą też wyniosłości“ (przekł. z niemiec, tamże 1825); „Ogólny rys Encyklopedyi dla użytku pici żeńskiego“ (tamże 1840, t. 2), „Pamiątki historyczne krajowe“ (tamże 1847), zebrane razem rozprawy i artykuły, poprzednio po rozmaitych pismach umieszczane. Brakło mu zupełnie krytyki.

Milewski Józef, obywatel ziemski z konińskiego, działacz społeczny (* 1800 w Boże-wicku — f 22 lut. 1875), syn Kajetana, szambelana Stanisława Augusta, i Sabiny z Bogusławskich, kształcił się wspólnie ze swym starszym bratem, Aloizym (zginął r. 1831 pod Ostrołęką przy zagważdżaniu armat w nieszczęśliwej rejteradzie za mosty) — w Kaliszu, a następnie przykładał się do prawa w uniw. krakowskim, gdzie zarazem słuchał wykładów wymowy i poetyki u prof. Czajkowskiego. Po ukończeniu nauk poświęcił się początkowo biu-ralistyce, następnie osiadł we wsi Mikorzynie, puściźnie po matce, i rozpoczął pracę na roli i dla szerszego ogółu. Już w Kaliszu przyłożył się bardzo do założenia T-stwa Dobroczynności, którego był sekretarzem. W Koninie, obrany prezesa Rady szpitalnej, znacznie rozwinął tę instytucyę. Żarliwy zwolennik uwłaszczenia włościan, założył rodzaj banku pożyczkowego i ochronkę. Przyczynił się do założenia w Koninie Resursy Obywatelskiej, a odwagą cywil-

1877).

(Rapperswyl 1882).

ną uczynił z niej sąd obywatelski. Nakoniec pełnił urząd sędziego pokoju oraz prezesa Rady powiatowej w Koninie. T-stwo Rolnicze miało w nim również pracownika gorliwego. Jeden syn, Celestyn, zginął w powstaniu r. 1863 pod Nową wsią na Kujawach; drugi Józef jest profesorem ekonomii (ob.).—Por.: T. Żychliński „Kronika Żałobna rodzin wielkopolskich od r. 1863—1876 z uwzględnieniem ważniejszych osobistości zmarłych w tym przeciągu czasu w innych dzielnicach Polski i na obczyźnie“ (Poznań

E, Chw,

Milewski Walenty, h. Ślepowron, pa-tryota polski (* 6 stycz. 1801 w Wierzchni, w obwodzie Stryjskim — f latem 1881 w Kołomyi) , uczestnik powstania listopadowego, syn Karola i Tekli z Wierzejskich, właścicieli dóbr w kołomyjskiem. Po ukończeniu nauki w szkołach publicznych, wyjechał r. 1825 na Wołyń do wuja Wierzejskiego i wydzierżawił od niego majątek Pobojnę i Pobojankę na Podolu. Gdy tutaj doszła go była wiadomość o powstaniu listopadowem, jął objeżdżać sąsiedztwo, aby porozumieć się co do uczestnictwa. Zebrawszy sporo chętnych, przeprawił ich nocą przez Zbrucz do Galicyi i podążył w stronę Królest. Polskiego. Pod Tomaszowem przeszedł w Lubelskie, gdzie powziąwszy wiadomość o stanie rzeczy, pociągnął w Sandomierskie. W Zawichoście do wyprawy podolskiej przyłączyło się kilkudziesięciu krakusów, ochotników. Dowiedziawszy się tutaj od kap. Błociszewskiego, napoleończyka, że w Nowem Mieście Korczynie formuje się szwadron legii litewsko-ruskiej, ruszył do Korczyna i z przyjaciółmi wstąpił do szwadronu. We dwa tygodnie byli w pogotowiu. Pułkownikiem był Oborski, napoleończyk, majorem Bohdanowicz, wołyniak, kapitanem Nikodem Cybulski, b. oficer konstantynowski strzelców konnych, porucznikami, Aleksander Podhorski i Gurowski. Przeszedłszy pod rozkazy gen. Różyckiego, uczestniczył M. ze swym szwadronem w asekuracyi dział pod Chodczą górną, uchodząc przed Rydygierem, następnie w straży tylnej bronił odwrotu Różyckiego przez groblę do m-czka Lipska. W drodze do Rakowa, powtórnie stojąc w asekuracyi dział, M. został kontuzyowany granatem. Wkrótce awansowany na podporucznika, dzielnością i odwagą wyróżnił się w korpusie Różyckiego. S. Różycki, party wciąż przez przemagające siły rossyj-skie, zmierzał ku granicy austryackiej, a przewidując blizkie rozwiązanie korpusu, zaczął oficerów uwalniać ze służby. Takie uwolnienie otrzymał i M. d. 25 wrześ. r. 1831 w Olkuszu. Nie opuścił jednak szeregów, lecz dzielił do ostatka ich losy. Jako podporucznik miał oddane pod nadzór furgony, ze wszelkiemi rzeczami do szwadronu należącemu. Doprowadziwszy je do Wisły, umieścił na trzech spławach i przeprawił na stronę austryacką. Cały zaś szwadron wobec natarcia Rossyan przejechał wpław

Wisłę pod Niepołomicami, gdzie przez Austrya-ków został rozbrojony. Po powrocie z wyprawy w strony rodzinne M. wkrótce ożenił się z Julią Piekutowską i oddał się pracy na roli. Zasłynął swym testamentem obywatelskim, w którym poczynił znaczne legaty na instytucye narodowe polskie, m. inn. dwa tysiące reńskich na Muzeum Rapperswylskie i tyleż na kształcenie młodzieży polskiej pod opieką Zarządu Muzeum.—Por.: A. Giller „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“

E. Chw.

Milewski Józef (* w Poznaniu 1859) przykładał się do nauk w Krakowie, Berlinie, Lipsku, dla głębszego poznania stosunków ekonomicznych pracował w Hamburgu, Paryżu, Warszawie. R. 1886 habilitował się w Wszechnicy Jagiellońskiej i rozpoczął wykłady; r. 1906 usunął się od wykładów i objął stanowisko dyrektora Banku Krajowego we Lwowie; uniwersytet lwowski mianował go r. 1907 prof, honorowym. Prócz naukowej rozwijał działalność polityczną, będąc posłem do parlamentu wiedeńskiego w 1. 1894—1900, a posłem na sejm krajowy od r. 1900. W parlamencie jak w sejmie pracował w głównych komisyach, był przez szereg lat gener. referentem budżetu, oraz zabierał głos w wielu bardzo ważnych sprawach. W r. 1898 ofiarował mu hr. Thun tekę ministra handlu w gabinecie swym; wynikłe jednak trudności polityczne stanęły na przeszkodzie objęcia urzędu. Z instytucyi społecznych prze-dewszystkiem T-stwa rolnicze krakowskie i lwowskie miały zapewnioną jego współpracę. Główne prace: „Zagadnienie narodowej polityki“ (Lwów 1909); „Polityka ekonomiczna“ (Kraków 1905, 2 t. wydane wspólnie z prof. Czerkaw-skim); „Budżet i kredyt publiczny“ (Kraków 1898); „W sprawie utrzymania ziemi w naszem ręku“ (Poznań 1884); „Prawo spadkowe a własność ziemska“ („Przegl. Polski“ i „Niwa“, 1886); „Stosunek wartości złota do srebra“ (Kraków 1891); „Referat w sprawie reformy prawa spadkowego“ (1889); „Reforma prawa spadkowego w Niemczech“ („Bibl. Warszaw.“ 1890); „Bank ziemski“ („Przegl. Polski“ 1893); „Cele polityki agrarnej“ (1897); „Parcelacya“ („Ognisko“, Warsz. 1903); „Ustawa parcela-cyjna“ („Przegl. Polski“, 1904); „Kwestya buraków cukrowych“ („Przegl. Polski“, 1905); „Kwestya robotników rolnych“ („Przegl. polski“,

1906) ; „Związek “ziemian“ („Przegl. polski“,

1907) ; „Cła opiekuńcze“ (Kraków 1888); „O kwe-styi społecznej“ (1890); „Reforma socyalna w Anglii“ (1893); „O kwestyi socyalnej“ (mowa na wiecu katolickim we Lwowie 1896); „Żdobycze i illuzye postępu“ (1901); „Biura pośrednictwa pracy“ („Przegl. Polski“, 1903); „Zadania narodowej oświaty“ (1904); „Drożyzna mięsa“ („Przegl. Polski“, 1905); „Społeczne zadania obecnej chwili“ (1906); „Polityczne i narodowe znaczenie katolicyzmu w Polsce“ („Przegląd

A-

„Ate-

„Kurj.

„Gaz.

x-y.

S.' Drz.

adz.

adz.

Średniowieczu często wspominana przez pisarzy arabskich- nFrancya zawładnęła M-ą w r. 1840.

adz-

Dr. A. J, G.

S. Drz.

powszechny“, 1906); „Wymowa polityczna“ („Przegl. polski“, 1907); „Mowa na jubileusz papieski“ („Przegl. powszechny“, 1908); „Obecny stan kwestyi monetarnej“ (1887); „Reforma waluty w Austryi“ (1892); „Mowa w ankiecie monetarnej wiedeńskiej“ (1802); „Projekt wypłat w gotówce w ńustro-Węgrzech“ (1903); „Stan kwestyi monetarnej na schyłku w. XIX“ (1903).

Milewski Edward, publicysta i działacz społeczny (* 1876 w Ekaterynosławiu), ukończył gimnazyum w Wilnie, wydział prawny w Moskwie ( 1900). Drukował artykuły od r. 1901 w ,,Gaz. Handlowej“, „Głosie“, neum“, „Ogniwie“, „Niwie Polskiej“, Codziennym'¹, „Krytyce“, „Naprzodzie“, Wileńskiej“, „Trybunie“ itd. W 1. 1905 — 05 należał czynnie do ruchu politycznego. W r. 1906 wyjechał za granicę. W r. 1910 objął re-dakcyę pisma współdzielezego we Lwowie „Odrodzenie", tegoż roku na międzynarodowym kongresie w Hamburgu żądał M. przedstawiciela dla Polski w Centralnym Wydziale Międzyn. Zw. Kooperac. (poprzednio w 1908 żądał repre-zęntacyi według narodowości, a nie państw), wniosek nie przeszedł. R. 1910 zakłada we Lwowie pierwsze w Galicyi Stowarzyszenie spożywcze, oparte na systemie Rochdalskim, a w r. 1911 „T-stwo kooperatystów“ dla Galicyi. Oddzielnie wydaP „Kwitnące ciernie“, poezye (1906); pod prasą „Sklepy społeczne“, rzecz o kooperacyi społecznej" (1911).

Milewski Kapica, ob. Kap i ca Milewski Ignacy.

Milezya, gr. MtXyjaia, przydomek Demetry, nadany jej od czasu, kiedy żołnierze Aleksandra W. świątynię jej złupić chcieli, a nagle z jej podwoi straszliwe ognie wybuchły i wszystkich ślepotą raziły.

Milford m-to w Walii, z połudn. strony pięknego i bezpiecznego fiordu M. Haven, dostępnego dla największych okrętów przez rok cały, 4 070 m-ców. Nowe doki położone są w 8 kim nad M. na wprost doków Pembroke; mimo wygodnego położenia stosunki z Ameryką nie rozwinęły się.

Milford nazwa wielu miast w Stan. Zjedu. Ameryki, m. in.: 1) M. portowe w hrab. Nowy Haven, stan Connecticut, fabryka wyrobów słomkowych, obuwia i t. d., 3 811 m-ców; 2) M. w hr. Worcester, stan Massachusetts, fabryki obuwia i warsztaty okrętowe, 8 780 mców;

3) m-to w hrab. Hillsborough, stan Nowy Hampshire, fabryki wyrobów bawełnianych i mebli, garbarnie i kamieniołomy, 3 014 m-ców.

Miliana, m-to w Algerze, na południowym stoku gór Atlas, w okolicy niezwykle urodzajnej i zdrowej: liczne młyny wodne, poruszane siłą spadku rz. Ued-Butan. Pomniki sztuki arabskiej, meczet, minaret; zresztą budowle francuskie. Ok. 7 500 m-ców, w czem 1 500 Francuzów. Starożytne M a u 1 i a n a; w

adz.

Miliard a. b i 1 i o n = tysiąc milionów; 1 000 000 000 czyli 10⁹.

Milicer Napoleon, chemik polski (* 19 paźdz. 1842 w Warszawie—f 28 czerw. 1905 tamże). Wykształcenie średnie odebrał w Sławnem i wysoce zasłużonem gimnazyum Realnem w Warsz. Od r. 1862 na wszechnicy Heidelberskiej zostaje uczniem wielkich przyrodników Bunsena i Kirch-hofa, a w krótkim czasie zyskuje sobie względy szczególnie pierwszego z nich. Wypadki ówczesne powołały M. do kraju, dopiero w r. 1864 wstępuje do Szkoły Głównej, którą w r. 1867 kończy z dyplomem Magistra Nauk Przyrodniczych, aby pozostać nadal przy uczelni w charakterze asystenta przy katedrze chemii, Aż do chwili zamknięcia Śzkoły Głównej pełni tę czynność z wielkim dla uczącej się młodzieży i kraju pożytkiem. Pozbawiony tej placówki najwłaściwszej dla swych dążności naukowych, M. poświęcił się odtąd działalności choć mniej wdzięcznej, lecz owocnej dla kraju: objął kierownictwo pracowni chemicznej dla celów rozbiorowych, naprzód własnej, a następnie stworzonej przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, skąd dzięki jego niezwykłemu darowi nauczania, wyszedł zastęp dzielnych chemików. Poza-tem działał M. jako pedagog w szkołach prywatnych i jako niezwykle utalentowany mówca, popularyzator i eksperymentator z katedry publicznej. Gdyby nie smutne warunki rozwoju naszej nauki, M. stanąłby niewątpliwie w szeregu chemików-badaczy większej miary.—Por. Br. Znatowicz ,,Mowa nad grobem Napoleona Milicera wypowiedziana d. 30 czerw. r. 1905“ (Warsz. „Wszechświat", 1905 J\ę 27).

Milichius, gr.    (=przebaczający, mi

łościwy), przydomek: 1) Zeusa (ob.), któremu jako bratu Hadesa, władcy świata zmarłych, Ateń-czycy ofiary z nierogacizny składali i, jak to w kulcie bóstw podziemnych zwyczajnem było, całe palili, a podczas święta Dyazyi (ob.) placki ofiarowali, mieszkańcy zaś m-ta tegoż pod tern wezwaniem wspaniały posąg postawili; — 2) Bakchosa, uczczonego pod tem mianem przez Spartańczyków; — 3) bogini Tyche (= szczęścia); — 4) bóstw podziemnych, przebaczających winy zmarłych, którym nocną porą ofiary składano.

Milicya—wojsko ludowe. Składa się z obywateli, zdolnych do noszenia oręża (od lat 15 do 50), tworzy się zwykle w chwilach krytycznych, gdy naród zmuszony jest bronić niepodległości swojej. Jak dotąd, w Europie tylko Szwajcarya posiada M-ę (ustawa z d. 13 list. 1874, zreformowana w r. 1906): każdy obywatel szwajcarski, zdolny do noszenia broni, obowiązany jest przejść początkowy zakres sztuki wojskowej, a następnie co rok stawiać się w odpowiednim kantonie na ćwiczenia przygoto-

J. S-ti.

E, Chw

waweze. W ten sposób każdy obywatel od lat 17 do 50 uważany jest ciągle za żołnierza, który winien w razie potrzeby stanąć do apelu. Od tej powinności obywatelskiej prawo w zasadzie nikogo nie uwalnia, jak tylko: 1) wyjętych z pod prawa; 2) urzędników kolei, poczt, telegrafów, składów z materyałami wojskowemi; 3) dyrektorów szpitalów wojskowych. Tworzą oni rezerwę. Każdy obywatel szwajcarski przebywający w obcym kraju, zmuszony jest opłacać podatek, zależnie od taryfy. Podatek ten w r. 1897 dosięgną! sumy 3 130 823 fr. Gaston Mock („L’armie d’une démocratie“) mówi: wyraz M. jest równoznaczny ze wszyst-kiem, co oznacza armię starannie wykształconą i przygotowaną w celu obrony narodowej, w tej M-i okres służby wojskowej powinien być doprowadzony do minimum, niezbędnego do tego przygotowania. Taki przykład obrony narodowej wykazuje M. francuska podczas Wielkiej Rewolucyi; kiedy Prusy i Austrya z obawy, by idee rewolucyjne nie przedostały się na tery-torya ich państw, zbrojną siłą wtargnęły na ziemię Francyi, M. narodu francuskiego odegrała najpoważniejszą rolę w odparciu najazdów. W miarę wzmagającego się postępu zamiana armii stałej przez M-ę staje się nieodzowną. To też w czasach ostatnich dają się słyszeć głosy, domagające się zniesienia armii stałej i wprowadzenia M-i. Socyalista niemiecki August Bebel w pracy: „Nie armia stała, ale M-a“ (1898) żąda zniesienia armii stałej, wskazując na olbrzymię rolę M-i u różnych narodów: „Za każdym razem, gdy jakieś gdziekolwiek z państw, bądź to Anglia, Francya, Stany Zjednoczone, Prusy nawiedzane były przez katastrofy, były ratowane nie dzięki armii stałej, ale wskutek tej potęgi żywiołowej, co zwie się narodem-ludem. Na poparcie tego faktu wypada stwierdzić, że Hiszpania i Tyrol same stawiły czoło najeźdcy“. — Por. Moch G. „L’armie d’une démocratie“.

Milicz, ob. M i e 1 i c e.

Milicz Jan, z Kromieryża, reformator czeski (f 1374 w Avenionie), wspólnie z Konradem Waldhausenem i Maciejem z Janowa, należący do trójcy najwybitniejszych poprzedników Husa, kanonik praski, wicekanclerz ces. Karola IV, pan na Tmanie. Odwiedzając z polecenia arcyb-pa praskiego kościoły i klasztory, zapoznał się z duchowieństwem i z bytem ludu. Pragnąc zbliżyć się bardziej do niego, zrzekł się dobrowolnie w r. 1363 mimo odra-dzań kapituły i samego nawet arcybiskupa praskiego, wszelkich godności i mienia i w Hor-szowie jako prosty sługa ołtarza pełnił u proboszcza tamtejszego obowiązki kapłana z surowością i poświęceniem się bezprzykładnem. Po roku, wróciwszy, do Pragi, zaczął kazać u św. Mikołaja, potem u św. Eliasza na Starem Mieście. Kazał po czesku i tern się tłumaczy wpływ który wywierał na tłumy. N. był nietyle teoretykiem reformatorem—przeciwnie w dogmatach wiary był katolikiem prawowiernym — ile budzicielem sumienia klas posiadających względem ludu. Nie mogąc radykalnie zmienić położenia ludu, wpadł w mistycyzm, który rozwinął się jeszcze bardziej dzięki kontemplacyjnemu wczytywaniu się M-a w Biblię. Szczególnie uderzały go w Biblii ustępy, gdzie wzmiankowano o przyjściu Antychrysta, nabrał przeświadczenia, że czas ten nastał. Wszystko co w żywocie ludzkim nie licowało z prostą nauką Chrystusa, nazywał antychrystowem, a więc arcyb-pa praskiego, duchowieństwo, książąt i panów. Karolowi IV w oczy powiedział, że jest Antychrystem największym: skarcił go za to arcb-p Oczko z Właszyna, lecz cesarz ujął się za nim. Gdy teologowie prascy nastawali na niego za jego nauki, odwołał się do pap. Urbana V r. 1367 i osobiście udał się do Rzymu. Długo czekał na przyjazd papieża z Ave-nionu, a kiedy doczekać się nie mógł, przybił na drzwiach kościoła św. Piotra w Rzymie wyznanie swej wiary o przyjściu Antychrysta. Inkwizytor rzymski kazał go do więzienia wtrącić, i po wielu tygodniach M-a dopiero Urban V, po powrocie, uwolnił, za wstawiennictwem swego brata kard. Anglieusa Grimaud. Ufny w opiekę cesarza i papieża, zaczął M. po powrocie do Pragi, jeszcze namiętniej kazać i rozpoczął wojnę z mnichami żebrzącemi. Ci oskarżyli M-ca do Rzymu i wymogli na Grzegorzu XI bullę, w której papież pisze do Karola IV, do arcyb-pa praskiego i do biskupów z Litomyśla, Ołomuńca, Wrocławia i Krakowa, aby pilniej wejrzeli w naukę M-ca i pociągnęli go do odpowiedzialności, gdyby się winnym okazał. Inkwizytor praski zapozwał M-a, ten odwołał się do papieża i udał się osobiście do Avenionu. Opiekun i przyjaciel M-a, Grimaud, zdołał zrzucić z niego zarzuty, gdy nagle M. skonał. Dzieła M-a spalono r. 1410. Przechowały się jedynie „Postilla a vyklady na Evau-gelia vyrocznj“; „Knihy o zarmoucenjch veli-kycli cjrkve svate“; o „Antikristovi a geho sedmi ranach“ (wyd. po raz pierwszy w Pradze, 1542). Późniejsi reformatorowie czescy (Maciej z Janowa, Tomasz Stitny) przyznawali się, że byli pod wpływem M-a. — Por.: Balbin „Vita venerabilis presbyteri Milicii“ („Mise. hist. regn. Bohemiae“, Praga 1662); Wł. Klicman „Studie o M-ovi z Kromefize“ (1890); M. Gliszczyński Hus i Husyci“ (Warszawa 1859).

Miliczewicz Milan, pisarz i mąż stanu serbski (* 16 czerw. 1831 w Ripanji pod Belgradem—f 20 list. 1908 w Belgradzie), przykładał się do teologii w Belgradzie, r. 1850 poświęcił się nauczycielstwu, nast. przeszedł do służby w ministeryum spraw wewnętrzuych. R. 1860 sekretarz kancelaryi ks. Miłosza, r. 1861 pierwszy sekretarz i inspektor szkół ludowych w ministeryum oświaty, r. 1880 naczelnik policyi, r. 1884 pierwszy pomocnik ministra spraw we-

E. Chw.

adz.

podczas pokoju podczas wojny 614

4,350

3,700

2.500

5.500

385

254

563

278

720

5,000

1,000

1,414

220

250

*22$

30.6$

„ 11 „ 14.5

20$

18.4$

wnętrznych w sprawach policyi, r. 1886 dyrektor Bibl. Narodowej w Belgradzie (na tem stanowisku był lat 10), r. 1877 członek Akad. serbskiej, w 1. 1896 — 1898 prezes tejże, nako-niec senator. Powołany w r. 1874 do skupsztyny, wystąpił gorąco przeciwko stosowaniu kary cielesnej w szkole. Zawołany pedagog, w ciągu lat 1868 — 1876 redagował organ nauczycielstwa serbskiego „Szkoła“. M. należy do rzędu najbardziej utalentowanych pisarzów serbskich. Największe dzieło to „Kneżewina Sbrja“ (1876, olbrzymi materyał geograficzny, etnograficzny, historyczny i archeologiczny, Serbii dotyczący). Uzupełnieniem jej jest „Kraljevina Srbija“ (1886). W pracy „Zivot Srba seljaka“ (1887) zawarł M. bogaty materyał etnograficzny. Prace historyczne „Pomenik; znamenitih ljudi u Srpskoga naroda novijega doba“ (1888), swego rodzaju słownik biograficzny serbski; „Smrt kneza Miłosza i stupanje na vladu kneza Mihaila“ (1891); „Skole u Srbiji“ (1866). Ulubiony nowelista napisał: „Zimnje veceri“ (1879); „Letnije ve-ćeri“ (1880); „Medjudnevnica“ (1885); „Jar-musa i Fatima“. Wspomnienia (1894) p. n. „Iz swoich uspomena“.

Milionerzy (wyraz użyty po raz pierwszy przez Jean Paula). — Liczba M-ów na świecie wzrasta, lecz nie da się ściśle obliczyć. W r. 1884 broszura „The bitts offices“ oblicza mUltimi li o ne rów („posiadaczy wielu milionów“) na świecie; według tych danych (niedokładnych) było wówczas 700 osób, które posiadały majątek przenoszący 10 milionów rb. (w tem 200 w Anglii, po 100 w Stanach Zjedn. i Niemczech wraz z Austro - Węgrami, 75 we Fran-cyi, po 50 w Rossyi i Indyach, 125 w innych krajach). Pewna lista nowoyorska z r. 1890 nalicza 122 Amerykanów, posiadających każdy z górą 10 mil. rb., a razem 3 miliardy rb., w czem 5 osób po 100 mil. rb. (razem 1175 mil. rb.); na czele ich stali: Waldorf Astor III i John Rockefeller, wykazujący po 312 mil. rb. majątku. Według źródeł amerykańskich z r. 1906 najbogatszymi w Ameryce są: John Rockefeller (1 100 mil. rb.), A. Carnegie (pół miliarda), W. K. Vanderbilt (250 mil), 1.1. Astor, W. Rockefeller, G. J. Gould, W. A. Clarcke (po 200 milionów), D. D. Mills (150). Wskazówki te nie są ścisłe. Uwagi rodowodowe o M-ach amerykańskich zawiera „The World’s Almanac“ (1909). —Z multiinilionerów angielskich stawiani są na pierwszein miejscu: A. Beit (miliard rb.) i J. B. Robinson (800 mil. rb.), A. W. Astor (400 mil. rb.), Lord Strath-cona (250 mil), Lord Westminster (160 mil.), Lord Mountstephen i Rotschild (po 150 mil.). We Francyi najbogatsi są Rotschildowie, mnóstwo bankierów i pewna liczba arystokratów, którzy poślubili milionerki amerykańskie. W Niemczech za najbogatsze osoby uchodzą: ks. Pless (90 tm. rb.), hr. Henckel-Donnersmarck, acrb-p Kohn, rodzina

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 370b.

Kruppów, kilku fabrykantów, magnaci węglowi. W Austryi najbogatsi są A. v. Rothschild wiedeński (f 1911), piwowar A. Dreher, ks. Schwarzenberg, ks, Esterhazy, ks. Liechtenstein. Do rzędu najbogatszych osób w Rossyi należy Cesarz, ks. Demidow i Jussupow. Najbogatszą osobą na świecie był podobno wicekról Li-Huug-Czang.

Militaryzm oznacza przewagę czynnika wojennego i wojskowego nad innemi czynnikami życia zbiorowego w państwie współczesnem. Jest to zjawisko powszechne. M. sprawia, że państwo współczesne nie jest w stanie czynić zadosyć potrzebom kulturalnym zbiorowości, ponieważ olbrzymie środki przez ludność, składane dla dobra powszechnego, toną w przygotowaniach do wojny możliwej, wciąż wiszącej nad pracującą i coraz mniej o wojnach zamyślającą ludzkością, w każdym razie, do utrzymania „zbrojnego pokoju“; pod bronią znajduje się (1907), w tysiącach:

Niemcy Austro-Węgry Włochy Francya W. Brytania Rossya Japonia

St. Zjedn. Amer. P. 60 Pod bronią tedy znajduje się w Europie ok. 4 mil. ludzi, w wieku najbardziej wytwórczym; prócz tego armia wycofuje z obrotu gospodarczego 700,000 koni (koń wytwarza dziennie za 2 fr., strata wynosi ok. półmiliarda fr. rocznie). Miliardy wynosi strata, którą ponosi Europa z powodu przewagi czynnika militarnego. Dotyczy to czasów pokoju zbrojnego. Nie brane tu są pod uwagę ofiary w ludziach: obliczono mianowicie, że wojny europejskie (i prowadzone przez państwa europejskie w koloniach) pochłonęły w 1. 1793—1904 ok. 15000000 najzdrowszej, najbardziej wytwórczej, ludności męskiej. Do tych milionów dodać należy ofiary wojny rossyjsko-japońskiej nadzwyczaj krwawej. M. osłabia społeczeństwa europejskie nie tylko pod względem fizycznym. Jest też coraz kosztowniejszym. Budżety naczelnych państw enropejskich uginają się pod ciężarami militarnemi, na potrzeby kulturalne i społeczne środków niema. W r. 1906 wydatki na cele militarne wynosiły w odsetkach budżetów w główniejszych państwach świata:

Rzesza Niem. 48$ na głowę ludności rb. 10.4 Austro-Węgry 13.2$

Włochy Francya

W. Brytania 29$

Rossya Japonia

St. Zj. Am. P. 47$

W roku 1875 budżet militarny Europy wynosił

ok. 1 miliarda rb , w r. 1886—17₂ m., w r. 1897—27a m-, r- 1907 — ok. 47₂ m. rub. Z te-mi liczbami warto zestawić sumę wydatków, które ponosi mieszkaniec na cele społeczne (ubezpieczenie od wypadków przy pracy, emerytury robotnicze): W. Brytania rb. 2.2, Niemcy rb. 0.5, Fraucya (od 1911) rb. 2.0. Jak wzrastają wydatki na cele militarne, świadczy następująca tablica:

1908

Armia Mar. | Ogółem

219

590

438

009

604

283

379

3105

187    24

270    320

310    128

427 I 173

512    92

120 I 63

306 !    73

2132    873

Wydatki w milionach rubli.

Rok

armia

marynarka

ogółem

S4§

a J*

1883

A. Niemcy:

1897

1900

307

328

55

78

362

6.6

406

7.2

Armia! Mar. Ogółem

118.9

118    0.9

280.0

172 i 108.0

315.0

191

356

123

237

233 )    82

183 !    18

308 i 48

100 ! 23

193 !    44

1307 1323.9    1630.9)

1905

349

117

465

7.7

1909

405

200

605

10.4

B. W. Brytania:

1897

1900

1905

1909

199

213

412

10.3

266

306

572

14

Państwo

290

338

628

14.5

Austro-Węgry

W. Brytania

Francya

Niemcy

Rossya

Włochy

Różne

Ogółem

280

358

638

14.3

C. F r a n cy a:

1897

271

104

375

10

1900

269

149

418

11

1905

302

127

429

11

1909

319

145

464

11.7

Jak wzrastał budżet militarny Rossyi wskazuje tablica następująca:

Rok

a) wyd. zwycz.

1904    1906    1908    1910

armia ląd. marynarka

CO CO

l"» rH CO rH

CO r—I

CD

4-

DI CO CD 05

CD 00 00 >—

b)

w yd. n ad z wy c z. wojna chińska i japońska koleje żelazne uzbrojenie

CD r-.

cd -a

00 (M t'- Tfi

CD CD CD Tf CD iO

O' a O rfi. 00

Dla Rzeszy Niemieckiej.⁻ posiadamy stępujące liczby pouczające. Wydatki na cele militarne wynosiły w r. 1883—202 m. w r. 1908—600 m. rb., czyli wzrosły o 200% . Dla Francy i wydatki na cele militarne wynosiły w perspektywie historycznej: Rok 1609— 30 mil. fr., r. 1715—240 m. f., r. 1786—325 m. f., r. 1815—225 m. f., r. 1830—323 m. f., r. 1847—483 m. f., r. 1868—658 m. f., r. 1887 — 744 m. f., r. 1891 — 927 m. f„ r. 1899—951 m. f., r. 1900—1010 m. f., r. 1901 — 1125 m. fr. Wzrost wydatków za ubiegłe ćwierćwiecze (1883—1908), w ciągu którego prowadzono tylko wojny kolonialne, wynosił (w milionach rubli):

na

rb.,

Z roku na rok wydatki w ciągu tego okresu czasu wzrastały niemal prawidłowo o 54 milj. rubli. Ogółem państwa (t. j. narody pracujące) Europy wydały w okresie r. 1883—1908 na cele wojny 58 miliardów rb. Różnice w wydatkach dla szczególnych państw wynoszą: dla Austro-Wę-gier-f-66 %, W. Brytanii-|-112 %, Francyi+39 % , Niemiec-)-196 %, Rossyi+69 % , Włoch -f 47 % . Jeżeli ułożymy te odsetki, odpowiadające jak-gdyby współczynnikowi pogotowia wojennego, czyli M-u w państwach poszczególnych w porządku postępującym, otrzymamy następujący szereg: Niemcy, W. Brytania, Rossya, Austro-Węgry, Włochy, Francya. Olbrzymie liczby, podane wyżej, nie wyczerpują bynajmniej ogółu wydatków na cele wojskowe. Z podatków opłacają państwa tylko wydatki bieżące, przez M. wywoływane. Wojna z Boerami kosztowała skarb W. Brytanii 2.2 miliarda rb. (wiadomo że kończona została autonomią kolonii płd. afrykańskich 1910), rossyjsko-japońska zaś Japonię 2, a Rossyę 2*/₈ miliarda rb. Wydatki te nadzwyczajne, a ze zwyczajnych te, których pokryć nie można ze zwykłych dochodów podatkowych — koleje żelazne (nie objęte wykazami wydatków na cele militarne, budowane są często w Niemczech i Rossyi przeważnie z u-względnieniem colów strategicznych; wydatki na koleje żelazne wynosiły w Rossyi r. 1904 — 198 mil. rb., r. 1906—42 m. rb. 1908—66 m. rb., 1910 — 64 m. rb.) pokrywane są z długu publicznego, który wzrasta wszędzie z szybkością niezwykłą. Procent od długu pochłania coraz większą część budżetu w państwie nowocze-

za-

snem: w budżecie rossyjskim na r. 1910, który wynosi 2l/₂ miliarda rubli, na opłacenie % od długu państwowego odlicza się 407 milj. (Ob. Państwowe długi). Poniżej zestawiono budżety, budżety militarne i długi państwowe w liczbach bezwzględnych i w stosunku do jednostki mieszkańców dla przeważnej większości państw świata (rok wszędzie 1909 i 1910; jednostka monetarna rubel).

o szkole zbrodni, słynny fizyolog K. Richet uważa ją za szkołę pijaństwa, rozpusty, kłamstwa, za inspekty, w których rozwijają się najgorsze instykty człowieka, gdzie zarażają się uczciwi od zepsutych, zdrowi od chorych fizycznie i moralnie. Wojna międzypaństwowa staje się z dnia na dzień coraz mniej prawdopodobną (dowodem zabór Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry pomimo protestów Rossyi,

Państwo

budżet

budżet milit. (armia ląd. i mar.)

dług państwowy

% od długu państwowego

zaludnienie (w milionach)

w ogóle w milj on.    głowę

rubli rubli

na

wogóle w miljonach rubli

Austro-Węgry Austrya Węgry Belgia Banja Francya Hiszpania Hollandya Niemcy Portugalia Rossya Szwajcarya Turcy a W. Brytania Stany Zjednoczone Amer. Półn. Japonia Chiny

170

890

690

250

60

3 Va

35

35

35

24

1620    40

410

160

1420

170

40

0.2

20

13

465

20

64

27.5

20

30

2890    20

4*60

270

1620

1370

518

140

16

10

34

15

12.5

0.37

38

430

26

680

16

570

620

O t- o

O O lO CO r—I

wogóle

wogóle

w miljon- głowę w iniljon. głowę rubli rubli rubli rubli

2180

1970

2350

1470

140

12150

3770

935

2275

1380

9340

40

1199

7540

5590

2255

1230

na

na

to -i

00 t -

112.5

210

55

300

180

160

35

250

60

10

44

170

O O CO

co o

to Oi O co C» o

CC

OCKIOtDOOOOO^^

iO o o o o

1-1 LO

15

bi

l—i Oi

oi co co to -O CO Oi

iG

1.5

10

2.5

0.75

65

Ol Oi O' ^ CC O¹ O' ~

O’

O co Ö

to

£>>

CC O' 00

© O

M. jest plagą międzynarodową i narodową. Międzynarodową —dlatego, że zamiast zbliżać ludy o jednakowej kulturze do pracy wspólnej ku wielkim celom wyzwolenia człowieka z pod panowania sił przyrody w duchu uszlachetnienia, uduchowienia i upiększenia życia.—M. oddala od siebie narody wspólną kulturą blizkie, zbliża natomiast narody kulturą sobie obce, obniża polot jednych, powstrzymuje rozwój drugich, wszystkie otaczając atmosferą nieufności i podstępu. Nadto zamiast urządzenia na zasadach międzynarodowych ochrony pracy, przez zbudowanie wielkich instytucyi społecznych, oddawna pomyślanych, źle działających dla braku środków, ludzkość ucywilizowana składa miliardy w ofierze molochowi M-u, opędzając resztkami budżeto-wemi potrzeby kulturalne i społeczne. Narodową— dlatego, że M. rozprzęga ludność; najlepsze, najzdrowsze siły męskie odrywając na lata od pracy zawodowej, odzwyczajając te miliony od pracy wytwórczej, nic wzamian im nie dając prócz pomieszczonia w koszarach, śmierci na dalekich obszarach Wschodu i Południa, kolonizowanych na rzecz metropolii europejskich. Anatol France mówi o armii jak groźby wojny, mobilizacyi na widowni austro-węgierskiej), natomiast wojsko wewnątrz kraju pełni służbę policyjną, zwalcza krwawo strajki robotnicze, pełni obowiązki łamistrajków (tak we Francji, w październiku 1910 podczas wielkiego strajku pracowników kolejowych). Nie należy zamykać oczu na to, że M. związany jest nader silnie z całokształtem życia ekonomicznego, z interesami wielkiego kapitału. Miliardy złożone są w fabrykach broni (Krupp, Stumm, Löwe, Wörmann w Niemczech, Schneider we Francyi i t. d.), miliardami obracają ci, co budują na zamówienie państw fortece, statki wojenne, co przygotowują w niezliczonych warsztatach umundurowanie żołnierzy, co dostarczają koni i furażu, żywności dla żołnierzy (Tippelskirch), gdy zaś nie sposób jest ze zwykłych podatków pokrywać wydatki na cele militarne i trzeba wciąż zaciągać pożyczki — wtedy znowu korzysta na tem wielki kapitał, tym razem bankierski. Kiedy ces. Mikołaj II zwołał w r. 1898 pierwszą konferencyę pokojową do Hagi, czuły i czujny organ wielkiego kapitału niemieckiego (pozatem bardzo postępowy i demokratyczny) „Frankf. Ztg.“ pytał zatrwożony o losy trustów militarnych lą-

s. r,

dowych i morskich) niemieckich, domagał się, aby „rozbrojenie“ nie nastąpiło nagle, aby można było „powoli likwidować“ miliardy „oszczędności szerokich mas ludowych“ lokowane w kosztownych urządzeniach fabrycznych i portowych; nikt poważnie myślący nie przypuszczał, aby pobudka mogła wy wołać rozzbrojenie i redakcya dobrze poinformowanego w sprawach wojskowych organu frankfurckiego złudzeń mniej miała, niż kto-kolwiekbądź. Tylko wielki kapitał pragnął w ten sposób odwrócić uwagę świata od milijonów, od zasady, od przypuszczenia chociażby rozzbro-jenia ze względu na interesy materyalne, ja-kiemukolwiekbądź hasłu pokoju przeciwstawne. Nie bez powodu niemiecki właśnie organ był w owej chwili rzecznikiem M-u. Państwo bowiem niemieckie (Prusy rozszerzone na całość Rzeszy niemieckiej) przedstawiają w ustroju świata czynnik militarny par excellence. Molt-ke pisał do Bluntschlego w r. 1880: „Wieczny pokój jest snem, niepięknym nawet snem; wojna jest ogniwem w boskim porządku świata; w wojnach rozkwitają najszlachetniejsze cnoty człowieka; poświęcenie, poczucie obowiązku. Bez wojny świat ugrzązłby w materyaliźmie“. Ten pogląd bynajmniej nie jest tylko poglądem odosobnionym militarysty zawodowego. Liczne poglądy i przykłady pouczają, że poglądy do tego zbliżone są w Niemczech b. rozpowszechnione. Społeczeństwem rządzi „oficer rezerwy“¹, którego pojęcia społeczne i moralne niejednokrotnie ujawnione zostały w sądach koronnych niemieckich i w beletrystyce szeroko rozpowszechnionej. Zresztą budżety niemieckie świadczą najlepiej o tym nastroju. Pomimo protestów socyalistów (ci so-cyaliści niemieccy nie popierają dążeń anti-militarystycznych, ujawnianych przez socyalistów krajów ościennych, np. francuskich, i na kongresie soc. międzynarodowym w Kopenhadze r. 1910 przeciwdziałali uchwałom zbyt radykalnym delegatów z innych krajów)—budżet militarny rośnie w stosunku geometrycznym z dziesięciolecia na dziesięciolecie. A za Niemcami idzie Anglia —współzawodnicząca z Niemcami w podboju ekonomicznym świata, wytrącana przez Niemcy z przewagi dotychczas piar stowanej, a za Anglią mocarstwa z nią traktatami lub interesem ekonomicznym związane. W tej walce interes ekonomiczny jest czynnikiem rozstrzygającym. Mocarstwa nie prowadzą ze sobą wojen w znaczeniu dosłownem; ale wiodą niemniej wojny krwawe o zdobycze ekonomiczne. Napięcie stosunków politycznych pomiędzy Niemcami a Anglią wynika z walki konkurencyjnej, na śmierć i życie prowadzonej przez te państwa (i narody) na rynkach świata, ma swoje źródło w rozwoju kapitalistycznym, nie uznającym żadnych przeszkód w swobodnem rozszerzaniu wpływów swoich. Ten imperyalizm ekonomiczny, niejednokrotnie obwieszczany przez mężów stanu, polityków, ekonomistów w Sta-

rym i Nowym świecie, doprowadził do wojny hiszpańsko - amerykańskiej o Kubę, do wypraw abisyńskich (fatalnych) Włoch, do podboju Transwalu przez Anglię, do ekspedycyi europejskiej do Chin (1900), do wojny chiń-sko-japońskiej, do zaboru Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry. Poza poszczególuemi przyczynami, innerai w zjawiskach poszczególnych, wszystkie te wojny lat ostatnich mają jedno źródło wspólne: ekspansyę ekonomiczną. Na kongresie przedstawicieli robót publicznych w Bordeaux mówił minister francuski Mille-rand (12 paźdz. 1907): „Potęga obronna jest funkcyą wydajności ekonomicznej“, a premier francuski Clemenceau świadczył przed senatorami Francyi d. 5 lutego r. 1908: „Wobec narodów zakutych w pancerze, podejmować pobudkę rozbrojenia byłoby objawem obłędu zbrodniczego. Osłabić siebie, aby uniknąć wojny, byłoby najpewniejszym środkiem do jej wywołania. Żyjemy w czasach, kiedy potęga ekonomiczna nie da się pomyśleć bez potęgi militarnej.

Milites (wogóle = żołnierze). Rozróżniamy pomiędzy nimi u Rzymian (ob. wojsko rzymskie) nadto klasy następujące: 1) M. Augusta-les, których ces. Augustus ponad zwyczajny zastęp pod broń powołał; od czasów We-spazyana zwali się Blaviales. — 2) M. Augu-stani a. Augustales, hufiec, z 5 000 z gminu rzymskiego przez Nerona wybranych, silnych, dorodnych młodzieńców złożony, którymi młodzi rycerze, Augustani zwani, dowodzili. Obowiązkiem ich było towarzyszyć Neronowi podczas jego podróży muzykalnych artystycznych, pomagać mu w zdobyciu nagrody zwycięskiej i grę mistrza swojego pod niebiosy podnosić. Przybrani w strój aktorski, nosili zamiast broni cytry i harfy. Podzieleni byli na kilka hufców, factiones zwanych, i wyćwiczeui winni byli panu swemu, na scenie występującemu, w śpiewie harmonijnym według taktu dank wyrażać, szczególnie zaś pauzy duetami własnemi, a nieraz i hałaśliwemi wykrzyknikami wypełniać. Kiedy publiczność w mniejszych miastach, cudackich takich przedstawień niezwykła, sama się czasem do głośnego wyrażania zadowolenia swego porwała, pomyliła często szyki wyuczonym śpiewakom, skąd nieraz sprzeczki i bójki zażarte wybuchały. Na pomysł takiego hufca artystycznego naprowadzili Nerona poeci Aleksandryjscy. — 3) M. diruti, żołnierze, którym za karę żołd ukrócono. — 4) M. duplares a. duplicarii, żołnierze, którym w nagrodę wzorowego sprawowania się podwojono racyę zboża.— 5) M. mercenarily najemnicy, zaciężni. — 6) M. navales, żołnierze okrętowi, sprawujący zrazu także obowiązki majtków. — 7) M. subi-tarii albo tumultuarii, żołnierze powołani śpiesz-nie pod broń w razie nagłego buntu albo niespodzianie wybuchłej wojny. — 8) M. tunicati, nazwa żołnierzy, którzy za karę przyodziewani

byli tylko w tunikę, szatę spodnią, yrzedprae-torium, namiotem naczelnego wodza, na straży

demokratycznych „Swobodnyj Naród“ i ,,Na-rodnaja Swoboda“, zawieszonych sądownie po wyjściu 2 i 5 numeru, a M-wa pociągnięto do odpowiedzialności sądowej. Wszedł do drugiej Dumy, jako jeden z mandataryuszów ludności m. Petersburga. W pierwszej Dumie, acz dla w braku cenzusu urzędowego, uie był wybrany, należał jednak do rzędu kierowników stronnictwa. Jako stanowczy zwolennik przymierza rossyjsko-angielskiego, M. należał do liczby organizatorów odwiedzin Anglii przez członków Dumy rossyjskiej. Podczas tych odwiedzin, na uroczystem przyjęciu w Londynie wygłosił, mówiąc o stosunku stronnictwa konstytucyjno-de-mokratycznego do rządu rossyjskiego, znamienne słowa, że „kadeci“, acz są stronnictwem opozycyjnem, jednak jest to ,,opozycya Jego Ces. Mości“. Po rozwiązaniu drugiej Dumy wyjechał po raz trzeci do Ameryki, gdzie wygłosił odczyty o położeniu wewnętrznem w Rossyi, za co przez prawicowców rossyjskich był oskarżany o zdradę stanu. Jest członkiem Dumy trzeciego powołania, przewodniczącym stronnictwa konstytucyjno-demokratycznego w Dumie, członkiem zarządu „kadetów“ wogóle i współredaktorem organu ich stronnictwa „Riecz“ (Petersburg). Z prac zasługują na uwagę: „Raz-łożenije sławianofilstwa“ („Wopr. fił. i psychoł.“ 1893);, „Oczerki po istorji russkoj kultury“ rzecz b. cenna (1896 — 1905, 3 cz.), „Christian-skija Drewnosti zapadnoj Makiedonii“, „Makie-donija i Jewropiejskija Dierżawy“ („Wiestnik Jewropy“ 1898, V); „Serbo-bołgarskija otnosze-nija po makiedonskomu woprosu“ („Sbornik rus. bogatstwa“), ,,Iz istorii russkoj intieligiencji“, „Russia a. the Crisis“ (wykłady amerykańskie), „The liberal movement in Russia“ („Atlantic Monthly“, 1905), „0 swobodje pieczati“, „De-mokratizm i wtoraja pałata“, „Politika Izwol-

E. Chw.

Miljutiii: 1) Dymitr, hrabia, feldmarszałek rossyjski (* 1816), jeden z najwybitniejszych rzeczników reform Aleksandra II. Kształcił się w pensyonacie uniwersyteckim w Moskwie, r. 1833 oficer artyleryi; po ukończeniu r. 1839 Akad. wojskowej, na Kaukazie w 1. 1839 — 1844 uczestniczył w walkach z góralami. R. 1845 profesor Akad. wojskowej w Petersburgu (geografia wojskowa). R. 1848 urzędnik do spraw wagi szczególniejszej przy ministrze wojny, r. 1856 naczelnik sztabu wojska kaukazkiego, r. 1869 uczestniczył w zdobyciu aułu Guiba, gdzie wzięto do niewoli Szamila (ob.), r. 1860 wice-minister wojny, a r. 1861 minister wojny, na którem to stanowisku utrzymał się w ciągu lat 20, aż do reakcyi po okresie Loris-Melikowa (ob.). R. 1878 uzyskał tytuł hrabiowski, od r. 1881 jest członkiem Rady Państwa, a od r. 1898 feldmarszałkiem. Należąc do kółka reiormatorskiego W. ks. Heleny Pa-włówny, M. podtrzymywał blizkie stosunki z K. D. Kawelinem, E T. Korszem i in. Główną

stali.

S. Drz,

Miljukow Paw e ł, historyk i mąż stanu ros-syjski (* 27 styczn. 1859), poseł do Dumy państwowej, jeden z przywódców najwybitniejszych stronnictwa konstytucyjno - demokratycznego w Rossyi (kadetów), stanowczy zwolennik autonomii Królestwa Polskiego. Po ukończeniu nauk średnich i wyższych w Moskwie, był r. 1886 —1895 docentem prywatnym przy katedrze historyi w uniwers. moskiewskim, ciesząc się wziętością śród młodzieży. Wyznawca naukowo realistycznego poglądu pojmowania dziejów, M. widzi w nauce nie coś oderwanego, lecz rzecz ściśle z życiem związaną, przeuikającą je. Za pracę „Gosudarstwiennoje choziajstwo Rossii w pierwoj czetwierti XVIII stoletja i reforma Pietra Wielikago“ (Petersb. 1892) uzyskał r. 1892 stopień magistra historyi Rossyi. R. 1895 z powodu nieprawomyślności zmuszony był przerwać wykłady i wyjechać z Moskwy w Rjazańskie, gdzie czas wygnania poświęcił (latem 1896) systematycznym badaniom archeologicznym, za co wysłany był przez komisyę archiwalną gubernialną rjazańską, jako delegat jej, na X zjazd archeologiczny w Rydze. Wyjechawszy zagranicę, został na wiosnę r. 1897 zaproszony przez rząd bułgarski do objęcia w uniwersytecie w Sofii katedry historyi powszechnej. Na tern stanowisku przetrwał zaledwie rok jeden, gdyż na żądanie agenta rossyjskiego w Sofii musiał zaprzestać wykładów. W 1. 1898 —1900 odbył kilka wycieczek naukowych po Macedonii w charakterze delegata Inst. archeologicznego w Konstantynopolu i Akad. Nauk. w Petersburgu. Wrócił do Rossyi w r. 1899, czynny tam w życiu spo-łeczno-politycznem. Uwięziony r. 1901 za przewodnictwo na jednem z zebrań prywatnych, spędził w więzieniu prawie rok cały, poczern po- skago“ (1909) i w. innych, wtórnie wyjechał za granicę (1902 — 1905).

Dwukrotnie zwiedził Stauy Zjednoczone, dokąd zaproszono go r. 1903 i po raz drugi w r.

1904 — 5 dla wygłoszenia szeregu odczytów o Rossyi. Pomiędzy temi podróżami, mieszkał przeważnie w Londynie, pracując w British Museum i czynił częste wycieczki do Kroacyi,

Dalmacyi, Czarnogórza, Bośni, Hercegowiny i Serbii. Na wiosnę r. 1905 powrócił do Rossyi i uczestniczył w ówczesnym ruchu wolnościowym, jako jeden z organizatorów związku związków w pierwszym okresie jego istnienia. Uczestnik i członek biura zjazdów działaczy ziemskich i miejskich oraz jeden z członków założycieli i organizatorów stronnictwa konstytucyjno-demokra-tycznego, należał do obu pierwotnych tego stronnictwa zalążków,,Związku wyzwolenia“ i „Związku konstytucyonalistów ziemskich“. Uwięziony d. 20 sierp. r. 1905 na posiedzeniu biura centralnego związku związków, po odbyciu miesięcznego aresztu, uwolniony. W grud. r. 1905 był jednym ze współredaktorów pism konstytucyjno-

zasługą M-a jest zastosowanie reform Aleksandra II do dykasteryi wojskowej w Rossyi. W tym względzie przyczynił się do skrócenia ówczesnej służby wojskowej w Rossyi z lat 25 do 16, do polepszenia bytu materyalnego wojska i zniesienia od r. 1863 kar surowych w wojsku (batogi, rózgi, piętnowanie, przykuwanie do taczki). Jest twórcą zaprowadzenia w Rossyi od r. 1874 powszechnej powinności wojskowej. Pracownik oświaty w Rossyi, przeciwnik stanowczy hr. D. A. Tołstoja, ministra oświaty, twórcy klasycyzmu szkolnego w Rossyi, M., pragnąc uwolnić młodzież od przerwy w naukach, wprowadził do ustawy wojskowej wiele ulg dla posiadających wykształcenie. Jego dziełem jest założenie w r. 1864 szkół junkierskich, a r. 1867 Akademii prywatnej wojskowej. Wiele też zasług położył około polepszenia szpitalnictwa wojskowego i stanu sanitarnego w wojsku. Podczas wprowadzania ziemstw w Rossyi M. bronił zasady nadania im zakresu jaknaj-szerszego władzy w dziedzinie gospodarczej i oświatowej, oraz usunięcie z nich stanowości. Stanowczy przeciwnik ograniczeń słowa drukowanego.— Pisał o statystyce wojskowej, jak: „Kriticzeskoje izsljedowanje znaczenja wojennoj gieografii i statistiki“ (1846); „Pierwyje opyty wojennoj statistiki“ (2 t., 1847 — 48). Najcenniejszą pracą M-a jest „Istorja wojny 1809 g. mieżdu Rossijeju i Francijeju“ (tamże 1857, wyd. 2-e).—Por.: G. Dżantjew „Epocha wieli-kich reform“.-2) Mikołaj (* 1818 —f 7 lut. 1872 w Moskwie), kierownik reformy włościańskiej w Cesarstwie i Królestwie Polskiem. Po ukończeniu pensyonatu szlacheckiego przy uniwersytecie moskiewskim, wstąpił r. 1835 do ministeryum spraw wewnętrznych. Mianowany r. 1842 naczelnikiem wydziału miejskiego departamentu gospodarczego min. spraw wewn., opracował ustawę miejską, b. szeroką pod względem zakresu samodzielności, którą nadano pierwotnie Petersburgowi, Moskwie i Odesie. W 1. 1852 —1854 uczestniczył w pracach około urządzenia w Rossyi należytej statystyki państwowej i w tym celu ułożył instrukcyę szczegółową dla oddziałów statystycznych, wysyłanych przez ministeryum na prowincyę. R. 1856 czynny w posiedzeniach odrębnego komitetu do rozdawnictwa zapomóg i przyznawania ulg guberniom, które uajbardziej ucierpiały wskutek wojny krymskiej i nieurodzajów. Odtąd datuje się uczestnictwo M-a w sprawie przeprowadzania reformy włościańskiej w całem państwie. Stanowczy zwolennik samorządu szerokiego i samodzielności gminy włościańskiej, M. początkowo uchodził za zbyt krańcowego do przeprowadzenia reformy włościańskiej. Atoli dzięki poparciu orędowniczki wyzwolenia włościan w Rossyi, W. ks. Heleny Pawłówny, i protekcyi hr. S. Łańskoja, M. został w r. 1859 mianowany wice-min. spraw wewnętrznych, a równocześnie kierownikiem wszystkich spraw przygotowawczych do uwłaszczenia włościan zmierzających. Nie sądzone mul hyło jednak przeprowadzenie i wcielenie w życie opracowanej przez siebie reformy uwłaszczenia włościan. Po upływie niespełna pięciu tygodni po ogłoszeniu manifestu o uwłaszczeniu (d. 2 marca 1861) hr. S. Łańskoj zmuszony był ustąpić ze stanowiska ministra, a M-a zaliczono do senatu. Dwa lata następne spędził za granicą i dopiero powstanie polskie przypomniało o nim sferom dworskim. M-owi polecono użyć, jako pola doświadczalnego, Królestwa Polskiego do przeprowadzenia reformy włościańskiej według swej własnej myśli. Stanowczy zwolennik jedności państwowej, wróg zawzięty separatystycznych dążności polskich, demokrata w duchu biurokratycznym, który ufał, że tylko Rossyanie są prawdziwemi demokratami, nienawidził kultury polskiej, choć nie znał wcale ani jej, ani nawet języka polskiego. D. 11 wrześ. r. 1863 na audyeucyi u Aleksandra II M. wyłożył swój system uspokojenia Polski w drodze uwłaszczenia włościan. Niebawem potem mianowano go sekretarzem stanu do spraw polskich. W paźdz. t. r. powołał M komisyę umyślną, do której zaprosił jako uczestników swych dawnych przyjaciół: ks. Czerkaskiego, Samarina i Arcimo-wicza. Dla zbadania bliższego stosunków włościańskich w Król. Polskiem, komisya przybywszy do Warszawy zrobiła wycieczkę kilkudniową koleją Warsz.-Wiedeńską. Komisarze wysiedli w Rogowie, skąd puścili się do Brzezin i Łodzi, a następnie przez Rogów i Tuszyn dostali się do Piotrkowa, stąd udali się koleją do Strzemieszyc i dalej do Sławkowa i Łaz, i wrócili do Warszawy. Ogółem zwiedzili siedm wsi, do właścicieli prywatnych należących, dwie rządowe, dwie przez kolonistów niemieckich zamieszkałe, jedno miasteczko majorackie i cztery miasta właściwe. Po tak skromnem zapoznaniu się kilkudniowem ze stosunkami kraju, którego ani M., ani jego towarzysze nie znali, M. ułożył memoryał obszerny, który posłużył za podstawę do ukazów d. 2 marca r. 1864. Memoryał ten był rozwinięciem i uzasadnieniem myśli „systemu milutinowskiego", który polegał na następującem: cała kultura polska jest szlachecka, szlachta i księża są to jedyne w Polsce warstwy niechętne Rossyi i wywołujące nieustannie „bunty“, włościanie nie mają nic wspólnego ze szlachtą i całą przeszłością Polski i dlatego można ich przez politykę stosowną dla państwowości rossyjskiej pozyskać. Ceną zaś pozyskania włościan polskich winna być ziemia, którą im przez uwłaszczenie należy nadać. W tej myśli przygotowane przez komisyę Mijultinowską ukazały pod datą 2 marca r. 1864 cztery ukazy dotyczące sprawy włościańskiej polskiej o: 1) urządzeniu włościan, 2) urządzeniu gminy wiejskiej 3) powołaniu komitetu likwidacyjnego i 4) wprowadzeniu w życie trzech pierwszych ukazów. Uwłaszczenie

E. Chw.

włościan w Król. Pol. opar! M. na zasadach: 1 ) włościanie otrzymują na własność ziemię, właściciele, dziedzice, otrzymują wynagrodzenie za ziemię, a właściwie za czynsze z niej pobierane, ze skarbu Król. Polskiego, 2) skarb Król. Polskiego zgromadzi pieniądze na spłacenie właścicieli przez pożyczkę publiczną, polegającą na wypuszczeniu listów likwidacyjnych, 3) na spłatę listów likwidacyjnych skarb zyskuje pieniądze z nałożonego na wszystkich właścicieli ziemskich podatku gruntowego dodatkowego i z innych źródeł. Urządzając włościan w Król. Polskiem, M. starał się nadać ziemię nietylko włościanom, którzy z dziada pradziada na gospodarstwach siedzieli, lecz i służbie dworskiej oraz bezrolnym. Wychodził w tym względzie z widoków politycznych, aby przez nadanie gruntów ludność wiejską pozyskać dla rządu, a jednocześnie aby przez wprowadzenie zaburzeń w gospodarstwie folwarcznem szlachtę zniszczyć. Udało się to M-owi poczęści przez nieuregulowanie służebności i użytków obciążających majątki ziemskie na korzyść włościan. Ukazem nadano nowy ustrój gminom w Król. Polskiem. Wytworzył M. gminę stanową, włościańską, usuwając od niej żywioły bardziej oświecone, zamieszkujące na wsi i stworzył w gminie taki zarząd, w którym pod pozorami wolności jaknajwiększej i szerokiego samorządu władza właściwa spoczywa faktycznie w rękach naczelników powiatów. Nadto na podstawie ukazu czwartego utworzył komitet urządzający, który miał przeprowadzić uwłaszczenie, wprowadzić nowy ustrój gminny i czuwać nad działaniem nowych urządzeń. Komitet posiadał prawo wydawania rozporządzeń wyjaśniających nawet ukazy cesarskie i rozstrzygania w razie wątpliwości na miejscu. Prezesem komitetu został samM., obok niego zasiedli ks. Czerkaskij, Sa-maryn, Sołowjew i in. Przy komitecie utworzył M. do pomocy 14 komisy i włościańskich i 85 komisarzy po powiatach. D. 18 marca r. 1864 przybył M. do Warszawy z zastępem urzędników Rossyan, kandydatów na przyszłych komisarzy, i d. 26 t. m. w odezwie do naczelników wojennych, tak określił cel wprowadzonej reformy: komitetowi chodzi „o utworzenie z ludności wiejskiej, pozbawionej dotąd wszelkiego znaczenia politycznego, takiego zdrowego i energicznego pierwiastku narodowego, który dbając o swoje dobro, stałby się czynnym obrońcą porządku społecznego i tarczą przeciw dążnościom rewolucyjnym szlachty“. W celu należytego przeprowadzenia reformy, M zbierał u siebie komisarzy i pouczał tych „misyoua-rzy“—jak sam ich nazywał w listach do żony— jak się mają imać dzieła, które ich czeka. D. 26 kwiet. r. 1864 wysłał ich w liczbie 60 na pro-wincyę.—Działalność M-a w Król. Polskiem nie ograniczała się tylko do wprowadzenia ustawy o uwłaszczeniu. Zadał cios wszystkim zarządzeniom margr. Wielopolskiego, co do podnie

sienia poziomu oświaty. Z pobudki M-a poddano rewizyi surowej ustawę szkolną Król. Polskiego z r. 1862 oraz okólniki szkolne Wielopolskiego i poczyniono w nich zmiany poważne w duchu russyfikatorskim. Jego dziełem jest podważenie odrębności sądownictwa naszego i praca przygotowawcza w duchu centralistycznym w tym względzie. Od niego nakoniec datuje się gwałtowna russyfikacya unitów. Nienawidząc katolicyzmu, był przeciwnikiem bezwzględnym porozumiewania się z Rzymem w sprawie katolików poddanych rossyjskich: nietylko dokonał w Król. Polskiem sekularyzacyi klasztorów i zmniejszenia do minimum katolickiego duchowieństwa, zakonnego, nietylko zniósł patronat obywateli ziemskich nad kościołami, lecz zabiegał nadto, acz bezskutecznie, nad ograni czeniem władzy biskupów nad duchowieństwem niższem. W grud. r. 1866 na posiedzeniu u kanclerza ks. Aleksandra Gorczakowa, na którem omawiano kwestyę konkordatu z Rzymem, M. przemawiał kategorycznie za zniesieniem konkordatu i przeparł swe zdanie. Rozprawa ta tak go zdenerwowała, że, po powrocie do domu, dostał apopleksyi. Odtąd usunął się od spraw państwowych i żył głównie za granicą lub w Moskwie. —P o r.: P. Szczebalskij „D. A. M. i kre-stjanskaja rjeforma w Polszje“ („Ruskij Wiest-nik“, 1882,    10 — 12); A. Leroy - Beaulieu

„Un homme d’état russe“ (Paryż 1884); St. Lubicz „Sprawa włościańska w Polsce porozbio-rowej“ (Kraków 1909). — 3) Włodzimierz, prawnik rossyjski (* 1826 — *j* zastrzelił się 17 sierp. r. 1855 za granicą), brat najmłodszy poprzednich (ob.) przykładał się do prawa w Moskwie i Petersburgu, R. 1850 magister oraz adjunkt przy katedrze prawa państwowego w uniwers. petersburskim. Jako profesor cieszył się wziętością wśród studentów. Pierwszy pozytywista rossyjski. Pierwszy również zapoznał inteligencyę rossyjską z wywodami teoryi Mal-thusa (artykuł „Malthus i jewo protiwniki“ 1847, był przełomowy w rozwoju inteligencyi rossyj-skiej). W swych poglądach społeczno-ekonomicznych („Proljetarii i pauperizm“ w „Otjecz. Zapiski“, 1846), sprzyjał socyalistom.

Milkuszyc (Miljkuschitz) v. Czółno, herb: W polu błękitnem, na falach srebrnych— statek żaglowy z chorągwią czerwoną u masztu i z Hagą mniejszą czerwoną z pasem poprzecznym srebrnym u steru. U szczytu dwa skrzydła czarne. Labry błękitno-srebrne. Nadany r. 1803 w Galicyi.

Mili Ja mes (* 6 kwiet. 1773 w hr. Forfarshire— f 23 czerw. 1836), Szkot, syn szewca, uczył się teologii, w r. 1818 wydał historyę Indyi i otrzymał posadę w zarządzie (India-House) T-stwa wschodnio-indyjskiego w Londynie. Głównem dziełem jego jest: „Analysis of the Phenomena of the Human Mind“. M. urobił teoryę kojarzenia wyobrażeń Hartleya, usuwając z niej hypotezy fizyologiczne. Poczyna

on analitycznie od przyjęcia odrębnych czuć i usiłuje syntetycznie wyprowadzić z nich złożone zjawiska duchowe na zasadzie „prawa nierozerwalnego kojarzenia“ czyli „częstego powtarzania“ (law of inseparable association lub law of frequency). Siła kojarząca tkwi w samych czuciach, a związki ich na podobieństwo wytworów chemicznych wykazują własności nowe; nazywa on to zjawisko chemią psychiczną (mental chemistry). Najdonioślejszym objawem jej jest odnoszenie wytworów psychicznych do przedmiotów zewnętrznych. Trwałość związków kojarzeniowych zależna jest od powtarza- osiągnąć. Pewniki logiczne i matematyczne nia i zainteresowania. Zna M. tylko kojarzenie przez przyległość, jednak próbuje wykazać i inne rodzaje. Skojarzenia są w treści swej jednoczesne lub następcze. Kojarzeniem objaśnia M. świadomość jako ogólny wyraz istnienia spraw kojarzeniowych, dalej porównywanie i odróżnianie jako wsobne (immanentne) czynności, przyczynowość jako skojarzenie stałe, wolę jako czyn, skojarzony pod postacią środka z celem. W etyce M. zajmuje stanowisko Ben-thama. — Pisywał także z zakresu ekonomii politycznej „Elements of polit, economy“ (1829; wyd. 1869 i 1878 z uwagami syDa, ob. niżej), jego „History of Britisch India“ Lond. 1818 — 19, t. 6; 1872, t. 10), mimo że wykazywała nadużycia angielskie w Indyach, była przyjęta z zapałem.

ur J. H. i I.. K

Mill John Stuart, syn Jamesa (ob.), filozof i ekonomista (* 20 maja 1806 w Londynie — t 8 maja 1873 w Awenouie). Od wczesnego wieku kształcony przez ojca swego, już w 8-ym roku życia odczytywał klasyków starożytnych; uległ silnemu wpływowi etyki Benthama i w 17-ym roku życia założył „Stowarzyszenie utylitarne“ młodzieży, celem opracowywania w odczytach zasady użyteczności; zaprzyjaźniony z Austinem, studyował z nim prawoznawstwo; w r. 1823 został sekretarzem w „India-House“ pod zwierzchnictwem ojca swego, a w r. 1856 mianowany tamże zwierzchnikiem „Examiners Office“; 1866—1868 był członkiem Izby wyższej parlamentu (Autobiografia). 1) Jako filozof. W pierwszym dziele swoim, wydanym p. n. „A system of Logic, Ratiocinative and Inductile, being a connected View of the Principles and the Methods of Scientific Investigation“ (1843, 2 t.; wyd. 9-e, 1875), przedstawia M. pozytywistyczną teoryę poznania, opartą na psychologii assocjacjonistycz-nej, budując logikę formalną, a na jej podstawie metodologię nauk. Poznanie pierwotne polega na postrzeganiu intuicyjnem, zmysłowem, jednak przeważna część wiedzy polega na rozumowaniu, którego stopnie pewności należy zbadać. Wiedzę tworzą sądy, a na te składają się 4 czynniki: stany świadomości, podmioty tych stanów, przedmioty zewnętrzne i stosunki między stanami świadomości. Sądy wyprowadzają się przez wnioskowanie z sądów ogólniejszych, a że wszystkie opierają się jednakowo na doświadczę-niu, przeto właściwą postacią wnioskowania nie jest ani syllogizm, ani odwrotnie doń pojmowana indukcya, lecz przejście indukcyjne od wypadków pojedyńczych do innych pojedyń-czych. Ogólność przesłanki jest jeno skrótem, bynajmniej nie koniecznym, a wartość jej polega na zapobieganiu pospieszności i niedostateczności uzasadnienia. Przesłanką właściwą we wszelkiej indukcyi jest zdanie, że bieg zjawisk w przyrodzie jest prawidłowy, ale i ta jest oparta na doświadczeniu, tylko posiada najwyższy stopień pewności, jaki nauka może

mają pozornie charakter konieczności, są one tylko skojarzeniami, szczególnie mocnemi, doświadczeń i takieini są także prawa naukowe; tego dowodzi M. obszerniej w „Examination of Sir Hamilton’s Philosophy“ (wyd. 6-e.    1818),

gdzie dalej wywodzi, że istnienie przedmiotów zewnętrznych jako też jaźni opiera się na doświadczeniu, i odbiera im charakter konieczności apriorycznej i pewności pierwotnej. Z logiki M. wyprowadza metodologię matematyki, nauk przyrodniczych i humanistycznych oraz umiejętności praktycznych. Istnieją 3 nauki humanistyczne: psychologia, etologia (nauka o charakterze) i socyologia oraz 3 umiejętności życiowe: moralność, polityka, estetyka, u szczytu stoi teleo-logia jako nauka o celach, opierająca się na zasadzie szczęścia powszechnego. Tę zasadę urabia M. w pracy „Utilitarianism“ (1863; przekł. polski „O zasadzie użyteczności“, Warsz. 1873), wywodząc, że obok stopni ilościowych należy wyróżniać odmiany jakościowe szczęścia, że przejście od egoizmu do altruizmu objaśnia się teoryą kojarzeń i że uczucia społeczne są tak samo naturalne i skuteczne jak i egoistyczne. W wydanych po śmierci jego „Essays on Religion“ (1874; wyd. 3-e, 1885) M. przyznaje, że wiara w bóstwo umoralniła ludzkość, jednak krytyka tego pojęcia staje przed dylemmatein, że bóstwo jest albo moralnie niedoskonałe, albo niewszechwładne. Przyjmując twierdzenie drugie, M. wnioskuje, że człowiekowi wypada uważać się za współpracownika Boga w pokonywaniu trudności, wstrzymujących wyższy rozwój życia. Uważając, że istota religii polega na skierowaniu uczuć i pożądań ku najwyższemu ideałowi, M. rozwija religijność humanistyczną i zbliża się do Comta. Drobne prace zebrał w 4-ch tomach p. n. „Dissertations and Discussions“ 1859 — 1874. — 2) Jako ekonomista i socyolog. Biografowie M-a uważają, iż podróż jego do południowej Francyi w r. 1820 zasadniczo wpłynęła na ukształtowanie jego poglądów politycznych i ekonomicznych (poznał mianowicie Saint-Simonistów). M. pisywał odtąd w „Westminster Review“, a w r. 1830 ogłosił artykuły swoje w książce „Essays on some unsettled Questions in Pol. Ecom“. W tym czasie w świadomości moralnej M-a dokonał się przełom, o którym tak wymownie opowiada w „Auto

biografii“. Owocem tego przełomu było wyzwolenie się z pod wpływu Benthama, zanik wiary we wszechpotęgę „rozumu“ w życiu osobistem i publicznem; w przekonaniu M-a „uczucie“ jest i powinno być silniejszym czynnikiem kształtującym. Poznanie prac Saint-Simonistów zachwiało jego przekonanie o wartości ustroju społecznego, opartego na współzawodnictwie wolnem i własności prywatnej. W r. 1848 ogłosił słynne „Zasady ekonom, politycznej“ — w niezliczonych wydaniach i przekładach rozpowszechnione po całym świecie ucywilizowanym. Nie był M. bynajmniej w tem słynnem dziele światotwórcą, który nowy świat odkrywa. Był eklektykiem raczej; ale eklektykiem w najwyższym stopniu utalentowanym, systematyzującym, popularyzującym rzeczy wówczas wiadome, był moralistą, który w Anglii ówczesnej, w kraju nieograniczonej konkuręncyi, pożerania słabych, wyzysku fabrycznego, nieokiełznanej prawodawstwem fabrycznem pracy dzieci i kobiet — głośno wypowiadał słowo „obowiązek“ i chuciom przeciwstawił prawo moralne. W r. 1841 prowadził M. korespondencyę z Augustem Com-tem (ob.), który wywarł na niego wpływ wielki („Auguste Comte a. the Positivism“ 1865, wyd. 5-e 1890). Wpływ Comte’a i socyalistów francuskich znalazł swój wyraz w „Ekon. politycznej“, która zbudowana je3t w zasadzie na gruncie poglądów Ricarda. Wiele zasadniczych poglądów (teoretycznych) Ricarda i Mal-thusa M. przejął całkowicie (nauka o wartości, płacy roboczej, rencie, zaludnieniu). Za uaj-większą zasługę bywa poczytywany M-owi podział zasad ekonomii politycznej na konieczne (w dziedzinie wytwórczości) i historyczne (w dziedzinie podziału)—na te drugie wola ludzka wpływ wywiera. Dzięki temu podziałowi — jak sam mówi —uniknął wniosków beznadziejnych, do których doprowadziła myśl ekonomiczna szkoły angielskiej w przedmiocie rozwoju klasy robotniczej. Zmienia się ustrój społeczny, zmienia się natura człowieka, możliwy tedy jest socyalizm, którego urzeczywistnienie odkłada M. do czasów dalszych. Tymczasem nie należy ograniczać inicyatywy prywatnej. — W ciągu lat dziesięciu (1859—1868) był M. czynny politycznie. Ogłosił szereg nader cennych, zawsze godnych czytania prac publicystycznych: „On liberty“ (1859) — wymowny traktat o wolności człowieka w życiu prywatnem i publicznem (wiele wydań, jedna z najpopularniejszych książek angielskich); „On utilitarianism“ (1861); „Considerations on Representative Government" (1861); „The Subjection of Women“ (1869) — w obronie wyzwolenia kobiety. W r. 1865 występuje na arenie politycznej, jako przedstawiciel Londynu w Izbie Gmin. Niewiele przemawiał publicznie (zawsze w opozycyi przeciwko stronnictwu rządzącemu, w obronie farmerów irlandzkich i Irlandyi, w obronie ateisty

W iel. Ene. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XI, VII. Zesz 370b.

Bradlowa), przepadł na wyborach następnych; Gladstone go nazywał: „sumieniem parlamentu“. W całej tej działalności publicznej, w pismach politycznych znajdował się M. pod wpływem ubóstwianej żony (pani Taylor), której, jak twierdził, zawdzięcza wszystko, co dobrego i uczciwego w życiu spełnił; w przedmowie do traktatu „On liberty“ wyznał to uroczyście; jej zawdzięcza odwrót od Benthama, podkreślanie „uczucia" w stosunkach społecznych, stosunek do sprawy robotniczej, do socyalizmu, stanowisko w parlamencie. Pod jej, oczywiście, wpływem powstał traktat o wyzwoleniu kobiety — katechizm emancypacyi kobiet całego świata ucywilizowanego. Już po śmierci pani Mili (zmarła na gruźlicę w Awenionie, w połud. Francyi, tam też u jej grobu spędził M. ostatnie lata życia i tam też pochowany) zapewniał Jerzego Brandesa, że „System Logiki“ napisany został z jej udziałem.—Prócz wymienionych powyżej traktatów politycznych i publicystycznych M. ogłosił: „Thoughts on parliamentary Reform“ (1854); „England and Ireland“ (1868); „On the Irisch Land Question“ (1870). Zbiorowe wydanie drobniejszych prac i utworów p. n. „Dissertations and Discussions“ (3 t., 1859—67, wyd. 2-e w 4 tom. 1875). Po śmierci wydano „Autobiography“ (1873) oraz „Chapters on Socialism“ („Fortnighth. Review“ 1872). Po wygaśnieniu prawa własności dzieła M-a stały się własnością narodową i w tanich wydaniach, sprzedawanych po bajecznie nizkich cenach przez współzawodniczących wydawców, roznoszą w dalszym ciągu wpływ jego po niezmierzonych przestworach świata anglo - saskiego. Wpływ M-a był i za życia jego i po śmierci bardzo powolny. Tłumaczono go na wszystkie języki świata, profesorowie uniwersytetów (w szczególności w Rossy i) i po dzień dzisiejszy układają kursy swoje, według wzoru rozjaśnionego u M-a. 1 u nas był czas, kiedy M. był bardzo popularny (w okresie „pozytywizmu"). Nie brakowało atoli krytyków oponujących. Tu należą: publicysta rossyjski Czerny-szewskij (Tchernyshewsky) „De l’économie politique de J. St. M.“ (Bruksella 1874); F. A. Lange „M-s Ansichten über die soziale Frage“ (Duisburg 1865): Eccarius „Eines Arbeiters Widerlegung der nationalökonomischen Lehren J. St. M-s" (Berlin 1869). O M-u pisano wiele. Wartość większą posiadają: Bain „J. St. M. A criticism with personal recollections“ (1882); W. L. Courtney „Metaphysics of J. St. M.“ (1879) i „Life of J. St. M" (1889); Gustave d’Eichthal et J. St. M. „Corespondance“ (1828 — 1871, Paryż 1898); T. H. i M. Green ,,The logic of J. St. M." („Green’s Works“ II, 195); C. Douglas „J. St. M“ (1895); Leslie Stephens „The English Utilitarians" (1900, tom III); L. Lévy-Bruhl „Comte et Mill d’après leur correspondence" („Rev. philos.“, 1898 i 1899); tenże

Dr I. H. i S. P.

K. B.

adz.

adz

adz.

,.Lettres inédites de Mill à Comte“ (1899); Tu-han-Baranowskij „J. St. M.“ (po ross., Petersb.

1894).—Po polsku wydano prace M-a: „Zasady ekonomii politycznej“ (wydawn. J. Ohryzki Ptb.

1859, 2 t.); „Poddaństwo kobiet“ (Toruń 1870,

Krak. 1886, 1887); „O rządzie reprezentacyjnym“

(tłum. Gustaw Czernicki, Kraków 1866); „O wolności“ (tłum. J. Starkel, Lwów 1864); „O zasadzie użyteczności“ (Utylitaryzm w wyd. „Przegl.

Tygodniowego“, Warsz. 1873); „Autobiografia“

(w wyd. „Przegl. Tygodniowego“, 1888). M. wywarł wielki wpływ na pokolenie pozytywistów polskich (1864 — 1880). Jego „Autobiografia“ była źródłem moralnej uszlachetniającej podniety dla wielu pokoleń późniejszych.

Millais Sir John Everett, znakomity malarz ang. (* 1829 w Southamptonie—f 1896 w Londynie), wcześnie objawiał talent wybitny. W 9-m roku życia, jako uczeń szkoły rysunkowej, był już odznaczony medalem przez Tow. popierania sztuk pięknych, w 11 został przyjęty do Akademii Królewskiej, a w 15-ym wystawił pierwszy swój obraz. W okresie, kiedy M. rozpoczynał samodzielnie działalność artystyczną, sztukę angielską cechował manieryzm akademicki, który tamował jej rozwój. W celu zwalczania go i ożywienia sztuki tchnieniem nowem M., łącznie z W. Huntern i D. Rossetti m, utworzyli znany związek „prerafaelitów“ pod godłem „Prawda“, którego ideały znalazły w osobie Ruskina krzewiciela niezrównanego w jego odczytach i rozprawach estetycznych. Zasadą stowarzyszonych było dążenie do bezwzględnej szczerości i prawdy natury. Kierunek ten odmłodził sztukę angielską, która zawdzięczając to kilku wybitnym siłom artystycznym, w krótkim czasie wyszła ze swego odosobnienia wyspiarskiego i zdobyła stanowisko pierwszorzędne w ogólnoeuropejskim postępie sztuki. M. malował doskonałe krajobrazy, w których łączył subtelne rozumienie natury i światła z poczuciem poetycznem, najlepsze jednak jego prace należą do zakresu malarstwa portretowego. Pośród nich do wybitniejszych należą portrety: Gladstona, lorda Sa-lisburego, księcia i księżniczki Westminsterskich, lorda Beaconsfielda, Ruskina, J. Brighta, Yrviuga,

Tennysona i autoportret, wykonany dla Uffizi we Florencyi. Z dzieł jego innych należy wyszczególnić: Uwolnienie z więzienia, Powrót gołąbki do arki, Dolina odpoczynku, Ofelia, Błędny rycerz. W malowaniu postaci M. odznaczał się głęboką obserwacyą typów, których charakter odtwarzał z siłą i pewnością. Pracownik pilny, pozostawił po sobie plon obfity, pełen wyrazu indywidualnego i narodowego. Wystawa jego prac, urządzona w r. 1885 w Grosvenor Gallery, zawierała 131 obrazów olejnych, 30 akwarel i rysunków. Obok tego ilustrował M. poe-zye Tennysona. Szerokie uznanie towarzyszyło jego karyerze artystycznej: w r. 1863 został członkiem Akademii królewskiej, w r. 1885 mianowany był baronetem, w r. 1895 powołany na stanowisko prezesa Akademii. Mianowały go również swoim członkiem: L’Institut de France i akademie w Edynburgu, Antwerpii, Madrycie i Rzymie.

Millau a. Mil hau m-to w depart. Aveyron we Francyi, na lewym brzegu Tarnu, przy uściu rz. Dourbie, na linii dr. żel. Południowych 18 000 rn-ców. Handel płótnem i skórami baraniemi, winem, drzewem budulcowem. Przemysł skórny: znaczne garbarnie, fabryki rękawiczek itd. Kościół Notre-Dame w stylu romańskim, z ciekawą dzwonnicą ośmiogranną, przebudowany w w. XIV i XVI; kościół nowy św. Franciszka, starożytny ratusz (z w. XIV), galerye o kolumnach romańskich i gotyckich na placu d’Armes, wiele starych domów, kolegium, sąd handlowy, izba rolnicza i rzemieślnicza. Miejsce urodzenia Bonalda (ob.).—R. 1574 odbył się tu zjazd przedstawicieli zborów kalwińskich w Langwedocyi. Inne zgromadzenie protestantów w r. 1620 wypowiedziało walkę rządom Ludwika XIII, który wszakże m-to zdobył. M. znajdowało się w upadku aż do Rewolucyi.

Millaud Mojżesz, bankier i dziennikarz francuski (* 1813—f 1871), syn ubogich rodziców, otrzymał wykształcenie początkowe, poświęcał się jednak z zamiłowaniem literaturze; założył w r. 1833 dziennik „Le Luttin“. Zamieszkawszy r. 1836 w Paryżu, zakładał jedno po drugiem pisma różnej treści. Rewolucya r. 1848 dała M-wi sposobność do zrobienia majątku na popieraniu interesów T-stw akcyjnych kolejowych w piśmie „Le journal de Chemins de fer“. Otworzył następnie dom bankierski i inne przedsiębiorstwa finansowe, które nie miały powodzenia. Zwrócił się znowu do dziennikarstwa i założył tani dziennik „Le Petit Journal“, który w krótkim czasie doszedł do 300 000 abonentów. Nadto stworzył wiele innnych („Le Journal illustré“, „Le Soleil“, „Le Journal des voyageurs“ i in). Podczas drugiego Cesarstwa był w Paryżu osobistością popularną, a w jego domu zbierały się sfery literackie i artystyczne.

Millaud Artur literat francuski (* 1844—f 1892), współpracownik „Figara“ (pod pseudonimem Petite Némésis). Napisał nadto wiele sztuk teatralnych, m. in. „Madame l’Archiduc“ (z muzyką Offenbacha, 1875), „Niniche“ (1878), „La Roussotte“ (1881, wspólnie z Meilhac’iem). Artykuły z „Figara“ wydał zbiorowo p. n. „Lettres du baron Grimm“ (1876), „Les petites Comédies politiques“ (1878) i „La Comédie du jour sous la republique athénienne“ (18861.

Millauer Franciszek Ksawery Maksymilian, historyk czeski (* 1784 w Bu-dziejowicacli Czeskich—*{- 1840 w Pradze). Po ukończeniu nauk średnich w Budziejowicach i teologicznych w Pradze, wstąpił do Zgromadzenia Cystersów, r. 1807 wyświęcony na księdza, r. 1810 d-r teologii, r. 1815 profesor teologii pastoralnej we wszechnicy praskiej, r. 1834

„Ziżka von „Series rectorum Univer-

E. Chw.

na

K. B.

adz.

czu-

morza

Cz. St.

rektor tejże. Rozmiłowany w badaniach historycznych, jął się gromadzenia źródeł dziejowych czeskich i na tern polu położył zasługi niepożyte. Przełożył na łacinę dzieło Rechber-gera o prawie kościelnem i został (1818) hi-atoryografem wydziału teologicznego w Pradze. Z prac M-a zasługują na uwagę: ,,Der Ursprung d. Cisterzienser-Stiftes zu Hohenfurt“ (1814); „Ueber d. Erbauung d. Stadt Budweis“ (1817); „Die Ritter von Poreschinge“ (1828); „Böhmens Denkmale d. Tempelherrn“ (1822); „Ueber d. deutschen Ritterorden“ (1825);

Trocznow“ (1827); sitatis Pragenae“ i w in. Drobniejsze artykuły (genealogia i archeologia) często podpisywał pseudonimem: „Maksymilian Meitl“. R. 1819 członek Akad. Nauk w Pradze.

Millefiori, nazwa włoska dla rodzaju mo-zajki, używanej do zdobienia różnych przedmiotów szklanych. M. wykonywa się z drobnych odcinków na różne kolory zabarwionych sztabików szklanych. Odcinki te układa się wzorzysto przeznaczonej na to powierzchni szkła przejrzystego i utrwala się je przez ujęcie ich również w szkło czyste.

Millenaryzm, ob. C h i 1 i a z m.

Millenkcvics Stefan poeta i pisarz niemiecki, znany jako Stefan Mi Iow (* 1836), poświęcił się z początku służbie wojskowej, z której wystąpił r. 1870 w stopniu pułkownika, r. 1880 zamieszkał w Gorycyi. Napisał kilka zbiorków poezyi lirycznych o formie szlachetnej i nastroju elegijnym, zabarwionych pesymizmem „Gedichte“ (Heidelberg 1865), cykl elegii „Auf der Scholle“ (tamże, 1867, wyd. 3-e „Deutsche Elegien“ Stuttgart 1885), „Ein Lied v. d. Menschheit“ (tamże 1869), „Neue Gedichte“ (tamże 1870), „In der Sonnenwende“ (tamże 1877), „Gedichte“ (Stuttgart 1882) i „Aus dem Süden“ (tamże 1899). Nadto powieści, nowele „Fraueuliebe“ (tamże 1893) i dramaty, m. in. „König Erich“ (wyd. 2-e Norden 1888).

Milłeporidae — rodzina zwierząt jamo-chłonnych z rzędu stułbiatek (Hydroi-dea), kolonia o budowie nieprawidłowej pod postacią drzewa, liścia lub skorupy; komórki podzielone przegrodami poprzecznqmi na piętra leżące jedno nad drugiem; komórki polipów ciowych bezładnie rozproszone lub zogniskowane dokoła polipów odżywiających; polipy czuciowe z czułkami. Polipy odżywiające krótkie, walcowate o 4—6 ściętych czułkach, tworzących okółek. Polipy czuciowe długie, nitkowate z nieprawidłowo ułożonemi czułkami, występującemi w ilości nieokreślonej. Rodzina ta liczy tylko jeden rodzaj żyjący, mianowicie Millepora z cechami rodziny. Liczne żyjące gatunki tego rodzaju trudno dają się odróżnić; gatunki kopalne pochodzą z pokładów kredowych i trzeciorzędowych. Polipy żywe dotkliwie parzą przy dotknięciu. M., zamieszkujące wyłącznie stron ciepłych, odgrywają rolę ważną przy tworzeniu się raf koralowych.

Miller (Müller) Wawrzyniec, doktór prawa, radca nadworny ks. kurlandzkiego, zwiedził wszystkie części Polski, Litwy, Rusi i In-flant w w. XVI, używany do różnych poselstw i innych posług. Wydał po niemiecku Pamiętniki do dziejów Polski za panowania Stefana Batorego: tu opisał czasy, których sam naocznym był świadkiem, zasięgając też wiadomości od ludzi świadomych i wiarogodnych i dołączył podróż swoją po Ukrainie. Przerażony wzrastającą pod Stefanem potęgą Polski, ostrzega ziomków o grożącem im niebezpieczeństwie, chciałby ich oświecić i nauczyć, jakby przy gotujących się wielkich zmianach w tej stronie Europy i Niemcy korzyści swych nie zasypiali. Najważniejszą ich częścią są sprawy inflanckie. M. pisał to i wydał jeszcze za życia króla Stefana, a jako cudzoziemiec, wiele rzeczy dojrzał i opisał, które dla zwyczajności swojej wymykają się z pod baczności krajowca. Hennig doprowadził te dzieje do r. 1593, ale na żądanie Zygmanta III, Fryderyk Wilhelm, książę saski, w akademii jenajskiej zabrane zakazał. Pierwsze wyd. wyszło p. n. „Polnische, Liffian-dische, Moscovitische, Schwedische und andere Historien so sich unter diesem jetzigen König zu Polen zugetragen“ (Lipsk 1585, dwa wyd.; nast. wyd.: Frankfurt n. M. 1576, Lipsk 1606, przekład szwedzki 1628). Przekład polski tego dzieła, językiem naśladowanym z czasów Zyg-muntowskich, wyd. J. J. Lipiński p. t. „Pamiętniki Millerowe do panowania Stefana Batorego“ (Poznań 1840). Kontynuacya Henninge nosi tytuł „Septentrionalische Historien oder Beschreibung Polnischen, Lifflandischen etc. und anderer Geschichten“ (Amberg 1595; Lipsk 1606). M. miał także pracować nad obszernemi dziejami Stefana Batorego w jęz. łacińskim, lecz dzieło to podobno zostało w rękopisie.

Miller Jan Marcin, poeta niemiecki (* 1750 — f 1814), przykładał się do teologii w Getyndze i wstąpił do znakomitego „Göttinger Dichterbund“. R. 1775 wstąpił do kapłaństwa, r. 1810 dziekan i radca duchowny. Poczytnym został głównie przez sentymentalną, na „Werterze“ wzorowaną powieść „Siegwart, eine Klostergeschichte“ (Lipsk 1776, 2    t.).

Z innych powieści wymienić należy. „Beitrag zur Geschichte d. Zärtlichkeit; aus den Briefen zweier Liebenden“ (Lipsk 1776), „Briefwechsel dreier akademischer Freunde“ (Ulm. 1776 — 77) i „Geschichte Karls v. Burgheim u. Emiliens v. Rosenau“ (Lipsk 1778 — 79). Za najlepsze rzeczy uchodzą niektóre pieśni, w duchu ludowym, ongi popularne. Autobiografia w dziele Bocka i Mosera „Sammlung v. Bildnissen Gelehrter u. Küustler“ (Norymberga 1803). — Bibl.: Prutz „Der Göttinger Dichterbund“ (Lipsk 1841); Er. Schmidt „Aus d. Liebesieben d. Siegwart-

Dichters“ (w zbiorze „Charakteristiken“, Berlin sąg „Bawaryi“ (ukończony 1850). Wskutek wy-1886); Kraeger ,,Joh. Martin M.“ (Brema stawy londyńskiej zdobył sobie rynek amerykański, na który posłał ok. 80 odlewów, m. iu. bramę kapitolu waszyngtońskiego. — 2) syn, rzeźbiarz (* 1842) kształcił się u ojca i w pracowniach odlewniczych w Berlinie, Paryżu i Londynie, a nadto w modelarstwie w Berlinie, Monachium, Dreźnie i we Włoszech; odbył podróż do Ameryki. Z dzieł oryginalniejszych na uwagę zasługują: figury na wodotrysku w Cincinnati, posągi w parku w St. Louis (Indyanin z łukiern i strzałą, posągi Szekspira, Humboldta i Kolumba), pomniki w Charleston, Columbii, Lauingen. Monachium, Mittenwald, Metz, Berchtesgaden, wodotryski w Bambergu i Wiirzburgu.

adz.

1893).

Miller Wilhelm, założyciel sekty millery-stów, ob. Adwentyści.

Miller Samue 1, teolog amerykański (*1869 — f 1850) kształcił się w Pensylwanii, r. 1813 prof, historyi Kościoła w seminaryum w Prin-centonie. Główniejsze dzieła; „A brief retrospect of the XVIII century“ (N.-York 1803, 2 t.); „Letters on unitarianism“ (1721), „Presbyterianism the truly primitive and apostolical constitution of the church of Christ“. adz-

Miller Williams Hallows, mineralog i fizyk ang. (* 1801 w Llandovery—f 1880 w Cambridge), r. 1832 profesor mineralogii w Cambridge. Wydał m. inn.: „A treatise on crystallography“ (Londyn 1839), oraz wspólnie z H. J. Brookiem ,,An elementary introduction to Mineralogy“ (t-że 1852). Niektóre jego określenia jak Millerowa czyli sferyczna pro-j e k c y a oraz Millerowe znaki krystalograficzne przetrwały dotąd w mineralogii. Pracował i w zakresie fizyki i wydał z tej dziedziny pracę: „The Elements of hydrostatics and hydrodynamics“. W celu uczczenia pamięci i znaczenia M-ra dla nauki Hardinger (1845) nazwał jego nazwiskiem minerał milleryt.

Miller Hugo, literat szkocki (* 1802 —

1856)    osierocony w młodości, został mularzem i w tym zawodzie badał z zamiłowaniem przyrodę geologiczną gruntów, na których budował, oraz materyału z którego budował. Wstąpiwszy do firmy bankierskiej (1834) jął pisywać i wydał „Scenes a. legendes of the North of Scotland“ (1835, wyd. 2-e 1850). Bardziej jeszcze wsławił się swemi „Letter from one of the Scotch people to lord Brougham“ (1839), r. 1840 został redaktorem pisma „The Witness“. Na tern stanowisku zajmował się geologią. Wydał m. inn.: „The old Red sandstone, or new walks in an old field“ (Edymburg 1848); „Footprints of the Creator“ (tamże 1849, wyd. 5-e

1857) ; „The testimony of the Rocks“ (Boston 1857), a nadto: „Poems of a Journeyman Mason“ (1829) i „First impressions of England and its people“.

Miller Emanuel, helenista francuski (* w Paryżu 1810 — f w Nicei 1886), bibliotekarz (1848) „Assemblée nationale“, od r. 1860 członek Akademii des Inscriptions et Belles lettres; podróżował wiele po Włoszech i Hiszpanii, zbierając materyały do wyd. Arystofanesa; sporządził katalog rękopisów greckich w Escu-rialu. Wydał „Le recueil des itinéraires anciens“ (1854); „Mélanges de littérature grecque“ (1868 i 1883); redagował w 1. 1840—45 pismo „Rev. de bibliogr. analytique“.

adz.

E. Chw.

adz.

Miller: 1) Władysław (* 1830 w Warszawie — f tamże 1 sierpnia 1896) znakomity śpiewak polski. Po ukończeniu nauk u Bas-siego, wystąpił pierwszy raz na scenie warszawskiej d. 27 czerwca r. 1850 w „Beliza-ryuszu“ Donizettiego. Silny, dźwięczny i w skali rozległy głos basowy M-a, wymowa dobitna, temperament krewki i zdolności aktorskie skłoniły dyrekcyę teatralną do zaliczenia młodego basisty w poczet stałych członków opery. W r. 1863 zaproszono go na sezon do Rio de Janeiro; następnie śpiewał we wszystkich większych miastach Europy i Ameryki. Największe tryumfy święcił w ,,Normie“, „Żydówce“, „Hu-gonotach“, „Faworycie“, „Lukrecyi“, „Flecie zaczarowanym“, w ,,Halce“ i kilku innych. W r. 1884 M. w pełni powodzenia zszedłszy ze sceny, osiadł w willi własnej pod Medyo-lanem. Tu zaciągnięty do przedsiębiorstwa przemysłowego, stracił cały swój majątek. W r. 1886 wrócił do miasta rodzinnego, gdzie jakiś czas występował w operze, następnie otworzył szkołę śpiewu solowego — 2) Władysław (*27 listopada 1863), kompozytor polski, syn basisty. Kształcił się w muzyce u Battesiniego w Me-dyolanie i u Noskowskiego w Warszawie. Napisał opery do tekstu własnego: „Oaza“, „Murzyn Vidal“ (nagrodzona na konkursie Steinera w Medyolanie) i trzyaktową operę polską ludową p. n. „Kwiat paproci“, oraz wiązankę pieśni na głos pojedynczy z towarzyszeniem fortepianu. Przez kilka lat pisywał recenzye do „Kur. codziennego“, potem do „Głosu“ i ,,Kur. Porannego“.    A‘ Po1,

K. A

Miller Orest, historyk literatury rossyj-ski (* 16 sierp. 1833 w Hapsalu — -j- 13 czerw. 1889 w Petersburgu). Z pochodzenia Niemiec, wcześnie osierocony, wychowywał się w Wilnie i Warszawie, pod wpływem archimandryty Platona przeszedł w r. 1848 na prawosławie, a w r. 1851 wstąpił do wydziału filologicznego uniwersytetu petersburskiego, który ukończył r. 1855; Miller Ferdynand: 1) ojciec, rzeźbiarz    w r. 1858 wydrukował swą rozprawę na sto-

(* 1813 —f 1887), kształcił się w Akad. mona- pień magistra („O nrawstwiennoj stichii w poe-chijskiej i w Paryżu; r. 1844 inspektor odlewni zii...“), rzecz pod względem naukowym bardzo w Monachium; odlał ze śpiżu 17-metrowy po- słabą, która też wywołała niezwykle ostrą oce-

sze-

wił Szljapkin (1889).

mu

K. B.

adz.

nę Dobroljubowa w „Sowremien.“. R. 1864 został docentem prywatnym, r. 1870 profesorem, po obronie rozprawy doktorskiej „Ilja Muromiec i bogatyrstwo kijewskoje“ —olbrzymiej pracy, która jako nader niekrytyczna, żadnego znaczenia w nauce obecnie już nie posiada. M. jest gorącym zwolennikiem metody „mitologicznej“ w tłumaczeniu zjawisk poezyi ludowej, a zarazem apostołem zapalonym właściwych niby całemu słowiaństwu ideałów chrystyanizmu i gminowładztwa. Wykład popularny tych samych poglądów na twórczość ludową zawiera podręcznik „Opyt obozrjenija rus. słowiesnosti“ (wyd. 2-e, 1865), który pomimo całej jednostronności i niekrytycznośei teoryi M-a pożyteczny był, jako że wprowadzał zagadnienia tego rodzaju do programów szkolnych. W dziedzinie historyi literatury właściwej oraz krytyki pozostawił dzieło „Russkije pisatjeli poslje Gogolja“ (1875, wyd. 4-e, 1890) —rozbiór utwo rów Turgieniewa, Gonczarowa, Pisemskiego, Sałtykowa, Tołstoja, Aksakowa, Mielnikowa, Ostrowskiego i Dostojewskiego, którego najbardziej uwielbia (brak samodzielności i jednolitości w opracowaniu, rzecz rozwlekła, w swoim czasie jednak bardzo poczytna), książkę o Hle-bie Uspienskim (1889) oraz szereg szkiców rozproszonych po pismach o Al. Tołstoju, Majko-wie, Połonskim, Garszynie, Nadsonie, Mereż-kowskim i in. —Wyznawcą był zasad słowiauo-filskich starego autoramentu („Sławianstwo i Jewropa“ 1877), dalekim jednak od „patryoty-zmu“ rządowego i polityki Katkowa; za ostrą krytyką tegoż r. 1887 dostał dymisyę. — Jako profesor i mówca utalentowany miał zawsze wielu słuchaczy chętnych, wśród których rzył ideały szlachetne, ogólno-ludzkie. Lubił młodzież i był przez nią kochany. Stworzył T-stwo wspierania studentów uniwersytetu petersburskiego i był gorliwym a niezmordowanym w niein działaczem. Życiorys jego, pióra

B. Glińskiego, dołączony do 4-ego wydania dzieła „Rus. pisateli“ Bibliografię prac M-a zesta-

M. Ąb.

Miller Karol, malarz polski, współczesny (* 1838 w Częstochowie), syn artysty muzyka, tegoż imienia. Po skończeniu gimnazyutn w Warszawie wstąpił do Szkoły Sztuk Pięknych i po odbyciu w niej pierwszych study ów artystycznych, nagrodzony za pierwszy obraz kompozyj-ny p. n. S. Sebastyan, uzyskał stypendyuin na wyjazd do Akademii petersburskiej, przyznane przez b. Komisyę Oświecenia. Pierwszą wykonaną tam pracę swoją, p. n. Leszek Biały wystawił M. w r. 1862. Za studya akademickie nagrodzony został 2 medalami srebrnymi małymi i jednym wielkim. Podróż odbyta następnie do Włoch i dłuższy w nich pobyt były uzupełnieniem studyów M-a. W pierwszych latach działalności swojej M. wykonał szereg obrazów treści historycznej jak: Gliński w więzieniu (wł. W. Wernickiego), Stanisław August w Łazienkach (wł. p. Kaszowskiego w Warszawie), Jan Kochanowski w Czarnolesiu (ofiarowany Muzeum Marodowemu w Krakowie), nadto malował wiele obrazów treści rodzajowej i religijnej. W dalszym ciągu natomiast M. poświęcił się malarstwu portretowemu, w którego zakresie wykonał liczny szereg prac. Pośród nich wyszczególnić należy: portret prof. T. Korzona (Muzeum Narodowe), H. Struvego (w gal. Warszaw.), P. Sobańskiego, hr. Ożarowskiej, H. Mokiejew-skiego, K. hr. Krasińskiego, Modrzejewskiej, Rapackiego w roli Hamleta. Nadto jako owoc licznych wycieczek po kraju, Włoszech i Szwaj-caryi M. zgromadził pokaźny zbiór akwarel, wyobrażających obok malowniczych krajobrazów ciekawsze fragmenty architektoniczne. M. stale mieszka w Warszawie.

Miller J o a c hi m (właściwie Cyncynat-Heine M.) poeta amerykański (* 1841 w stanie Indiana), przesiedlił się r. 1851 do Orego-nu, do Kalifornii. Po życiu wędrowniczem poświęcił się naukom prawniczym i został r. 1870 sędzią. W tymże r. pojechał do Londynu, gdzie znalazł nakładcę na swoje oryginalne „Songs of the Sierras“ (1871, nowe wyd. 1892). Poezye te opiewające wspaniałość przyrody tamtejszej, wywołały w Anglii wrażenie wielkie. Późniejsze jego utwory, pisane w Nowym Yorku, gdzie zamieszkał, nie usprawiedliwiły pokładanych w nim nadziei. Ogłosił: „Songs of the Sunlands“ (1873, nowe wyd. 1892), „The ship of the desert“ (1875), „Songs of Italy“ i .,Songs of far away lands“ (1878), „In classic shade“ (1890). Nadto powieści, nowele, dramaty. Zbiór poezyi wyszedł p. n. „Poetical works“ (N.-York 1882).

Miller Wsiewołod, lingwista i etnograf rossyjski (* 1846), główny przedstawiciel „moskiewskiej szkoły etnograficznej“. R. 1870 docent przy katedrze gramatyki porównawczej w Moskwie. R. 1871 odbył wspólnie z F. Fortuna-towem wycieczkę naukową po Suwalszczyźnie w Król. Polskiem w celu praktycznego nauczenia się po litewsku; sanskrytem władał przed wstąpieniem do uniwersytetu. R. 1877 rozpoczął wykłady w uniwers. moskiewskim sanskry-tu i historyi starożytnej Wschodu, a na wyższych kursach żeńskich historyi, języka i starożytnej literatury rossyjskiej. R. 1879 udał się na Kaukaz dla zapoznania się z językami i etnografią Kaukazu (,,Osjetinskije etiudy“ Moskwa 1881—87, za co w r. 1883 otrzymał doktorat a w r. 1887 medal złoty). R. 1884 kustosz muzeum etnograficznego Daszkowa, r. 1892 profesor języka rossyjskiego i literatury w Moskwie. W ostatnich latach przerzucił się do badań poezyi epicznej ludowej, stosując do tego metodę lingwistyczno-etnogra-ficzną. Z prac M-a zasługują na uwagę: „Le rôle du chien dans les croyances mythologiques“ („Atti del IV congresso degli orientali-sti“ Florencya II); „Otgołoski finskago eposa

(tamże 1891).

na za-

w russkoin‘‘ (,,Żurn. Min. Nar. Prosw.“ zesz. 206): „Po powodu odnogo litowskagopredanija“(„Drew-nosti“ t. VIII, 1880); „Kawkazkija predanija o wielikanach prikowannych k goram“ („Żurn. Min. Nar. Prosw.“ 1883, I); „Russkaja Masła-niea i zapadnojewropiejskij karnawał“ (Moskwa 1884); „Kawkazkija skazanija o ciklopach“ („Etnograf. Obozrenije“ 1890); „O sarmatskom bogje Uatafarnie“ („Trudy Wost. Kom. Mosk. Arch. Obszcz.“, 1890, I); „Oczerki russkoj ua-rodnoj poezyi“; wspólnie z Knauerem wydał „Rukowodstwo k izuezeniju sanskryta“ (Petersburg 1891), a razem z R. Stackelbergiem „Fünf ossetische Erzählungen im Digorischem Dialecte“

E. Chw.

Miller Antoni (* 1870 w Witebsku), kształcił się w wileńskiem seminaryum rz. kat., na wydz. prawnym w Warszawie, oraz w konserwa-toryum w Moskwie (śpiew i skrzypce). Pisuje artykuły z zakresu krytyki muzycznej, oraz z historyi muzyki na Litwie. Współpracownik „Echa muzycznego“ i „Śpiewu kościelnego“. Podczas ruchu wolnościowego występował dość skrajnie.

Millerand Aleksander, polityk francuski (* 10 lut. 1859 w Paryżu); tamże adwokat (od r. 1881) ceniony i głośny przedewszystkiem w zakresie obron cywilnych w zawiłych sprawach materyalnych. Człowiek obdarzony wielkim talentem krasomówczym, wbrew tradycyi francuskiej mówca nie rozlewny i poetycki (jak Danton, Gambetta, Jaurès), raczej powściągliwy w rodzaju angielskim, logik niezrównany, spokojny, zimny, jasny w wywodach swoich, wcześnie wziął się do polityki. Już w r. 1884 był radcą municypalnym w Paryżu, r. 1885 — deputowanym do Izby. Zwalczał bulanżyzm i oportunizm, zasiadając na skrajnej lewicy w liczbie niewielu podówczas posłów socyalistycz-nych. Jako deputowany, bronił w dalszym ciągu robotników po całej Francyi, ściganych za strajki i t. p. W Izbie nadzwyczaj pracowity— przystąpił do opracowania reform społecznych, prawodawstwa pracy, dla którego urabiał opinię w prasie (był redaktorem gazet „Voix", „Petite Republique“ do 1896, „Lanterne"). Po wyborach w r. 1896, które powiększyły odłam socyalistyczny w Izbie do liczby 60, M. został jego głową. W r. 1896 z okazyi wyborów municypalnych wygłosił mowę, w której przedstawił program stronnictwa socyalistycznego (zdobycie władzy, uspołecznienie środków wytwórczości, porozumienie międzynarodowe robotników), odrzucając ewolucyonizm wszelki, podkreślając przywiązanie do ojczyzny, powołanej do stania się republiką społeczną. M. został w czerwcu r. 1899 powołany przez Waldecka-Rousseau (ob.) na ministra handlu, poczt i telegrafu (przyjęcie tego mandatu wywołało protesty w łonie stronnictwa socyalistycznego, jednak wielka jego część stanęła jeszcze podówczas po stronie M-a). Pracowitość M-a jest powszechnie uznana i zaprzeczyć nie sposób, iż na stanowisku ministra handlu pracował wiele i owocnie: zmniejszył dzień pracy (z 12 na 10 godzin), zorganizował rozumniej Radę pracy jako przedstawicielstwo interesów pracodawców i robotników; próbował rozszerzyć zakres działania syndykatów, giełd pracy, powołał komisyę do ułożenia „Kodeksu Pracy“ (którego księga I została r. 1910 uchwalona przez Senat), w wydziale poczt i telegr. zaprowadził 8-godzinny dzień roboczy, zezwolił robotnikom, zatrudnionym na poczcie, przystępować do syndykatów, urzędnikom zakładać stowarzyszenia, urządził wykłady w „Kon-serwatoryum Rzemiosł“. Gabinet ustąpił r. 1902 — oburzenie, wywołaue udziałem M-a w rządzie mieszczańskim, podsycane zachowaniem się jego wobec dążności antysocyali-stycznych, doprowadziło do wyłączenia M-a ze stronnictwa socyalistycznego (Odtąd pozostał socyalistą niezależnym, coraz bardziej przesuwając się na prawo). R. 1902 — 1906 przewodniczył w Izbie „Komisyi ubezpieczeń społecznych" i wypracował projekt prawa o emeryturach robotniczych (przyjęty dopiero na wiosnę 1910, obowiązujący od lipca r. 1911). W lipcu r. 1909, po upadku gabinetu Clemenceau, powołany na prezydenta ministrów Briand (dawniej również socyalista, tem razem rewolucyjny, anarchizujący) zaprosił M-a na ministra robót publicznych. I na tem stanowisku M. wykazał wielkie zdolności organizatorskie, wiele inicya-tywy w robieniu dobrych reform, wielką przytomność umysłu podczas powodzi (styczeń 1910), a także nadzwyczajne umiarkowanie w zakresie reformy społecznej; przeciwnik syndykatów urzędniczych, starał się zapobiedz wygórowanym żądaniom urzędników pocztowych i ciągłym groźbom strajków pocztowych przez urządzenie dele-gacyi urzędniczej do trzymania w szachu szefów oddziałów i ministra. Groźbie strajku powszech-nego (1910) chciał przeciwstawić obowiązkowe sądy rozjemcze, obstawał jednak za zachowaniem bez zmiany wolności zrzeszenia się robotników, wolności syndykatów, wolności strajków. Wskutek różnicy w poglądach, po wielkim strajku kolejowym (październik 1910) został pominięty przez Brianda, gdy ten w listopadzie t. r. utworzył drugie swoje ministeryum, bardziej prawe i reakcyjne. — Rola M-a nie jest skończona.—Przemówienia, projekty praw składane przez M-a w okresie piastowania ministeryum handlu (1899 —1902) zebrał w książce Lavy, „L’oeuvre de M. Un ministre socialiste“ (Paryż 1902, str. 443). Poglądy swoje dania socyalizmu wygłosił w broszurze „Le socialisme réformiste français“ (1903).

Millet Fryderyk, malarz francuski (* 1786 —-j- 1859), zasłynął swemi miniaturami i akwarelami. Żona jego (* 1800—f 1863) była jedną z założycielek przytułków dla dzieci we Francyi (w Paryżu, w dep. Rodanu i Dolnego Re-nu).

zów życie wieśniaków. Dzieła jego, nacechowane realizmem, z trudem zdobyły sobie uznanie; żył i umarł prawie w nędzy, a dopiero po jego śmierci obrazy były sprzedawane za drogie pieniądze. Za arcydzieło M-a uchodzi Angelus (1859); z innych obrazów najznakomitsze: Siewca, Żniwiarze, Pasterz, Drwal i śmierć, Człowiek z siekierą, Kobieta pasąca krowę, Pasterz w parku w nocy, Pasterka z owcami, Udój, Zarżnięcie wieprza i inn. M. miał wielki wpływ na rozwój kierunku naturalistycznego w sztuce, zarówno we Francyi jak i w innych krajach. — Bibl.: A. Seusier „La vie de J. F. M.“ (Paryż 1881); Ch. Yriarte „J. F. M.“ (t-że 1884).

adz.

adz.

adz.

adz.

S. Dr z.

Millet Jan Franciszek (* 1815 w Gré-ville — f 1875 w Barbizon) malarz francuski. Uczeń Delaroche’a (ob.), pod jego wpływem zaczął malować sceny biblijne i mitologiczne. W r. 1849 zamieszkał na wsi w Barbizon pod Fontainebleau i obrał sobie za temat do obra

adz.

Millet Aimé, rzeźbiarz franc. (* 1816—f 1891). Kształcił się pod kierunkiem Davida d’Angers i Violleta-le-Duc, poświęcał się początkowo obok rzeźby malarstwu, a dopiero po 10 latach bezpłodnej pracy malarskiej, oddał się całkowicie rzeźbie. W dziełach swoich łączył teatralność pozy z traktowaniem realistycznem kształtów. Do rzędu najlepszych rzeźb M. należą posągi Bachantki, Aryadny (w Luksemburgu), Merkurego, Sprawiedliwości, Apollina (na gmachu Opery paryskiej), Vercingetorixa, Kassan-dry szukającej obrony u Ateny (Luksemburg), Chateaubrianda (w St.-Malo), Papina (w Blois), liczne portrety.

Milletich Stefan, pisarz kroacki (*1868 w Zagrzebiu—f 1908 w Nicei), przykładał się do nauk w Wiedniu, podróżował po Europie, w 1. 1893—98 intendent teatru kroackiego w Zagrzebiu. Prócz poezyi „Grobne pjesnie“ (Zagrzeb 1889), zamierzał w dramacie przedstawić cykl królów Kroacyi, ale napisał tylko „Król Tomislaw“ (1903). Tłumaczył „Manfreda“ Byrona na jęz. kroacki i napisał „Die ästhetische Form des abschliessenden Ausgleiches in den Shakespeareschen Dramen“ (wyd. 2-e, Wiedeń 1893). Największe jego zasługi polegają na podniesieniu teatru zagrzebskiego do wysokiego poziomu.

Millevoye Karol Hubert poeta francuski (* 1782—f 1816), ogłosił pierwszy zbiorek poezyi r. 1800. Celował zwłaszcza w elegii. Poezye „La mort de Rotrou“ i „Le voyageur“ odznaczyła Akademia; za utwór klasyczny M-a uchodzi „La chute de feuilles“. Natomiast poemat symboliczny, poświęconyNapoleonowi, „Charlemagne ń Pavie“ (1808), nie odznacza się zaletami wybitnemi. Wprawdzie próby przekładu „Iliady“ uwieńczyło powodzenie, ale właściwym M-owi zakresem pozostała elegja; w tym rodzaju słynne są jego „L’anniversaire“ i „ L’amour maternel“. Wyboru dzieł dokonał sam jeszcze za życia: „Oeuvres“ (Paryż 1814 — 16, t. 5, wyd. 3-e 1888, t. 3).

Milli Joanna poetka włoska (* 1827— f 1888), improwizowała wiersze w 5-tym r. życia. Kształciła się pod kierunkiem de Martiniego i mając lat 20 występowała jako impro-wizatorka we Włoszech połudn., w Rzymie, Bolonii, Florencyi, Medyolanie, największy zaś tryumf odniosła w Turynie r. 1860. Jej pieśni o cierpieniach kraju, pogrążonego w niewoli, znalazły oddźwięk olbrzymi. Zbiorowo wyszły jej poezye w 2-ch t. (Florencya 1862); nadto „Ottave“ (Wenecya 1879).—Bibi.: Rigutini „G. M. improvisatrice“ (Florencya 1889); Pannella „Della vita e delle poesie di G. M. improvisatrice“ (Teramo 1891).

Milliarium, Miliarium, Milliare, Miliare, albo tylko Lapis (=kamień), gr. MtXiov, rzymski kamień milowy, jako też mila rzymska, ponieważ na miejscu, gdzie ta się kończyła, stał jako znak słup z kamienia. Pierwsze M. znajdowało się w Rzymie w płc.-zachodnim rogu Forum, obok świątyni Saturna, przy Łuku tryumfalnym Septymiusza Sewera, bogato złocone, stąd też M. aureum, albo jako ognisko stolicy, umbilicus (pępek) urbis zwane, a postawił je w r. 20 przed Chr. ces. Augustus jako curator viarum. Tutaj zchodziły się wszystkie drogi publiczne, jakie wiodły z Italii przez bramy Rzymu, i były na nim wyraźnie wypisane. Mile wszakże liczono prawdopodobnie dopiero od bram poszczególnych, a odległość od nich aż do M. aureum oznaczano także na pierwszym kamieniu milowym po za miastem. Podstawę starożytnego kamienia centralnego odkopano w czasach nowszych. Kamienie milowe, na których wykuwano także nazwiska mężów, którzy drogę samą wybudowali, albo kamienie owe postawili, stawiono w całej Italii przy drogach, aby oznaczać niemi odległość jednej miejscowości od drugiej. Odległość oznaczano zwykle głoskami M. P. (mille passus— 1000 kroków), ponieważ rzymska mila składała się z 1000 rzymskich (t. j. podwójnych) kroków, odpowiadających 5000 stopom rzymskim, a 8 000 greckim, wynosiła zatem w przy-żeniu część jedną piątą mili naszej, a dokładnie 1478,70 metrów mierzyła.—Kamienie milowe, stawiane w Gallii, oznaczały odległości według leucae a. leugae, z czego dzisiejszy franc, lieu powstał: wyrażały one miarę 1500 kroków rzymskich. Na późniejszych kamieniach milowych wykuwano często nazwiska cesarzy, którym owe kamienie poświęcano. Napisy takie ob. w Orellego „Inscriptiones“, Nr. 1067, 3330, 4877.—Por.: Bergier „Hist. des grands chemins d. Romains“ (Bruksela 1728, II, 757 i nast.

Millière Jan Chrzciciel, publicysta i rewolucyonista francuski (*1817 w Lamarche—f rozstrzelany 26 maja 1871 w Paryżu), przykładał się do prawa, a po ukończeniu nauk poświęcił się publicystyce. Uczestniczył

E. Chw.

adz.

adz.

A, Fol.

adz.

adz.

adz.

w rewolucyi r. 1848, a jednocześnie wpływał w kierunku demokratycznym na opiuię francuską w „Courrier français“ i „Peuple constituant“, których był stałym współpracownikiem. Skazany za śmiałość słowa na zesłanie, które odbywał w Algierze aż do amnestyi r. 1859, kiedy wrócił do kraju. Osiadł w Paryżu i znowu oddał się zawodowi publicystycznemu. R. 1869 założył wspólnie z Henrykiem Rochefortem „La Marseillaise“, przyczem kilkakrotnie za artykuły swoje był karany. Po wypadkach 4 wrześ. r. 1870 został szefem 208-go batalionu gwar-dyi narodowej i na tern stanowisku odznaczył się jako kierownik ruchu powstańczego 31 paź. 1870, wskutek czego został odwołany i musiał aż do 8 lut r. 1871 ukrywać się. Wybrany następnie posłem do parlamentu z Paryża, głosował przeciw zawarciu pokoju z Niemcami i zasiadał w Wersalu nawet po 18 marca. Podczas krwawego tygodnia bawił w Paryżu. Posądzono go o należenie do komuny i z polecenia gen. de Cissey d. 26 maja rozstrzelano.

Millin Albin Ludwik, archeolog francuski (* 1759 ~f 1818). Jako urzędnik Biblioteki królewskiej w Paryżu, był uwięziony podczas Rewolucyi. Uwolniony r. 1795, został urzędnikiem Biblioteki narodowej, a później profesorem archeologii, oraz redaktorem „Magasin encyclopédique“ (od 1817 „Annales encyclopédiques“). Osobno ogłosił m. in.' „Voyage dans le Midi de la France“ (Paryż 1807—11, 5 t. i atlas reprodukcyi pomników i napisów) i „Voyage en Savoie, au Piémont, dans le Milanais“ (Paryż 1816 — 7, 4 t.).

Millingen J a k ó b, archeolog angielski (*1774 w Londynie—f 1845 we Florencyi). Uwięziony w Paryżu z rozkazu Konwencyi jako cudzoziemiec. Poświęcał się głównie numizmatyce i uzyskał w tej dziedzinie powagę, uznawaną w całej Europie. Pozostawił kilka cenionych dzieł o numizmatach i malowidłach starożytnych.

Millöcker Karol (* 29 maja 1842 w Wiedniu— f 31 grud. 1899 w Baden pod Wiedniem), kompozytor operetek, z których największą sławą cieszyły się: „Bettelstudeut“, „Gasparone“, „Der Viceadmiral“ i „Der arme Ionathan“, grywane i na scenach polskich.

Millot Klaudyusz Franciszek Ksawery, historyk francuski (* 1726 —f 1785). Wstąpiwszy do Zgromadzenia Jezuitów, wykładał retorykę w Lugdunie i Parmie, a po zamieszkaniu w Paryżu był wybrany do Akademii francuskiej (1777) i został ochmistrzem ks. d’Enghien. Napisał historyę Francyi, Anglii i powszechną, wydane następnie p. n. „Oeuvres de l’abbé M.“ (Paryż 1800, 15 t.). Dzieła jego są pierwszą próbą popularyzacyi historyi. Wydał nadto pod swoją redakcyą pamiętniki ks. de Noailles: „Mém. politiques et militaires pour servir à l’hist. de Louis XIV et de Louis XV“ (Paryż 1777, 4 t.).

Milman Henryk Hart, poeta i historyk

angielski (* 1791 —f 1868) kształcił się w Eton i Oxfordzie, w 1. 1821—31 prof, poetyki w Ox-fordzie, r. 1835 proboszcz kość. św. Małgorzaty w Westminsterze, r. 1849 dziekan kość. św. Pawła w Londynie. Jako poeta wsławił się poematem bohaterskim „Samor, lord of the Bright City“ (1818) i dramatami „Fazio“ (1815), „Fall of Jerusalem“ (1820), „Belthazzar“ (1822), „Martyr of Antiochia“ (1822), „Anne Boleyn“ (1826). Jako historyk napisał: „Hist, of Christianity to the extinction of paganism“ (1840, 3 t.), „Hist, of Christianity down to the Reformation“ (1853, 4 t.), „Hist, of latin Christianity“ (1855 — 57, 6 t.). Dzieła te (nowe wyd. 1883) stawiają M-a w rzędzie pierwszorzędnych prozaików angielskich. Nadto napisał: „Hist, of the Jews“ (1830, 3 t., nowe wyd. 1894); „Life of Edward Gibbon“ (1839). Zbiór dzieł poetyckich wyszedł p. n. „Poetical a. dramatic works“ (Lond. 1839, 3 t.).

Milne John (*1850 w Liverpoolu), geolog angielski, odbył podróże naukowe do Islandyi, New-foundlandu i Arabii, poczem przez Rossyę, Sybe-ryę, Mongolię i Chiny udał się do Japonii, gdzie objął wykład górnictwa i mineralogii we wszechnicy w Tokio. Tutaj rozwinął działalność rozległą w dziedzinie spostrzeżeń seismograficznych: założył w r. 1883 T-stwo seismograficzne w Tokio, całą sieć stacyi i zbudował przyrządy własnego pomysłu. Na podstawie swych spostrzeżeń doszedł do dokładuego poznania zjawisk wulkanicznych. Badał też seismologię (ob.) i oprócz prac, ogłoszonych w „Transactions of the Seismolo-gical Soc. of Japan“, napisał „Earth quakes a. other earth movements“ (1886). Wraz z Bur-tonem wydał opis wulkanów w Japonii (Jokohama 1892).

Milne-Edwards: 1) Henryk, przyrodnik francuski (* 23 paźdz. 1800 w Brugii — f 29 lipca 1885 w Paryżu). Uczył się medycyny w Paryżu, poczem otrzymał katedrę przyrodoznawstwa w liceum Henryka IV, a w r. 1841 katedrę entomologii w Muzeum, w r. 1862 obejmuje katedrę zoologii, w r. 1864 zostaje mianowany wice-dyrektorem. On pierwszy zupełnie jasno wyłożył zasady podziału pracy fizyologicznej i wykazał, że podział ten powinien być miarą stopnia doskonałości każdego gatunku oraz stanowiska systematycznego w państwie istot żywych. W swej „Introduction à la zoologie générale“ (1853) wygłasza M. E. swoje poglądy na plan budowy świata zwierzęcego i na powstawanie ustrojów, odrzuca przytem naukę o ewolucyi i transmorfizmie, jako zbyt hypotetyczną. Prócz tego ogłosił m. in : „Recherches anatomiques sur les crustacés“ (1837 — 41, 3 t.); „Hist, naturelle des Corailliaires“ (1858 — 60, 3 t.); „Leçons sur la physiologie et l’anatomie comparées de l’homme et des animaux“ (1857 — 83, 14 t.); „Recherches pour servir à l’hist. des Mammifères“ (wspólniez synem, 1868,2 t.); „Eléments de zoologie“ (1840—

Cz. St,

adz.

adz.

S. Drz.

S. Drz.

43, 4 t.). Wydał Lamarcka „Hist. naturelle des animaux sans vertèbres“ (1836 — 45, 11 t.). 2) Alfons, syn Henryka, zoolog (* 13 paźdz. 1835 w Paryżu — f 21 kwietnia 1900 tamże). R. 1859 asystent przy ojcu, r. 1865 profesor wyższej szkoły farmaceutycznej, w r. 1876 obejmuje katedrę po ojcu, w r. 1891 dyrektor Muzeum. W r. 1880 — 1883 kieruje kilku wyprawami na m. Śródziemnem i O. Atlantyckim, mającemi na celu badanie głębin wielkich. Wyniki wypraw podał w „Expéditions scientifiques du Travailleur et Talisman“ (1888), gdzie m. in. wskazał na zmiany, jakie występują w narządach zmysłów u zwierząt głębokowodnych. Napisał nadto „Recherches anatomiques, zoologiques et paléoutologiques sur la famille des chevrotains“ (1868); „Recherches sur la faune ornitologique éteinte des îles Mascarei-gues et de Madagascar“ (1866 — 73).

Milner Jan, teolog katolicki angielski (* 1752 — t 1826), r. 1803 b-p in partibus w Castabali. Napisał m. in.: „Hist, civil a. ecclesiastical a. Survey of the Antiquities of Winchester“ (Londyn 1799, 2 t.); „Treatise on the ecclesiastical architecture of England during the middle ages“ (1881).

Milnheim (M'ilnhey m, M i 1 e n h e y m, M ü 11 e n h e i m), herb: Na tarczy złotem obramowanej w polu czerwonem — róża 5-listna srebrna. Nad hełmem czapka czerwona z wyłogiem złotym, z którego pół róży srebrnej wychodzi, a nad nią 3 pióra pawie. Labry czer-wono-złote. Indygienat od Wład) sława IV w roku 1641.

Milo, wyspa, ob. Melos.

Milo, rzeka w Sudanie, dopływ górnego Nigru, bierze początek na płn od Monsardu, przepływa niedaleko Sanankoro, Bissandugu i pod Kankan, a pod Sansandu wpada do Nigru. Odkryta przez Europejczyków w r. 1827, była stopniowo badana przez wyprawy wojenne r. 1887 (Peroz i Piat), 1888 (Gallieni), 1888 — 90 (Samory), 1892 (Humbert) i 1893 (Combes).

Milo, zupełne nazwisko Titus Annius M. Pa pi anus, przyjaciel Cycerona, za którym jako trybun ludowy w r. 57 przed Chr. w zatargach jego z Klodyuszem energicznie się ujmował. Ożenił się w r. 54 z Faustą, córką Sulli, lecz pożycie ich nie było szczęśliwe. Gdy d. 18 stycznia r. 52 znienawidzonego Klodyusza na drodze Appijskiej był zamordował, podjął się Cycero jego obrony przed sądem, lecz przekonać trybunału nie zdołał o niewinności przyjaciela, który udać się musiał na wygnanie do Massylii. Oburzony na Cezara, że go z wygnania nie odwołał, wrócił M. w r. 48, podczas jego dłuższej nieobecności samowolnie do Rzymu i zginął potem w Apulii w zamieszkach wojny domowej. Mowę w obronie M-a, arcydzieło wymowy do dzisiaj dochowane, napisał Cicero dopiero w latach późniejszych.

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zeiz. 371a.

Milon, Milo, gr. MiXwv, sławny atleta grecki, rodem z Krotonu, syn Dyotymosa, wielbiony w Starożytności, szczególnie przez poetę Sy-monidesa (ob.), dla nadzwyczajnej siły fizycznej. Odniósł zwycięstwo 6 razy w Olimpii, 7 razy w Pityjskich igrzyskach, 9 razy w Nemejskich, a 10 razy w Istmijskich. Razu pewnego poniósł podobno w Olimpii na barkach swych byka czteroletniego na ofiarę, zabił go jednem uderzeuiem pięści, a mięso jego zjadł w przeciągu dnia. W walce z mieszkańcami m. Sy-barys (510 przed Chr.) kroczył na czele szeregów swych ziomków, przybrany jak Herakles w lwią skórę i zbrojny w maczugę olbrzymią, i przyczynił się głównie do zwycięstwa. Martwił się bardzo, gdy w wieku sędziwym siły fizyczne opuszczać go zaczęły. Śmierć znalazł, gdy próbując ciągle sił swych, w lesie gruby pień drzewa, w którym kliny tkwiły, rękami chciał rozedrzeć; gdy rąk wkleszczonych w szparze wydobyć nie mógł i nikt mu na pomoc nie był przyszedł, rozszarpały go dzikie zwierzęta.

Milońska Venus, ob. Venus. Milowanowicz M i 1 o w a n, obecny (1911) minister spraw zagrań, serbski (* 1803 w Belgradzie). Po ukończeniu nauk średnich w Belgradzie, przykładał się do prawa w Paryżu, gdzie za „Les traités de garantie au dix-neuvième siècle“ uzyskał doktorat. R. 1888 prof, prawa państwowego i międzynarodowego w wyższej szkole w Belgradzie, r. 1889 zarządzający wydziałem politycznym min. spraw zewuętrznych; r. 1890 zarządzający całem ministeryum spr. zewnętrznych. R. 1892 wysłany do Wiednia w celu zawarcia traktatu handlowego z Austryą. Jako członek opozycyi serbskiej i jeden z głównych redaktorów organu opozycyjnego „Odjek“ otrzymał r. 1892 dymisyę. Kiedy Aleksander serbski doszedł do pełnoletności i władza przeszła nanowo do radykalistów serbskich, M. objął tekę ministra spraw zewuętrznych. Po powrocie Milana (ob.) r. 1894 M., usunięty z urzędu, był mianowany konsulem generalnym w Budapeszcie, skąd po miesiącu powrócił do Belgradu na posadę profesora Szkoły Wyższej. Za obronę jednego z oskarżonych w sprawie Czebincowa utracił katedrę, lecz w r. 1895 został powołany ponownie. R. 1896 minister sprawiedliwości w gabinecie Simicza. Po zamachu Kne-żewicza skazany na 2 lata twierdzy, acz podczas zamachu nie był obecny w Belgradzie. Wyjechał wtedy za granicę i dopiero, doczekawszy się amnestyi, powrócił do Serbii. R. 1900 był posłem serbskim w Bukareszcie, r. 1901 ministrem handlu, a nast. w tymże gabinecie Wuicza — skarbu. W maju r. 1902 wystąpił z gabinetu, a w listop. t. r. objął stanowisko posła serbskiego w Rzymie. Od r. 1908 jest ministrem spraw wewnętrznych. Na tern stanowisku zastało go przyłączenie Bośni i Herce-

gowiny. W sprawie tej M. ujawnił ostrożność W drodze powrotnej do Rzymu utonął w Me-i wyprowadził Serbię z wrzeuia, które wtedy nie. powstało. Z prac naukowych M-cza zasługują na uwagę; „Naśa ustavna reforma“ (1888); „Nasa spoljaśnja politika“ (1894); „Srbi i Hrvati“

ad/,.

Milton Jan (* 9 grud, 1608 w Londynie—f 8 list. 1674 w Bunhill Hills pod Londynem), poeta i pisarz polityczny angielski, syn notaryusza londyńskiego, kształcił się w szkole przy katedrze św. Pawła, potem w Christ's Collet/e uniwersytetu w Cambridge. Z domu wyniósł znajomość muzyki i dożywotuie do niej upodobanie. Już jako chłopiec przełożył wiersz angielski dwa psalmy; podczas lat uniwersyteckich zaczął się także oddawać poezyi łacińskiej, którą w formie elegii, listów, epigramów do końca życia uprawiał-, jest po Jerzym Buchananie najznakomitszym poetą nowo-łacińskim Wielkiej Brytanii. W jęz. angielskim powstało za czasów akademickich M-a kilka drobniejszych utworów lirycznych, przeważnie okolicznościowych, jak „Oda na dzień Narodzenia Pańskiego“ (1629); 16-wier-szowa entuzyastyezna apostrofa na cześć Szekspira zdobi drugie pośmiertne wydanie jego dramatów (1632); w sonecie na 23-cie urodziny (1631) poeta wyznaje, że nie dojrzał jeszcze do świadomości właściwego powołania w życiu. Dlatego też dalsze lata 1632 — 37 spędził na poważnych pracach naukowych w dworku wiejskim emeryta-ojca w Horton; potem r. 1638 uzupełnił wykształcenie przez podróże do Fran-cyi i Włoch, gdzie poznał wielu znakomitych uczonych (H. Grotiusa i Galileusza). Z tych lat pochodzą dwa płody najdoskonalsze jego liryki: „L’AlIegro“ i „II Penseroso“, portrety poetyckie dwuch usposobień zasadniczych duszy ludzkiej: pogody i zadumy, w formie opisu dni idealnych, spędzonych wśród odpowiednich krajobrazów, zajęć i myśli, przez urojonych ich przedstawicieli; odzwierciadlają się zarazem w tych wierszach dwie strony duszy młodego M-a: radość reuesansowa życia i piękna, z której tylko wysoka kultura estetyczna do końca mu pozostała, i purytańska powaga religijna, która z czasem stała się panującą cechą jego natury.--W baśni dramatycznej „Comus“, granej na zamku namiestnika Walii r. 1634 i na rzeczywistej przygodzie jego dzieci opartej, to samo znajduje się połączenie: modną formą dworską dramatu allegoryczuego—której już próbował w idyllicznym dyalogu okolicznościowym „Arkadyjczycy“ (Arcades) — posługuje się tu M., by złożyć hołd nieprzezwyciężonej pokusą potędze cuoty; wzorami literackimi są łacińska feerya Holendra van der Putten i angielska „Bajka starej baby“ Jerzego Peela, a melodya liryczna młodzieńczego wierszowania M-a dosięga tu zenitu. W elegii pasterskiej „Ly-cidas“ na uczczenie pamięci kolegi, Edwarda Kinga, który zginął na morzu w r. 1637, już przez wprowadzenie św. Piotra między postaci mitologii klasycznej zwraca się M. ku zagadnieniom tego zatargu między anglikańską hierarchią kościelną a teologią republikańską

E. Chw.

(1895); „Nasi trgovinski ugovori“ (1895); „Srbi i Bugari“ (1898). W dziele Stead’a „Servia by the Servians“ opracował dzieje ustawodawstwa serbskiego.

E. Chw.

Milowice al. Miło wice, wieś nad rz. Bry-nicą, po w. Będziński, graniczy z Sosnowcem i leży w pobliżu granicy od strony Śląska pruskiego. Kopalnia i huta cynkowa (około 20 000 rb. wyrobu), fabryka drutu, w pobliżu kopalnia węgla kamienuego „Wiktor“ z wydajnością roczną przeszło 4V₂ mil. pudów.

Milówka, m-czko pow. Żywiecki, w Galicyi, na praw. brz. Soły, w okolicy górskiej i lesistej. M-ę przecinają małe potoki: Ty mówka,

Milowski i dwa mniejsze bezimienne. M. ciągnie się długą ulicą domków, przeważnie drewnianych wzdłuż gościńca z Żywca przez Rajczę do Ujsoli. Na wschód od M-ki ku granicy śląskiej są lasy rozległe na górach, śród których oddzielne zbiorowiska domów i hale zwane także Milówkami. Ok. 3000 m-ców (ok. 500 Żydów). Kościół parafialny murowany z poł. w. XIX, wzniesiony na miejscu starego, drewnianego, r. 1627 przez Konstancyę, żonę Zygmunta III fundowanego, z dzwonami polskiemi z w. XVII (1642 —1643) i ze starożytnym w skarbcu ornatem (z 1598), wysoce przez archeologów cenionym, Poczta, telegraf, notaryat, st. kolei podkarpackiej, szkoła dwuklasowa, stowarzyszenie pożycz.-oszczędnościowe „Opatrzność“, targi tygodniowe (co czwartek), 12 jarmarków dorocznych na płody góralskie.—

E. Chw.

Por.: Janota, „Żywiecczyzna“.

Milreis („tysiąc reisów“), jednostka monetarna portugalska i brazylijska, istniała w Portugalii do r. 1722 waluta złota, mająca za podstawę M. ( = 1 000 reisów=3.2136 rb., zniżona następnie o ¹/ç., a r. 1822 do ceny rb. 2.2852).

Od r. 1854 obowiązuje waluta złota Conto de Reis — 1 000 M.; M. = rb. 2.1195. W Brazylii prawo z r. 1747 wprowadziło walutę srebrną w M-ach. M. = rb. 2.1241; r. 1833 zniżono wartość M-a do 12.84 gr. czystego srebra = rb. 1.0800, poczem w r. 1849 ukazała się waluta złota z wartością M. =- rb 1.0714.

Bito M. do r. 1722, od r. 1835 tylko 1500 reisów; od r. 1854 biją Meio Escudo po 1 000 reisów, wagi 1.7735 gr. Ob. P or t u g al i a.adz-

Miltitz Karol (* 1490—f 1519), kanonik w Moguncyi, Trewirze i Miśni, r. 1515 no-taryusz wysłany do Saksonii w celu wręczenia elektorowi Fryderyk. Mądremu (ob.), którego pomocy potrzebował papież Leon X, Złotej Róży oraz w celu skłonienia Lutra do milczenia.

R. 1519 rokował z nim w Altenburgu, później w Liebenwerdzie i Lichtenbergu, bez skutku. | prezbiteryan, który niebawem w połączeniu

o wychowaniu synów szlacheckich;

z walką konstytucyjną Karola I z parlamentem poruszył cały naród angielski. Sam poeta, po powrocie z Włoch zrazu zajęty wychowaniem synowców i planami literackiemi, wnet poświęca się wyłącznie publicystyce politycznej, i ta go przez lata 1640 —1660 wyłącznie pochłania. W latach 1641—2 występuje z czterema broszurami i obszernym traktatem przeciw systemowi rządów biskupich w Kościele; r. 1643—5, poślubiwszy córkę rojalisty, Maryę Powell, która go niebawem opuściła, pisze 5 rozpraw radykalnych o rozwodzie, głosząc w myśl starego Testamentu rozerwalność małżeństwa. Wr. 1645 pogodził się z żoną, która pozostała przy nim aż do swej śmierci (1654); r. 1644 przez obronę wolności prasy „Areopagitica“ ujawnił M. swą przynależność do stronnictwa Independentów, którzy jako wyznawcy zupełnej wolności życia religijnego od wszelkich powag hierarchicznych, zarówno do króla i biskupów jak i do parlamentu i prezbiteryanizmu stali w przeciwieństwie. Ten program tolerancyjny wyznawała głównie armia; gdy z niej wyłonił się był nowy władca Anglii O. Cromwell (ob.) i nadał państwu ustrój o formach republikańskich, powołał on poetę na stanowisko sekretarza łacińskiego do korespondencyi Anglii z mocarstwami lądu stałego, oraz ceuzora wydawnictw politycznych i archiwaryusza państwa. M. jeszcze w r. 1644 miał czas i swobodę do napisania traktatu

r. 1649 podczas rozprawy sądowej przeciw Karolowi Stuartowi usprawiedliwiał proces i wyrok w piśmie „O dzierżeniu władzy królewskiej i urzędowej“; w nowej swej czynności sekretarza republiki najpierw zdruzgotał w „Eikono-klastes“ wyidealizowany pomnik straconego króla, wystawiony mu przez stronników w książce „Ei-kon Basilike“, potem zwrócił się przeciw obronie króla przez „Tlefensio Regia“ znakomitego profesora leydeńskiego Salmazyusza (Saumai-se) w łacińskiej „Defensio pro populo An-glicauo" (1651), a przeciw innym adwokatom w „Defensio secunda“ (1654), uzupełnionej przez osobistą „Defensio prose“ (1655). W tej obronie honoru swego narodu wobec opinii europejskiej M. stracił wzrok; świadomością, że poświęcił światłość oczu dobrej sprawie, pociesza się w jednym z kilkunastu sonetów, tworzących cały poetycki dorobek okresu walk politycznych. Są to przeważnie utwory okolicznościowe do przyjaciół lub na temat wypadków burzliwych w życiu narodu; wszystkie tchną tym zapałem dla wolności wiary i sumienia, który mu każe potępiać okrucieństwa księcia Sabaudyi wobec protestantów piemonckich (1655) i wielbić Cromwella jako wybawcę ojczyzny od ucisku fanatyków (sonet w r. 1652). Poza tern zajęty w wolnych chwilach próbami tłumaczenia poetyckiego Psalmów, łacińskimi listami literackimi do przyjaciół zagranicznych, nowera wydaniem traktatu politycznego Waltera Raleigh „The Cabinet Council“, rozprawą własną o władzy świeckiej w sprawach kościelnych (1659),—w pracach urzędowych po oślepnięciu wspomagany przez adjun-któw (Niemiec Weckherlin, Filip Meadows i poeta Marvell), M. w tym czasie, jak powiada w sonecie o swej ślepocie, „stoi i czeka“ potężniejszych natchnień ducha Bożego. Przyszły one dopiero, gdy po powrocie Stuartów (1660), wydawszy ostatnią odezwę idealistyczno - republikańską do narodu przeciw przywróceniu władzy królewskiej, prócz krótkotrwałego uwięzienia, nie nagabywany przez nowych panów, poeta ustępuje z widowni publicznej w zacisze domowe. Drugą żonę, Katarzynę Woodcock, stracił po roku pożycia (1658); widzenie jej postaci wyanielonej z obliczem zasłoniętem—poślubił ją już ślepy —pozdrawia w sonecie. W r. 1664 wstąpił w trzecie śluby z Elżbietą Miushull; brak zrozumienia u niej, niechęć trzech córek, niedostatek, żal nad zupełnym pozornie upadkiem sprawy purytańskiej, zaćmiły mu ostatek żywota. Wspaniałym nagrobkiem tej pokonanej sprawy jest epopeja biblijna „Raj utracony“ („Paradise Lost“), drukowana r. 1667. Wbrew tytułowi przedmiotem poematu jest nietylko historya grzechu pierworodnego, ale także stworzenie świata i upadek zbuntowanego przeciw Bogu Szatana, którego nie bez słuszności nazwano właściwym bohaterem poematu; ma wkońcu epos być także teoretyczną teodyceą. Kosmologia poetycka M-a w całości odpowiada systemowi ptolemejskiemu, ale są ślady, że i ko-pernikański (1543) znał i był skłonny rozumowo go przyjąć. Walki aniołów ze złymi duchami, na sposób Odyssei wplecione w księgach V— VII jako opowiadanie archanioła odwiedzającego Adama w raju—uzmysłowione są nakształt zapasów homeryckich w Iliadzie, ale z anachro-nistyczuym dodatkiem armat, wynalezionych przez Szatana. Opowieść wypadków na ziemi jest przedłużona i urozmaicona przez opisy sielankowe raju i szczęśliwego życia pierwszych rodziców; na końcu (ks. XI -- XII) za wzorem Eueidy Wergiliusza objawione są Adamowi dalsze losy ludzkości w szeregu wizyi proroczych. Prócz głównego źródła, księgi Rodzajów, wpływ na poglądy M-a wywarł dramat holenderski Justa Vondela „Lucifer“ (1654) oraz epos hugonoty francuskiego Sallustyusza du Bar-tas „La Sepmaine, ou la Création du Monde“ w przekł. angielskiem Jozuego Sylvestra, znanym poecie od lat najmłodszych. Formalne zalety poematu, to majestatyczna siła obrazowania i wyrażania oraz doskonałość białego wiersza, któremu M. nadał to stanowisko w poezyi opowiadającej co Szekspir w dramacie. Poza pociągającymi epizodami ciągłość utworu, nastrojonego jednolicie na ton wzniosły, pozbawionego całkiem humoru, oczywiście nuży umysły dzisiejsze, niezdolne do czytania długich dzieł epickich; rażą też niekonsekwencye nieuniknione

wprowadził entuzyasta szwajcarski Bodmer (ob.) (1732); pod jego wpływem Klopstock (ob.) w „Me-syaszu“ podjął zadanie poetyckie, nie spełnione przez „Raj odzyskany“. We Francyi dopiero w dobie romantycznej M. zyskał uznanie. — Bibl.: „The Poetical Works of J. M., edited by D. Masson“ (Macmillan, Lond. 1890, t. 3; tamże tegoż wyd. jednotomowe: „Globe Edition“); „Prose Works, ed. J. A. St. John“ (Lond., Bohn, 1848 — 1853) David Masson (prof. uniw. edyn-burskiego): „The Life of M. narrated iu connexion with the political, ecclesiastical, and literary history of his time“ (Lond. 1859—J894, t. 7); Alfr. Stern „M. u. seine Zeit“ (Lipsk 1877—9, t. 2); Rom. Dybowski ,,M. i jego wiek“ (Krak. 1909); tłumaczenia polskie „Raju utraconego“: J. Przybylski (Krak. 1791), nowsze Z. Bartkiewicza, który także przełożył „Sam-sona“.

K. »

za-

w antropomorficzneni przedstawianiu osób boskich. Jako wyraz dziejowy ducha purytań-skiego, który stał się najistotniejszym składnikiem nowożytnego charakteru narodu angielskiego, poemat jest dokumentem pierwszorzędnej wagi. — „Raj odzyskany“ („Paradise Regained“), pis. r. 1665, druk. r. 1671, jest uzupełnieniem pierwszej epopei, ale nie przez histo-ryę śmierci Zbawiciela; w 4 księgach tylko opowiada epizod z jego życia: kuszenie na puszczy przez Szatana, którego rola tu ta sama co w „Raju utraconym“, a powodzenie przeciwne; mało tu akcyi a wiele dowodzeń doktrynerskich, najciekawszych w działach polityczno-hi-storyozoficznych (ks. III); urok tworzą epizody, jak opis burzy w ks. IV; pewien wpływ na pomysł miał poemat G. Fletchera „Christ’s Victo-rie and Triumph“ (1610).—„Samson Agonistes“ (1671), dramat na sposób grecki złożony z de-klamacyi aktorów i liryki chóru, przedstawia sam koniec życia bohatera biblijnego według księgi Sędziów (rozdz. 16, w. 21—31); analogia między ślepym niewolnikiem Filistynów a niewidomym wieszczem upadłego Purytanizmu jest widoczna. Owocem ostatnich lat życia poety są obszerne prace naukowe: gramatyka łacińska i zbiór materyałów do słownika; podręcznik łaciński logiki, historya bajeczna Brytanii do r. 1066, historya państwa moskiewskiego i krajów azyatyckich aż do Chin; jedna jeszcze broszura wywołana przez sprawy dnia, przeciw grożącemu rozpowszechnieniu katolicyzmu rzymskiego (1673); wkońcu tłumaczenie łacińskiego komunikatu o elekcyi Jana Sobieskiego. Wielki system teologii „De Doctrina Christiana“ ukazuje nam ostateczne wierzenia religijne poety jako aryanizm, w opozycyi przeciw dogmatowi Trójcy św. zbliżony do soeynianizmu, w stosunku zaś świata i człowieka jako panteizm i monizm. Ogłoszenie tego dzieła z odkrytego r. 1823 rękopisu dała sposobność do sławnego „Essay“ młodego Macaulaya o Miltonie (w „Edinburgh Review“ 1825). Powieść łacińską „NovaSo-lyma“ (1648) także przypisywano M-owi. Popularność poety, zrazu mała—„Raj utracony“ sprzedał księgarzowi za 5 f. st. — po szybkiem rozprzedaniu wydania pierwszego epopei później pod koniec życia ujawnia się już przez nowe wydania wszystkich dzieł poetyckich i opracowanie „Raju utraconego“ przez Drydena w formie modnej opery-baletu. Silniejszą pobudkę do uznania M-a za klasyka literatury narodowej dał Addison w popularnym tyg. „Spectator“ (1712); z poetów w. XVIII Tomasz Gray najbliżej sięga klasycznego piękna jego wierszowania; jako największemu po Szekspirze poecie angielskiemu hołdują mu w w. XIX wszyscy wybitni mężowie narodu, np. Tennyson w odzie „Alcaics to Milton“. Trzechset-lecie urodzin uczciły „Royal Soc. of Literature“ i „British Academy“ przez cenne zbiory monografii (Lond., 1909). W Niemczech kult M-a

Dr. K. D.

Miltwitz Bartłomiej, malarz gdański (f około 1655) malował z powodzeniem perspektywy wnętrz, które ożywiał scenami figu-ralnemi o charakterze historycznym. W kościele św. Katarzyny w Gdańsku znajduje się jego: wejście Chrystusa do Jerozolimy, w galeryi zaś D. Schwarza (tamże) miał się znajdować jego obraz, przedstawiający wjazd Stefana Batorego do Gdańska. Wspomina o nim „Słownik malarzów polskich“ E. Rastawieckiego.

Milutinowicz Dżurad, wojewoda dalmacki (* 1766 naw. Korfu —f 2 sierp. 1844 w Splicie), syn wychodźcy dalmackiego, po ukończeniu szkoły marynarskiej wstąpił do służby portugalskiej i uczestniczył w wyprawie morskiej przeciw Berberom. Po latach 7 powrócił na Korfu i przeszedł na służbę Rzpltej Weneckiej, Po zawarciu pokoju w r. 1797 w Campo For-mio przerzucił się do służby austryackiej i został pułkownikiem piechoty. Po pokoju w Presz-burgu r. 1809 powołano M-cza do Francyi, a stamtąd polecono mu zaprowadzić ład w łodze dalmackiej; w Bergamie, nast. zaliczono go do sztabu generalnego wojsk francuskich we Włoszech. Marsz. Marmont mianował M-cza gubernatorem Zadry. Potem uczestniczył M. we wszystkich bitwach nad Renem. R. 1814 wystąpił M. ze służby francuskiej i wszedł do austryackiej, do głównego sztabu marsz. ks. Schwarzenberga, który go wysłał do Wiednia. M. należał do liczby wykształconych oficerów, napisał kilka prac o w. Jońskich oraz o finansach i handlu Rzpltej Weneckiej.    Chw‘

Milutinowicz Szymon, wybitny poeta serbski (* 1791 w Serajewie—f 1848), znany też pod pseudon. Czubro Czojkowicz, nauki pobierał w Belgradzie i Karłowicach. Przez cały czas powstania serbskiego pędził żywot tułaczy, bądź jako uczestnik powstania, bądź jako kancelista. Po powrocie do Belgradu zostawał czas jakiś przy bracie księcia Miłosza, poczem udał się do Bessarabii do rodziców, gdzie go wypadki grecko-wołoskie na czas dłuższy zatrzymały.

Ii. Chw.

adz.

cyę.

Milyas, gr. MtAodtę (w 2 przp.—<y§oç).—1) starodawna nazwa Licyi (oh.);—2) późniejsze miano krainy górzystej, obejmującej części Pamfilii, Licyi, Karyi, a głównie Frygii (ob. te nazw.), z miastami Cybyra, Oinoanda, Balbura i Bubon, two-rzącemi razem Cybyryską Tetrapolis, a za panowania Seleucydów nazwa dzielnicy pomiędzy miastami Termessos i Sagalassos, której płc.-zachodnią część K ab alia (ob.) zwano; po klęsce, zadanej Antyochowi Syryjskiemu, darowali ją Rzymianie Eumenesowi (ob.) perga-meńskiemu.

Otrzymawszy pensyę od cesarza rossyjskiego, oddał się naukom i poezyi. Tu napisał największy swój poemat „Serbiankę“ (1826), w którym gorąco opisał walkę bohaterską Serbów z Turkami. R. 1825 udał się do Lipska, gdzie uczęszczał do uniwersytetu i wydał dwa zbiorki swych poezyj: ,,Nekolike pjesnice stare‘‘ (1826) i „Zorica¹¹ (1827). Gorąca miłość ojczyzny, żywość uczuć, śmiałość i oryginalność obrazów i wyrażeń odznaczają utwory M-cza. R. 1827, nie mogąc wrócić do Serbii, udał się do Czar-nogórza, gdzie został nauczycielem władyki czarnogórskiego i poety serbskiego Piotra II Nie-gosza. Od r. 1840 dopiero zamieszkał w Serbii, tu napisał b. wiele utworów lirycznych i epicz-nych. Z dzieł M-a zasługują na uwagę: „Pieśni ludowe Czarnogórców i Serbów Hercegowiny“ (Lipsk 1837), tragedya „Miłosz Obylicz“ (t-że 1837), dramat „Krasa Czernogorji“; „Historya Serbii w 1. 1813—1815“ (Lipsk). M. dał hasło do ożywienia ruchu literackiego w Serbii.

Milvus regalis, ob. Kania.

Milwaukee największe i najgłówniejsze m-to w stanie Wisconsin, pod 43°4’ szer. płn. i 87°57’ dł. zach. od Gr., na zacb. brzegu jez. Michigan przy uściu rz. M., która w obrębie m-ta przyjmuje dopływy Menomonee i Kinnickinic, ważny węzeł kolei żel. M. rozwinęło się dopiero po r. 1890. W r. 1840 było zaledwie 1750 m-ców, r. 1890 już 204 468, a r. 1906—317 903, w połowie Niemców, którzy nadają piętno całemu m-tu. Przebywa tam wielu Polaków. M. zabudowane domami z cegły białej, nosi przydomek Cream city. Główne ulice handlowe: Grand Avenue, Wisconsin Street i East Water Street. Gł. budynki: ratusz, urzędy celny i pocztowy, sąd, izba handlowa, kość. św. Pawła, gmach wystawowy (stałe muzeum przyrodnicze), gale-rya sztuki, biblioteka publiczna. Z ulic, ciągnących się wśród części m-ta, zabudowanej willami, ładniejsze są: Masonstr., Eaststr. i Prospect Avenue, z parków zaś park Juneau z pomnikiem tego założyciela M-u i park teatralny. Kolegium żeńskie, kolegium Marquette’a, seminaryum niemieckie. Z instytucyi dobroczyn-nych jest 5 domów dla sierot, 6 szpitalów, instytut dla głuchoniemych i ociemniałych, w pobliżu zaś M. dom dla inwalidów (na 20 000 osób). Przemysł: 18 browarów, 14 garbarń, 44 odlewnie żelaza, 11 młynów, nadto wyrób ubiorów, obuwia, mebli itd. W olbrzymich elewatorach zbożowych, jest miejsca na 6 mil. buszli zboża, które obok mąki i drzewa tworzy główny przedmiot handlu. Olbrzymi ruch w porcie i na kolei żel. Największe statki dochodzą na rzece do elewatorów.

Milwid Antoni (z końca w. XVIII) kompozytor polski muzyczny. Szczegóły jego życia nieznane. W odkrytych przez A. Polińskiego dziełach jego (msze, ofertorya itp.), znalazły się też dwie symfonie, z których druga, B-mol, nosi tytuł „Bieda ruska“, z powodu że jest oparta na wątku pieśni białoruskiej. Obie symfonie tworzą bardzo cenny zabytek dla polskiej literatury muzycznej, wcześniejsze bowiem symfonie kompozytorów polskich nie są dotąd znane. W technice M. niebył dość biegły; nie-zbywalo mu za to na pomysłach melodyjnych i temperamencie kompozytorskim. W jego symfoniach jest sporo szczerości i humoru zdrowego. Tern M. wynagradza zbytnią prostotę opracowania technicznego i skromną instrumenta-

A. Pol.

S Drz.

Milżecki (Miłżecki) a. Odrowąż odm., herb: W polu czerwonem—strzała srebrna w dwa wąsy rozdarta u dołu. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w I —skrzydło czerwone, przeszyte strzałą taką, jak na tarczy; w II —5 piór strusich: dwa białe między czerwonemi. Labry czerwono-srebrne.

Miładowski Flor y au (* 4 maja 1819 w Mińsku litewskim — f 8 lipca 1889 w Bordeaux) pianista i kompozytor muzyczny. Początków muzyki udzielał mu ojciec Fabian; z muzyką praktyczną obeznał się w Czerwonym Dworze u hr. Tyszkiewicza, który posiadał dobrą orkiestrę. Dla tej orkiestry pisał M. różne fantazye, tańce, balety; tam również utworzył operę „Konkurenci“ do słów własnych (1841). Studya teoretyczne uzupełnił w konserwato-ryum wiedeńskiem. Po dłuższym pobycie w Paryżu wrócił do Czerwonego Dworu, a następnie zamieszkał w swoim majątku w Mackach. Rozruchy r. 1862, zmusiły go do wyjazdu zagranicę. Przemieszkiwał najdłużej w Metzu, potem w Nancy, wkońcu w Bordeaux. Napisał dwie sonaty fortepianowe na 4 ręce, uwerturę, kwartet smyczkowy, trzy tria, mszę do słów Syrokomli, wiele pieśni, tańców, fantazyi i t. p. Z Moniuszką był w stosunkach serdecznych; obaj żartowali z siebie, że urodzili się w „tejże samej parafii, w tym samym dniu i roku“. A- Po1-

Miłaszewioz Jan, ataman koszowy Kozaków zaporoskich, poplecznik rossyjski, główny w w. XVIII agitator przejścia stanowczego całej Kozaczyzny na stronę Rossyi. Około r. 1731 przywiódł carowej Annie Iwanównie całe Za-poroże w poddaństwo. R. 1734 odradził Koza-ctwu Zaporoskiemu przyjąć wezwanie hana krymskiego, Kapłan-Gireja, i hetmana - wychodźcy, Orlika, spadkobiercy idei Mazepy, o przeniesienie siczy Zaporoskiej do Aleszki, do posia-

dłości tureckich po drugiej stronie Dniepru.

rządu pruskiego uakaz opuszczenia Księstwa, który przecież następnie udało się cofnąć. Przyjąwszy później obowiązki wychowawcy synów po Mich. Chłapowskim, osiadł w Poznaniu i oddał się głównie posłudze chrześciańskiej, jako członek Tow. św. Wincentego à Paulo, któremu przez dwa lata prezesował. W końcu oślepły, ogłuchły i sparaliżowany, nędzarz z jałmużny żyjący, zmarł na suchoty. Ogłosił ,,Odpowiedź na recenzyę pisma ,,0 narodowości polskiej“ (Paryż 1840). By zapobiedz niedostatkowi trudnił się przekładami dzieł francuskich, już to treści religijnej (Mullois „Poradnik chrze-ściański“, Roux Lavergne „Czytanie ewangelii“), już też związek z dziejami uaszemi mającej (J. H. Dąbrowskiego „Pamiętnik“ i J. Sułkowskiego „Życie“).—Por.: T. Żychliński ,,Kronika żałobna“ (Poznań 1887); B. Limanowski „Stan. Worcell“ (Kraków 1910); tegoż „Historya de-raokracyi polskiej“ (Zurych 1901).

Miłkowski Zygmunt, powieściopisarz, pi-

R. 1735 uczestniczył w wyprawie gen. Leon-tjewa do Krymu. Wogóle wskutek zabiegów M-cza Sicz Zaporoska pozostała wierną Rossyi, do końca swego istnienia, t. j. do zniesienia jej organizacyi przez Rossyę w r. 1775. Ei Chw-Miłek, owad, ob. Euchar i«.

Miłek Andonis Lin., rodzaj kwiatków z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae), które się po suchych wzgórzach wapiennych lub po polach marglistych, zbożem zasianych, często u nas trafiają. Łacińską nazwę Linneusz dlatego taką nadał, że większa część gatunków ma krwisto-czerwoną barwę, a jak myt grecki niesie, miały powstać z krwi Adonisa. 1)

E. Chw.

Gorzykwiat (Adonis vernalis L i n.) spory kwiat (2 cale w średnicy), żółty, a listeczki mocno pierzasto-dzielne. Rośnie dziko w całej Europie i Azyi północnej, a u nas po suchych wzgórzach, gdzie opoka (wapień kredowy) na wierzch występuje. Rośliny te w Rossyi Azya-tyckiej używane jako są lek domowy, u nas jej /dujący pod pseudonimem T. T. Jeża (* 23 korzeń służy niekiedy zamiast korzenia cie-    marca 1824 w Saracei na Podolu), syn Józefa

miernika czarnego {radix Hellebori) i 2)    M-go i Balbiny z Brudzewskich. Ojciec Zyg-

letni a. zajęczy mączek, zawilec polny    inunta służył w szeregach wojska Ks. War-

{Adonis aestivalis Lin.), ma kwiaty miniowe,    szawskiego, odbył wyprawy r. 1809 i 1812,

pąsowo-pomarańczowe lub nawet żółte. Trafia    przeszedł do 4-go pułku strzelców konnych

się po polach gliniastych między zbożem w    Król. Kongresowego, w r. 1818 w stopniu po-

całej Europie, a kwitnie od maja do sierpnia.    rucznika opuścił wojsko, ozdobiony krzyżem

W ogrodach utrzymuje się dla ozdoby; dawniej    l/irtuti militari, i osiadł naprzód we własnej

zaś kwiaty i nasiona (flores et semina Adoni-    Saracei, nast. w wiosce dzierżawionej Rybkach,

dis), nieco ostrawe, używane bywały w dole-    gdzie Zygmunt pierwsze lata dziecinne przepę-

gliwościach dróg lub kamieni moczowych. 3) A.    dził. Ojciec, jako wychowaniec czasów uapo-

autumnalis Lin., o kwiatach krwisto - czerwo-    leońskich, przesiąknięty był zasadami woluo-

nych i 4) A. pyrenaica Dec. o kwiatach pięk-    myślicielskiemi i demokratycznemi, w domu

należał do walczą-

nie żółtych, należą do roślin ogrodowych, strój-    żyły wspomnienia czasów Kościuszkowych, dziad

nych.    bowiem Zygmunta, Jan M

Miłkowski a. Prus I odm., herb: W polu czerwonem—półtora krzyża srebrnego. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w I—ręka zbrojna z mieczem; w II—3 pióra strusie: srebrne między czerwonemi. Labry czerwono-srebrne. Nadany r. 1782.

Miłkowski Ludwik, patryota polski (* 1797 w Strzyżewie pod Mixtatem — f 6 wrześ. 1867 w Poznaniu), syn Karola i Józefy M-wskich, w r. 1831 służył w ochotnikach kaliskich, nast. w korpusie gen. Różyckiego. Po ukończeniu wojny zamieszkał w Krakowie i wszedł do Stowarzyszenia Ludu Polskiego (ob.). Prowadząc tam energiczną propagandę, został uwięziony w r. 1836 i osadzony w Tryeście. Wypędzony z Austryi udał się do Francyi, gdzie zaciągnął się do T-stwa Dem. Polskiego. Posuwając się b. daleko w kierunku ludowym, wypisał się zeń niebawem, ogłosiwszy „Deklaracyę wystąpienia z T-stwa Dem. Polskiego“ (Paryż 1838). Uzyskawszy w r. 1842 prawo powrotn do Ks. Poznańskiego, zasłużył się tu, jako jeden z członków n aj czynniej szych Ligi, założyciel biblioteczek ludowych, pisarz i członek wielu towarzystw pożytecznych. Za to otrzymał od

mo-

raz o

cyoh w r. 1792. W tej atmosferze żołnierskiej, patryotyzmu gorącego i demokratyzmu, chował się Zygmunt M. Kiedy wstąpił do gimna-zyum w Niemirowie, oczytany był w poezyi ojczystej i na ławie szkolnej sam jął pisać wiersze, nigdy nie drukowane. Z powodu zatargu z dyrektorem, po skończeniu klasy szóstej do gimnazyum już nie wrócił. Po roku wstąpił do liceum odeskiego do wydziału fiz.-matematycznego, który w 22 roku życia opuścił, mając przyznany dyplom i medal złoty za rozprawę konkursową „O napadach i zdobyczach Normanów w w. IX i X“. R. 1847 udał się M. do Kijowa, by w uniwersytecie prowadzić dalej nauki matematyczne i otrzymać stopień kandydata. Kiedy w ri 1848 wybuchały w Europie jedna po drugiej rewolucye, głoszące hasła drogie sercu M-go, zagrała krew rycerska w synie i wnuku żołnierzy. Pospieszył na Węgry. Odtąd rozpoczyna się okres szerszych doświadczeń i prób życiowych M-go. Nie cicha praca literacka przy biurku była przed nim, ale zolna gwarna walka długoletnia, w której nie-głodzie i chłodzie trzeba było trwać na stanowisku, pełnić obowiązki. W list. r. 1848

oddział polski, do którego zaciągnął się był M., ruszył na plac boju i pod Aradem zaraz poszedł w ogień. W kilka dni po pierwszej bitwie został podoficerem. W marcu oddział polski odznaczył się w bitwie pod Saluokiem, poczem pod Tapio-Biczke, Isaszeg, Nagy-Szarlo, Ko-inornem, Budą, Szegedynem i Temeswarem.

mość o losie braci M. rozchorował się i dwa miesiące przeleżał w lichej karczmie nad Dunajem. Gdy wyzdrowiał, rozpoczęła się wojna wschodnia. M. w początkach wojny był przy wojsku tureckiem, potem wrócił na Wołoszczyznę, a gdy wojska austryackie kraj ten zajęły, wyjechał do Serbii, a nast. do Bulgaryi, którą, przebrany za żebraka, piechotą przewędrował. Przybył do Konstantynopola, gdzie tworzyły się legiony polskie, ale niebawem wojna się skończyła (1856). W Konstantynopolu przebywali wtedy pisarze: K. Brzozowski, Hen. Jabłoński, Rysz. Berwiński, Rom. Zmorski. Pod wpływem tego otoczenia, a głównie zachęcony przez ( Włodzimierza Kozłowskiego, kolegę z wojny

za-

Wyrabiał się M. na żołnierza dzielnego, ale znosić musiał straszne niewygody. Kiedy w maju r. 1849 mianowano go oficerem i wywołano z szeregu dla odczytania nominacyi, M. wyglądał jak straszydło: odzież podarta nie krywała nagości ciała, przez czapkę wyglądały włosy, a ze szczątków butów sterczały gołe palce. Dopiero, zostawszy porucznikiem i otrzymawszy trochę pieniędzy, mógł się przyodziać.

Po kapitulacyi Georgeya (ob.) M. wraz z legionem polskim przeprawił się za Dunaj do Serbii. Całą zimę r. 1849 na 1850 przepędzili Polacy internowani w Szumli. Tutaj zabrał M. znajomość z Sokulskim i Żarskim, członkami T-stwa Demokratycznego. Na wiosnę r. 1850 na wynajętym przez Turków statku, część Polaków, a w tej liczbie i M. udała się do Anglii.

na

W Londynie czekała nędza jeszcze większa; prawie zamierając z głodu, dostał pracę w fabryce klisz do drukowania obić papierowych, gdzie jako posługacz zamiatał izby, palił kominkach, nosił wodę, rozwoził na wózku ręcznym robotę, a nast. awansował na artystę: komponował i wycinał wzory obić, za co pobierał dwa szyi. dziennie i tantiemę od sprzedanych, a przez siebie wyrobionych modeli.

szcze-

Fig. 29. Miłkowski Zygmunt (T. T. Jeż, z fotogramu).

Wśród ciężkiej roboty nie zapominał o sprawach natury ogólniejszej. Zapisał się na członka T-stwa demokratycznego, zapoznał się z członkami „Centralizacyi“ (Worcellem, Daraszem, Po-doleckim). Czytywał wtedy wiele, badał golnie teoryę sztuki wojskowej, z którą praktycznie już się był zapoznał. Zachęcony przez Worcella, zaczął pisywać artykuły do „Demokraty polskiego“, organu Centralizacyi (od 12

stycznia 1851 w Brukselli). Liczył lat 26,    węgierskiej, napisał:    „Udział Polaków w wojnie

„kiedy się po raz pierwszy drukowanym uj-    wschodniej“ (Paryż    1858) i prawie jednocze-

rzał“. Przez przedstawicieli T-stwa demokra-    śnie drukował „Wyjątki z pamiętników włó-

tycznego zapoznał się M. z członkami „korni-    częgi“ („Dziennik literacki“, 1856 — 1858), a od

on-

tetu centralnego Demokracyi europejskiej“: Le-    początku r. 1857 do połowy r. 18583 korésp

dru-Rollinem, Mazzinim, Rugem, Bratianem. Z po-    dencye z Konstantynopola w „Gaz." Warszaw-

leceuia tego komitetu udał się M. do Mołdawii,    skiej“, podpisane literami T. J. Te listy, czy-

Po zamachu stanu Ludwika Napoleona r. 1851,    tane z wielkiem zaciekawieniem, zachęciły M-go

stosunki M-go z komitetem zerwały się, pozo-    do pisania, jął się    więc tworzenia powieści,

stał znów bez wszelkich środków. Wtedy prze-    Pierwsza z nich: „Wasyl Hołub“ (1858 w „Dzień,

brany za chłopa bywał na Podolu, odwiedził    literackim“), jest osnuta na opowiadaniu jed-

rodziców, a powróciwszy do Mołdawii, prze-    nego z tych wychodźców z Ukrainy, wśród

mieszkał tam cały r. 1852. Na wiosnę r. 1853    których mieszkał w Tulczy M. Powieść tę pod-

dwaj bracia Zygmunta, Józef i Szczęsny, zmu-    znaczył literami T. T. J.; w drugiej powieszeni byli szukać schronienia w Mołdawii. Nim    ści „Handzia Zahoruicka“ („Gazeta Warsz “),

Zygmunt zdążył ich wywieźć w miejsce bez-    opisującej życie ludu na Ukrainie, podpisał się

pieczne, zostali wszyscy uwięzieni w Galacu.    już pseudonimem T. T. Jeż, którego jako po-

Zygmunta, jako posiadającego paszport angiel-    powieściopisarz stale odtąd używał. Po niej

ski, wypuszczono na wolność, Józefa rozstrze-    nastąpiły powieści „Hrabianka Dynia“ (I860);

lano, Szczęsnego pognano na Sybir. Na wiado-    „Szandor Kowacz“ (1861); „Asan“ (1861); „Na

placówce“ (1861); „Pierwsze Boże przykazanie“ (1861); „Krwawe dzieje“ (1862); „Sprawa ruska w Galicyi*⁴ (1862); „Historya o pra - pra-pra.., wnuku i o pra-pra-pra...dziadku‘‘ (1864). Jeż został znanym i uwielbianym powieściopisarzem. Pisząc wymienione utwory autor był w ciągłej podróży. W połowie r. 1858 opuścił Konstantynopol, był w Paryżu, pod koniec roku w Londynie, gdzie został członkiem „Centralizacyi“. Wkrótce jednak pomiędzy nim a kolegami nastąpiło nieporozumienie co do kierunku, w jakim sprawy krajowe pchnąć należało, skutkiem tej niezgody M. wystąpił z „Centralizacyi“. Z Londynu robił częste wycieczki do Paryża i Bruk-selli, w jednej z nich zapoznał się z Lelewelem i Heltmanem. W r. 1860 bawił w Galicyi; w Czortkowie zabrał znajomość z rodziną Wróblewskich, z których córką, Zofią, ożenił się w r. 1861. T. r. w jesieni M. podążył tajemnie do Warszawy, ażeby tam porozumieć się z Rządem narodowym, który mianował Jeża pułkownikiem i polecił mu utworzenie w Tur-cyi oddziału polskiego i wkroczenie z nim przez Rumunię na Podole. Oddział był gotów w lipcu r. 1863. Pomimo wielkich i różnorodnych trudności M. z oddziałem, liczącym 250 ludzi, dostał się za Dunaj, stoczył pomyślnie utarczkę z wojskami rumuńskietni pod Kastan-galą, ale otoczony we wsi Rynzeusztach, musiał broń złożyć. Wtedy udał się do Bukaresztu, potem do Konstantynopola, dalej do Paryża, skąd znowu wrócił ua Multany i do Galicyi się przekradł. We Lwowie uwięziły go władze austryackie i po pewnym czasie odstawiły do Bawaryi. Odtąd aż do maja r. 1864 przechadzał M. Europę w rozmaitych kierunkach, wkońcu osiadł z żoną i dziećmi w Belgradzie. Tu zapoznał się ze światem naukowym serbskim, badał teoretycznie dzieje i etnografię Słowiańszczyzny południowej, którą z praktyki znał już dobrze. Nędza dokuczała całej rodzinie, żywiono się przeważnie szpinakiem, bo był najtańszy. W jesieni r. 1866 przeniósł się M. do Brukselli, a stąd do Lozanny w r. 1872. W Lozannie otworzył zakład naukowy, który naraził go na wielkie straty. Po zamknięciu zakładu w r. 1877 zamieszkał w Genewie. Przez jakiś czas redagował, wydawane w Szwajcaryi, pismo „Niepodległość“, później sam założył i przez długi czas redagował „Wolne Polskie Słowo“ w Paryżu. W r. 1882 postępowcy warszawscy wydali dla uczczenia 25-letniej pracy literackiej Jeża książkę zbiorową „Ognisko“; w r. 1894 podczas wystawy krajowej Lwów uroczyście podejmował M-a, hołd składali mu rodacy ze wszystkich dzielnic. M. całą duszą oddany Polsce i ideom demokratycznym, nie zbaczał nigdy na prawo, ku poglądom arysto-kratyczno-klerykalnym, aui też na lewo, ku poglądom socyalistyeznym. Broszurą „Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym“ (1885) przyczynił się do skrystalizowania ruchu t. zw.

wszechpolskiego, był jednym z twórców „Ligi polskiej“ (1886), której polityce został wierny. Kiedy z szeregów Ligi wyłoniło się stronnictwo „ Demokraty czno - narodowe“, Jeż szedł z nim razem, dopóki nie przemogły w tym stronnictwie prądy oportunistyczne. Już po r. 1905 ujawniła się rozterka pomiędzy tern stronnictwem a M-im, aż wkońcu M. publicznie zaprotestował przeciw skażeniu programu. Dla krzewienia umiłowanych przez siebie poglądów nie wahał się J., mimo wieku podeszłego odbyć w r. 1910 podróży po koloniach polskich Ameryki półu. Pracę literacką, przerwaną w r. 1863 — 64, podjął J. nanowo w r. 1865. Głęboko odczuty zawód w sprawie ogólnej kazał mu doszukiwać się jego przyczyn. Siła przytem satyryczna spotęgowała się w pisaniu i wydała niejeden obraz pierwszorzędnego znaczenia pod względem śmiałości pędzla, jak pod względem odwagi obywatelskiej. Utwory z tej doby potrącają zawsze o jakąś sprawę żywotną, spółczesną, lub piętnują zakorzenione wady narodowe; do takich należą: „Wrzeciono“ (1865); „Pamiętniki starającego się“ (1866 — 67); „Edward Kloc“ (1867); „Helena“ (1868); „Ürocza“ (1868); „Opowiadanie Stasia“ (1870); „Nauczycielka“; „Ofiary“ (1875); „Pod obuchem“ (1879); „Niezaradni“ (1884); „Szlachecka dyplomacya“ (1884); „Drugie boże przykazanie“ (1866); „Wnuk chorążego“ (1881); „Emancypowana“ (1873). Chętnie cofa się M. w przeszłość z tą samą myślą przewodnią, jaką już w „Ilistoryi o pra..pra..,pra... dziadku“ objawił. Do takich obrazków zaliczyć można: ,,Panią komisarzową“ (1866), „Hryhora serdecznego“ (1874), ,,Ostapka“ (1875), „Staro-dubowską sprawę“, ,,Ojca NiKona⁴- (1869), „Sprawę Ruską“ (1862). Sięgając w przeszłość dalszą, zwrócił się naprzód Jeż do w. XV („Der-sław z Rytwian“, ,,Za króla Olbrachta“ 1876), następnie przeniósł się do w. XVII (,,Z ciężkich dni“, 1878, „Z burzliwej chwili“, 1881). Nako-niec przeszedł do w. XVI („Karzeł dyplomata“, 1884). Nie we wszystkich tych utworach koloryt dziejowy należycie jest uchwycony; układowi często niejedno dałoby się zarzucić, ale wszędzie znać gorące serce i myśl obywatelską i sporo obrazów artystycznie wykończonych, wspaniałych. Do liczby najbardziej shar monizowanych pod względem treści i formy należą powieści historyczne Jeża z dziejów Słowiańszczyzny południowej. Seryę powieści tego rodzaju (po dawniejszych „Asanie“ i „Sandorze Kowaczu“) rozpoczął Jeż rzeczywistym arcydziełem p. n. „Uskoki“ (1881), a prowadził z powodzeniem w „Narzeczonej Harambaszy“ (1887), „Dahijszczyznie“ (1883), „Rotułowi-czach“ (1884), „Hercogu słowiańskim⁴¹ (1876), ,,Lat temu dwieście“ (1887), „Miłość w opałach* (1886). W powieściach owych, doskonałych artystycznie, autor umie tak pięknie grać na strunach uczuć podniosłych, jak w powieściach

„Dwór w Chróstowie“ (1876); „Wy-(1877); „Lech—Czech —Rus“ (1878); „Koleje życia“ (1879); „Rycerz ehrześciański“, „W zaraniu“ (1890); „Po ciemku“ (1894); „Zuzia“ (1895); „Sama“ (1896); „Iz Poliakow“ (1897); „Którędy do szczęścia“ (1898); „Nad rzekami Babilonu“; „Ci i tamci“ (1899); nadto ustępy z pamiętnika p. n. „Od kolebki przez życie“ (1901 „Tyg. Ilustr.). M. otrząsnął z powieści polskiej resztki naleciałości romantycznych, wzmocnił pierwiastki realizmu w niej już dawniej istniejące. Przedmiotowości zupełnej 0-siągnąć się nie starał, mając zawsze na względzie jakieś założenie, ale w malowaniu położeń pragnął być wiernym prawdzie i naturze. Obdarzony wyobraźnią bogatą stwarza obrazy pełne życia i barwy, zaletą ich, jedną z najważniejszych, jest ich plastyczność. Do malowideł powieściowych swych używa Jeż barw żywych, jaskrawych nawet, uwydatniając szczegóły na jasnym, gorącym kolorycie. Sposób pisania barwny, oryginalny, przechodzi nieraz w manierę, objawiającą się w powtarzaniu wyrazów i wyrażeń, w ich szykowaniu i w uciukowej krótko-frazesowej rozmowie. Jeż wybornie maluje silne, energiczne charaktery, co w literaturze polskiej wogóle należy do rzadkich objawów. Umie też dobrze wyzyskać artystycznie każde

mi i nowszemi czasy“.

Miłkowski Stanisław, autor krótkiego „Opisu Królestwa Polskiego pod względem geografii i historyi“ (Warszawa 1861). Przekładał powieści Gerstaeckera, Uhla, Jokaia, Ohneta, i w. in. Pomieścił kilka powieści ludowych w „Niedzieli“, napisał m. inn. powiastkę „Piotr Gruda, urywek z panowania Jana Sobieskiego“ (Warsz. 1883); „Syn Mikołaja“ powieść (Lwów 1889); „Kroże“ (Poznań 1905).

Miłkowski Julian, pisarz polski (* 1829 w Krakowie—7 1878 w Kaliszu); początkowo aktor teatru krakowskiego, następnie był współpracownikiem „Kur. Codziennego“ w Warszawie, w końcu nauczycielem gimnazyalnym w Kaliszu i od r. 1874 redaktorem „Kaliszanina“. Pisał udatne wiersze okolicznościowe, tłuma-

18

spółczesnych urnie walczyć ostrzem satyry. W tym samym duchu, co powieści, pisał Jeż swe liczne korespondencye do pism rozmaitych i swe prace historyczno-publicystyczne: „Bohdan Chmielnicki“ (1861, „Dzień, literacki“); „Jubileusz serbski“ (1866); „O umysłowem życiu w Słowiańszczyźnie zadunajskiej“ (1868 „Dzień, literacki“); „Wędrówki po Słowiańszczyźnie południowej“ (1869); „Ludwik Mierosławski naszkicowany“ (1870); „Belgia i Belgowie“ (1872); „Francya za drugiego cesarstwa“ (1873, „Kłosy“) „Bośnia“ (1878 „Niwa“); „Słowiańszczyzna południowa“ (1877, „Ateneum“); „Sprawa Russka“ (1879, „Dzień. Poznański“); „Zadania powieści polskiej“ (1894); „Z wychodźtwa polskiego w Europie“ (1896 „Przegl. wszechpol.“); „Do młodzieży“ (1899 „Teka“); „Spółczesne wychodźtwo polskie w oświetleniu przydatności politycznej“ (1900, „Przegl. wszechpol.“) i t. d. Idea sprawiedliwości, tak dla warstw społecznych, jak dla narodów całych, gorące pragnienie, żeby tłumy współpracowały rzeczywiście w sprawach narodu, żeby oświata rozszerzała się jaknajgłębiej i jak najdalej, żeby Polska nie zrywała związku z Europą zachodnią, lecz zgodnie z tradycyą podniosłą, ściśle się z jej postępem jednoczyła —oto główne myśli przewodnie, jakie w tych korespondencyach i pracach publicystycznych przyświecały Jeżowi. Prócz wymienionych, napisał M. powieści: „Mąż z rezerwy“ (1867); „Spóźniona wieczerza“; „Nihilista“ (1870); „Siostrzahe dusze“ (1872); „Zarnica“ (1874); „Pod szlachecką strzechą“ (1874); śniona“

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 371a.

niemal położeuie, nie drobi, nie kawałkuje powieściowego obrazowania, jak to się często najzdolniejszym naszym powieściopisarzom zdarza, ale obrabia je z całą starannością, dopóki zupełnie materyału nie wyczerpie. Całość wszakże czasem szwankuje z powodu pewnych niedostatków w układzie, epizody zajmują zbyt wiele miejsca. M. w zakresie powieściopisarstwa jest przodownikiem myśli trzeźwej, pozytywnej. Należał do najwpływowszych pisarzy z okresu pozytywistycznego, chociaż do grupy tej się nie zaliczał. Łączyły go z tym obozem poglądy i metoda realistyczna pisania. „Punkt ogniskowy—powiada on w r. 1875, mówiąc o swojej działalności powieściopisarskiej — znalazłem w zasadach szczerze i wyraźnie postępowych, otoczonych światłem, sprawiedliwością i miłością bliźniego, a obalających przesądy i śmiesz ności, bez względu na to skąd one pochodzą, gdzie się gnieżdżą i jak się mianują“. Dla młodego pokolenia, chowanego pod znakiem pozytywizmu, był M. bliższym od innych pisarzy spółczesnych, bo był prostszy, bardziej obrazowy, miał więcej rozmachu. Gdy tamci często zapuszczali się w długie, zimne medytacye lub w filozofowanie wymuszone, Jeż zniewalał barwnym obrazem, żywym satyrycznym dyalogiem. Nadewszystko zaś przez to, że bardziej niż inni był tą arką przymierza „między dawne-

A. G.

czył sztuki dramatyczne, powieści, książki dla dzieci itd.; oryginalnie napisał powieści „Imiennik“ (2 t., 1857) i „Matka i Macocha“ (t. r.).

Miłodar, herb: Na tarczy lewoukośnie ściętej, w polu górnem błękitnem—księżyc w pełni wśród 7-u gwiazd złotych; w dolnem czer-wonem, nad łukiem ze strzałą i sajdakiem— orzeł srebrny. Nadany r. 1811 przez Fryderyka Augusta, księcia warszawskiego.

Miłopolski Jan, Jezuita, przybrane nazwisko jakiegoś szlachcica; wydał dwa dziełka dotyczące historyi i obyczajów: „Obrona panien klasztoru św. Agnieszki w Krakowie w Średniowieczu“ (1612, w sprawie najechania klasztoru przez Al. Koniecpolskiego, który stąd żonę

Z. Gr.

swoją porwał, wyklęty za to, później przebłagał władzę duchowną; w związku z tym wypadkiem pozostaje konstytucya r. 1616 o bezpieczeństwie klasztorów panien zakonnych) i „Ve-rifikacya artykułów niektórych od kogoś na Rokosz podanych“ (na końcu: „Na nowe Lato“ 1600).

Miłoradowicz Mi c hal, hr., gen. rossyjski (* 1770 — fl825); pochodził z rodziny serbskiej, osiadłej w Rossyi na początku w. XVIII. Należał do wyprawy Suworowa r. 1799 do Włoch i Szwajcaryi; w wojnie r. 1805 odznaczył się jako generał-lejtnant w bitwach pod Ens, Krems i Austerlitz; r. 1807 walczył w wojnie tureckiej pod Gjurgiewem i Bukaresztem; r. 1810 mianowany generałem piechoty. W wojnie r. 1812 walczył w bitwie pod Borodinem, pobił wespół z Benningsenem 18 października t. r. Murata pod Tarutinem, i jako dowódca straży przedniej, zadał klęskę Francuzom pod Wiazmą, Dorohobużein i u Krasnoje; d. 8 lutego r. 1813 zajął Warszawę. W bitwie pod Lützen zasłaniał lewe skrzydło sprzymierzonych; następnie, jako dowódca straży tylnej rossyjskiej, stoczył walki pod Rochlitz, Dreznem, Bischofswerda i Reichenbachem. Wyniesiony do godności hrabiego, otrzymał pod w. ks. Konstantym dowództwo nad rossyjsko-pruskiemi gwardyami

1    rezerwą, z któremi działał czynnie w bitwach pod Kulmem i Lipskiem i które poprowadził do Paryża. Po zawarciu pokoju, wielokrotnie wynagradzany przez cesarza Aleksandra, został r. 1818 generał-gubernatorem wojennym Petersburga; zginął 26 gruduia r. 1825 podczas rozruchów przy wstąpieniu na tron cesarza Mikołaja I.

Miłosław, m-to po w. Wrzesiński (W. Ks. Pozn.) nad Szywrą, dopływem Warty, i przy kolei Jarocin-Gniezno; kościół katol. paraf, i drugi drewniany z r. 1654, kość. ewangielicki, szkoła początkowa, wspaniały pałac z pięknym parkiem, cieplarnią i ogrodem, handel zbożem, miodem i trzodą chlewną, cegielnie, browary,

2    500 m-ców (1905) samych prawie Polaków.— Po śmierci Ludwika Węgierskiego r. 1382 odbył się w M-iu zjazd rycerstwa wielkopolskiego pod przewodnictwem Nałęczów, gdzie złączono się w konfederacyę dla ochrony Królestwa przeciw zamachom z zewnątrz i wewnątrz (Zygmunt brandenburski i ks. Ziemowit mazo-

wiecki), zatwierdzono dawne przywileje a w myśl układu koszyckiego z r. 1374 postanowiono dochować wierności tej córce Ludwika, która będzie im dana i która zamieszka w Polsce. Uchwalono nadto wezwać Małopolan do wspólnej narady na drugi zjazd w Radomsku 20 listop. tegoż roku. Naruszewicz widzi w tym związku rycerstwa pierwsze początki zjazdów prowincyonalnych, przedkonwokacyjnych, jakie zwykły odbywać się w czasie bezkrólewia. Gniazdo rodowe Miłosławskich h. Doliwa; w w. XV i XVI przeszedł M. na własność Gór-

skich, potem Grabskich, a od pocz. w. XIX Mielżyńskich, z których hr. Seweryn zgromadził w pałacu cenną galeryę obrazów, bibliotekę i zbiory archeologiczne; wraz ze spuścizną po baronie Rastawieckim, zawierającą kilkanaście tysięcy rzadkich rycin, przekazał te zbiory testamentem Tow. Przyj. Nauk w Poznaniu, gdzie tworzą oddzielną galeryę Miłosławską Dn. 30 kwietnia r. 1848 stoczono pod M-em walną bitwę pomiędzy wojskami pruskiemi pod gen. Blumenem a oddziałami powstańczemi polskiemi pod wodzą Mierosławskiego i Biało-skórśkiego; pomimo sił przeważających ponieśli Prusacy porażkę. —Obecny właściciel M-wia, lir. Józef Kościelski, w pięćdziesiątą rocznicę śmierci Juliusza Słowackiego wzniósł w parku pałacowym własnym kosztem i staraniem pierwszy w Polsce pomnik wielkiego poety, wykonany przez artystę rzeźbiarza Wł. Marcinkowskiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika w obecności wybitnych osobistości i literatów z Poznańskiego, Królestwa i Galicyi odbyło się 16 września r. 1899. — O kościele miłosławskim znajduje się pierwsza wzmianka w księdze biskupiej pod r. 1445, chociaż istniał już o wiele wcześniej. Podczas reformacyi około r. 1555 właściciel ówczesny, Górski, przyjąwszy protestantyzm, oddał kościół współwyznawcom. W r. 1607 na odbytym tu synodzie obrali protestauci Superintendenten! zborów wielkopolskich Samuela Dambrowskiego (ob,), R. 1620 Łukasz Górski na miejscu drewnianego postawił nowy murowany, który w r. 1628 powrócił do katolików.—Por.: „Acta synodi Miloslaviensis confess. Augustanae a 1607 eelebr.“ (w „Sammlung v. Theolog. Sachen“ 1731, D S.); F. Rothenberg „Gefecht bei M.“ (Beri. 1850); art. E. Kierskie-go („Tyg. Ilustr.“ 1866, t. XII). Rysunek pałacu podał Napoi. Orda w ,,Albumie“; rysunek pomnika Słowackiego wszystkie tygodniki polskie z września r. 1899.

Miłosławscy, ród szlachecki rossyjski, wygasły r. 1791, wywodzący się od Wacława Zygmuntowicza, dostojnik litewskiego, który podczas zamążpójścia Zofii, córki Witolda, w. ks. litewskiego, za Wasyla Dymitrowicza, w. ks. moskiewskiego, przybył w r. 1390 w świcie swej wielkiej księżniczki do Moskwy i tam osiadł na stałe. Wnuk jego, Teren-cyusz Teodorowie z, przybrał nazwisko M-ich. Z potomków jego Daniel Iwanowic z był r. 1613 wojewodą w Wierchoturju, a r. 1626 w Kursku. Kresu potęgi i sławy dosięgnął ród M-ich w połowie w. XVII, kiedy 11 j a Daniłowicz M-sk i (-{* 1668), namiestnik medyński, r. 1643 poseł moskiewski w Konstantynopolu, r. 1648 w Hollandyi, nakoniec bojar rossyjski, powydawał świetnie córki swoje: Maryę za cara Aleksieja Michałowicza, a drugą za carskiego ulubieńca i głównego ^zarządcę całem carstwem, Morozowa. Powstało wówczas w carstwie Moskiewskiem silne stronnictwo

M-skich, które za pośrednictwem carewny Zofii trzęsło całą Moskwą. Wielu otrzymało podówczas

sena-

E Chw.

lu arc a

E. Chw.

godność bojarską: Iwan Andrzej e-wicz M-s k i (f 1681), Iwan Bogdanowicz M-s ki, r. 1671 namiestnik symbirski, oraz brat jego Matwiej. Wielką rolę za rządów carewny Zofii, podczas niepełnoletności carewiczów Jana i Piotra, odgrywał również bojar Iwan Michałowicz M-s ki (f 1685). W w. XVIII jeden z potomów M-skich, Fiedor Sergie-j e w i c z (f 1783) był wiceadmirałem i torem.

Miłosz Obrenowicz, ks. serbski (* 19 1780 pod Lżycą — f 26 wrześ. 1860), założyciel dynastyi Obrenowiczów (ob.), syn chłopa prostego, Taszy, i włościanki, Wiszny, której pierwszy mąż, Obren z Bruśnicy, był pastuchem; początkowo po utracie rodziców sam również pastuch, wstąpił później do służby brata przyrodniego, Milana Obrena, a kiedy ten przyjął go do spółki handlu wieprzami, wzbogacił się szybko i stał się jednym z zamożniejszych Serbów. W 1. 1804 i 1806 uczestniczył wspólnie z Milanem Obrenem w powstaniu przeciwko Turkom, w r. 1806 gdy Milan ogłosił się naczelnikiem Rudnika, Użycy i Pożeży, M. został jego wojewodą. Po śmierci Milana (fl810 w Bukareszcie) został spadkobiercą zarówno bogactw jego materyalnyeh, jak i władzy politycznej, a przez wdzięczność dla swego dobroczyńcy, przybrał wraz z braćmi młodszymi, Jowanem i Efremem, nazwisko O b ren o w i c z. Po ucieczce Karagieorgiewicza w r. 1813 i po przywróceniu władzy tureckiej w Serbii, tylko M. jeden nie złożył oręża i walczył mężnie ze zwycięzcami, przez co skłonił ich do zagajenia z sobą układów. Uznany przez Turków księciem Rudnika, Pożeży i Kragujewacu, M. potrafił zjednać zaufanie swych ziomków i pozorną wiernością dla Porty uśpić jej czujność. Kiedy wojewoda Chadżi Prodan wzniecił powstanie przeciw Turkom (1814), M. początkowo wspólnie z Turkami uśmierzał ruch powstańczy, lecz niebawem (1815) sam podniósł oręż rzekomo przeciwko baszom - ciemiężcom, nie przeciw Porcie. R. 1817, kiedy Karagieorgie-wicz tajnie wkroczył z Austryi do Serbii, aby wzniecić powstanie, M. wskazał Turkom jego miejsce ukrycia, zabił zdradziecko i głowę przesłał w darze baszy belgradzkiemu. W ten sposób został M. jedynym przywódcą narodu serbskiego. D. 6 list. r. 1818 zgromadzenie kuie-ziów i biskupów serbskich uznało M-a dziedzicznym księciem Serbii. Odtąd Serbia stała się państwem samodzielnem, choć lennem w stosunku do Turcyi, która zatwierdziła ten wybór hattyszeryfem z d. 22 list. r. 1830. Pomimo braku nietylko wykształcenia, aie i elementarnej oświaty (zaledwie potrafił się podpisać), M. był nadzwyczaj biegłym i zręcznym dyplomatą: Turków ujmował datkami hojnemi, z ziomkami postępował (wbrew hattyszeryfowi z 1830) absolutnie i despotycznie. Przytem, chciwy na pieniądze, wprowadzał monopol na niektóre gałęzie handlu, sprzedawał urzędy i nie zwoływał zgromadzenia narodowego. Kiedy wskutek tego pod koniec r. 1834 wybuchnął spisek, uknuty przez Wuczycza, M. pozornie zgodził się na ograniczenia swej władzy i nadał Serbom kon-stytucyę (15 lut. 1835), ułożoną przez Dawy-dowycza, sekretarza M-a, według konstytucyi francuskiej z r. 1830, którą następnie z małe-mi zmianami uznała i Porta (24 grudn. 1833), lecz faktycznie w dalszym ciągu rządził despotycznie. Skutkiem tego wybuchło powtórne powstanie w r. 1839, na którego czele stanął ponownie Wuczycz. D. 13 czerw. r. 1839 M. abdykował na rzecz syna swego Milana (ob.), a w trzy dni potem opuścił Serbię w towarzystwie syna młodszego, Michała, i jednego służącego. Zamieszkał w dobrach swoich na Wołoszczyźnie, skąd ogłosił 27 czerw. r. 1839 protest przeciw swej abdykacyi. Protest ten ponowił po śmierci swego syna Milana, obranego księciem (f 6 lipca 1839), lecz bezskutecznie. Serbowie bowiem powołali na tron drugiego syna jego, Michała, który pod naciskiem opozycyi, musiał w r. 1842 ustąpić tronu Aleksandrowi Karagieorgięwiczowi. Dopiero surowe i uciążliwe rządy tegoż przypomniały Serbom M-a, jako pana choć despotę, sprawiedliwszego. W tym to czasie stał się M. ulubionym bohaterem pieśni ludowych serbskich, jego wielka rola w ruchu wolnościowym serbskim zaćmiła w pamięci Serbów wszystkie braki M-a jako człowieka i księcia rządzącego. Gdy wybuchło nowe powstanie, skupsztyna, po złożeniu z tronu Aleksandra Karagieorgiewicza, obwołała z powrotem w r. 1858 księciem serbskim M-a. W styczniu r. 1859 M. powrócił do Serbii, lecz już 26 wrześ. r. 1860 żywota dokonał. Po nim wstąpił na tron serbski Michał III Obre-nowicz. — Por.: L. Ranke „Serbien u. Türkei im XIX J.u (Lipsk 1879)-, Czernyszewskij „Woz-wraszczenije kniazja M-sza Obrenowicza w Ser-biu“ („Sowremiennik“, 1859, III).

Miłosz Franciszek, agronom polski (* 1828 — f 1863 w Puławach), po ukończeniu gimnazyum łukowskiego, przykładał się do agronomii w Marymoncie, poczem w r. 1848 objął posadę nauczyciela agronomii i nauk przyrodniczych w szkole niższej realno-agronomicznej w Płocku, skąd w r. 1854 przeniósł się do Warszawy na stanowisko profesora gospodarstwa wiejskiego w instytucie szlacheckim. Wysłany dla dalszych nauk za granicę, uzupełniał swe wykształcenie w instytucie agronomicznym w Hohenheimie i zwiedził wzorowe gospodarstwa rolne w Niemczech, Belgii, Fran-cyi i Anglii. W r. 1859 wrócił do kraju i za rektoratu w Marymoncie Seweryna Zdzitowie-ckiego, objął tam katedrę gospodarstwa wiejskiego. Po zwinięciu instytutu został w r. 1861 członkiem Rady przemysłowej Król. Polskiego

a od r. 1862 inspektorem politechniki puławskiej. Przyczynił się do pogłębienia naszej wiedzy o cukrownictwie i o właściwem zastosowaniu narzędzi rolniczych. Był wieloletnim współpracownikiem „Dziennika Rolniczego“ (tutaj ukazała się cenna praca M-sza o „Cukrownictwie“), „Przeglądu rolniczego (ciekawe art. o swym pobycie zagranicą), „Roczników gospodarstwa krajowego“, „Dziennika powszechnego“ i „Gazety rolniczej“. Oddzielnie wydal: „Wiadomości z chemii rolniczej z najlepszych wzo-

E Chw.

âge“ (1909).

Miłuński Maciej (Miluûski), Jezuita, mówca, wierszopis (* 1645 w Warszawie — f w Wilnie 1719); wstąpił do zgromadzenia r. 1660, otrzymał stopień d-ra teologii i prawa kościelnego. Rządził kilku kolegiami, nowicyatem wileńskim i całą prowincyą w zast. prowincyała. Wydał ,,Discursus ascetici de regia via S. Igna-tij Fund. Soc. Jesu, et de Sapientiae Domo in duas partes distr.“ (Wilno 1713); „Explanationes iuris Ecoles. Canonico—morales in libr. IV De-

cretalium de Sponsalibus et Matrimoniis in lucern publ.“ (Wilno 1705).—Por. Estr. Biblj. XVI —

M. G.

Aleksander W. przekopać.

Mimâmsa (spekulacya) system filozoficzny indyjski, opierający się na księgach świętych.

rów zebrane“ (Płock 1851).

Miłość (teologia), ob. Cnota.

Miłości kult, ob. Płodności kult.

Miłości s|dy (Cours d ’ A m o u r, M i n n e-höfe), istnieć miały w Wiekach Średnich, zwłaszcza we Francyi i Prowancyi. W okresie rozkwitu rycerstwa, trubadurów i „miłości dworskiej“, zdaniem badaczów niektórych, istniały prawdziwe, wyłącznie prawie z dam złożone trybunały do rozważania zagadnień i sporów miłosnych. O instytucyi tego rodzaju po raz pierwszy wspomina Jan Nostradamus w dziele „Vie des plus célébrés et anciens poètes provençaux“ (Lugdun 1575), twierdząc, że skoro pomiędzy trubadurami występującymi ze swymi „tenęons“ wynikały jakieś spory w dziedzinie teoryi miłości, oddawano je do rozpatrzenia owym „dworom“ czy „sądom miłości“ zwanym również „puys d’amour“ a te pod przewodnictwem dam szlachetnie urodzonych orzekały ostatecznie „lous arrests d’amour“. O wtrącaniu się do rzeczywistych sporów zakochanych niema tu jednak mowy. Późniejsi natomiast pisarze niekrytyczni, jak np. Legrand d’Aussy („Fabliaux ou Contes“, 1779) opowiadają już o sądach M-i jako prawidłowo działających urządzeniach, a opierają się przytem jeszcze na tak fantastycznych utworach jak „Arresta amo-rum“, Marcjalisa z Owernii („Martial d’Auvergne“), komentarze łacińskie Benedykta de Courta, Coquillarta, Forcadela („Cupido juris peritus“) i t. p. W czasach późniejszych głównym przedstawicielem teoryi tradycyjnej był Franc. Raynouard, który we Francyi długo za powagę pod tym względem uchodził i wielu miał zwolenników (np. Meray). Innego jednak zdania jest krytyka nowsza, która za źródło pierwotne w zagadnieniu tem uważa dzieło Andrzeja Kapelaua „De arte honeste amandi et de reprobatione amoris“ (ok. 1187) wydane w w. XV, przez czas dłuższy znane pod nagłówkiem „Gualterius de amore“ („Gwałcierz“) i wydane ponownie przez Trojela w Kopenhadze r. 1892. Opierając się na nim, Diez a za nim Jakób Grimm odrzucają całkowicie podanie Nostradamusa a we wspominanych przez Kapelana judicia amoris upatrują jedynie uroczyste posiedzenia towarzyskie. Jeszcze bardziej stanowczo wystąpił znakomity Gaston Paris, zaprzeczający wszelkiego istnienia sądów M-i. Stanowisko pośrednie, lub podobne, zajęli

Rajna, Trojel, Sóderhiejm i Crescini. — B i b 1.: Aretin „Aussprüche der Minnegerichte“ (Monachium 1803); Raynouard „Des troubadours et des cours d’amour“ (1817); Diez „Beiträge zur Kenntniss der romantischen Poesie. Ueber die Minnehöfe“ (Berlin 1825); Paris „Etudes sur les romans de la Table Ronde“; „Les cours d’amour an moyen âge“ (1888); Capefigue „Les cours d’amour“ (1863); Meray „La vie au temps des cours d’amour" (1876); Meyer „Mémoire sur les derniers troubadours de la Pro-veuce“ (1869); Troje! „Middelalderens Elskovs-hoffer“ ^ Kopenhaga 1888); Rajna „Le Corti d’Amore“ (Medyolan 1890); Gazaneuve „Origine des jeux floraux“; Söderhjelm („Literaturblatt für germ. - röm. Phil.“, 1890, Nr. 12); Crescini „Per la questione delle corti d’atno-re“; Daszkiewicz „Obzor razyskanij o tak naz. dworach ljubwi“ („Kij. Uniw. Izwjestija“ 1892, Nr. 7); Restori „Letteratura provenzale“ (Medyolan 1891); Porębowicz „Studya do dziejów literatury średniowiecznej“ (Lwów 1904); Paris „Esquisse histor. de la littér. franç. au moyen âge“ (1907) i „Littérature française au moyen

M. Ab.

XVII t. 22).

Miłydar, herb: W polu srebrnem, między dwiema gałązkami oliwnemi—serce czerwone z gwiazdą 6-promienną złotą na sobie. U szczytu na 5-u piórach strusich takaż gwiazda. Nadany r. 1768.

Mimas, gr. Migocę 1) jeden z olbrzymów, który miał w. Lemnos na Aresa rzucić, jednak przez tegoż dzidą zraniony, a przez Atenę za pomocą głowy Meduzy w kamień przemienionym został; legenda grób jego mieści pod w. Prochyte, w pobliżu Sycylii.—2) Syn Amy-kosa i kapłanki Theany, urodzony jednej nocy z Parysem; potem z Eneaszem do Italii przybył i tutaj śmierć z ręki Mezeuryusza poniósł.— 3) Przylądek w ziemi Jońskiej, wspominany przez Homera, właściwie wąska odnoga gór Tmolos, odczepiająca się od nich ku zachodowi aż do wybrzeża morskiego, na płnc. zachód od Smyrny; nad samem morzem dzielił się ou na trzy inne przylądki: Korykajon, Argennon i Melajna; szyję tego półwyspu, przeszło milę szeroką, kazał

S. Dri.

adz.

S. I>rz.

wo-

na

Dzieli się na dwie części, z których jedna ,,starsza“ (Purva-M.) a. „praktyczna“ (Karma-M.) zawiera wykład obowiązków według Wed, druga zaś, „teologiczna“ (Brahma-M.) inaczej zwana Wedantą (zakończenie Wed), opiera się na (Jpanissadach i zawiera myśl o tożsamości duszy i Brahmy. — Bibi.: Deussen „D. System d. Vedfmta nach d. Brahma-Sütras d. Bada-râjana u. dem Kommentare d. Çankara“ (Lipsk 1883).

Mimer w mitol. skand., ob. Mi mir. Mimetyczne kryształy, ob. Naśladowcze kryształy.

Mimetyzm, Mimicry (zoo!.), ob. Naślado-wn i c t w o.

Mimijamby, gr. [u|Ha|j.ßot, łac. mimiambi, nazwa drobnych utworów poetycznych, w tak zwanym kulawym rytmie jambicznym złożonych, fraszek, z wyraźną tendencyą szyderską; pierwszy tworzył je Herodas albo Herondas, poeta grecki z czasów Aleksandryjskich, a naśladowali go chętnie Rzymianie, n. p. Gn. Matius; ob. Jam bieżna poezya.

Mimika (grec.    — naśladowanie, od

dawanie ruchów), wyrażanie uczuć, myśli i góle wszelkich stanów psychicznych przez ruchy twarzy (miny) i całego ciała (giesty). Ponieważ każdemu wrażeniu zewnętrznemu odpowiada pewien ściśle określony ruch mięśni, przeto przez częste powtarzanie danych ruchów dochodzą mięśnie do rozwoju odpowiedniego, co objawia się rysami znamiennymi twarzy, tworzącymi t. zw. fizyognomię człowieka (ob. Fizyo-g n o m o n i k a).—Należy wyróżnić M-ę naturalną cz. przyrodzoną, właściwą wszystkim ludziom, jako wyraz ich uczuć, namiętności i nastrojów, od M-i sztucznej, polegającej świadomem przyswojeniu sobie tych ruchów mimowolnych drogą naśladownictwa, studyów i wprawy; posiłkują się tą M-ą do celów artystycznych; malarze i rzeźbiarze, mówcy, zwłaszcza aktorzy. Uczeni starali się oprzeć M-ę na podstawach fizyologicznych i ująć ją w system naukowy. Udało się to jednak tylko poczęści, gdyż M-a twarzy i giestów nie podlega prawom bezwzględnie stałym, a sposoby wyrażania danych uczuć różne są u każdego osobnika, zależnie od jego usposobienia, narodowości, warunków wychowania i otoczenia. Darwin doszedł do ciekawych spostrzeżeń w badaniach porównawczych M-i ludzi i zwierząt wyższych; mianowicie zauważył, że już u zwierząt wyższych (psów, małp) pewne ruchy mimiczne są stałe dla wyrażania danych stanów uczuciowych, jak zadowolenia, gniewu, nienawiści i t. d.; następnie, że, o ile ruchy twarzy u wszystkich ludów są do siebie podobne, o tyle ruchy tułowia i kończyn bardzo są różne, nakoniec że niektóre sposoby wyrażania uczuć są odziedziczane przez nas po przodkach, nieraz są przeżytkami odległych czasów, gdy miały zastosowanie praktyczne. Prócz Darwina naukę o M-ce badali: Lavater (ob.), Ch. Bell („Anatomy of expression“, Lond. 1806) hołdował poglądowi teologicznemu, że mięśnie twarzowe dane nam są od Boga jako narzędzia przejawiania się w nich duszy ludzkiej, Gratiolet („De la physionomie et des mouvements d’expression“, Paryż 1865), Duchenne de Boulogne („Mécanisme de la physionomie humaine“ 1862) tłumaczył ruchy mimiczne twarzy podrażnieniem sztucznem (elektrycznością), Th. Piderit („Grundrisse d. Mimik u. Physiognomik“, 1858, wyd. 2-e 1886) pierwszy oparł badania zjawisk mimicznych na podstawie fizyologii i psychologii, Birsch-Hirschfeld („Ueber d. Ursprung d. menschlichen Mienesprache“, 1888), Wundt („Gründzuge d. physiologischen Psychologie,“ Lipsk 1893, 2 t.) i w. in. Prace tych uczonych nie dały dotychczas wyników stanowczych. Ruchy mimiczne wyrażają się przedewszystkiem w licznych i b. ruchliwych mięśniach twarzy, zwłaszcza w najczulszych mięśniach ocznych, rzadziej w mięśniach ust, jeszcze rzadziej w mięśniach nosa. M. oczu, to wynik zmian położenia gałki ocznej, dlatego oczy nadają wyraz całej twarzy a nawet postaci. Jako najpierwotniejszy sposób wyrażania uczuć, poprzedziła M. powstanie mowy, co widzimy u dzieci i ludów pierwotnych, oraz jest mową przyrodzoną ludzi pozbawionych słuchu. U głuchoniemych M. twarzy i giestów jest nietylko objawem stanów psychicznych, lecz obrazowem przedstawieniem przedmiotów świata zewnętrznego, ich kształtów, stosunków i czynności. Doprowadzona do wielkiej wyrazistości i doskonałości sztuka mimiczna głuchoniemych wyzyskana została do ich nauczania (ob. Głuchoniemota). W zastosowaniu praktycznem M., ważna dla malarza, niezbędna jest dla artysty dramatycznego. Już Leonardo da Vinci (ob.) w traktacie swoim „O malarstwie“ radzi artystom zapisywać pilnie w pamięci wyrażania zewnętrzne pewnych stanów duchowych (płacz, śmiech, obawa, poczucie cierpienia), by w razie potrzeby umieć malować je żywo farbami. Subtelne odcienia gry twarzy znakomicie odtwarzał Hogarth (ob.). Piękność M-i aktorskiej polega na układzie naturaluyra twarzy i postaci, pełnym prostoty i wdzięku, a przedewszystkiem na tern, by miny i giesty jaknaj-wierniej odpowiadały charakterowi mowy lub muzyki, której towarzyszą, a w ten sposób by myśli mowy czy muzyki niejako ucieleśniały. Ślady przedstawień mimicznych wykazują wszystkie prawie ludy cywilizowane Starożytności. U Greków tworzyła M. część składową orchestyki (ob. Taniec), a u Rzymian dosięgła wpantomi-nie (ob.) rozwoju najwyższego. M. starożytnych była bardziej plastyczna, nowożytna jest bardziej malownicza; służyła ona do uwydatnienia postaci samodzielnej, w sobie zamkniętej, przyczem indywidualność artysty skutkiem używania masek zacierała się; obok tego łączyła się z jednej strony z deklamacyą i muzyką (ob. Mi-

1907).

Mimir („obdarzony pamięcią“) w mitologii skandynawskiej duch wodny, do którego należy „źródło M.“ czyli młodości; ze źródła tego M. pije wodę każdego ranka, przez cc osięga poznania najwyższe. Odyn (ob.) zapragnął niegdyś pić z tego źródła, M. jednak pozwolił mu tylko pod warunkiem, że da mu w zastaw jedno oko (zobrazowanie mityczne zapadania się słońca w morze podczas zachodu). Według Heimskringla M towarzyszył Hönirowi do Wauów, którzy go zabili i przesłali jego głowę Azom; ale i u głowy tej zasięgał rady Odyn. W podaniu o bohaterach M. występuje jako zdolny kowal, który kształci w swojem rzemiośle Zygfryda i Wie-landa.

S. Drz.

mos), z drugiej—z tańcami. W dramacie nowoczesnym zadaniem M-i bywa oddanie, o ile możności, rysów charakterystyki indywidualnej. Celują w M-ce teatralnej: Włosi i Japończycy. O. M-ce twarzom towarzyszącej w chorobach nerwowych i umysłowych, ob. Nerwowe i Umysłowe choroby. — Literatura: Z prac dawniejszych intuicyjnych: Scot Mich. „Physionomia“ (Pawia 1508); Pinzio (Pado) „Fisionomia“ (Kolonia 1550); Corvo Andrea „Enchiridion Phy-siognomiae“ (Kraków 1532); Rizzaeasa „Della fisionomia“ (1588); Porta Jan Bapt. „La physionomie humaine“ (tłum. fr., Ruen 1655); Le Brun Ch. (malarz) „Conférences sur l’expression générale et particulière“ (Paryż 1698); Camper Piotr (anatom holender.) „Discours sur le moyen de représenter les diverses passions qui se manifestent dans le visage“ (tłum. fr.. Utrecht 1792); Engel „Ideen zu einer M.“ (Berlin 1785, 2 t.). Z prac nowszych, ściśle naukowych: Piderit (ob. wyżej), Darwin K. „Wyraz uczuć u człowieka i zwierząt“ (przekł. poi. d-ra Dobrskiego, Warsz. 1872); Henke „Vorlesungen über Plastik. M. und Drama“ (Rostok 1891); Giraudet „Mimique, physionomie et gestes“ (Paryż 1895), Saute de Sanctis „La mi-mica del pensiero“ (Medyol. 1904); Hughes H. „Die M. d. Menschen auf Grund voluntarischer Psychologie“ (Frankf. 1900); Cuyer „La, mimique“ („Bibi, de psychol. éxperim.“ (Paryż 1908); Waynbaum „La physionomie humaine, son mécanisme et son rôle social“ (tamże

Z. Or

ad*.

Mimnermos, grec. Mip,vspp.oę, łac. Mimner-mus, twórca greckiej elegii erotycznej, rodem z Kolofonu, w Jonii, nieco starszy współczesny i przyjaciel Solona (ob.), żył ok. r. 630—600 przed Chr. W Kanonie Aleksandryjskim poetów lirycznych zajmuje pierwsze miejsce po Kallino-sie (ob.). Zbiór swych elegii miłosnych nazwał według imienia urodziwej fletnistki Nanno, która zapałów jego gorących dla podeszłego wieku poety odwzajemnić nie chciała. Pozostały z poe-zyi jego tylko drobne szczątki, na których główną treść składają się rzewne żale, jakie zawodzi poeta nad starością, jako też napominana młodzież, aby wieku swego, do gorącej miłości najsposobniejszego, swobodnie używała. Dla języka, pełnego prostoty i czułości, zwali go starożytni ,,miłym piewcą“. Ułomki dzieł jego zebrali: Brunik ,,Analecta poët. Graec.“ (I, 60 i nast., II, 522 i nast.); Gaisford w „Poetae min. Graeci“ (I, 419 i nast., Ill, 217 i nast.); Bergk w,,Poetae lyr. Graeci“ (t. II, wyd. 4-e, Lipsk 1882); a na jęz. niem. przełożyli: Kr. hr. Stolberg, Herder („Zerstreute Blätter“), Schlegel i Hartung w „Griechische Elegiker“ (Lipsk 1859, t. I). — Por. Scboe-nemann „De vita et carminibus M-i“ (Getynga 1824); Marx Kr. „De M. poeta elegiaco“ (Creefeld 1831), Schneidewin ,,Delectus poët. eleg. Graec.“ (Getynga 1838).

Mimos, gr. piaoę, łac. mimus, właściwie żartobliwy naśladowca (por. gr. czas. {rqj.siafrat = naśladować), przedrzeźniacz, figlarz, którzy od czasów najdawniejszych, zwłaszcza w Italii południowej i na Sycylii, na placach publicznych, przy sposobności zabaw ludowych publiczność błazeństwami bawili, lub w kołach prywatnych przy biesiadach żarciki stroili, w ściślejszem rozumieniu, naśladowania śmieszne i przedrzeźniania. W formę dyalogu dowcipnego ujął takie obrazki wybitniejsze z życia ludu po raz pierwszy w M-ach swych So p hr on (ob.) z Syra-kuz, który tworzył je najpewniej do odczytywania publicznego. W Italii właściwej, a szczególnie u Latynów i w Rzymie, sięga przedstawianie takich fars krotochwilnych z życia najniższego pospólstwa na sceuie, czasów najdawniejszych, odkąd tylko scenę znano, a improwizowanie ich, podobnie jak komedyi atellań-skich, od których M. się tylko brakiem figur znamiennych odróżnia, odgrywało przy każdej sposobności rolę główną. W Rzymie przez długie czasy wyłącznie na sceny podrzędne ograniczony, pojawia się M. w miejsce komedyi Atellańskich ok. r. 46 przed Chr., naprzód jako embolium, intermezzo, pauzy pomiędzy aktami przedstawienia scenicznego w teatrach wielkich wypełniając, a potem jako exodium, po zakończeniu sztuki głównej farsą ze śpiewami, z tańców i dyalogu złożoną, widzów rozśmiesza-szając. Wydoskonalił M. artystycznie według techniki ówczesnej dramatycznej D e c y m u s Laberyusz i Publiliusz Syryjczyk (ob.). Swojskiem mianem tej farsy narodowej, szczerze rzymskiej, było wyrażenie plani-pes (prawdopodobnie, że aktorzy występowali planis pedibus, dosłownie—o gładkich stopach, na cienkich podeszwach, t. j. bez obuwia teatralnego z grubemi podeszwami i z wysokiemi korkami). Nie używano także maski, ponieważ ta wyłącza mimikę, jeden z głównych warunków przedrzeźniania. — Kostyum aktorów, w M-ie występujących, tworzyły: centunculus, rodzaj stroju błazeńskiego, i ricinium a. reci-nium, krótki płaszczyk czworograniasty, z wełny, dwukrotnie składany, który zarzucano także na głowę. Przeciwnie niż w innych przedstawieniach scenicznych, przedstawiały role żeń-

skie istotnie kobiety, które, najgorszej sła- pułkowych i na górnej stawów listnyeh znaj-wy zażywając, w przejrzystych szatach, albo dują się komórki obfitujące w wodę, w wyso-bez nich na scenie występowały. Obok akto- kim stopniu pobudliwe. Wskutek podrażnie-ra głównego, archimimus a. archimima, na nia występuje z nich woda, która przechodzi którego grze powodzenie przedstawienia pole- w szczeliny międzykomórkowe. Tracą one swą gało, pojawiali się na scenie jeszcze dwaj inni, jędrność. Wskutek tego szypułki pozostawio-z głowami całkiem ogolonemi, których role już na- ne sile ciężkości opadają, gdy tymczasem lek-zwy sameparasitns(=\)'â&orzyt) i stupidus    kie listeczki wskutek jędrności komórek dol-

T. Kł.

tas) a. sannio (— dziwacznie twarz przekręca- nych zamykają się ku górze. Jeżeli podnieta jący) objaśniają. Przedstawienia odbywały się pada na koniec szypułki, wówczas ruch powol-w przedniej części sceny, od tylu zasłoną prze- nie idzie z jednej części ruchomej na drugą, dzielonej. Były to obrazki śmieszne, przedstawia- naprzód na listki szypułki podrażnionej, stąd jące sceny z życia ludu, szczególnie motłochu wiel- na szypułki inne, w końcu na szypułę główną, komiejskiego, mające za główny cel publiczność do Korzenie, liście i nasiona niektórych czułków wesołości pobudzić, roiło się w nich od rubasznych, mają zastosowanie w lecznictwie; pozatem wszyst-bezecnych zwrotów, jako i od bredni niestworzo- kie gatunki M-y nie posiadają większego znanych i sprosności. Przedmiotem ich głównym było czenia praktycznego, okpiwanie poczciwców i cudzołóstwo. Niemniej Mimosaceae, mimozowate; rodzina roślin i tańce, śpiewki M-u zręcznie przeplatające, od- dwuliściennych, należąca do rzędu różokwiet-znaczały się grymasami przesadnemi i gestami nych (Rosales) i obejmująca 29 rodzai i 1350 wyuzdanemi. Skutkiem smaku coraz bardziej ze-    gatunków. Są to przeważnie krzewy i drzewa,

psutego był M. obok pantominów (ob.) za cza- często kolczaste, o liściach podwójnie pierza-sów cesarstwa rzymskiego najulubieńszą roz- stych z przylistkami. Kwiaty foremne o koronie rywką, zwłaszcza, że władze niekiedy, podo- niepozornej, niewielkie, zebrane w kwiatostany bnie jak w Atellanach, na pewną swobodę słowa główkowate lub wiechowate, wyróżniają się prę-zezwalały. Z dochowanych szczątków przeko- cikami długiemi, barwnemi. Kielich i korona nać się można, że nieraz bardzo ostre przy- zrosłopłatkowe. Pręcików tyle, co działek kie-cinki do ówczesnych znakomitości wypowia- licha, dwa razy tyle lub bardzo wiele, wolne dano, jako i złośliwych karcących uwag nad lub zrośnięte nitkami. Owoce rozmaite, najczę-opłakanym stanem społeczeństwa całego nie ściej strąki, które u kilku gatunków dosięgają szczędzono. Przeżył też M. nawet czasy zach.- rozmiarów olbrzymich. M. są b. spokrewnione cesarstwa rzymskiego, pomiędzy właściwemi z motylkowatemi; mają liście podobne, a prze-przedstawieniami dramatyczneini naczelne zaj- dewszystkiem podobne owoce, tak, że zazwy-mując miejsce. — Por.: Ziegler „De mimis czaj łączono dwie te rodziny w jedną Legumi-Rom.“ (Getynga 1788); Grysar C. J. „D. rö- nosae. Jednak niektóre cechy, właściwie tylko mische M.“ („Sitzungsber. d. Wiener Akad., M-ym, zwłaszcza foremność kwiatu, długość ni-philos. hist, klasse“ t. XII, 237 — 284, z uzu- tek pręcikowych, kształt kwiatów, uzasadniają pełnieniami,    str. 283    — 337); Führ „De    mimis    wyosobnienie ich w rodzinę    oddzielną. Zda-

Graecorum“    (Berlin    I860); Reich „Der M.“    uiem    Weltsteina pochodzenie    M-ch jest różne

(Berlin 1893, dzieło wyczerpujące). s-Drz- od innych rodzin różokwietnych, spokrewnio-Mimosa,    c z u ł e    k, rodzaj roślin    dwuli-    nych    ze sobą rodowodowo.    Liście licznych

ściennych z    rodziny    mimozowatych,    obej-    roślin    tej rodziny są b. wrażliwe na bodźce (ob.

mujący ok. 300 gatunków, przeważnie w Ame- Mimosa) i wykazują ruchy znamienne snu ro-ryce zwrotnikowej i podzwrotnikowej; niektóre ślinnego. M. rosną przeważnie w krainach gatunki rosną również w Afryce środkowej; zwrotnikowych Starego i Nowego Świata. Do Indyach wschodnich; niema ich zupełnie w Au- M-tych należą: liczne gatunki Mimosa (ob.), stralii. Zioła, krzewy pnące się, drzewa    czę-    Acacia — akacye    w    olbrzymiej ilości gatunków

sto opatrzone kolcami. Liście    podwójnie    pie-    (450) rosnące w    lasach zwrotnikowych i pod-

rzaste, w rzadkich wypadkach sprowadzone zwrotnikowych. Drzewa te posiadają wielkie zna-do szypułki. Kwiaty małe, foremne; kwia- czenie praktyczne przez to, że są źródłem roz-tostany główkowate lub wiechowate. Liście maitych gum (Gummi Arabicum) i garbników: tych roślin są bardzo wrażliwe    na dotyk.    Po-    Albizzia L e b b e    k    dostarcza bardzo cenionego

wszechnie znana jest pod tym    względem M.    drewna, zwanego    w    Bengalu „Sirsa“. Albizzia

T. KJ.

pudica, często hodowana w cieplarniach. Z każ- Julirissin bywa często hodowana dla ozdoby dej szypuły tej rośliny wychodzą cztery mniej- w ogrodach Europy południowej. Gatunki Eu-sze szypułki, na których umieszczone są listki, tado, należące także do tej rodziny, są lianami Miejsca, z których wychodzą szypuły główne, o olbrzymich strąkach, sięgających 1 metra dłu-szypułki oraz listki, są nieco zgrubiałe na- gości. Inne gatunki rodziny: Adenanthera, De~ kształt zgrubień stawowych. Za dotknięciem tych smanthus. Parkin, Jaga, Golliandra i t. d. miejsc lub za wstrząśnieniem całej rośliny szy-    Mimostrzał, ob. Kontu z y a.

pułki opadają w dół, listki zaś składają się ku    Mimośród (w matematyce) stosunek

górze. Na stronie dolnej owych stawów szy- J odległości ognisk do długości osi wielkie wj

elipsie lub w hiperboli; w elipsie stosunek ten j ruszania nurnika, pompach powietrznych, w jest ułamkiem właściwym, w hiperboli uiewła- | przebijarkach do poruszania stempli itd.), gdyż ściwym. Przyjmując parabolę za elipsę, której jedno z ognisk oddala się w nieskończoność, otrzymamy za mimośród paraboli wartość 1.

Podobnież możemy powiedzieć, że M. okręgu =

O. W astronomii M. jest jedynym z pierwiastków biegu ciał niebieskich.

Mimośród (w t ech ni ce)--osadzony na wale krążek, część maszyny służąca do przetwarzania ruchu kołowego ciągłego na ruch postępowy, zwrotny. M. można rozważać jako rozwinięty zbytnio czop korbowy, przyczem wymiar jego wyrósł ponad wymiar samego wału, i w ten sposób M. zamknął go w sobie. Jeżeli np. korba OA (fig. 30), obracając się dokoła punktu O, działa przez drążek AB na punkt B, kierowany na płaszczyźnie KL, to ten otrzyma ruch postępowy zwrotny ograniczony punktami B₂.

Zwiększając czop korbowy A możemy przyjść do krążka M, który obejmie sobą wał O; kor-baO^L przetworzy się w mimośród M o mimo-środowości OA, przyczem punkt A będzie i nadal zakreślać koło o promieniu OA i będzie przez drążek CB pociągać za sobą punkt B i warunkować jego ruch postępowy zwrotny od Ą do B₂. M. ma tę dobrą stronę, że przez zastosowanie jego unikamy potrzeby wygięcia wału. M. przedstawia się pod postacią krążka (tarczy), albo odkutego jako jedna całość z wałem, lub żeliwnego, odlanego osobno (całkowitego lub dzielonego), łatwo przesuwalnego wzdłuż wału i osadzonego na nim przy pomocy klinu. By przenosić ruch od tarczy dalej musimy zastosować obręcz oddzielną, żeliwną lub żelazną, obejmującą tarczę, dzieloną i połączoną śrubami z drążkiem M-u, łączącym go znowu z poruszaną częścią maszyny. Na rys. 31 A—mimośród na wale W; E—obręcz z odlaną jako jedna całość oliwiarką; 8—drążek mi-mośrodu. —M. znajduje zastosowanie przy niewielkich skokach (w silnikach parowych do poruszania suwaków, w pompach zasilających do po-

inaczej krążki stają się zbyt wielkiemi i tarcie na obwodzie ich zna-

cznie wzrasta. W wypadkach odwrotnych, tj. do przetwarzania ruchu prostolinijnego postępowego, zwrotnego, na kołowy ciągły, jak to czyni korba, M. zastosowany być nie może, gdyż wielkie tarcie powstające na obwodzie obręczy stawia temu poważny o-

A. P-cz.

pór.

Mimulns, figlarz, rodzaj roślin z rodziny trędowniko-w a t y c li (Scrophlaria-ceae) obejmujący 59 gatunków, właściwych A-meryce pł.-wschodniej, pojedyncze gatunki zdarzają się w Azyi południowej i wschodniej, A-fryce i Australii. Przeważnie zioła i krzewy drobne o łodydze prostej, gładkiej lub owłosionej, lepkiej; liście przeciwległe, całe ząbkowane, zwykle siedzące; kwiaty na długich szypułkach, w kątach liści, zwykle mocno zabarwione. Kielich rurkowaty o 5 kantach i tyluż ząbkach, korona o dwu wargach (dolnej 3-łuskowej i górnej 2-łuskowej). Niektóre gatunki M. mają wrażliwe znamiona, których dwie działki zbliżają się do siebie za dotknięciem najlżejszem. Liez-

'E,

Fig. 31.

--L--

VMM

}C~

*-■**<*.

eil I G>

01

Xr*~~Az

i<~

Fig. 30.

T. KI.

T. Kł.

adz.

ne gatunki M. hodowane są w ogrodach dla pięknych kwiatów, zwłaszcza M. Cardinalis, pochodzący z Kalifornii, i Meksyku, o czerwonych, żółtych, plamistych kwiatach sięgający 60 cm. wysokości; M. luteus L. o kwiatach żółtych z Kalifornii, trafia się tu i owdzie zdziczały w Europie środkowej. M. moschatus L. o drobnych, żółtych, prawie foremnych kwiatach, pochodzący z Ameryki, bywa często hodowany dla zapachu piżma, który wydzielają kwiaty.

Mimusops, Z a w i ę ź 1 a, rodzaj roślin z rodziny Sapotaceae (ob.), obejmujący ok. 300 gatunków, rozpowszechnionych w krainach zwrotnikowych. Drzewa, rzadziej krzewy, o liściach skórzastych i kwiatach stosunkowo wielkich, wyrastających w kątach liści. Pachnące liście, z których wyrabiają olejki aromatyczne, zwłaszcza liście M. Eleugi, rośliny świętej Indów, której korzeni i kory używa się także w lecznictwie. Owoce mięsiste, słodkie (jagody) M. Eleugi, Sub-sericea, Kauki są jadalne. Z nasion M. Eleugi wyciskają olej używany w malarstwie, a jagody tegoż gatunku w Indyach wschodnich są używane jako środek przeciw bólom głowy. Wiele gatunków, zwłaszcza Kauki, mają drewno b. trwałe i mocne, znane w handlu pod nazwą drzewa żelaznego. Niektóre gatunki jak M. Ballota dostarczają gutaperki zwanej „Ballota“. Fakt zasługujący na zaznaczenie, że w grotach egipskich z czasów XX — XXVI Dynastyi (około 1400 — 120 prz. Chr.) znaleziono liczne wieńce zrobione z liści M. Schimperi (Engler).

Min (mylnie C he m, Chemmis, Chem-b i s), egipski bóg żniwa i płodności przyrody. M. pokrewny jest w istocie swojej Ammonowi (ob.) i jak Ammon przedstawiany bywa pod postacią ityfalliczną, z dwoma piórami wysokiemi na głowie i z biczem w podniesionej w górę ręce prawej. Miejscem kultu był Koptos, a także m-to Chemmis (ob.), skąd według podania wyszli do Grecyi Danaos i Linkeus.

Mina lud w Radżputanie, w górach Ara-wali, pokrewny z Bhilami (ob.). Ongi trudnili się rozbojem i zapuszczali się aż do doliny Gangesu, obecnie prowadzą coraz bardziej byt osiadły. M-ów liczono ok. 670 000 w r. 1891, z których ok. 120 000 w Indyach środkowych, nieco w innych okolicach, rdzeń zaś zamieszkiwał w Radżputanie.    L- K

Mina, czysto po polsku podkop, fr .la mine, niem. die Mine a. Pulvermine, jest to pewna ilość prochu, lub innego ciała wybuchającego, umieszczona w głębi ziemi, mająca wybuchnąć po podpaleniu i wysadzić w powietrze to, co się nad nim znajduje. Proch, a także inne ciała wybuchające, działa wprawdzie dokoła we wszech kierunkach, lecz zawsze najsilniej w tym, który mu stawia opór najmniejszy, więc ku powierzchni ziemi. Ilość prochu (dynamitu, bawełny strzelniczej itp.) umieszczona pod ziemią zwie się nabojem M-y, a

Wiel, Enc. Powsz, Jlustr. Ser. I. ïom XI.V1I Zesz 371a.

zwykle umieszczana bywa w skrzyni drewnianej wstawianej do zagłębienia nazywanego komorą M-y. Linia prostopadła łącząca środek skrzyni z prochem (Fig. 32 pr) z powierzchnią ziemi (dc) zowie się linią oporu najmniejszego. Ziemia wyrzucona przez wybuch nosi miano snop u M-y a. ziemnego. Dół powstający przez wybuch mający postać paraboloi-

Fig. 32. Mina po wybuchu (rysunek schematyczny).

du (ob.), nazywamy lejkiem M-y; otwór jego bywa zawsze w przybliżeniu kolisty, a połowa średnicy jego (ac i cb), nazywana promieniem lejka równa się linii oporu najmniejszego (dc) w M-ach o naboju zwykłym; linie da i db noszą miano promieni wybuchowych. Jeżeli M-ę opatrzono w nabój słaby, promień lejka zmniejsza się, a nawet, jeśli ilość prochu użytego jest mała, albo też, co na jedno wychodzi, głębiej umieszczona, wybuch wcale lejka nie wytwarza, a M. działa wtedy tylko podziemnie (fr. camouflet, niem. Quetschmine). W M-ach z nabojem b. silnym, albo też bliżej powierzchni ziemi umieszczonym, promień lejka staje się dłuższym niż linia oporu najmniejszego, ma to jednakże granice, doświadczenie bowiem uczy, iż nawet przy naboju największym promień lejka tylko być może 3 razy dłuższy od linii oporu najmniejszego. M-y o promieniu lejka zwiększonym nazywamy na-bitemi nadmiernie (fr. globe de compression, niem. iiberladne Mine). M. wybuchająca nie tylko wytwarza lejek, ale też wstrząsa ziemią dokoła komory we wszystkich kierunkach, pomimo że tam spotyka wszędzie opór większy, niż ku górze, nazywamy to okręgiem jej działania, a wielkość jego zależy głównie od siły naboju, która w miarę odległości od niego maleje. Odległość od naboju, w której budowle podziemne podlegają zniszczeniu, zwie się okręgiem burzącym M-y, dalsza zaś, gdzie tylko jeszcze następują uszkodzenia lżejsze (pękanie murów, sklepień itp.), okręgiem

p e d a,

S. Drz.

wstrząsaj ącym, który, jeśli M. jest nabita zwyczajnie sięga w kierunku poziomym od środka naboju 1. 75 razy dalej niż linia oporu najmniejszego; w dół pod kątem 45° 1. 5 raza, w dół prostopadle 1. 5 raza. Okrąg burzący bywa w poziomie 1. 414, prostopadle w dół zaś równy zupełnie linii oporu najmniejszego. Zwiększając nabój, oczywiście, możemy stosunki te zmieniać, ale nie tylko od niego to zależy, lecz również i od spoistości ziemi, w której zakładamy M-ę, więc też znać koniecznie trzeba zarówno rodzaj i spoistość gruntu (pokładu geologicznego), jak i siłę materyału wybuchowego, żeby z góry obliczyć i ustanowić zamierzone dzałanie M-y; służą do tego tabele, osiągnięte za pomocą doświadczenia, wykazujące, ile na metr sześcienny ziemi użyć należy prochu lub innego ciała wybuchowego; ponieważ obliczenia te nigdy nie mogą być zupełnie ścisłe, więc należy zwykle brać nabój większy niż obliczenie wykazało. — Sposób najprostszy założenia M-y polega na wykopaniu studni dostatecznie głębokiej, urządzenia u dna jej w jednej ze ścian, komory, umieszczenia w niej naboju, zasypania następnie studni i podpalenia naboju. Częściej jednak wypadnie sposobem górniczym kopać chodniki (galerye) podziemne i w nich dopiero umieszczać M-y. Dawniej do podpalania naboju posługiwano się sposobami różnemi, nieraz zawodzącemi, obecnie nieomal wyłącznie dzieje się to za pomocą iskry elektrycznej, działającej pewno i w chwili dowolnej. Po podpaleniu naboju rozlega się naprzód huk głuchy, podziemny, potym ziemia nad nabojem pęka w różnych kierunkach, nakoniee z łoskotem wielkim wybuch wyrzuca w górę snop ziemi wysoki, rozlatujący się dokoła. Część ziemi opada znów w sam lejek M-y, pozostała opadając tworzy nasyp dokoła niego.—Już Starożytność znała podkopy (gr. Ó7topbYp.aTa, p.sTaXXsia; łac. cunnieuli) i posługiwała się niemi oblegając miasta i zamki. Były to chodniki podziemne, za których pomocą oblegający starał się dostać pod mury lub wieże miasta obleganego, dostawszy się tam, wybierał pod niemi jamę mniej lub więcej wielką, podpierając strop jej drzewem, jamę gotową wypełniano rzeczami łatwo palnemi i zażegano w nich ogień; podpory drewniane stropu przepalały się, a wtedy mury lub wieże zapadały się i w ten sposób powstawał wyłom, dający przystęp napastnikowi. Oblężeni podkopy takie same czynili prowadząc je pod roboty oblegających, aby je zniszczyć. Często przeciwpodkopy takie miewały na celu dobranie się do podkopów nieprzyjaciela, aby mu posuwanie się dalsze uniemożliwić, a wtedy nieraz staczano walki podziemne, najczęściej jednak, jeśli się udało napotkać podkop przeciwnika, wykurzano go stamtąd za pomocą dymu. — W Wiekach Średnich posługiwano się podkopami takiemi samemi, a dopiero na przełomie między w. XV a XVI za-

częto używać M-n prochowych. Zwykle jako ich wynalazca wymieniany bywa Hiszpan Piotr Navarra, który w służbie weneckiej w r. 1500 podczas oblężenia zamku St. Giorgio na wyspie Cefalonii miał pierwszą M-ę podłożyć w celu zrobienia wyłomu w murze, Turcy jednakże podobno już na kilkadziesiąt lat wcześniej znali użytek M-n. To w każdym razie jest pewne, że od początku w. XVI M-y rozpowszechniać się zaczęły w Europie, a służyły początkowo tylko do wysadzania wyłomów w murach i wałach, później dopiero zaczęto ich używać i w sposób inny, mianowicie do ułatwienia sobie zbliżenia do twierdzy obleganej, oblężeni zaś posługiwali się niemi do niszczenia robót ob-lężniczych, urządzając przeciwpodkopy (fr. con-tremines), których zadaniem głównem było burzenie podkopów oblegającego; w tym celu już z góry urządzano chodniki murowane pod stokiem twierdzy (por. Fortyfikacya), z których łatwo było podkładać M-y pod roboty oblegającego. Większość twierdz jest mniej lub więcej zaopatrzona w chodniki takie, przynajmniej w miejscach łatwiej dostępnych. — W w. XIX M-y odegrały m. inn. wielką rolę podczas oblężenia Saragossy i Sewastopola, również podczas wojny domowej północno-amerykańskiej, a na początku wieku bieżącego pod Portem-Artura, pomimo że obecna artylerya udoskonalona w wielu razach użycie ich czyni zbytecznem, dotyczy to zwłaszcza wybijania wyłomów w murach i wałach, możliwego teraz już z odległości b. znacznych (por. Oblężenie).—M-y zakładane też bywają w środku fortów, aby mieć możność wysadzenia ich w powietrze, gdy je nieprzyjaciel opanuje. —Wynalazkiem nowym są M. powierzchowne, wybuchające automatycznie, gdy nieprzyjaciel na nich stanie; zakładane bywają bardzo płytko na przejściach wąskich i bywają bardzo skuteczne, zwłaszcza też na wyłomach.—M-y morskie czyli pływające ob. Tor-

Dr j r.

Mina, Mna, gr p.va, łac. mina: 1) waga w Grecyi, wynosząca za czasów Solona w ziemi Attyckiej 100 drachm (=100 rzymskich denarów), według wagi dzisiejszej 436.6 gr. — 2) fikcyjna moneta grecka a. suma pieniędzy bitych, odpowiadająca owej wadze. Rozróżniamy dwa jej rodzaje: M. argentea ( — srebrna) i M. aurea (=złota). M. argentea = 100 drachm a. 100 denarów, według niemieckiej stopy menniczej 78.6 marek. M. aurea znaczyła zaś dziesięć razy tyle. 60 M. zawierał jeden talent (ob.). Pamiętać należy, że w rozlicznych państwach greckich miała M. jako waga i jako moneta wartość rozmaitą.

Mina Franciszek E sp o z y, generał hiszpański i dowódca geryllasów (* 1784 w małej wiosce pod Pampeloną—f 1835 w Barcelonie), pochodził z rodziny zamożnej i żył w zaciszu, póki nie objął w r. 1811, po wziętym do niewoli synowcu dowództwa nad hufcem geryllasów.

acU.

polskich“ (325).

„Child Ha-

Waleczny i przytomny, umiał wojną partyzancką osłabiać nieprzyjaciela. Junta centralna mianowała go pułkownikiem r. 1811, regency a w Kadyksie brygadyerem, a r. 1813 marszałkiem polnym. W r. 1813 stał na czele 11000 ludzi piechoty i 2 500 jazdy, z której to siły zbrojnej jedna część dopomogła otoczyć Pampelonę, druga wziąć Saragossę, Monzou i inne miasta. Po powrocie Ferdynanda VII, napróżno usiłował skłonić króla do zwołania Kortezów. Wspólnie z synowcem próbował M. we wrześniu r. 1814 przywrócić konstytucyę z r. 1812, ale zniechęcenie jego ge-ryllasów zmusiło go do ucieczki do Francyi; tu Ludwik XVIII sprzeciwił się wydaniu jego osoby władzom hiszpańskim i roczną mu pensyę wyznaczył. Dopiero kiedy w r. 1820 wojsko hiszpańskie powstało w Kadyksie, M. zgromadził swoich geryllasów i pociągnął do Pampelony, gdzie już konstytucyę ogłoszono. Po zwycięstwie stronnictwa liberalnych w lipcu r. 1822, otrzymał z tytułem generalnego kapitana Katalonii, dowództwo przeciw armii Wiary. Siejąc trwogę i postrach okrucieństwami, odniósł d. 29 list. r. 1822 świetne nad armią Wiary zwycięstwo. Mianowany w r. 1823 generał-porucznikiem, prowadził partyzantkę w Katalonii przeciw Francuzom; po półrocznem ucieraniu się z nimi, poddał pod korzystnemi warunkami Barcelonę w list. r. 1823 i do Anglii się przeprawił. Odtąd mieszkał w Anglii i Francyi aż do rewo-lucyi lipcowej; wówczas stanąwszy na czele wszystkich zbiegów hiszpańskich, przestąpił Pireneje w paźdz. r. 1830. Pobity, zaledwie zdołał się przedrzeć do Francyi. Po wybuchu wojny domowej w prowincyach baskijskich, udał się do Bayonny. Królowa Krystyna amnestyowała go, do dawniejszego przywróciła stopnia i we wrześniu r. 1834 mianowała głównym dowódcą armii północnej i generał-kapitanem Nawarry. Z powodu słabości, przybył dopiero w d. 30 paźdz. do Pampelony, gdzie ogłosił proklamacyę, która żadnego nie wzbudziła zapału. Niezdolny w polu dotrzymać placu fanatycznemu Zumal - Carre-guyowi, jątrzył tylko żar wojny, drażniąc wciąż stronników powstania karlistowskiego okrutnemi rozkazami. Zmuszony w kwietniu r. 1835 złożyć dowództwo, udał się do wód francuskich mineralnych w Gambo, a potem do Montpellier. Za rządów Mendizabala, powołany w paździer. r. 1835 na generał-kapitana Katalonii, zmarł w Barcelonie.

Mina Don Ksawery, dowódca gerylasów hiszpańskich (* 1789—f 1817) walczył w Nawarze z wojskami francuskiemi. Wzięty r. 1810 do niewoli i uwięziony w Vincennes, odzyskał swobodę w r. 1814, poczem bezskutecznie usiłował obalić rządy Ferdynanda VII w Hiszpanii. Udawszy się r. 1817 do Meksyku, walczył z rożnem powodzeniem z Hiszpanami, a wzięty pod Irapuato był rozstrzelany.

Minadous Jan Tomasz (* w Rovigo — -j- we Floreneyi 1615) lekarz wykształcony w

Padwie, służył w konsulatach weneckich w Azyi Mniejszej, gdzie zebrał raateryały do dziejów wojny turecko-perskiej z lat 1576 — 1588. Po powrocie do Włoch został lekarzem przybocznym księcia mantuańskiego Wilhelma Gonzagi; w r. 1596 otrzymał katedrę profesorską w Padwie, nakoniec od r. 1605 byt lekarzem nadwornym we Floreneyi. M. należy do pisa-rzów najdawniejszych o kołtunie: „De morbo cirrhorum seu de helotide, quae Polonis goz-dziec, consultatio etc.“ (Padwa 1599; ded. Mikołajowi Zebrzydowskiemu) i „De humani corporis turpitudinibus cognoscendis et curandis libri III“ (t-że 1600; w dziele tym znajduje się „De nova quadam affectioue quam cirrhorum morbum, plicam, belotida, et sarinatice goździec et kol-tunum dicunt consultatio“). — P o r. : „ßiogr. méd.“ (VI, 276) i Kośmińskiego „Słów. lek.

Dr J. P.

Minajew Dy mitry, pisarz rossyjski (* 2 list. 1835 w Symbirsku — + w Petersburgu 22 czerw. 1889). Syn poety Dymitra (1808 — 1876), który m. in. pozostawił przekład wierszowany „Słowa o pułku Igora“ (1847). Kształcił się i urzędował w Symbirsku. Na polu lite-rackiem wystąpił r. 1857. Jako poeta odznaczał się płodnością niezwykłą i zadziwiającą zdolnością rymowania. Wsławiły go epigramaty i ex promptu zjadliwe. W zuanem naów-czas piśmie satyrycznem Kuroczkina „Iskra“ umieszczał liczne a cięte utwory: satyry, humoreski, fejletony, szkice krytyczne i t. d. pod różnymi pseudonimami (Obliczitelnyj Poet, T i o m n y j c z e ł o w j e k, Anonim, M. D., Michaił Burbonow, Literatur uoje Domino, Obszczij Druh i iu.). Jako D. Swijażskij wydał dziełko: „W. Bjelinskij“ (1860). Komedye jego pióra powodzenia nie miały, chociaż jedna z nich p. n. „ Spjetaja piesnja“ („Wiestnik Ewropy“ 1874) dostała odznaczenie zaszczytne. Na wzmiankę szczególną zasługują przekłady M-a, który znając jęz. francuski jedynie, a i ten nieświetnie, wykonywał je posiłkując się przekładami dosłownemi w prozie. Przetłumaczył w ten sposób i wydał wiele utworów Byrona („Don Juan“, rold“, „Beppo“, „Manfred“, „Kain“), Marlowe’a („Faust“), Goethego, Vigny’ego, Moore’a, Moliera, Heinego, Longfellowa, Dantego („Boska Komedya“), Leopardiego i in.    M* Ab

Minajew Jan, syn Pawła, oryentalista rossyjski (* 1840 — f 1890), kształcił się w gim. w Tambowie, nast. w wydziale jęz. wschodnich uniwersytetu w Petersburgu. Pod wpływem prof. Wasiljewa zajął się badaniem źródeł buddyzmu, co skłoniło go również do pracy nad sanskrytem i jęz. pâli. Zagranicą uczył się u Boppa, Benfeya i Webera; pracował w muzeum Brytańskiem i bibliotece publ. w Paryżu nad rękopisami pâli, sporządził katalog ich (dotąd nie wydany). R. 1869 dla uzyskania stopnia magistra ogłosił pracę: „Prati

S.-Petersb. U.“ (t. II).

mokśa - sutra“. Modlitewnik buddyjski, wyd. i tłum. (Petersb. „Zapis. Imp. Akad. N.“) oraz „Die Pâli-Metrik Vutta daya“ („Mél. Asiat.“, VI, 195), tamże (VI, 578) zamieścił (1870) „Bud-distisclie Fragmente“, jako przekład rozprawy: „Nowyje fakty otnositelno swjazi drewniej Indii s Zapadom“ („Żurnał Min. N. Proswieszcz.“, 1870, «Ns 8). W r. 1869 M. uzyskał docenturę filologii sanskryckiej, a nast. (1873) profesurę gram. porównawczej. Jako rozprawę doktoryzacyj-ną M. przedstawił „Oczerk fonietiki i morfologii jaz. pâli“ (Petersb. 1872), dzieło źródłowe, oparte na materyałach nowych, przełożone na jęz. franc, i angiel. Jest to zresztą jedyna praca lingwistyczna M-a. Zajmowały go inne zagadnienia nauki: historya buddyzmu i literatura sanskrycka, którą wykładał też w wydz. jęz. wschodnich w Petersb. Przedsiębrał kilkakrotnie podróże do Indyi W. i Indo-Chin (w 1.1876, 1879 i 85). Owocem jego badań sumiennych były prace: „Oczerki Indii i Cejłona“ (Petersb. 1878); „Oczerk pamiatnikow sanskrickoj literatury“ (t-że 1880: t. I „Wseobszczej liter.“ Korscha). Wydał wiele tekstów buddyjskich, przeważnie w jęz. Pâli, w „Journal of the Pâli Text Society“, 1885--89, oraz „Zapis, vostocn. otdjel. I. Arch. Obszczestwa“, t. I i IV, 1887) wyszedł początek głównej pracy M-a „Buddizm: Izsljedowanja i Materjały“ (t. I, z 1 — 2). W „Żurn. Min. N. Proswjeszcz.“ (1876 — 83) M. zamieścił wiele rozpraw dotyczących Indyi W. i buddyzmu. Jako profesor M. odznaczał się sumiennością i erudycyą. Życiorysy jego dali: Oldenburg „Pamjati M-a“ („Zivaja Starina“, 1890, I) i Bulicz „Biograficz. Słowar’ prof.

K. A.

Minano y Bedoya Sebastyan, polityk, historyk i geograf hiszpański (* 1779 w Bezer-ril de Campos w prow. Palencia). Uczył się prawa i medycyny w Salamance. Kardynał-arcyb-p z Toledo wyjednał mu r. 1795 miejsce nauczyciela i towarzysza syna infanta Ludwika de Bourbon, przeznaczonego do stanu duchownego, któremu po otrzymaniu stopnia doktora prawa, jako sekretarz towarzyszył do Sewilli, gdy tenże został arcbpem. Za pomoc lekarską udzielaną podczas wybuchu gorączki żółtej (ob.) w Sewilli r. 1800, otrzymał prebendę przy tamtejszej kapitule katedralnej, która go nadto wkrótce potem mianowała swym pełnomocnikiem w Madrycie. Wróciwszy w r. 1804 do Sewilli, pozostał tu aż do r. 1812. Kiedy w r. 1810 kapituła miała wykonać przysięgę na wierność nowemu monarsze, M. złożył swój urząd. Podejrzany o tajemne związki z gen. Castanos, rządcą Kadyksu, 6 tygodni przesiedział w więzieniu. Mimo to nie uważał M. w najściu Francuzów nieszczęścia dla swej ojczyzny. Wędrówka jego do Francyi w r. 1814 odbyta była dobrowolna, równie jak i powrót do Madrytu r. 1816. Lubo straconą przez ten czas prebendę mógł po uniewinnieniu się odzyskać, pozostał w Madrycie gdzie się oddał pracom literackim. Przy wybuchu kontr-rewolucyj r. 1820 i 1823 wystąpił w obronie ustawy Kortezów i urządzeń konstytucyjnych w satyrycznych „Cartas del pobrecito holgazan“, które niezmierny wywołały rozgłos w Hiszpanii i Ameryce; w umiarkowań-szych „Cartas del Madrileno“ i „Cartas de Don Justo Balanza“, w których nadto jako klasyczny ukazał się prozaik. Równocześnie napisał znakomity ,,Discurso sobre la libertad de imprenta“ i „Los usos y derecho imprescriptibles del pueblo soberano por excelencia“. Tern też bardziej zadziwić musiało wystąpienie M. po drugiej re-stauracyi i powtórnej jego podróży do Francyi z dziełem „Hist. de la révolution espagnole 1820—23 par un témoin oculaire“ (Par. 1825), w którem sprawę poprzednio przez siebie popieraną namiętnie potępił i z ,,Examen critico de las revolucioues en Espana 1820 — 23 y la de 1836“ (Par. 1838, t. 2), gdzie staje w obronie despotyzmu umiarkowanego. Na wezwanie królewskiej Akad. historyi, której był członkiem, napisał „Diccionario geografico y estadi-stico de Espańa y Portugal“ (Madryt 1826—28, t. 11), wcześniejszy opis prowincyi baskijskich taż sama akademia wydała.

Minaret, ob. M e c z e t.

Minas Greraës, stan brazylijski pom. 13°55’ — 23°2’ szer. płd. i 39°37’ — 50°58’ dług. zach. od Gr., graniczy na płu. ze stanem Bahia, na wsch. z Espirito Santo, na płd., z Rio de Janeiro i Sao Paulo, na zach. z Goyaz; powierzchnia 574 855 km. kw.; 3 594 471 m-ców (1900). Cały stan leży na wyżynie środkowo-brazylij-skiej (wysokości średniej 580 m.); przeważnie stepy (campos), tu i owdzie nizkie krzewiny. Najwyższe szczyty: Serra dos Anymores, Serra da Mantiqueira (Itatiaya 2 712), Serra doi Es-pinhaço (Itacolumi 1750 m.), Serra da Matta da Corde. Tylko zbocza wschodnie gór aż do Serra do Espinhaęo, jako też doliny rzeczne są lesiste. Wody dość obfite: ośm rzek bierze początek w M. G; z nich Sâo Francisco, Pardo, Jequitinhonha, Mucury, Doce i Parana-hyba wpływają do O. Atlantyckiego, a Rio Grande —do Parany. Z nich spławne tylko Sâo Francisco (430 kim.) i jego dopływy: Paracatu, Urucuia i Rio dos Velhas, jednak M. nie ma komunikacyi rzecznej z oceanem, z winy znacznych wodospadów. Klimat gorący w kniei nadrzecznej, a umiarkowanie ciepły i zdrowy na wyżynach. Ludność składa się przeważnie z In-dyan i Murzynów (r. 1885 było jeszcze 256 000 niewolników), oraz z ich mieszańców, ludność biała nieliczna, nieco (10 000) niezależnych In-dyan (Botokudów). Główne zajęcie: rolnictwo i chów bydła. Przedmioty uprawy: na nizinach kawa i cukier, na wyżynach groch, kukurydza, mandioka, ziemniaki i zboże, nadto tytoń, bawełna i ryż. Chów rogacizny i świń. Sery. Górnictwo w upadku: złoto i żelazo, brylanty. Obfite źródła mineralne. Przemysł nieznaczny

adz.

m-to

na

A. (ł.

(tkactwo, siodlarstwo i wyrób papierosów). W M. G. znajduje się 106 miast. Gł. m-to Ouro Freto (ob.), nadto Caldas, Campanha, Diaman-tina, Alinas Novas, Paracatu, Philadelphia, Sahara, Sâo Joâo. Kraj M. jest znany dopiero od r. 1573, t. j. od czasu odkrycia złota i dyamentów przez Paulistów. Przybyłym następnie Portugalczykom stawili krajowcy (Mineirzy) opór zacięty, złamany w krwawych walkach w r. 1709. W 1. 1788 — 92, 1822 i 1842 prowincya powstawała przeciw władzy centralnej. — Bibi. H. Gor-ceix „Les exploitations de l’or et la prov. de M. G.“ (Bull, de Soc. géogr., 1876 novembre); Wells „Three thousand miles through Brazil“ (Londyn 1886, 2 t.); Dent „A year in Brazil“ (tamże 1886). Ob. także Brazylia.

Minas de Uio Tinto (także Rio Tinto), w prow, hiszpańskiej Huelva, 543 m. npm., na płd. zboczu Sierra Aracena, przy dr. żel. Huelva—M. d. R. T. Znakomite kopalnie siarki i zakłady miedziane, 10 671 m-ców. Górnictwo było tu uprawiane już za czasów rzymskich, później podczas wędrówki narodów przerwane całe stulecia, było podjęte na małą skalę dopi iro w r. 1730; 'od r. 1873 dobywaniem skarbów mineralnych zajmuje się Riotinto C-ny. Wytwórczość sięga miljona tonn spiżu i 20 000 t. miedzi, wywożonych przeważnie do Anglii.adz* Minasiewicz, Minasowicz v. Przyjaciel odm., herb: W polu błękitnem, na talerzu srebrnym—serce czerwone, przeszyte strzałą lewo-ukośnie na dół. Nad hełmem w koronie—ręka zbrojna z mieczem. Nadany r. 1829 w Galicy i.

Minasowicz, Minaszewicz, herb: W polu błękitnem—serce czerwone, przeszyte strzałą prawo-ukośnie na dół. U szczytu ręka zbrojna z mieczem. Nadany r. 1768.

Minasowicz Józef Epifa ni, pisarz polski (* 1718 w Warszawie — *f* 1796 tamże). Z pochodzenia Ormianin, poświęcił się stanowi duchownemu, został kanonikiem kijowskim. Cieszył się stałą przyjaźnią biskupa Załuskiego, założyciela biblioteki, dzięki któremu mianowany był sekretarzem królewskim. Był to poeta nader mierny, ciągle i o wszystkiem rymował. Przekładał rozmaite tragedye („Józef“ Libena, „Kleopatra“ Delachapella, „Radomist i Zenobia“ Crebillona, „Wirginia Rzymianka“ Leclerca itd.), dokonał też przekładu łacińskiego poematu Szy-monowieża „Józef czysty“ (Joseph castus); wydawał nadto autorów starożytnych, bajki Fedra, epigramaty Marcyalisa, „Farsalię“ Lukana i inne poematy klasyczno-łacińskie. Wojował z bezbożnikami, ogłosił „List dyabła do J. P. Woltera“, dalej „Lekarstwo niebieskie przeciwko nagłej i niespodziewanej śmierci“, napisał dziełko pod dziwacznym tytułem: „Nic francuskie na nic polskie przenicowane, albo pochwała niczego, przypisana .nikomu, częścią prozą, częścią wierszem“. Nareszcie zajmował się historyą Ormian, praca ta nie została ogłoszona drukiem. „Zbiór rymów“ M-cza wyszedł w Warszawie r. 1755.A G-Minasowicz Józef Dyonizy, poeta i publicysta (* 1792 w Warszawie — f 1849 t-że), syn kupca i obywatela warszawskiego. Po ukończeniu szkół średnich, udał się w r. 1810 na uniwersytet lipski, gdzie uczęszczał na wykłady prawa i administracyi. Po powrocie do kraju r. 1814 wszedł do służby rządowej w Wydziale sprawiedliwości. R. 1817 wydawał „Pamiętnik Rolniczy Warszawski“ (kwartalnik z funduszów ordynata Zamoyskiego, ukazało się tylko 4 ze-szyty). W 1. 1818 — 21 wykładał w uniwersytecie warszawskim historyę prawa rzymskiego i prawo handlowe. W 1. 1820— 22 był współredaktorem „Tygodnika Muzycznego“, wydawanego przez Karola Kurpińskiego. R. 1821 mianowany został obrońcą prokuratoryi, a r. 1830 przeznaczony wspólnie z pruskim komisarzem do wykonania konvrencyi między cesarzem Ros-syi i królem Polski a królem pruskim, mianowicie do odbioru dokumentów, i w nagrodę dokonanych zasług mianowany został referendarzem stanu, a w r. 1843 członkiem warszawskich departamentów senatu rządzącego. M. jeden z pierwszych uczuł pęta klasycyzmu francuskiego i szukał wzoru rzeczywistej poe-zyi w literaturze niemieckiej. Już w r. 1816 wydrukował w „Pamiętniku Warszawskim“ przekłady: ballady ,,Nurek“, wiersza „Godność kobiety“ i hymnu „Do radości“, nadto wiersz oryginalny „Człowiek“. Na początku r. 1817 wystawiono na scenie warszawskiej dramat Wolffa „Precyozę“ w przekładzie M-a. Po Osińskiego wzorowych tłumaczeniach, po Felińskiego „Barbarze“, „Precyoza“ dzięki doskonałemu i poetycznemu przekładowi Al-cza cieszyła się ogromnym powodzeniem. R. 1844 wydał M. w Lipsku w 4-ch tomach prace swe oryginalne i tłumaczone p. n. „Twory Józefa Dyouizego M-cza“ 3 wyd. w 4 t. Lipsk 1872). Tom IV obejmuje „poezye Fr. Szyllera po polsku“. Przekład ten wykonał M., stosując się wiernie tak do formy, jak i ducha oryginału, przezwyciężając szczęśliwie wszystkie trudności, nawet miara wiersza oryginału została zachowana; dobre są też jego przekłady oper: ,,Otello“ i ,,Niema z Portici“. W r. 1845 bezimiennie wydał w Lipsku wzorowy przekład wybranych poezyi E. Geibla. M. aczkolwiek głównie przekładał, a tworzył oryginalnie mało, dzięki jednak temu, że przekłady jego tchną prawdziwą poezyą i wiel-kiemi zaletami języka, słusznie zajmował wybitne stanowisko w ówczesnym świecie literackim. Obcując z klasykami i należąc do ich obozu, swoją działalnością jednak torował drogę romantyzmowi.

Mincheimer Jan (* 1808 —f 1879), zdolny rytownik i medalier warszawski, podpisujący się początkowo Münchheime r, syn Samuela, założyciela pierwszej w Warszawie fabryki guzików metalowych istniejącej dotąd firmy.

J, Z. z Ł.

11

:;V

■■•-i

Poduczywszy się w zakładzie ojca rytownictwa i zdolnością swoją w tym kierunku zwróciwszy na siebie uwagę hr. Łubieńskiego, naczelnika Banku Polskiego, zamianowany został przez tegoż r. 1829 rytownikiem bankowym. M. wykonywał początkowo wzory do asygnat i pieczęci skarbowe, a wykonane przez niego w r. 1830 zielone złotówkowe asygnaty, od jego nazwiska minch ejmerowskiemi nazwano. Pragnąc się wydoskonalić w rytownictwie, podał w tym celu r. 1836 prośbę do hr. Łubieńskiego, wskutek której wysłano go kosztem skarbu do Paryża, gdzie przez rok kształcił się pod okiem medaliera mennicy paryskiej, Teo-liera, zawiązawszy przytem stosunki z artystami najznakomitszymi: rzeźbiarzami—Dawidem d’Angers i Pradierem, rytownikami — Depaulisem i Dormandem i t. p. Po powrocie, pracował dalej w banku, a wszystkie niemal asygnaty, z tego czasu pochodzące, jego są roboty. W r. 1852 przy zaprowadzanych oszczędnościach w Banku, spadłszy z etatu, otrzymał emeryturę z rangą Radcy Kollegialnego. Wtedy założył na swoją rękę pracownię rytowni-czą, wyrabiając pieczęci, medale i inne wyroby w zakres rytownictwa wchodzące. R. 1856, sprowadziwszy z Belgii biegłego drzeworytnika Delahaye, założył w Warszawie pierwszy zakład drzeworytniczy, w którym sporo biegłych drzeworytników się wykształciło. Z kilkunastu przez niego wykonanych medali, w których znać dobrą szkołę francuską, na wyróżnienie zasługują: medal śr. 42 mm. Fel. hr. Łubieńskiemu, min. sprawiedliwości, r. 1848 wybity; medal, choć nazwiskiem M. nieopatrzony, jemu jednak powszechnie przypisywany śr. 49 mm. na cześć gen. Tom. hr. Łubieńskiemu (Czp. 3940); medal wielki śr. 73 mm. na pamiątkę 50-lecia służby wojskowej Paskiewicza (Czp. 3968); trzy medale nagrodowe T-stwa Rolniczego „Krajowemu rolnictwu dobrze zasłużonym“ sr. 73—62 i 42 mm. wykonane wspólnie z Wład. Oleszezyńskim (Czp. 5371—3821 — 3822) i medal śr. 62 mm. na założenie Akad. Medycznej w Warszawie r. 1857 (Czp. 3819).

Minchejmer Adam (*23 grud. 1830 w Warszawie — f 27 stycz. 1904 t-że), polski kompozytor muzyczny. Zdolności do muzyki ujawniał już w latach dziecięcych. Gry skrzypcowej uczył się w siódmym roku życia pod kierunkiem Niedzielskiego, a następnie Hornziela; w dwa lata później uczył się gry fortepianowej u nauczycielki Vaucelou; w 15-ym roku kształcił się w teoryi muzycznej, głównie harmonii u Freyera. Pierwszego maja r. 1850 M. otrzymał posadę skrzypka w orkiestrze teatru Wielkiego, a w kilka miesięcy później powołano go na dyrektora baletu i melodramatu. W r. 1856 odbył wędrówkę artystyczną po Niemczech, zarazem w Berlinie studyował kontrapunkt, imi-tacyę i fugi pod kierunkiem słynnego wówczas

profesora Marxa. Pierwszym pokaźniejszym o-wocem tych prac była pięcioaktowa opera „Otton łucznik“, wystawiona na scenie warszawskiej 8 grud. 1864. W r. 1862 powołano go na nauczyciela Instytutu muzycznego; w r. 1863 na profesora Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego; w r. 1872 należał do szczupłego grona założycieli T-stwa muzycznego; w r. 1902, po usunięciu się z posady kapelmistrza, został mianowany bibliotekarzem teatrów warszawskich. Po „Ottonie“ napisał M. opery: „Stradyota“ (Warszawa 1876); „Mazepa“ (Warszawa 1900) i „Mściciel“ (Warszawa 1900); komedyooperę „Biedny Jakób“, muzykę do dramatów „Dalila“,

„Kobiety z kamienia“, „Hans Mathias“, „Posąg“ i „Marco Fosca-rini“. Prócz tego utworzył kilka baletów, z których „Figle szatana“ (do spółki z Moniuszką) długo nie schodziły z repertuaru; dalej: ora-WBÊ toryuin> msz§ u a głosy solowe, chóry i orkiestrę, „Salve regina“, „Veni creator“, cztery uwertury (z tych „Dramatyczna“ i „Dźwięki tajemnicze“ największe Fig. 33. Minchejmer Adam. miały powodzenie), kijka kwartetów męskich i utworów solowych, wielką fantazyę, orkiestrową „Mistrz Twardowski“, oraz wiele pieśni, z których „Flisaki“ śpiewane są w całym kraju. Najwięcej talentu ujawnił M. w muzyce dramatycznej. W jego operach, zwłaszcza w „Mazepie“, znajdują się piękne melodye i wogóle ustępy pierwszorzędnej wartości. We wszystkich przebija się wpływ Meyerbeera, któremu M. ulegał przez całe życie. Stąd też w swych operach używał form dawniejszych, jasnych, nietruduych do zrozumienia nawet przez profanów, które wypełniał melodyami łatwo wpada-jącemi w ucho, te zaś zaopatrywał w podkład harmonii zawsze dobrze brzmiącej, oraz instrumentacyę zawsze starannie opracowaną, i w efekty zajmujące zasobną. To było powodem, że opery M-a większemi cieszyły się względami publiczności, aniżeli krytyki, protegującej reformę Wagnera w muzyce operowej. M. był jednym z niewielu muzyków naszych, którzy gorliwie krzewili kulturę muzyczną w Warszawie. W ciągu wielu lat był głównym, jeśli już nie jedynym inicyatorem koncertów symfonicznych i różnych uroczystości muzycznych. On pierwszy zapoznał Warszawę z arcydziełami dawniejszej i nowszej literatury muzycznej, dotychczas nieznanemi szerszemu kołu społeczeństwa: symfoniami, oratoryami, kantatami i t. d., on też pierwszy urządzał

IF

koncerty historyczne polskie; pod tym względem M. niezaprzeczone położył zasługi dla muzyki ojczystej.

Mincio rzeka we Włoszech, wypływa z gór Adamello w płd. Tyrolu pod nazwą Sarca, przepływa przez doliny górskie Val di Genova, Val Rendeua i dolinę Judicaria, wpływa pod Torbole do jez. Garda, wypływa z Diego pod Peschierą jako M., rozszerza się na podobieństwo jeziora pod Mantuą i wpada pod Gover-nolo do rz. Po. Długość Sarca i do Gardy 70 kim., od Gardy do Po — 80 klm. M. tworzy ważną, obronną linię strategiczną, dzięki czemu zbudowano nad brzegami twierdze Peschierę i Mantuę; odbyło się tu kilka bitew, jak pod Castiglione (1796), Solterino (1859) i pod Cu-stozzą (1849 i 1866).

Mincius, gr. Mćpuoę, najbardziej ku wschodowi zwrócony i najmniejszy dopływ Padu, w Galia Transpadana, dzisiaj Mincio (ob.).

Minckwitz Jan, pisarz niemiecki (*1812 — f 1885). W Lipsku r. 1855 habilitował się; r. 1861 profesor nadzw. Prócz przekładów z poetów greckich ogłosił: „Lehrb. d. deutsch. Verskunst“ (Lipsk 1844, wyd. 6-e 1878); „Taschenwörterbuch d. Mythologie aller Völker¹* (tamże 1852, wyd. 6-e 1883); „Lehrb. der rhythmischen Malerei der deutsch. Sprache“ (t-że 1885, wyd. 2-e 1858), „Der illustrierte neuhochdeutsche Parnass“ (t-że 1860, 2 wyd. 1864).

A.. Fol.

adz.

S. Orz.

adz.

Mind Gotfryd, malarz szwajcarski (*1768 w Bernie — f 1814 tamże), nauczył się rysunku w zakładzie Pestalozzi’ego, a malarstwa u Freudenbergera. Kretyn z urodzenia, obcował tylko z kotami, które świetnie odtwarzał („koci Rafael“). Malował też niedźwiedzie. Rysunki jego po śmierci sprzedano do Anglii. Według jego dzieł dokonał Brodtman 6 litografii, przedstawiających koty, i 10 przedstawiających gry dziecięce, Hegi wyrytował 4 plansze kotów. — Bibi.: „Der Katzenrafael“ (12 plansz grup kocich, wyd. 2-e Berlin 1876), Wiedemann „Der Katzenrafael“ (wyd. 2-e Lipsk 1887).

adz.

Minda (niem. Weichdelmiinde), mała twierdza pod Gdańskiem na pr. brzegu Wisły przy uściu do Bałtyku. M. odegrała rolę ważną przy oblężeniu Gdańska w r. 1734, kiedy zamknął się tam Stan. Leszczyński przed wojskami rossyjskiemi i saskiemi. D. 24 maja tegoż r. wylądował tu na pomoc Stanisławowi mały oddział 1 500 Francuzów i uderzył natychmiast na okopy rossyjskie; odparty ze znaczną stratą, cofnął się na kępę Westerplatte, gdzie głodem przyciśnięty poddał się. W r. 1807 bronił się w M-e generał Kalckreuth przeciw marsz, francuskiemu Lefèvrowi. R. 1813, kiedy znów M. odgrywała rolę, wojska rossyjskie i pruskie pod wodzą ks. Al. Wirtemberskiego obiegły gener, Rappa, z załogą francuską i polską; oblężenie to

i obrona tworzy ciekawy rozdział z wojen napoleońskich.

Mindanao (Magindana o), jedna z w. Filipińskich (ob.) — najbardziej na płd. wysunięta pom. 50°30’—9°50’ szer. płd. i 122° — 126°40’ dług. wsch. od Gr.; powierzchnia z 97 968 km. kw.; 499 634 m-ców (252 940 niezależnych tubylców). Brzegi porznięte; z płd. wrzyna się morze zatokami Sibugung, Illana, Davao, tworząc kilka większych półwyspów. Środek przecinają łańcuchy gór w kierunku z płn. na płd.; ważniejsze ze szczytów: w środku wulkan Apo (2 686 m.) i wulkau Pico Matutuno, na krańcu płn. łańcucha wschód. Monte Urdaneta (1 894 m.) i w łańcuchu zach. Malindang (2 615 m.). Góry zachodnie złożone są z łupku palezoicz-nego, środkowe —z granitu, a zachodnie są pochodzenia trzeciorzędowego. Nadto M. liczy wiele innych wulkanów, trzęsienia ziemi nawiedzały wyspę niejednokrotnie (ostatnio w r. 1872). Z licznych rzek największa Rio Grande a. Palangui. Jeziora większe: Mainit Ligaua-san, Buluan i Sapougau. Klimat gorący (maximum 30°.l, minimum 23°.8); podczas monsu-nów poł.-zachodnich padają silne deszcze i wieją orkany. Gleba niezwykle urodzajna, roślinność bujna, lasy olbrzymie. Z minerałów: siarka i nieco złota. Ludność składa się z nielicznych negrytów (Mamonua), szczepów malajskich, zamieszkujących środek wyspy (zwanych przez Hiszpanów infidèles „niewierni“), Malajczyków czyli Moros, znanych dawniej jako korsarze, Bisayów czyli Visayôw (katolicy), Chińczyków i Hiszpanów. M., jeden z obwodów administracyjnych Filipin, rozpada się na 5 pro-wincyi: Misamis, Surigao, Davao, Cotabato i Zamboanga, do których należą w-pa Basilan i arch. Zulu. Gł. m-tem jest. Paran-Paran.

Mindaros —wódz spartański, objął w r. 411 przed Chr. po Astyochosie dowództwo naczelne nad flotą Peloponezyjczyków, stojącą pod Mile-tem na kotwicy. Kiedy z 73 okrętami do Hel-lespontu popłynął, aby się z satrapą perskim Farnabazosem połączyć, urządzili wodzowie ateńscy Thrasybulos i Thrasyllos z częścią floty swej, przy w. Samos zebranej, pościg i pobili go w jesieni tegoż roku pod Abydos. Gdy wkrótce potem Alcybiades na czele Ateńczy-ków stanął, poniósł M. pod Kyzikos w lutym r. 410 klęskę, w której sam życie postradał.

adz.

adz

S. Drz.

Mindelheim m-to w Bawaryi, nad rz. Min-del i przy dr. żel. Buchloe-Buxheim, 598 m. npm. 3 kościoły katol., klasztor Franciszkanek, szkoła rysunku i modelarstwa, dom sierot, urząd leśny. Wyrób biżuteryi, mebli, urządzeń browarowych, młotów i garbarnia, browar, targi na woły i konie, kąpiele mineralne; 4007 m-ców, prawie wyłącznie katolików. W pobliżu zamek M.—Bibi.: Brunnenmaier „Gęsch. d. Stadt M.“ (Mindelh 1821).

Minden dawne biskupstwo niemieckie, później

adz.

som; obecnie tworzy część okręgu pruskiego

N. G.

adz.

Minderer Jan Marcin (* w Rostoku — f w Moskwie 1812) lekarz. Wykształciwszy się w Lubece na cyrulika, przyjął naprzód służbę w Meklemburgu, porzuciwszy ją przeniósł się do Rossy i i w r. 1766 został chirurgiem młodszym szpitala głównego w Petersburgu, wkrótce potem wysłano go jako lekarza do kolonii niemieckich pod Saratowem. W r. 1769 otrzymał w Petersburgu dyplom chirurga i wstąpił do służby wojskowej; r. 1773 został chirurgiem sztabowym i lekarzem naczelnym w Izmaile, a na stanowisku tern odznaczył się walcząc z zarazą morową. Od r. 1780 przebywał w Rydze i we Włodzimierzu. Collegium medicum w Petersburgu bez egzaminu obdarzyło go dyplomem doktorskim; r. 1792 został generalnym sztabslekarzem, nakoniec r. 1799 otrzymał zarząd szpitala głównego w Moskwie. Między in. napisał: „Commentarius de peste ejusque medenti methodo“ (Ryga 1790) i „Geschichte der Pest in Volhynien im J. 1798“ (w „Journal“

Hufelanda 1806).—Por.: „Biogr. Lex. d. herv.

Aerzte“ (IV, 246) i Kośmińskiego „Stów. lek.

Dr j. p.

Mindoro, jedna z w. Filipińskich na 13° szer. płn., i 121₀ dł. wsch. od Gr., 175 kim. długości, 40 — 150 kim. szer., oddzielona od destyluje się z przyrządów żelaznych na woluym w. Luzon cieśniną San Bernardina, a od w-p ogniu i zależnie od ciepłoty otrzymuje się przy-Calamian cieśniną M.; wraz z wysepkami są- tem olej lekki, surowy solarowy

adz.

S. Drz,

S. Drz.

rencyusza.

Mineralne oleje, ciecze oleiste, złożone z węglowodorów, w przeciwieństwie do olejów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, tworzą jeden z mineralnych składników skorupy ziemskiej (nafta, olej skalny) lub też zostają sztucznie przyrządzane przez destylacyę węgli brunatnych i kamiennych, i łupków bitumicznych; zwłaszcza zaliczyć tu należy M. O. do celów oświetlenia (f o tog en, olej salorowy i in.). Węgiel brunatny, bogheadcool, torf i łupek poddają destylacyi w celu otrzymania z ich smoły, parafiny i O. M. Przy tej destylacyi naprzód otrzymuje się olej surowy, a przy ciepł. wyższej masę parafinową. Surowy olej miesza się dokładnie z ługiem sodowym, który usuwa fenol (kwas karbolowy) i t. p. Ług nasycony temi kwaśnetni składnikami oddziela się od oleju pozostałego; ten zaś przemywa wodą, poczem znów poddaje się go działaniu stężonego kwasu siarkowego usuwającego zeń żywice, tworzące się przez przegrzanie miejscowe przy destylacyi. Olej ponownie przemyty

księstwo w okręgu westfalskim; 1 100 km. kw., 70 000 m-ców. Założone prawdopodobnie przez Karola W., na mocy pokoju Westfalskiego se-kularyzowane, jako księstwo oddane elektorowi Brandenburskiemu. Od r. 1807 należało do Królestwa Westfalii. W r. 1814 zwrócone Pru

tejże nazwy.

Minden m-to w obwodzie tejże nazwy, w pro-wincyi pruskiej Westfalii, na 1. brzegu Wezery, przez którą zbudowano w 1. 1871 — 74 most, na dr. żel. Obisfelde - Hannover - Hamm, 46 m. npm.; 6 świątyń (4 kościoły katol. 1 ewangiel., 1 synagoga), z nich odznacza się zwłaszcza katedra w stylu gotyckim (z w. XIII) i kościół św. Marcina (z ołtarzem pędzla Łukasza Cra-uacha). Ratusz z fasadą gotycką, gmach urzędu powiatowego, gł. poczta, rzeźnia. Miejsca po dawnych murach zamieniono na plantacye. M-ców (1905) 25 425. Przedmioty przemysłu: cygara i tytoń, szkło, lonty, skóry, lampy, glina, podkowy, cement, papier, wełna sztuczna, cy-korya, czekolada, konserwy, cukier, mydło; nadto odlewnia żelaza, dystylarnia, browar, budowa łodzi. W pobliżu Porta Westfalica.— M., dawniej Mindun i Mind o, był od czasów Karola W. stolicą biskupstwa. R. 1759 odbyła się w poblizkiej wiosce T o dt enli aus e n bitwa pomiędzy Francuzami pod marsz. Conta-des i armią angielsko-pruską pod Ferdynandem Brunświckim; Francuzi doznali porażki.— Bibl.: Stoy „Kurzer Abris der Gesch. Mindens“ (M. 1879).

polskich“ (325).

siadującemi 10 073 kim. kw.; 67 657 m-ców, prócz 50 000 krajowców niepodległych, zamieszkujących w środku wyspy. Wyspa jest znana tylko na wybrzeżach; wulkaniczna wznosi się na płn. do 2 702 m. (Monte Falcon); roślinność obfita. Rolnicy, Malajowie, zamieszkują wybrzeża; w środku mieszkają Mangwianie, rozpadający się na liczne szczepy. M. tworzy prowincyę okręgu Luzon. Gł. m-ta: Calapan na brzegu płn., stolica dawnych władz hiszpańskich, i Mangarin na brzegu złd.-zach. M. odkrył i zajął Jan de Salcedo.

Mindowe, Minds, król lit., ob. Mend o g.

Mindyusze, Mindii, gens Mindia, ród rzymski, z którego na wzmiankę zasługują: 1) Marcus Mindius, z rodu Mescyniuszów, rodzony brat Lucyusza Mescyniusza Rufusa, dostał się przez adoptowanie do rodu M-ów. — 2) M. Marcellus, zwolennik Oktawiana Augusta, którego pośreduictwa Menodorus użył, aby się z Oktawianem pogodzić — 3) Lucius M. B albus, prokonsul Bitynii.

Minejczycy, gr. Mivatoi, łac. Minaei, potężny lud, na środkowem zachodniem wybrzeżu aż w głąb Arabii Szczęśliwej, który b. znaczny handel kadzidłem i myrrą prowadził; miasta główne: Karna a. Karana, i Makoraba, prawdopodobnie Mekka dzisiejsza.

Minęli (i) Jan czyli Minellius, filolog hol-lenderski (w Rotterdamie 1625 — f t-że 1683), nauczał w kollegium Erasma i ogłosił wiele wydań autorów klasycznych. Ceniono je wysoce w swoim czasie i dziś jeszcze powołują się na te wyd. : Sallustiusz (Rotterdam 1653), Waleriusz Maximus (1662), Terencyusz (1665), Wergiliusz, Horacy, Owidyusz, Cycero (1666 — 1704). M. tłumaczył na jęz. hollenderski Te-

K. A.

Wachse“ (Lipsk 1908).

i twardniejącą przy ochlodzeuiu masę parafinową, Przez wyprasowanie masy parafinowej oddziela się olej, który, zależnie od natury oleju surowego, ulega rozmaitemu traktowaniu. Na olej lekki działają ponownie kwasem siarkowym, po przemyciu destylują go. Otrzymuje się przytem przeważnie fotogen, a w pierwszych frakcjach olej benzynowy. Z tego zaś, po działaniu kwasami i wymyciu, prąd pary wodnej usuwa benzynę, resztę przerabia się wraz z fotogenem. Fotogen jest mieszaniną węglowodorów; ciecz bezbarwna lub jasnożółta o c. wł. 0,800 — 0,810, o zapachu słabym, wre przy 145°—150°, znajduje zastosowanie do celów oświetlenia; rozpuszcza tłuszcze, żywice, kauczuk. Fotogen jest tem lepszy, im niższy posiada c. wł. i im wyższą ciepłotę wrzenia; t. zw. naftę niemiecką otrzymują przez traktowanie zimnego fotogenu kwasem siarkowym, przemywanie, działanie gorącego ługu, ponowne przemywanie i filtrowanie. Otrzymuje się wówczas ciecz bezbarwną, słabo mieniącą się barwą błękitną, o zapachu delikatnym, eterycznym. Surowy olej solarowy ulega takie-muż przerobowi jak olej odprasowany z wyrobu parafiny, a mianowicie otrzymują go jak surowy olej i destylują. Jako produkty występują oleje solarowy i parafinowy—i parafina. Olej solarowy składa się również z węglowodorów, jest przejrzysty, bezbarwny lub słabo żółty, gęstszy od fotogenu, naogół prawie bez zapachu, niekiedy posiada jednak woń dość charakterystyczną. C. wł. 0,825 — 0,835, t. w. 175°—200°. Niekiedy podczas chłodów zimowych wydziela parafinę. Znajduje zastosowanie do oświetlania. Olej parafinowy (gazowy) składa się z najcięższych, ciekłych węglowodorów, powinien zawierać możliwie mało parafiny, którą oddziela się zeń przez mocne ochłodzenie. C. wł. 0,850 — 0,860, barwa żółta, brunatna lub czarna, gęstość znaczna; olej parafinowy miesza się z olejami tłustemi i żywicznemi, w lampach nie pali się, znajduje natomiast zastosowanie jako smar i do wytwarzania gazu oświetlającego. Do oczyszczenia O. M. stosują obecnie 5 % kwas siarkowy, przy-czem dokładne zmieszanie osięga się za pomocą dmuchawki Körtinga; po przemyciu wodą, resztki kwasu usuwają za pomocą ługu sodowego i przemywają ponownie. Często dodają też do O. M. po traktowaniu kwasem szkła wodnego. Zobojętnia ono kwas, a wydzielająca się krzemionka odbarwia olej i czyni go przezroczystym. W celu odbarwienia filtrują też O. M. przez węgiel kostny; przykry zapach usuwa z nich dodatek aldehidu mrówkowego w obecności kwasu lub ługu i przepuszczanie prądu pary wodnej. O. M. przez dodanie mydła nabierają własności tworzenia z wodą einulsyi (zawiesin), w których występują w nader de-likatnem rozdrobnieniu. Emulsye takie (roz-

Wiel, Enc. Powsz, IUustr. Ser. I. Tom XLVTI. Zesz. 371a.

puszczalne w wodzie O. M.) znajdują, zależnie od swej natury, rozmaite zastosowania: jako oleje wiertnicze, do polewania ulic (przeciw kurzowi t. zw. westrumit), jako smary i w przędzalniach do natłuszczania wełny. Boleg dodaje do O. M. oleje żywiczne, zmydla zawarte w nich kwasy żywicowe za pomocą ługu i mieszaninę poddaje utlenieniu pod ciśnieniem. Stosuje on też w tym celu mydła kwasów sul-fotłuszczowych, olejowych i naftenowych. W ten sposób przygotowywane oleje dają ze znaczną ilością wody roztwory przezroczyste. Węglowodory, które w sposób powyższy uczyniono rozpuszczalnemi w wodzie, znajdują zastosowanie w przemyśle włóknistym i przy wyrobie skór do usuwania plam tłustych, podobnie w pralniach zwykłych i t. zw. chemicznych, gospodarstwie domowem i t. p. — Por.: Schaedler „Technologie d. Fette und Oele“ (w>d. 2-e, Lipsk 1892); Scheithauer „Fabrikation d. Mineraloele u. d. Paraffins“ (Brunświk 1895); Aisinman „Taschenbuch f. d. Mineraloelindustrie“ (Berlin 1896);    „D. einheitlichen Prüfungsmethoden in

der Mineraloelindustrie“ (Stuttgart 1897); Wischin „Vademekum d. Mineraloelchemikers“ (Brunświk 1896); Redervood „D. Mineraloele u. ihre Nebenproducte“ (niem. tłumacz. Singer, Lipsk 1898); Holde „Untersuchung der Mineraloele und Fette“ (Berlin 1909); Ubbelohde „Chemie und Technologie der Oele, Fette u.

Dr. A. J. G.

Mineralne wody, op. Wody mineralne.

Mineralogia nauka o t. zw. minerałach, t. j. o pierwiastkach chemicznych, związkach chemicznych i mieszaninach izomorfowych, do składu skorupy ziemskiej wchodzących. Od czasu, gdy przyrodnicy zwrócili uwagę pilniejszą na okruchy, z przestrzeni wszechświatowej dostające się w sferę przyciągania ziemskiego (meteoryty), pierwiastki, związki i mieszaniny izo-morfowe, w budowie tych ciał uczestniczące, również do M-ów zostały wcielone, ponieważ przeważna ich ilość jest również właściwa skorupie ziemskiej, a wszystkie badane być mogą tylko temi samemi metodami, które do badań M-ów ziemskich są stosowane. 1) Zadania. Do niedawna M-gią pojmowano jako część „history i naturalnej“, mającą na celu dokładne poznanie ciał naturalnych w przyrodzie bezpośrednio powstających i systematyczne przedstawienie wiadomości w tej dziedzinie zebranych. Tak pojmowana M-gia była nauką wyłącznie opisową, treścią jej istotną był opis własności minerałów i właściwych ich zjawisk, wzajemnych stosunków tych zjawisk, występowania i rozpowszechnienia M-ów w przyrodzie, zadaniem zaś jej—poznanie M-ów każdego z osobna i w zespoleniu. Lecz stopniowo zakres M-ii rozszerzył się. Ciała mineralne nie są bynajmniej światem warunków niezmiennych. Przeciwnie, nieustannie podlegają rozkładowi

, 20

powolnemu, przeistaczają się, jedne nikną, inne powstają. Badanie tych zmian wykryło zjawiska wagi pierwszorzędnej, pełne głębokiej treści fizyczuo-chemicznej i ogólno-przyrodni-czej. Nie wystarczyły tutaj metody wyłącznie naukom opisowym właściwe; należało wkroczyć w dziedzinę rozważania fizyczno-chemicznego. a więc matematycznego, i posługiwać się jak najszerzej metodami nauk doświadczalnych. Na tej drodze rozwoju swego M., jako całokształt badań ciał mineralnych, jest nauką o własnościach M-łów zarówno w stanie trwałej niezmienności, jak i rozkładu powolnego, o ich występowaniu, zespoleniu i rozpowszechnieniu w przyrodzie, o ich pochodzeniu, powstawaniu, przeistaczaniu się i zaniku. Zadaniem jej istot-tnem jest całkowite odtworzenie dziejów każdego z osobna pierwiastku, związku i mieszaniny izomorfowej, do składu skorupy ziemskiej wchodzących. Zwracamy uwagę na wyraz „z osobna“, pragnąc przez to zaznaczyć, że rozważanie pochodzenia i sposobów powstawania zespołów M-ralnych tworzy treść petrografii i geologii fizyczno-chemicznej. W czasach najnowszych z ust niektórych przedstawicieli M-ii dały się słyszeć pragnienia, żeby bardziej rozszerzyć zakres M-ii, uczynić z niej naukę o ciałach nieorganicznych wogóle, naukę taką, któraby obejmowała nie tylko M-ły, lecz i wogóle wszystkie twory przyrody nieożywionej. Rzeczywiście w dziedzinie chemii nieorganicznej odkryto bardzo wiele związków nowych, które w istocie są także ciałami naturalnemi, a których poznanie pod względem krystalograficznym i chemicznym jest równie ważne, jak znajomość M-rałów. Sposób powstawania tych ciał różni się jednak zasadniczo od tworzenia się M-łów; stąd włączanie do M-gii nauki o powstawaniu ciał nieożywionych w przyrodzie, przedmiotu tak dla niej obcego i należącego raczej do chemii opisowej, większości M-ogów wydaje się rzeczą niewłaściwą. Pogląd ten nie jest bynajmniej sprawą wyłącznie systematyczną, nie tylko wchodzi on w dziedzinę klasyfikacyi nauk, ale ma też znaczenie głębsze: dotyczy on mianowicie stanowiska eksperymentu w M-gii i znaczenia mineralogicznego doświadczeń, czynionych w celu odtworzenia M-łów, oraz kontrolowania i odtwarzania pochodzenia ciał mineralnych w przyrodzie. To tylko ciało mamy prawo nazywać minerałem sztucznym, którego synteza i reprodukcya odbywały się w warunkach przyrodzonych, za sprawą czynników w przyrodzie działających, w warunkach takich, jakie widzimy w przyrodzie, lub jakich istnienie w niej z prawdopodobieństwem największem przypuszczać możemy. Gdy więc w warunkach doświadczenia, zgodnych z warunkami w przyrodzie dostrzeganemi, otrzymamy ciało dotychczas w przyrodzie nieznane, możemy przypuszczać, że w przyrodzie ciało to odkryte być może, i większe mamy prawo uważać je za minerał, niż związek, posiadający własności fizyczne i chemiczne, z jakimś minerałem przyrodzonym zgodne, ale otrzymany w warunkach nie mających sobie podobnych w życiu skorupy ziemskiej. Ustalenie tego poglądu jest rzeczą wagi pierwszorzędnej, lecz wielu M-ogów, nawet pracujących doświadczalnie, sprawy sobie ściśle z tego nie zdaje i nieraz przypisuje znaczenie M-giczne doświadczeniom, dokonanym zgoła w warunkach sztucznych, przyrodzie niewłaściwych, i wyciąga z nich wnioski mylne o pochodzeniu i powstawaniu minerałów w przyrodzie. Kierunek doświadczalny oraz badanie M-łów i wytworów syntetycznych metodami ścisłemi, z fizyki i chemii zapożyczonemi, to treść istotna mineralogii spółezesnej. 2) D z i e j e. Już w czasach najodleglejszych początek ziemi i jej dzieje późniejsze tworzyły przedmiot roz-trząsań i dociekań, a spekulacye geologiczne rozmaitą przybierały postać. Ale wiadomości, dotyczące pojedynczych części składowych skorupy ziemskiej, były bardzo szczupłe. O jednem tylko złocie i minerałach, które w społeczeństwach pierwotnych ceniono jako klejnoty ozdobne, istnieją wzmianki w zabytkach piśmiennictwa nawet najdawniejszych. Arystoteles i uczeń jego, Teofrast, zbierali i spisywali wiadomości o innych także M-łach. Pliniusz starszy, (f 78 po Chr.) zgromadził wszystkie dostępne dla siebie wiadomości o kamieniach i pozostawił niedokładne ićh opisy: mimo podanych nazw, nie podobna z nich najczęściej dociec, o jakim M-rale mówią. Po upadku kultury greckiej i rzymskiej pielęgnowaniu nauk przyrodniczych poświęcili się Arabowie. Lekarz arabski Avicenna (ob.) odróżniał już kamienie, M-ły palne, sole i metale. Gdy po długiem u-śpieniu umysł ludzki znów zaczął się do nauki budzić w Europie, górnictwo niemieckie, a przedewszystkiem saskie, pierwsze dało po-chop do poznawania świata M-nego. Jerzy Agr i cola, lekarz jachimowski i kamienicki (1494—1555)), w dziele: „De natura fossilium“ (1546) opisał wszystko, czego się był nauczył z pism starożytnych i posłyszał od górników okolicznych, albo z własnego dociekł postrzegania: są tam nazwy M-łów wyjęte z ust gwarków staroniemieckich jak kwarc, spat i t. p., opisy mają piętno uaukowe, gdyż zwracają uwagę na własności M-łów takie, jak twardość, łupliwość, postać wewnętrzna, połysk. Odrodzenie w w. XVI nie znalazło oddźwięku na polu M-gii, popęd do badań przyrodniczych zwrócił się naprzód ku ruchomemu państwu ciał niebieskich. Atoli już w wieku następnym ważnych dokonano odkryć. Erazm Barto lin w r. 1670 poznał zjawisko podwójnego złamania się światła w kalcycie, a Steno w tym samym prawie czasie—stałość kątów kryształu. Odkrycia te, łączuie z licznerai zdobyczami na-ukowemi, dokonauemi przez Boyle’a w zakresie chemii mineralnej, stworzyły podstawy na-

uki o świecie kamieni. Ale dopiero w w. XVIII zdołano głębiej wniknąć w istotę tej dziedziny.

Odróżnianie minerałów sprowadził do określania ich najprostszych cech zewnętrznych; jego bystre oko, zdolność opisu ścisłego, nadzwyczajna spostrzegawczość, pozwalająca mu w ka-żdem ciele mineralnem chwytać cechę jedyną właściwą mu i łatwo pozwalającą odróżnić od pozostałych, sprawiły, że w M-ogii opisowej stworzył szkołę i metodę i zgromadził prawie cały zasób dotychczasowy wiadomości w tej gałęzi. A że prócz talentu badacza i obserwatora posiadał nadzwyczaj uy talent krasomówczy i nauczycielski, więc porywające jego wykłady w szkole górniczej we Freibergu ściągały słuchaczów, którzy do ojczyzny swojej nieśli naukę mistrza i budzili zaciekawienie się M-ogią w rozległych kołach. Wpływ Wernera był ogromny, a i znaczenie jego dla nauki niemałe; wielką liczbę M-łów, branych za jedno, odróżnił, ciała o różnym pozorze, a jednakowej istocie, mylnie za odrębne uważane, w gatunki połączył, dał prostą i łatwą metodę poznawania każdego M-ału z umiejętnie spostrzeganych cech zewnętrznych, ugrupował i usystematyzował bezładne przedtem zasady M-gii opisowej, opierając się na podstawach chemicznych, mianowicie przeważnie na pracach M-lo-gów szwedzkich. Choć wkrótce sto lat upłynie od jego zgonu, znaczenie jego nie upadło: w podręcznikach M-ogii opisy M-łów prawie dosłownie powtarzają się za nim, a typ ogólny podręcznika tej nauki trwa do dziś tak, jak się utarł za jego czasów i pod wpływem jego uczniów. Sam Werner nic prawie nie pisał. Oprócz kierunku opisowo-naturalistycznego Wernera, rozwijał się w Niemczech w owe czasy kierunek krystalograficzny. Krzewił go prze-dewszystkien Chrystyan Samuel Weiss, Ber-lińczyk (1780—1856). Udoskonalił on metody Hauy’ego przez wprowadzenie pojęcia osi kryształu, co pozwoliło na zastosowanie do obliczeń krystalograficznych metod geometryi analitycznej, a także stworzył zasady nauki o pasach krystalograficznych. F. Mohs (1773 — 1839) również wiele przyłożył się badaniami do reformy krystalografii geometrycznej. W M-gii był żarliwym wyznawcą Wernera i usiłował oprzeć klasyfikacyą M-rałów wyłącznie na ich cechach zewnętrznych. Metoda, którą on sam nazywał przyrodniczą, różni się jednak od systematćw Wernera i Hauy’ego głównie tem, że nie uznaje znaczenia składu chemicznego M-ałów. Wywołała ona krytykę ostrą ze strony chemika szwedzkiego, Berzelius a, który jednak wpadł w drugą ostateczność: upatrywał bowiem w M-gii tylko pewną część chemii. Odtąd coraz silniej zaczęły się zaznaczać w M-gii dwa kierunki badań. Jedni badacze kroczyli drogami geometryi i fizyki, inni badali sprawy chemiczne. A wraz z rozszerzeniem się widnokręgu badań

Linneusz (1707 — 1778), gienialny klasyfikator, zastosował do minerałów swoje zasady klasyfikacyjne, tak owocne w botanice i zoologii.

Tu jednak przedmiot jest tak odmienny od świata ożywionego, że klasyfikacya zewnętrzna Lin-neusza w mineralogii w krótkim dość czasie za nieudatną została uznana. Zbyt wielka atoli była powaga imienia jej twórcy, aby napotkała się z wyraźną krytyką i reakcyą. Cały ówczesny świat przyrodniczy na przyrodę patrzył oczami wielkiego mistrza; jednak prędkie zarzucenie jego terminologii — najlepszy stawia dowód tej właśnie krytyki. Wpatrując się pilniej w dzieje M-gii, można dostrzedz, że postęp jej to zarazem wyzwolenie od Linneuszow-skiego pojęcia gatunku i rodzaju mineralnego.

Ojczyzna Linneusza, oprócz niego, dała nauce wielu gorliwych i wybitnych M-ogów, bo już pomiędzy spółczesnymi mu znakomitym był mineralogiem Cronstedt (1722 — 1765). Mineralodzy szwedzcy, obeznani gruntownie z przebiegami hutniczemi, przeważnie oddawali się badaniu chemicznemu M-ałów. W tymże mniej więcej czasie Francuz, Ronce de 1’Isle, w r.

1783 wydał opis i rysunki zuanych mu postaci krystalicznych, któremi przed nim zajmowano się tylko dorywczo. Wszakże odkrycie prawa ogólnego, któremu podlegają wszystkie kryształy, należące do tego samego ciała chemicznego, były dopiero dziełem księdza Hauy’ego w Paryżu (1743 —1822). Wprawdzie przed nim chemik Torbern Bergman dowiódł, że wszystkie bardzo rozmaite postaci kalcytu dadzą się otrzymać przez układanie jednego tylko roraboedru,

we

Hauy jednak, niezależnie od Bergmana, nie tylko do podobnej doszedł idei, lecz także wypowiedział prawo ogólne, obejmujące zarówno kalcyt, jak wszystkie inne minerały. Prawo to opiewa, że kryształy tego samego minerału ukazują się pod temi tylko postaciami, które dadzą się zbudować z cząsteczek jednakowej wielkości i kształtu. Forma tych cząsteczek otrzymała nazwę postaci zasadniczej. Od tej chwili na zasadzie Hauy’ego można już było naprzód obliczyć kąty kryształów. Hauy wykazał również i stroną praktyczną swojego odkrycia. Określając mianowicie postaci zasadnicze, zdołał odróżnić wiele takich M-łów, które przedtem skupiano bezładnie w jednym gatunku. Rozbiory chemiczne Klaprotha, Vau-quelina i inn. stwierdziły jednocześnie tę odmienność M-łów o rozmaitych postaciach zasadniczych. Zależność kształtów krystalicznych od składu chemicznego zaczęła powoli występować na jaw, a systematyka M-łów no-pozyskała podstawy. Od Hauy’ego datują się również pierwsze badania M-łów pod względem ich własności fizycznych. W Niemczech w tym samym czasie, lecz w innym kierunku, musiała powstać potrzeba podziału pracy. Kie-rozwinął działalność Werner (1750 — 1817). runek chemiczny, znakomicie udoskonalony przez

dnak ta abstrakcyjna umiejętność geometryczna stała się nauką żywą dopiero wtedy, gdy za pomocą obfitości faktów niezbicie dowiedziono istnienia związku pomiędzy kształtem zewnętrznym kryształu i jego własnościami fi-zycznemi, a nadewszystko, gdy prawa zjawisk świetlnych w kryształach dokładnie poznano. Wykazali je naprzód na kilku minerałach oddzielnych Brewster, Biot, Se Vermont; lecz kiedy następnie metody badań optycznych w sprawnych rękach Haidingera, Kobella, Grailicha znacznej nabrały dokładności, mógł wreszście Decloiseaux przystąpić do systematycznego badania M-łów przezroczystych. Po tych pracach przygotowawczych P. Groth podjął zadanie spopularyzowania zasadniczych metod badania optycznego M-łów.

Berzeliusa, któremu nauka zawdzięcza rozbiory wielu ciał M-ralnych podług metod nowszych i dokładniejszych, doprowadził do odkrycia izomorfizmu, kiedy Mitscherlich był wykazał, że ciała o różnym składzie chemicznym posiadają częstokroć jednakowe lub podobne postaci krystalograficzne. Metody analityczne, dzięki pracom chemicznym Henryka Rosego i Roberta Bunsena, wzniosły się do nieprzewidywanej przedtem ścisłości. Liczne badania Stromeyera, Plattnera, Damoura, v. Kobella, Scheetera, Ram-melsberga i wielu innych dostarczyły dokładnych wiadomości o składzie chemicznym minerałów zarówno znanych, jak wielu nowych. Z badań tych okazało się, że znaczna liczba M-łów to związki proste, gdy znów inne, częstokroć bardzo rozpowszechnione, jak skalenie, pirokseny, są bardzo złożone, zawiłe i powstały przez spoiną krystalizacyą kilku naraz związków chemicznych. Ta spólność krystalizacyi zawikłanej nieraz mieszaniny stała się następnie jedną z najważniejszych podstaw pojęcia o budowie wewnętrznej kryształów. Nowsza atomistyka, przyjęta przez chemię, wpłynęła także na ustalenie zasadniczych pojęć M-gii, albowiem wyjaśniła zależność od jednej przyczyny spóluej wszystkich własności M-łu. Ów ustalony przez Hauy’ego pogląd, rozpatrujący budowę kryształów jednocześnie jako zjawisko mechaniczne, został następnie przyjęty przez Bravaisa w Paryżu i przez Frań-kenheima we Wrocławiu. Badacze ci z kształtów zewnętrznych kryształu i jego łupliwości wnosili o regularności układu cząsteczek, już nie nieruchomych jednak, jak to przedstawiał sobie Hauy, lecz będących w zawieszeniu. Sohncke i Mallard rozwinęli dalej teoryą budowy ciał krystalicznych. Pierwszy z nich wyświetlił zasadniczą własność kryształów — symetryę, jakkolwiek odkrycie rządzącego nią prawa zostało dokonane już w r. 1830 przez H a s s e 1 a, a później, niezależnie od niego, przez G ad o lina. Drugi— Mallard, położył znaczne zasługi w zakrósie wyjaśuienia łączności, która zachodzi pomiędzy budową kryształu, a jego własnościami fizy-cznemi. Tymczasem krystalografia stosowana kroczyła drogą, którą jej utorowały prace Nau-manna, Millera i in. Naumann wypracował prawie do granic ostatecznych obliczenia krystalograficzne metodami geometryi analitycznej; ^Miller zaś zastosował z powodzeniem metody trygouometryi kulistej, przez co nadał obliczeniom krystalograficznym wielką łatwość i wytworność matematyczną i poczynił bardzo wiele odkryć doniosłych w dziedzinie geometryi kryształów. W czasach najnowszych P. Groth, Th. Liebisch i G. Wulff wypracowali stopniowo konsekwentny wykład nauk krystalograficznych. Rozwój krystalografii geometrycznej i coraz większe uproszczenia w obliczeniach doprowadziły do ścisłego poznania postaci krystalicznej bardzo wielu M-łów. Je

Wkrótce metody optyczne stały się własnością ogólną M-logów, zastosowano je do odróżniania wszystkich M-łów przezroczystych, a przez dokładne w tym kierunku badania poznano najdrobniejsze szczegóły budowy kryształów. Powołane w tym samym czasie do życia badania mikroskopewe, dzięki pracom D. Brewster a, Gustawa Rose go, Sorbyego i Z i r-kela, zjednały sobie wkrótce licznych zwolenników i wielbicieli. Zwłaszcza gorliwości Zir-kela mineralogia mikroskopowa zawdzięcza rozwój niepospolity. Szczegóły budowy minerałów, ich stosunki wzajemne i pokrewieństwa zostały dokładnie poznane, a przedewszystkiem wiadomości nasze o rozpowszechnieniu niektórych minerałów uległy zmianom zasadniczym, okazało się bowiem, że minerały, znane przedtem w kilku zaledwie punktach ziemi, są w istocie częściami pospolitemi składowemi jej skorupy, tylko znajdującemi się w rozproszeniu mi-kroskopijnem. Rzecz zrozumiała, że kierunek ten, mający na celu subtelną strukturę mikroskopową M-łów, oraz ich skupień, rozwija się coraz dalej, a metody jego, wypróbowane krytycznie przez badaczów tak biegłych, jak Rosenbusch, zyskują coraz bardziej na dokładności. Nauka o skałach, której twórcą pierwotnym był Werner, doszła tym sposobem do rozmiarów zdumiewających, ale i wiadomości nasze o występowaniu, tudzież rodowodowej łączności minerałów wogóle, a w pokładach kruszcowych w szczególności, rozszerzyły się znacznie dzięki pracom Brei tliaupta, B. C o t-ty, F. Sandbergera Systematyka w czasach nowszych mniejszą poniekąd budzi uwagę, gdyż ani jednostronny kierunek fizyczny, ani w drugą wpadający ostateczność kierunek chemiczny nie doprowadziły do wyników zadowolających. Breithaupt kroczył śladami Wernera i Moh-sa; G. Rose grupował minerały według zasady chemicznej i fizycznej jednocześnie; Naumann także usiłował stworzyć podział, któryby odpowiadał obu wymaganiom w sposób konsekwentny; J. Dana za podstawę swej klasy-flkacyi przyjął wyłącznie tylko skład chemiczny.

coraz

ma nam

Ale większość M-logów upatrywała swe zadanie nie w wystawieniu systematów, jeno w skrzę-tnem gromadzeniu faktów i spostrzeżeń ścisłych, w poznawaniu istoty ciał mineralnych przez ich badanie wszechstronne. Skarbnica wiedzy M-icznej znakomicie się wzbogaciła licz-nemi odkryciami, dokonanemi przez wielu gorliwych badaczów, tak, że łączność pomiędzy rozmaitemi gatunkami M-łów występuje to wyraźniej, a z nią ustalają się podstawy układy naturalnego. W tym względzie bardzo wybitne są prace Tschermaka, niestrudzonego pracownika nad zaprowadzeniem ładu chemicznego w grupach krzemianów o składzie bardzo zawiłym, który uczony ten tłumaczy jako wynik mieszanin izomorfowych. Dzięki jego przeważnie pracom, spółczesna M. grupuje minerały na zasadzie ich pokrewności, wyrażającej się w izomorfizmie, a więc na zasadzie ich własności chemicznych, pospołu z własnościami krystalograficznemu Prócz tego Tscher-mak zreformował pojęcie rodzaju i gatunku mineralnego, uważająa słusznie za rodzaj ciało chemiczne o pewnych własnościach fizycznych i krystalograficznych, a za gatunki rozmaite występowania w przyrodzie tego ciała, różniące się sposobem powstawiania i towarzyszeniem minerałom innym. Jest to bodaj czy nie najdonioślejszy nabytek M-logii systematycznej. Nauka o tworzeniu się i przeobrażaniu minerałów nie mogła podążać z równą zawsze szybkością za postępem dziedzin pokrewnych, a to dla licznych trudności, z jakieini się spotykają odpowiednie spostrzeżenia i doświadczenia. Pierwszy G. Bischof (1792 — 1870) historyę rozwoju M-łów podniósł do godności samoistnej i ważnej gałęzi przyrodoznawstwa, a zarówno pracami własnerai, jak zestawieniem spostrzeżeń obcych, dowiódł nieustannego tworzenia się i rozkładania ciał w obrębie skorupy ziemskiej. Haidinger usiłował sprowadzić niektóre z tych przebiegów do zasad prostych, ogólnych, a J. R. Blum i J. Roth ułatwili ich pojmowanie przez zestawienie spostrzeżeń odpowiednich. Sénar-mont i Daubrèe z powodzeniem wkroczyli na drogę syntetyczną i otrzymali sztucznie szereg minerałów w warunkach podobnych do panujących w przyrodzie. Tę właśnie metodę Lem-berg połączył z wcześniej do życia powołaną analityczną, celem doświadczalnego odtworzenia przeobrażeń, którym podlegają minerały. W dobie najnowszej badacze z jednej strony podążają w kierunku co tylko wskazanym, z drugiej zaś w badaniach mikroskopowych spraw rozkładu gromadzą obfity materyał, który, łącznie ze spostrzeżeniami geologicznemi, . kiedyś wyświetlić zjawiska, będące życiem ziemi. Kierunek ogólny usiłowań mineralogów spółczesnych da się wyrazić jako dążenie do tłumaczenia faktów w myśl najmłodszej nauki przyrodniczej—chemii fizycznej i do jak najszerszego wprowadzenia do badań mineralogicznych

metod i poglądów, będących treścią chemii fizycznej. Na zakończenie tego ustępu historycznego należy wykazać udziął w tych pracach naszego narodu. Niestety, na polu M-gii dopiero doba spółczesna dała nam pracowników. Było kilka osobistości obiecujących, ale niepomyślne koleje losów rychło przecinały w zarodku ich usiłowania, że wspomnimy tutaj Marka Antoniego Pawłowicza z epoki królewskiego uniwersytetu w Warszawie i Szymańskiego z czasów szkoły Głównej — autorów dwu obiecujących rozpraw mineralogicznych, po których, niestety, nie było dalszego szeregu prac oryginalnych i badawczych. Dopiero w końcu w. XIX na tle M-gii wszechświatowej znalazły się nazwiska Polaków: Józ. Morozewicza, prof, mineralogii wszechnicy Jagiellońskiej i Stan. Thugutta, b. docenta uniw. dorpackiego, który obecnie pracuje w Warszawie w ciszy prywatnej. Pierwszy zasłynął jako badacz powstawania minerałów skałotwórczych na drodze ogniowej, jako znawca skał wulkanicznych, jako podróżnik po Wschodzie i po Północy; drugi jest autorem równie doniosłych badań chemicznych dotyczących istoty i przeobrażania się na drodze wodnej przeważnie glinokrzemianów. 3) Podział. M-gia, jako nauka, opracowywana zwykle bywa w dwu częściach: ogólnej i szczegółowej. M-gia ogólna obejmuje naukę o zjawiskach właściwych wszystkim minerałom lub znaczniejszej ich liczbie, jak również rozpatruje stosunki ogólne świata M-lnego, szczegółowa zaś opisuje gatunki oddzielne M-łów, każdy z osobna, lecz w porządku systematycznym. Do składu M-gii ogólnej wchodzi morfologia—nauka o postaciach minerałów i ich skupień, M. fi z yc z n a—o własnościach fizycznych minerałów, M. chemiczna — o składzie i wla-snościach chemicznych minerałów, paragene-za — nauka o występowaniu minerałów w przyrodzie, ich pochodzeniu i przeistaczaniu się, klasy fi kacy a— krytyczne rozważanie zasad podziału systematycznego M-ów. Wszystkie te odłamy mają na względzie tylko ogólne własności M-łów, ich stosunki wzajemne oraz zmiany; z tych więc powodów część ogólną uważamy poniekąd za fizyologię minerałów. Równocześnie jednak podaje też nazwy pospolicie używane, czyli miana tych własności poszczególnych, które służą do odróżniania M-łów; w części więc ogólnej poniekąd mieści się do pewnego stopnia i terminologia. Dawniej, kiedy nauki przyrodnicze sprowadzały się tylko do tłumaczenia pojęć o ciałach przyrodzonych i do ich szeregowania, a więc do prostego tych ciał opisu według zasad sztuki, część ogólna była poprostu terminologią, w której fizyologia odgrywała rolę podrzędną. Dziś stosunek ten stał się odwrotnym. Część M-gii szczegółowa podaje charakterystykę oddzielnych gatunków mineralnych w porządku systematycznym. Część ta—fizy ografia—opisuje zatem M-ły i we-

(Warszawa 1905), oraz art.

z w.

wo-

lus po podbiciu Macedonii Marsa, Luy i M-y wielką część łupów wojennych spalił, kiedy Pompejusz (ob.), powróciwszy z szczęśliwej wyprawy na Wschód, po odprawieniu wjazdu tryumfalnego do stolicy, z łupów bogatych na polu Marsowem świątynię jej wspaniałą postawił, ces. Augustus zaś, odniósłszy walne zwycięstwo pod Actium, uczcić chciał boginię, najlepszą radą służącą, poświęcając jej w kury i Juliuszowej osobno przedsionek przepyszny. Wczesnej łączności M-y z greckim kultem dowodzi także szczegół taki, że po klęsce nad jez. Trazymeńskiem wspólne obiaty Neptunowi i M-wie Rzymianie złożyli; wiemy bowiem z źródeł, że i w Grecyi Posejdonowi i Palladzie Atenie, jako szczególnym bóstwom opiekuńczym jazdy kounej, często wspólnie cześć oddawano. Także w sztukach pięknych przedstawiano M-ę rzymską zupełnie w stylu greckim (ob. Atena). Popularność bogini poświadczają rozmaite przysłowiowe wyrażenia łacińskie: crassa Minerva a. pingui M. = z chłopskim rozumem; sus Mi-doeet (dosłownie: Świnia) głupi mądrego poucza; invita, Minerva ali<iuid dicere, facere = niezręcznie, niezgrabnie, niestosownie coś powiedzieć, zrobić; omnis Minervae homo = totumfacki, kuglarz.    ^ s' Drz'

Minervae arx, Minervüm, gr. ’Ałhjvatov, wzgórze na wybrzeżu Kalabryi, w płd. Italii, gdzie Eneasz miał wylądować; dziś Castro. s Drz' Minervae Promunturinm, gr, ’Aôrjvâç àxpov,

dług pewnych zasad szykuje; prócz tego zajmuje się ona w szczególności stosunkami ge-netyczaemi, sposobami powstawania i przeobrażania się, jak również występowaniem i rozpowszechnieni M-łów w przyrodzie. Co się zaś tyczy zastosowań technicznych, tudzież znaczenia praktycznego rozmaitych ciał M-lnych, to wykład naukowy M-gii poprzestaje zwykle na wiadomościach tylko najważniejszych. Nauka M-gii wymaga dziś pewnego, dość znacznego zasobu wiadomości przygotowawczych. Niepodobieństwem jest oddawać się jej bez przygotowania krystalograficznego, osiągnięcie zaś tego znów nie jest możliwe bez posiadania znajomości fizyki, a przynajmniej geometryi analitycznej i trygonometryi kulistej. Dokładne poznanie i zrozumienie zjawisk fizycznych, stosunków substancyonalnych, tworzenia się i przeobrażania minerałów nie jest możliwe bez znajomości zasadniczych praw fizyki i chemii, a zwłaszcza optyki i chemii mineralnej. Do badań ściślejszych konieczna jest nadto biegła znajomość chemii analitycznej. Kto jednak pragnie być badaczem samoistnym w dziedzinie mineralogii, ten bezwarunkowo musi posiadać gruntowne, zasadnicze i głębokie przygotowanie, albo fizyczno-matematyczne, albo fizyczno-che-miczne. Zdawałoby się więc, że zdobycie wiedzy mineralogicznej może być dość utrudnione. Dwie atoli okoliczności działają dziś pospołu, aby naukę tę ułatwić, a drogę badań samoistnych wyrównać. Po pierwsze, metoda nauczania, kładąca nieustannie nacisk na łączność zjawisk, staje się coraz prostszą; a po-wtóre, instytuty M-logiczne i pracownie, w ostatnich latach powstałe, starają się prowadzić ucznia drogą jak najkrótszą do spostrzeżeń samodzielnych i doświadczeń odpowiednio dobranych. — Literatura. „Poradnik dla samouków“ Stanisława Michalskiego i Aleksandra Heflicha Część I; artykuł J. Morozowicza: „Mineralogia geologia“; artykuł J. Lewińskiego „Wskazówki do kompletowania zbiorów krajowych“. „Podręcznik mineralogii“ G. Tscher-maka w opracowaniu polskiem J. Morozowicza. (we wstępie tłumacz podaje przegląd krytyczny podręczników polskich do r. 1900). „Dzieje ziemi“ prof. M. Neumeyera w przekładzie polskim J. Morozowicza, St. Zaleskiego, St. Janiszewskiego i Z. Weyberga. W dziełach tych czytelnik znajdzie spis podręczników, monografii i pism peryod. Z dzieł późniejszych, spisami temi nie objętych, ważniejsze: U. Grubenmann „Die krystallinen Schiefer“ (Berlin 1904); E. Weinschenk „Grundzüge d. Gesteinskunde“. (Freiburg im Breisgau 190 — 1905). — C. Doelter „Physikalisch-chemische Mineralogie“ (Leipzig

1905) ; C. Doelter „Petrogenesis“ (Brunświk

1906) . M literaturze polskiej po dziełach wymienionych wyszły: T. Wiśniowski „Wiadomości z M-gii dla niższych szkół średnich“. (Lwów 1903). — Z. Weyberg „Wiadomości początkowe

z krystalografiii“.

Z. Weyberga w „Wszechświecie“ r, 1906.

Minerały, ob. Mineralogia.

Minerva, bogini italska, uosabiająca rozum, rozmysł i przemyślność, opiekunka sztuk i rękodzieł, szczególnie zaś prządek i tkaczek, foluszników, farbiarzy, szewców, cieśli, muzykantów, rzeźbiarzy, malarzy, lekarzy (wzywających jej pomocy pod nazwą M. Mediea), aktorów, poetów, nauczycieli, a także dzieci szkolnych; stąd Minerval zwał się podarek, składający się głównie z rozmaitych artykułów i żywności, przysyłany nauczycielowi przez rodziców, po raz pierwszy oddających dzieci swe do szkoły. Najstarsze i najważniejsze świątynie M-y znajdowały się w Rzymie na pagórach stolicy, a więc na pagórze Kapitolińskim, gdzie we wspaniałej świątyni, jej, Jowisza i Ju-nony czci poświęconej, nawę po prawicy bożka najwyższego wyłącznie dla siebie zajmowała; na Awentyńskim, gdzie gmach stał, w którym cechy poetów i aktorów regularnie na posiedzenia się zbierały, i na Celijskim. Główna jej uroczystość zwała się Quinquatrus (ob.). Z biegiem wieków, kiedy idee greckie w Rzymie coraz bardziej brały górę, utożsamiać poczęto M-ę z Palladą Ateną (ob.), przydzielając jej zwłaszcza dziedzinę, spraw wojennych dotyczącą. Z wszelką pewnością dokonała się taka przemiana z Ateną, zwycięstwem i łupami jennemi darzącą, kiedy konsul L. Aemilius Pau-

na cześć bóstw

nervam

stromy daleko w morze wysunięty przylądek w Kampanii, przeszło milę ku płd. wsch. od Sor-rentum odległy, naprzeciw w. Capreae (dz. Capri); w mniemaniu Greków uchodził jako płc.-zachod-nia granica Ojnotryi starożytnej; tutaj w siedzibie mitycznej Syren (ob.), stała od czasów najdawniejszych, podobno przez Odysseusza założona, świątynia Ateny, którą jeszcze Seneka oglądał; dziś Punta della Campanella a. P. d. Minerva z latarnią morską.

morele, granaty, bukszpany, drzewa figowe, morwowe i oliwne. Istuieje przypuszczenie, że M. jest ojczyzną krzewu winnego, w takiej ilości pleni się on tu dziko. Lecz zarazem ognisko gorączki zabójczej: zasłonięta górami od półn. i zach., otwarta dla polud.- zach. wiatrów morskich, które zalewają ją często potokami deszczu, a ciepło zwrotnikowe przyśpiesza sprawę gnilną. M. zawiera też i bogactwa mineralne a w tej liczbie złoto, którego ziarnka unosi w swym pędzie mętny Rion do morza. Ludność prócz rolnictwa trudzi się jedwabnictwem, sadownictwem, ogrodnictwem, rybołówstwem i po-części hodowlą bydła, zdolna i pojętna, lecz uparta, mściwa i nieochędożua. Żyje, pomimo bogactw przyrody, w nędzy strasznej. Z miast znaczniejsze: Reduto-Kale, port Pot i, warownia Gordi i Mari.—Dzieje. Jako państewko samodzielne M. istnieć zaczęła r. 1442, po śmierci Aleksandra I, króla gruzyjskiego, po którego zgonie Gruzya rozpadła się na samodzielne dzielnice, i przetrwała w niezależności około lat 400. Miała typowy ustrój feo-dalny kaukaski. Rządzona była przez „dadja-nów“, władców udzielnych, de jure panów kraju, de facto jedynych administratorów kraju. Wspólnie z „dadjanami“ despotycznie gospodarowała arystokracya, złożona z książąt (tawadi) i anzau-rów, swego rodzaju „wojów“, reszta ludności— to chłopi pańszczyźniani, których życiem i mieniem rozporządzała klasa panująca. Wyzysk zmuszał chłopów do buntów, które niekiedy przyczyniały się do obalenia rodów panujących i do sprowadzania ich do stanu najniższego. Stąd śród chłopów M-ii spotkać można często starożytne nazwiska dadjanowskie. Kler świecki należał do stanu poddańczego. Duchowieństwo zakonne było stanem wolnym, miało własną hierarchię śród licznych klasztorów, największym był Martwilski, rezydencya biskupa -czkoudideli. Stolicą duchową M-ii było Sudżuno ze świątynią starożytną, która słynęła cudownym obrazem św. Jerzego, patrona M-ii. Ludności przemysłowo-handlowej M. nie miała, miast, raczej miasteczek, dwa: Zugdidi (rezydencya Dadjana) i Gordi (letnia rezydencya władców). Podczas bytu swego samodzielnego M. wiele cierpiała od Turków ’i Persów. I jednym i drugim opłacała się daniną z dostarczanych sułtanowi i szachowi do haremu młodych chłopców (tuksusów) i odalisek. R. 1774 traktatem kaj-nardżyjskim M. de jure zwolniona została od tej powinności wskutek wstawiennictwa Rossyi, która oddawna czyhała tylko, aby M-ą zagarnąć. Pod naciskiem tych dążeń zaborczych władca M-ii, Grzegorz Dadjaui (z rodu Czikowanowów) zmuszony został przyjąć poddaństwo rossyjskie, zachowawszy jedynie autonomię w sprawach wewnętrznych kraju. Odtąd

S. Drz.

J. J.

Mingajło bajeczny ks. litewski. Według Stryjkowskiego (Kronika II, 239) był potomkiem przybyłego z Włoch protoplasty Litwinów Palemona, a synem wielkiego zdobywcy Erdziwiła. Panował w Nowogródku. Wojował z Połoczanami i zdobył księstwo połockie. Po śmierci usypano mu kurhan wyniosły około Nowogródka. Zostawił 2 synów: starszy Skir-inund odziedziczył Nowogródek, młodszy Gin-wił księstwo Połockie. — W źródłach autentycznych imienia tego nie spotykamy.

Minghetti Marek(Marco) mąż stanu włoski (* 8 list. 1818 w Bolonii —    10 grudnia

1886). Początkowo czynny przy Kuryi Papieskiej (minister robót publicznych), poróżniwszy się z Piusem IX w kwietniu r. 1848, zawiązuje stosunki z Cavour’em, który go w r. 1856 powołuje na kongres paryski; r. 1859 mianuje sekretarzem geueraluym w miuisteryum spraw wewnętrznych, r. 1860 — 1861 minister spraw wewnętrznych, r. 1862 min. skarbu, r. 1863 — prezydent ministrów. Wyszedł do dymisyi r.

1864, r. 1868 poseł włoski w Londynie, r. 1869 minister rolnictwa, r. 1870 poseł w Wiedniu, r. 1873 znowu minister skarbu. P oł ożył podwalinę pod zawarcie trójprzymie-rza z Niemcami i Austryą (towarzyszył Wiktorowi Eman. w podróży do Berlina i Wiednia r. 1873): pracował nad wyrównaniem budżetu i usunięciem niedoboru. Brak większości w izbie zmusił go do usunięcia się w r. 1876.

W Rzymie i Bolonii dźwignięto mu pomniki.

M. był pisarzem efektownym, mało naukowym, bardzo głośnym: „Della economia politica e delle sue attinenze colla morale e col diritto“ (1859, kilka wydań); „Opuscoli letterari ed econo-mici“ (1872); „Stato e chiesa“ (1878, różne przekłady); „II cittadino e lo stato“ (1886);

„Raffaello“ (1885); „I miei ricordi“ (3 tomy 1888—1890); „Scritti varü“ (1896); ,,Discorsi Parlamentari“ (8 tomów 1888 — 1890); ob.

S. P.

Magni ,,Marco M. uoino di stato“ (1894).

Mingrelia, starożytna Kolchida, kraina nadmorska w części zachodniej Kaukazu, zajmuje pow. Zugdidski i Senakski gub. Kutaiskiej i leży między m. Czarnem rzekami Rionera, Chenis-cehali Ingurem, ok. 77,11 mil kw. powierzchni i 265,000 m-ców (r. 1897 mingrelczyków liczono 239,625). Ziemia żyzna, klimat ciepły i wilgotny wytworzyły roślinność niesłychaną: w nieprze- wpływ Rossyi wzrastał. Syn Grzegorza, Le w an, bytych lasach rosną grusze, jabłonie, czereśnie, zmuszony został do ustąpienia Rossyi Redut-orzechy włoskie, kasztany słodkie, brzoskwinie, Kale i Arzaklii, a następnie, ponieważ niedo-

wa 1900).

adz.

godny był Rossyi, do złożenia władzy swej i przekazania w r. 1842 tronu, na polecenie cesarskie, synowi swemu Dawidowi (f 1853). Wbrew oczekiwaniom Dawid nie był zbyt uległym władzy rosyjskiej. Pragnąc się od niej uwolnić, zniósł w M-ii r. 1846 pańszczyznę obowiązującą duchowieństwo świeckie i zaprowadził reformy w kraju. Niepodobało się to Rossyi, która postanowiła pozbawić go niezależności wewnętrznej, pozostałej w spadku po ojcu. Zadanie to ułatwiła przedwczesna śmierć Dawida. Tron M-ii przeszedł na 7-letniego syna Dawida, Mikołaja, zamiast którego regencyę sprawiała żona Dawida, Katarzyna, kobieta sprężysta, która rządziła do r. 1857. Wojna krymska obudziła śród ludności Mingrelskiej nadzieje, wszczął się bunt chłopstwa. Skorzystała z tego Rossya i wprowadziła do M-ii swe wojska. Katarzynę z dziećmi wysłano do Petersburga, a w M-ii wprowadzono zarząd wojskowy rossyjski. W r. 1867 ostatecznie wcielono M-ę do Rossyi: jest ona częścią składową gub. Ku-taiskiej. Por.: K. Borozdin „Uprazdnienje dwuch awtonomij“ („Istor. Wiestnik“, 1885, xix i XX); E. Strumpf, „Obrazy Kaukazu, Kartki z podróży“ („Biblioteka dzieł wyb.“, J\e 140, Warsza-

E. Chw.

Minho: (Mino u staroż. Minius) jedna z rzek główniejszych na półw. Pirenejskim, wypływa z Sierra de Meira w prow, portugalskiej Lugo, płynie na płd. i płd.-zach., tworzy w dolnym swym biegu granicę pom. Hiszpanią i Portugalią i, przyjmując dopływ Sil, wpływa szerokiem uściem pod Caminha, do Atlantyku. Długość 250 kim. Spławna na mniejszych statków na przestrzeni 40 kim. od Salvatiera. — M., dawniej Minius, rzeka Luzytanii ; według Strabona i Appiana zwała się także Baenis, a nazwę M. zyskała od minii, czerwieni oło-wnej, którą w nurtach swoich unosi.adz 1 s-Drz-

Minho (dokł. Entre Douroe M.), pro-wincya w płn.-zach. Portugalii, granicy na płu. z prow. Pontevedra i Orense, na wsch. z prow. Traz os Montes, na płd. z pow. Beira, nazach. z Atlantykiem i obok prow. Algerve jest najmniejszą i najludniejszą prowincyą Portugalii (170 na 1 kim. kw.); 7 273 kim. kw.; (1900) 1 170 361 m-ców. M. składa sie ze środkowej wyżyny Braga, przeciętej licznemi dolinami, z północnej części poziomu dolnego Douro, z po-rzeczy rzek Tamega, Ave, Câvado i Limia oraz wybrzeża nizkiego. Z gór najwyższe: Sierra do Gerez (1 348 m.) i Sierra da Cabreira (1274 m.). Grunt skalisty, kamienisty i piaszczysty, ale skutkiem licznych wód, łagodnego, wilgotnego klimatu i uprawy starannej, wydajny: zboże (kukurydza i pszenica), rośliny strączkowe, kasztany, wino, owoce południowe, drzewo. Góry pokryte lasem liściastym, w dolinach pastwiska i ogrody. Przemysł bawełniany i lnia-ny, wyrób kapeluszy, obuwia, maszyn i towarów metalowych, hodowla jedwabników, rybo-łóstwo. Handel winem, wełuą. Prowincyą rozpada się na 3 okręgi: Braga (357 159 m-ców), Porto (597 935 m-ców) i Vianna do Castello (215 267 m-ców). Gł. m-to Porto.

Minia, ob. Ołów.

Miniatura w pojęciu dzisiejszem jest nazwą dzieła sztuki, najczęściej portretu, malowanego zwykle na płytce z kości słoniowej, na pergaminie, papierze, bardzo małych rozmiarów, wykonanego farbami wodnemi albo gwaszami i wykończonego ze szczególną drobiazgowością i starannością. Rozpowszechniona dzisiaj właściwość taka znaczenia owej nazwy powstała dopiero z biegiem czasu, gdyż zarówno etymologiczne jej pochodzenie, jak zastosowanie pierwotne nadają jej znaczenie szersze. Wyraz M. bierze początek od łac. miniare ( = pisać minią), kaligraf bowiem Średniowieczny używał tej farby dla ożywienia nią rękopisu. M. więc była środkiem artystycznym do ozdabiania ksiąg i dokumentów pisanych, złączonym ściśle z zajęciem ówczesnego kaligrafa, który, dbając o artystyczną stronę swojej pracy, przeplatał pismo fantastycznie zdobionemi literami wielkiemi (i n i c y a ł a m i), pisał poszczególne wyrazy minią, później cynobrem czerwonym, i marginesy stronnic zaopatrywał obramieniami z motywów Unijnych i roślinnych. Artystyczne te usiłowania, doskonalące się z postępem czasu, sto-wanie ozdób coraz bogatszych, wprowadzanie coraz większej świetności kolorystycznej, potęgowanej za pomocą złota i srebra, sprawiły, że ze skromnych usiłowań miniatora rozwinęła się sztuka iluminowania rękopisów, jako samodzielna gałąź sztuk plastycznych, niezwykle wdzięczna i zajmująca. W miarę rozwoju zalet formalnych rozszerzyła też zakres swojej treści: obok ozdób w ścisłem znaczeniu słowa zjawiają się coraz samoistniej postaci ludzkie, wkońcu całe kompozycye figuralne, złączone z treścią rękopisu. M-y wobec tego są niejako bezpośredniemi poprzedniczkami dzisiejszych ilustracyi, posiadają zaś to znaczenie doniosłe, że są dla historyi malarstwa jedynymi dokumentami, odzwierciadlającymi jego stan w tych czasach dalekiej przeszłości, z których nie przechowały się żadne inne jego ślady.—Najstarsze dowody usiłowań artystycznych zdobienia rękopisów spotykamy u Egipcyan. Przechowały się one w t. zw. „Księdze zmarłych“. Są to zwitki papirusu, na których, obok modlitw na cześć zmarłych, ręka artysty-pisarza starała się zobrazować właściwe Egipcyanom pojęcia religijne w rysunkach płaskich, o charakterze raczej kaligraficznym, niż plastycznym. W Grecyi, jak świadczą wiadomości historyczne, zamiłowanie i sztuka ozdabiania rękopisów miały dojść do wysokiego stopnia rozwoju. Nie przechowały się jednak żadne ślady działalności Greków w tym kierunku. Niemniejszem też upodobaniem cieszyła się ta sztuka u Rzymian. Wiadomości historyczne świadczą, że

dzieła pisane częstokroć były ozdabiane nawet portretami, rozgłośną zaś sławę posiadała miniaturzystka Lala z Cyziku, której nazwisko historya łączy z dziełami Varrona, a która miała malować na pergaminie i na kości słoniowej.— Najstarszym zabytkiem malarstwa miniaturowego ery chrześciańskiej są fragmenty Virgiliu-sza, pisane w w. IV, znajdujące się w bibliotece watykańskiej. Oprócz nieb przechował się w Bibl. wiedeńskiej Kalendarz rzymski i rękopis Iliady z w. V w bibliotece Ambrosiana w Medyolanie. Iluminujące je sceny, wykonane gwaszami, znajdują się w tekście i obok tekstu, z charakteru zaś swojego należą do pozostałości sztuki starożytnej. Do wysokiego stopnia rozwoju doszło malarstwo miniaturowe we wschodniem państwie rzymskiem. Tam najwcześniej wyodrębniło się od kaligrafii i stało się sztuką samodzielną. Rozkwit ten jednak nie trwał długo; podobnie jak cała kultura bizantyjska uległa szybkiemu wyczerpaniu, tak i malowanie M-r stało się następnie zawodem rzemieślniczym. Mimo wielkie rozpowszechnienie malarstwa M-wego, Bizancyum przekazało nam niewiele jego zabytków, gdyż podczas walk ikonokla-stów zniszczono znaczną część dzieł sztuki, przede-wszystkiem zaś sztuki chrześciańskiej. Z pośród pozostałych naj wybitniej szemi są: „Genesis“ z w. V, rękopis treści świeckiej Dioskorida z początku w. VI (w „Bibl. wiedeń.“), oraz Biblia łacińska z r. 540, znajdującą się w bibliotece Laurentiana we Florencyi.—Na zachodzie Europy z upadkiem Rzymu zanikły wszystkie sztuki, budziły się zaś na nowo równomiernie z rozwojem stopniowym chrześciaństwa, a że krzewicielami ich i twórcami byli wyłącznie zakonnicy (przeważnie Benedyktyni), w klasztorach więc obok innych umiejętności kształciła się i wyrabiała powoli sztuka iluminatorska, pozostając w surowej zależności od reguły zakonnej, która narzucała braciszkom pogląd na życie i nie pozwalała im szukać natchnienia w swobodzie życia i we wzorach natury. Skutkiem tego, mimo doskonalenia się jej form artystycznych, sztuka iluminatorska z owego czasu posiada stale charakter mistyczny. Okres ten trwa od w. VI aż po w. XIII. Pierwsze iluminacye w tej dobie mają cechy kaligraficzne. Są to przeważnie inieyały, rysowane piórem i następnie zabarwione, tworzące linie geometryczne, węzły, esy i floresy, urozmaicane kształtami ptaków, ryb, gadów i tworów fantastycznych. Stopniowo jednak w samym inieyale zaczyna się zjawiać wyobrażenie treści tekstu pisanego, które—z początku bojaźliwie, później coraz śmielej—rozwija się i staje się wkońcu obrazem istotnym. W ten sposób powstaje to, co jest właściwą M-ą, którą odróżniano od ilumi-nacyi, t. j. ornamentów. —Co do stylu M-r tego okresu, to jest on połączeniem sztuki starożytnej, przyniesionej przez apostołów chrześciań-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr, Ser. I, Tom XLVII Zesz. 371b,

stwa z Rzymu, ze sztuką północną, zwaną anglosaksońską. Styl ten wytworzył się w Irlan-dyi, nawróconej na chrześcianizm w w. V, i wyrabiał się następnie na gruncie Anglii, nawróconej w w. VII. Stąd zaś rozszerzył się na lądzie stałym przez misyonarzy, którzy nieśli nową religię do Burgundyi, Niemiec zachodnich, Szwajcaryi wschodniej, do Włoch północnych i połączył się z miejscowemi trady-cyami artystycznemi. W ślad za tem wzrasta w owym czasie ogromnie ilość rękopisów. Tworzą się formalne szkoły; na gruncie francuskim—franko-saska (od Paryża po Ren, w Tours i t. d.), na niemieckim—najsłynniejsza w opactwie St. Gallen w Szwajcaryi, założonem przez mnichów irlandzkich. W Irlandyi i Anglii szkoły takie powstały już w w. VI i VII, rękopisy zaś, które z nich wyszły i znajdują się dzisiaj w dość znacznej ilości w bibliotekach angielskich, należą do najbardziej uwagi godnych zarówno pod względem historycznym, jak artystycznym.—Postać ludzka zjawia się w ilurni-nacyach w. VIII. Jest to zwykle postać Chrystusa lub Ewangelisty. Otaczają ją piękne, li-nijne, o charakterze geometrycznym, ozdoby. Zaczynając od w. IX pojawiają się przedstawienia rzeczy omawianych w tekście, początkowo w ramach inieyałów zamknięte, później i w rozmiarach większych. Na szczególną uwagę zasługuję rękopis z miniaturami z tego wieku, przedstawiającemi podanie o znalezieniu Krzyża Ś-go, dziś będący w Monachium, obok niego rękopis króla Lotara z r. 840 w bibliotece Narodowej w Paryżu. W w. X i XI postaci ludzkie w scenach, przystosowanych do treści, coraz obficiej zaludniają stronnice rękopisów, ciała ich są jednak ciężkie, krótkie, z dużemi głowami. Pod koniec w. XV stają się one szczuplejsze, wysmuklejsze, lecz nie są jeszcze dziełami sztuki. Najpiękniejsze rękopisy w tych czasach powstały we Francyi—na północnym brzegu Loary, w Niemczech—w Nadrenii. Szkoła nadreńska doszła do rozkwitu najwyższego w w. X. Głównemi środowiskami tworzenia rękopisów iluminowanych były: Kolonia, Tre-wir, Bamberg, Würzburg a przedewszystkiem St. Gallen, z którego wyszedł słynny Psałterz, pisany literami złotemi. Z w. XI pochodzi niemniej słynny „Hortus Deliciarum“ ksieni Her-rady z Landspergn, wykonany w klasztorze Odilienberg w Alzacyi. Cenny ten zabytek został zniszczony podczas bombardowania Strasburga w r. 1870 i dzisiaj znajduje się tylko w reprodukcyi kaligraficznej.—W w. XIII M-y podlegają przemianie radykalnej. Nauki i sztuki, zamknięte dotychczas w obrębie murów klasztornych, wyzwalają się z nich, przechodzą coraz bardziej w ręce świeckie, rozwija się oświata ogólna i literatura. Miniatury zaczynają służyć już nie tylko księgom kościelnym, lecz i świeckim. Z rozwojem literatury rozsze-

K. B.

S. Dr/..

adz.

adz.

rza się zakres wyobraźni, treści i formy. Artysta coraz baczniej obserwuje świat roślin i zwierząt, postać ludzką, jej ubiór i otoczenie. Typy zwyczajowe, tradycyjnie dawniej zachowywane, ustępują miejsca współczesnym. Zjawia się rys satyryczny nawet w ozdobach ksiąg liturgicznych i kanonicznych, w których miniaturzysta nie obawia się już wyrazić za pośrednictwem rysunku swojego poglądu krytycznego na kler, zakony i rycerzów, a czyni to wyraźnie w sposobie przedstawienia rzeczy i w samem wykonaniu. Jest to okres, w którym zapanowuje kierunek realistyczny, zwany okresem gotyckim, i trwa na zachodzie dô w. XV. M-y z pierwszej połowy tego okresu są ciągle jeszcze rysowane piórem, wypełniane jednostaj-nemi tonami barw. W kształtach ozdób zapano-wują cechy gotyckie, w postaciach urabia się dążenie do wdzięku i delikatności. Dawne monotonne tła urozmaica szachownica lub naśladownictwo wzorów materyi, złoto i wielobarw-ność. Do tego czasu należą: rękopis „Parsiva-la“ Wolframa Eschenbacha w Monachium, Kodeks Minnesingerów z Weingarten w Stuttgarcie, t. z. „Manuesische Liederhandschrift“ w Hei-delbergn, Psałterz Ludwika św., Historya fun-dacyi opactwa Saint-Martin-des-Champs i La vie de St. Denis w Bibl. Narodowej w Paryżu. W drugiej połowie omawianego okresu M-y są już malowane pędzlem gwaszami (ob.). Kształty są coraz doskonalsze, ręce i nogi postaci obserwowane podług natury, fałdy stają się płynne, zjawia się dążenie do modelacyi, przyczem dla podniesienia efektu artysta często złotem kreskuje światła na ubraniach. W tłach obrazów występuje już krajobraz i architektura w M-ach. W okresie tym Francya odgrywa rolę główną. Z dzieł pozostałych z tego czasu należy wyszczególnić: tłumaczenie Liwiusza (około 1350), „Le livre des merveilles du monde“ (podróże Marka Polo) — w Paryżu, modlitewnik Małgorzaty Bawarskiej w Muz. Brytańskiem.—Renesans rozpoczyna się na Zachodzie dopiero w w. XV. M-y w tym czasie dochodzą do szczytu rozwoju pod względem subtelności i wytworności. W różnych krajach powstają wspaniałe rzeczy, na pierwszy plan na Północy wysuwa się jednak Flaudrya, która działalnością braci van Ey-cków (ob.) wywiera wpływ nawet na Francyę i do M-r wprowadza portret. Wówczas powstaje przypisywany tym artystom brewiarz księcia Bedford (z r. około 1430), znajdujący się w Bibl. Narodowej w Paryżu. Na gruncie francuskim głośnym miniaturzystą staje się JanFoucquet (ob.). W Niemczech pierwszorzędną rolę odgrywa szkoła czeska, pozostawiająca słynną biblję króla Wacława w 6 tomach i mszał z r. 1409, Włochy zaś w osobach głośnej sławy artystów, jak Liberale da Verona, Girolamo da Cremona, Francesco di Lorenzo, Rosselli tworzą wspaniałe M-y. — Wprowadzenie druku wpłynęło na stopniowy upadek M-r. W w. XVI są one już

rzadkie, w XVII coraz rzadsze, a zamiast nich, jako ozdoby książek zjawiają się drzewo—i miedzioryty. M-y służą wówczas przeważnie do ozdabiania tabakierek, puzderek, wachlarzy itp., technika wykonania ich jest już inna. W w. XVIII M-a jest głównie tylko portretem, malowanym początkowo na miedzi, później na kości słonio-niowej. W tym zakresie działalności jako mi-niaturzyści zasłynęli: Zofia Chéron, J. A. Ar-land z Genewy, Liotard, Rosalba Carriera, we-necyanka, van Blavenberghe z Lille, Piotr Hall, szwed, malarz Ludwika XVI, J. Carmerata, Polacy Chodowiecki i Marszałkiewicz.

Minicyusze, Mincyusze, łac. Minicii, Mincii, gens Minicia a. Mincia, ród rzymski, znany dopiero w w. I cesarstwa. Najwybitniejsi członkowie: 1) Gajus M. Fundanus, piastował za ces. Klaudyusza r. 51 Chr. godność konsula, która się także—2) synowi albo wnukowi jego, Gajusowi M-owi F-owi, w r. 103 za panowania Trajana, a za Hadryana godność prokonsula Azyi w udziale dostała. Był on przyjacielem Pliniusza młodszego i utrzymywał z nim żywą korespondencyę. Do niego wystosował Hadryan dekret, aby zaprzestał prześladowania chrześcian.—3) Lucius M. Natalis, rodem z m. Tibur, dzierżył godność konsula, augura i propretora Dolnej Mezyi. Prawdopodobnie jest to ta sama osobistość, którą źródła pod temże nazwiskiem jako znakomitego prawnika z czasów Wespazyana wymieniają; szczątki dzieł jego mieszczą się w Pandek-tach. —Por.: Kaemmerer Fr. ,,De Minicio Natali Jurisconsulte Romano“ (Roztoka 1839).—Także na napisach znachodzi się często imię M-ów.

Minie Klaudyusz Stefan, wynalazca francuski (* 1804 — f 1879). Jako ochotnik uczestniczył w wyprawach wojennych w Afryce, r. 1849 wynalazł karabin i nabój do niego, noszące jego imię. Po wyjściu z wojska w stopniu pułkownika, kierował fabrykacyą broni i szkołą muszkieterów w Kairze, od r. 1869 zaś wyrobem broni w Remington (Ameryka).

Minieh (M i n y e, M i n j c h, M i n i a): 1) pro-wineya w Egipcie górnym po obu stronach Nilu; 110 901 km. kw. (2 000 kim. kw. ziemi uprawnej). W r. 1907 659 967 m-ców (osiadłych 624100, koczowników 32 950, cudzoziemców 2 917). — 2) Główne m-to w tejże prowin-cyi na lewym brz. Nilu i przy linii kolei Kairo-Siut, stacya statków parowych. Zamek wicekróla, cukrownia, przędzalnie bawawełny, 20 000 m-ców. W pobliżu słynny klasztor koptyjski Deir-el-Bakara.

Minieja (p.7]vaiov, od jiYjV —miesiąc), nazwa ksiąg cerkiewnych, używanych w Kościele wschodnim, zawierających modły do świętych lub na uroczystości cerkiewne, oddzielnie na każdy dzień każdego miesiąca. Jest kilka rodzajów M-ii: „M. ogólna", przypisywana św. Cyrylowi, obejmuje modły ogólne*do proroków, apostołów, męczenników i t. d. do każdego od-

E. Chw.

ks. Olgierda.

adz.

N. O.

Red.

dzielnie i każdej kategoryi świętych. „M. m i e-sięczna“, z 12 ksiąg składająca się, zawiera modły i wskazówki, jakie modły należy odprawiać w każdym dniu, a nawet w każdej porze dnia i w jakim porządku. Ze względu na wielką ilość świętych, nie do wszystkich są napisane modły w „M. miesięcznej“. W braku takich modłów należy korzystać z „M. ogólnej.“ W cerkwiach ubogich „M. o g ó 1 na“ jest nawet księgą liturgiczną. Prócz tego znana jest „M. czet ja“, do czytania, ułożona przez Makarego (ob.), metropolitę moskiewskiego i napisana na podstawie sinaksarów (ob.). Obejmuje ona nie tylko opisy życia świętych i kazania na dni świętych i uroczystości, lecz nadto i obszerne prace ojców cerkwi.

Miniewski Władysław, pisarz polski (* 1795 we wsi Magnajowie w Galicyi—-f*1865 w Warszawie), po ukończeniu uniwers. warszawskiego, urzędował do r. 1832, poczem poświęcił się gospodarstwu. Oprócz utworów dramatycznych, tak oryginalnych: „Kamma“, tra-gedya (1822), jak i tłumaczonych: Shakespeara „Ryszard II“, Ducangea „Życie Szulera“, wydał: „Siedmiochwilowe życie Sieciecha“ (1822); „Bajki“ (1825); „Filozofia w Bajkach“ (2 t., 1857 i 1862) i in. O życiu ob. Gazetę Warszawską, JMs 36 z r. 1865.

Minigajło z Dziewieniszek na chrzcie Michał, syn Gedygolda, piastował w latach 1387 —1398 urząd starosty oszmiańskiego; przez następne lata występuje bez żadnego tytułu, należał do najznakomitszych panów litewskich, skoro, niemal stale, podpis kładzie swój zaraz po książętach, przed innymi bojarami. Akt unii w Horodle r. 1413, gdzie przyjął herb Rawa, podpisał jako kasztelan wileński; ostatnia to o nim wzmianka. Musiał umrzeć bezpotomnie około r. 1416. — Wolff ,,Ród Gedymina“. Niektórzy historycy niesłusznie uważają go za syna w.

j. j.

Minikoi (Minakai), w. na O. Indyjskim, pomiędzy wyspami Lakadywskiemi na płn. od których jest oddzielona kanałem na 8°, a wyspami Maledywskiemi na połud., od których ją przedziela kanał na 9°, położona pomiędzy 8°15’ i 8,J20’ szer. płn., ma 10 kim. długości, lecz tylko 6 kim. szer. i mieści 2 800 m-ców, co daje niezwykłą gęstość zaludnienia (466 na 1 kim. kw.). Mając formę półksiężyca zawiera lagunę, do której podczas przypływu prowadzi kanał głębokości 4 m. M. jest tak nizko położony, że byłby przy każdej burzy zatopiany, gdyby nie mocny wał, zbudowany na zachodzie; mimo to r. 1867 fale zatopiły około ¹/₆ ludności. Bogactwo wyspy tworzą palmy kokosowe; przedmioty wywozu; ryby solone i muszle. Wyspiarze są zawołanymi marynarzami i rybakami. Dzielą się na 5 kast, z których dwie wyższe posiadają wszystkie palmy kokosowe, i nie spełniają żadnej pracy. Kobiety wybierają tu same małżonków; istniejąca jednak dawniej poliandrya zanikła, nie istnieje też poligamia, mimo że stosunek liczby mężczyzn do kobiet ma się jak 100:126.

Minimi fratres eremitae odłam zgromadzenia Franciszkanów z regułą obostrzoną przez obowiązek powstrzymywania się od pokarmu mięsnego, załóż, przez Franciszka z Pauli w Kalabryi r. 1435, zatwierdzony przez Sykstusa IV w r. 1474. We Francyi istnieli począwszy od r. 1483 zw. tu les bonshommes, w Niemczech zw. P a u 1 i n e r, w Hiszpanii patres de victoria (ich to modlitwa miała rozstrzygnąć o zwycięstwie Ferdynanda Katolickiego nad Maurami). Kanonizacya ich założyciela oraz nadanie im przywilejów posiadanych przez zakony żebrzące wpłynęło na ich znaczne rozpowszechnienie. W połowie w. XVIII posiadali M. fr. er. 450 klasztorów z liczbą 25 000 zakonników w 31 prowincyach. W Hiszpanii powstał również zakon żeński tejże reguły w r. 1495, siostry posiadały kilka klasztorów także we Włoszech i we Francyi. Istnieli nakoniec tercyarze tejże reguły wśród świeckich.

Minimum, Ob. Maks y mum.

Minin Kuźma, ob. Suchorukij. Ministerya w Polsce. M-ów w spółcze-snym tego słowa znaczeniu nie było w Polsce. Dawne urzędy pochodzenia średniowiecznego o charakterze M-ów, były: marszałek wielki koronny i litewski, kanclerz wielki koronny i litewski, podskarbi wielki koronny i litewski, marszałek nadworny, koronny i litewski, w w. XVIII charakter ten otrzymali hetmani i podskarbiowie nadworni. W końcu w. XVIII powstawały kolejno władze o charakterze ściśle ministeryaluym: Komisye miejskie i Rada nieustająca, oraz Straż (w konstytucyi 3 maja 1791). Ob. odpowiednie artykuły.

Ministerya W Rossyi początkiem swym sięgają końca w. XVIII, kiedy zasada władzy jednoosobowej wypierać zaczęła system kolle-gialny w zarządzie państwowym. Już za Katarzyny II generał-prokurator faktycznie zajmował stanowisko pierwszego ministra, łącząc w swej ręce zarząd sprawiedliwością, skarbem i kontrolą państwa. Paweł I, acz przywrócił kollegia, lecz nad niemi ustanowił dyrektorów głównych, którym przysługiwało prawo osobistego składaniaraportu cesarzowi. Za Pawła I pojawiają się w Rossyi pierwsi ministrowie. R. 1797 — minister apanaży (ks. Kurakin), r. 1800 — minister handlu (ks. Gagarin). Utworzenie właściwych M-jów jest dziełem Aleksandra I ok. r. 1802 według wskazówek opracowanych przez ks. Adama Czartoryskiego i M. Nowosilcowa. Na początek utworzono 8 M-ów, pomiędzy które podzielono kollegia. Kollegia winny były składać co tydzień sprawozdanie swoim ministrom. Nadto poszczególni M-owie mieli prawo składania raportów osobistych monarsze, lecz jedynie ze zgodą wszystkich M-ów. Działalność ich kontrolował senat, który zdawał o tem relacyę coroczną cesarzowi. W stycz. r. 1803 przy wszystkich M-ach, z wyjątkiem M-um spraw zewnętrznych zaprowadzono departamenty, a w lipcu t. r. staraniem hr. Ku-czubćja i Speranskiego skasowano zupełnie kol-legia. Statut ostateczny M-ów opracował r. 1811 Speranskij i dotąd zachował ten statut, w głównych zarysach, moc obowiązującą. Na czele każdego M. stoi minister, mający do pomocy vice-ministra oraz instytucye naczelne: sprawozdawcze i doradcze. M-ów mianuje władza Najwyższa i „od monarchy są oni zależni“ (art. 155). Z praw ministra korzystają oberprokura-tor Synodu, kontroler państwa i główny naczelnik floty i dykasteryi morskiej oraz podlegający jego władzy zarządzający M-um marynarki. Sprawy, wymagające rezolucyi Najwyższej winny być wnoszone (§ 174) do komitetu Ministrów, choć istnieje w tym względzie wiele wyjątków. Ministrowie mają prawo składania raportów najpoddańszych (X, 892), co mogą czynić bądź w Radzie Ministrów, bądź osobiście Monarsze. Art. 156 statutu opiewa, iż minister wywiera wpływ tylko na bezpośrednio podległe mu organy zarządu państwa. Ale osobne pełnomocnictwa rozszerzają to prawo i często pozwalają M-om wydawać postanowienia obowiązujące wszystkich obywateli kraju. Zwłaszcza szerokie są pełnomocnictwa ministra spraw wewnętrznych (przyjęcie cudzoziemca do poddaństwa, oddanie osób nie-prawomyślnych pod dozór policyjny, kary na wydawnictwa peryodyczne, nakładanie na nie kar administracyjnych i t. d.), a praktyka ostatnich lat 30 przyjęła te pełnomocnictwa jako zasadę i obdarzyła niemi prawie wszystkich ministrów, którzy odtąd uzyskali (XIII, 245) prawo wydawania przepisów obowiązujących nie tylko instytucye im podległe, lecz i osoby prywatne. Ministrowie posiadają prawo:

1) mianowania i uwalniania urzędników swej dykasteryi do czwartej klasy włącznie; 2) rozstrzygania spraw w zakres M-um wchodzących; 3) przedsiębrania środków w celu należytego wykonania prawa i rozporządzania przezna-czonemi przez budżet kredytami. W sprawach prawodawczych muszą się porozumiewać z Dumą i tylko w wypadkach nadzwyczajnych mogą w drodze § 87 ustawy zasadniczej korzystać z ukazów Najwyższych. Instytucyami relacyj-nemi, gdzie przygotowywane są sprawozdania, domagające się rezolucyi ministra, są: kance-larya ministra (XIV, 340) i departamenty. Jedynie ministerya Dworu, wojny i marynarki nie mają departamentów, a M-um oświaty—jeden departament, pozostałe od dwuch (M. komuni-kacyi i sprawiedliwości) do pięciu (M. skarbu i spraw wewnętrznych). Od departamentów jedynie nazwami swemi się różnią inne poddziały: główne zarządy, wydziały (np. ziemski w Min. spr.-wewnętrz., naukowy—w M. komunikacyi). Na czele departamentu stoi dyrektor, mający

do pomocy wice-dyrektorów; departament dzieli się na wydziały. Dyrektorzy są referentami ministrów. Własną władzą mogą rozstrzygać tylko sprawy bieżące, które rozwiązuje pospolite zastosowanie litery prawa, lecz faktycznie, pragnąc nie ponosić odpowiedzialności, o wszystkiem zasięgają zdania ministra. Instytucye doradcze przy M-ach (rada ministra i ogólne posiedzenia departamentowe) istnieją od r. 1811, mają kompetencyę fakultatywną i u-chwały ich nie są dla ministra obowiązujące. Jedynie w wypadku, kiedy sprawa wymaga jeszcze wyższej decyzyi, minister dołącza w krótkości do swego raportu wniosek rady M-nej. Rada ministra składa się z ministra, jako przewodniczącego, wice-ministra, wszystkich dyrektorów departamentów i Najwyżej wskazanych osób. Nadto ministrowie według własnej woli mogą zapraszać na posiedzenia Rady i osoby postronne (fabrykantów, kupców) i in. znawców. Ilość M-ów w różnych czasach była różna Początkowo w r. 1802 było —8, w r. 1811 — 12, obecnie (1911) są: 1) M. Dworu,

2) spraw zewnętrznych, 3) wojny, 4) marynarki, 5) spraw wewnętrznych, 6) oświaty, 7) dróg i komunikacyi, 8) skarbu, 9) rolnictwa i dóbr państwa, 10) sprawiedliwości, 11) przemysłu i handlu, 12) główny zarząd hodowli koni, 13) kontrola państwa, 14) dyka-sterya iustytucyj cesarzowej Maryi i 15) dyka-sterya prawosławna z oberprokuratorem Synodu na czele. M. Dworu utworzone r. 1826, bezpośrednio od Korony zależne. R. 1858 w skład M. Dworu weszła ekspedycya spraw ceremonialnych, r. 1859 cesarska komisya archeologiczna. Od r. 1893 minister Dworu jest zarazem głównym zarządcą wszystkich wydziałów dworskich, ministrem apanaży i kanclerzem orderów. Tegoż roku ustanowiony został urząd wiceministra Dworu. Zarząd w ks. Łowickiem w Król. Polskiem należy również do M. Dworu. Pierwszym ministrem dworu był ks. P. M. Woł-konskij; obecnie odr. 1897 godność tę piastuje bar. Frederiks. Utworzone r. 1802 M. spraw zewnętrznych było pierwotnie kollegialne i dopiero w r. 1832 przekształcone na jednoosobowe. Nową organizacyę, utrzymaną dotąd, uzyskało r. 1868. Cała korespondencya polityczna ześrodko-wana jest w kancelaryi ministra spraw zewnętrznych. Do tego należą archiwa: państwa, główne petersburskie i główne moskiewskie. Niektórzy z ministrów spraw zewnętrznych mianowali się kanclerzami lub wicekanclerzami. Ostatnim kanclerzem był ks. A. M. Gorczakow (ob.). M-um zarządzali: A. Czartoryski, A. R. Woroncow (1802— 1804), lir. M. P. Rumiancew (1807—1814), J. A. Wejdemeyer (1815 —1817), hr. K. W. Nesselrode (1817—1856), ks. A. M. Gorczakow (1856—1882), M. K. Giers (1882—1895), ks. A. B. Łobanow Rostowskij (1895 —1896), hr. M. M. Mura wiew (1897 — 1900), Lamsdorf, Izwolskij i obecnie (od 1910) Sazonow. M. spraw we wnętrz-n y c li początkowo według myśli Speranskiego miało mieć na celu pieczę o siłach wytwórczych kraju, ale przyłączenie r. 1819 M. po-licyi całkiem spaczyło jego zadanie. R. 1832 przyłączono do niego, jako departament, główny zarząd spraw dotyczących wyznań obcych w Rossyi, r. 1862 przekazano cenzurę, w r. 1868 wcielono skasowane, jako M. oddzielne, pocztę i telegrafy, r. 1880 b. wydział trzeci własnej J. C. M. kancelaryi wraz z korpusem żandarmów. Nadto przekazano mu w r. 1843 zarząd główny wydziałem statystycznym, r. 1861 wydziałem ziemskim, r. 1889 wydziałem naczel-uików ziemskich, r. 1896 kolonizacyę kresów wschodnich i zachodnich, r. 1900 zarząd sprawami żywności. Na czele M. stali: hr. W. P. Koczubej (1803 — 1807), ks. A. A. Kurakin (1807—1811), O. P. Kozodowlew (181] — 1819), ks. W. P. Koczubej (1819 — 1825), W. S. Łanskoj (1825—1827), hr. A. A. Zakrewskij (1828—1831), hr. D. M. Błudow (1832—1839), hr. A. G. Stroganow (1839 — 1841), L. A. Pe-rowskij (1442 — 1853), D. G. Bibikow (1853 — 1855), S. S. Łanskoj (1855 — 1861), P. A. Wa-łujew (1861 —1868), A. E Timaszew (1868 — 1878), Ł. S. Maków (1878 — 1880). hr. M. T. Łoris-Melikow (1880 - 1881), hr. M. P. Igna-tjew (1881 — 1882), hr. D. A. Tołstoj (1882 — 1889), J. M. Durnowo (1890—1895), J. J. Goremykin (1895 — 1899), D. S. Sypiagin (1899— 1902), W. K. Plehwe (1902—1904), ks. D. P. Swiatopołk-Mirskij (1904 — 1905), A. G, Buły-gin (od stycz. 1905 do paźdz. 1905), dalej P. M. Durnowo i P. Stołypin.—Za zalążek M. oświaty w Rossyi uchodzi utworzona r. 1782 przez Katarzynę II „komisya do zakładania szkół ludowych“. Myśl utworzenia właściwego M. oświaty powziął Aleksander I i powołał je r. 1802, mając za główne zadanie utworzenie uniwersytetów. Reorganizacya M. nastąpiła w r. 1863. R. 1877 wcielono do M. oświaty szkolnictwo kaukaskie, r. 1898 szkoły ormiańskie, r. 1900 utworzono wydział mający na pieczy wykształcenie zawodowe żeńskie. R. 1906 przekazano mu zawiadywanie towarzystwami mającemi za swe zadanie oświatę ludową. Ministrami byli: hr. P, W. Zawadowskij (1802—1810), hr, A. K. Razumowskij (1810 — 1816), ks. A. M. Golicyn (1816 — 1824), A. S. Szyszko w (1824 -~ 1828), ks. K. A. Liwen (1828—1833), S. S. Uwarow (1833 —1848), ks. P. A. Szyrinskij Szichmatow (1850 — 1852), A. S. Norow (1853 — 1858), E. P. Kowalewskij (1858 — 1861), E. W. Putiatin (1861), A. W. Godwin (1861 — 1866), hr. D. A. Tołstoj (1866 — 1880), A. A. Saburow (1880 — 1881), A. P. Nicolai (1881—1882), hr. J. D. Deljanow (1882— 1897), M. P. Bogoliepow (1898 — 1901), gen. P. S, Wanuowskij (1901 — 1902), G. E. Zen-ger (1902 —1904), gen. W. E. Głazów (1904 — 1905), hr. 1.1. Tołstoj, nakoniec Bieljajew i ostatnio (1911) Szwarc, L. Kasso. Codo skarbu Iwan

III ogniskuje zarząd sprawami skarbowemi w prikazach. Piotr W. w kollegiach: Camer-Collegium, Staats - collegium, Revision - collegium i Commerz-Collegium. Katarzyna II utworzyła r. 1780 „ekspedycyę dochodów państwa“. U-kazem r. 1802 ustauowiono właściwe M. skarbu. Do centralnych instytucyi M. tego należą: 1) departament celny, 2) podatkowy,

3) do spraw kolei żel., 4) skarbu państwa, 5) akcyza i monopol wódczany. Tutaj też należą: utworzony r. 1885 szlachecki bank rolny, od r. 1893 izba wag i miar. Na czele M. skarbu stali: hr. A. J. Wasiliew (1802 — 1807), F. A. Gołubcew (1802 — 1807), A. D. Guriew (1810—1823), hr. E. F. Kaszkiń (1823-1844), F. P. Wronczenko (1844 — 1852), P. F. Brock (1852 — 1858), A. M. Knjażewicz (1858—1862), M. Raitern (1862—1878), S. A. Greig (1878— 1880), A. A. Abaza (1880 — 1881), M Bunge (1881 — 1886), J. A. Wyszuiegradzkij (1887 — 1892), S. J. Witte (1892—1903), E. D. Pleske (1903 — 1904), W. M. Kokowcew (1904—1905), J. P. Szipow (1905 — 1906) i od r 1906 powtórnie aż dotąd W. M. Kokowcew. —M. ko muni kacy i datują w Rossyi od utworzenia przez Katarzynę II r. 1784 komissyi dróg. Zamiast niej Paweł I utworzył r. 1798 dep. komuni-kacyi wodnych. Aleksander I ustanowił r. 1809 zarząd główny dróg wodnych i lądowych. Mikołaj I przekształcił go na główny zarząd komu-nikacyi i budowli publicznych. R. 1842 dołączono doń wydział telegraficzny, a r. 1849 roty aresztanckie. Od r. 1857 idzie zmniejszanie się zakresu działalności głównego zarządu: wydzielone są telegraf i roty aresztanckie. R. 1865 główny wydział komunikacyi i budowli publicznych przekształcony zostaje w M. komunikacyi. Na czele jego stali: ks. J. Oldenburski (1811 — 1812), F. P. Devolante (1812 — 1818), A. A. Betancour (1819 — 1822), ks. A. Wiirtemberski (1822 — 1833), hr. K. F. Thol (1834—1842), hr. A. P. Kleinmichel (1834 —• 1855), K. W. Czewkin (1855 — 1862), P. P. Mielników (1862), hr. W. A. Bobrynskyj (1868— 1871), hr. A. P. Bobrynskij (1871 — 1874), K. M. Posiet (1874 — 1888) G. E. Pauker (1888 — 1889), A. J. von Hübbenet (1889 — 1892), S. J. Witte (1892), A. K. Kriwoszein (1892 —1894), ks. M. J. Chiłkow (1894-1905), K. S. Niernie-szajew (1905 — 1906), nakoniec obecnie Ruch-łow.—M. sprawiedliwości powstało r. 1802. Od r. 1864 minister sprawiedliwości jest naczelnikiem prokuratury. R. 1870 do M. sprawiedliwości wcielono wydział mierniczy, a r. 1895 więzienny. Na czele M. sprawiedliwości stali: G. R. Dierżawin (1602—1803), ks. P. W. Łopuchiu (1803-1810). I. I. Dmitrjew (1810— 1814), D. P. Troszczysnkij (1814—1817), D. J. Łobanow Rostowskij (1817 —1827), D. W. Daszków (1829 — 1839), D. M. Błudow (1839,), hr. W. M. Panin (1839 — 1862), D. M. Zamiatnin (1862 — 1867), ks. A. M. Urusow (1867), hr.

E. Chw.

na-

ca-

za-

K. J. Pahlen (1867 — J 878), D. M. Nabokow (1878—1885), M. A. Manassein (1885—1893), M. W. Murawiew, nakoniec Szczegłowitow.—M. rolnictwa i dóbr państwa rozwinęło się z utworzonego za wskazówką adm. Mordwino-wa r. 1833 „Komitetu mającego na celu polepszenie rolnictwa“. R. 1837 powstało M, dóbr państwa. R. 1894 utworzono dopiero właściwe M. rolnictwa i dóbr państwa. Zarządzali nim: hr. P. D. Kisielew 1837 — 1856), W. A. Szeremietiew (1856 — 1857), hr. M. M. Murawiew (1857- 1862), A. A. Zelenoj (1862—1872), hr. P. A. Wałujew (1872 —1879), ks. A, A. Liwen (1879 — 1881), hr. M. P. Ignatjew (1881), M. M. Ostrowskij (1881 — 1893), A. S. Jermołow (1893 —1905, obecnie A. W. Kriwoszein. W list. r. 1905 utworzono w Rossyi nowe M. handlu i przemysłu, przez wydzielenie z M. skarbu wydziału handlowego, przemysłowego i górniczego, departamentu kolei żel. i Rady taryfowej oraz z M. spraw wewnętrznych wszystkich wydziałów, mających na pieczy interesy kupiectwa, rzemieślników i robotników. Pierwszym ministrem nowego M. był W. I. Timi-razjew (1905—1906), po nim M. M. Piodorow, obecnie Timaszew.

Ministeryum (ministerstwo), urządzenie zorganizowane w celu zawiadywania różnemi gałęziami administracyi publicznej. Na czele znajduje się minister, doradca władzy najwyższej, ognisko pośredniczące pomiędzy tą władzą a organami podległej mu administracyi. W państwach konstytucyjnych jest minister przedewszystkiem ogniwem pomiędzy naczelnikiem państwa a przedstawicielstwem narodo-wem; naczelnik państwa działa za pośrednictwem (przez) ministrów, związanych w gabinet (Nazwa gabinetu — popularna w Anglii i przeniesiona na kontynent, pochodzi od „Gabinetu królewskiego“, do którego król zwoływał doradców swoich na narady tajne), solidarny politycznie i odpowiedzialny. Ta cecha zasadnicza ustroju konstytucyjnego ma długą historyę. 1) A u g 1 i a. Odpowiedzialni M-owie pojawiają się najpierw w Anglii, gdzie wcześnie Izba gmin zdobywa prawo pociągania do odpowiedzialności przed Izbą lordów doradców króla, nie tylko z tytułu ich przewinień karnych, ale i za działalność polityczną. Jednak to prawo nie było przez parlament utrwalone, ulegało bowiem zmianom, a nawet zaniechaniu w okresach silnej władzy królewskiej. Dopiero po re-wolucyi r. 1688 za rządów dynastyi obcej, która bezwzględnie liczyć się musiała z parlamentem, utrwalają się podstawy odpowiedzialności M-strów. Wilhelm III mianował M-ów z pośród stronnictwa panującego w Izbie gmin, albo którzy cieszyli się jej względami. Jerzy I nie rozumiał po angielsku (tylko po niemiecku), porozumiewał się z ministrami po łacinie i zgoła nie przychodził na posiedzenia Rady M-ów. Ten zbieg okoliczności z czasem podniesiony został do godności zasady; gabinet, raz utworzony, działa bez króla, zupełnie od niego niezależnie. Już Jerzy II, nienawidzący Pitta (ob.) starszego, musiał go wybrać jako premiera. Pitt młodszy ostatecznie utrwalił zasady organizacyi M. angielskich (1783), jako organu większości parlamentarnej; M. jest jednorodne (t. j. należy do jednego z wielkich stronnictw w Izbie gmin, w danej chwili tworzącego większość) i solidarne (t. j. niepowodzenie jednego ministra pociąga za sobą upadek wszystkich); polecenie zorganizowania M. otrzymuje leader (ob. przewódca) stronnictwa panującego. Jednak gabinet nie istnieje, jako taki, w prawie angiel-skieru; jego uchwały ogłaszane bywają pod formą decyzyi Rady Tajnej (ob.) zbierającej się co miesiąc i potwierdzającej bez zastrzeżeń postanowienia gabinetu, nadto oddzielni ministrowie wydają rozporządzenia {warrants). Cokolwiek czyni król, czyni pod odpowiedzialnością ministra, w ten sposób odpowiedzialność M-ów jest jedną z najważniejszych rękojmi konstytucyjnych. Póki radzi parlament, Izba ma wciąż prawo wykonywania dozoru nad M-ami; w tym celu korzysta z interpelacyi, z powoływania ko-rnisyi umyślnych, z ankiet parlamentarnych. Z chwilą gdy parlament traci zaufanie doM., stępuje jego upadek, M. podaje się do dymi-syi. Prawo zwyczajowe angielskie zna następujące wypadki dymisyi koniecznej: nieufność parlamentu, niezgoda na czyny M. bądź w łości, bądź w osobach poszczególnych członków gabinetu; odrzucenie billu do prawa, ogłoszonego przez M., albo przyjęcie projektu prawa odrzuconego przez M., niepowodzenie stronnictwa ministeryalnego w wyborach do parlamentu. M. czując zbliżające się przesilenie, szuka często ratunku w zarządzeniu nowych wyborów. 2) We Francy i. Rada królewska {Conseil du roi) w w. XIV obejmowała kanclerza, a obok niego wszelkiego rodzaju ministrów dworskich. Jednak powaga i znaczenie Rady wzrastały wraz z doskonaleniem się centralizacyi; za Ludwika XIII, Richelieu urządził M-a jako rządy ześrodkowujące władzę w zakresie poszczególnych gałęzi (dwór i sprawy kościelne, sprawy zagraniczne, wojna, marynarka, 1626); M-owie nazywali się sekretarzami stanu; prócz nich pozostali z dawniejszej organizacyi: M. sprawiedliwości (kanclerz, stróż pieczęci) oraz skarbu (nadintendent, kontroler generalny skarbu). Tytuł ministra pojawia się za Ludwika XIV, który dbał bardzo o powagę M-ów i kazał książętom nazywać ich monseigneur. Dwaj ministrowie i 4 sekretarze stanu nie tworzyli atoli ciała jednolitego i solidarnego, władzę otrzymywali od króla, od króla jedynie byli zależni, przed nim wyłącznie odpowiedzialni; co dwa tygodnie, w poniedziałki, zbierała się Rada {Conseil des dépêches) pod przewodnictwem króla, która stanowiła o jakości administracyi i była symbolem jedności i centralizacyi admi-

nistracyjnej Francyi. Rewolucya zmieniła cha-    Niemczech (a z czasem i w Prusach) pre-

rakter M-ów: r. 1791 (27 kwietnia —25 maja)    zydent ministrów pruskich i kanclerz Rzeszy

szóści parlamentarnej. — WAustro-Węgrzech niezależnie od M. austryackiogo i węgierskiego, z których każde posiada swoją autonomię i swojego prezydenta, istnieje M. wspólne, złożone z trzech wydziałów ministeryalnych (dwór i sprawy zagraniczue, skarb, wojna); prezydent jest jednocześnie ministrem spraw zagranicznych.—W Rzeszy niemieckiej niema gabinetu, właściwie jest tylko minister, kanclerz państwa, który jednocześnie jest prezydentem Rady Rzeszy i ministrem spraw zagranicznych; oddzielnemi urzędami administracyjnemi (w liczbie jedenastu), zbiorowemi dla całej Rzeszy, zarządzają sekretarze stanu. Najczęściej bywa tak, że sekretarz stanu dla określonego zarządu Rzeszy jest jednocześnie ministrem odpowiedniego. zarządu administracyjnego pruskiego. Niema tej podwójności funkcyi w zarządach odosobniouych w Rzeszy (np. sekretarz stanu dla kolonii). Ilość M-ów jest wszędzie ustalona. Najmniej bywa ich pięciu (sprawy wewnętrzne, zagraniczne, sprawiedliwości, skarb, wojna). Bywają także osobliwości odosobnione: tak M. kolonii istnieje w Anglii, Hollandyi, Francyi, Niemczech; minister komunikacyi — w Niemczech, Belgii, Rossyi; Niemcy, Stany Zjednoczone, Włochy posiadają odrębnego ministra poczt i telegrafu; Rossya ministra kontroli. — „Piątka“ jest zasadniczem minimum dykasteryi administracyjnych; ta rozgałęzia się z biegiem czasu; z mnóstwa interesów państwowych wyodrębniają się (różniczkują) interesy poszczególne (oświata, wyznania, roboty publiczne, rolnictwo, handel, przemysł, praca, ubezpieczenia społeczne, sprawy robot ni c z e). —Gabinet angielski składa się obecnie z 17 osób; obraduje pod przewodnictwem pierwszego lorda Skarbu, który jest ministrem bez teki.—H. Hervieu „Les ministres, leur rôle et leur attributions dans les différents États“ (1893); L. Dupriez „Les M. dans les principaux pays d’Europe et d’Amerique“ (Paryż 1891 — 93, 2 t.); Ra-cinet „Spécialisation ministerielle en France“ (1919); Behr „La responsabilité pénale des ministres“ (18991; Chanlaire „La nomination des M-tes par le président de la République“ (1902); Gigout „Théorie de la responsabilité des M. dans la constitution de 1875“ (1898); Ségard „De la responsabilité des M. dans la constitution de 1875“ (1903); Söhling „D. Ministerverantwortlichkeit in Preussen u. Deutschen Reich“ (1908);

Passow „D. Wesen der Ministerverantwortlich-

s. P.

uznała odpowiedzialność M-ów i stworzyła 6 będą z biegiem lat mianowani z pośród więk-M-ów: sprawiedliwości, spraw wewnętrznych, skarbu, wojny, marynarki, spraw zagranicznych.

Konwencya zniosła M-rya, które zastąpiło 11 ko-misyami wykonawczemi; konstytucya r. III je przywróciła (dodając M. policyi). Liczba M-ów zmieniała się odtąd we Francyi: bywało i 12 M-ów (za I Cesarstwa, w końcu II Cesarstwa, za Gambetty). Obecnie jest 11 wydziałów mi-nisteryalnych: Sprawiedliwość i wyznania, sprawy zagraniczne, sprawy wewnętrzne,skarb, wojna, marynarka, oświata i sztuki piękne, roboty publiczne (poczta, telegraf, telefon), rolnictwo, handel i przemysł, kolonie. Zarząd poczt i telegrafów był pierwotnie związany z M. handlu, zarząd wyznań był bądź związany z M. oświaty, bądź z M. sprawiedliwości, bądź z M. spraw wewnętrznych (1909 i in.). Od czasów Restau-racyi (ob.) istnieje prezydent Rady ministrów, czyli premier, szef gabinetu, którego wybiera prezydent Rzplitej (z większości w Izbie deputowanych albo w Senacie) i poleca mu utworzenie M„ które zatwierdza. Według konstytucyi z r. 1875 (ust. 6) ministrowie są solidarnie odpowiedzialni przed Izbami za politykę ogólną „rządu“. Ministrowie zbierają się na „Radę ministrów“ (Conseil des ministres) pod przewodnictwem Prezydenta Rzplitej (w pałacu elizejskim, albo tam, gdzie prezydent przebywa) —w terminach nieokreślonych; rady mniejsze, bez udziału prezydenta republiki, noszą nazwę „Rady Gabinetu“ (Conseil de cabinet). 3) Organizacye M-ów w innych krajach są mniej lub więcej podobne. Odpowiedzialność M-ów istnieje tylko w krajach o ustroju parlamentarnym. Gdzie tego ustroju niema, albo gdzie ustrój konstytucyjny nie wszedł jeszcze na drogę, która prowadzi do ustroju parlamentarnego, tam M-owie są odpowiedzialni tylko wobec tego czynnika, który ich mianuje, t. j. wobec króla. W takich ustrojach państwowych ministrowie nie bywają bynajmniej mianowani z liczby większości parlamentarnej (nawet nie z pośród członków parlamentu).—Kon-stytućya pruska głosi w liczbie przywilejów korony, że król naznacza i daje dymisyę M-om.

I w Anglii istnieje ten przywilej z tytułu prawa, jednak nie bywa wykonywany i nie jest zgoła do pomyślenia. W Prusach, natomiast, król, a następnie za czasów cesarstwa w Niemczech, król-cesarz mianuje ministrów wbrew woli parlamentu; tak Bismarck przed wojną z Austryą (1866 — 68) rządził Prusami wbrew i na złość sejmowi pruskiemu. Wypadek taki

Ministerym pracy. R. 1906 wyodrębniono we Francyi z M. handlu niektóre wydziały i jako M. pracy, w ten sposób stwierdzając w u-stroju administracyjnym Rzplitej francuskiej olbrzymie znaczenie spraw z pracą ludzką zwią-

nie dałby się już pomyśleć dzisiaj, przywilej keit in Deutschland“ (1901). królewski, wykonywany automatycznie przez cesarzów i królów pruskich, musi coraz bardziej tracić swój charakter ostry pod wpływem demokratyzacyi Niemiec, powszechnego prawa wyborczego i demokratyzacyi parlamentu. I w

s, p.

zanych. Początek na tem polu dały Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, które oddawna posiadają „Urzędy pracy“ (pierwszy w stanie Massachusets w Bostonie 1869), pod różnemi nazwami „Biura pracy“, „Biura przemysłu i pracy“, „Biura statystyki pracy“ (ogółem ok. 30). R. 1884 pod wpływem żądań robotników zogniskowano pracę urzędów stanowych w „Biurze Pracy Związku amerykańskiego“, przydzielonem początkowo do M. spraw wewnętrznych w Waszyngtonie, r. 1888 wyod-rębnionem w oddzielnem M.: United States Departament oj labor, naczelnikiem (Commissioner of labor) został Carroll D. Wright, zasłużony na polu statystyki pracy, a znany z sympa-tyi dla klasy robotniczej. M. liczyło 60 urzędników. W Anglii istnieje „Biuro Pracy“ od r. 1886 (przy ministeryum handlu „Board ot Trade“, przemianowane w r. 1893 w Labour-Departament). Za przykładem tych krajów utworzono we Francyi w r. 1891 office du travail (przy M. handlu), z przeznaczeniem gromadzenia statystyki pracy, w Belgii r. 1894; t. r. w Austryi „ Arbeitsstatistisches Amt“ (przy M. handlu), w Hiszpanii; w Szwajcaryi z pobudki prywatnej („Związku robotniczego“) powstało r. 1887    „Schweizerisches Arbeit er sekreta

riat" (zapomoga państwa wynosi 20 000 fr.). Jednakowe potrzeby wywoływują w krajach ucywilizowanych ruch w kierunku urządzenia instytucyi państwowych, zarządzających statystyką i organizacyą pracy. We Francyi wysunięta na czoło życia publicznego sprawa robotnicza sprawiła, że w r. 1906 wyodrębniono wydział pracy przy M. handlu tworząc oddzielne M. pracy i przezorności społecznej (Ministère du travail et de la prévoi/ance sociale). M. obejmuje: 1) wydział Pracy (Direction du Travail, dyrektorem jest b. zasłużony na polu statystyki pracy Artur Fontaine) z poddziałami: a) U-rząd pracy i statystyki ogólnej; którego organem jest „Buli. de l’office du travail“; urząd ogłasza wykazy statystyk i Rocznik statystyczny, urządza ankiety, w szczególności olbrzymią ankietę pracy chałupniczej we Francyi; b) Inspektorat pracy, c) Stowarzyszenia zawodowe; 2) Wydział Ubezpieczeń i przezorności społecznej z poddziałami: a) Emerytury, ubezpieczenia robotnicze, tanie mieszkania; b) Emerytury robotników górniczych; c) Oszczędności i kredyt oparty na wzajemności (kasy oszczędności, organizacya kredytu wzajemnego, banki ludowe): d) Nadzór nad prywatnemi T-stwami ubezpieczeń na życie i od wypadków; 3) Pomoc wzajemna. Taka jest organizacya stała, biurokratyczna M. Po za temi wydziałami związane są z M. pracy następujące Rady i Komitety. 1) Rada Naczelna Pracy (Conseil supérieur du travail), utworzona w myśl prawa z r. 1903, złożona z 70 członków, wybieranych przez izby handlowe, syndykaty robotnicze, sądy przemysłowe, senat, izbę deputowanych, giełdy pracy, Akad. francuską i uniwersytet paryski, pod przewodnictwem stałem ministra pracy i przezorności społecznej, posiadająca jako organ stały „Komisyę stałą rady pracy“ (Commision per-mamente du Conseil supérieur du travail), złożoną z 21 członków; 2) RadaNaczelna statystyki (w myśl prawa z 1905), złożona z 64 członków delegowanych przez ministerya, parlament, ciała naukowe, kooptowanych z pośród ludzi nauki (stały organ: Commision permanente du Conseil supérieur du statistique); 3) Ko-misya naczelna pracy w przemyśle {Com. sup. du travail dans l'industrie), złożona z 10 członków (przedstawiciel senatu, izby, rady stanu, 2 robotników); 4) Ko misy a higieny przemysłowej ( Com. d’Hygiène industrielle); 5) Komisya naczelna tanich mieszkań {Com. sup. des habitations à bon marché) (prezydent-minister, dwu wiceprezydentów, 46 członków, ,,Komitet stały“ z 13 członków); 6) Komisya naczelna kas oszczędności (Com. sup. des caisses d’épargne) z 22 czł.; 7) Kom. naczelna kasy narodowej emerytur robotniczych (17 czł.); 8) Kom. nacz. kas narodowych ubezpieczeń na wypadek śmierci i od nieszczęśliwych wypadków; 9) Komitet doradczy ubezpieczeń od wypadków przy pracy; 10) Rada nacz. towarzystw ponTocy wzajemnej. Z M. pracy związana jest organizacya Inspektoratu fabrycznego Francyi. — Por. Urzędy pracy.

Ministrantura, obrząd służenia do Mszy, w jęz. łacińskim, zwykle zamieszczany w elementarzu katolickim.

Ministrów odpowiedzialność, Ob. Ministeryum.

Miniszewski Józef Aleksander, po-wieściopisarz (* 1823 — f 1863 w Warszawie). Kształcił się w gimnazyum warszawskiem. Zawód literacki rozpoczął młodo powieściami hi-storycznemi: „Jan Pieniążek“ (Warszawa 1843, 3 t.) i „Jadźwingowie“ (t-że 1845, 2 t.). Następnie ułożył historyę polską p. n. „Domowa zagroda, Rysy dziejów polskich w opowiadniu powieściowem“ (Wsrszawa 1847), wydaną pod pseudonimem Starża. R. 1848—1851 bawił zagranicą, we Wrocławiu, Berlinie, Poznaniu, gdzie pisywał do pism polskich i wydał jaskrawię efektowne powieści: „Grzechy powszednie“ (Poznań 1850) i „Legenda o królu Lechu“ (t-że 1850) i w tymże duchu życiorys „Stanisław Żółkiewski, obraz historyczny“ (Berlin 1851, 2 t.). Za powrotem do kraju lat kilka mieszkał na wsi w Kaliskiem, poczem przeniósłszy się do Warszawy, wystąpił w „Gaz. Codziennej“ z szeregiem artykułów satyrycznych p. u. „Listy Cześnikiewieża“, wydanych następnie oddzielnie (ser. I, 1855, II 1859), w których, naśladuje styl staropolski, poruszał sprawy żywotne. Należał do gorących rzeczników uwłaszczenia i w tej sprawie napisał: „O potrzebie

A. G.

N. G.

I)r J. P.

nadania ziemi nietylko osiadłym rolnikom, ale i zagrodnikom, komornikom i kopiarzom“. W r. 1860 wydał kilka udatnych i pełnych dowcipu powieści: „Galerya obrazów staroszla-checkich“, „Hipoteka szczęścia małżeńskiego“, „Życie w parafii“ i kilka in. (4 t.). R. 1861 — 1863 był współpracownikiem „Dzień. Powszechnego“, w którym pisał felieton „Rzeczy społeczne“. R. 1862 zaczął sam redagować pismo satyryczno-polityczne „Komunały“, którego wydał tylko trzy numery, gdyż w maju następnego roku poniósł śmierć z niewiadomej ręki. Po zgonie jego drukował „Dzień. Powszechny“ powieść: „Ciernie kwitnące“, która następnie wyszła oddzielnie (2 t.), jest to jeden z najlepszych utworów M-go pod względem artyzmu, wykonania i siły uczucia. M. wogóle jako publicysta i powieściopisarz odznaczał się temperamentem bujnym i wielką siłą słowa, miarkowaną wrodzonem poczuciem artyzmu.

Minkiewicz Adam, Jezuita (* w Wilnie 1684—f 1740). Do zgromadzenia wstąpił roku 1699. Wykładał retorykę i filologię w Wilnie, rządził kolegiami w Nieświeżu i Pińsku oraz był sekretarzem prowincyi. Wydał opis koronacyi i cudów Matki B. w Trokach „Regina Regni Poloniae et M. Ducatus Lithuaniae in thaumaturga sua cum parvo Jezu imagine ad pal. Trocensis civ. basilicam coronata“ (Wilno 1718); „Solemnitas coronationis Beatis. Virg. Mariae“ (Wilno 1719). —Por.: Estr., t. XXII.

Minkiewicz Jan (* w Newlu [gub. Witebska] w kwiet. 1826) lekarz wielce zasłużony. Do szkół uczęszczał w mieście rodzin-nem i w Witebsku, po ukończeniu ich w r. 1843 przykładał się do nauk lekarskich w Moskwie, gdzie dyplom lekarski otrzymał r. 1848, doktorski zaś w r. 1850 po obronieniu rozprawy „De febre intermittente ejusque exitibus in Caucaso praecip’ue Dagestano“. Lata 1848 — 1850 spędził w Dagestanie jako lekarz szpitala w twierdzy Temir-Han-Schury; od r. 1851 do 1853 był asystentem prof. Pirogowa (ob.) w Petersburgu. R. 1853 mianowano go lekarzem głównym szpitala czasowego w Sewastopolu; w r. nast. przeniesiono go na Kaukaz, gdzie otrzymał posadę chirurga w oddziale wojsk erywańskich; w r. 1856 posunięto go na urząd chirurga naczelnego wojsk kaukaskich. W 1. 1859 — 1862 na koszt rządu odbył podróż naukową po Europie i zwiedził kliniki chirurgiczne w Niemczech, Austryi, Francyi, Anglii oraz we Włoszech; w r. 1873 również przez rząd wysłany był na wystawę do Wiednia. W r. 1868 został członkiem-doradcą Rady zarządu lek. cywilnego na Kaukazie, w r. 1873 z wyboru członkiem honorowym „Wojenno-me-dicinskago uczenago komitjeta“. Gdy w r. 1883 zniesiono posadę chirurga naczelnego wojsk kaukaskich, M. otrzymał uwolnienie do emerytury i zamieszkał w Tyflisie, gdzie pracował

Wiel. Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 371b.

nadal jako prezes tamtejszego towarzystwa lekarskiego, do którego rozwoju i ożywienia sam przyczynił się niezmiernie, M. był chirurgiem dzielnym, a człowiekiem dobrym i uczynnym, dopomagającym kolegom rodakom, których dola na Kaukaz przywiodła. Pisarzem był płodnym, artykuły jego treści nieomal tylko chirurgicznej mieszczą się przeważnie w „Tygodniku lek.“ (od 1853), w „Earn, Tow. lek. warszaw.“ (od 1864), w „Gaz. lek.“ (od 1868) i w „Klinice“ (od 1869), pisywał także po niemiecku i z obowiązku po rossyjsku w wydawnictwach: ,,Wojenno-med. żurnał“, ,,Medicinskij sbornik“ oraz w ,,Protokołach“ T-stwa lekarsk. w Tyflisie, w których wogóle znaleźć można ślady liczne działalności chwalebnej M-a.—Por. Kośmińskiego ,,Słow. lek. polskich“ (325—327 i 615), gdzie nieomal wszystkie prace M-a, treści przeważnie chirurgicznej, wyliczano.

Minkiewicz RomualdKazimierz, poeta, przyrodnik, filozof (* 7 lut. 1878 w Suwałkach). Nauki początkowe pobierał w szkole powiatowej w Augustowie, skąd w r. 1887 przeszedł do gimnazyum klasycznego w Maryampolu. Ukończył je r. 1895 i zapisał się na wydział przyrodniczy Uniwers. Petersburskiego, gdzie z zajęciem szczególnem słuchał wykładów anatomii profesora Leshafta. Od r. 1897 poświęcił się sprawie badania pierwotniaków, równocześnie w chwilach wolnych zgłębiał zagadnienia ogólne biologii: jej filozofię, starając się urobić sobie pogląd własny na podstawie materyału obserwacyjnego i doświadczalnego. R. 1899 przed egzaminem ostatecznym uwięziony, w więzieniu otrzymał propozycyę od T-stwa Przyrodniczego w Petersburgu, zbadania fauny m. Czarnego, a w kilka miesięcy później, po wyjściu z więzienia, został powołany, nie mając jeszcze dyplomu, na asystenta przy katedrze zoologii ogólnej i anatomii w Uniw. Kazańskim, gdzie pozostawał przez lat pięć. Dyplom uzyskał w Petersburgu r. 1900. Zamiłowanie do poezyi odezwało się bardzo wcześnie. Sam zaczął pisywać wiersze w gimnazyum, i następnie, obok pracy naukowej, nie zaniedbywał ich. Podróżując od Marmory do Ima-try, od Wołgi do Majorki, Pirenejów i Bretanii, przedewszystkiem zachwycał się pięknem przyrody, a potem dopiero stroną naukową. R. 1903 ogłosił pierwszy swój utwór poetycki „Smutna bajka“, kołysanka robotnicza. R. 1905 i 1908, podczas pobytu w Zakopanem, poświęcił się wyłącznie poezyi: twórczości własnej oraz dociekaniom nad istotą twórczości poetyckiej Wyspiańskiego, Kasprowicza i Staffa. Owocami tej pracy są książki: „Nad morzem mojem“ (utwory poetyckie, 1909); „U wiecznych wrót tęsknicy“ (1910), zawierająca studya p. n.: Tchnienie wieczności w poezyi St. Wyspiańskiego, hymny Jana Kasprowicza, mądrość i pogoda L. Staffa; „Lucyan“, dramat w 5-aktach z prologiem

Minkowski v. Ni ego da odra., herb: W po-f lu błękitnem napoprzek podkowy, z której środka wychodzi strzała, miecz. U szczytu—skrzydło.

(1910). Z prac, poświęconych filozofii życia, na wyróżnienie zasługują: „O pełni życia i o komunie duchowej“ (1907); „Ideał a życie so-cyalisty“ (1908); „Utracić w wiarę w człowieka...“ (1908). Prace przyrodnicze: „Quelques observations sur les Protozoaires de Bologoïe“ (1898); „Rapport préliminaire sur les protozoaires de la Mer Noire“ (1899); „L’organisation, la multiplication etc. du genre Euplotes Ehrbg“ (1901); „O nowych widach Codonella w planktonje Azowskago i Aralskago m.“ (1903); „Sur le saison - dimorphisme chez la Ceratuine furca Daj. de la Mer Noire“ (1900); „Przystosowanie się organizmów niższych do rozczynów o zmiękczonej koncentracyi“ (1901); „Sztucznie wywołany ruch rytmiczny roślin“ (1903); „Rytmiczny podział jaja“ (1903); „Sur le chromotropisme et son inaertion artificielle“ (1906); „Le rôle des phénomènes chromotropiques dans l’étude des problèmes biologiques et psychophysiologique“ (1906); „Chromotropism a. phototropism“ (1907); „L’étude des changements possibles de couleur de l’Hippolite varians Leach.“ (1908); „Sur le chlorotropisme normal des Pagures“ (1908); „L’apparition rytmique et les stades de passage de l’inversion experimentale du chlorotropisme des Pagures“ (1908); „Próba analizy instynktu metodą objektywną: porównawczą i doświadczalną“ (1907 i 1908); „Analyse experimentale de l’instinct de déguisement chez les Brachyures exyrhynques“ (1907); „L’instinct de déguisement et le choix des couleurs chez les Crustacés“ (1909); „L’induction successive des images colorées après une très forte excitation de la rétine et les

Minneapolis, stolica hrabstwa Henepin w stanie amer. Minnesota, nad Mississippi, szerokiej tu .na 300 m., punkt węzłowy kilku linii kolei żel., 273 825 m-ców w r. 1906 (w 1860 było zaledwie 2565). Szerokie, prawidłowo zabudowane ulice, piękne parki i bulwary, izba sądowa, ratusz, giełda, kilkanaście banków, halle targowe, komora, wspaniały gmach T-stwa North Western Guarantie Loan Co. 167 kościołów (uni-tarystów i baptystów), uniwersytet w r. 1868 wzniesiony (w r. 1906—380 profesorów i 4025 stud.), biblioteka publiez. (39 640 tom.), semi-naryum teologiczne ewangiel., Akademia Sztuk pięknych, szkoła rolnicza, muzeum, wspaniały wodospad św. Antoniego, którego siłę spadku wody zużywa się do zakładów przemysłowych, 25 młynów (z nich największy w świecie Pitts-burg-Mill), 17 tartaków, 7 fabryk narzędzi rolniczych, 7 żelaznych, 36 odlewni i budowy maszyn; ogółem w r. 1900 w 2 369 zakładach przemysłowych pracowało 26 208 robotników, których wytwórczość oceniono na 110 943043 dolarów. Pierwszy w świecie rynek dla handlu zbożem; w r. 1907 przywieziono do M-u pszenicy 86 030 990, żyta — 6 151 560, owsa — 19 765 010, jęczmienia 2u 023 820, siemienia lnianego—10 387 350 buszli. W Minnea-polisie zogniskowały się rządy kapitalistów amerykańskich nad sławnym stepem pszennym rz. Czerwonej; tutaj znajdują się zarządy kompanii elewatorów miejskich, największe w świe-théories classiques de la vision (1909). Nadto    cie młyny (wytwórczość roczna 12 w. młynów

artykuły przyrodnicze popularne we „Wszech-    w r. 1900 49 673 569 doi.), parę wielkich ele-

świecie“, „Ogniwie“, „Krytyce“ i t. d. D'y- watorów. Oddalone o kilka wiorst od S. Paul.— Minkowiecki Edward, bibliograf polski    Por.: L. Krzywicki „Za Atlantykiem“. .’.

(* 1824 w Rawie—f 11 kwietnia 1890 w War- Minnesota, stan Unii płn.-amefykańskiej, szawie). Nauki gimnazyalne pobierał w War-    między 43°30’—49° szer. płn. i 89°39’—97°5’

szawie, r. 1842 wstąpił do służby rządowej    dł. zach. od Gr., na płney graniczy ż Kanadą

(urzędnik magistratu warszawskiego). Wielki    na wsch-e z jez. Wyższein i Wisconsinem, na

miłośnik bibliografii, był współpracownikiem    płd.-u z Iową, na zach-e z Dakotą Płn. i Pdn.;

cennego „Przegl. bibliogr. - archeologicznego“,    215 910 kim. kw. powierzchui (3922 mil. kw.).

w którym ogłosił „Spis kryptonimów“ (1881;    Średnie wzniesienie stanu 310 m., a nigdzie

osobno p. n. „Wykaz pseudonimów autorów    nie sięga wyżej ponad 520 m. Góry: Missa-

polskich“, Warsz. 1881, wyd. 2-e 1888). Współ-    bey Hills i Heights of Land w części płn-ej

nie z Zyg. Komarnickim (ob.) pomagał K.    stanu oddzielają dorzecze Mississippi, wielkich

Estreicherowi w układaniu żmudnego „Skoro-    jezior kanadyjskich i jez. Winnipeg; na płdniu

widza chronologicznego do bibliografii XIX w.“    odgałęziają się od uich góry Coteau du Grand

Najważniejszą pracą M-go jest „Spis bibliogra-    Bois. Na płn. wschodzie olbrzymie lasy, błota

ficzny pamiętników mających związek z histo-    i torfowiska, na południu przeważają prerye

ryą lub literaturą polską“ (Kraków 1882), u-    i tu jednak lasy zajmują 10 500 kim. (wogóle

łożony alfabetycznie. Zupełny nie jest, ale    pod lasami 30% całej powierzchni). Pod wzglę-

ułatwia oryentowanie się w znacznej liczbie    dem budowy geologicznej część środkowa i

pamiętników naszych, zawiera też wzmianki    płn.-wschodnia należą do formacyi starszych,

o pamiętnikach pozostających dotąd w ręko-    na wschodzie panują utwory kambryjski i sy-

pisie, choć nie podaje wsazówek, gdzie ich    lurski, nad Red River występują utwory kredo-

należy szukać. Pozostawił w rękopisie spis pa-    we, a gdzieniedzie w dolinach rzek i korytach

miętników dotyczących powstania listopado-    jezior są ślady epoki lodowej. M. jest krainą rzek

E, Chw.

wego.

i jezior. Prócz olbrzymiej Mississippi (ob.)

wartość zaś towarów wytworzonych—

Minnezyngierzy (niem. Minnesä (i) nger) — lirycy rycerstwa niemieckiego, „piewcy miłości“ {Minne) średniowiecznej. Okres rozkwitu tej poezyi miłosnej (Minnegesang) przypada od połowy w. XII do końca w. XIII-go. Ognisko jej — Niemcy południowe i zachodnie: Szwabia, Bawarya, Turyngia, Austrya, nade-wszystko zaś brzegi Renu. Początki jej tkwią w poezyi ludowej; to też utwory M-ów wcześniejszych (np. v. Kürenberga) zbliżone są tak pod względem treści (prosta, „zdrowa“ miłość na łonie przyrody), jak i formy (zwykły wiersz epicki, rymy niewyszukane, wręcz nawet słabe) do pieśni wieśniaków. Ale już młodszy nieco Dietmar v. Aist wdaje się nieraz w refleksye na temat miłosny a metryka jego staje się kunsztowniejszą. Nowe pierwiastki kulturalne i literackie wtargnęły do poezyi M-ów z Zachodu — drogą wpływu liryki trubadurów pro-wansalskich, zwłaszcza zaś truwerów półno-cno-francuskich. Powstaje rycerska cześć kobiety i miłości {Minnedienst, £ rauenpreis), zespolona ściśle zarówno z ideologją stosunków feodalnych {Herrendienst), jak i właściwą

i jej dopływu Minnesoty (ob.), granicę częściową tworzą na zach-e Red River, a na płn.-cy Rainy River. Rzeki są głównym środkiem ko-munikacyi, latem na łodziach, zimą saniami ciągnionemi przez psy. Z licznych jezior (około JO000) największe: Red Lake (z odpływem do Red River), Leech Lake, Mille Lacs, na pograniczu zaś z Kanadą Rainy Lake i Lake ot the Woods. Klimat zdrowy, chociaż zimy surowe, a lata b. gorące, długa wiosna i jesień, powietrze suche. Średnia ciepłota roczna w St. Paul—5. 9° (w lecie do -j- 38°, w zimie do— 30°). Mississippi (pod tą samą szerok. geogr. co Wenecya) pokryta jest tu lodem 120—167 dni. Ludność wynosiła w r. 1890—1 310 283, a w r. 1900- 1751394 m-ców (22.1 na milę kwadr, ang.), w tern 4 959 Murzynów, 505 318 białych (najwięcej Niemców, Szwedów i Norwegów) i około 9 000 Indyan; w r. 1906 wzrosła ludność do 2 025 615 dusz. Do szkół publicznych uczęszczało w r. 1907—429 012 uczniów i było 13 928 nauczycieli; w 6-u wyższych zakładach naukowych (prócz uniwersytetu w Minneapolis) było 2 164 studentów i 193 profesorów. Wychodzi w M-cie 499 pism pe-ryodycznych. Z 86-u zakładów dobroczynnych (szpitale, przytułki, domy sierot, instytut głuchoniemych i ociemniałych, zakład dla obłąkanych) korzystało w r. 1905—35 710 osób. M. jest stanem rolniczym, spichlerzem wszechświata, szczególniej zaś słynie z wydajności najlepszej pszenicy jarej; w r. 1900 było pod pługiem 26 248 498 akrów ziemi na 154 656 fermach; w r. 1908 zebrano kukurydzy — 46 835 000, pszenicy— 68 557 000, owsa—5 900 400, jęczmienia— 32 500 000, siemienia lnianego—4 526 000 bu-szlów. Hodowla bydła wynosiła w r. 1908: 723 000 koni, 1040 000 krów, 1279 000 innego bydła, 459 000 owiec (z nich wełny owczej 1229 760 funt. wartości 639 500 doi.) i 1 267 000 świń. Z bogactw mineralnych kopią przeważnie rudę żelaznę, rzadziej ołów i miedź, pokłady soli w dolinie Red River; dobywanie torfu mało wyzyskane; w r. 1907 dobyto rudy żelaznej—28 969 658 ton., za inne minerały (granit, piaskowiec wapień) zyskano 1 582 126, z gliny — 1689 933, ogółem pro-dukcya minerałów przyniosła 5457 422 doi. Przemysł znaczny, głównie mączny, leśny i metalowy, prócz tego fabryki obuwia, ubrań, maszyn i narzędzi rolniczych; w r. 1905 w 4756 zakładach przemysłowych z kapitałem zakładowych 184 903 271 doi. pracowało 15 777 robotników zarabiających rocznie 44 875 985 doi.; koszt matęryału surowego wyniósł 210553 949 doi.,

307 858073 doi. W r. 1906 było w stanie M. 8 223 mil. ang. kolei żelaznych i 538 m. ang. kolei elektrycznych; prócz tego sprzyjały handlowi spławne rzeki i jeziora.—Według ustawy konstytucyjnej, władza prawodawcza pozostaje w ręku senatu z 63 członków, wybieranych

przez okręgi prawodawcze na 4 lata i Izby reprezentantów z 119 członków, wybieralnych proporcyonalnie do liczby ludności na 2 lata. Na kongres wysyła M. 2 senatorów i 9 reprezentantów, przy wyborze prezydenta ma 9 głosów. Wymiar sprawiedliwości sprawuje sąd najwyższy z 3 sędziów złożony; 9 sądów okręgowych i 82 izby niższe, w każdem hrabstwie. Pod względem administracyjnym dzieli się stan na 82 hrabstwa z których każde zajmuje około 400 mil kw. ang. Stolicą jest St. Paul (203 815 m-ców), z innych miast ważniejsze: Minneapolis (ob.), Duluth, port nad jez. Wyższem (67 337), Winona, Stillwater i Mankató.—Po raz pierwszy dotarli do M-y w w. XVII handlarze futer kanadyjscy; r. 1673 Joliet i o. Marquette zwiedzili górny bieg Mississippi, a w r. 1680 dotarł o. Hennępin do wodospadów tejże św. Antoniego. W r. 1689 objęli tę krainę w posiadanie Francuzi, potem Anglicy a w r. 1812 ustąpiono ją Stanom Zjedn. W r. 1819 zbudowano przy wodospadach św. Antoniego fort Snelling, dopiero jednak w r. 1845 zamieszkali tu pierwsi osadnicy. W r. 1849 utworzono osobne teryto-ryum, a w r. 1858 stan Unii amer.—Por.: Niles „Geography, history and resources of M.“ (St. Paul 1885), Mac Vey F. L. „The government of M.u (N. York i Loud. 1905).    . • .

Minnesota River (inaczej św. Piotr a), rzeka w Stanach Zjedn. Amer. Płn., wypływa w Dakocie Płdn. z małego jeziorka Pole Cat (578 m. npm.), wkrótce potem wpada do Big Stone Lake na granicy ze stanem Minnesota (ob.) przepływa przez ten stan w kierunku płdn.-wschodnim i przebiegłszy 512 kim., wpada pod St. Paul do Mississippi. Od uścia spławna 64 kim. dla parowców, a 470 dla zwykłych statków.

estetyce katolickiej czcią osobliwą dla Maryi Panny (.Marienpreis). Kobieta staje się panią, „damą“ (vrouive), mężczyzna—jej wiernym poddanym i sługą, tęsknym piewcą jej wdzięków, który marzy o „skinieniu uprzej-raem“ (vriuntlicher graoz) jako o nagrodzie najwyższej. Dużo jest tam przesady, bezinteresowność taka często się okaże tylko udaniem, znamiona jednak zasadnicze poezya M-ów bierze właśnie od tej idealnie pojętej miłości do kobiety. Za tło służy zwykle obraz sielankowy przyrody wiejskiej: wiosna, maj, lipy lub róże kwitnące, zawodzenie słowika, pląsy wesołe; niekiedy tylko dolata tu szczęk broni lub głos wzywający do walki z niewiernymi (Kreuz-lieder). W utworach późniejszych spotykamy nadto rozmyślania filozoficzne i chętne posiłkowanie się alegoryami z dziedziny etyki i religii. Pod względem społecznym i politycznym liryka niemiecka stoi znacznie niżej od śmiałych, ognistych, nieraz bohaterskich pieśni trubadurów prowansalskich. M-y używali form b. różnorodnych. Wogóle jednak poezyi bez muzyki nie uznawano: wszystkie utwory śpiewano przy towarzyszeniu skrzypiec, niektóre zaś (t. z w. „jReihen“) nawet tańczono. Ściśle odpowiadające sobie: tekst (ivort) i melodya (wise) tworzyły razem to, co nazywano „tonem“ (don). Twórczość osobista polegała właśnie na wynajdywaniu takich nowych „tonów" (znakomity Walter v. d. Vogelweide wynaleźć miał przeszło setkę); plagiatorami pogardzano. Formą panującą była zwrotka trójdzielna (das Het), a raczej zespół takich zwrotęk (diu liet), których znaczenie w poezyi staroniemieckiej wykazał pierwszy Grimm (1811). Zwrotka każda składa się z dwuch części zwanych Aufgesang i trzeciej — Abgesang. Pieśni te rozpowszechniały się drogą ustną przeważnie, to też wiele z nich zaginęło bezpowrotnie; przechowały się głównie rękopisy wklejone do książek do ua-boźeństwa troskliwą ręką kobiecą. Często sami twórcy „tonów“ poetyckich byli niepiśmienni, wyuczali więc zwrotek nowych swych uczniów (Singerlîn) i posyłali ich do ukochanych zamiast listów. W okresie rozkwitu poezyi M-ów wsławili się najbardziej: Henryk v. Veldeke (ob); tęskny Fryderyk v. Hausen (zginął r. 1190 w wyprawie krzyżowej Rudobrodego); Henryk

v.    Morungen (ob.), pobożny Hartmann v. Aue; Reinmar (ob.) v. Hagenau zwany Starym (der Alte); Hesso v. Rinach (z Aargau, na początku

w.    XIII); Ulrych v. Singenberg; Reinmar v. Zweter (ur. nad Renem; przebywał na dworach au-stryackim, czeskim, duńskim; tworzył 1220—50; bronił niemieckości przed przewagą Rzymu; idealizując kobietę, porównywa ją do Graala; uskarża się na upadek obyczajów i turniejów, które z „ritterlich“ stały się „rinderlicJi“...); Neidhart v. Reuenthal (1180 — 1250, na dworach bawarskim i austryackim, tworzył wesołe, humorystyczne „ Winter“ — i „Sommerlieder“

w duchu ludowym, b. popularny); Steinmar (satyryczne „Trinklieder“); Ulrych v. Liechtenstein (f 1275, słynny dziwak, napisał r. 1255 „Frauendienstu); Tannhäuser(ob.). Przekracza ciasny zakres tej grupy i szczegółowego przedstawienia wymaga twórczość takich poetów jak Wolfram v. Eschenbach (ob.) i Walter v. d. Vogelweide (ob.). Na wzmiankę zasługują ponadto: Spervogel („Spruch'y“ gnomicz-ne), v. Regensburg, v. Sevelingen, v. Jo-hannsdorf, Burkard v. Hohenfels, Gotfryd v. Neifen, Ulryk Schenk — v. Winterstetter, Werner v. Homberg, król Wacław czeski (*j* 1305), margrabia Otton IV Brandeburski (f 1308), ks. Henryk IV wrocławski (f 1290), cesarz Henryk VI (f 1197), ks. Konradin, ostatni z Hohenstau-fów (f 1268), jedyny pomiędzy M-arni Żyd Süsskind v. Trimberg i in.; ogółem znamy utwory lub przynajmniej imiona około 160 „śpiewaków miłości“. Postacią przechodnią od M-ów do meistersingerów (ob.) jest Henryk v. Meissen przezwany „chwalcą niewieścim“ (Frou-wenlop), ur. 1260, f 1318, doktór teologii i proboszcz w Moguncyi, b. płodny, lecz przeładowany uczonością i b. sztuczny, wynalazca „tonów czułych“ (zart) i „nadczułych“ (überzart). Za ostatnich, „odrodzonych“ M-ów uchodzą: hr. Hugo z Montfortu (1357 — 1423) i tyrolczyk Oswald v. Wolkenstein (1367 — 1445).—Znajomość utworów i życia M-ów czerpiemy z kilku starych, dotąd przechowanych rękopisów, z których najważniejszy i największy—paryski, „Manessische Sammlung“, wydany przez Bodmera i Breitingera „M. aus dem schwäbischen Zeitpunkte“ (Zurych 1758—9, t. 2). Drugi, Weingartnern, przechowany w Stuttgarcie, jeszcze starszy (pochodzi z początku w XIV), przedrukował v. Hagen 1838. Trzeci znajduje się w Heidelbergu i t. d. Wybór tekstów dają: Bartsch: „Deutsche Liederdichter d. XII — XIV J.“ (wyd. 2-e, Stuttg. 1879) i Łachmanu i Haupt „M-gs Frühling“ (wyd. 4-e, Lipsk 1888). — Bibi.: Tieck „Minnelieder aus d. Schwäbisch. Zeitalter“ (1803); Lachmann „Ueb. die Leiche“ (1829); Wolf „Ueb. d. Lais, Sequenzen u. Leiche“ (Heidelb. 1841); Bartsch „D. romanisch, u. deutschen Tagelieder“; tenże „Schweizer M-r“ (1886); Gruyter „D. deutsche Tagelied“; Kögel „Gesch. d. deutsch. Literatur bis zu Ausg. d. M. A.“; Bielschowsky „Gesch. d. deutsch. Dorfpoesie im XIII J.“; Uhland „D. M-g.“ („Schriften zur Gesch. d. Dichtung u. Sage“, Stuttgart 1870); Scherer „D. Anfänge des M-gs“ (Wiedeń 1875); Burdach „Reinmar d. Alte u Walter v. d. Vogelweide“ (Lipsk 1880); Kroeger „The M-r of Germany“ (N.York 1873); Schultz „D. höfische lieben zur Zeit der M-r“ (wyd. 2-e, Lipsk 1889); Börckel „Die fürstlichen M-r der Mauessichen Liederhandschrift“ (Moguncya 1882); Bekker „Der Altheimische M-g“ (Halle 1882); Lyon „M. - u. Meistergesang“ (Lipsk 1882); Drees „D. politische Dichtung d. deutshen M-r“ (1887);

Günther „Deutsche Kulturgeschichte“ (Lipsk 1896); Michael „Kulturzustände des deutsch. Volkes während des XIII J.“ (Freiburg 1897); Weinhold „D. deutsch. Frauen in d. Mittelalter“ (wyd. 3-e, Wiedeń 1897); art. Vogta w „Grundriss der germ. Philologie“ z r. 1893; Walzel „Deutsche Romantik“ (Lipsk 1908).

Mino, rzeka, ob. M i n h o.

Minoa, gr. Mtvwa; 1) wysepka w zat. taroń-skiej, nad wybrzeżem Megarydy, naprzeciw przylądku, równe miano noszącego, w czasach późniejszych mostem z lądem stałym połączona i razem z owym przylądkiem port Nisaj-ski tworząca; — 2) miasto warowne z portem w Lakonii, w pobliżu przylądka tejże nazwy nad zatoką Argolską, na płn. wschód od m. Epidauros Limera; dziś Monemvassa;—-3) m-to w części zachodniej wybrzeża północnego Krety, pomiędzy przylądkami Drepanon i Psakon; —4) m-to również na Krecie, w najwęższem jej miejscu, we wschodniej części północnego wybrzeża, pomiędzy przylądkiem Sammonion i m. Kamaran leżące; — 5) m. na wyspie Sycylii; ob. Hera kl eia M.

Minocki Franciszek Józef dr. obojga praw, prof. Akad. krakowskiej, proboszcz kolle-giaty ww. św. w Krakowie, kurat modlinicki, następnie asesor konsystorza generalnego poznańskiego tejże dyecezyi, cenzor ksiąg i egzaminator synodalny, notaryusz apostolski, oraz rektor akademii poznańskiej (f w Poznaniu 6 list. 1784). Z daru jego biblioteka Akad. jagiellońskiej otrzymała 214 dzieła po większej części pisane przez jej profesorów. M. zaś wydał m. in. „Terminum juris canonico-civilis interpre-tatio secundum ordinem alphabeticum“ (Poznań 1773; wyd. 2-e tamże 1775), „Dissertatio juri-dica de tutoribus et curatoribus“ (Krak. 1766), Dissertatio canonico-civilis de crimine laese

M. Ab.

S. Drz.

majestatis“ (Poznań 1775). Inne por.: Estreicher XXII.

Mino da Fiesole, rzeźbiarz włoski, ob. F i e-

A-

sole.

Minogowate — Petromyzontidae. Rodzina ryb kręgoustych (Cyclostomi) (ob.). Ciało wałkowato wydłużone, robakowate, z dwiema płetwami grzbietowemi daleko w tył odsuniętemi,

z których ostatnia dochodzi tuż do płetwy ogonowej, przechodzącej bezpośrednio w niewielką odbytową; płetw parzystych, jak u kręgo-ustych wogóle, braknie. Okrągły otwór ustny otoczony wargami mięsistemi, które mogą ściągać się w szparę podłużną, przystosowany jest do przysysania się; lejkowata jama ustna zawiera takąż chrząstkę, tworzącą jej skielet; na błonie śluzowej, pokrywającej tę chrząstkę, i znajdują się liczne ząbki rogowe (ob. fig. 34); z obu stron okolicy szyjnej 7 otworów skrze-lowych, przechodzących do wspólnego wewnętrznego przewodu skrze-lowego, otwierającego się z przodu do przełyku ; skielet skrzel tworzy t. zw. worek skrzelowy (chrzę-stny), mózg zawarty w torebce chrząstkowatej czaszkowej; torebka nosowa zamknięta i nie łączy się z jamą ustną; u form dojrzałych płciowo istnieją wykształcone oczy. Struna grzbietowa posiada w odstępach prawidłowych nie-Fig. 34. Minóg morski od wielkie blaszki chrzęst-strony spodniej, dla oka- ne (rodzaj łuków gór-zania zębów i jamy ustnej nych) klóre

(według Haeckla i Knera; . ,    , .

uważać za początek

różnicowania się kręgosłupa. M. odżywiają się przeważnie mięsem różnych ryb (jedzą ryby martwe lub napadają przy sposobności na żywe); przysysają się do nich swym smoczkiem, poczem gryzą je zębami i zjadają. Według Resslera w jez. Ladoga trudno jest niekiedy łowić łososie na haczyk, gdyż w ciągu nocy na złapane ryby napadają M. i zjadają je. M., jak i węgorze, rozwijają się z przemianami. Tarło (np. u minoga rzecznego) zachodzi w kwietniu, maju, niekiedy w czerwcu w rzekach. Ilość jaj zawartych w jajnikach jednej samicy dochodzi do 9 000 i więcej. Podczas zapładniania samiec przysysa się do karku samicy i nagina się w ten

MISS

fi

WBm

można

z Clausa).

Fig. 35. a) Minóg rzeczny (według Haeckla i Knera), b. c, d—przekształcenia minoga rzecznego (podług Sieboldą); b) część odgłowna ślepej larwy M-a z boku; c) to samo od spodu; d) stan późniejszy z małemi oczyma.

sposób, że brzuch dotyka jej brzucha; wtedy samica wypuszcza ikrę, samiec—nasienie (mlecz- W w-dztwie krakowskiein Ligęzie urodziło się ko). Składanie ikry odbywa się w ciągu tarła dwuch synów bliźniąt, podobnych zudełnie do kilkakrotnie. Z jaj zapłodnionych po 3 mniej lub więcej tygodniach rozwijają się osobniki młode, zupełnie do rodziców niepodobne, tak iż dawniej młode M. zaliczono do innego rodzaju — Ammocoeies — i nazywano Ammocoe-tes branchialis-, dopiero w środku w. XIX A.

Minor, herbu Półkozie, z domu Ligęzów.

siebie. Dano im jedno imię Jan, a dla różnicy starszy otrzymał przydomek Major, młodszy Minor. Jan Minor miał 18 synów, z których 5 pod Obertynem w Sławnem zwycięztwie Jana Tarnowskiego nad Wołoszą poległo. Z pozostałych, Sebastyan tak wielkiej był siły, że podkowy łamał, powrozy jak nici zrywał. Pod Byczyną w boju świetnie się odznaczył. Z tego rodu Tobiasz sławny pułkownik, zwycięzca Tatarów, walczył następnie pod Walensteinem w Niemczech. Król Władysław IV wysyłał go w poselstwie do cesarza Ferdynanda. Pod Zbarażem, ramieniem i radą niemałe oddał usługi Rzeczypospolitej.

Minor w muzyce, ob. Moll.

Minor, pseud. Zygmunta Sarneckie*

Minor J a k ó b, historyk literatury niemiecki (* 1855 w Wiedniu) uczył się w Wiedniu i Berlinie gramatyki i historyi literatury, habilitował się r. 1880 w uniw. wiedeńskim. R. 1882 prot. w „Academia scientifico-letteraria“ w Me-dyolanie, r. 1884 prot. nadzw. języka i literatury niemieckiej w uniw. praskim, a r. nast. w wiedeńskim, r. 1889 profesor zwycz. w Wiedniu. Napisał m. inn.: „Christian Felix Weisse“ (Innsbruck 1880);„Studien zur Goethe-Philologie“ (wspólnie z A. Sauerem, Wiedeń 1880); „Johann Georg Hamann“ (Frankfurt 1881); „Die Leiche und Lieder des Schenken Ulrich von Wiuterstetten“ (Wiedeń 1882); „Die Schicksalstragödie in ihren Hauptvertretern“ (Frankfurt 1883); „Die deutsche Litteratur in Wien u. Niederösterreich“ (w dziele „D. Österreich ungarische Monarchie in Wort und Bild“, I); „Schiller, sein Leben und seine Werke“ (Berlin 1890, 2 t.). Wydał dzieła braci Scheglów, Arnima, Brentana, Tiecka i inn. oraz dzieło Ferdynanda II tyrolskiego „Speculum vitae humanae“ (Halla 1889).    adz’

Minorat prawo najmłodszego z braci do obejmowania gospodarstwa po ojcu. Urządzenie to jest zwłaszcza właściwe ludom górskim, tak tak iż Preville i in., znajdując je w różnych punktach Afryki, Indyi i t. d., wiążą je rodowodowo py, Ameryki Półn. i Azyi Wschodniej (Japonja). z warunkami gospodarowania w okolicy górskiej. W Europie spotyka się we wszystkich rzekach Istnieje jako zwyczaj tu i owdzie w Europie, mórz: Białego, Bałtyckiego, Kaspijskiego, Czar- W dawnej Polsce zdarzało się, iż dobra szla-nego i inn.; u nas dość liczny w Niemnie i Nar- checkie, a zwłaszcza takie, od których rodzina wi; poławia się też w Wiśle i w wielu jej do- brała nazwisko, przechodziły częściej do naj-pływach. Mięso M-ów jest jadalne; w handlu młodszego niż do najstarszego syna (J. Mora-minog spotyka się w stanie marynowanym. 3) czewski). Przypuszczano, że pochodziło to stąd, M. strumieniowy — Petromyzon Planeri że rodzice, czyniący między dziećmi różnicę, zwy-Blo ch, mniejszy od poprzedniego (dł. do 30 cm.) kle młodsze kochają bardziej niż starsze i prze-o podobnem obarwieniu ciała; żyje w wielu to wyznaczali im dobra najulubieńsze; w isto-naszych rzekach i potokach; na pokarm prze- cie rzeczy przyczyna tkwi w tern, że w chwili ważnie nie używany. Larw tego gatunku u- śmierci ojca najstarsi są już wyposażeni. Dru-żywa się (w Niemczech) jako przynęty na gą przyczyną było to, że według obyczaju Średnich Wieków najstarszy brat dzielił majątek na

Müller odkrył, że Ammocoetes jest tylko larwą minoga; larwa ta różni się od formy dojrzałej tern: 1) że oczy jej pokryte są skórą grubą i nie działają zupełnie; 2) otwór ustny pod postacią wąskiej szpary nie zdolny jest do przysy-sania się; jama ustna bezzębna; 3) płetwa grzbietowa pod postacią wązkiej taśmy, niepodpartej promieniami, rozciąga się od połowy grzbietu do ogona; 4) wzdłuż grzbietu biegną dwie ciemne pręgi; ubarwienie ciała żółtawe. Larwa M-a żyje zagrzebana w piasku lub w mule rzek do go (ob.).

4-go roku życia; w końcu tego okresu dojrzewają narządy rozrodcze i zachodzi przekształcenie postaci M-a (od października do grud.); w końcowym okresie dojrzewania M-gi opuszczają rzeki i wędrują do mórz; dopiero z wiosną najbliższą udają się znowu do rzek na tarło; po tarle umierają. Gatunki: 1) M. morski —

Petromyzon marinus L. o grzbiecie i bokach płowych lub bladooliwkowych, ciemno-brunatno marmurkowanych, i brzuchu białym, dł. do 1 m.; waga do 5 f. Żyje w morzach Europy,

Ameryki Północnej i Afryki zachodniej; na wiosnę wstępują czasem pojedyńczo w uście rzek (M-i morskie nie są wędrownemi właściwie i wchodzą do rzek przypadkowo, niekiedy przyssane do wędrujących na wiosnę do rzek na tarło aloz i łososi); według doświadczonych rybaków M. ten zdarza się niekiedy w Wiśle pod Warszawą, również w Narwi; tarło odbywa w morzu. 2) M. rzeczny - P. fluviatilis L.

(fig. 35), kolor głowy zielonawy, grzbietu—czarniawy lub siny, wpadający w odcień błękitnawy; na grzbiecie przebiegają ciemniejsze smugi faliste; boki żółtawe, brzuch biały; dochodzi do 50 cm. dł. Właściwie ryba morska, wędrowna; wchodzi do rzek dla tarła, zachodzącego raz w życiu po którem umiera; rozwój odbywa się w rzekach. Żyje w morzach Euro-

St. Min.

ryby.

adz.

S. Drz,

adz.

adz.

gendy miejscowej wymysłem.

schedy, młodszy zaś wybierał—u ludu polskiego, a także litewskiego oraz na Rusi polskiej, syn najmłodszy brał chałupę, grunt i woły, a majątek pozostały szedł na podział. Wypływało to stąd, że chłopi, żeniąc się zazwyczaj wcześniej, mieli dorosłych synów starszych, kiedy sami byli jeszcze w sile wieku; ci synowie opuszczali dom rodzicielski, w którym nie byli potrzebni do pomocy, zostawał zaś najmłodszy, który dorósłszy był wyręczycielem i żywicielem rodziców już zestarzałych. M, zachował się dotąd w całej mocy u ludu ukraińskiego; istnieje przysłowie ukraińskie: menszomu bat-kiwszczyzna (najmłodszemu ojcowizna).

Minores, w rzymskiej terminologii prawniczej dzieci małoletnie aż do 25 roku życia, aetas légitima, w którym stawały się pełnoletnie, maiores; por. lex Flaetoria de circumscrip-tione adulescentium; prawo to ustanowiło taką właśnie granicę, aby małoletnich przed oszustami uchronić.

Minorka (Balearis minor') jedna z wysp Balearskich (ob.); powierzchni 760 km. kw., tworzy wyżynę skalistą, która osiąga najwyżej 365 m. Erzegi zwłaszcza na płn. i płn. wsch. trudno dostępne. Grunt kamienisty i przeto mało wytwórczy, klimat bardzo przyjemny, acz wystawiony na silne wiatry północne, wiosną i latem bardzo dżdżysty (śr. ciepł. roczna 17,°5, ilość opadów rocznych 690    mm.). Ludność

(40 000 m-ców) poświęca się uprawie zboża, owoców południowych i wina, chowowi bydła, dobywaniu kamieni, rybołówstwu, żeglarstwu i wyrobowi obuwia. Godne uwagi są pieczary stalaktytowe i pozostałości po budowlach pro-tohistorycznych, piramidy kamienne do wysokości 15 m., otoczone murami okrągłymi. Główne m-to i port Mahon (ob.).

Minorum gentium (łac., „niższego rodzaju“), w staroż. nazwa bogów podrzędnych, jak Pan, Pomona, Flora i inne bóstwa polne. W stosunkach ludzkich określenie osób miernych zdolności, nie mogących się równać z talentami pierwszorzędnemi.

Minoryci, ob. Franciszkanie.

Minos, gr. Mtvwç: 1) syn Zeusa i Europy, córki Fojniksa, brat Rhadamantysa i Sarpedona, ojciec Deukaliona i Aryadny, król i prawodawca Kreteńczyków. Małżonką jego była Pazy-fae, która, rozpaławszy dziką chucią ku przysłanemu przez Posejdona bykowi, Minotaurosa (ob.), zwanego także Asteryosem, porodziła. Zamordowanie Androgeosa (ob.), syna M-a, przez mieszkańców Attyki, skłoniło ojca do podjęcia wyprawy, aby się na nich pomścić. Zdobył Megarę, którą Nisos władał. Kiedy Ateńczyków zaraz ujarzmić nie mógł, błagał ojca swego Zeusa o pomoc, a ten na Attykę ciężki głód i pomór zesłał. Klęskami skruszeni Ateńczycy przyrzekli zwycięzcy co rok przysyłać ofiarę dla Minotaurosa, złożoną z 7 chłopców i 7 dziew-wcząt. Jak Arystoteles podaje, była ofiar tych losem niewola zwyczajna. Z łaski Zeusa otrzymał M. mądre prawa dla Kreteńczyków. Jakie one były, niewiadomo, tyle jedynie pewno, że Kreta odznaczała się w czasach najdawniejszych dobrą, na podstawach prawnych opartą organizacyą państwową, stąd też, jak legenda opiewa, Likurg (ob.) wiele praw przejął. Zasłużył się M. wielce około Krety przez pobudowanie floty morzowładnej, która korsarzy na morzach przyległych do szczętu wytępiła. Według Herodota umarł M. trzy generacye przed wojną Trojańską. Kiedy na Dajdalosie (ob.) za popieranie niecnego stosunku miłosnego żony chciał się pomścić, uciekł tenże do Sycylii. Udał się więc za nim z pogonią na okrętach i zażądał od tamtejszego króla Kokalosa wydania zbiega. Pozornie z u-przejmą gościnnością przyjęty, znalazł niebawem śmierć przez uduszenie w łaźni gorącej. Ciało jego zwrócił Kokalos Kreteńczykom, którzy je uroczyście pochowali i pomnik, a nad nim później świątynię, Afrodycie poświęconą, postawili. Poeci pohomerowi zaliczają M-a pomiędzy trzech sędziów podziemia, Homer zaś wyraźnie wspomina, że nawet w krainie zmarłych dzierżył berło królewskie. — Por. Stephani „D. Kampf zwischen Theseus u. Minotaurus“ (Beri. 1842); Benfey „Hermes, Minos, Tartaros“ (Getynga 1877). — 2) M. II, wnuk poprzedzającego, a syn Lykostosa i Idy, król i prawodawca Krety. Prawdopodobnie jest tylko le-

S. Drz.

Minotaurus, gr. Mivwraupoç, syn byka morskiego, przysłanego Minosowi (ob.) przez Posejdona i Pasyfaę, potwornej postaci, w połowie człowiek, a w drugiej byk, chowany w labiryncie Knossyjskim, na Krecie, gdzie, jak legenda opiewa, pożerał dziewczęta i chłopców, przysyłanych mu w haraczu przez Ateńczyków. Zabił go Tezeusz (ob.) i wyzwolił Ateny od hańby. Artyści starożytni przedstawiali M-a, jak to widać na dochowanych wazach, obrazach ściennych, mozaikach, monetach, płaskorzeźbach i kamieniach rzniętych, pod postacią ludzką z głową byka, albo też jako byka z głową człowieka, i to albo samego, przebywającego w Labiryncie, albo walczącego z Tezeuszem lub przez tegoż skrępowanego. Już w Wiekach Starożytnych domyślano się w tych legendach jądra historycznego. Philochorus był zdania, że labirynt oznacza miejsce warowne, a w niem więziono jeńców ateńskich, z którymi dowódca twierdzy okrutnie się obchodził. Według zdania innych był M. pięknym młodzieńcem, który z Pasyfaą syna spłodził, Minos zaś wysłał go w góry do pasterzy, którym jednak hardy wy-chowaniec poddać się nie chciał. Inni twierdzą, że Tezeusz, zawarłszy przymierze z Kreteń-czykami, zabił nieprawego syna Minosa. Nowi uczeni objaśniają owe mityczne podania w sposób następujący: Według przekonania Creuzera pochodzi M. właściwie od egipskiego Tyfona, t. j. wiatru skwarnego, szerzącego zniszczenie

S. Drz.

adz.

K. B.

S. Drz.

T. R

szczególnie pomiędzy młodein pokoleniem. Bót-tiger zestawia tę opowieść mityczną z kultem fenickim słońca; byk jest przeobrażeniem bóstwa słońca; a podobnie jak uprowadzenie pięknej Europy na Kretę, w barwnej przenośni założenie pierwszej fenickiej osady na owej wyspie oznacza, tak samo odnieść należy tradycyę mityczną o M-sie do bóstwa słońca, dziewice więc, przysyłane mu w haraczu, oznaczają niewolnice, oddające się rozpuście w świątyni owego bóstwa, albo też ofiary, bożkowi z ludzi składane, które w najdawniejszych czasach na Krecie były rzeczą zwyczajną. Inni nakoniec tłumaczą M-a jako fenickiego albo syryjskiego Molocha (ob.), któremu dzieci w pożądanej ofierze składano, albo też jako symbol Zeusa Aste-ryosa, bożka kreteńczyków, którego kult, połączony z ofiarami ludzi, wyższej kulturze Greków miejsca ustąpić musiał. — Por.: Stephani „D. Kampf zwischen Theseus und M.“ (Berlin 1842); Conze „Theseus u. M.“ (Berl. 1878).

Minskij, pseudon. poety ross. Mikołaj a W i 1 e n k i n a (ob.).

Minster (Münster), herb: Na tarczy czerwonej—tarcza mniejsza, na której w polu srebr-nem—dwa pasy błękitne. U szczytu ogon pawi. Labry z prawej strony czerwono-srebrne, z lewej —błękitno-srebrne.

Minster in Sheppey, wioska w hr. Kent w Anglii na płdn. brzegu w. Sheppey, 5 kim. na płd. zach. od Sherness; kościół i ruiny starożytnego klasztoru żeńskiego (z r. 673), 16 111 mieszkańców.

Minter Karol Fryderyk, malarz (* 1780 w Szczecinie—f 1847 w Warszawie), kształcił się w Kopenhadze. Ojciec jego był pułkownikiem inżynierów wojska polskiego. M. przybył do Warszawy w r. 1822, gdzie założył w następstwie odlewnię słynną, z której wypuścił w świat cykl medalionów bronzowych z portretami królów i wybitnych osobistości, jak: Mickiewicza, Tyszkiewicza, Kaczkowskiego, Fredry, Moniuszki itp. Jako malarz znany jest M. z miniatury Joanny Grudzińskiej, księżnej Łowickiej.— Odlewnię objął po nim syn jego Karol. Z rzeczy, które z niej wyszły, zasługuje nadto na wymienienie: zmniejszenie posągu króla Zygm. z kolumny na placu Zamkowym w Warszawie, odlane w bronzie. Odlewnia przeszła z czasem w posiadanie dzisiejszego T-stwa Akc. p. n. „Wulkan“.

Mintha, Mentha, gr. Mtvfia, Mévfia: 1) urocza Nimfa Kocytyjska, umiłowana przez Ha-desa, którą Persephone z zazdrości na małżonka w roślinę, równe miano noszącą (=mięta), przemieniła. Inna opowieść opiewa, że przemieniła ją Persephona w proch, z którego na rozkaz Hadesa owa roślina wyrosła. Od niej wzięła swą nazwę:—2) góra w Tryfylii, w ziemi egipskiej, u której stóp stała świątynia Hadesa, jako i gaj, bogini Demeter poświęcony; dziś Alvena.

Minto 1) Gilbert Elliot, hrabia M., mąż stanu angielski (* 23 kw. 1751 — f 21 czerw. 1814 w Hevenage). Wychowywany we Francyi, nauki wyższe odbył w Oxfordzie. R. 1774 adwokat w Londynie, r. 1776 wybrany do parlamentu. Whig, kilkakrotnie występował wbrew opinii stronnictwa, popierał lorda Nor-tha w jego polityce względem kolonii amerykańskich, gdy wybuchła rewolucya francuska. Zwalczał politykę Foxa; w r. 1793 był komisarzem rządu angielskiego w Toulonie, w r. 1794, gdy Anglicy zajęli Korsykę, sprawował na niej rządy, dążąc do uczynienia z niej punktu oparcia dla wpływów angielskich na morzu Śród-ziemnem. Odwołany w r. 1796, otrzymał w r. 1798 tyłuł barona M.; w Izbie wyższej popierał unię i Irlandyę. W r. 1800—01 poseł w Wiedniu, r. 1806 generał-gubernator Indyi. Na stanowisku tern wykazał wybitne zdolności administracyjne. Urządził kilka wypraw wojskowych, starał się o zawarcie sojuszów z Persyą i Afganistanem, r. 1811 zajął Jawę, osobiście uczestnicząc w wyprawie w tym celu wysłanej. Odwołany w r. 1813, mianowany został wicehrabią Melgund i hrabią M.— Bibl. „Life and lesters of sir Gilbert Elliot, firth earl of M.“ (Lond. 1874); „Lord M. in India“ Lond. 1880). — 2) Gilbert Elliot Kynynmond, mąż stanu angielski, syn poprzedniego (* 16 listop. 1782 w Lyonie — f 31 lipca 1859). Wybrany w r. 1806 na członka parlamentu, piastował mandat do r. 1814, w którym po śmierci ojca został członkiem Izby lordów. Popierał eman-cypacyę katolików i reformę parlamentu. Był członkiem kilku gabinetów whigowskich (Mel-bournea i Johna Russella). R. 1847 zwiedzał dwory włoskie w misyi dyplomatycznej, mając sobie zleconem skłonić książąt włoskich do umiarkowanego postępowania wobec ówczesnych ruchów rewolucyjnych, powodzenia w tem zadaniu nie miał.—3) Gilbert JohuElliot Murray Kynynmond, hr. M., generał i mąż stanu angielski (* 1845). Wychowaniec uniw. w Cambridge, służył wojskowo w gwar-dyi szkockiej. R. 1877 wysłany do armii tureckiej, był czynny w kampanii rossyjsko-ture-ckiej, r. 1879 przeniesiony do Afganistanu, r. 1881 towarzyszył gen. Robertsowi do Afryki Południowej jako sekretarz prywatny. R. 1882 walczył w wyprawie afganistańskiej, r. 1883 —1886 sekretarz wojskowy gen. - gubernatora Kanady, awansował na generała, r. 1898 mianowany gen.-gubernatorem kanadyjskim.

Milltrop Teodor, malarz niemiecki(*1814— f 1870), początkowo ziemianin, pod wpływem malarza Geselschapa poświęcił się sztuce, wstępując r. 1844 do Akademii w Dusseldorfie. Z obrazów olejnych M-a za najlepsze uchodzą: Marya z Jezusem i Janem (1855, galerya sztuki w Diisseldorfie) i Marya ze św. Ludgaremi św. Benedyktem (1856 — 1815, ołtarz w kościele w Werden). Celował jednak bardziej w rysun-

adz.

S. Prz.

kach, jak Chrystus z Janem, otoczeni aniołami (1852), Rok urodzajny, Bachanalia dziecięca, Ukrzyżowanie, Kazanie na górze (1861), 60 ilu-stracyi do bajki „Von König Heinzelman“. Znane są nadto dzieła dekoracyjne“, jak fryz Pory roku w postaciach dziecięcych, fryz Handel i przemysł i plafon Cztery żywioły.

Minturnae, gr. Mtvioupvoct, miasto starożytne w Lacyum, na granicy Kampanii, po obu brzegach rz. Livis, niedaleko od jej uścia, przez Aurończyków a. Aurunków założone, poddało się w r. 227 przed Chr. dobrowolnie Rzymianom. Korzystnemu położeniu swemu nad morzem, gdzie miało port dogodny, jako i przy głównym trakcie Appijskim, zawdzięczało rozkwit znaczny. W pobliżu był gaj ze świątynią, poświęcony Nimfie Marica. Na wschód od miasta osławione, a przez wylewy rzeki utworzone bagna, paludes Minturnenses, w których Ma-ryusz w r. 88 przed Chr. się ukrywał. Ruiny amfiteatru starożytnego i wodociągów dochowały się w sąsiedztwie dzisiejszego Minturno, dawniej Trajetta, Traetto zwanego.

Minucya, kalendarz z prognostykami, którym łatwowierni dawali wiarę. Stryjkowski powiada „W M-ach sprawy, którego się dnia i miesiąca co dzieje, terminujemy“. Wac. Potocki przygania: „M-cyom wierzymy, choć tak często bają, Kiedy nas o zaćmieniach co rok upewniają“. Maks. Fredro doradza przysłowiem: „Lepiej w drogę jechać z opończą, niż zM-mi“. Stąd minucyarzem nazywano piszącego kalendarze z prognostykami. Ks. Solski mówi: „M-rze dla krótkości znaki niebieskie obrazkami znaczą; inne są znaki astronomików“. Wesp. Kochowski tak się wyraża: „Nie był Stankiel pielgrzymem i M-rzem, Gdzież się tego nauczył, że takim jest łgarzem“.

Minucynsze (Minucii), ród rzymski. I) Pa-trycyuszowska była jedna gałąź M-ów, z przydomkiem A u g u r i u i, są to: 1) Marcus M., piastował razem z Aulusem Semproniuszem w r. 497 przed Chr. godność konsula, po raz drugi w r. 491 i wstawił się usilnie za Koryo-lanem, którego wówczas z Rzymu wygnano.— 2) Lucius M., syn konsula Pulliusa, jako consul suffectus wyruszył razem z kolegą Ga-juszem Nautyuszem w r. 458 przed Chr. na wyprawę przeciw Ekwom, którzy go sami w obozie zaczepili. Po trzech dniach osaczenia przybył na odsiecz dykt. Lucius Quinctius Cin-cinnatus i pobił nieprzyjaciela na głowę. Na rozkaz dyktatora złożył M. główne dowództwo i służył pod nim jako legatus. W r. 450 został członkiem komisyi konstytucyjnej (decemviri legibus scribundis). Kiedy znowu przeciw nieprzyjaciołom w pole wyruszył, poniósł po raz drugi klęskę pod górą Algidus, wszakże bez własnej winy. W 10 lat później wybrany z woli trybunów ludowych jako praeféctus annonae, mający dbać na tym urzędzie o dostateczne

Wielka Eoc. Powgz. Ilustr. Ser. I. Torn XLVII, Zegz. 371b

zaopatrzenie Rzymu w zboże, starał się na-próżno o spełnienie tego obowiązku. Kiedy nast. r. Spurius Maelius knował plany, dla rzeczypospolitej złowrogie, doniósł M. o tern senatowi, za co go pomnikiem odznaczono. On też prawdopobobnie wybudował Via Minucia, trakt bity, wiodący przez krainę Sabińczyków do Brundisium. — 3) Quintus M. Esquili-nus Augurinus, brat poprzedzającego, piastował z Gaj. Hor. Pulwillusem w r. 457 przed Chr. godność konsula. Za jego konsulatu dopięli trybunowie ludowi celu swego, że ich odtąd 10 co rok wybierano. — 4) Minucia, Westalka, w r. 387 przed Chr. oskarżona z złamanie ślubów czystości, na śmierć skazaną została przez zakopanie żywcem. — 5) Gajus M. Aug., w r. 187 przed Chr. trybun ludowy, przeparł wpływem swym, że Luc. Scypiona Azyatyckiego za rzekome sprzeniewierzenie części łupów wojennych na grzywny skazano; wszakże zasłużonego i nieskazitelnego męża wybawił od kary tej Titus Sempronius Gracchus.—II) Plebej uszowskie gałęzie M-ów. A. Ruf i. 1) Marcus M. R uf u s, sprawował urząd konsula w r. 221 przed Chr. W drugiej wojnie Punickiej r. 217, był magister eąuitum pod rozkazami dykt. Kwint. Pabiusza Maksymusa. Krewkiego temperamentu, podburzył legiony przeciw rozważnemu dyktatorowi, a nawet wbrew wyraźnemu jego rozkazowi wszczął walkę z Hannibalem, którą zrazu pomyślnie toczył. Trybun ludowy Metilius przeprowadził potem wniosek, aby M-owi przysługiwało równe prawo naczelnej komendy nad wojskiem rzymskiem, jak Pabiuszowi. Wszakże już w drugiej bitwie, lekkomyślnie podjętej, poniósł M. klęskę, a tylko wczesnemu pojawieniu się dyktatora zawdzięczał, że legionów jego w pień nie wycięto. Upokorzony takiem niepowodzeniem, cofnął się sam na stanowisko podkomendnego, przeprosiwszy dyktatora. Zginął pod Kannami w r. 216. — 2) Quintus M. Rufus, r. 201 przed Chr. edyl ludowy, nast. r. pretor. Jako propraetor zarządzał pro-wincyą Bruttium, a urząd ten przedłużono mu, aby przeprowadził śledztwo w sprawie obrabowania świątyni w mieście Locri i wykrycia spisku tajnego. R. 197 walczył jako konsul przeciw Ligurczykom i Bojom, tryumfu senat mu odmówił. W 8 lat później wysłany w poselstwie do Azyi, a r. 186 został człónkiem komisyi w sprawie Bakchanalii (ob.) w Rzymie. R. 183 posłował do Gallii.—3) Marcus M. R., piastował w r. 197 przed Chr. urząd pretora miejskiego. W r. 194 wysłano go na czele kolonistów Latyńskich do Bruttium, a r. nast. jako posła do Kartaginy. — 4) Marcus M. R., stał jako trybun ludowy w r. 121 przed Chr. na czele stronnictwa, przeciwnego reformom Gajusa Grakcha.—B. Th er mi. 1) Quintus M. Th er mus, stał w drugiej wojnie

S. Drz

Minus w matematyce, ob. Matematyczne znaki.

Minusinsk, m-to powiatowe gub. Jenisiej-skiej w Syberyi, przy uściu Minusinki do Je-niseja, w odległości 490 wiorst od Krasnojarska. Położony w miejscowości, należącej do najżyźniejszych w Syberyi, jest M. ośrodkiem handlowym dla zamożnej ludności rolniczej, a także znacznym punktem handlu przechod-nego, pośrednicząc w dostawie towarów nie tylko do powiatu M., ale do pobliskiej ziemi Sojotów, na terytoryum chińskiem za górskiem pasmem Sajańskiem położonej. Główne przedmioty handlu: wyroby bławatne i żelazne, wza-miau za które kupcy otrzymują bydło, skóry, wełnę itd., przewożone spławem po Jeniseju. M. jest miastem od r. 1823, poprzednio leżała tu wieś Minusa. R. 1896 było ok. 6000 m-ców, obecnie przeszło 10 000 (znaczny procent zesłańców kryminalnych). Służył M., tak samo jak liczne wsi powiatu M., jako miejsce wygnania dla zesłańców politycznych: przebywał tu kilka lat na wygnaniu Feliks Kon, z pod którego pióra wyszedł obszerny opis muzeum M-ego, którem słusznie M. się chlubi. Muzeum to, założone staraniami badacza miejscowego, N. Martjanowa, skupiło olbrzymią na stosunki miejscowe ilość okazów przyrodniczych, etnograficznych, antropologicznych, "itd., dostarczając niezmiernie cennego materyału

Punickiej w r. 202 przed Chr. pod rozkazami naczelnego wodza Publiusza Korneliusza Scy-piona, nast. r. obrany trybunem ludowym, a r. 198 edylem kurulnym. R. 197 dostał z dwoma innymi zlecenie poprowadzenia kolonistów na wybrzeże Italii. R. 195 zawiadował Hispania citerior, a po szczęśliwych bojach powróciwszy do Rzymu, dostąpił tryumfu. R. 191 wraz z Luc. Korneliuszem Merulą konsul. Wysłany celem uśmierzenia buntu w Liguryi, zdołał go mimo wielkiej energii dopiero w nast. r. uśmierzyć. Tryumfu mu, szczególnie za sprawą Katona, odmówiono. R. 189 udał się jako poseł do Azyi, gdzie Autiochos syryjski miał zawarte z Rzymianami układy zaprzysiądz. Nast. r. zginął w bitwie z Syryjczykami. — 2) Marcus M. Th., wysłany r. 85 przed Chr. jako pretor do Azyi. Konsul Lucius Valerius Flaccus zdał mu tutaj główne dowództwo nad legionami, które mu jednak Fimbria (ob.) wydarł. Pod rozkazami jego rozpoczął młody Cezar karyerę wojskową i uzyskał od niego po zdobyciu Mytyleny koronę obywatelską, — 3) A u 1 u s M. Th., mąż zacny i uczciwy, jak Cycero poświadcza, który dwa razy obrony jego się podjął. Godności konsula, o którą się ubiegał, nie mógł dla braku przyjaciół wpływowych uzyskać. — 4) Quintus M. T h., r. 62 przed Chr. trybun ludowy, popierał gorliwie stronnictwo optymatów. Urząd pretora sprawował w r. 51, poczem jako propraetor zarządzał prowincyą Azyą. Cycero często z nim korespondował, prosząc go o polecenia. Przy wybuchu drugiej wojny domowej przyłączył się do stronnictwa Pompejusza, lecz mało przy tern odwagi pokazał. W r. 43 wysłał go Marcus Lepidus w poselstwie do Seks-tusa Pompejusza.— C. Plebejuszowscy M. z innemi przydomkami: 1) Lucius M. B a s i 1 u s, obywatel zamożny, umarł w Gre-cyi. W Rzymie zaś przedłożono podrobiony jego testament, w którego obronie Marcus Cras-sus i Quintus Hortensius z chciwości występowali.—2) Lucius M. B a s i 1 u s, właściwie Marcus Satrius, służył pod rozkazami Cezara w Gallii jako legat, poczem piastował w r. 45 przed Chr. godność pretora i przyłączył się do sprzysiężenia przeciw Cezarowi. Wkrótce potem zamordowali go właśni niewolnicy dla okrutnego obchodzenia się z nimi.— 3) Marcus M. Felix, chrześciański pisarz apologetyczuy, prawdopodobnie rodem z Afryki, żył pewnie ok. r. 180 po Chr. jako obrońca prawa w Rzymie. Napisał w bardzo gładkim stylu dzieło, w formie filozoficznego dyaloga ujęte, „Octavius“, w którem zarzuty, przeciw wierze chrześciańskiej czynione, zbija. Pomiędzy dyalogiem tym a apologetycznemi dziełami Ter-tulliana zachodzi wyraźne, choć dotychczas nie zupełnie wyjaśnione pokrewieństwo, od wyniku którego zależy, czy M. „Oktawiusza“ około r. 180 albo dopiero po r. 200 napisał. Dochował się ten utwór w jedynym rękopisie pary-

skim z w. IX. Wydali go: Ed, priuceps (Rzym 1543); Balduin (Heidelberg 1560); Murait (Zurych 1836); Ohler (Lipsk 1845); Halm (Wiedeń 1867, razem z Firmikusetn Maternusem); Cor-nelissen (Berlin 1881); Baehrens (Lipsk 1886); Boenig (Lipsk 1903); Waltzing (Lowanium 1903); tekst łaciński z przekładem niemieckim Dombart, wyd. 2-e (Erlangen 1881).-Por.: I. D. van Hoven ,,De aetate, dignitate et patria Mi-nucii Fel.“ (Langensalsa 1773); H. Meier „Comment. de MinucioFel.“ (Zurych 1824); C. Roe-ven „Minuciana“ (Bedburg 1859); A. Ebert „Tertullians Verhaeltniss zu M. F.“ (Lipsk 1868; „Abh. d. Saechs. Gesellsch. d. Wiss.“, V, 321 — 386); Baehreus „Beitrage zur Textkritik des M.“ (Bonn 1870, w „Lectiones latinae“, 22--31); Kuehn „D. Octavius des Min. F.“ (Lipsk 1882); Seller „De sermone Minuciano“ (Wyrcburg 1893); Vahlen „Quaestiones Minucianae“ (Berlin 1894); Norden „De M-i Felicis aetate et genere di-cendi“ (Gryfia 1894); Synnerberg „Randbemerkungen zu M. F.“ (Helsingfors 1903); Burger „Min. F. u. Seneca“ (Monachium 1904). — D. Plebejuszowscy M. bez znanych przydomków; 1) G a j u s M., rzymski włócz-nik, który w wojnie z Pyrrusem pierwszy słoniowi trąbę odrąbał, zabił go i takim sposobem Rzymian ze strachu przed temi nigdy dotychczas niewidzianemi zwierzami wyzwolił. — 2) M., jako pretor rzymski stawił wniosek, aby wodę z rzeki Anio wodociągami do stolicy sprowadzono.

do badań dzielnicy będącej pod wielu względami dla nauki wielce ciekawą. Przy muzeum istnieje też biblioteka (ok. 20 000 t ). Życie przemysłowe słabo rozwinięte (kilkadziesiąt zakładów, przeważnie drobnych warsztatów rzemieślniczych). Zato handel osiąga obroty milionowe.—Minusinski powiat, najbardziej na południe wysunięta część gub. Jenisejskiej. Południowy jego skrawek został w r. 1886 wyodrębniony jako oddzielna jednostka administracyjna pod nazwą pogranicznego okręgu Usinskie-go. Prócz tego okręgu, powierzchnia powiatu obejmuje 77 641 w. kw. Na południu i na płn. wsch. ciągnie się pasmo gór Sajaóskich, środkowa i północna część powiatu przedstawia równiny faliste, oraz równiny o piętnie stepo-wem.

za-

roz-

zwa-

szama-

za-

Liczba takich osiedleńców w r. 1896 wynosiła

T. R.

A-

adz

W części północnej znajduje się wiele jezior słonych. Powiat na całej jego przestrzeni przecina rz. Jenisej z licznemi dopływami; z nich najważniejsze: Tuba i Abakan. Znaczna część powierzchni zajęta jest przez lasy iglaste. Ziemia w przeważnej części powiatu jest nadzwyczaj urodzajna, posiadając w niektórych miejscowościach warstwę czarnoziemu na 8 — 20 i więcej cali. To też kwitnie tam rolnictwo, dowalające nie tylko potrzeby ludności miejscowej, ale pozostawiające nadmiar, wywożony do innych, mniej urodzajnych powiatów gub. jenisejskiej, przeważnie dla potrzeb kopalni złota. Również rozwinięta jest hodowla bydła, ogrodnictwo i uprawa niektórych roślin przemysłowych, jak np. chmielu i lnu, oraz pszczelnictwo. Czyniono próby sadzenia buraków i rozwinięcia cukrownictwa. Znaczna część ludności znajduje zatrudnienie w lasach, już wyrą-bując je i spławiając drzewo Jenisejem, już to trudniąc się polowaniem, zbieraniem orzechów cedrowych itd. Są też w powiecie dość liczne kopalnie złota. Przemysł i rzemiosła słabo winięte. Ludność powiatu r. 1896 (bez miasta M.) 153 876 głów, (ok. 4 000 tubylców osiadłych i ok. 26 000 koczowników). Tubylcy, ni przez Rossyan ogólnie Tatarami, rozpadają się na liczne plemiona, należące do t. zw. grupy ałtajskiej: Kaczyńcy, Sagajowie, Karagasy itd. Głównem zajęciem ludności tubylczej jest hodowla bydła i polowanie. Prawie wszyscy są ochrzczeni na wiarę prawosławną; co nie przeszkadza im jednocześnie hołdować nizmowi. Pod względem administracyjnym tubylcy są podzieleni na 2 „uprawy“, które dzielą się na rody.—Po raz pierwszy Rossyanie zjawili się tu r. 1613. Byli to kozacy, którzy częli ściągać haracz z ludności tubylczej, ta zaś mszcząc się za ucisk, niejednokrotnie zbrojnie przeciwko nim występowała. Systematyczna ko-lonizacya rossyjska zaczęła się na początku w. XVIII, gdy zbudowano w kraju M-skim kilka forteczek. Urodzajność gleby ściągała licznych osiedleńców, nadto wśród żywiołu napływowego znajdowała się zawsze ogromna ilość osiedleńców przymusowych, wysyłanych tu za karę.

przeszło 6 520 osób.

Minuta, miara czasu, 60-a część godziny, 1 440-a część doby; rozróżniamy M-ę gwiazdową, słoneczną istotną i słoneczną średnią, odpowiednio do trzech rodzajów doby (ob. Czas); w użyciu powszechnym jest M-a słoneczna średnia. — M-a miara kątowa, 60-a część stopnia; wyobrażenie o wielkości tego kąta możemy powziąć, patrząc na pręt o długości 3 m. z odległości 1 km.; kąt, pod którym będziemy go widzieli, odpowiada prawie zupełnie ściśle 1 M-cie.

Minuta, t. zw. w Polsce każdą prywatną, bez pieczęci urzędowej kopię dokumentu, wypis lub streszczenie. Później wyrazem tym oznaczono także brulion, koncept, projekt do referatu, który, po przepisaniu w kancelaryi na czysto, składano dla śladu do akt właściwych. Rej powiada, że „gdy prawa stanowili przodkowie nasi, pozewek byl na trzy palce, a minutka na dłoń“. Prawo Polskie orzekało, że „prostą M-ą nic nie może być dowiedzione, jedno tylko M-ą pod pieczęcią“.

Minutoli, starożytna rodzina arystokratyczna włoska, osiadła obecnie w Prusach. Wybitni członkowie: 1) Henryk baron Menu M. (* 1772 w Genewie—f 1846 w Lozannie) wstąpił do wojska pruskiego, powołał w r. 1821 wyprawę do Egiptu; zbiory jego zakupił Fryderyk Wilhelm III i umieścił w muzeum berliń-skiem. Po usunięciu się z wojska z tytułem generała-lejtnanta, przeniósł się do Lozanny. Główne dzieło: „Reise zum Tempel des Jupiter Ammon u. nach Oberägypten“ (Berlin 1824, z atlasem; Uzupełnienia tamże 1827). Nadto: „Ueber antike Glasmosaik“ (wspólnie z Klap-rothem, tamże 1814); Ueber d. Anfertigung u. Nutzanwendung d. farbigen Gläser bei d. Alten“ (t-że 1837); „Beiträge zu einer künftigen Biographie Friedrich Wilhelms III“ (tamże 1843 — 44); „Der Feldzug der Verbündeten in Frankreich 1792“ (tamże 1847); 2) Juliusz, baron, dyplomata pruski i pisarz, syn poprzedzającego (* 1805 w Berlinie—f 1860 w Per-syi), w 1. 1847 — 48 dyrektor policyi w Berlinie, r. 1851 konsul dla Hiszpanii i Portugalii, poseł pruski w Persyi. Napisał m. in.: „Friedrich I, Kurfürst von Brandenburg“ (Berlin 1850); „Die weisse Frau“ (tamże 1850); „Altes und Neues aus Spauien“ (tamże 1854, 2 t.); „Portugal und seine Kolonien 1854“ (Stuttgart 1855); — 3) Aleksander, baron, brat poprzedniego (* 1806—f 1887) poświęcał się poszukiwaniom w zakresie historyi sztuki i napisał m. in.: „Denkmäler mittelalterlicher Baukunst iu d. braudenburgischen Marken“ (Berlin 1836), oraz „Der Dom zu Drontheim (tamże 1853).

Minwid Samuel, superintendent zborów ewangelickich zawilejskich (* na Litwie 1602 — t 1660 w Lubczu); odbywszy nauki w szkołach

nych.

„Orchomenos u. d. Minyer“

S. Drz.

E. Chw.

ewangielickich krajowych i zwiedziwszy akademie zagraniczne, sprawował obowiązki duchowne przy rozmaitych zborach litewskich, był pastorem w Birżach, a w r. 1038 wyniesionym został na godność seniora dystryktu za-wilejskiego. Wydał: „Droga powszechna to jest kazanie na wyprowadzenie ciała Krzysztofa Radziwiłła, w-dy wileńskiego, het. w. ks. Lit.“ (Lubcz. 1641), która należy do lepszych mów ówczesnych. Wspólnie z Janem Borzyrnowskim wydał w jęz. litewskim Psałterz z pieśniami w Kiejdanach r. 1653, zawierający, oprócz psałterza, ułożonego przez Stefana Jagwiła Ta-legę, burmistrza kiejdańskiego, Ewangielię, hi-storyę o męce Pańskiej, modlitwy i katechizm.

Minyas, gr. Mivôaç, syn Chryzesa i Chry-zogenei, ojciec Orchomenosa, założyciel sławnego m. Orchomenos, w Beocyi, praojciec Minyów (ob.). Małżonką jego prawowitą była Try-togeneja, córka Ajolosa; z Klytodorą zaś spłodził Presbona, Periklymenę, a z Panosyrą, córką Pajona, Orchomenosa, Atamasa i Dyochtondasa. O córkach jego, noszących imiona: Alkithoe, Leukippe i Arsippe, razem Minyadami zwanych, opowiada legenda co następuje: Kiedy inne dziewice i niewiasty uroczyste święta Dyonizosa w górach obchodziły, pozostały one w domu, aby pilnie na krosnach pracować. Natenczas ukazał się im bożek pod postacią dziewicy i napomiał je, aby w mistycznych jego obrzędach uczestniczyły. Ponieważ go nie usłuchały, poprzemieniał je kolejno w byka, lwa i panterę, a z krosien na rozkaz jego popłynęły mleko i nektar. Cudami takiemi przerażone, rzucały losy, która z nich ma w obrzędach uroczystych uczestuiczyć. Los padł na Leukippę, a ta, popadłszy w szał Bakchantki, własnego syna Hip-pasosa na kawały rozszarpała. Wtedy wszystkie trzy siostry w obłęd wpadły, póki ich Hermes w nietoperza, sowę i puhacza nie przemienił.— Jako pierwszy z królów wybudował M. w Or-chomenosie skarbiec wielki, którego szczątki do dzisiaj się dochowały. Grób jego pokazywano w tem mieście jeszcze w czasach historycz-

S. Drz.

Minyowie, gr. Mcvôoc, łac. Minyae, szczep staro-grecki. Główne ich siedziby były miasta Jolkos w Tessalii, później Orchomenos w Beocyi, wszakże ślady ich stwierdzić można i w Py-los Messeńskiem, w Amyklach Lakońskich, na w. Lemnos i Terze i w Kyrene Afrykańskiej. Jako żeglarze odważni są oni bohaterami właściwymi opowieści o Argonautach (ob.). — Por. K. O. Mueller (wyd. 2-e, Wrocław 1844).

Mińkowce, m-czko na Podolu, pow. uszycki, nad rz. Uszycą, przy trakcie pocztowym z Kamieńca do Uszycy, w pięknej dolinie, kościół parafialny murowany, r. 1797 przez Marchockich wzniesiony, synagoga, cerkiew, rynek w środku miasta z ratuszem (na wieżyczce, zachowała się miara minkowiecka), dwie fabryki sukna prostego, cztery fabryki olejku anyżowego, który w tej okolicy obfite daje plony, garbarnia, browar, fabryka świec i około 3 500 m-ców, przeważnie Żydów. M. otaczają przedmieścia: Belmont, Marchocice i Wesoła.—D zieje: Niegdyś wieś dziedziczna Stanisławskich, z których Ad. Stanisławski uzyskał r. 1637 przywileje Władysława IV na miasto. R. 1770 M. należały do Tarłów, od których przeszły do Starzyńskich, a r. 1794 do Marchockich. Przedostatni dziedzic Ign. Ścibor Marchocki (ob.) uczynił z M-c stolicę pańsfewka minkowieckiego, dla którego wydał ustawy prawne, osobną monetę papierową, rozwinął przemysł fabryczny, (fabryki sukna, papieru, powozów, lakiernię, i drukarnię). Prócz druków wydanych przez Ścibora dla potrzeb państewka minkowieckiego, z tłoczni wyszło wiele druków znaczenia ogólniejszego: przekład „Hamleta“ w tłum. J. K. Kamińskiego (M., druk dziedzica Marchockiego, 1805), „Mowy„ J. Podhorodeckiego, rozprawka M. Szachina „O wodzie mineralnej kamienieckiej (M., 1804) i t. d., należące do rzędu rzadkości bibliograficznych. Za Karola Marchockiego M-wce r. 1831 skonfiskowano. Odtąd chylić się zaczęły do upadku.—Por.: Przezdzie-cki „Podole, Wołyń i Ukraina“ (2 t.); J. Rolle, M. („Gaz. Warszawska“, 1883).

Mińsk Litewski (Minscium, Mieńsk, Mińsko, w narzeczu ludowem M i e n s k) m-to gubernialne, pod 53°34’ szer. płn. i 45°46’ dł. wsch., po obu brzegach Swisłoczy, przy uściu rzeczek Krupki i Stępili, a dawniej Niemihi (już wyschłej), o 182 w. na płdn.-wschód od Wilna, węzeł kolei brzesko-moskiewskiej i libaw-sko-romeńskiej, na początku r. 1910 liczył 99 762 m-ców (43$ Żydów, 34$ prawosławnych, 20$ katolików, 1.3$ Mahometan, 1% protestantów i 0.15$ staroobrzędowców); katolicy mają 5 świątyń: katedrę pod wezwaniem Narodzenia N. M. P. wzniesioną r. 1710 przez Jezuitów, a po pożarze r. 1796, odbudowaną przez pierwszego biskupa mińskiego, Jak. De-derkę, K. św. Trójcy na przedmieściu Złota Górka, K. parafialny na cmentarzu Kalwaryi, świeżo budujący się K. przy ulicy Zacharzewskiej, fundacyi E. Woyniłłowicza, i kaplicę w gmachu T-stwa Dobroczynności, również przez Dederkę w r. 1811 założonego. Prawosławni liczą 10 cerkwii, 6 kaplic, seminaryum duchowne, dwa klasztory: męski, założony r. 1872 w murach klasztoru Benedyktynów, i żeński, założony r. 1871 w klasztorze po Benedyktynkach, dwie szkoły duchowne, męską i żeńską, i kilka szkółek cerkiewno-parafialnych. Ewangielicy posiadają swoją świątynię murowaną przy ulicy Zacharzewskiej, z poł. w. XIX, i kilka razy do roku odprawiają nabożeństwo w języku polskim. Meczet tatarski drewniany przy ul. Tatarskiej. Wspaniała synagoga przy ulicy Zamkowej i kilkadziesiąt domów modlitwy. Z innych gmachów: pałac gubernatorski (dawne kolle-

ucz-

wza-

gium Jezuitów) przy Wysokim Rynku, siedziba archijereja na Nowem Mieście, pałac obrad szlacheckich, i Hausmana, gdzie się mieści klub miejski. Miejsca przechadzek: ogród publiczny nad Świsłoczą i skwer z fontanną na Nowem mieście. Dwa teatry, cyrk, biblioteka, czytelnia, 8 drukarni, 1 litografia, 3 typolitografie. Gim-nazyum klasyczne (jeszcze 1802 założone) i im. cesarzowej Maryi, szkoła 7-klasowa realna (1880 ze składek szlachty i miasta założoua), handlowa męska, trzy czteroklasowe szkoły miejskie, rzemieślnicza, dwie trzyklasowe szkoły żeńskie, żydowska, elementarna, szkoła dla dzieci ślepych, handlowa żeńska, dwa prywatne gimuazya żeńskie, oraz jedno męskie, szkoła handlowa męska i żeńska prywatna, położnicza, realna żydowska. Szpital ziemski guber-nialny; T-two C. dobroczynności przez Dederkę założone, przed laty przez szarytki, dziś już usunięte, zawiadywany; żydowski lazaret wojskowy, przytułek położniczy mińskiego oddziału T-stwa ochrony kobiet, miejski dla prostytutek, przytułek położniczy, miejska stacya dezynfekcyjna, pracownia analityczna d-ra W. Komo-ckiego i gabinet cliem.-bakteryologiczuy A. Kowarskiego; T-stwo dobroczynności, założone r. 1811 przez b-pa Dederkę, który własnym kosztem wzniósł dla niego gmach przy ul. Felicyańskiej, T-stwo Miłości bliźniego, T-stwo Dobroczynności prawosławne, T-stwo pomocy dla chorych chrześcian, wzajemnej pomocy dla nauczających i uczących się w szkołach ludowych w g. Mińskiej, pomocy dla uczącym się, T-stwo „Miłosierdzia“, przytułek dla podrzutków, oraz dziecięcy, ochronka św. Józefa dla dziewcząt i św. Kazimierza dla chłopców, T-stwo pomocy dla biednych niów szkoły elementarnej żydowskiej z oddziałem rzemieślniczym, T-stwo dostarczania ubogim Żydom środków do nauki rzemiosł, T-stwo pomocy dla ubogich Żydów m. M-ska, T-stwo rolnicze mińskie r. 1876 założone, miński oddział wszech-rossyjskiego związku gorzelników r. 1895 założony, wzajemnej pomocy asekuracyi rolnej, bank północny (oddział miński), T-stwo wzajemnego kredytu, kupieckie kredytu wzajemnego, kredytowe miejskie, kred. rzemieślnicze, pożycz-kowo-oszczędnościowe, miejskie asekuracyi jemnej od ognia, ochrony kobiet, „Ognisko“ polskie, T-stwo sportowe „Sokół“, Litewskie pomocy wzajemnej, wioślarskie (sekcya „Sokoła“), Oddział mińskiego Czerwonego Krzyża, T-stwo wzajemnej asekuracyi i na wypadek śmierci, Resursa obywatelska, Klub kupiecki, T-stwo miłośników sportu, racyonalnego polowania, Miński oddział T-stwa opieki nad zwierzętami, lekarskie, Biblioteka publiczna miejska im. Puszkina, Straż ogniowa ochotnicza i Stowarzyszenie spożywcze „Swisłocz“. Wodociągi, tramwaje. Bogate muzeum archeologiczno-etnograficzne przy miejscowym komitecie statystycznym gubernialnym. Archiwum centralne sądownictw i grodów dawnego w-dztwa miń

skiego i guberni. Prasa: „Goniec litewski“ (oddział miński) i rossyjskie „Mińskij Gołos“ i „Miu-skoje Słowo“. Władze gubernialne, powiatowe i miejskie, izba skarbowa, zarząd akcyzy, wydział Banku państwa, filia Banku włościańskiego, zarząd rolnictwa i dóbr państwa, zarząd kolei libawo-romeńskiej. — Przemysł r. 1904 reprezentowały 53 fabryki z 1452 robotnikami i 3 487 000 rb. wytwórstwa. Handel przeważnie w rękach Żydów.—Życie organizacyjne i społeczne polskie w M-s ku: Do lat 1905 — 1906 T-stwo Rolnicze było jedynem miejscem, gdzie ziemiaństwo polskie mogło, choć rzadko, porozumiewać się wzajem. Z konieczności przeto posiadało zawsze, zależnie od chwili, mniejszą lub większą domieszkę społeczną. Założone początkowo, jako placówka rossyjska (art. 2 statutu opiewa, iż członkami być mogą jedynie „osoby pochodzenia rossyj-skiego i wyznania prawosławnego“), wegetowało zaledwie. Własność bowiem ziemska rossyjska w Mińszczyżnie, tak imponująca w źródłach urzędowych, nie dostarczała prawie wcale ziemiańskiego żywiołu rossyjskiego. Właściciele dóbr, pokonfiskowanych przeważnie po r. 1863, byli to urzędnicy siedzący daleko, albo aferzyści, których sprawy miejscowe mało zajmowały. Urzędnicy zaś i ludzie sztucznie wtłoczeni do T-stwa Rolniczego, z którym nic ich nie łączyło, nie mogli podtrzymać owej placówki. Widząc jej upadek zupełny, władze jej zwróciły się do Ed. Woyniłłowicza z propozy-cyą wstąpienia do T-stwa Rolniczego i na jego żądanie ze statutu usunęły artykuł o nie przyjmowaniu osób pochodzenia nierossyjskiego. Wówczas wstąpił do T-stwa E. Woyniłłowicz w towarzystwie W. Ciundziewickiego, L. Hań-kowicza, Z. Święcickiego, W. Świdy, E. Zdzie-chowskiego i kilku inn. ziemian wybitnych, a za nimi napłynęła cała rzesza ziemiaństwa polskiego, i tchnęła uowe życie w instytucyę. Wystawy rolnicze r. 1901 i 1908 w M-sku i cały szereg sekcyi zawodowych są jego dziełem. Dopiero od r. 1905 kiedy pęta, krępujące od lat z górą 40 polskość w M-u, częściowo opadły, T-stwo Rolnicze jęło tracić dawne niewłaściwe zadania i stało się jedynie korporacyą zawodowo-rolniczą. Do r. 1905 życie nietylko polityczne, ale i towarzyskie polskie w M-sku, było do najwyższego stopnia ograniczone, każde głośniejsze przemówienie po polsku — oznaką buntu. Nie wolno było urządzać przedstawień amatorskich polskich (choć ongi scena polska mińska szczyciła się nawet talentami drama-tycznemi, jak komik Fedecki, Drozdowska i in.), a właśnie dziedzina ta stała się pierwszą, na której ukazał się nowy związek zbiorowego życia polskiego w M-sku. R. 1905 w lecie pozwolono na pierwszy teatr polski. Zrazu z obowiązkową jednoaktówką na początku, a wkrótce i bez tego dodatku, W ślad za pierwszą trupą, która do M-ska była zjechała, ukazało się nie-

osa-

wielkie kółko amatorów miejscowych, grywające dotychczas prywatnie, a teraz już myślących o legalnem urządzeniu się. Najpierwszą wszakże orgauizacyą polską było „Polskie T-two Oświata“ zalegalizowane d. 24 stycz. r. 1907. Na czele jego stanęli: prałat Michalkiewicz jako prezes, d-r Jan Offenberg — wiceprezes, d-r Grabowięcki — sekretarz i mec. Z. Węcławo-wicz—skarbnik. Kiedy jęło się pracy, okazało się, że zatwierdzony statut jest fikcyą, sprawę bowiem zakładania szkół rozstrzygnęła administracya w statucie w ten sposób, że pozwolono „Oświacie“ je zakładać, o ile w każdym wypadku pozyska pozwolenie administra-cyi miejscowej. Pozwoleń zaś tych nie dawano. Wobec tego „Oświata“, skrępowana w działalności zasadniczej, musiała zadowalać się uświadamianiem za pomocą odczytów, pogadanek, bibliotek, wysyłania dzieci na kolonie letnie i udzielania pomocy uczącym się prywatnie. Założyła koła filialne w Pińsku, Nowogródku, Mozyrzu, Rakowie i Uździe (Nieśwież założył własne T-stwo oświaty), lecz i one były przez administracyę rządową w swej działalności obezwładnione. Przyczepiano się do drobnostek. Według statutu (§ 36) „Oświata“ miała pieczęć z napisem polskim „Polskie Tow. Oświata w Mińsku“, po rewizyi odbytej w lecié r. 1909, władze zauważyły, że pieczęć, jako część „djeło-proizwodstwa“, winna być w języku państwowym. Uchwała senatu w sprawie „Oświaty“ kijowskiej rozstrzygnęła o „Oświacie“ mińskiej. Gołosłowne oskarżenie „sprawnika“ mozyrskie-go, jakoby „Oświata“ wspierała tajne szkoły polskie, pozorując te zapomogi „pomocą uczącym się“ (§ 2 statutu), wystarczyło, aby zamknąć „Oświatę“ (22 paźdz. 1909) wraz ze wszystkimi jej oddziałami.—Obecnie życie towarzyskie i artystyczne inteligencyi polskiej w M-sku skupia się w „Ognisku“, założonem w grudniu r. 1906 (pierwszy prezes Eust. Lubański, sekretarz Ad. Żaba, gospodarz inż. W. Cywiński, skarbnik U. Krupski). „Ognisko“ posiada sek-cye: dramatyczną, śpiewu chóralnego, biblioteczną (biblioteka po d-rze Czernikowskim z Mo-nylowa) i t. d. Polską instytucyą w M-sku jest również „Sokół“, zalegalizowany r. 1907. Oprócz gimnastyki, rozwiniętej b. dobrze, „Sokół uprawia i inne dziedziny życia towarzyskiego, przedstawienia amatorskie, śpiew, taniec i t. d. Sekcyą „Sokoła“ z szeroką autonomią, jest T-stwo wioślarskie, najmłodsza instytucyą polska w M-sku. Sprawom miłosierdzia poświęcone jest „Tow. Dobroczynności“, bez różnicy wyznania i narodowości, lecz kierowane głównie przez Polaków. Nadto istnieje jeszcze „Drugie T-stwo Dobroczynności“, które (przez Polaków założone) dostało się w ręce czysto ros-syjskie. — Por.: Wł. Dworzaczek „Życie organizacyjne i społeczne w M-sku Litewskim“ („Kai. Ilustr. Kur. Litewskiego 1910“, Wilno 1909).— Dzieje: M. istniał już w czasach bodaj przed

historycznych jako gród Krywiczan. W kronikach M., miasto obronne, występuje pod r. 1066, kiedy zniszczył je w. ks. kijów. Iziasław, w odwet na władcy M-ska, Wszesławie, za rozgromienie Nowogrodu, a r. 1084 burzy go Mono-mach. Syn Wszesława ("J* 1101) Hieb uchodzi za pierwszego księcia wyłącznie mińskiego. Ale już r. 1119 Monomach hołduje go sobie zupełnie. R. 1146 z ramienia w. ks. kijowskiego panuje tu Rościsław, syn Hleba, a w 1. 1151 — 1158, brat jego, Wołodar. R. 1183 włada M-em Wołodar Gródecki. Ok. r. 1195 Mingajłło, nast. Ginwiłł, a później syn jego, Borys, panujący też i nad Połockiem, ok. r. 1220 zaś Erdziwiłł litewski, r. 1326 Teodor Świętosławicz, hołdo-wnik Litwy. R. 1387 Jagiełło obdarza M-skiem brata swego Skirgiełłę. R. 1392 M. dostaje się Witoldowi. Ok. r. 1408 Swidrygielle. R. 1441 Kazimierz Jagiellończyk nadał M-owi, jako jednemu z celniejszych grodów litewskich, swobody municypalne, a Aleksander Jagiellończyk r. 1496 prawo magdeburskie. R. 1506 palą M. Tatarzy. W kilka lat potem usiłuje dobyć M-a Michał Gliński. Zygmunt I, ciągnąc na wyprawę moskiewską, odwiedza M. R. 1519 najeżdżają M. Moskale. R. 1528 zatrzymują Polacy w M-sku hospodara Multańskiego. R. 1541 otrzymuje M. nowy urząd horodniczego. R. 1552 Zygmunt àugust potwierdza i rozszerza przywileje miejskie, ustanawia jarmarki i sam parę razy M. nawiedza. R. 1563 obozują tu wojska litewskie pod Jan. Radziwiłłem, het. lit. R. 1564 zjeżdżają się do M-ska „Panowie Radni“ dla obmyślenia środków wojny z Moskwą. R. 1568 M. staje się siedzibą w-dztwa mińskiego, miejscem odbywania się sejmików, kadencyi sądów ziemskich, popisów rycerstwa, a od r. 1581 kadencyi trybunału lit. Zygmunt III przywilejem r. 1592 nadaje M-owi herb i zapewnia dawne swobody. R. 1596, w następstwie unii brzeskiej, zaszły w M-sku rozruchy. Po zabiciu w Moskwie r. 1606 pierwszego Samozwańca, pospólstwo w M-sku znieważa ks. Wołkońskiego, posła moskiewskiego, bawiącego tu przejazdem do Krakowa. Tu pisze Melecyusz Smotrycki rozprawy swe przeciw unii. R. 1620 odbywa się sobór unitów pod przewodnictwem J. W. Ruckiego. R. 1625 następuje zjazd Piotra Mo-hiły, metropolity dysunickiego, z J. W. Ruckim, głównym zwierzchnikiem unii. Bazylianki dzone zostały r. 1633 (Ostatnią ich ksenią była słynna M. Mieczysławska (ob.). Po kasacie klasztoru r. 1839 na miejscu spalonej świątyni, wzniesiono sobór prawosławny). R. 1655, kiedy większą część Litwy zajęły wojska moskiewskie, M. przyjął u siebie z ramienia cara Aleksego namiestników moskiewskich, później traktowano w M-sku o warunki pokoju. R. 1654 bawił Jan Kazimierz w towarzystwie St. Czarnieckiego i Jana Sobieskiego, późniejszego króla. R. 1694 pożar strawił M. R. 1698 w marcu i sierpniu, dwukrotnie bawi w M-sku poselstwo niemieckie w drodze do Piotra W. R. 1706 wkroczył tu Piotr W. jako sprzymierzeniec Augusta II. Bawił tu też i Mazepa. W styczniu r. 1708 bawił jako jeniec rossyjski, arcyb-p lwowski, Koustanty Zieliński, w drodze do Moskwy, D. 17 maja r. 1707 wkroczył Karol XII ciągnąc na Hołowczyna. R. 1733 bardzo dały się we znaki M-owi wojska rossyjskie, ciągnące do Polski dla poparcia Augusta III. R. 1737 ścięty został w M-sku słynny bandyta, szlachcic Adam Kroger, trzymający całą Litwę w strachu. R. 1773 poseł w-dztwa mińskiego, St. Minkowski Bohuszewicz, zanosi do akt grodzkich mińskich manifest do swych wyborców, protestujący przeciw pierwszemu podziałowi Polski. R. 1778 pożar zniszczył stary zamek miński. R. 1792 zajął M. gen. Kreczetnikow. R. 1793 M. odpada od Polski i staje się stolicą rossyjskiego namiestnictwa mińskiego. R. 1812 zajęły M. wojska francuskie (Davout) i oddały go pod zarząd gen. Bronikowskiemu. R. 1819 dwukrotnie bawił w M-sku Aleksander I. —M. jest miejscem urodzenia wielu znakomitych osobistości (M. Hłuszniewicza, Włodzim. Spasowicza i innych). Mińska gubernia, po ustaleniu granic r. 1842, leży między 42°52’—48°17’ dług. wsch. i 51°14" — 55°6’ szer. płn. od F., zajmuje 80 152.3 w. kw. powiechni i graniczy od płn. z gub. wileńską i witebską, od zach. z grodzieńską, od płd. z wołyńską i kijowską, od wsch. z mohy-lewską i czernihowską. W znacznej swej części należy do t. zw. Polesia (ob.), w kotlinach rzek Berezyny, Prypeci, Ptyczy, Słuczy, Jasioł-dy, Piny i nieskończonej liczby innych i wielu jezior; są to obszary nizinne, lesiste. Natomiast przez pow. borysowski, miński i częściowo ihumeński i uowogrodzki idą wzgórza—odnogi wyżyn ałauńskich i wałdajskich, tworzące dział wodny zlewisk m. Czarnego i Bałtyckiego. Oddzielne wzgórza dochodzą do 160 sąż. n. p. m., a najwyższa Łysa Góra (pow. miński) 161. Na linii działu wodnego sa jeziora Maniec, Pławia i Bereszto, których wody spływają zarówno do m. Czarnego, jak i do Bałtyku. Rzeki należą do dorzeczy Niemna i Dniepru. Większą część guberni zraszają dopływy Prypeci. Rzeki części nizinnej płyną wolno (z wyjątkiem Dniepru i Prypeci), śród brzegów błotnistych, tworzą moc ramion i szeroko na wiosnę rozlewają. Rzeki obu zlewisk połączone są kanałami sztucz-nemi: rz. Essa połączona jest z rz. Berezyną kanałem Berezyńskim. Jasiołdę z Szarą łączy kanał Ogińskiego, a Pinę (syst. Dniepru) z Mu-chawcem (syst. Wisły) — Dnieprowsko-Buski. Jezior około 350 (największe Kniaź albo Żyd; 43.5 w. kw. obszaru; w pow. mozyrskim). Pod względem ilości błot G. M. zajmuje pierwsze miejsce w całej Europie. Z 8177 tys. djes. powierzchni, na błota przypada 947 900 djes. (Fitinghof). Największe: Zarzecza, pow. Pińskim, ok. 150 000 djes., błota otaczające jez. Wygo-nowskie, ok. 1360 w, kw., Gryczyn ok. 500 w, kw.

w płn. części pow. Mozyrskiego, błota opasujące jez. Kniaź na przestrzeni przeszło 450 w. kw.). Mnóstwo błot wpływa na jakość wody, która, zwłaszcza w części nizinnej, ma zapach nieprzyjemny i jest niezdrową do picia. Klimat niejednostajny i niestały. Kiedy powiaty południowe i zachodnie (piński, słucki, nowogrodzki, mozyrski i rzeczycki) cieszą się zwykłe wcześniejszą wiosną i umiarkowańszym stanem powietrza, — borysowski, ihumeński i bobrujski cierpią niemało od chłodów i wiatrów. Bogactwa przyrodzone nie są należycie spożytkowane. Lasy (przeważnie iglaste), ok. 40 % obszaru, znikają, ale są jeszcze w liczbie pokaźnej, torfowiska, rybołówstwo, łąki leżą odłogiem. Gleba gliniasta z domieszką piasku, Szczera glina trafia się rzadko i w niewielkich kawałkach w pow. nowogródzkim, słuckim i zach. części mińskiego. Piasek—w bobrujskim, bory-sowskira, a szczególnie w pińskim i mozyrskim. Grunta torfowe (z domieszką piasku lub gliny) najczęściej w pow. pińskim, mozyrskim, rzeczy-ckirn i ihumeńskim. Najlepsze, najżyźniejsze okolice są w nowogrodzkim i słuckim, do rzędu średnio urodzajuych należą pow.: piński, rzeczycki, ihumeński, mozyrski i miński; najgorsze grunta są w pow. bobrujskim i borysow-skim (piasek o podłożu łatwo przepuszczającem wodę). R. 1906 zasiano żyta ozimego 588 818 djes., pszenicy ozimej 18 351 dj., żyta jarego 17 761 dj., przenicy jarej 14 208 dj., owsa 262665 dj., jęczmienia 95164 dj., gryki 76019 dj., prosa 13 781 dj., grochu 18 819 dj., bobu 4 083 d., ziemniaków 164 183 d., lnu 23 928 d. i konopi 6 248 dj. Łąki, 904 693 dj., dały w tymże roku 86 815 389 pud. siana. Najlepsze ciągną się wzdłuż Styru i Horynia. Najlepsza pszenica rodzi się w Słuckiem i Nowogródzkiem. Przemysł ogrodniczy, pomimo warunków sprzyjających, słabo rozwinięty. Jedynie wyróżnia się pow. słucki, gdzie każdy prawie włościanin ma sad owocowy (słynny gatunek gruszki „słucka bera“). W pow. Mińskim sady posiadają przeważnie obywatele zamożniejsi. Piękne obywatelskie sady znajduje się zwłaszcza w pow. Mozyrskim. W Piotrowiczach, pow. bobrujski, jest szkoła ogrodnicza ze szkółką roślin dekoracyjnych i plantacyą chmielu. Najczęściej hodowane są jabłonie, a w pow. pińskim grusze, śliwy, wisznie, gdzieniegdzie brzoskwinie i latorośl winua. Z ogrodowizn w pow. pińskim sadzą ogórki, w rzeczyckim—fasolę, cybulę i czosnek. Nadto ogrodowiznami słyną miasteczka Ihumeń, Słuck, Petrokowo, Turów, Dawidgródek, Buraź i Wielko-Maleszów. Hodowla bydła, ściśle związana z rolnictwem, jednak konie, jako i bydło nie odznaczają się jakością. Naogół w guberni r. 1906 liczono 340593 koni, 933 147 wołów i krów, 609 933 owiec, 523 850 szt. nierogacizny i 10 382 kóz. Stadnin koni rasowych —24, z nich największą mają Radziwiłłowie w Mań-kowcach (Słuckie). Bydło rasowe hodują: F. Kli-mow (Sluckie)—algauskie, S. Masłowa (Ihu-meński) — algauskie i jarosławskie, Maryino-gorska ferma ministeryum rolnictwa—domszyń-skie, hr. G. Keyserling w Borysowie — holenderskie. Owce eienkowełniste: u Chreptowiczów wt Szczorsacli (Nowogródzkie)—rambouillet-ne-gretti i u Skirmunta (Pińskie) —negretti, Ferma Maryinogorska hoduje trzodę chlewną berkszyr-ską.—Pszczelnictwo głównie ogniskuje się na Polesiu (R. 1906—7 468 osób, 44 395 uli, otrzymano ok. 10 363 pud. miodu i 2 195 pud. wosku). Obfitość rzek i jezior, szczególnie w pow. mozyrskim, pińskim i rzeczyckim, sprawia że rybołówstwo w niektórych okolicach tworzy główne zajęcie (pojezierze Kniaź w pow. Mozyrskim, wsi Pechowicze i Lachcwicze oraz wszystkie zaludnione punkty wzdłuż Prypeci, gminy: moroczańska, chomska, płotnicka, lubie-szowska, kozańgródecka, pinkowicka, teleszań-ska, sławucka, narowlańska, chołmecka, dera-życka, jurewicka, cytwiańska, omielniańska, laskowicka i Zabłocka oraz jez. Alba w pow. słuckim, gdzie jest urządzone prawidłowe gospodarstwo rybne). Mieszkańcy m-czek Kożan-gródka i Dawidgródka trudnią się suszeniem lub soleniem ryb, stąd idą one do Mińska, Żytomierza, Wilna i Warszawy. W pow. pińskim i mozyrskim całe wsi trudnią się suszeniem szyjek rakowych. W ostatnich czasach zaczyna się rozwijać mleczarstwo. Przemysł wiejski słaby. Gdzieniegdzie plotą sznurki, trudnią się garncarstwem i wyrobem sprzętów kuchennych z drzewa; w bobrujskiem, nowogródzkiem i mo-zyrskiem—sukna prostego. Myśliwstwo utrzymało się na niedźwiedzie, łosie, sarny, wilki, lisy, rysie, dziki, kuuy, nurki, borsuki, głuszce, cietrzewie, jarząbki i inne pomniejsze. Włościanie mają nadto zajęcie przy wyrobie towaru leśnego i jego spławie. —Przemysł fabryczny słaby (1906 zaledwie 464 fabryki, 9 715 rob., z wydajnością roczną 30 645 tys. rb.). Najbardziej przemysłowy jest pow. bobrujski (fabryk i zakładów przemysłowych 861, następnie piński. Z miast pierwsze miejsce zajmuje Mińsk (45 fabryk), Pińsk (21 f.) i Bobrujsk (20 f.). Śród fabryk najwięcej gorzelni, następnie browarów i fabryk tytuniu. Przemysł gorzelniczy ogniskuje się w pow. Pińskim, tytuniowy —w Mińsku, Borysowie, Bobrujsku i Pińsku. Handel przeważnie w rękach Żydów. W r. 1907 wydano 15 536 świadectw na prawo handlu. Główne drogi handlu to koleje mosk.-brzeska, lib.-ro-meńska i poleskie, kanały Ogińskiego i Dnie-prowsko-buski, tudzież rz. Jasiołda, Niemen, Wilia, Prypeć, Berezyna, Dniepr, Styr i Pina. R. 1906 ze stacyi kolei żel. wyprawiono towaru leśnego 38154 805 pud., zboża 2 303 399 pud. i inn. towarów —12 255 476 pud. Jarmarki miały w r. 1906 obrotu na sumę 829 750 rb. Główne ogniska wywozu zboża: Mińsk, Maryi-Górka, Bobrujsk i Rudeńsk, a drzewa: Ratom-ka, Berezyna i Osipowicze; Wwóz towarów głównie odbywa się przez Mińsk, Bobrujsk i Berezynę.—Ludności liczono w r. 1896—2 019405 osób: katolików 196 530, Żydów 415 388, prawosławnych 1382 486, sekcyarzy rossyjskich 12 875, protestantów 6 823, mahometan 4 518 i in. wyznań — 785; w r. 1907 zaś katolików 264 001, żydów 394 784, prawosławnych

1    932 520, protestantów 6 672, staroobrzędowców 18 117 i mahometan 5 200). Ludność żydowska zmniejsza się wskutek pogromów. Pod względem narodowości r. 1883 liczono: Białorusinów 60%, Polaków około 20%, żydów przeszło 18°/₀, Wielkorusów około 0.5°/0 (Erkert). Spis jednodniowy r. 1897 daje: Białorusinów—76.4°/₀, żydów—15.9$, wielkorusi-nów—3.9$, polaków—3%- Świadczy to o wzroście uświadomienia narodowego śród Białorusinów oraz żywiołu rossyjskiego z uszczerbkiem polskiego. Według powiatów Polacy wynosili w r. 1897: w Mińsku—11 4°/₀, w pow. mińskim—5$, w bobrujskim—2%, w borysowskim— 4.1%, w ihumeńskim—2.9%. w mozyrskim — 2.1$, w nowogródzkim —1.7%, w pińskim— 2.6%, w rzeczyckim—1.1% i w słuckim— 2.8%. O wiele pomyślniejszy jest stan posiadania polski, choć i ten uległ uszczupleniu. Kiedy w r. 1864 w rękach polskich (katolickich) w Mińszczyźnie było 3 064 391 djes. ziemi, to w r. 1902 tylko 2 139 972 dj. Ogółem w r. 1902 w rękach 12 301 właścicieli prawosławnych było 2 198 752 dj., 4 555 katolików —

2    139 972 dj., 319 starowierców—60 000 dj. i 154 żydów—2 446 dj. Pod względem wielkości gospodarstw G. M. wyróżnia się z całej Litwy i Rusi ogromną ilością latyfundyów: w r. 1905 liczono w niej około 100 właścicieli rolnych posiadających każdy powyżej 10 000 djes.—Szkół r. 1907—2 302 (83 418 uczniów i 23 265 uczenie).—Gubernia dzieli się na 9 powiatów: bobrujski (1908 — 327 600 m-ców), borysowski (296 000), ihumeński (300400), miński (334 700), mozyrski (236 700), nowogródzki (298 800), piński (293 900), rzeczycki (289 400) i słucki (314 800). Miast 11: Mińsk (1908—106 000 m-ców), Bobrujsk (39 500), Borysów (22 500), Ihumeń (5 600), Mozyr (10 200), Nowogródek (8400), Pińsk (35 300), Rzeczyca (11 300), Słuck (25 700), Nieśwież i Dokszyca. Mnóstwo zamczysk i warowni, zwłaszcza wzdłuż Berezyny, a z nich najciekawsza warownia pod wsią Osietyszcze. Moc kurhanów i wałów. Według obliczeń Tatura liczba kurhanów sięga 60 000, a zamczysk 1 200. Najliczniej ciągną się one wzdłuż Berezyny i w górnym biegu Prypeci, Szary, Niemna i Słuczy.—Dzieje. Ongi dzielnicę tę zamieszkiwali słowianie. Nad Prypecią— Drewlanie, nad Słuczą, Łanią, Moroczem—Dre-gowiczanie, nad Niemnem, Swisłoczą, Berezyną—Krywiczanie, a okolic Nowogródka sięgała Jaćwież, W w. X istnieją tu u nich księstwa po-łockie i wołyńskie. R,. 1401 panuje Witold. Po drugim rozbiorze Polski, w r. 1793 ustano-

wiono namiestnictwo mińskie, złożone z rozmaitych części b. W. Ks. Lit., pod zarządem gen. Tułomlina. R. 1797 zwinięto powiaty dekszycki, dawidgródzki, nieświeski i postawski, a utworzono rzeczycki. R. 1842 powiaty dzisieński i wilejski wcielono do gub. wileńskiej, do mińskiej zaś przyłączono nowogródzki. Por.: I. Da-niłowicz „Skarbiec dyplomatów (Wilno 1860 — 62, 2 t.); L. Kondratowicz „Teka wileńska“ (1857); E. Tyszkiewicz „Opis pow. borysow-skiego“ (Wilno 1847); K. Tyszkiewicz „O zamkach i horodyszczach“; I. Zieliński „M-skaja gubernia“ (Petersburg 1864); Tatur „Oczerk archeołogiczeskich pamiatnikow na prostranstwie iM-skoj gub. i jeja archeołogiczeskoje zuacze-nje“ (Moskwa 1892); A. Moszyński „Pińszczy-zna“.

E. Chw.

Mińsk, urzędownie od r. 1867 Now o-M i ń s k, m-sto pow. gub. warszawskiej nad rz. Wi-śuiówką i Srebrną, o 36 w. na wsch. od Warszawy, śród wyżyny piaszczystej i lesistej, sta-cya kol. terespolskiej, kościół parafialny murowany na miejscu dawnego drewnianego, r. 1422 przez właścicieli M-ska Mińskich fundowanego, szkoła początkowa, synagoga, szpital św. Teodora, dom przytułku dla starców, urzędy powiatowe, sąd pokoju i gminny, poczta, telegraf, oddział budowy mostu fabryki Rudzkiego i S-ki, fabryczki octu, mydła i świec, śrutu, cegielnie i kilka innych zakładów przemysłowych. Pałac Dernałowiczów w parku sporym. Liczne wille letnie, T-stwo poż.-oszczędn. (od r. 1901), i oświatowe robotników fabr. Rudzkiego. Dwa jarmarki. R. 1827 — 642 m-ców; r. 1861 — 1 338. 1880 — 2 940; r. 1890 — 3 114; 1910 — 7 420. W ciągu ostatniego 20-leeia, wskutek przeniesienia fabryki Rudzkiego z Warszawy do No-womińska, ludność wzrosła o 138.1 $, a w ostatnim pięcioleciu o 14.8°/₀-—Dzieje: Jako wieś Mińsko, M. był guiazdem rodziny mazowieckiej Mińskich, h. Prus, z których Jan otrzymał od ks. mazowieckiego, Jana Starszego, ok. r. 1420, przywilej wynoszący wieś do godności miasta. R. 1468 dzięki zabiegom Ścibora, bisk. płockiego, Jakóba, kaszt, warszawskiego i Aleksego z Goszczańczyc, braci Mińskich, M. otrzymał prawo chełmińskie i trzy jarmarki. Od Mińskich przeszedł do Rudzieńskich, potem Borzęckich, Jezierskich, obecnie należy do Doria-Dernałowięzów. — Powiat Miński (urzędowo no wo miński), gub. w warszawskiej, utworzony r. 1867, 1 156.2 w. kw. powierzchni, graniczy od płn, z radzymińskim i węgrowskim, od wsch. z węgrowskim i siedleckim, od płd. z łukowskim i garwolińskim, od zach. zaś z częścią pow. warszawskiego i rz. Wisłą na przestrzeni od uścia Świdra do Ostrówka. Wyżyna wznosząca się stopniowo od rz. Wisły w kierunku ku wsch. i wsch. płd. Niegdyś okolicę tę pokrywały bory sosnowe, śród których nad brzegami dość licznych rzeczek mieściły się

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 371b

osady rzadkie i nieludne: Mińsk, Kałuszyn, Siennica, Cegłów, Kołbiel, Latowicz i Karczew, zawdzięczające swoją ustawę miejską próżności dziedziców, nie zaś potrzebom miejscowym. Pomimo przeprowadzenia trzech linii kolei żel. (terespolska, nadwiślańska, garwolińska) osady te, prócz N.-Mińska i Kałuszyna, niewiele się podniosły. N.-Mińsk, Mrozy i Otwock z okolicami, stały się miejscami pobytu letniego dla warszawian, dzięki swemu położeniu zdrowemu. R. 1867 ludność wynosiła 55 022 m-ców, w r. 1909 zaś 124 428 m-ców (w tem 60 963 m.

1    63 465 k.* 96 152 katolików, 20 769 staroza-konnych, 4 717 maryawitów, 2 397 protestantów i 463 prawosławnych).—Po miastach było 15 637 m-ców (Kałuszyn—10 090 i Nowo-Mińsk— 5547), w tem 12 004 żydów, 3 346 katolików, 254 prawosławnych, 20 protestantów i 13 maryawitów. Po osadach: 12 080 m-ców (Cegłów— 5169, w tem 2 223 maryawitów, ognisko maryawityzmu; Karczew—2 621, Kołbiel—

2    322, Latowicz—2 657, Siennica—1366; Stanisławów — 2 276), w tem: 6093 katolików, 5288 żydów. 632 maryawitów, 63 prawosławnych i 4 protestantów. Na wsi — 96 711 m-ców (86 713 katolików, 4072 maryawitów, 3477 żydów, 2303 ewangielików i 146 prawosławnych). Główną rzeką powiatu jest Świder, zabierający tu z prawej strony: Piasecznę-Sienniczkę i Mienię, z lewej — Rudnię i wpadający do Wisły. W pin. części przerzynają powiat: Czorna z Długą i Rządza, uchodzące do Narwi: ongi odprowadzały obfite wody leśne, lecz obecnie znikające. Powiat liczy 120 436 dz. ziemi, z tego w r. 1907 należało: do włościan — 62 792 dj., dworów—43 706, drobnej szlachty — 6 377, osad — 5 057, majorackiej i in.—2 242, do skarbu — 141 i miast — 121. Pod względem rodzaju gruntów; włościanie posiadali 40 029 dj. ziemi ornej, 8481 pastwisk, 4912 łąk, 3 337 lasu, 3335 nieużytków i 2 628dj. pod sadybami. Grunta dworskie składały się z 19 661 dj. roli, 13 717 lasu, 414 łąk, 3 202 pastwisk, 2 059 nieużytków i 1 052dj. pod domostwami, sadami i ogrodami. Posiadłość drobnoszlachecka liczyła

3    720 dj. ziemi ornej, 902 nieużytków, 650 lasu, 563 pastwisk, 271 łąk i tyleż pod zabudowaniami i sadami. Ziemie mieszkańców osad składały się z 3 087 dj. roli, 754 pastwisk, 418 łąk, 382 nieużytków, 185 lasów, 129 dj. pod sadami i ogrodami i 102 dj. pod budowlami i ulicami. Gleba uboga nie sprzyja rozwojowi rolnictwa, żyto i ziemniaki główne ziemiopłody. Wiele przeszkadza rozdrobnienie własności drobnej. R. 1904 śród własności włościańskiej nadanej wynosiły: gospodarstwa poniżej 3 morgów — 11.9$, 3 — 15 morgowe — 66.3$, 15—20 morgowe — 10.3$, 20—30 morgowe — 7.3$, 30—40 morgowe—3.1$, 40—50 morgowe — 0.6$ i powyżej 50 morgowe — 0.5$. Śród własności drobnoszlacheckiej posiadłości

(9790).

E. Chw.

poniżej 3 mr. tworzyły — 18.6 $, 3 —15 morgowe— 50.3% 15—20 morgowe — 7.8% 20—30 morgowe—10.1% 30—40 morgowe — 4.6% 40 — 50 morgowe — 2.67₂ i powyżej 50-mor-gów — 6 $ . Posiadłość mieszkańców osad składała się z 30.5$ kawałków karłowatych poniżej 3 morgów, gospodarstwa 3—15 morgowe tworzyły 54.1$, 15—20 morgowe—9 $, 20—30 morgowe.—4.9 $, 30—40 morgowe 1$, 40—50 morgowe = 0.2 $ , powyżej 50 morgów—0.3$, Łatwość zbytu i dochody z mieszkań letnich, wywołują tworzenie się licznych kolonii i folwar-czków, zwłaszcza wzdłuż linii kolei żel., i wpływają na rozwój ogrodownictwa, sadownictwa i gospodarstwa mlecznego. Folwarków dworskich liczono r. 1906 w powiecie 121, z tych do rzędu większych i lepiej zagospodarowanych należały: Otwock, Stara Wieś, Kufłew, Nowo-mińsk i Wielgolas. Średnia wielkość folwarku — 636.2 morgów. Szachownica w r. 1906 dokuczała 14 majątkom dworskim, serwituty ciężyły na 21 dobrach, w dzierżawie było 2176 dj. ziemi dworskiej, z tej 434 dj. dzierżawili chłopi.—Przemysł fabryczny powiatu w r. 1906 doszedł do 10 29 360 rb. wytworu i był głównie reprezentowany przez fabrykę mostów (w N.-Mińsku), browary, gorzelnie, tartaki, hutę szklaną, oraz liczne cegielnie, młyny i wiatraki. Obfite pokłady torfu w Otwocku (ob.) pozwoliły na założenie tam fabryki proszku dezynfekcyjnego. R. 1891 liczono w powiecie 5 860 bezrolnych, w 1901 już — 8 715. Jako przemysł domowy wszędzie uprawiają płóciennictwo, jedynie w gm. Wiązownia, prócz płóciennictwa, ludność trudni się koszykarstwem i wyrobem desek. Pod względem kościelnym powiat jest dekanatem dyecezyi warszawskiej, składającym się z 20 parafii. Pod względem administracyjnym powiat składa się z 2 miast i 16 gmin: Cegłów (6 007 m-ców w r. 1909), Chruścice (2 625), Dębe Wielkie (6 023), Glinianka (6 752), Iwowe (3 657), Jakubów (6 510), Kołbiel (9 293), Kuflew (8 564), Latowicz (2657), Ładzyń (5 265), Łukowiec (5 979), Mińsk (9795), Otwock (11223), Siennica (8 484), Stanisławów (2 276) i Wiązownia

E. Chw.

Miński powiat w płn.-zach. części gub. M-skiej; 4580.3 w. kw. obszaru, graniczy od płn. z pow. borysowskim, od wsch. — z ihumeńskim, od płd. — z ihumeńskim i nowogródzkim, od zach. z oszmiańskim i wilejskim. Grunta gliniaste i czarnoziemne, urodzajne, łąki z powodu licznych rzek wyjątkowo dobre, położenie wzgó-rzyste, malownicze. Jezior większych niema, mnóstwo rzeczek (około 67) i potoków (tyleż). R. 1883 było 157 500 m-ców; r. 1896—178 661; r. 1908—334 700, z tego po miastach—228 700, Da wsi 106 000. Według wyznań r. 1896: 1031806 prawosł., 50 675 katol., 20 750 żydów, 3 611 protestantów, 163 mahometan, 81 staro-wierców i 187 inn. Spis jednodniowy r. 1897 wykazał prawosławnych — 61.6$, katolików— 28.6$, Żydów—9.4%» protestantów—0.3%, innych—0. 1%- Stołpiańskij r. 1866 podaje dla ludności katolickiej: wśród Polaków — 43 029, Litwinów—7 859, Białorusinów — 403. Spis jednodniowy r. 1897 liczył Białorusinów 83.6% Żydów—9.3 $ , Polaków—5 $, Wielkorusinów — 1.7% Niemców — 0.2% Przeważnie sieją: żyto, pszenicę ozimą i jarą, len, jęczmień, owies, ziemniaki. R. 1904 pod zbożem było 106 966 djes. (zasiano 940 006 pud. ziarna, zebrano 4 529 tys. pud. zboża), pod ziemniakami — 15 194 dj. (wysadzono—1 636 tys. pud., zebrano 7 301000), pod owsem—44283 dj. (wysiano 482 000 p. i zebrano 195 600 pudów). Do rzędu lepiej urządzonych gospodarstw należą: Annopol, Radziwiłłów, Cho-tów Łęskich, Joachimów Protasiewiczów, Ło-szyca Lubańskich Raków, Zdziechowskich, Suła, Łęskich, Usa Czerwińskich, Wiazyń Bohdaszew-skich i in. Stadnin rasowych trzy, Rybołówstwo nieznaczne. Nieliczne lasy szybko znikają, wywożone przez Mikołajewszczyznę, Swierżeń i Stołpce Niemnem do Królewca. Przemysł ogniskuje się w Mińsku i tu jest dość znaczny. W powiecie samym jest zaledwie 25 fabryczek (z obrot. 586 000 rb.). Dźwigniami handlu zewnętrznego, skupionego głównie w rękach Żydów, jest 15 jarmarków (najważniejsze w Kaj-danowie, w Swierżniu, w Stołpcach i w Mińsku). W ostatnich czasach rozwijać się zaczęło ogro-downictwo. Ważniejsze ogrody: w Prusinowie (z ananasarnią), Annopolu (z ananasarnią), Stankowie, Rusinowicach,Łoszycy, Sule, Wiazyniu, Gródku, Rakowie, Chotowie, Pryłukach, Niehorałem, i w Mińsku. Powiat przerzynają koleje: mosk.-brzeska, libawo-romeńska i poleskie. Przemysł domowy włościański trudni się wyrobem przedmiotów z gliny i kafli. Oprócz Mińska 16 drobnych m-czek: Białorucz, Dubrowy, Gródek Chmarzyński, Gródek Tyszkiewiczowski, Iwieniéc, Kajdanów, Kamień, Mikołajewszczyzna, Pierszaje, Raków, Rubieżewicze, Stołpce, Swierżeń, Słobódka, Sa-mochwałowice i Zasław. Powiat dzieli się na 4 okręgi policyjne (stany) i 6 rewirów ziemskich. Liczne horodyszcza, kurhany i okopiska. W Za-sławiu warownia starożytna. R. 1795, kiedy urządzono gub. mińską, pierwszym marszałkiem powiatu był Józ. Wańkowicz, ostatnim marszałkiem obieralnym Ign. Bogdaszewski.

Miński Stanisław, wojewoda łęczycki, podkanclerzy koronny, mąż wymowny, w języku greckim biegły. Na sejmach godził niechęci, nad utłumieniem zwłaszcza rokoszu Zebrzydowskiego skutecznie pracował. W r. 1594 wysłany do Rzymu, z wielką przy stój nością to poselstwo odbył, kanonizacyę ś. Jacka u Klemensa VIII papieża otrzymał i chorągiew jego z wielką uroczystością do Krakowa wprowadził. Z polecenia Zygmunta HI jeździł do Neapolu, skąd wracając, urn. w Padwie r. 1607, gdzie znajduje się nagrobek jego w kościele ś. Antoniego w kaplicy polskiej.

Mińskie starostwo grodowe należało w w.

481.

XVII, a niewątpliwie w r. 1668 — jeżeli nie wcześniej jeszcze — do dóbr stołowych królewskich. Stworzone zostało przez Władysława Jagiełłę, według jednych w ostatnich latach w XIV., według innych po unii horodelskiej w r. 1413. W r. 1401 występuje podobno jakiś starosta miński. W okresie wojen szwedzkich za Jana Kazimierza i Augusta II znajdowało się s-stwo w stanie zniszczenia ręką wrogów sprawionego. W r. 1766 obejmowało ono samo miasto z dwoma zamkami historycznemi, wójtostwem i przyległościami. Co do dochodów jego, daje pewne pojęcie fakt, że s-sta Ant. Przeździecki w r. 1771 opłacał z niego kwarty 486 złp. 9 gr., a hiberny 2.814 złp. W r. 1401, występuje jako s-sta Bohdan Sapieha h. Lis. S-stami przeważnie bywali Przeździeccy h. Prus, Radziwiłłowie, Tyszkiewiczowie i Zawiszowie; ostatnie dwa rody w największej ilości. Dokładny wykaz starostów w „Słów. geogr.“ XVI,

M. G-y.

Mińskie województwo należało do rzędu najobszerniejszych na obszarze Rzpltej polsko-litewskiej. Wchodziło w skład Litwy. Kiedy powstało, niema wiadomości; już za czasów Jagiełłowych występuje jakiś wojewoda miński. Urządzone jednak zostało podczas Unii lubelskiej w r. 1569, kiedy Litwa otrzymała taki sam ustrój, jak Korona, t. j. Polska ze wschodniemi ziemiami ruskiemi (Podole, Ruś Czerwona, Ukraina i t. d.). Pierwszym wówczas wojewodą został Gabryel Hornostaj (1568), kasztelanem Mikołaj Talmosz (1569). Pod względem etnologicznym północna część w-dztwa należała do Białej Rusi, południowa — do Czarnej Rusi. Ziemia Mińska już w w. XI była udzielnem księstwem ruskiem, Mińsk zaś stolicą książęcą; wojowali książęta przez czas długi z litewskimi, aż wkońcu w w. XIII księstwo mińskie stało się lennem litewskiem, a Gedymin nad niem rozciągnął panowanie, tak że stało się częścią państwa litewskiego. Księstwo mińskie, była to siedziba ruskiego szczepu Krywiczan. Jako w-dztwo graniczyło od północy z połockiem, od wschodu z Witebskiem i mścisławskiem, od południa z czernichowskiem i kijowski em, od zachodu z wileńskiem i brzesko-litewskiem. Główną arteryę wodną tworzyła Berezyna, która w niem miała swoje źródło, dopływy i uście. I Dniepr także, choć w małej części, podobnie i Prypeć, miały pewne panowanie. Dzieje tego wój-dztwa można na trzy okresy podzielić: pierwszy—to początki po r. 1413; drugi w r. 1500 już dokładniejszy, bo ustalono jego granice; trzeci, ostateczny za Zygmunta Augusta. Woj. M. miało stale dwuch senatorów: wojewodę, który zasiadał w sejmie Rzpltej po woj. pomorskim; i kasztelana — mającego krzesło po gdańskim. Herbem woj-twa była „Pogoń“ w cielistym kolorze w polu białem. Z wojewodów M-ich najwięcej było z rodu Sapiehów, ale warto wspomnieć także Krzysztofa Zawiszę,

znanego autora „Pamiętników“, a także Jana Augusta i Józefa Hylzenów. Ostatnim wojewodą był Adam Chmara, mianowany w r. 1784, autor opisu i przeszłości Mińszczyzny. Ostatnim kasztelanem był od r. 1788 Michał Obu-chowicz. W. M. dzieliło się na 3 powiaty: miński, mozyrski i rzeczycki, z którego wydzielała się, jakby osobna, ziemia rohaczewska. Każdy z tych powiatów wybierał po dwuch posłów na sejm—czyli całe wojew. razem sześciu i w stolicach tych powiatów, w Mińsku, Mozyrzu

1    Rzeczycy, odbywały się sejmiki. W tych także powiatach odbywały się sejmiki deputackie, wybierające, każdy sejmik, a zatem i powiat po

2    deputatów na trybunał litewski. Trybunał ten od r. 1599, na mocy ustawy sejmowej co rok drugi odbywał swoje kadencye w Mińsku aż do r. 1775 (potem bowiem w Grodnie z powodu pierwszego rozbioru, a to przeniesienie trybunału bardzo szkodliwie odbiło się na dobrobycie stolicy wój-twa). Kadencya mińska rozpoczynała się w poniedziałek po Trzech Królach i trwała bez przerwy 22 tygodnie, zwiąc się „kadencyą ruską“, bo sądziły się tutaj wój-twa mińskie, nowogródzkie, witebskie i mści-sławskie. Prezydent był ten sam, co w kaden-cyi wileńskiej, zmieniali się tylko deputaci. Generalny zaś sejmik wojew. odbywał się naturalnie w stolicy, t. j. w Mińsku. Powiaty: 1) miński miał dymów w dobrach szlacheckich: miejskich 428, wiejskich: 17 675; w duchownych: 3 i 3710; w starościńskich: 1082 wiejskich, a 235 miejskich. Razem więc 23 133. Opłacał podatków: podymnego 140 576 złp., czopowego 16 524 złp., pogłównego 17 977 złp., kwarty 14 329 złp.,- młynowego nakoniec 3 046 złp.—razem 192 543 złp. Sejm 4-letni 1788 — 1791 podwyższył znacznie podatki państwowe w całej Rzpltej, tak że wówczas powiat miński opłacał rocznie ogółem 448 941 złp. Oprócz starostwa grodowego, znajdowały się tu jeszcze dwa inne nie grodowe: radoszkowickie i kra-snosielskie. 2) mozyrski. Lustracya z r. 1775 (jeszcze nie zagrabiony pierwszym rozbiorem) wykazuje w dobrach szlacheckich dymów miejskich 51, wiejskich 2 954; w duchownych: 27 i 1 185; w starościńskich nakoniec: 99 i 1 034, t. j. razem 5 350. Podatków opłacał: podymnego 21 476 złp., czopowego 4 588, pogłównego 5 627, kwarty 21 226, młynowego 908 — razem 53 825 złp. Po roku zaś 1791 podatki te wzrosły do 106 763 złp. Był zatem ten powiat mniejszy w obszarze i zaludnieniu. Na obszarze jego znajdowało się s-two mozyrskie i wiele innych królewszczyzn. 3) rzeczycki. Posiadał w dobrach szlacheckich dymów miejskich 320, wiejskich 2842; w duchownych: 92 i 698; w starościńskich w końcu 176 i 1548—razem 5 676 tj. więcej niż w poprzednim. Podatek dawny: podymne 28 055 złp., czopowe 4 932, po-główne 4 322, kwarta 28 788, młynowe 906 — razem 67 005 złp., a zatem zasobniejszy i lud-

jewództwa) i VI.

za-

I. L.

niejszy ten powiat niż inozyrski. W r. 1791 tj. po uchwałach Sejmu 4-letniego, podatek ogólny z tego powiatu wzrósł do 209 473 złp., a zatem procentowo najbardziej, gdy się jeszcze weźmie na uwagę, że w pierwszym rozbiorze część tego powiatu właśnie zabrała Rossya. Te powiększone podatki były to uchwalone przez Sejm Wielki: oprócz rozciągnięcia podatków i na szlachtę, tzw. „ofiara“ i 20$ podatku z dóbr. W powiecie tym wyszczególniała się jako osobna część ziemia rohaczewska. Znajdowała się też na jego terytoryum znaczna ilość kró-lewszczyzn i starostw, jak rzeczyckie, homelskie, rohaczewskie, bobrujskie, czeczerskie, poprojskie. Obszar wój. mińskiego i ludność była wcale bogata. W r. 1790 już, obszar jego wynosił 727 mil. kwadr., a 422 m-ców na 1 km. kw. Było bogate i w lasy, a bardziej jeszcze w żyzną ziemię rolną. W r. 1772, tj. w pierwszym rozbiorze, zabrała Rossya ziemię roha-czewską i część pow. rzeczyckiego, w drugim zaś w r. 1793 całe już województwo znalazło się pod panowaniem rossyjskiem. Szczegółowy wykaz kasztelanów i wojewodów mińskich podaje „Słownik geogr.“, IV. Por. Gloger „Geografia ziem dawnej Polski“; A. Chmara „Miń-szczyzna“; Baliński-Lipiński „Starożytna Polska“, IV; „Słownik geogr.“, V (Litewskie wo-

M, G-y.

Mioceniczne utwory powstały w początkach trzeciorzędu (ob.) młodszego, t. zw. n e o g e n u. Okres M-y zaznacza się nader napiętemi ruchami górotwórczemi, wyrażającemi się w osta-tecznem wypiętrzeniu Alp, Apeninu, Karpat, Pi-reneów, Himalajów i gór środk.-azyatyckich, wo-góle młodych pasm górskich. Ruchom tym towarzyszą silne wybuchy wulkaniczne. Rozprzestrzenienie mórz M-ych różni się bardzo od dolno-trzeciorzędowego. Z Europy północnej morze znacznie się cofnęło, na południu natomiast rozszerzyło się jeszcze bardziej: zajmowało Szlez-wig, Holsztyn, Eryzyę, Hollandyę i Belgię. Możliwe jest, że morze wewnętrzne pokrywało również Poznańskie i Król. Polskie. Utwory M-e najbardziej są rozprzestrzenione na wybrzeżach Atlantyku i m. Śródziemnego. Równiny Garon-ny i Loary, jak również znaczne części wybrzeży Hiszpanii i Portugalii były zajęte przez toki Atlantyku, a m. Śródziemne przez dolinę Rodanu wdzierało się do północnej Szwajcaryi i przez górną Szwabię i górną Bawaryę dochodziło do Wiednia, skąd jedna odnoga ciągnęła się ku wschodowi na północ, druga na południe od Karpat, obie zaś dochodziły do morza południowo - rossyjskiego, zajmującego obszary obecnie zajęte przez m. Czarne i Kaspijskie i przyległe części lądu, i łączyły je z morzem Pannońskiem, które zajmowało obecue Węgry i przyległe prowineye austryackie. Karpaty i Alpy były wyspami; Alpy za pomocą wązkie^ go pasa lądu łączyły się po przez półwysep Bałkański z rozległym lądem, zajmującym miej-see obecnego m. Egejskiego i Azyi Mniejszej. Dopiero na południe od tego lądu mieścił się ocean Thethys (ob.) znacznie wszakże uszczuplony i już nie posiadający połączenia z O. Indyjskim.—Pod koniec M-u, w okresie Sarmackim (ob.), morze kurczy się jeszcze bardziej, a na miejscu m. Pannońskiego i zatok zach.-francuskich powstają rozległe, słouawe jeziora wewnętrzne, wysładzające się coraz bardziej. Klimat okresu M-go był początkowo gorący, stopniowo wszakże ulegał oziębieniu. Pod względem faunistycznym utwory M-e podzielić możemy na kilka pięter: Miocen dolny czyli Burdi-galien z Anthracotherium, Hyopotamus, Dinothérium, Mastodon, Rhinoceros i in. M. środkowy, Helvetien, z Mastodon angustidens, An-chitherium. M. górny czyli Tortonien i Sarmat. W Polsce utwory M-e występują dość obficie, aczkolwiek różnice facyesu pomiędzy poszcze-gólnemi terenami bywają bardzo znaczne. — Według Siemiradzkiego M-e utwrnry w Polsce dzielą się jak następuje: M. dolny jest reprezentowany przez utwór solny Wieliczki i Bochni, złożony z iłów warstwowanych, przez dolne iły z Ostrawy Morawskiej, warstwy z Ostrea cras-sissima na Śląsku i przez zielone piaski z Ostr. crassissima na Podolu. M. środkowy jest reprezentowany przez kilka odrębnych facyesów: a) facyes głębinowy {schlier), do którego Siemiradzki zalicza: bryłowy utwór solny Wieliczki, niewarstwowane iły solne Podkarpacia, górne iły Śląska Austryackiego, łupkowe iły z prze-grzebkami z zatoki nadnidziańskiej i z Podola; h) facyes brzegowy składa się z podkarpackiego iłu lignitowego, lignitowe piaski północnego Wołynia, Podola i iły pleurotomowe Korytnicy; c) facyes litotamniowy, reprezentowany przez wapienie i piaski wapienne z Lithothamnium; d) facyes słodkowodny. M. górny jest reprezentowany przez podobneż typy facyalne: a) facyes głębinowy złożony z iłów gipsowych i siarkonośnych ze Swoszowic, Czarkowej itd., gipsy podolskie, wkońcu iły „Krakowieckie“; b) facyes brzegowy reprezentują piaski i piaskowce; c) facyes mieliznowy,—wapienie zbite, gąbczaste, drobnolitotamniowe Podola; d) tacyes słodkowodny i lądowy — warstwy słodkowodne z Żubrzy i warstwa z liśćmi z Kortu mówki pod Lwowem; e) facyes limanowy — warstwy erwi-liowe; w końcu f) facyes rafowy—wapienie rafowe Miodoborów.—Najwyższym poziomom M-u —warstwom sarmackim odpowiadają: warstwy Wołynia i Podola z Venus konkensis, piaski i piaskowce z Ervillia podolica w Lubelskiem, nad Nidą, w Sandomierskiem, na Wołyniu i na Podolu, — warstwy lignitowe i pstre iły Król. Polskiego i W. Ks. Poznańskiego.

Miodek kwaśny, Octomiód '{Oxymel), ob. K w a s o m i ó d.

Miodniki — narządy u roślin wydzielające wonne i słodkie soki chętnie poszukiwane przez owady, pośredniczące przy zapładnianiu krzyżo-

co

ana

wem. Narządy takie najczęściej znajdują się w kwiatkach (u 90 % roślin owadopylnych), gdzie najrozmaitsze części morfologiczne mogą wziąć na siebie rolę M-ów. Rozstrzygające poniekąd, do kształtu i położenia M-ów, jest prawdopodobnie zadanie, aby zmusić owady do takich poruszeń, stykających je z pręcikami, z których wysypuje się pyłek dojrzały. Bardzo często dno kwiatowe rozrasta się krążkowało i wydziela miód, jak się to dzieje u szakłaku (Rhammus), sumaku (Rhus) i in. U wargowa-tych i ogórecznikowatych i roślin pokrewnych nasadę słupka otacza zgrubienie pierścieniowa-te, z którego wypływa miód. U roślin krzyżowych w pobliżu pręcików u podstawy są brodawki drobne M-owe, wydzielające miód. U powoju u podstawy słupka istnieje 5 łuseczek M-wych, tworzących coś w rodzaju zbiornika. Zdarza się, że miód i inne soki wypływają ze słupka, bądź z górnej jego części (Androseae), bądź z podstawy (Gentiana) lub z bocznych zagłębień. M. mogą także występować na pręcikach: Vactinium Mystilus ma na zewnętrznej stronie podstawy zgrubiałej pręcików zagłębienie, z którego sączy się miód. Najpospolitsze są wypadki, gdzie M. leżą na płatkach korony; pod tym względem istnieje wielka rozmaitość; u dziewanny ( Verbascum) nektar wypływa nie-wielkiemi kropelkami z sporego, płatka dolnego. U innych roślin, jak wiciokrzew {Lonicera), gruszczyczka (Pyrola) drobne te kropelki zle-wają się w jedną większą. U różanecznika {Rh. hirsutum), u korzeniówki {Monotropa) część płatka, z której wypływają soki, jest zgrubiała i ma zagłębienie. U wielu gatunków jaskra {Ranunculus) u nasady płatków znajduje się zagłębienie M-owe zakryte niewielką łuseczką, koloru płatków. U kozłka lekarskiego {Valeri-officinalis) szyjka korony posiada krótką ostrogę miodnikową. W końcu do M-ów należą t. zw. listki miodnikowe najrozmaitszego kształtu, wielkości i barwy, znajdujące się zwykle pomiędzy płatkami i pręcikami. Typowe pod tym względem są kwiaty dziewięciornika {Par-nassia palustris). M. mają kształt listków, z których wyrastają włoski zakończone główkami. U tojada {Aconitum) młode i niezróżnicowane pręciki rozwijają w osobliwego kształtu narządy, Staminoidea, działające jak M. Zupełnie przekształciły się M., kubeczkowate płatki, u cie-miernika (Helleborus), a rolę płatków przejęły barwne działki kielicha. U fijołka jeden z płatków tworzy ostrogę wewnątrz pustą, w którą wrastają wyrostki pręcikowe, wydzielające miód. U niektórych gatunków rodziny Gesneriaceae na miejscu pręcika zanikłego znajduje się miodnik. W kwiatach żeńskich ogórka {Cucumis) miejsca pręcików zajęły M., a w kwiatach męskich na miejscu słupka wyrósł miodnik. Oprócz tych M-ów kwiatowych, zdarzają się one na narządach wegetacyjnych roślin (extranuptiale, asexuelle Nektarién). U rozmaitych gatunków

bobu {Vicia) takie M. pozakwiatowe są na przy-listkach; można tam łatwo je dostrzedz jako plamki ciemne, z których wypływają kryształki soku. U rącznika {Ricinus) M. pojawiają się u nasady liścieni. Podług Gaebla przylistki bzu czarnego {Sambucus nigra) zamieniły się w M. wydzielające nektar, a u kaktusów spostrzeżono że młode liście przekształcają się w M. U Opuntia Ganoug opisuje szereg form przechodnich od igieł do M-ów; u paproci (np. Pteridium aquilinuni, podług Sadebecka) M. istnieją u nasady listków pierwszego i drugiego rzędu. Wydzielanie miodu lub innych soków w b. rzadkich wypadkach odbywa się przez ścianki zewnętrzne komórek naskórkowych M-a. W tym wypadku miód lub nektar tworzy delikatną powłokę na powierzchni. Najczęściej miód wypływa kroplami z otworków, podobnie ukształtowanych jak szparki oddechowe lub wodne. Są to szparki miodnikowe. Tkanka M-a składa się z drobnych komórek cienkościennych, wypełnionych plazmą ziarnistą, mączką, cukrem i iunemi substancyami lep-kiemi. Osobliwych właściwości anatomicznych M. nie posiadają. Ilość wydzielanych soków i miodu jest b. rozmaita. Zwykle są to małe, ledwo dostrzegalne kropelki, wypływające ze szparek. Jeżeli miód jest obficiej wytwarzany, wtedy spływa do zbiorników osobliwych. W tych zbiornikach ilość stale nagromadzonego miodu może dochodzić do znacznych rozmiarów, jak np. w kwiatach storczyka (Corysanthus) do 30 gr. Co do składu chemicznego soków wydzielanych przez M., to oprócz wody i najrozmaitszych cukrów (dekstroza, lewuloza, sacharoza) zawierają one i związki inue, jak man-nitosę, dekstryuę i inne węglowodany, dające roztwory lepkie; w pewnych wypadkach trafiają się także ślady związków zawierających azot. Znaczenie M-ów może być bardzo rozmaite; w kwiatach prawdopodobnie odgrywają one znaczną rolę przy zapładnianiu, zwabiając smakiem i zapachem owady. Bounier upatruje w M-ach miejsca, gdzie się gromadzą zapasowe materye pokarmowe. M. pozakwiatowe, wydzielając płyny lepkie, mogą utrudniać szkodnikom dostęp do części górnych rośliny.    T- K-

Miodobory al. Miodoborskie góry, przez lud w Galicyi zwane Toutry, gałąź gór karpackich, łącząca się z odłamkami Karpat w okolicach Oleska i Podhorza w Galicyi, przechodzi do gub. podolskiej między m. Satanowem i wsią Olchowcem, podniósłszy się najwyżej pod wsią Uwsiem, ciągnie się pod Iwachnow-cami, Lanckoroniem, Białą, Nihinem ku Prze-wrociu. Wierzchołki tych wzgórz malowniczych w wielu miejscach złożone są z obnażonych skał i pokryte lasami. Od Przewrocia gałąź ta ciągnie się dalej oddzielnemi wzgórzami przez Humińce do Supruńkowicz, skąd bystro zniża się jedną gałęzią ku Dniestrowi przez wieś Kułczyjowo i ginie pod wsią Suboczą (pow.

0. B.

T. K.

Dr. J. V.

uszycki), drugą zaś ciągnie się nad Dniestrem przez pow. uszycki i mohylowski, a także zachodnią część jampolskiego. Dla tego to rzeki wpadające do Dniestru potworzyły sobie bardzo głębokie i spadziste jary, są nadzwyczaj bystre i brzegi ich przy uściu dochodzą miejscami 80 — 110 sążni. Najwyższa wysokość M. gór, według Eichwalda, dochodzi do 90 sążni (Uwsie, Supruńkowce); pod wsią Karaczkowce dosięga nawet 163.4 sążni. W okolicy wsi Uw-sia są ślady działalności wulkanicznej. M. na obszarze Galicyi wschodniej (zwane tam Tou-try) poczynają się śród wyżyny zbaraskiej

1    ciągną na długości 10 mil (75.85 kim.) przez okolice Skałatu, Grzymałowa i Toustego, ponad jarem rzeczki Gniłej ku Zbruczowi do granicy Galicyi. Liczne dolinki, zamknięte pomiędzy odstrzelonemi odnóżami tego pasma wzgórz, miejscami lesiste, miejscami nagie grzbiety, zawalone złomami głazów, lub sterczące ponad lasy ostre szczyty skał, czynią okolice miodo-borskie najpiękniejszemi na całem Podolu, zwłaszcza pomiędzy Krasnem a Kręciłowem. M. góry zasłaniają Kamieniec i miejscowości około niego leżące od północy, co rażąco wpływa na klimat w tych miejscowościach, dla tego też wiosna tu wcześniejsza, na polach dojrzewa kukurydza, krzew winny, rodzą się wszędzie melony, kawony i tytuń turecki. M. wspomina Wieliczko w swej Kronice pod nazwą Niedobór (Nedobor), t. II, 412. Ob. Giżyckiego Pr. Ks. „Podróż w górach miodoborskich“, Krzemieniec r. 1809; Teisserge Wawrzyniec „Der Podolisehe Hügelzug der Miodoborem als ein Sarmatisches Bryozoen-Riff“ (w „Jhb. d. k. k. geolog. Reichsanshalt“ 1884).

Miodojad, ptak, ob. Kędziornik.

Miodokwiat, Miodokwiatowe, ob. M e-lianthus, Melianthaceae.

Miodowiec, miodowy kamień lub mel-lit, krystalizuje się tetragonalnie. Barwa miodowo lub woskowo-żółta, połysk tłusty. Tw.

2    do 2.5. C. wł. 1.57 do 1.64. Skład chem.: miodan glinu z wodą krystalizacyi Al₂C,20₁₂-j-18H₂0. Ogrzany przy dostępie powietrza zostawia A1₂0₃. Występuje w węglu brunatnym koło Artem w Turyngii, koło Łużyc w Czechach, w węglu kamiennym koło Tuły w Rossyi.

Miodowiód, ptak, ob. Indicator.

Miodownik, lub płaszczycznik (Melit-tis Melissophyllum L.) jedyn> gatunek rodzaju Melittis z rodziny war go waty ch (Labiateae). M. jest rośliną zielną, trwałą, o łodydze wzniesionej, pojedynczej, szorstko włosistej, u dołu prawie gołej; liście ogonkowe, jajowate, lub sercowato-jajowate, kończyste, grubo karbowane albo piłkowane; kwiaty wielkie i okazałe, pojedyncze lub po 2 — 3 razem z kątów liści wyrastające, białe albo różowe, a przytem purpurowo plamiste, rzadko zupełnie białe. Wysokość 25 — 50 cm. M. rośnie w lasach cienistych liściastych Europy środkowej; u nas spotyka się w Puławach, Ojcowie, pod Częstochową, Warszawą, w Łysogórach. M-owi przypisują właściwości lecznicze, zwłaszcza przy gojeniu się ran.

Miodownik, rodzaj piernika (ob.) grubego, służącego do przyprawiania potraw mięsnych lub rybnych. M-a kuchnia nasza dawna używała b. często, obecnie w rzadszem już bywa użyciu. Przyrządzano go z miodu przaśnego i z mąki rżanej. Do ilości pewnej miodu wygotowanego do zgęstnienia należytego, skoro przestygł, dodawano ilość na wagę nieco mniejszą mąki, a umiesiwszy z tego ciasto, pozostawiano je w spokoju 2 do 3 tygodni, wtedy dodawano do niego nieco potażu oczyszczonego, rozpuszczonego w wyskoku, poddawano je wy-miesieniu powtórnemu, ugniatano z niego placki grube, czworokątne, które następnie wypiekano. Dziś zwykle miód zastępowany bywa syrupem z buraków cukrowych.

Miodunka, synonim czerwieńca (ob. A n-chus a), koniczyny łąkowej i płucnika.

Mioduszewski Michał Marcin (* 1787 w Warszawie, data zgonu nieznana). W 17-roku życia wstąpił do Zgromadzenia misyonarzy, w r. 1810 otrzymał święcenia kapłańskie. Był później nauczycielem teologii, r. 1830 — 1831 towarzyszył biskupowi krakowskiemu w objazdach dyecezyi, następnie zajmował się gorliwie poszukiwaniem, w archiwach kościelnych i książnicach prywatnych, zabytków dawnego pie-śniarstwa religijnego. Owocem tych mozolnych poszukiwań był: „Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyami etc.“ (t. I, Kraków 1838). Są tu dawne pieśni ludowe kościelne i adwentowe (m. inn. „Heinał roratny“ z me-lodyą z w. XVI), pieśni na Boże Narodzenie, postne, wielkanocne, maryańskie, przygodne, o świętych, msze popularne, nieszpory, supli-kacye, litanie i t. d. Między melodyami mszy znajdują się i utwory znanych kompozytorów, jak np. Kurpińskiego, którego popularna me-lodya do tekstu polskiego mszy stała się własnością ludu. Dodatek do „Śpiewnika“ (Kraków 1842) zawiera dalszy ciąg zbioru pieśni adwentowych, na Boże Narodzenie, postnych i t. d.; nadto „Pieśni w cerkwiach dyecezyi chełmskiej, obrządku greko - katoliskiego używane“ (z tekstem), koronki, różańce i t. d. Prócz tego wydał M. „Pastorałki i kolendy z melodyami czyli piosnki ludu“ (Kraków 1843). Jest to również zbiór cenny melodyi kolendo-wych, po domach przez lud śpiewanych (nie w kościele), w którym znajdują się zabytki dawnych pastorałek (dyalogów), oraz melodye 119 kolend z tekstem.    K‘ Po1,

Miolan, śpiewaczka franc., ob. Carvalho-Miolan Karolina.

Mionnet Teodor, numizmatyk francuski (* 1780 w Paryżu — f 1842 tamże), r. 1800 urzędnik gabinetu numizmatów w Bibl. Narodowej, a r. 1830 członek Akad. napisów. Wy-

adz.

M. Ko.

dał: „Description des médaillés antiques, grecque et romaines, avec leur degré de rareté et leur estimation“ (Paryż 1806—-1887, 16 t.); „De la rareté et du prix des médailles romaines“ (t-że 1815, wyd. 3 1847, 2 t.); „Poids des médailles grecques d’or et d’argent du cabinet royal de France“ (tamże 1839). Redagował także „Atlas de géogr. numismatique“ (tamże 1839).

Miorskie al. Mi or y, jez. w pow. dzisień-skirn, do 6 w. dług., 480 sąż. szerokie, do 4 saż. głębokie. Nad niem leży m-ko Miory i kilka wsi tejże nazwy.

Miorsz. historyk, ob. D z i e r z w a.

Miory, m-ko nad jez. t. n., pow. dzisieński, w 3 okr. polie., gm. w miejscu, o 39 w. od Dzisny, niegdyś własność Ryłłów. W r. 1640 Krzysztof i Helena z Wołków Ryłłowie sprzedali M. Sebastyanowi Swiatopełk-Mirskiemu, sędziemu bracławskiemu, który w r. 1641 wybudował kościół paraf, drewn. pod wez. Wniebowzięcia N. M. P. Dziś M. należą do różnych właścicieli i liczą ok. 100 m-ców.

Miot de Melito Andrzej Franciszek, hr., francuski mąż stanu (* 1762—f 1841). Po wybuchu rewolucyi francuskiej wstąpił do gwar-dyi narodowej w Wersalu. Przez Robespierre’a na stracenie przeznaczony, tylko dzięki upadkowi tegoż uszedł śmierci; r. 1795 poseł we Florencyi, r. 1796 poznał we Włoszech Napoleona i jako komisarz nadzwyczajny był wysłany na Korsykę dla uporządkowania tam stosunków (po wyjściu Anglików). R. 1798 sekretarz generalny w ministeryum wojny, r. 1800 członek rady państwa; w r. 1801 jako minister spraw wewnętrznych, udał się z Józefem Bonapartem do Neapolu, a r. 1808 do Hiszpanii, gdzie otrzymał godność intendenta domu królewskiego. W r. 1813 wycofał się z życia publicznego i poświęcił się wyłącznie pracom literackim (przełożył Herodota, Diodora Siculusa). R. 1858 ukazały się jego „Mémoires du comte M.“, które dla swej prawdomówności są wielce cennym materyałem do historyi czasów napoleońskich.

Miód (gr. to piM; łac. mel\ fr. le miel; wł. miele; hiszp. miel; skand, miód; lit. meddus\ wjęz. słów. innych nazwa brzmi mniej lub więcej tak samo jak pols.; niem. Honig, ang. honey) 1 M. przaśny. Znana ciecz gęsta, b. słodka, wyrabiana, albo raczej zbierana przez pszczoły (ob. i por. Pszczelarstwo). — Ponieważ pszczoły zbierają M. z kwiatów różnych, więc też i M. sam, zależnie od tego, bywać musi rozmaity. W handlu na tej zasadzie odróżniane bywają różne gatunki M-u, jak np.: tatar-czany, zielonawy, gęsty, szybko cukrzejący i dla tego mniej ceniony; es parz et o wy, czerwony, w smaku dosyć przyjemny; lipiec, nieomal biały, mile pachnący, w smaku b. przyjemny, powszechnie uznawany za najprzedniejszy, zwłaszcza pochodzący z okolic Kowna; rzepakowy, jasnożółty, do lepszych należący; koniczynowy, b. słodki, czerwonawo-żółty; akacyowy, z wyglądu podobny do lipca, pachnący; wrzosowy, czerwono-brunatny, u-chodzi za najpoślednieszy; pochodzi głównie z Niemiec półn. zwłaszcza z puszczy liinebur- 7 skiej; rozmarynowy, b. słodki, o smaku korzennym, zaliczany do najprzedniejszych, pochodzący z Francyi połud.; rynkami nań głównemi są: Perpignan i Narbonne. M-y te, oczywiście, tylko tam pszczoły zbierać mogą, gdzie rośliny wymienione rosną gęsto w ilości b. wielkiej, najczęściej jednak zbierają M. z kwiatów najrozmaitszych, co znów wpływa na wygląd i dobroć jego; ponieważ jednak rozmieszczenie roślin w okolicach i krajach różnych bywa mniej lub więcej stałe, więc też w handlu odróżnia się M. według krajów, z których pochodzi, jako gatunki odrębne, i tak: M. grecki a. attycki, czerwony, mile pachnący, gęsty, nadzwyczaj przezroczysty, od czasów starożytnych zaliczany do najwyborniejszych; najgłówniejszym rynkiem zbytu jego jest Turcya europ.; M-y francuskie, dalmackie istryjskie, hiszpańskie z okolic Walencyi i z wysp Balearskich, jako i M-y włoskie, o ile są czyste, w handlu bywają poszukiwane; bardzo ceniony jest M. różowy z wyspy Malty, płynny, o smaku nadzwyczaj przyjemnym; sławy szerokiej i słusznej używa M. krymski, dawniej wyłącznie zakupywany dla dworu sułtańskiego w Stambule.

M. węgierski dwojaki, jasny i ciemny, uchodzący za b. dobry, przedawany bywa głównie do Niemiec i do Włoch; polski i litewski, z wyjątkiem lipca, bywa zaliczany do pośledniejszych, na równi znadreńskim ilii-neburskim (wrzosowym), wogóle z miodów niemieckich za lepsze uchodzą tylko: fryzy j s k i, jasny i jasnobrunatny holsztyński. Do przednich zaliczany też bywa M. z wyspy Kuby, ale tylko na miejscu, przywożouy do Europy przeważnie bywa sfałszowany. M-y włoskie również b. często bywają podrabiane, nawet nieraz najzupełniej sztuczne, bez odrobiny M-u pszczelnego, sporządzone tylko z cukru, wody i wyciągu figowego. Wogóle podrabianie i fałszowanie M-u jest b. rozpowszechnione; najczęściej do niego dodawany bywa syrup z krochmalu, mąka, melasa, żelatyna; zafałszowanie tego rodzaju odkryć nie trudno za pomocą wyskoku, w którym M. rozpuszcza się najzupełniej, dodatki zaś wymienione opadają na dno pod postacią osadu. Domieszek, także b. częstych, soku gruszkowego, lub wyciśniętego z marchwi, zgęszczonego nad ogniem, tym sposobem wykryć nie można, lecz zafałszowania tego rodzaju rozpoznać można łatwo za pomocą smaku i zapachu.— Obecnie M. przaśny jadany bywa na chlebie i jest pożywieniem zdrowem; jada się go też z orzechami, na Litwie zaś z ogórkami surowemi,

świeżemi; nadto używa się go najwięcej do wyrobu pierników (ob.) i miodowników (ob.); niektóre gospodynie, osobliwie wiejskie, smażą też jeszcze na M-zie konfitury, lub słodzą nim niektóre potrawy. Jako przeżytek z czasów minionych utrzymały się też dotąd w lecznictwie t. zw. miodki (ob. kwasomiód) obecnie już tylko wyjątkowo przez lekarzów zalecane, w lecznictwie zaś ludowem M. do chwili obecnej cieszy się uznaniem, jako środek rzekomo b. skuteczny przeciwko zapaleniom gardła, oraz z mąką zarobiony jako kataplazm. — Dawniej używanie M-u przaśnego było bez porównania częstsze niż dzisiaj, zwłaszcza w cukiernictwie i kuchni.—WGrecyi starożytnej iwRzy-mie do potraw i pieczywa, jako też do wszelkich łakoci słodkich powszechnie używano M-u, podobnie jak dziś cukru, wówczas nieznanego jeszcze; jadano też M. tak samo jak za dni naszych. Już Homer (Odys. X, 234 i XX, 64) wspomina o przysmaku osobliwszym, przyrządzanym z M-u, wina, sera tartego i krup jęczmiennych, mając go za bardzo posilny; znane też były w Starożytności ciastka z nasion tłustych łogowych (Sesamum) i z M-u; z wodą lub mlekiem zmieszany sługiwał do obrzędów ofiarnych, do których nie godziło się brać wina. M-y najsławniejsze pochodziły wtedy z góry Hymettos w Attyce i z Hybli na w. Sycylii. M. z wyspy Korsyki (Mel Corsicum) uchodził za szkodliwy, co może było uzasadnione, ponieważ i za czasów naszych postrzegano, zwłaszcza w krajach gorących, objawy otrucia po spożyciu M-u, co się tern tłumaczy, że pszczoły zebrały go z kwiatów roślin trujących, atoli otrucia tego rodzaju nie bywają śmiertelne, wywołując tylko objawy mniej łub więcej przykre, lecz przemijające (mdłości, wymioty, rozwolnienie, boleści wewn. i t. p.). — Wspomnieć też należy o używaniu osobliwszem M-u w Starożytności, mianowicie do zapobiegania rozkładowi trupów. Ciało nieboszczyka, które chciano przewieźć daleko, poma-zywano warstwą grubą M-u, lub lepiej jeszcze umieszczano je w naczyniu stosownem, uim napełnionem tak, że je całkowicie otaczał, co w samej rzeczy na czas pewien powstrzymywać mogło gnicie, ponieważ M. gęsty nie dopuszczał dostępu powietrza. — W Wiekach Średnich, podobnie jak w Starożytności, M. przaśny zupełnie zastępował cukier, który dopiero w czasach nowszych wziął górę uad M-em, pomimo że znany już był od kilku wieków, lecz cena jego przewyższała wielokrotnie cenę M-u, a to właśnie przeszkadzało rozpowszechnieniu się jego. Z rachunków dworu Władysława Jagiełły widzimy, że w kuchni królewskiej do potraw i pieczywa używano M-du, cukru, zaś b. drogiego, wyłącznie do przyrządzania konfektów (ob.). - 2) M. pity (niem. Met [ze skand. Miód] ang. Mead i Metheglin). Aczkolwiek już Grecy starożytni doprawiali nieraz wina swoje M-em przaśnym. Rzymianie

zaś wyrabiali swoje Mulsum z niego i z moszczu winnego, to jednak M. p. od czasów niepamiętnych jest napitkiem właściwym narodów północnych, nie mogących u siebie uprawiać wina, gdziekolwiek zaś uprawa ta dała się zaprowadzić, lub gdzie dowóz wina z krajów nie nazbyt oddalonych był do pewnego stopnia ułatwiony, wyrób M-u p-go, albo nie istniał nigdy, albo też wychodził z użycia bardzo szybko. — Ziemia klasyczna M-u p-go, to przedewszyst-kiem kraje skandynawskie, część Niemiec półn., Prusy dawne, Pomorze, Żmudź, Litwa i Ruś, zwłasza "Podole., Mniemanie b. rozpowszechnione, jakoby M. był napitkiem narodowym polskim, odwiecznym, przynajmniej o ile dotyczy Wielko i Małopolski właściwej, jest na wskroś błędne. W dzielnicach tych mniej zamożni raczyli się piwem, bogaci winem zagranicznem, M. zaś należał tam do rzadkości. Na Mazowszu, graniczącym z Prusami, Litwą i Rusią, częściej, obok piwa, spotkać się można było i z M-em, ale i tam rzadziej go używano niż na Litwie i Rusi, gdzie go zawsze pijano najwięcej. Źródła dziejowe składają na to dowody niezbite. W rachunkach dworu Władysława Jagiełły ani razu niemasz mowy o M-zie p-m dla stołu królewskiego lub dworskiego, których napojem codziennym bywało piwo, w dniach zaś przyjęć wystawnych było wino. O M-dzie napotykane tam wzmianki nieliczne, zawsze opatrzone są dopiskiem, że przeznaczony był dla jakiego księcia z Litwy przybyłego, albo dla dworzan jego Litwinów lub Rusinów. Rachunki miasta Krakowa z wielu lat w. XVI b. często wspominają o zakupie wina, o M-zie ani razu. K. S. Herka (ob.) w „Bankiecie“ (Kraków 1660, str. 11) twierdzi wprost, że M. jest napojem niezdrowym i dodaje, niechaj go piją „w których się krajach, jako to w Rusi rodzi“; widać z tego, że sam będąc rodem z Kurze-lowa nie uznaje M-u za napitek właściwy dla spółziomków z Korony. Do biesiad panów polskich M. dostępu nie miewał, wyjątek robiono jedynie dla starych lipców kowieńskich, dopuszczanych i do stołu królewskiego jako osobliwość. Kwaler de Beaujeu (ob.), który go kosztował u stołu króla Jana III wyraża się o nim z uznaniem wielkiem, zapewniając przy-tem, że M. wogóle w towarzystwie lepszem wcale nie jest rozpowszechniony, jako napitek uchodzący za pośledni („Pamiętniki“ Kraków 1883, przekł. A. Kraushara, 106). Wzmianki rozliczne u pisarzów naszych i u obcych z w. XVI i XVII potwierdzają to samo, że w Koronie, gdzie łatwo było o wino z sąsiednich Węgier i Moraw, nie wiele o M. dbano wówczas, tembardziej gdy miano i piwa wyborne wyrobu krajowego. — Obecnie M. u nas uależy do napitków mało i rzadko używanych, a wyrobem jego, czyli syceniem, juź od w. XVII zajmują się przeważnie Żydzi. W krajach innych, gdzie dawniej M. pijano powszechnie,

Dr. J. P.

adz,

także już prawie zupełnie wyszedł z użycia i niewielu liczy lubowników; jeno M-y b. stare bywają jeszcze pijane wyjątkowo jako osobliwość. Dowóz wina ułatwiony wyparł M. wszędzie, usiłowania zaś rozpowszechnienia go na nowo, wszędzie dotąd pełzły na niczem; wobec spółzawodnictwa wina i piwa nigdzie utrzymać się nie może. — M. p. wyrabiany bywał z wody, M-u przaśnego czyli patoki i przypraw różnych doń dodawanych. Stosunek zwykły patoki do wody bywał 1:7; jeżeli wynosił 2:7, M. zwano dwójniakiem, jeżeli 3:7, trójniakiem. Patokę warzono w kotle aż do wygotowania 73 części płynu; po wystudzeniu ściągano M. w beczki i po dodaniu drożdży poddawano go kisieniu. Po kilku miesiącach stania w beczce napitek bywał gotów do użytku. Przypraw różnych, zwłaszcza chmielu, dodawano już podczas warzenia, innemi doprawiano M. dopiero po wy-kisieniu; do przypraw tego rodzaju, oprócz korzeni (imbier, gwoździki, korzeń tataraku, anyż i t. p.) należały też wiśnie, maliny i dereń, a M-y niemi przy prawne zwały się wiśnia-kami, maliniakami, dereniakami. M. trzymany w beczce dębowej, nowej przez czas dłuższy, przyjmował od drewna smaku osobliwego, ściągającego, i nazywał się dęb a-k i e m. Im więcej patoki użyto do jego wyrobu, tym M. bywał słodszy, gęstszy i mocniejszy, ponieważ przez kisienie więcej się w nim wyskoku wytwarzało. Do M-ów dodawano też niekiedy ziół i korzeni różnych, którym przypisywano własności lecznicze; lub przynajmniej zdrowiu sprzyjające, i zalecano je jako napitki hygieniczne. — O sposobie dawnym sycenia M-ów u nas powziąć można wyobrażenie dosyć dokładne z J. K. Haura „Ziemiań-skiey Generalney Oekonomiki“ (Kraków 1679, str. 141 i nast., oraz w wyd. r. 1693, str. 44) jakoteż z „Zielnika“ Syrenniusza (t-że r. 1611), gdzie znajdują się przepisy na sporządzanie M-ów leczniczych i hygienicznych. Porównać też można P. J. Marpurgera „Vollständiges Kiich-und Keller - Dictionarium etc.“ (Hamburg 1716), podano tam 8 przepisów na sporządzanie M-ów różnych (766 — 789). — Wspomnieć też jeszcze się godzi, że na Litwie dotąd z M-u przaśnego, gorzałki, korzeni i tłustości sporządzany bywa napitek używany na gorąco, zwany krupnikiem (ob. Krupa), rzadziej też napotykamy i w Koronie.

Mi-parti, mi-partitum (właściwie biparti), odzież dwubarwna, które] każda połowa była innego koloru, np. jedna nogawica niebieska, druga czerwona lub zielona itd. M. zjawiło się w w. X i w ciągu całego Średniowiecza miało rozległe zastosowanie. Początkowo w w. X należało do dobrego tonu posiadanie obuwia i no-gawic każdych innego koloru, następnie uważano za piękne, aby każda nogawica oraz na każdej nodze obuwie były dwubarwne. W w. XI

Wiel. Enc. Powsz, Illustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 372a.

używano już dwubarwnych (z góry do dołu) całych sukien zwierzchnich. W w. XIII i XIV, ubiory mężczyzn, zwłaszcza lenników, zdobne znakami herbownemi swych panów, były nie tylko dwubarwne, lecz wielobarwne i nie w jednym, pionowym, jak dotąd, kierunku, lecz w różnych. Wielobarność ta ubrań, zwłaszcza męskich, wzrosła jeszcze bardziej w w. XV i XVI, przeszedłszy na rękawy, rozporki, wyłogi, kołnierze itd.    E-Chw-

Mique (Les) architekci francuscy w. XVIII. Najstarszy z tej rodziny Piotr w 1. 1703 — 1710 budował kościół w Nancy; syn jegoSzy-mon restaurował w r. 1745 lewe skrzydło pałacu w Lunevillu, dotkniętego pożarem: Klau-dyusz Mikołaj, przezwiskiem La Douceur, prawdopodobnie syn poprzedzającego (* 1714 — f 1784), zbudował w r. 1749 gmach szkoły Nauki Chrześcijańskiej w Nancy, koszary św. Katarzyny, nowe hale, kierował pracami przy mauzoleum Stan. Leszczyńskiego w kość. Notre-Dame-de Bon Secours; Ludwik Józef (*1757), syn i następca poprzedzającego, zbudował ratusz w PoDt-à-Mousson i dokończył budowy kościoła w Nancy. Najsławniejszy z tej rodziny był Ryszard, syn Szymona (* 1728 w Nancy — f 1794 w Paryżu), w r. 1759 sekretarz króla Stanisława, w r. 1761 uszlach-cony pod imieniem de Heillecourt wykonał plany wielu robót dokonanych przez Klau-dyusza; w r. 1763 dyrektor budynków króla polskiego. W 1. 1767—1794 mieszkając w Paryżu, zyskał olbrzymią sławę dzięki pracom w Wersalu: klasztor Urszulanek, intendentura, urządzenie wewnętrzne w Petit Trianon; w St Denis: kościół Karmelitów; w St. Cloud: kaplica i paradne schody, lewe skrzydło pałacu, większość pawilonów w parku. Wraz z synem swym Szymonem II był obwiniony podczas Terroru o udział w zamiarach wykradzenia delfina z więzienia; postawieni przed trybunał rewolucyjny byli skazani na śmierć i straceni.

Miquel Fryderyk Antoni Wilhelm, botanik (* 1811 w Hanowerze—f 1871 w Utrechcie), uczył się madycyny w Groningen, później lektor i prof, botaniki w Rotterdamie, Amsterdamie i Utrechcie, a nadto dyrektor zbiorów botanicznych w Lejdzie. Napisał: „Mo-nographia generis Melocacti“ (Wrocław 1841); „Genera Cactearum“ (Roterdam 1839); „Mono-graphia Cycadearum“ (Utrecht 1842); „Systema Piperacearum“ (Roterdam 184 3— 46); „Analecta botauica indica“ (Amsterdam 1850—52, 3 t.); „Stirpes surinamenses electae“ (Leyda 1850); „Flora Indiae Batavae“ (Amsterdam 1855—1859, 3 t.); „De fossile planten van het kryt in Limborg“, „Prodromus systematicus Cycadearum“ (Amsterdam 1861); „Sumatra, seine Pflanzenwelt und deren Erzeugnisse“ (Lipsk 1862); „Choix des plantes rares on nou-

2ö

veiles cultivées et dessinées dans le jardin bo- rotkę) i synagoga; ok. 3 000 rn-ców, przeważ-tanique de Buitenzorg“ (Haga 1863); „Prolusio nie Żydów, Tatarów, i Cyganów.—Pierwszą florae japonicae“ (Amsterdam 1865—67); „De palmis archipelagi indici“ (tamże 1868); „Illustrations de la flore de l’Archipel indien“ (t-że 1870). Wydawał M. również „Annales Musei Lugduno-Batavi'.

wzmiankę o M-e społykamy r. 1395, kiedy Krzyżacy pod wodzą Konr. Jungingena, popierając roszczenia Świdrygiełły przeciw Witoldowi, spustoszyli M. R. 1434 Zygmunt Kiejstutowicz oddał M. z przyległościami Siemienowi Giedy-gołdowiczowi. Siemko zapisał M. swej córce przybranej, Annie Butrymównie, ta zaś r. 1476 swej ciotce, żonie Siemiona, Miłochnie, a po jej zgonie krewnemu swemu Jerzemu Illini-czowi, który pod koniec w. XV wznosi tu zamek obronny o 5 basztach przeciw najazdom Tatarów perekopskich. Wnuk Jerzego Illinicza, Jerzy II, r. 1555 uzyskuje od ces. Ferdynanda II tytuł hrabiego państwa rzymskiego na M. R. 1568 Jerzy II, umierając bezpotomnie, przekazuje M. Mik. Krzysz. Radziwiłłowi Sierotce i r. 1589 M. wchodzi do ordynacyi nieświeskiej. Ostatnim ordynatem na Mirze był Dominik Radziwiłł, który odznaczył się w wypadkach 1. 1812 i 1813, i oddał M. jako wiano swej córce, Stefanii, poślubionej Leonowi ks. Wittgensteinowi. Zamek mirski, którego potężne zwaliska (pozostała się jedna wieża narożna) sterczą dotychczas, był uieraz widownią zapasów krwawych. R. 1655 dobywali go Szwedzi, naprowadzeni przez Bog. Radziwiłła. R. 1706 nawiedzili M. powtórnie Szwedzi za Karola XII. Po wojnach szwedzkich zamek wyrestaurowany był zamieszkały aż do r. 1794. Tutaj ks. Karol Radziwiłł Panie Kochanku wyprawiał festyny swoje. R. 1785 we wrześniu podejmowano naM-rze wspaniale Stanisława Augusta powracającego z Nieświeża. R. 1790 zmarł tu ostatni król Cyganów litewskich (niejaki Marcinkiewicz) osiedlonych tu od niepamiętnych czasów i cieszących się opieką szczególniejszą ordynatów nieświeskich. R. 1794 osaczony był w Mirze oddział polski przez wojska rossyjskie, a zamek uległ zniszczeniu. Po klęsce tej Cyganie miejscowi zaczęli się rozchodzić w różne strony, wskutek ograniczeń nowego rządu. Uległ zniszczeniu ostatecznemu zamek mirski w r. 1812 za sprawą gen. Płatowa, który cofając się z Kozakami przed natarciem ułanów polskich pod wodzą gen. Turny, pułk. Radzimińskiego i szefa Szumińskiego, wysadził zamek w powietrze. Dnia 12 lip. r. 1812 Hieronim Bonaparte obrał główną kwaterę w Mirze. Pod czas całej kampanii r. 1812 M. był punktem ohserwacyjnym dla jazdy oddziału gen. Dąbrowskiego, demonstrującego pod Bo-brujskiem, a d. 10 i 11 listop. r. 1812, gdy Czygaczew dążył na Mińsk do Borysowa, by zastąpić drogę wracającym Francuzom, pod M-em zaszła żywa rozrawa.

Mirabaud Jan Chrzciciel, literat francuski (* 1675 w Paryżu — f 1760 tamże), sekretarz księżny Orleańskiej i ochmistrz jej dzieci. W r. 1726 wszedł do Akad. francuskiej, mimo, że miał za sobą jedynie przekład „Jerozolimy wyzwolonej“ (Paryż 1724, 2 t.; 1836,

adz.

Miquel Jan, pruski finansista i mąż stanu (* 19 lut. 1828 —f 3 wrześ. 1901 w Frankfurcie). Za lat młodych rewolucyonista, przyjaciel K. Marxa (ob.), zwolennik anarchistycznych metod walki, szybko nawrócony, początkowo adwokat w Getyndze, ulubieniec mieszczaństwa, r. 1864 poseł w Hanowerze, specyalista do spraw finansowych, r. 1865 burmistrz m. Osnabrück, r. 1867 poseł na sejm pruski i do parlamentu (do 1876), radca prawny, później dyrektor Banku Dyskontowego w Berlinie, r. 1879 nadburmistrz Frankfurtu n. M , r. 1887 — 1890 poseł do parlamentu, r. 1890—pruski minister skarbu, rzecznik daleko idących reform skarbowych, najwybitniejszy w tym czasie (1890 — 1901) minister pruski, łaskawie słuchany u dworu, przez pewien czas ulubieniec Wilhelma II, od r. 1897 wiceprezydent pruskiej Rady ministrów, 5 maja r. 1901 wyszedł do dymisyi. Kilka rozdziałów „Pamiętników“ M-a ogłoszono w „Deutsche Revue“ r. 1904. M. był jednym z najczynniejszych, najbardziej utalentowanych i podstępnych czynników w organizowaniu walki rządu pruskiego z Polakami, w ostatnich latach życia przedsiębrał nawet studya szczegółowe, prowadzić mające do oparcia akcyi H. K. T. na podstawach ra-cyoualnych i państwowych. Człowiek jednako zdolny i nikczemny, gdziekolwiek pracował pozostawił głęboki ślad talentu i nieuczciwości.

S. P.

Finansistą i organizatorem finansów państwowych był pierwszorzędnym.

adz.

Miqueletes, górale pirenejscy, hiszpańscy, którzy utworzyli w r. 1675 oddziały zbrojne pod wodzą różnych dowódców; z uich najbardziej znany był Miquelot de Pratz, którego imię brali M. Ochotnicy ci energicznie walczyli z najściem francuskiem, mimo wypraw strzeleckich w góry, wysyłanych przez Ludwika XIV. Dwa bataliony M-ów francuskich utworzył Ludwik XV w 1. 1743— 1783; w r. 1792 nosili nazwy „dobrych strzelców“ i „strzelców górskich“. W r. 1808 Napoleon odniósł się do pomocy M-ów przeciw gerylasom.

Miquelon, wyspa w zat. św. Wawrzyńca, ob. S a i nt-Pi err e-e t-M.

Mir, skrócone Emir (ob.).

Mir, ob. Gmina wiejska w Rossy i,

XXV, 224.

E. Chw.

Mir, m-czko w Mińszczyźnie, nad Miranką (dopływ Uszy), pow. nowogródzki, o 16 w. od st. kol. brz.-moskiewskiej, Horodziej, w okolicy górzystej, bezleśnej, urodzajnej; szkółka wiejska, szpital miejski, 2 kaplice katolickie, meczet, cerkiew (z kościoła farnego r. 1863 zabranego, założonego 1594 przez Radziwiłła Sie-

adz.

adz.

M. uciekł do Szwajcaryi, został masonem, napisał w ich duchu pracę: „Mémoire concernant une association intime à établir dans l’ordre des francs-maçons pour le ramener à ses vrais principes et le faire tendre véritablement au bien de l’humanité“. W r. 1775 wyrokiem sądu w Pontarlier skazany na śmierć

2 t.). Nadto przełożył „Rolanda szalonego“ (Paryż 1741, 4 t.). Oryginalne jego dzieła: „Alphabet de la fée Gracieuse“ (tamże 1734); „Sentiments des philosophes sur la nature de l’âme“ (Amsterdam 1743; Londyn 1779); „Le monde, son origine et son antiquité“ (Londyn 1751); „Opinions des anciens sur les Juifs, reflexions importantes sur l’Évaugile“ (Amsterdam 1769). Przypisywano mu przez pewien czas „Système de la Nature“ (Holbacha). Do poglądu Holba-cha (ob.) zbliża się M. jednak w swych poglądach filozoficznych, gdy mówi o nieśmiertelności duszy i stworzeniu z niczego.

Mirabeau Wiktor Riquetti, margr., ekonomista francuski (* 1715 w Pertuis w Pro-wancyi—-j* 1789 w Argenteuil), pochodził z rodziny włoskiej Arrighetto, która w r. 1267 wygnana z Florencyi, osiadła we Francyi, gdzie uzyskała margrabiostwo od Ludwika XIV. Wskutek skandalicznej sprawy rozwodowej M. nie mógł dać wychowania dostatecznego swym licznym dzieciom, m. in. synowi, który później zasłynął w rewolucyi francuskiej. M. był gorliwym obrońcą fizyokratyzmu (ob.) i w tym właśnie kierunku napisał wiele dzieł, z których najważniejsze: „Ami des hommes“ (Paryż 1755, 5 t.); „Tableau économique“ (tamże 1760); „Théorie de l’impôt“ (1760) i „La philosophie rurale“ (1763, 4 t.). - Bibl.: Loménie „Les M.“ (Paryż 1878—91, 5 t.); Oncken „Der ältere M.“ (Bern 1886).

Mirabeau GabryelHonory deRiquetti, hr., polityk francuski, słynny działacz rewolu-cyjny i pisarz (* 9 marca 1749 w Bignon Gelbarca ~j* 2 kwiet. 1791 w Paryżu). Otrzymał nader staranne wykształcenie. W r. 1767 wstąpił do wojska. Życie pędził hulaszcze, wpadł w długi, pojedynkował się z pułkownikiem. Uciekł z wojska, za karę osadzony został w twierdzy, skąd wydostał się, wyraziwszy życzenie uczestniczenia w wyprawie na w. Korsykę. Powracając przez La Rochelle, bił się ze swym przeciwnikiem i ranił go. Na Korsyce odznaczył się dzięki zdolnościom wojskowym, a czas wolny poświęcał naukom historycznym. W r. 1770 powrócił do Tulonu, osiadł na wsi, nawiązał stosunki z wybitnymi arystokratami i ożenił się. Wierzyciele dokuczali mu, co nie przeszkadzało mu brnąć dalej w długi. Zarzucano mu też pieniactwo. Sąd nakazał go uwięzić (na życzenie ojca). Osadzony w fortecy, dzięki syrapatyi komendanta często bywał u sąsiadów, rozkochał w sobie żonę margrabiego de Monnier. W r. 1775 ogłosił: „Essai sur le despotisme", poczem chętny mu dotychczas komendant zerwał z nim stosunki.

z tytułu porwania kobiety zamężnej, pani Monnier, otrzymał dożywotnie więzienie. więziono ich w Amsterdamie; Zofię zamknięto w domu poprawczym, a M. w Vincennes, ale pozwolono mu korespondować z ukochaną. Pół-czwarta roku spędził M. w więzieniu. Pracował gorliwie, tłumacząc klasyków; pisał szkice mitologiczne, gramatykę ogólną, szkice literackie i wiele innych. Wypuszczony na wolność, r. 1780 ogłosił: „Premier mémoire à consulter par le comte de M. contre le marquis de Monnier“, w którym dowodzi, iż nie może być mowy o uwiedzeniu, ponieważ cudzołóstwo nie zostało dowiedzione. W Neuchâtel ogłosił swe słynne „Lettres de cachet“ i zacieśnił węzły z przywódcami stronnictwa demokratycznego w Genewie. W Londynie, dokąd schronił się był po sprawie z pierwszą żoną, ogłosił kilka prac z zakresu skarbowości i polityki. W końcu r. 1786 znalazł się w Paryżu, był czynny u dworu, otrzymał tajną misyę od Ludwika XVI do Berlina. Charakter nikczemny Fryderyka W. nazwał „jednym z największych". Po powrocie do Francyi zwalczał Neckera (ob.) w pamfletach; ścigany szukał schronienia w Belgii i Brunświku. Niespokojne i usłane niebezpieczeństwami życie nie przeszkadzało mu w pracy literackiej: pisał o wyzwoleniu Żydów, o Hol-landyi, o monarchii pruskiej, o wolności prasy. W r. 1789 wybrany został do Stanów Generalnych, jako przedstawiciel Marsylii w Stanie Trzecim. Zbliżające się wielkie dziejowe wypadki przeobraziły M. W Paryżu (maj 1789) zakłada: „Journal des Etats-Generaux“ (2 — 7 maja), „Lettres du Comte de M.“. W Stanach Generalnych rozwinął działalność ruchliwą, burzliwą i pożyteczną: dążył do zjednoczenia stanów, do utrwalenia się Francyi w organizmie reprezentacyjnym. Przemawiał codziennie niemal. D. 23 czerwca wygłosił słynne słowa, od których wzięła początek Wielka Rewolucya: „Posłowie Stanu Trzeciego nie usłuchają króla i nie rozejdą się inaczej, tylko wobec przemocy bagnetów“. Jednak rewolucyjność M. była umiarkowana: bezwzględniejsza w słowach, niż w czynach. Pragnął szerokiej reformy, ale i zachowania monarchii. Pragnął też za każdą cenę uniknięcia zamachu stanu. Starał się nawiązać (przez hr. La Marek) stosunki z dworem. W wiecznej potrzebie brał też od dworu zapomogi w złocie. Nie wierzono mu jednak u dworu. Zgromadzenie niechętnie spoglądało na jego umiarkowanie. Wbrew jego wnioskowi uchwaliło d. 7 list., że deputowany nie może być ministrem, co uczyniło „ministeryum“ M. niemożliwością. Fałszywe stanowisko, zobowiązania wobec dworu, zdrada niewątpliwa, obciążająca M. wobec Zgromadzenia Narodowego, przyspieszyły śmierć. Nie wiedziano o jego stosunkach z królem, urządzono tedy pogrzeb manifestacyjny i pochowano go w Panteonie. W r. 1791, gdy stosunki te ujawnione zostały, lud paryski

j. s.

adz.

adz.

na

do Wilna, po obronieniu rozpr.

wywlókł kości jego z Panteonu i rozproszył je po ulicach. Słaby i nieuczciwy charakter, szeroki umysł, temperament nieokiełznany, M. mógł był odegrać wielką rolę historyczną w Zgromadzeniu Narodowem; nie odegrał jej. Rozwój Francyi poszedł nie drogą reform i powolnej ewolucyi, lecz drogą kataklizmów, które zamknięcie swoje tymczasowe znalazły w dyktaturze cezaryzmu Bonapartego. Dzieła M. wydane zostały r. 1825 w 9 tomach przez Merilhona. Wcześniej ogłoszono jego mowy w Zgromadzeniu Narodowem: „Collection complète des travaux de M. à l’Assemblée Nationale“ (1792, 5 t.); „Oeuvres oratoires de M.“ (1819, 3 t.), kore-spondencya z hr. La Marokiem ogłoszona przez Bacourta (Paryż 1851).—Por.: de Loménie „Les M.“ (1878 —1891, 5 t.); Alfred Stern „Das Leben M.“ (przekł. franc. 1889, 2 tomy); Me-zières „M.“ (1892); Welschinger „La mission secrète de M. à Berlin“ (1901); Warwick „M. and the French revolution“ (1905); Aulard „L’éloquence parlamentaire sous la Révolution“ (1882).

Mirabeau A ndrzej Bonifacy Riquetti, wicehr. (* 1754 — f 1792), brat poprzedniego, otrzymał wskutek swej tuszy przezwisko Tonneau, wybrany do Stanów generalnych przez arystokracyę z Limoges. W r. 1790 opuścił Francyę i udał się do utworzonej nad Renem legii emigranckiej („Hussards de la mort“), wśród której walczył przeciw ojczyźnie; zmarł wskutek apopleksyi we Fryburgu w Bryzgowi!. Napisał pamflety polityczne: „La lanterne magique nationale“ (1789) i „Voyage national de M. cadet“ (1790).—Bibl.: J. Sarrazin „M.-Ton-neau, ein Condotiere aus der Revolutionszeit“ (Lipsk 1893).

Mirabeau Mary a de Gonneville hr., literatka francuska (*1829); pisywała felietony do „Figara“ i „La vie parisienne“. Główne prace drukowane osobno „Les jeunes filles pauvres“ (1863)- „L’histoire de deux héritières“ (1864); „Les veillées normandes“ (1867); „Hélène de Gardaunes“ (1868); „Le baron d’Aché“ (1869); „L’éte de la Saint-Martin“ (1873); „Le maréchal Bazaine“ (1874); „Jane et Germaine“ (1875); „Shocking“ (1879); „Peches mignons“ (1881); „L’impératrice Wanda“ (1884); „Hors du monde“ (1885). M. wydała nadto prace swego wuja M. de Bacourt „Souvenirs d’un diplomate“ i ,,Lettres du roi Louis-Philippe, de M-me Adelaide et du prince de Talleyrand“. M. jest matką hr. Martel, znanej powieściopisarki, pisującej pod pseudonimem Gyp.

Mirabilis, roślina, ob. D z i w a c z n i c a.

Mirach, gwiazda, ob. Andromeda.

Mirachowo niem. Mire hau, wieś i nadleśnictwo w pow. Kościerzyńskim, jedna z najstarszych osad na Pomorzu. Za książąt Pomorskich zaliczana do kasztelanii Gdańskiej, leżała w t. zw. ziemi Chmielnińskiej (Land Chmelno), gdzie był gród prastary. W r. 1253 panował tu ks. Świętopełk. W r. 1381 Krzyżacy, zagarnąwszy tę ziemię, utworzyli z niej wójtostwo M-skie, do komturstwa Gdańskiego należące, które zajmowało część mniejszą dzisiejszego pow. Kartuskiego i wrzynało się głęboko w pow. Wejherowski. Za czasów krzyżackich odbywały się w M-ie roki sądowe, na które zjeżdżał komtur gdański i było miejsce zborne dla zobowiązanych do służby wojskowej. Do wójtostwa należało 15 wsi na prawie polskiem osadzonych. Okolica tutejsza ucierpiała wiele od husytów, tak że w niektórych wsiach leżała ziemia odłogiem. Po poddaniu się Prus Polsce w r. 1454 oddał Kazimierz Jagiellończyk wójtostwo M-e wraz z komturstwem Gdańskiem Gdańszczanom w zastaw, by wypłacić żołd wojsku zaciężnemu; odtąd pozostawało pod opieką radnego miasta, co jednak nie zawsze uchroniło M. od zniszczenia przeciągających tędy wojsk. Po drugim pokoju toruńskim (1466) należało do wojew. Pomorskiego; r. 1568 naznaczono w M*ie sądy ziemiańskie, ale sędziowie sprawowali swój urząd w Kościerzynie. Od w. XVI tworzyło starostwo Mirachowskie. Według lustracyi z r. 1565, będąc w posiadaniu Mik. Szczawińskiego, liczyło wsi osiadłych 22 321 włókach; osiadłych było wł. 226, pustych 46, sołeckich 45 7₂, kościelnych 9'/₂; karczem 15, młynów 12, ogrodników 14, jezior 40, z których jednak przez złe gospodarstwo dochodu niewiele. Okoliczna puszcza wielka, wszerz i wzdłuż około 8 mil mająca, bogata w drzewo: bukowe, dębowe i brzozowe. Suma wszystkich prowentów wynosiła 18196 flor. 22 gr. 107a den. W r. 1664 zaliczało się do s-stwa M-go 17 wsi, 10 folwarków, 5 hut i 1 smolnik. W r. 1771 Ignacy Przebendowski z żoną Felicyą z Wielopolskich opłacali kwarty złp. 6484 gr. 14, a hiberny złp. 1287 gr. 2. Przy pierwszym podziale kraju wraz z całem woj. Pomorskiem dostało się pod panowanie pruskie. . ' .

Miram Karol Edward (* w Mitawie [Kurlandya] 4 sierp. 1811—f w Kijowie w kwiet. 1887), anatom, fizyolog i lekarz chorób dziecięcych. Nauki zawodowe rozpoczął w r. 1829 w akad. med.-chir. petersburskiej; w r. 1831 przeniósł się do Dorpatu, skąd go w r. 1834 K, E. Eichwald (ob.) spokrewniony z nim, ściągnął do Wilna i zaraz go zrobił zastępcą pro-sektora zootomii, pomimo że był jeszcze studentem. Po złożeniu w r. 1836 egzaminu lekarskiego, wykładał w r. 1838 anatomię porówn., w nast. zoologię; w r. 1840 mianowano go pro-sektorem i wkrótce potem adjunktem do wykładu anat. porówn. W r. 1841 udał się w podróż naukową po Europie, a powróciwszy w nast.

„De ossibus nasi“ osiągnął dyplom doktorski. Po zamknięciu akademii wileńskiej otrzymał w tymże roku katedrę nadzw. flzyologii w Kijowie, w r. 1843 został prof, zwycz. i stanowisko to zajmował do r. 1862; w 1. 1854-1862 piastował godność

Dr. J. P.

adz.

adz.

adz.

adz.

(ob.).

dziekaństwo wyd. lek. W Kijowie wykładał głównie fizyologię, ale także embryologię, zoologię, anat. porówn. i histologię. —W Kijowie zasłynął jako znawca chorób dziecięcych i na tym polu doszedł do wziętości niemałej. — Pisywał tylko po niemiecku i po łacinie i to za lat młodych, prac wybitniejszych po sobie nie pozostawił. — Por.: Koźmińskiego „Słów. lek. polskich“ (327), Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów ak. med.-chir. wileńskiej“ (87, 88, 104, 106, 112, 113, 117, 585, 680 i 806) i „Biogr. Lex. d. hervor. Aerzte“ (IV, 248).

Miramar, pałac letni pod Tryestem, z którym łączy go komunikacya tramwajowa i statki parowe, położony na skale przy zat. Tryesteń-skiej i zbudowany w 1. 1854—56. Dawniej własność arcyks. Maksymiliana, ces. Meksykańskiego, należy teraz wraz z parkiem wspaniałym i zbiorami do cesarza austryackiego,

Miramichi: 1) rzeka w Nowym - Brunświku (Kanada) wpływa do zatoki tejże nazwy bogatej w ryby. Długość M. wynosi 350 km., ale statki dochodzą tylko 80 km. powyżej Newcastle, okręty tylko 4 km. Prócz Newcastle leżą nad M. m-ta Nelson, Douglas, Chatham. 2) Port m-ta Chatham z olbrzymim spławem drzewa, dochodzącym do 30 000 ton.

Miramon Michał, prezydent rz-pltej Meksykańskiej (f 1832—f 1867), walczył w wojnie ze St. Zjedn., należał do stronnictwa katolic-ko-zachowawczego. R. 1858 głównodowodzący armią północną; w r. nast. na stanowisku prezydenta rzpltej usiłował daremnie zwalczać rząd radykalny Juareza w Veracruz. W r. 1860 musiał ustąpić od oblężenia tego m-sta, doznał porażki pod Salamanką i pod Lagos i został zamknięty w Meksyku. Podczas próby ucieczki zwyciężony pod San Miguelito, umknął do Ha-vany, a stąd do Europy, gdzie starał się gorliwie o wdanie się do Francyi, Anglii i Hiszpanii. R. 1863 przyłączył się do ces. Maksymiliana (ob.), który go mianował wielkim marszałkiem, a r. nast. posłał do Berlina w charakterze ambasadora. Po powrocie do Meksyku w r. 1866 trwał wiernie przy cesarzu, dowodząc armią w Queretaro, tamże schwytany przez republikan poniósł śmierć wraz z Maksymilianem.

Miranda: 1) jeden ze stanów w Wenezueli, zajmujący najludniejszą i najurodzajniejszą część państwa, podzielony na sekcye Aragua, Bolivar, Guârico i Nueva Esparta. 506 736 m-ców. Główne m-to Ciudad de Cura, 529 m. nad p. m., na płd.-wsch. brzegu jez. Walencya (12198 m-ców). 2) m-to w stanie Carabobo w Wenezueli, 2 620 m-ców.

Miranda Franciszek, generał francuski, pochodził ze znakomitej rodziny osadników hiszpańskich (* 1752 w Carracas—f 1816 wKa-dyksie), był w młodych latach oficerem w wojsku guatemalskiem, Zawikłany w spisek mający na celu zrzucenie jarzma hiszpańskiego, musiał ojczyznę opuścić. Odbywszy aż do 42 roku życia dalekie podróże, wzbogacony doświadczeniem, a zawsze wyswobodzeniem Ameryki od Hiszpanów zajęty, podał plany tego wyswobodzenia zarówno gabinetowi angielskiemu, jak i cesarzowej rossyjskiej, które dobrego doznały przyjęcia. Przy wybuchu rewolucyi francuskiej, wszedł w stosunki ze Zgromadzeniem Narodo-wem, które skłonne było do popierania powstania amerykańskiego. Wpływ Żyrondystów wyjednał mu stopień generała dywizyi w armii, podczas wkroczenia Prusaków" do Szampanii; odbył kampanię r. 1792 i towarzyszył r. 1793 Dumouriezowi do Belgii. Że zarządzenia jego miały być przyczyną klęski pod Neerwinden, oskarżono go o wspólnictwo w zdradzie Du-mourieza i powołano przed trybynał rewolucyjny. Gruntowna obrona i znakomite w niej okazane wiadomości strategiczne zdołały uwolnić go od śmierci, lubo zbyt ostro powiedziane sądy o biegu rewolucyi zmusiły go do ucieczki do Anglii, skąd później wrócił do Paryża. Przez pierwszego konsula wygnany, popłynął do Ameryki; w r. 1811 na czele oddziałów powstańczych usiłował u-tworzyć rzeczpospolitą Carracas. Popierany przez Anglię i Stany Zjednoczone, walczył przeciwko Hiszpanom przez r. 1812. Popadłszy w ręce nieprzyjaciela, uwięziony został w Kadyxie. A-

Mirandola, miasto w prow, włoskiej Modena, st. kolei żel. Modena—M. Piękna katedra, kilka innych kościołów, stary zamek, gimna-zyum, szkoła techniczna, biblioteka. R. 1901— 3 274 m-ców. Główne zajęcia: uprawa ryżu, handel, hodowla jedwabników. M. znajdowała się niegdyś w posiadaniu rodziny Pico, r. 1619 otrzymała miano księstwa, r. 1711 oddano je księciu Modeny.—Por.; „Memorie storiche della città e ducato di M.“ (Mirandola 1872—77, 4 t.).

Mirandola, pseud, pisarza polskiego Pika

Mirandola Jan Pico hr. (* 24 lut. 1463 — f 17 list. 1494), pochodzenia niemieckiego, uczył się w Bolonii, Padwie i Paryżu, żył we Plorencyi, należał do akademii platońskiej tamże, założonej przez Kosmę Medyceusza (ob.). Przeświadczony, że nowoplatonizm mocen jest nawrócić „awerroizm i inne zbłądzenia“ do chrze-ściaństwa, zajmował się rozmaitemi ówczesne-mi prądami i zwrócił się nawet do kabbały (za nim poszli w tym kierunku humaniści Reu-chlin, Agrippa i Venetus), a wkońcu doszedł do przekonania (wypowiedzianego już w hymnach Wawrzyńca Medyceusza), że Bóg objawił się zarówno we wszystkich religiach, jak i w systematach filozoficznych. Zasadą jego było twierdzenie: pMlosophia ąuaerit, theologia invertit, religio possidet. Ułożywszy 900 tez (400 zaczerpnął z różnorodnych źródeł, a 500 utworzył sam) w celu wykazania, że rzekomi przeciwnicy pozostają w gruncie rzeczy w zgodzie pomiędzy sobą, zawezwał spółczesnych uczonych w różnych krajach do stawienia się jego

Dr J, H,

E. Chw.

kosztem w Rzymie dla wielkiej rozprawy Atoli pap. Innocenty VIII niedopuścił do niej, wyklął owe tezy oraz ich autora, przeciwko które mu wdrożono nawet dochodzenie inkwizycyjne, ale je zdołał powstrzymać Wawrzyniec. Papież Aleksander VI rozgrzeszył go. P. wydał jeszcze mowę „O godności ludzkiej“, którą przejął się reformator Zwingli, i 12 ksiąg przeciwko astrologii, w których dowodzi, że jedynemi działaniami nieba są ruch, światło i ciepło. Zwolennikiem i biografem jego był jego bratanek Jan Franciszek, późniejszy stronnik Savonaroli (ob.). Pisma P. wydano w r. 1496, a obu razem w r. 1572 i 1601.—Pisali o nim G.Dreydorff, r. 1858, Calori Cesio, wyd. 2-e, r. 1872, V. di Giovanni, r. 1882, Mortetani, r. 1898. Sonety jego pierwszy raz wydrukował Ceretto w r. 1894.

Mirât (Meerut) nazwa okręgu i miasta w Indyach wschodnich: 1) M., okrąg w płc.-zachodnich Indyach, 29 315 kim. kw. i 5 141 204 m-ców, część dwurzecza (Doabu) Gangesu i Dżam-ny, sięga na płn. gór Himalajskich, a na płd. dochodzi do Agry. Część północna oraz pias-czyste wybrzeża Gangesu są nieurodzajne, środkowa zaś i południowa należą do liczby najgęściej zaludnionych i najurodzajniejszych okolic Indyi, obficie rodzi tu pszenica, ryż, indygo trzcina cukrowa, bawełna i t. d. Zraszają M. wschodnia Jumna i kanał Gangesowy. 2) M.,stolica okręgu, 265 m. npm., st. kolei Delhi-Saharan-pur, wielki meczet, kościół katolicki i anglikański z piękną wysoką wieżycą, liczne budowle z okresu państwa mahometańskiego w Indyach; znaczny handel pszenicą, ryżem, indygem i cukrem; 118129 m-ców (1901), w tem 52$ hindusów, 43 % mahometan, inni przeważnie chrze-ścianie. M-sto starożytne: r. 1017 zburzył je Mahmud Ghazni, r. 1399—Timur. Uległo spustoszenia i w r. 1738. R. 1857 w M-cie najpierw wybuchł bunt sipajów w Indyach.

Miraval, ob. R aim on v. Mir aval.

Mirbach Emeryk Zygmunt, historyk kur-landzki, radca ziemiańskiego okręgu Piltyń-skiego (* 1724—f 30 stycz. 1778) wydał: „Des königlich Piltenschen Kreises Gesetze und Statuta“ (Mitawa 1770).

Mirbach Otto Jan Henryk, baron, ziemianin kurlandzki, zdolny literat i pamiętni-karz, mylnie brany za historyka, lubował się atoli w tematach historycznych. Dziedzic dóbr Ilmajen, Nadaggen, Warlagen i Klein-Drogen w pow. grobińskim i hazenpockim, kawaler maltański, szambelan dworów wejmarskiego i rossyjskiego (* z ojca Krzysztofa Ernesta Dy-deryka i Anny Doroty Elżbiety baronówny Behr 20 grud. 1777—f 6 maja 1855 w Mitawie). Miał w latach pacholących dziwnie nieudolnych nauczycieli domowych, którzy go ćwiczyli w fechtowaniu się i tańcu, a w tych sztukach istotnie przez całe życie celował. Ostatni wszakże nauczyciel jego domowy odbywał z nim regularnie nauki kursów gimnazyalnych i przygotował go jako tako do uniwersytetu. W r. 18-tym wstąpił M. do uniwersytetu w Jenie (1794— 1796), tam należał do związku Unitystów, a jako celujący w sztuce szermierskiej, co chwila narażał się na pojedynki. R. 1796 — 1798 przebywał w uniwersytecie w Getyndze, wszelako dalsze kształcenie zostało wkrótce uniemożeb-nione z powodu rewolucyi francuskiej. Ukaz bowiem carski r. 1798 oświadczał: „że wszyscy poddani jego carskiej mości, odbywający stu-dya za granicą, są obowiązani powrócić do kraju nie później jak w ciągu dwuch miesięcy, w przeciwnym razie nastąpi konfiskata całego ich mienia na rzecz skarbu państwa“. Po powrocie do kraju wybrany do kuratoryum i rady mającego się zakładać w Mitawie uniwersytetu dla prowincyj nadbałtyckich. Lecz po śmierci Pawła Aleksander I postanowił, że nowy uniwersytet w Dorpacie ma być otworzony, M. usunął się z kuratoryum i udał się powtórnie za granicę. Poznał Napoleona jako pierwszego konsula, następnie jako cesarza; widywał go często w domu Hieronima Buonapar-tego (późniejszego króla Westfalii), gdzie mile był widywany jako młodzieniec odznaczający się przymiotami towarzyskiemi i tancerz znakomity. R. 1808 poślubił Fryderyką Orgies de Rutenberg. W 1. 1811 —1814 był marszałkiem powiatu grobińskiego, r. 1818 — 1824 hazenpo-ckiego, r. zaś 1824 — 1851 rezydującym marszałkiem w Mitawie, r. 1851 podał się do dy-misyi. Od r. 1840 aż do samego zgonu piastował urząd honorowego kuratora gimuazyum mitawskiego. Zwłoki jego spoczęły w grobach familijnych jego córki najstarszej, ordynatowej Fircks z Nurmhusen. Powyższe szczegóły czerpaliśmy przeważnie z nieogłoszonych po dzień dzisiejszy pamiętników, z których najciekawsze-uii rozdziałami zapoznał nas nietylko Edward hr. Fircks, ale i „Sitzungsber. d. kurländischen Gesell, f. Litteratur u. Kunst“ 1888 i 1905. M. ogłosił „Römische Briefe aus d. letzten Zeiten d. Republ.“ (Mitawa 1835, 2 t.). Zachęcony uznaniem uapisał w kilka lat jeszcze ciekawsze: „Briefe aus u. Curland während d. Regierungsjahre d. Herzogs Jacob, mit Rückblicken auf d. Vorzeit“ (Mitawa 1844, 2 t.). Ta publikacya jeszcze bardziej ustaliła sławę literacką M-a. A że przedmiotem listów jest przeważnie genialny lennik Polski i jego czasy, mają one niepośledni interes dla Polaków. Lekki styl listów przypomina żywo styl felietonistów teraźniejszych, a opisuje w nich M. z talentem niemałym nietylko elekcyę królewską na Woli, wspaniały namiot wschodni Jana Sobieskiego i wiele inn. namiotów przypominających pałace zaczarowane, maluje przepych powozów i koni, opisuje intrygi podstarzałej już nieco kancle-rzyny lit. Eugenii Pacowej i takież jej rodaczki, pięknej „Marysieńki“, chorągwie wzięte pod Chocimem, muzykę janczarską Sobieskiego, chorągwie pojedyńczych województw, wybór Jana III

1844, 793—799).

i tysiące innych szczegółów.—Acz listy kurlandz-kie obejmują tylko pięciolecie (1672 — 1677), dotknięto w nich całego panowania księcia Ja-kóba (1642—1682), który wyrobił sobie wysokie stanowisko w Europie, uczynił Kurlandyę krajem zamożnym i kwitnącym, a nawet zdobył poważne stanowisko w rzędzie państw morskich, wybudowawszy flotę złożoną z 15 nieuzbrojonych i 44 uzbrojonych okrętów, nadto zaś 60 okrętów handlowych. (Por.: „EncykJ. llustr.“,

t.    XXXI, 420—429). W innych listach opisuje autor barwnie dawne rezydencye panów kur-landzkich, ich życie ówczesne, podaje obrazy ciekawe o stanie kultury.—Portret udatny M-a: „Arbeiten der kurländ. Gesellsch. f. Litteratur

u.    Kunst⁻“ 1849, zesz. VII.—Źródła: „Pamiętniki rękopiśmienne autora, przechowywane w or-dynacyi Nurmhusen“, „Sitzungsber. der. kurländ. Gesellsch. f. Literatur u. Kunst.“ r. 1888, 62 i dalsze, oraz r. 1905, str. 9, 11 i 12. „Das Inland“ r. 1836, str. 295—300 (Dorpat), referat prof. uniw. Bluhma o „Römische Briefe“ oraz Pfingstena o „Kurischa Briefe“ (tamże

G. M.

Mirbeau Oktawiusz, pisarz francuski (* w Trévières dep. Calvados 16 lut. 1850). Rodzice pochodzili ze starych rodzin urzędniczych; jeden z przodków - notaryuszy ścięty był za Ludwika XIII. Dzieciństwo spędził w m. Reg-molard (dep. Orne), gdzie ojciec jego był lekarzem. Matka, kobieta wrażliwa i nerwowa, odu-marła go młodo. Pierwsze nauki pobierał u Jezuitów w Vannes, a ponure wrażenia, jakich tam doznał, odbiły się następnie w „Sebastyanie Rochu". Nie uśmierzyła jednak szkoła zuchwałego usposobienia chłopca, który w 12-tym roku życia rzucał się pod konie przejeżdżających (Goncourt). Ojciec zwalczał usilnie wrodzony pociąg do literatury: po pewnem wahaniu M. uległ i wstąpił w Paryżu na prawo. Uczestniczył w wojnie pruskiej a wspomnienia zużytkował w „Kalwaryi“. R. 1872 wystąpił jako krytyk artystyczny w „POrdre“ (bonapartystycz-nem). Artykuły namiętne o Manecie i nowej szkole malarskiej, skierowane przeciw akademikom, wywołały wrzawę. Młodość—nader burzliwa: polemizuje ze wszystkimi w sposób zjadliwy i paradoksalny, oddaje się orgiom, nadużywa opium, chory ratuje się podróżą po Hiszpanii, na krótką chwilę zostaje podprefektem w Saint-Girons, rzuca tę posadę ze wstrętem, wygrywa na giełdzie po 12 000 fr. miesięcznie, kupuje statek rybacki i prowadzi awanturniczy żywot majtka. Słynnym pamfletem „le Comédien“ („Figaro“, paźdz. 1882) zdobył sobie zastępy nowych wrogów. W „Slaves et Teutons“ (1882) opowiedział wrażenia z podróży po Niemczech, Austryi i Rossyi. Założył „Paris-midi“, a wkrótce do współki z Hervieum i Grosclau-dem—tyg. „Grimaces“, który po pólroku upada, zaciekłego feljetonistę o liczne przyprawiając pojedynki. R. 1886 p. n. „Lettres de ma chaumière" (przedruk nieco zmieniony jako „Contes de la chaumière“ — w r. 1894) wydał osobno zbiorek szkiców wybornych z życia chłopskiego (przekł. polski niektórych—po pismach). Dorównywa tu niekiedy Maupassantowi w ja-skrawem malowaniu egoizmu i materyalizmu „normandzkiego“.—Twórczość dalsza skierowana—po za artykułami—głównie na powieści dramat: malarz realistyczny, obserwator świetny, M. zawsze i wszędzie pozostaje jednak publicystą, a nawet pamflecistą nieposkromionym. Wielkie wrażenie wywarła powieść „L’abbé Jules“ (1886, tł. polsk. Mirandolli, Lwów 1906), gdzie rozwija obrazy wizyi potępieńczych księdza-hi-steryka, mistyka i mistyfikatora, napoły zbrodniarza, uapoły świętego (za wzór posłużył wuj autora). „Le Calvaire“ (1887) uważa krytyka za „najmocniejszy z romansów-buntów“ M-a. Drogą ciernistą na „Kalwaryę“ prowadzi tu M. in-teligienta spółczesnego o duszy czystej i sercu wrażliwem, o woli słabej i popędach występnych, które zwalcza i którym ulega kolejno, śród męczarni i rozczarowań okropnych przeżywając ułudy uczuć rodzinnych, patryotyzmu, miłości, przyjaźni. Protest przeciw okrucieństwom wojny, bezmyślności szowinizmu, zgni-liznie burżuazyi zwyrodniałej, nędzy życia wielkomiejskiego wybucha tu w słowach pełnych żółci i gniewu. — Tak samo znamienna dla bolesnego talentu M. jest inna powieść: „Sébastien Roch“ (1890), gdzie występuje w roli oskarżyciela potęg ponurych społeczeństwa za złamanie pięknej, szlachetnej duszy dziecka. Obłudę i zbrodnie jezuityzmu napiętnował tu w potwornej postaci de Kerna, tego demona, który „po spełnieniu zbrodui sam słucha spowiedzi swej ofiary, aby tajemnica grzechu innemu wyjawiona nie została“. „Le Jardin des Supplices“ (1899; druga część wyszła z rysunkami Rodina w Paryżu 1903, po polsku zaś w przekł. Cho-romańskiego w Warsz. 1909), pomimo dedyka-cyi pretensyonalnej: „księżom, sędziom, żołnierzom, tym wszystkim, którzy nami rządzą i kierują“, nie ma chyba żadnej treści idealniejszej, działa natomiast na przytępione nerwy mieszczucha wspaniale odtworzonemi obrazami przeciwieństwa pomiędzy przepychem cudnej, wiecznie płodnej i kwitnącej przyrody a lubieżnym sadyzmem bohaterki powieści, napawającej się wyrafinowanemi katuszami fantastycznego ogrodu.—Najgłośniejsza bodaj (120 przeszło wydań w krótkim bardzo czasie) książka M.—to „Les Mémoires d’une Femme de Chambre“ (1901, tł. polskie Garlikowskiej, Warsz. 1909).—Pomimo sztucznej nieco formy pamiętników filozofującej i gromiącej „społeczeństwo“ pokojówki, pomimo zbytniego natłoku szczegółów pornograficznych, nie można nie uznać w tej „epopei nikczemuości“—gryzącej satyry i zuchwałego odsłonienia tego błota, które się tai pod powłoką „porządnej“ rodziny burżuazyjnej. Słabsze są ostatnie utwory powieściowe: „Les Vingt-et-un

M. Ab.

adz.

adz.

A-

1765.

jours d’un neurasthénique“ (1902, tł. polskie Huzarskiego 1910) i „La 628—38“ (1908)— widać tu już robotę grubszą, pośpiech i rozwlekłość.—Jako dramaturg M. dał, prócz 6 ko-medyi jednoaktowych, zgromadzonych następnie w książce p. n. „Farces et Moralités“ (1904; z tych niektóre ukazały się w przekładzie polskim, np. „Złodziej“ („Scrupules“) grany w Warszawie, Krakowie i Lwowie r. 1904, „Epidemia“ grana we Lwowie r. 1905, „Wywiad“ tł. przez Jaroszyńskiego 1906 i grany w Warszawie r. 1907 i in.), trzy większe utwory sceniczne: „Les Mauvais Bergers“ (1897 w teatrze Renaissance z Sarą Bernhardt w roli robotnicy), „Les Affaires sont les affaires“ (wystaw, w Ko-medyi Fr. 1903: po polsku „Interes przede-wszystkiem“ grany w Warszawie, Krakowie i Lwowie w r. 1904) i napisaną do spółki z T. Natansonem komedyę 3-aktową „Le Foyer“ (wystaw, w komedyi Fr. r. 1908). Utwory te większej wartości artystycznnej nie posiadają, rozgłos zaś zdobyły głównie dzięki poruszonym zagadnieniom społecznym, jak np.: zatarg pracy z kapitałem w wojowniczych „Złych pasterzach“, którzy oburzyli publiczność burżuazyj-ną, a wywołali zachwyt m. in. C. Mendèsa („geniusz tragiczny Francyi nie umarł“); bezwzględność kultu pieniędzy w nikczemnej, lecz „mocnej duszy“ bohatera Francyi spółczesnej — chłopa zbogaconego („Interes“); przewrotność i upodlenie ostateczne „towarzystwa“ paryskiego, pośród praktyk filantropijnych uprawiającego zbrodnie najohydniejsze („Ognisko“). — Nienawiść do ustroju obecnego M. wyraża nie tylko w utworach sztuki, bierze owszem nieraz pióro, by głosić swe ideały o zabarwieniu wyraźnie anarchistycznem również i na polu polityki i agitacyi partyjnej, jak np. w broszurze „La Grève et les Electeurs“ (1902) itp. — Bibl.: Pilon: „O. M.“ (1903); Lorentowicz „Nowa Fran-cya literacka“ (Warsz. 1911); art. Z. Brodzkie-go ,,Prawda“ (1904, Nr 12) i Huzarskiego („Wolne Słowo“, 1910, Nr Nr od 86 do 91).

Mirbel Karol Franciszek zwany B risse a u-M., przyrodnik francuski (*1776—-{*1844), poświęcał się początkowo malarstwu, nast. botanice, r. 1808 członek Akad. Nauk i prof, uniwersytetu, r. 1729 prof, w Muzeum history i naturalnej. Jeden z wybitniejszych anatomów i fizyologów roślin w swoim czasie, systematykę poczytywał jako podrzędną część przyrodoznawstwa, a napisał; „Traité d’anatomie et de physiologie végétales“ (Paryż 1802, 2 t.), „Hist, naturelle des végétaux classés par familles“ (Par. 1802, 1826, 18 t.), „Exposition de la théorie de l’organisation végétale“ (Paryż 1809), „Eléments de botanique et de physiologie végétale“ (Par. 1815, 3 t.).

Mirchonà Hamam eddin M. Mohammed, historyk perski (* 1433) wsławił się wielkim, bogatym stylistycznie dziełem „Rauęęsafa“, z którego wyjątki wydano w przekładach, jak

oto: „Historya Sassanidów“ (przekł. franc. Paryż 1845, niem. Getynga 1808), Ghasnawidów (Berlin 1832), Bujidów (t-że 1835), Sassanidów (franc. Paryż 1793), Seldżuków (po persku i niemiecku, Giessen 1838), Mahometa (ang., Lond. 1893) i in. —Syn M-a Chondenûr (ok. 1495) wydał również historyę powszechną p. n. „Hablb-essijar“ (po 1521).

Mirecki a. Szeliga odm., herb: Na tarczy dwudzielnej, w polu prawem, czerwonem, nad półksiężycem złotym—krzyż złoty; w lewem, błękitnem, pod trzema 6-promiennemi gwiazdami złotemi, na trzech zielonych pagórkach—lew złoty wspięty. U szczytu pół takiegoż lwa.

Mirecki Flor y an, akademik krakowski, nauk wyzwolonych bakałarz, żyjący w końcu w. XVI i pierwszych latach w. XVII, wydał w druku niezmiernie ważne do dziejów cywili-zacyi w Polsce dziełko „Jonatlias zmartwychwstał, który zetkawszy się z Pielgrzymem katolickim rozmawia i nowiny powiada“ w formie rozmowy pomiędzy podróżnym Polakiem a pielgrzymem Jonatasem, Dawida synem, błąkającym się jak ów Żyd wieczny tułacz po świecie; podaje wiadomości co ów pielgrzym widział w krajach polskich i postronnych, rozprawiając mianowicie o protestantach i główniejszych przedstawicielach reformacyi.

Mirecki Rajmund, pijar prowincyi polskiej (* 1712— f 1795). Wydał Żywot św. Wojciecha, arcyb. gnieźn., św. Bogumiła, tudzież ks. Wawrzyńca Gembickiego i Macieja Łubieńskiego

skreślone wierszem drukowano, w Krakowie

s. o.

Mirecki Franciszek (* 1 kwietnia 1791 w Krakowie—f tamże 29 maja 1862), kompozytor muzyczny. Teoryę muzyczną i grę fortepianową studyował w r. 1814 u Hummla we Wiedniu. Po ukończeniu nauk przeniósł się do Włoch, gdzie bawił kilkanaście lat, głównie w Medyolanie i Genui, i tam utworzył parę oper i baletów dla scen włoskich. W r. 1838 powołany przez senat krakowski na dyrektora nowozałożonej szkoły śpiewu, osiadł w rodzin-nem mieście na stałe. Napisał opery: „Cyganie“ do słów Kniażnina (Warsz. 1822), „Evau-dro in Pergamo“ (Genua 1824), „I due Forzati“ (Lizbona 1826, Florencya 1831), „Cornelio Bentivoglio“ (Medyolan 1844), „Noc w Apeninach“ do słów Fredry (Kraków 1845). Prócz tego: trzy balety (Medyolan), trio fortepianowe, sonaty na fortepian, sonaty na fortepian i skrzypce, sonatiny, symfonię, msze, ronda, waryacye, polonezy, pieśni itd.—O wszystkich tych dziełach, utrzymanych całkowicie w stylu włoskim (Rossiniego, Donizettego, Belliniego i innych) oddawna zapomniano. Jedna tylko praca przekazała imię M-go potomności: wydawnictwo 50-ciu psalmów Marcella (ob.) z dodaniem towarzyszenia fortepianowego, dorobionego przez M-go, za namową Cherubiniego. Równie też

G, Pol.

K. H.

adz.

M Ab.

dotworzył akompaniament do duetów i tercetów Clariégo i Duranta (ob.). Z dzieł literackich napisał: „Trattato intorno agli stromenti“ etc. (Medyolan 1825), oraz „Pogląd na muzykę“ (1860 bezimiennie, w Pradze); bezwartościowa krytyka utworów ówczesnych muzyków polskich i uwagi o muzyce.

Mirecki Kazimierz, malarz polski (*1863 w Genui, mieszka w Warszawie), kształcił się w Krakowie pod kierunkiem S tattle r a, później w Brukseli pod prof. Portaelsem i długi czas przebywał we Włoszech. M. malował obrazy rodzajowe, historyczne i portrety, jak: młoda dama z końca w. XVI, Bekwark lutnista, portret Brochockiego, portret własny, Na tarasie.

Mirecourdt, m-to w dep. Wogezów (Fran-cya) nad rz. Madon, st. węzłowa dr. żel. Wschodniej, 5 141 m-ców. Fabryki narzędzi muzycznych i organów, karet, koronek, browar, drukarnia. Seminaryum nauczycielskie, kolegium, dom sierot, przytułek. Kościół gotycki z w. XIV, kaplica cmentarna z w XV, hale targowe z w. XVII, teatr, sala odczytowa, biblioteka, pałac książąt Lotaryńskich (obecnie merostwo). M. założony został według podania około w. X — koronki z M., zwane także koronkami lo-taryńskiemi, tworzą jeden z głównych wyrobów okolic M. Aubry-Feborel wprowadził ten wyrób do M. w początkach w. XIX. Obecnie spe-cyalnością M. są koronki białe o bardzo złożonym i urozmaiconym rysunku.

Mirecourt Eugeniusz, pseudonim wyłączny pisarza francuskiego Karola Jana Chrzciciela Jacquota (* w M. (dep. Vosges) 19 list. 1812 — -j- w Ploërmel (dep. Vannes) 13 lut. 1880). Wychowanie odebrał w seminaryum; został nauczycielem i utrzymywał szkołę w Chartres. Napisał dzieło ilustrowane (kompilacyjne) o Lotaryngii (Nancy 1839— 1840, 3 t.). Rozgłos zdobył przez pamflet „Fabrique de romans, maison Alex. Dumas et C-ie“ (1845), który go jednak kosztował 2 tygodnie kozy, wskutek skargi zniesławionego powieściopisa-rza. Zachęcony powodzeniem skandalicznem paszkwilu, wydał jeszcze 100 tomów życiorysów również sensacyjnych, przeważnie oszczerczych, pod ogólnym nagłówkiem „Les Contemporains“ (1853 — 58). Nowe wydanie w 140 tom. (1867 — 72) nie miało już poczytności. — Napisał wiele powieści niby historycznych: „M-me de Tencin“ (1847); „Mémoires de Ninon de Lenclos“ (1854); „La Filie de Cromwell“ (1855); „Le Pécheur de Naples“ (1856); „Confessions de Marion de Lorme“ (1857); „Les Femmes Galantes de Napoleons“ (1862) i in.— Z pamfletów jego bardziej znane: „Lettres à Proudhon“ (1858); „Les Vrais Misérables“ (1862); „Le Petit-Fils de Pigault-Lebrun“ (o Emilu Augier, 1863); „La Bourse et les signes du siècle“ (1863); „La Queue de Vol-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr, Ser. I, Tom XLVJI Ze*z. 362a,

taire“ (1864). — Wydał „Avant, pendant et après la Terreur“ (1865) w duchu rojalistycznym. R. 1865 zaczął wydawać „Dictionn. des sciences catholiques“ (ukazał się tylko 1 tom). Istnieją przypuszczenia, że w końcu życia został księdzem i że jeździł na Haiti i S. Domingo jako misyonarz. — Bibi.: Morand „E. de M. et les Contemporains“ (1859); Giraud „M. E. de M., sa biographie et ses oeuvres“ (1856); Ma-zerolle „Confession d’un biographe“ (1857); Bataille „Le Cas M. de M. (1862).

Miredyci — najpotężniejszy szczep albański, który najdłużej zdołał zachować w Turcyi swoje stanowisko uprzywilejowane. Zamieszkują Mi-redytę, krainę na płd. od Dryny, w górnej Albanii, graniczącą na płn. z Dukanszynem, na wsch. z górami Valmora, na płd, z górami Sal-kota i na zach. z pasmem górskiem, ciągnącem się wzdłuż Adryatyku. Na powierzchni 1440 kim. kw. liczą około 30000 głów, z których zaledwie 3 000 wyznaje islam, pozostali katolicy. Żyją w drobnych wioskach, uczepionych na zboczach gór, w ubogich kurnych domkach przeważnie z kamienia, składających się z 2 lub 3 przedziałów, bez żadnych prawie sprzętów. Łożem są maty, poduszki i tapczany, stołem spory równo ociosany, kamień. Ściśle zachowują ustrój rodowy, patryarchalny, dzielą się na rody, na których czele stoją najstarsi, i rządzą według prawa rodowego t. zw. „Kanuni Lek Dukadszynit“ szeroko stosując zwyczaj zemsty krwawej. Żywią się serem, mlekiem i chlebem, uprawiają latorośl winną i trudnią się głównie hodowlą bydła. R. 1700 zmuszeni zostali przez Turków do stawania na wojnę na każde żądanie. W tym celu dzielą się administracyjnie na 8 „barjaków“ (okręgów), na których czele są chorążowie rodowi, Bariakta-rzy, z rodu Dżon Markutów. R. 1881 Turcy, w uznaniu zasług M-ów, jednemu z Bariakta-rów, Bib Prenk Dodze nadali tytuł paszy i kaj-makana. Śmiali, odważni, fanatyczni, do rozbojów skłonni, mogą wystawić w potrzebie do 6 000 żołnierza. Na wojnie zwykle walczą na prawem skrzydle poczesnem. Pochodzenia bułgarskiego, zupełnie zalbanizowali się i mówią narzeczem hehskim jęz. albańskiego. — Por.: Gopcewić „Oberalbanien und seine Liga“ (Lipsk 1881). K;chw.

Mirepoix Gustaw Karol Franciszek ks. Levis, marszałek francuski (* 1699 — f 1757), syn Piotra-Karola, hr. Turide i margr. M. (f 1702). Odznaczył się w wyprawie wojennej do Włoch w 1. 1733—34, poczem został ambasadorem w Wiedniu, gdzie podpisał traktat pokoju (1738). Po powrocie do Francyi został marszałkiem polnym. Wyróżnił się odwagą podczas wojen w Czechach, Prowancyi (1744), Flandryi (1745) i we Włoszech (1746) i otrzymał stanowisko generała-lieutenanta. W 1. 1749 — 1755 ambasador w Londynie. W r. 1751 otrzy-

raał godność księcia, w r. 1757 został mar- ; do służby wojskowej, czynny w wyprawie krymskiej i włoskiej, w 1. 1862 —1865 w Meksyku. R. 1867 udał się do Petersburga jako członek komisyi międzynarodowej, która miała uregulować sprawę używania podczas działań wojennych kul wybuchających; był później attaché wojskowym w Petersburgu. R. 1870 odznaczył się pod Champigny i Busenval. Po upadku ministeryum Gambetty M. przez czas dłuższy trzymany był zdała od czynnego życia politycznego, gdyż szczerość jego przekonań republikańskich wydawała się rządowi podejrzaną. Dopiero w r. 1888 został mianowany komendantem 6-go korpusu armii w Nancy, członkiem najwyższej rady wojennej, a w r. 1890 szefem sztabu generalnego. M. był jednym z najzdolniejszych generałów francuskich. Postawiono mu pomnik w Paryżu i w r. 1897 w Hauterives.

szałkiem. Potomstwa nie zostawił.

adz.

Mirés Juliusz, słynny bankier francuski (* 1809 w Bordeaux—y 1871); przybywszy w r. 1842 do Paryża, został agentem giełdowym, około r. 1849 nabył dziennik „Pays“ i pośredniczył w sprzedaży dziennika „Presse“ Millau-dowi. W r. 1856 zawarł z rządem francuskim układ o budowę dróg żelaznych, w r. 1857 podjął się pośredniczyć przy pożyczce hiszpańskiej 300 milionów realów i ustalił hiszp. Credit mobilier. W grudniu r. 1860 porozumiał się również z Portą Otomańską względem zaciągnięcia pożyczki rządowej. W końcu r. 1861 zawikła-ny w proces skandaliczny, został r. 1862 uniewinniony. Z pomiędzy ogłoszonych przezeń broszur wymieniamy: „Aperçu financier“ (Paryż 1868).

Mirgorod, m. pow. gub. Połtawskiej, nad rz. Cliorolem, st. kolei żel., cztery cerkwie, biblioteka (z czytelnią), szkoła przemysłowa im. Gogola, szpital, stowarzyszenie spożywcze, 5 jarmarków na bydło z obrotem 200 000 rb.; 14 900 m-ców (1909) w tem 85. % prawosł. i 14.9%' Żydów. Ongi M. należał do Wiśniowiecczyzny. R. 1658 zdobył go Wyhowski. R. 1781 m. pow. miestnictwa kijowskiego, r. 1802 gub. Połtawskiej.—Por.: „Arcłiiw Jugo-Zapad. Rossii“ (cz. I, tom III).—Powiat mirgorodzki w środkowej części guberni (2 336.7 w. kw.). Równina, prócz płdn.-wschodn. części od brzegów rzeki Psioły, nieco wyniosłej. Przerzyna powiat Psioła z Chorolem. Grunt żyzny, urodzajny. Wzdłuż Psioły i Chorola znajdują się pokłady gliny ogniotrwałej, a w okolicy Czerwanok i Bolszaja Gremiaczaja—glina fajansowa. Ludność wiejska uprawia w gm. Chomatice, Popowski i Kamy-szanska — garncarstwo. Ludności r. 1909 było 196 900. Ok. 10 000 osób udaje się stąd rokrocznie się do okolic przemysłowych Rossyi na zarobki. W m-czku Soroczyńcach, urodził się M. Gogol Janowski (ob.).    E- Chw-

Miri, Mirije, wogóle skarb książęcy, państwowy, dobra fiskalne; w szczególności w Tur-cyi dobra państwowe. Dobra takie są przeważnie podzielone między osoby prywatne, które są w takim stosunku do państwa, jak dzierżawcy dziedziczni do właściciela. Dzierżawcy ci mogą swoje udziały sprzedawać, ustępować, zapisywać; prawo ich własności podlega jednak pewnym ograniczeniom, np. ustępowanie ziemi na rzecz innych osób, a także wznoszenie nowych budowli wymagają pozwolenia ze strony rządu. W razie, jeżeli ziemie M. nie są uprawiane w ciągu pewnej ilości lat, mogą być przez rząd odebrane i oddane w dzierżawę osobom innym.

Miriam, pseud. Zenona Przesmyckiego (ob.).

Miribel Mary a Franciszek Józef, generał francuski (* 1831 w Montbonnot [Isère] — t 1893 w Chatelard (Drôme). R. 1853 wstąpił

M. Ko

E. Chw.

Mirijewskij Teodor, pedagog serbsko-rossyjski (* 1741 w Kamenicy sremskiej —f 1814 w Petersburgu), ze starożytnej rodziny szlacheckiej serbskiej, która mieszkała w Mirije-wie, kształcił się w Wiedniu. Po ukończeniu nauk sekretarz władyki Vidaka, a następnie na- w r. 1776 dyrektor szkół ludowych serbskich w Temeszwarze. Na tern polu położył zasługi niepożyte dla szkolnictwa serbskiego, ogłosiwszy najniezbędniejsze podręczniki nauczycielskie. R. 1782 wystąpił M. bezskutecznie przeciw przeciwnikom cyrylicy serbskiej. Tegoż roku wezwany przez Katarzynę II do założenia, według modły austryackiej, szkół ludowych w Rossyi. M. wykształcił pierwszych nauczycieli ludowych rossyjskieh i opracował pierwsze podręczniki ludowe rossyjskie. Z komissyi organizacyjnej szkolnictwa ludowego r. 1802 powstało w Rossyi ministeryum oświaty.

Mir-i-Liwa, ob. Liw a.

Miriti, ob. M au r iti a.

Miriam, ob. Mar y a.

A-

Mirkiewicz Wacław, kanonik Grobu Pańskiego w konwencie generalnym miechowskim, pleban w Chodowie, historyograf tegoż Zgromadzenia, żyjący w drugiej połowie w. XVIII. Wydał „De antiquitate, solemnitate et perenni-tate memoriae Sepulchri Domini“ (Krak. 1762); „Kazanie na uroczystość Grobu Pana Jezusa“ (tamże 1762).

adz.

Mirków — osada fabryczna pod Wieruszowem, pow. Wieluński, nad Prosną, 32 wiorsty od Wieruszowa na samej grauicy od W. Ks. Poznańskiego. Papiernia na małą skalę powstała tu przed r. 1825 i wyrabiała tylko papier czerpany (ręcznie). Motorem fabrycznym była jedna mała turbina. R. 1865 nowonabyw-ca rozszerzył zakres działalności fabryki dzięki przybudówkom i nowym maszynom, które pozwoliły wytwarzać papier maszynowy. R. 1871 fabrykę kupili L. Kronenberg i S. Natanson i Synowie i odtąd papiernia zaczęła wyrabiać wszelkiego gatunku papiery. Wytwórczość w koń-

na

na

torya.

E. Chw

(t-że 1901 ).

Mirosław, wieś kościelna w Suwalszczyźnie, nad Niemnem, pow. sejneński, szkółka początkowa, około 500 m-ców. Słynie kościołem pięknym r. 1847 na górze wzniesionym na miejscu spalonego klasztoru Maryanów; r. 1763 fundowanego przez Ant. Ważyńskiego, skarb, w lit. M., początkowo Słoboda, późniejszą swą nazwę otrzymał od Mirosławskich, dziedziców Bendry

E. Chw.

cu tego roku wynosiła zaledwie 225 000 funtów, wartości ok. 30 000 rb. Już r. 1874 fabryka przeszła na własność T-wa akcyjnego p. n. Mirkowskiej fabryki papieru z kapitałem 750 000 rb. — w 3 000 akcyach 250-rublowych. Pierwszy rok sprawozdawczy nowego T-wa wykazał 2 000 000 funt. wyrobionego papieru wartości 300 000 rb. Po latach 14, t. j. w r. 1888, fabryka przeniesiona została do Jeziorny (gub. Warszawska), gdzie i obecnie się znajduje. Kapitał zakładowy w ostatnich czasach powiększył się do 1 500 000 rb. w 6 000 akcyach. Sprawozdanie na r. 1909/10 podaje następujące liczby; 15ya milj. f. wyrobionego papieru, wartości około 2Ya milj. rb. Fabryka zatrudnia około 1400 ludzi. Siła motorów fabrycznych wynosi 2 000 koni parowych.    ah-

Mirmekoflle, ob. Komensalizm.

Mirobalany, ob. E m b li ca i Terra in alia.

Mirochowskie s-stwo niegrod. w wojew. Mińskiem pow. Rzeczyckim. Podług metryk litewskich składało się z dóbr: Mirochoszcz i Jeziory i dlatego zwane niekiedy s-stwem Jezior-skiem; od w. XVII posiadali je kolejno: Jezierscy, Szabłowscy, Stetkiewiczowie, Kiełczewscy, Pleskaczewscy, Mołodkiewiczowie, Sołłohubowie, Wołkowyscy, Hlebiccy-Józefowiczowie. W końcu mocy przywileju Stan. Augusta z r. 1768 dzierżył je Antoni Wołodkiewicz, opłacając kwarty złp. 619 gr. 3. D. 16 września r. 1774 przeszło pod panowanie rossyjskie. . • .

Miron, pseud. Aleksandra Michaux (ob.).

Mïronowy kwas, C₁₀H₁₉NS₂Ol6, pod postacią swej soli potasowej występuje w nasionach gorczycy czarnej; syrop gęsty, o smaku zarazem kwaśnym i gorzkim, łatwo ulega rozkładowi. Sól potasowa, kryształy drobne, bezbarwne, pozbawione zapachu; posiada smak chłodzący, rozpuszcza się łatwo w wodzie, w wyskoku jest nierozpuszczalna; pod działaniem miro z y n y, enzymu wy-stępującego również w nasionach gorczycy, rozpada się na cukier gronowy, eteryczny olejek gor-czyczny i siarczan potasowy. Reakcya ta przebiega w rozdrobnionych nasioukach gorczycznych, gdy zarabiamy je wodą (otrzymywanie olejku gorczycznego i działanie wezykatoryi). Jeżeli kawałek papieru nasycimy roztworem wodnym mironianu potasu, a inny kawałek papieru miro-zyną, i obydwa jedne na drugim położymy skórze, podziałają wówczas jak wezyka-

Dr A. J. G.

Miropol, Ko wy i Stary, m-czko i wieś cerkiewna na Wołyniu, na dwuch górach, przedzielonych rzeczką do Słuczy wpadającą, pow. nowogrodzki na Wołyniu (dawniej żytomierski), o 2 w. od przystanku M. dr. żel. brz.-kijowskiej, ok. 1500 m-ców, przeważnie Żydów. Kościół katedralny parafialny r. 1820 przez Rostworowskich dziedziców M-la wzniesiony, kaplica katolicka cmentarna, trzy cerkwie, dwa domy modlitwy, największe w okolicy młyny na Słuczy, gorzelnia, fabryczki sukna i posadzek, cegielnia, dom gościnny. M. r. 1609 wszedł w skład or-dynacyi ostrogskiej. R. 1753 na mocy tranzak-cyi kolbuszowskiej M. przeszedł do Lubomirskich. R. 1778 M. dostał się Miączyńskitn, z których Kajetan wyjednał u Stanisława Augusta targi tygodniowe i 12 jarmarków. Od Mią-czyńskich M. przeszedł do Rostworowskich, a nast. drogą wiana, do Czapskich. Mar. Czapski wzniósł pałacyk w stylu włoskim, założył park rozległy, pasiekę wzorową (przeszło 2000 uli systemu Dzierżona) i jedną z lepszych w kraju stajni, dziś już zwiniętą.

Miropolskij Sergiusz, pedagog rossyjski (* 1842 w gub. Woroneskiej), kształcił się w Akad. duchownej moskiewskiej; profesor seminary urn duchownego w Moskwie i Petersburgu. Z licznych prac ważniejsze: „Jan Arnos Komenskij“ (Petersburg 1872); „Plan i osnowy żyzni na-rodnoj szkoły“ (t-że 1876); „Inspekcja narod-nych szkół i jeja zadaczy“ (t-że 1877); „Zada-czy, płan i osnowy ustrojstwa naszej narodnoj szkoły“ (t-że 1884); „Prakticzeskaja metodika prjedmietow obuczenja w naczalnoj szkole“

E. Chw.

i Słobody.

Mirowicz Bazyli, oficer rossyjski ( * na Syberyi 1740 — f w Petersburgu 26 wrześ. 1764). Dziad jego, pułkownik perejaslawski Teodor, zamieszany do spisku Mazepy, uszedł do Polski, dobra zaś jego skonfiskowano. Ojca Jakóba za utrzymywanie stosunków potajemnych z Rzeczypospolitą zesłano na Sybir. Potomek zubożały zamożnej niegdyś szlachty nie odebrał lepszego wykształcenia; znosił niedostatek, a stałe odrzucanie niejednokrotnie ponawianych starań o zwrot odebranego majątku napełniało go goryczą względem rządu. Ambitny, przesądny, lekkomyślny, fantastyk, marzył o zdobyciu pieniędzy i sławy. Jako podporucznik pułku smoleńskiego pełnił często służbę odwa-chową w twierdzy Szlisselburgu, gdzie z surowością niezwykłą od lat kilkunastu więziono zdetronizowanego Iwana VI (ob.). Dopiero w paźdz. r. 1763 przypadkowo dowiedział się M., kim jest tajemniczy JV1» 1, czyli „pewny aresztant“, i powziął zamiar uwolnienia go zbrojną ręką i przywrócenia mu tronu. Do spisku, dziecinnie pomyślanego, wciągnął kilku innych oficerów niższej rangi, m. in.—Uszako-wa, porucznika pułku wielkołuckiego (wkrótce potem przypadkowo utonął). Uważając się za skazanego zgóry już na śmierć, zamówił po sobie nabożeństwo żałobne. Zaopatrzył się w ma

M. Ab.

T. K.

nifest fałszywy o abdykacyi Katarzyny i w nocy z d. 15 na 16 lipca r. 1764 z garścią ludzi napadł na komendanta twierdzy Beriednikowa: rannego przyaresztował i zażądał od straży wydania więźnia. Ulegając sile przemożnej (M. miał z sobą armatę), oficerowie: Własjew i Czekin, poddali się, uprzednio jednak, zgodnie z otrzymaną od Panina instrukcyą („żiwago nikomu jego w ruki nie otdawat’“), zamordowali młodzieńca śpiącego. Na wieść o tym M. upadł na duchu i broń w ręce własnego podoficera złożył. Badanie, przy którym wbrew radom barona Czerkasowa do tortur się nie uciekano, żadnych współwinnych z pomiędzy figur znaczniejszych nie wykryło. M. skazany przez senat na śmierć został ścięty. Istniały przypuszczenia, że cały ten spisek („Szlisselburg-skaja nieljepa“, jak go nazwała Katarzyna), umyślnie został inscenizowany, ażeby mieć powód do pozbycia się nieszczęśliwego więźnia, którego się obawiano jako możliwego pretendenta. Spisek ten posłużył za wątek do powieści Danilewskiego: „M.“ (Petersb. 1886). — Bibl.: „Histoire de la vie, du règne et du détrônement d’Iwan III“ (Londyn 1766); Laveaux „Hist, de Pierre III“; Lesur „Des progrès de la puissance russe...“ (Paryż 1812); Sołowjew „Istorija Rossii“ (t. XXII); Herrmann „Gesch. des russischen Staats“; Semiowskij „Iwan VI Antonowicz“ („Ot. Zapiski“ 1866); Brückner „Imp. Joann Antonowicz i jego rodstwienniki“ (Moskwa 1874); Bilbasow „Gesch. Catherine II“ (t, II); „Imp. Joann Antonowicz“ („Rus. Sta-rina“ 1879); Brückner „Die Familie Braunschweig in Russland im XVIII Jahrb.“ (Pet. 1876); tenże „Katharina die Zweite“ (Berlin 1883), Kowalewskij „Gr. Błudow i jego wremja“ (1866): Bantysz - Kamienskij „Ist. Małoj Rossii“ (t. IV); Szubinskij „Joann Antonowicz“ („Rus. Starina“, t. XXIV — XXV); art. Bilbasowa w „Istor. Wiestn.“ 1888, Nr. 5.

Mirowski Jędrzej, fizyk i rymopis czasów Zygmunta III. Kształcił się w Akademii Krakowskiej i przyjął obowiązek nauczyciela domowego u starosty M. Korycińskiego. Wyjeżdżając ze swymi wychowańcami za granicę, sam też dopełnił swego wykształcenia w Würzbur-gu, gdzie drukiem ogłosił kilka dzieł z fizyki, oraz jedno z zakresu meteorologii p. n. „Theo-ria ventorum“ (1596). Zostawił nadto parę utworów poetyckich, z których najbardziej było znane „Poema sacrum“ (wyd 2-e, Kraków 1600).

Mirozyna, ob. Miro no wy kwas.

Mirów, starożytna osada w pow. Będzińskim, z ruinami zamku, ongi grodu warownego, który miał być założony równocześnie z zamkiem w Bobolicach (ob.) i był z nim połączony drogą podziemną. W r. 1234 Henryk ks. śląski potwierdza zamianę tej wsi „Mira-va“ zw. na Lubnicę, posiadłość Iwona b-pa krak. (wydawca Kodeksu Wielk. mylnie odnosi

akt ten do innej wsi M, w pow. Częstochowskim par. Mstów). W r. 1378 wraz z innymi grodami otrzymał M. w lenno Wł. Opolczyk, lecz już w r. 1396 utracił to nadanie. Jako włość koronna przeszedł M. do rodziny Myszkowskich, którzy pisali się margrabiami na M-wie, a następnie Męcińskich. W r. 1661 popadł zamek w ruinę. Jan III, obozując tu w r. 1683 w drodze pod Wiedeń, mieszkał w namiocie pod zamkiem. Dziś pozostały tylko szczątki murów w otoczeniu malowniczem skał. Opis M-a i rysunek pałacu podał Sław. Odrzyvvolski „Renesans w Polsce“ (Wiedeń 1899).    . ' .

Mirra, gumożywica, ob. Balsamodedron. Mirska Mar cyan na z Nostyców Jackowskich, księżna, obywatelka z Płockiego (* 1807 we wsi Biechówku w Prsach Zachodnich—f 1853), małżonka Jana M-go, który po r. 1831, wyszedłszy do Francyi, należał do ko-lonizacyi Algieru. Oprócz przekładów powieści z języków obcych, wydała: „O kobietach“ (Warszawa 1846); „O mężczyznach“ (tamże t. r.), dziełka cechujące moralne dążności autorki. A-Mirski - Światopołk, ród, Światopołk-Mirski.

Mirt (Myrtus) rodzaj roślin rodziny Mir-towatych (Myrtaceae), obejmujący ok. 60 gatunków. Krzewy, rzadziej drzewa, zamieszkujące głównie Amerykę płd. podzwrotnikową i zwrotnikową (30 gat.); 9 gat. rośnie w Australii, 10 g. na N.-Zelandyi i N.-Kaledonii i jeden gatunek M. Communis w Europie południowej, w Portugalii, Hiszpanii, Francyi płd. i we Włoszech. M communis jest krzewem, wysokości 1 do 2 metrów, o liściach jajowatych niewielkich, wiecznie zielonych, przeciwległych z przeświecającemi gruczołkami olejków aromatycznych; kwiaty ma małe, białe na szy-pułkach w kątach liści. M. {M, communis) jest u nas powszechnie znaną rośliną, często hodowaną w pokojach, która się łatwo daje rozmnażać za pomocą sadzonek; jako symbol czystości i panieństwa jest powszechnie używany do wianków ślubnych. W Starożytności pięknie pachnący ten krzew był rośliną świętą, jako uosobienie piękna i czystości; pod nim ukryła się Afrodyta, gdy wyszła z szumiących i wzburzonych fal morza. Kapłani eleuzyńscy nosili wianki mirtowe; podczas igrzysk zwycięzcy wkładano na głowę wianki mirtowe, jeżeli walka była niekrwawa; korona taka zwała się Corona ovalis. Jagód wielkości grochu zalanych winem używa się w Grecyi przeciw niedomaganiem żołądkowym. Z kwiatów M. przyrządzano dawniej sławną wodę anielską (Eau d'ange), która miała wracać piękność utraconą. Drewna M. używa się na lalki. Obok M. communis hodowane są i inne gatunki: M. bul-lata Banks, M. obcordata Hook i in.

Mirtol, ob. mirtowy olejek.

Mirtowa esencya, ob. mirtowy olejek.

owoce zwane

owoce

T. K,

Dr A. J. G.

Dr A., J. G.

Mirtowate (Myrtaceae) rodzina roślin dwuliściennych z rzędu Myrtiflorae; należą tu wiecznie zielone krzewy i drzewa, o pachnących, przeciwległych liściach bez przylistków, o kwiatach cztero- lub pięciokrotnych z licznymi pręcikami, zebranymi w pączki. Słupek o jednej szyjce z 1—4 znamionami; kwiat dolny lub kołozalążniowy. Owoc, torebka wielona-sienna, rzadziej jagoda lub orzeszek. Cechą właściwą wszystkim M-tym są przeświecające gruczołki olejków aromatycznych w liściach, nadające im zapach swoisty. Wiązki naczyn-ne M-ych są dwustronne. M. jest to bardzo liczna rodzina, obejmująca 2 750 gatunków właściwych krajom zwrotnikowym, zwłaszcza w Australii M. nadają florze tamtejszej piętno bardzo wybitne. Mniej licznie, jak co do ilości gatunków, tak i osobników, występują M. w Afryce zwrotnikowej i podzwrotnikowej. W Europie południowej rośnie jedyny gatunek M. communis. M. nie znoszą zimniejszego klimatu; tylko na Tasmanii pojedyncze gatunki Eucalyptus sięgają wysokości, gdzie śnieg leży całemi miesiącami. Większość M-ych są to drobue krzewy lub drzewa niewysokie, a nawet pełzające po ziemi krzewy karłowate. Niektóre gatunki Eucalyptusów są olbrzymami sięgającemi 150 m. wysokości i 30 m. objętości w obwodzie pnia. Drzewo M. jest twarde, często nawet bardzo twarde, trwałe, elastyczne, łatwo łupliwe. Liście niektórych gatunków M-ych sięgają bardzo znacznych rozmiarów; liście Mar-lierea obumbrans mają 40 cm. długości i 20 cm. szerokości. U innych zaś gatunków liście mają kształt żylasty o przekroju trójkątnym lub okrągłym. Liście wielu gatunków M., zwłaszcza zamieszkujących Australię, posiadają zdolność pionowego ustawiania blaszek, z czego wynika, że drzewa takie dają cień bardzo słaby. Roślinami ważniejszemi, należącemi do tej rośliny są; Mirt (Mirtus), ob; Pimenta officinalis z Ameryki środkowej daje „pieprzem goździkowym“. Powszechnie znany jest Caryophyllus aromaticus, rosnący na wyspach Moluckich, którego aromatyczne pączki kwiatowe pod nazwą „gwoździków“ są używane do przypraw kuchennych i fabrykacyi olejku gwoździkowego. Gatunki Psidium, uprawiane w krajach zwrotnikowych, dostarczają niewielkich owoców jadalnych, kształtu jabłka, zwłaszcza Psidium Guajava, którego są znane pod nazwą „Guavoya“. Inne hodowane gatunki M-ych, dostarczające owoców jadalnych, są: Mysciaria Jaboticaba, cauliflora, trunci-flora, Eugenia uniflora itd. Eucalyptus bogaty w gatunki rodzaj roślin, właściwy Australii. Olbrzymie te drzewa i pożyteczne są cząsto hodowane nawet w Europie południowej, zwłaszcza Eucalyptus globulus i E. amygda-lina. Hodują je zwłaszcza w miejscowościach malowniczych, olejki bowiem aromatyczne wydzielane przez E. działają podobno zabójczo na

moskity, te roznosiciele malaryi. Melaleuca Leucandendron (Australia) dostarcza używanego w medycynie „Oleum Cajeputi“. Jako rośliny ozdobne w cieplarniach hodują często gatunki Calothamnus, Callistemon i inne, Gatunki Eucalyptus dostarczają żywicy (ksno), garbników i drzewa bardzo cenionego.

Mirtowy olejek, olejek eteryczny liści mirtowych, otrzymywany z nich za pomocą desty-lacyi parą wodną (wydajność 0.3%). Ciecz barwy jasno-żółtej do zielonkawej, o zapachu przyjemnym, aromatycznym, c. wł. 0,89—0.91°,

t.    w. 160°. Część olejku, wrząca pomiędzy 160 — 180°, mirtol, składa się z prawoskręt-nego pinenu C^H^ i cineolu C^H^O, znajduje zastosowanie jako środek przeciwgnilny i przeciwwonny przy bronehicie, także przy cierpieniach pęcherza moczowego, do wcierań przeciw reumatyzmowi, wkońcujako środek do usuwania robaków z ustroju. Najlepszy O. M. pochodzi z Korsyki, gorsze gatunki z Hiszpanii i Francyi. Zastosowanie znajduje M. O. w per-fumeryi. Mirtowa esencya jest mieszaniną rozmaitych olejków eterycznych i esencyi.

Mirycylowy alkohol toż co melisylowy alkohol, C₃₀H₆₂O, pod postacią estru palmitynowego występuje w wosku pszczół i w wosku karnau-

ba,    kryształy bezbarwne o t. t. 85°. Dr A-J< G-

Mirycyna, ester mirycylowy kwasu palmitynowego, składowa część wosku pszelnego ob. wosk.

Mirys Sylwester, malarz historyczny i portretowy (* 1760 — f 1785 w Białymstoku) ze szkockiej rodziny. Ojciec jego wyniósł się do Francyi za wygnanym kr. Jakóbem. W Rzymie syn ukończył naukę malarstwa. W młodym wieku będącego namówił książę Jabłonowski do odwiedzenia Polski. Doznawszy wielu przygód, schronił się do Gdańska, nast. znalazł miejsce na dworze J. K. Branickiego, het. w. kor., dla którego wiele obrazów historycznych wymalował. Kilka obrazów jego miały galerye Stanisława Augusta, oraz Ign. Krasickiego, arcyb-pa gnieźnieńskiego (życiorys i wyliczenie obrazów w „Słów. malarzów“ E. Rastawieckiego, II).

Mirza, Murza wyraz skrócony z arabskiego amir, emir i perskiego sade ( = syn emira) wskazuje urząd lub dostojność osoby, przy której nazwisku bywa używany. Po imieniu własnem oznacza tytuł dostojności książęcej u Persów i Tatarów, np. Abbas M. W tem znaczeniu z tytułu M-zów korzystali początkowo potomkowie Tamerlana, nast. używały go wybitniejsze rodziny tatarskie i w takiem znaczeniu przeszedł tytuł ten do Litwy i Polski. Jeżeli wyraz M. poprzedza nazwisko, to odpowiada polskiemu „pan“ lub tureckiemu „effendi“ i używa się zwykle przy tytułowaniu uczonych (np. M.-Schaffy) lub urzędników.    K,-Chw-

Mirzapur, m-to w ces. Indyjskiem, w obwodzie Benares, nad Gangesem i przy linii dr. żel. wschod.-indyjskiej, 79 862 m-ców (w 1901),

adz.

XXII.

S. Drz.

T. Kł.

adz.

Dr J. P.

A.

zajmujących się handlem zbożem, cukrem, lakiem, bawełną, solą itd.

Mirzeński Bernard, pijar (* 1726 w woj. Krakowskiem—f 1807). Do zgromadzenia wstąpił w Podolińcu r. 1742, nauki ukończył w Rzymie. Zajmował się nauczycielstwem w Piotrkowie i w Warszawie: wychowywał młodych Wielopolskich i Wodzickich, z którymi zwiedził Włochy i Francyę. W r. 1769 mianowany rektorem domu krakowskiego. W końcu życia w Warszawie obowiązki pełnił konsultora i regensa prowincyi. Wydał dwa dyalogń „Patres Patriae Primi Poloniae Principes“ 1718 i,,Thermae Lustrales Joviniano Principi abolita fastus insania salutares“ 1719; oraz „Panegyrys Ca-rolo regio poloniae atque elect. Sax. princ. sacra, dum ritu solenni Curlandiae ac Semig. dux inauguraretur. Warsz.“ 1759.—Por. Estreicher

K. G.

Mirża, historyk, ob. D z i e r z w a.

Misagenes, także Musicanes, syn Masynissy (ob.) z nałożnicy, przyprowadził Rzymianom, toczącym wojnę z Perseuszem macedońskim, na pomoc słonie, jako i oddział konnicy doborowej i piechoty; kiedy z powrotem, przez nawałnicę morską do Brundisium zapędzony, zachorował, pielęgnowali go Rzymianie nadzwyczaj troskliwie i gościnnie podejmowali.

MiscantłlUS, rodzaj roślin z rodziny traw (Gramineae). Należy tu 6 gatunków wielkich traw o wielkich wiechach z plewami ościstemi, i liściach wąskich, często płaskich; 5 gatunków M. występuje w Azyi Wschodniej i w Japonii, a jeden rośnie w Afryce południowej. M. Sinensis Anders. (Eulalia japonica), rzadziej M. Sacchariflorus Hack hodowane są jako rośliny ozdobne.

Miscellanea, toż samo co Rozmaitości (ob.).

Mischler Ernest, ekonomista i statystyk austryacki (* 1857 w Pradze Cz.). Habilitował się w Pradze r. 1884 w uniwers. niemieckim, wykładał od r. 1887 w Wiedniu, r. 1888 profesor nadzw. statystyki w Czeruiowcach, r. 1891 w uniw. niemieckim w Pradze, r. 1894 profesor zwycz. w Grazu. Ogłosił: „Oesterreichisches Städtebuch“ (Wiedeń 1887 — 88, 2 t.); „Die Armenpflege in d. oesterr. Städten u. ihre Reform“ (tamże 1890); „Handb. d. Verwaltungsstatistik" (T. I, Stuttgart 1892). Wspólnie z J. Ul-brichem wydawał: „Oesterreichisches Staats Wörterbuch“ (Wied. 1894 in.). Jako dyrektor urzędu statystycznego Styryi wydaje od r. 1896 „Statist. Mittheil. üb. Steiermark“.

Misdroy, miejscowość nad Bałtykiem na wyspie Usedom, w pobliżu kolei żel. ze Szczecina do Swinemünde; znajdują się tam kąpiele morskie, uczęszczane nieomal wyłącznie przez Niemców. Pobyt tam nie drogi, urządzenie niezłe, lecz woda z powodu bliskich uść Odry uboga w sól, ruch fal nieznaczny, przypływ i odpływ morza b. mały.

Miseczka, Miseczkowate, ob. Cupula, Cu-puliferae.

Mise en pages (tran.), układanie w stronice (w drukarstwie).

Mise en scène (tran.), inscenizacya, przygotowanie sztuki do przedstawienia na scenie.

Miseno: wzgórze z przylądkiem ciągnące się wzdłuż zachodniego brzegu zat. Neapolitańskiej, 92 m. npm., ozdobione zamkiem średniowiecz nym. Latarnia morska. W Starożytności Mise n u m, promunturium Miseni, gr. Młoy]vóv, na płd. od Cumae, nazwany tak (Wergiliusz Aen. VI, 234) od Misenosa, sternika Eneasza, którego tutaj pochowano. W zatoce (Mare Morto), na północ od niewielkiego przesmyku, łączącego przylądek skalisty z lądem stałym, stała za Augusta w porcie dogodnym eskadra rzymska na kotwicy, celem obrony m. Tyrreńskiego. W pobliżu założono miasteczko, to samo miano noszące; stała tutaj wiła Lukullusa, w której cesarz Tyberyusz żywota dokonał. Dzisiaj Punta di Miseno.    “• Ko;1 s’ Drz

Miserere, tak nazywane bywają objawy niedrożności kiszek (ob.), zwłaszcza zaś wymioty kałowe.

Miserere (= zmiłuj się) to samo co Kyrie eleyson, śpiew kościelny, właściwie 57-y psalm wedle początkowych słów Vulgaty: Miserere mci Domine. Najsławniejszą z kompozycyi tego rodzaju jest M. Allegrego, od czasu ukazania się jego w w. XVII corocznie w kaplicy Syx-tyńskiej w Rzymie przez śpiewaków papieskich wykonywana podczas Wielkiego Tygodnia. Nadto słynna M. Leonardu Leo i Tomasza Baj.

Misericordia (teologia) w klasztorach ustępstwa, łagodzące regułę, a stosowane w określone dni lub w pewnych wypadkach choroby i osłabienia zakonników.    1,1 G‘

Misericordia (łac. ■= miłosierdzie), także dementia ( — łaska, łagodność, przebaczenie), łacińskie tłumaczenie nazwy greckiego bóstwa Eieos, ’'EXeoç, uosabiającego miłosierdzie, przebaczenie, z pomiędzy wszystkich państw greckich wyłącznie w Atenach czczonego⁻, tutaj na rynku stał jego ołtarz, na którym hojne ofiary składano; przy nim chronili się wygnańcy, szukający u Ateńczyków przytułku i pomocy, Adra-stos i Heraklidowie.

Mises, pseud. Gustawa Teodora Fee line r a (ob.).

Misiewski, Misiowski, Miszewski

v. Prus II odm., herb: W polu czerwonem— ostrza dwuch kos skrzyżowane u góry, u dołu połączone łańcuchem; nad skrzyżowaniem półtora krzyża. U szczytu 5 piór strusich: dwa czerwone między srebrnemi. Labry czerwono-srebrne.

Misilmeri, miasto w prow. Palermo (Sycylia), st. dr. żel. Palermo-San Carlo, ruiny zamku starożytnego, winnice, olejarnie. R. 1901 12 391 m-ców. Tutaj r. 1068 Normanowie odnieśli zwycięstwo nad Saracenami.

tes“ (Paryż 1863); R. Lista „El Territorio de las M.“ (Buenos-Ayres 1883); Niederlein „Die erste deutsch-argent. Landprüfungs-Expedition“ (Berlin 1883).    m. ko.

Misiurka, ob. Hełm (T. XXVII, 665; tam też 2 rye.).

Misivria (M e s e m w r i j a), miasto w Ru-melii wschodniej, na brzegu m. Czarnego, w pobliżu wzgórz Emine, siedziba metropolity greckiego, 1808 m-ców (1893) trudniących się przeważnie rybołóstwem i hodowlą wina. W Starożytności Mesembria, po dorycku M e s amfa ria.

adz.

adz.

Misiones, prowincya w Argentynie, graniczy z Paragwajem i z prow. Corrientes, niemal dokoła otoczona rzekami: Parana, Urugwajem i ich dopływami; 29 229 kim. kw. powierzchni, w r. 1900 32 521 m-ców. Równina lesista (cedry, drzewa różane, palisandrowe i t. d. jako-też drzewo garbarskie). Uprawa kukurydzy (1901 — 2: 10 547 tonn, na 9 579 ha), tytoniu (1901—2: przeszło 2000 tonn na 814 ha), trzciny cukrowej, ryżu, manioku, pomarańcz, bananów, ananasów; hodowla bydła (w 1888 17 541 koni, 41967 wołów, 4 218 owiec). Z bogactw mineralnych: miedź i rtęć. Miasto główne P o-s a d a s nad rz. Paraną (5 000 m-ców). Prowincya ta jest częścią dzielnicy liczącej z górą 100 000 głów, w której Jezuici, wypędzeni w. XVII z posiadłości Portugalskich w górnej Paranie, założyli 33 kolonie. Z tej liczby, M. occidentales w liczbie 15 leżały między Paraną i Urugwajem; M. orientales, w liczbie 7, na wschodnim brzegu Urugwaju, i w liczbie 11, M. del Paraguay, w Paragwaju dzisiejszym, na północnym brzegu Parany. Żyjąc tu w dobrobycie Guaranowie, w liczbie 100 000, oparli się w r. 1750 zbrojną ręką przyłączeniu ich do Portugalii. Gdy r. 1765 Hiszpanie wypędzili Jezuitów, M. dzięki niedołęstwu Franciszkanów i chciwości urzędników zostały doprowadzone do upadku. R. 1817— 1819 Portugalczycy spustoszyli M. zachodnie, reszty dokonały wojny domowe. Niegdyś bogata kraina zamieniła się w pustki i ruiny. — Por.: Martin de Moussy „Mem. histor. sur la décadence et la ruine des missions des Jésui-

M. Ko.

Miskę Ludwik, Franciszkanin, d-r teologii, definitor prowincyi, w r. 1730 osiadł w Warszawie jako bibliotekarz, wyjeżdżał do Rzymu wybrany przez prowineye Wielko-i-Małopolską na asystenta generała. W r. 1742 obrany poraź pierwszy na prowineyała, kilkakrotnie obejmował zarząd prowincyi Małopolskiej. Wydał liczne kazania panegiryczne: „Anioł z powołania Chrystusowego S. Mateusz y Definitorowie prowincyi... kazaniem ogłoszeni (Kalisz 1722); „Trojakie błogosławieństwo... w św. Benedykcie upatrzone“ (Kalisz 1721); „Ogień gorejący, świecący y palący św. Ignacy Lojola“ (Kalisz 1721); „Światło nowego świata y Kościoła Chrystusowego... w wielkim lndiiskim y Japońskim apostole św. Franciszku Xaweryuszu“ (1725). „Nay-większego Tow. Jezus, ozdobom kanonizowanym Stanisławowi Kostce i Aloyzemu Gonza-dze“ (1727); „Troisty wzór doskonałości w fundatorze Serafickim“ (1736); „Wzór y obraz doskonałego przełożonego... z ambony kaznodziejskiej adumbrowany“ (Kalisz 1724); oraz żałobue: „Odgłos żałosny nad herbowym J. O. X. Lubomirskich domu Srzeniawy z głębokości serc bolejących wypuszczony“ (relacya o śmierci ks. Jerzego Łubom., 1727); „Pamięć śmiertelności“ (na śmierć ks. Drogoszewskiego, 1729); „Zwierciadło przykładności“ (u grobu św. Jadwigi, 1725); „Korona miesięczna“ (1709, 1716, 1719); po łacinie panegiryk wierszem na cześć K. Biernackiego, 1725); „Orator Divus Bonawentura maximus minor generalis“ (1723). N-G-

Miskolcz (M i s c h o w i e c), m-to w komitecie Borsod na Węgrzech, przy uściu doliny Szinva, niedaleko od Sajó, st. węzłowa linii Bu-dapeszt-Bânréve Koszyce (Kassa) i Szerencs, 7 kościołów (m. in. reformowany kościół św. Stefana z w. XIII), klasztor Minorytów, banki, składy, hala zbożowa, jarmarki wełny, handel winem, zbożem i bydłem, młyn parowy, fabryka porcelany, majoliki i fajansu, fabryka maszyn, 43 096 m-ców (w 1900), przeważnie Węgrów (rz.-katolickiege i reformowanego wyznania). Gimnazyum wyższe i niższe (oba katolickie), teatr, wspaniałe kąpiele miejskie, oświetlenie elektryczne, telefony. Stolica komitatu, super-intendenta reformowanego, izby sądowej, dyrek-cyi finansowej, izby handlowo-rolniczej. Kolej górska, przechodząca przez dolinę Szinva, łączy M. z Diosgyör.

Miss ang. „panna“ w Anglii nazwa każdej kobiety niezamężnej, która nie ma prawa do tytułu Lady. M. stawia się przed imieniem chrzestnem, u najstarszej tylko córki przed nazwiskiem (ob. Mistress).

Missi Dominici. w kapitularzach, dyplomach i kronikach łacińskich w okresie Karolingów m. d. lub legati domini régis i in., oznaczają urzędników wyższych, których monarcha wysyłał po kraju dla kontroli, w razie potrzeby ulepszenia administracyi hrabiów i in. urzędników świeckich i duchownych. Instytucya ta powstała w końcu okresu Merowingów; ostatni majordomowie posiadali urzędników, którzy pilnowali wykonania ich rozkazów w kraju; za Pepina missi merów pałacowych stawali się missi królewskimi. Karol W. urządził ich jako instytucyę stałą, państwową, kilka kapitularzy określało dokładnie ich obowiązki ’i zakres praw. Działali nie stale, lecz byli wybierani corocznie na kilka tygodni zpośród hrabiów i biskupów, czyli najbogatszych, wpływowych, tym samym najmniej sprzedajnych. Zadania ich były bardzo rozległe, pilnowali bowiem wykonywania obowiązków względem monarchy, dokonywali kontroli nad administracyą, rozciągali opiekę nad słabymi i pokrzywdzonymi, wyjaśniali obowiązki urzędnikom świeckim i du-

ił. G.

S. Drz.

(1885).

chownym na ogólnych zebraniach (conventus missorum), oraz ludowi w mowach publicznych (admonitiones) powinności religijne i moralne. Bywali również missi nadzwyczajni, 'którzy zastępowali monarchę w sprawach fjpo-szczególnych, dotyczących administracyi wewnętrznej lub stosuuków zewnętrznych z państwami sąsiedniemi. Po Karolu W. m. d. zmienili charakter; w miarę osłabienia władzy Karolingów, .feodatowie, wzrastając w potęgę, wpływali na wybór m. d., którzy wyzyskiwali szeroki zakres swej władzy na rzecz interesów własnych ma-teryaluych i wpływów, stawali się stopniowo urzędnikami stałymi (constitua, gdy dawni concurrentes), przywiązanymi do jednego miejsca; w okresie związków pokoju (concordiae) m. d. byli pełnomocnikami od ogółu wiernych, nie zaś urzędnikami króla. Instytucya m. d. przetrwała we Francyi i w Niemczech do końca

w. IX, we Włoszech do połowy w. X. Z upadkiem Karolingów m. d. zatonęli w bezrządzie feodalnym. — Bibl. Waitz „Deutsche Verfas-sungsgesch.“ 1882; V. Krause „Geschichte des Institute der m. d.“ w „Mitteil, des Inst, für öster. Geschforschung“ 1890 t. XI.

Missilia (w 2 przyp. ra i s s i 1 i u m) a. res missiles, podarki, przedmioty, które urzędnicy rzymscy, a w czasach późniejszych cesarze podczas dni uroczystych, z miejsca wywyższonego w cyrku, teatrze, bazylice, lub z trybuny osobnej pomiędzy tłumy zebranego ludu rzucali {sparsio missilium). Za czasów rzeczypospolitej zwykli byli edylowie, szczególnie podczas święta Flory, rzucać pomiędzy lud groch, bób i łubin. Po raz pierwszy Agryppa rzucał tabliczki, tesserae, wystawione na pewną sumę pieniędzy. Tabliczek takich używali także cesarze, przeznaczając jako podarunki rozmaite przedmioty: ze złota albo srebra klejnoty, wino, bydło, drób, niewolników, szaty. Również kon-sulowie i pretorowie, obejmując albo składając swój urząd, rozdzielali pomiędzy lud podobne dary. Wielki zbytek, jaki wkradł się do tego zwyczaju ograniczały rozmaite prawa; tak ces. Justynian zakazał konsulom rozrzucać złotą monetę, zezwalając tylko na rozdawanie srebrnych pieniędzy. — Por.: C. L. Wesenfeld „De spąrsione missilium“ (Utrecht 1744).

Missio, łacińskie wyrażenie techniczne, oznaczające: I) zwolnienie żołnierzy ze służby wojskowej. Było trojakiego rodzaju: M. honesta, zaszczytne zwolnienie, następujące po upływie prawnego czasu służby, albo za osobną łaską cesarską przed czasem prawem przepisanym; M, caussaria, zwolnienie dla choroby albo jakiej ułomności cielesnej; M. ignominiosa, hańbiące odprawienie dla jakiego bezecnego występku. Regularna służba w szeregach wojskowych, légitima stipendia, légitima militia, oznaczona była w piechocie na 20, a w konnicy na 10 wypraw wojennych. Za czasów cesarstwa otrzymywali żołnierze, zaszczytnie

dymisyonowani, podarunek, dożywotnią emeryturę, albo osobne przywileje, prawo obywatelskie, civitas, a w związku z tern prawo zawierania związków małżeńskich, jus connubii, które pewne korzyści i dzieciom, z małżeństwa takiego zrodzonym, zapewniało. Akt dymisyi zaszczytnej rzeźbiono zwyczajnie na tablicach śpiżowych, wystawiano na Kapitolu albo na jakiem innem miejscu poświęconem na widok publiczny i pewnie też w archiwach rządowych przechowywano. Miano dyplomów takich było tabulae honestae missionis, a dochowało się ich do naszych czasów w kopiach kilkadziesiąt egzemplarzy, znalezionych we Włoszech, na Węgrzech, w Dalmacyi, Bawaryi i Anglii. Najstarszy dokument tego rodzaju pochodzi z r. 52 po Chr., wystawiony za Klau-dyusza. — Por. Menthen „Dissertatio de trip-lici missione militari“ (Utrecht 1734); Platz-manti „Juris Romani testimonia de inilitum honesta missione“ (Lipsk 1818); Clemente Cardi-nali „Diplomi Imperiali di Privilegi accordati ai militari“ (Velletri 1835); Arneth „Zwölf Römische Militardiplome, auf Stein gezeichnet“ (Wied. 1843). — II) M. gladiatorum, odprawienie ze służby gladyatorów, jeżeli przeciwników swych kilkakrotnie zwyciężyli, albo dla ran odniesionych do dalszych walk w amfiteatrze nie byli zdolni. Zwolnienie otrzymywali oni na mocy osobnego kontraktu, z panem swym, lanista, zawartego, albo też, mianowicie w czasach późniejszych, za łaską cesarską, albo wkońcu na wyraźne życzenie ludu. Niekiedy oznacza wyrażenie M. ułaskawienie gla-dyatora po odniesieuiu rany ciężkiej; często kazał lud rozbestwiony przeciwnikowi gladya-tora zwyciężonego bezlitośnie zażgać.—III) Missio in possessionem zalicza się w prawie rzym-skiem do zarządzeń sądowych, .mających na celu zabezpieczenie praw osób. Zwykle pretor udzielał komuś upoważnienia do zajęcia bądź całego obcego majątku {missio in possessionem bonorum) bądź pewnych rzeczy obcych (M. in p. rei) i to na tak długo, dopóki przyczyna wprowadzenia w posiadanie trwała. M. taka zdarzała się głównie przy konkursie, jako środek egzekucyjny. — Por. L. 1, D. 42, także Keller „Civilprocess.“ § 78; Miklaszewski „Wydział postępowania cywilnego rzymskiego“, § 93

S. Drz. i T. D_

Mississippi (w języku Indy an Algonkinów = „ojciec wód“), najpotężniejsza rzeka Ameryki Płn., a obok Amazonki, Nilu i Konga, jedna z największych na kuli ziemskiej; bierze początek, podług Allena i Schoolcrafta (1832), na nieznacznem wyniesieniu działu wodnego między zlewiskiem odnogi Meksykańskiej i Oc. Lodowatego, na terytoryum Minnesoty, 514 m. npm., przepływa przez małe jeziorko Elk Lake i głębokie, kryształowej przezroczystości jez. Itaska pod 47°14’ sz. płn. (uważane zwykle za jej źródło), łączy dalej swe wody z kilku ma

łemi jeziorkami, i przebiegłszy 432 kim. ku wschodowi, tworzy pierwsze swe progi cz. wodospady zw. Peckagama; odtąd w niezliczonych zakrętach bierze aż do uścia kierunek wyłącznie południowy. Spławna od połączenia się z jez. Wini-boshish, częstejednakprądowiny i wodospady przerywają żeglugę aż do katarakt St. Anthony pod Minneapolis (1 049 kim. od źródeł)- 14 kim. dalej przyjmuje z zachodu dopływ Minnesotę (ob.), 130 kim. poniżej St. Croix, oraz rozszerza się w malownicze jez. Pepin (40 kim. długie i 4.8 kim. szer.), obramione stromemi skałami wapiennemi; z pin.-wschodu wpada do niego rz. Chippewa. Pod 42° sz. płn. wzmacnia wody M.—Wisconsin, około 40°—Des Moines, obydwa z zachodu, a pod 39°—Illinois (ob.) ze wschodu. Pod 38°52’ sz. płn. (2 140 m. od źródeł), wpada do M. z płn.-wsch. olbrzymia rz. Missouri (ob.), potem ze wschodu spławue: Kaskasia i Ohio (2 444 kim. od źródeł), pod 34° sz. płn. od zach. — White River, 25 klm. poniżej Arkanzas (ob.), obok Mi s sour i dopływ najważniejszy M.; dalej — Yazoo i nakoniec Red River (503 kim. powyżej uścia M.); tuż za nią odgałęziają się od M. 4 ramiona: Atcha-falaya, dawne łożysko rzeki, wpadająca do zatoki tejże nazwy; Iberville ze strony wschodniej, a Plaquemine i Bayou la Fourche z zachodniej; 153 kim. poniżej N.-Orleanu wlewa M. swe wody 6 odnogami do zatoki Meksykańskiej, tworząc u uścia deltę rozległą. Cały bieg M. długi 4 209 kim., dorzecze zajmuje 3 221 800 kim., cz. 58 514 mil kw. (M. górna do połączenia się z Missouri — 437 700 kim., Missouri — 1 341 600, Ohio — 554 200, Arkanzas-- 489 500, Red R.- 251 200, dopływy mniejsze—147 600 kim.) Missouri, jako znacznie dłuższą i bardziej rozgałęzioną, przyjąć można za źródłową rzekę systematu M.-Missouri. — Początkowo płynie M. przez pas jezior w Minnesocie, później doliną odgraniczoną stromemi zboczami (bluffs) i wzgórzami, dalej przez żyzne prerye, od uścia zaś Ohio wstępuje w błotnistą nizinę napływową, pochyloną ku morzu, porosłą lasem i sitowiem, mało uprawną, któ-raby jednak stała się urodzajną, gdyby zabezpieczono ją od wylewów groblami. Tylko na stronie wschodniej M. zdarzają się gdzieniegdzie wybrzeża wysokie, mianowicie od uścia Ohio do Memphis i od uścia Yazoo do delty; na krawędziach tych bluffs leżą ważniejsze miasta i osady. Od uścia Ohio do morza, na powierzchni 1 800 kim. tworzy M. tamy naturalne z mułu, z ziemi i piasku (banks), 3 do 5 kim. szerokie, na których rosną gaje uprawne trzciny cukrowej, bawełny i t. p.; na krawędzi najwyższej tych ławic gdzieniegdzie wzniesiono groble sztuczne (levees). Delta M. zajmuje około 36 000 kim. kw. (6 559 mil kw.) i składa się z jezior i baguisk (swamps), porosłych trzciną, sitowiem i cyprysami, które rozkładając się, czynią klimat tej

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 372a.

okolicy tak niezdrowym; ramiona delty coraz szerzej i dalej wciskają się w morze, gdyż M. corocznie 100 — 120 milj. m³ mułu, żwiru i piasku zanosi do morza. Spadek wody M. w górnym biegu dość znaczny, zajmuje w biegu dolnym zaledwie 56 mm. na kilometr, a od rozpoczęcia się delty do morza tylko 30 mm. Pomimo tego zachowuje M. i w części dolnej znaczną prędkość biegu (1.87 — 1.76 m. na sekundę), która zmniejsza się dopiero w ramionach uściowych. Bystrość prądu wynika z głębokości nurtu i małej szerokości koryta, nieodpowiadającej niezwykłej długości rzeki. Przy stanie średnim wody od Ohio do Arkan-zasu wynosi szerokość M. 1 370 m., poniżej Arkan-zasu —1 220, w części górnej delty — 920, poniżej N.-Orleanu tylko — 750 m. i dopiero w odnogach końcowych delty—2 100 do 2 400 m. Mniejszej szerokości odpowiada większa głębokość; poniżej uścia Ohio przy wysokim stanie wody—27 m., poniżej Red River—30 m., pod N. - Orleanem i w ramionach widełkowa-tych — 36, a miejscami i 45 m., w odnogach delty przeciwnie sięga głębokość 12 do 15 m., a przy samem ich uściu wskutek zalegających ławic piasku i żwiru nawet 3 — 4 m., tylko odnogę południową pogłębiono do 9 m. wzniesieniem bulwarów. Fale M. wzbierają, zależnie od jej dopływów, opadów deszczowych i śnieżnych, w różnych porach, od uścia zaś Ohio do morza raz tylko w roku następuje znaczne wezbranie wód i raz gwałtowny spadek. Od końca grudnia do końca lipca trzymają się wody wyżej poziomu średniego, przez pozostałe 5 miesięcy—niżej. Różnica wysokiego i nizkie-go stanu wody wynosi pod St. Paul—6.4, pod St. Louis —12.8, pod Cairo —15 i pod N.-Orleanem—6 m. Żeglugę utrudniają, a nawet czynią ją niebezpieczną liczne ławice mułu, żwiru i piasku (banks), bryły ziemi od brzegów wyrwanej przez prąd wartki, snags, albo saicyers, t. j. miejsca w których sterczą ponad wodą wierzchołki drzew, w mule koryta zagrzęzłych, poplątane gałęzie i konary sprzę-głych z sobą drzew i krzewów w coraz gęściejsze masy zbite, nakoniec wiry i prądowiny, wywołane krętym rzeki biegiem i licznemi brzegów za-skokami. Dawniej używano do żeglugi wielkich płaskich łodzi (arks), obecnie chodzą po M. wyłącznie prawie parowce; w r. 1895 czynnych było 1 216 parowców o pojemności 277 214 ton., które przewiozły 6 741 600 podróżnych. Koleje żelazne coraz większą konkurencyę wytwarzają żegludze parowej. W każdym razie M., jako główna droga 'handlowa, pośredniczy w stosunkach handlowych Stanów Zjednoczonych na powierzchni blizko 30 stopni geogr.; sieć jej strumienna ożywia środkowe kraje Ameryki Płn., związana jest nadto kanałami sztucznemi z łańcuchem jezior kanadyjskich na płn-y i z rzekami płynącemi od wschodu po

pochyłościach wybrzeży atlantyckich Przy wielkiej swej wybujałości rolniczej, niezmierzonych lasach, doskonałych pastwiskach i skarbach kopalnych, dorzecze M. daje środki wyżywienia w swych granicach ludności, wynoszącej przeszło 100 milj. dusz. Przepływa i dotyka 10 stanów: Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Tennessee, Arkan-zas, Mississippi i Luizyana. — Por. Humphrey i Abbot „Report upon the physics and hydraulics of the M. River“ (Filadel. 1861); Ocker-son i Stewart „The M. River“ (St. Louis, 1893, 42 mapy); Greene „The M. campaigns of the civil war“ (N.-York 1882).    . • .

Mississippi, jeden ze stanów połudn. Amer. Półn., między 30°13’ —35 szer. płn. i 88°71’ — 91°41’ dł. zach. od Gr., graniczy na wsch.-e. z Alabamą, na płd.-u z zatoką Meksykańską i Luizyaną, na zach. - e z Luizyaną i Arkanza-sem, na płn. z Tennessee, ogółem zajmuje 121 230 kim. kw. (2201, 8 mil kw.) powierzchni. Nizkie wybrzeża piaszczyste oddzielone są od morza szeregiem płaskich wysepek. Na zamulonych bagnach bliżej morza rosną cyprysy, dalej rozległe lasy sosnowe i świerkowe. Wnętrze stanu jest falowate, nawet pagórkowate i składa się częściowo z preryi trawiastych, doskonałych pastwisk, częściowo z lasów; na wschód od preryi ciągnie się urodzajna dolina rz. Tombigbee. Wzgórza występują gęsto pod postacią stromych ścian wybrzeżnych (bluffs) nad Mississippi; na płn. od Vicksburga oddalają się od niej na 80 klin. i tworzą obramowanie jednej z naj-żyzniejszych w świecie nizin napływowych, obejmującej około 18 000 kim. kw.; zaniedbanie prawidłowej budowy tam i grobel przemieniło tę urodzajną nizinę w jedno bagnisko, w którein gnieżdżą się aligatory, węże i owady jadowite. Co do budowy geologicznej większa część stanu M. należy do trzeciorzędu nadmorskiego, na płn. wschodzie występują obficie pokłady kredowe, otaczające starsze utwory krystaliczne, na wybrzeżach osady czwartorzędowe, alluwialne, nad rzeką M. loss w szerokich płatach. Z rzek: Mississippi (ob.), królowa rzek płn. - amerykańskich, tworząca granicę zachodnią, oraz dopływy jej: Yazoo i Black River, obydwa spławne; górny Tombigbee; Pearl River i Pascagoula, wpadają do cieśniny M-skiej; Tennessee na granicy północnej. Klimat ciepły; latem na południu gorący zwrotnikowo; udają się tu pomarańcze, figi, trzcina cukrowa, ryż; na północy: winogrona, owoce europejskie; niezdrowy na wybrzeżach rzek i zatok, gdzie gorączka żółta (ob.) pochłania wiele ofiar.    W Vicksburgu średnia

ciepł. roczna 19,2 (max. 32° C.). Opady atmosferyczne wynoszą 1 405 mm. Lasy (wiecznie zielone dęby, cedry, cyprysy, buki, jesiony, wiązy) zajmują 66$ powierzchni i dostarczają wielkiej ilości budulca, terpentyny, dziegciu it. p.—L udność w r. 1900 wynosiła 11551 270

m-ców, z tego 643 640 białych i 907 630 murzynów (mężczyzn—781 451, kobiet—769 819). W r. 1906 wzrosła ludność do 1 706 272 m-ców. Więcej niż połowa m-ców wyznaje religię baptystów i metodystów. W r. 1907 w szkołach publiczuych było 482 208 uczniów i 9 499 nauczycieli. Z zakładów naukowych wyższych: uniwersytet w Oxfordzie, założony w r. 1844 (28 profes. i 344 stud.), kollegium baptystów w Clintonie (11 prof, i 436 st.), uniwers. w Holly Springs (15 prof, i 392 st.), kolleg. Millsapa w Jacksonie (14 prof, i 320 st.). Instytut mechaniczny i szkoła rolnicza w Stark-ville (44 prof, i 960 stud.), uniwersytet Alcorna dla studentów wszystkich ras w Okolona (20 prof, i 498 stud.); i dla murzynów w Tugaloo; 17 zakładów dobroczynnych, z których 13 u-trzymywanych przez osoby prywatne i stowarzyszenia kościelne (6 szpitali, 6 domów sierot, 3 przytułki, zakład dla głuchoniemych i dla ociemniałych). Pieczę nad ubogimi mają rady nadzorcze hrabstw; w r. 1905 było w przytułkach 503 ubogich. —Rolnictwo, chociaż podupadło od czasu zniesienia niewolnictwa, przy urodzajności gleby i ciepłym klimacie jest głównem zajęciem mieszkańców (82%), w r. 1900 było pod rolą 18 240 736 akrów ziemi. W r. 1907 z 3 220 000 akrów, zebrano 702 307 613 funt. bawełny surowej, wartości 8u 494 766 doi.; kukurydzy — 45 845 000, ryżu—34100 buszli, pozatem uprawiano pszenicę, owies, kartofle i tytoń (25 000 f. na 100 akr.). Hodowla bydła b. znaczna: w r. 1908— 260 000 koni, 279 000 mułów, 330 000 krów, 589 000 bydła, 181 000 owiec i 1 316 000 trzody chlewnej. Poławiają w stanie M. ostrygi i kraby.—Z bogactw mineralnych: wapienie, wielkie pokłady węgla kamiennego, gips, obfitość gliny, mało wyzyskanej; w r. 1908 cała wytwórczość mineralna przyniosła 1 024 302 doi. (846 529 doi. z gliny).—Przemysł sprowadza się do wyrobów wełnianych i bawełnianych, budowy wagonów kolejowych, przetworów drzewnych i mącznych. W r. 1905 w 1 520 zakładach przemysłowych z kapitałem zakładowym 50 266 309 doi., pracowało 38 690 robotników; koszt surowców wynosił 25 800 885 doi., wartość towarów wytworzonych 57 451 445 doi. Handlowi służą: Mississippi i kol eje żelazne (3 975 mil.); główne linie łączą: Illinois Środkowy i Połudu., Louisville i Nashville, Mobile i Ohio.—Zarządza stanem gubernator na 4 lata wybierany, Senat z 45 senatorów i Izba reprezentantów z 133 członków; na kongres wysyła M. 2 senatorów i 8 przedstawicieli. Pod względem administracyjnym dzieli się M. na 76 hrabstw; stolicą jest Jackson (7 816 m-ców w r. 1906); z miast ważniejszych: Meridian (20 503 m-ców), Vicksburg (15 710), Natchez (13 476). — W r. 1682 objął krainę M. La Salle w posiadanie w imieniu króla francusk.; w r. 1699 zbudowali Francuzi fort nad zatoką Biloxi, w r. 1716 powstał

adz.

Natchez. W r. J763 odstąpili Francuzi Anglikom kraje na płn. od 31° szer., w r. 1783 weszły one w skład Unii, a w 1798 utworzono z nich odrębne terytoryum z włączeniem Alabamy; w r. 1811 zyskała rzplita Amer, jeszcze posiadłości hiszpańskie na południe od 31° szer. W r. 1817 podzielono całą tę krainę na 2 części, z których wschodnia utworzyła stan Alabama, zachodnia zaś Mississippi. Podczas wojny domowej r. 1861 jeden z pierwszych oderwał się M. od Unii i przystąpił do związku Stanów południowych. Ale już 31 grudnia t. r. zdobyły wojska Unii Biloxi, a Vicksburg po długiem oblężeniu poddał się 4 lipca, r. 1863 W r. 1870 nanowo przyłączono M. do Unii. Por. Lowrie i Mac Cardie „Hist. of M.“ (Jackson, 1891), Statesman’s Year-Book (1909).    . • .

Missolunghi (Me solo ngi on), m-to główne w nomosie Akarneńsko-Etolijskim w Gre-cyi, nad zatoką Patraską, 7 km. od morza i przy dr. żel. Kryoneri-Agriuion. Siedziba nomarchy, biskupa i władz sądowych, gimuazyum, posąg Byrona (ob.), przystań dość obszerna. Ludność, ok. 10 000, poświęca się przeważnie żeglarstwu i handlowi. Mimo niezdrowego położenia, rozwija się M. pomyślnie. Zabezpieczone jest od przypływów tamami; dwa forty bronią miasta od strony morza.—Założone przez rybaków w czasach nowszych, wkrótce doszło do znaczenia strategicznego i handlowego. Spustoszone przez Turków w r. 1715, podniosło rokosz r. 1821. Zamknął się tu Maurokordatos z nieliczną załogą przed Turkami, których w nocnej wycieczce (6 stycznia 1822), zmusił do odwrotu (13 styez.). W r. 1825 M. osaczył Reszyd-Basza od strony lądu, a Topal-Basza od morza. Pomimo szczupłej załogi (4 000 osób) szturmy okazały się daremne. M. cierpiało skutkiem braku żywności i amunicyi, kiedy flota grecka pod przewodnictwem Miaulisa zmusiła Turków do odwrotu. Główny szturm (21 grudnia), dokonany przez Ibrahima-Baszę, był ponownie odbity, ale brak żywności i zapasów bojowych zmusiły Greków do próby przebicia się przez oblegających (22 kwiet. 1826). Niewielu się to udało, inni zaś odepchnięci do miasta podpalili miny i wysadzili w powietrze siebie wraz z wtar-gającymi Turkami. R. 1828 Turcy ustąpili dobrowolnie. W M. znajdują się groby mainoty Kyriako Jatraniego, sulioty Marka Bozzariego i hr. Normanna, jakoteż mauzoleum, w którym pochowano serce zmarłego tu w r. 1824 Byrona.

Missouri (= Mętna rzeka), jedna z największych rzek Ameryki Płn., najważniejszy dopływ Mississippi (ob.), wypływa z gór Skalistych {Rocky Mountains) między 43 a 44° szer. płn., pod postacią 3 równej długości ramion (forns): Jefferson, Madison i Gallatin, które zlewają się z sobą pod 45°55’ szer. płn., 1 250 m. npra., poniżej Gallatin City w stanie Montana. Płynie odtąd na północ przez górzystą, złotodajną

krainę. Na wschód od góry Helena przełamuje pasmo Big Belt Mountains i przez wąwozy przepaściste zw. „bramami gór Skalistych“, {gates), 10 kim. długie, przebija się pomiędzy ścianami skał, wzniesionemi pionowo w górę na 360 m. Około 90 kim. poniżej tych wąwozów, a 217 od Gallatin City zaczynają się pod 47°30’ szer. płn. t. zw. Wielkie progi Missouri, gdzie na przestrzeni 30 kim. spada woda z hukiem z wysokości 320 m. szeregiem 27 kaskad, przebijając się przez ogromne pokłady utworów jarskich cz. trzeciorzędowych. Po wodospadach Niagary (ob.) należą one do najwspanialszych na świecie. O 60 kim. poza wodospadem staje się M. żeglowną i zmienia kierunek na wschodni, płynąc przez Montanę i Dakotę Płn.; tu pod 48° szer. płn. przyjmuje rzekę większą Yellowstone (ob.), skręca na południe, płynąc przez rozległe stepy Dakoty Środkowej, potem na połdn. wschodzie tworzy granicę między Iową i Nebraską z jednej strony, a Kanzasem i M.— z drugiej; połączywszy się z rz. Kanzas wchodzi do Stanu M. i wpada do Mississippi powyżej St Louis w stanie Illinois, przebiegłszy 1545 kim. od połączenia się trzech swych ramion, a 4 983 od źródeł. Obfitością wód i długością biegu przewyższa M. znacznie Mississippi, tak, że można ją uważać za rzekę główną a górną Mississippi za jej dopływ. Dorzecze M. zajmuje 1 341 589 kim. Z innych dopływów jej ważniejsze: Mały-Missouri z połudn.-zach.; Sheyen-ne, White River i Niobrara R. — z zachodu; Dakota i Big Sioux — z północy; szeroka ale płytka Platte cz. Nebraska R.—z połudn. zachodu; Kanzas z zachodu; Grand River — z płn. wsch-u; La Mine, Osage i Gasconade z płdn. zachodu. — Żyzne pasy ziemi u brzegów M. nie zachodzą daleko w głąb kraju; za nimi ciągną się rozległe prerye. Dlatego porzecze M. mniej jest do osiedlenia ponętne od porzecza dopływów Mississippi. Ponieważ M. ma prąd b. bystry, wodę mętną, usiana jest licznemi wysepkami lesistemi i ławami piaszczystemi, przeto żegluga po niej jest utrudniona; ruch większy panuje tylko między St. Louis i Glas-gowem, fortem Yates (na granicy połudn. z Dakotą Płn.) i fortem Benton w Montanie, najwięcej zaś żeglowną jest od Sioux City do St. Louis. Obecnie kursują po M. 44 parowce o pojemności 12 099 ton. Zamarza od początków grudnia (powyżej Sioux City już w połowie listopada) do połowy kwietnia, a nawet początków maja. Gęsta sieć kolei żelaznych wynagradza braki w żegludze. Miasta ważniejsze nad brzegami M.: Bismarck, Sioux City, Omaha, Council Bluffs, St. Joseph, Leavenworth, Kanzas City i Jefferson City.    . ‘ .

Missouri, Stan zachodni Unii płn. - amer, między 36°30’-~40°30’ szer. płn. i 89°2’—95°42’ dł. zach. od Gr., graniczy na płn. z Iową, na wsch.-e z Illinois, Kentucky i Tennessee, na płdn-u z Arkanzasem, na zach-e z terytoryum Indyjskiem, Kanzasem i Nebraską; 179 780 kim. kw. (3 265 mil kw.). M. jest krajem górzystym. Pod względem ukształtowania powierzchni, rzeka M. dzieli stan na dwie zupełnie różne części: północna jest ła-godnem płaskowzgórzem, przeważnie stepem łąkowym (preryą), przerżniętym głębokiemi dolinami rzecznemi, z pasami gleby urodzajnej; w części południowej, bliżej nad Mississippi, ciągną się błota i bagna rozległe (spreads), utworzone przez wylewy rz. St. Francis; bardziej ku zachodowi poszarpane odnogi gór Ozark (600 m. wysok.), porosłe gęstym lasem i obfitujące w kruszce; poza niemi aż do granic stanu znów rozpostarły się prerye. —Budowa geologiczna wykazuje przeważnie pokłady paleozoicz-ue, pogranicze północne i zachód należą do formacyi węglowej, na połudn. wsch-e występują utwory czwartorzędowe. Lasy zajmują 45 % całej powierzchni: w części górzystej rosną sosny i dęby, w dolinach: topole, jesiony, wiązy, orzechy włoskie. Nawodnienie nadzwyczajnie bogate. Prócz Mississippi, która tworzy granicę wschodnią na długości 756 kim., główną rzeką jest Missouri; 1120 kim. biegu jej dolnego należy do stanu, oraz dopływy Osage i Gasconade, drugi ważny bardzo, gdyż nim spławiają drzewo z gór Ozark; bieg górny — St. Francis.—Klimat przeważnie zdrowy; tylko część połudn. - wschodnia stanu i kraina błotnista nad Mississippi do St. Louis, dla niezdrowych wyziewów, wywołujących febrę, są prawie niezamieszkane. Zimą zamarza Missouri na kilka miesięcy; latem przeciwnie panują upały znojne. W St. Louis średnia ciepłota roczna =13° (styczeń 0.13°, lipiec 25.9"), opady deszczowe wynoszą 1 064 mm. Ludność w r. 1900 składała się z 3106 665 m-ców, z tego 2 945 431 białych (najwięcej Niemców i Irlandczyków) i 161 234 murzynów (1 595 710 mężczyzn i 1 510 955 kobiet). W r. 1906 ludność wzrosła do 3 363 153 m - ców. Wielka rozmaitość wyznań: metodyści, baptyści, katolicy, presbyteryanie, luteranie, episkopaliści i kongregacyonaliści. —Szkoły obowiązkowe dla wszystkich od 8 — 14 roku. W r. 1907 było w szkołach publicznych 17 971 nauczycieli

1    744 688 uczniów. Z wyższych zakładów naukowych: uniwers. Missouri w Columbii (152 prof, i 2 292 st.), uniwers. Waszyngtona w St. Louis (203 prof, i 1 714 stud.), katolicki St. Louis uniwersytet (157 prof, i 832 st.), Instytut Lincolna dla murzynów (17 prof, i 451 st.); w 7-u kollegiach wyższych—193 prof, i 2 795 studentów. Wychodzi w M. 862 pism peryo-dyczuych. Czynnych było w r. 1904 — 140 zakładów dobroczynnych (55 szpitali, 8 aptek, 31 domów sierot, 36 przytułków dla dorosłych,

2    zakłady dla umysłowo-chorych, dom poprawczy, szkoła dla ociemniałych i głuchoniemych), z których korzystało 58 201 osób.—Rolnictwo jest głównem zatrudnieniem ludności. W r. 1900 było pod rolą 33 997 873 akrów; w r. 1908 zebrano kukurydzy—203 634 000 (3-e miejsce po Iowie i Illinois), pszenicy — 22 260 000, owsa—13 510 000 buszli; bawełną na połudn.-wsch-e zasianych było 71 000 akrów, zebrano 17 371 356 tunt. włókien, wartości 1 990 757 doi.

1    16 131 ton. nasienia, wartości 241 965 d.; 182 000 buszli siemienia lnianego; uprawa tytoniu upada; w r. 1894 było przeszło 11 000 akrów, a w 1908 tylko 2 500, zebrano z nich

2    187 500 funt., wart. 273 000 doi.; prócz tego wszędzie uprawiają: żyto, kartofle, sorgura, winogrona (w r. 1908 — 3 593 000 beczek wina) itd. Hodowla bydła wynosiła w r. 1908: 965 000 krów, 2 349 000 innego bydła, 1 017 000 owiec (2 636 400 funt. wełny za 1 450 000 doi.), 957 000 koni i 4 987 432 świń (najznaczniejsza hodowla po Iowie i Illinois). —Bogactwa mineralne bardzo znaczne. Okrąg górniczy ciągnie się od St. Louis w kierunku połudn.-zachodnim, aż do źródeł St. Francis. Na południu leżą prawdziwe góry żelazne, jak słynne kopalnie Iron-Mountain (ob.) i Pilot Knob, prócz tego bogactwo węgla kamiennego, miedzi, ołowiu, cynku; kobalt, nikiel, baryt i inne minerały. W r. 1907 cała wytwórczość mineralna stanu przyniosła 53 129 431 doi.; kopalnie węgla kamiennego, na powierzchni 14 000 mil kw. zatrudniały 9 600 górników i dały w tymże roku 3 997 936 ton, wartości 6 540 700 doi.; rudy żelaznej dobyto — 111 768 ton., cynku—141 824, ołowiu —122 856, barytu—44 039 ton., trochę wapienia, piaskowca i granitu (2 325 611 doi.) oraz gliny garncarskiej. Przemysł rozwija się pomyślnie i wciąż wzrasta, głównie odlewnie, fabr. maszyn, tartaki, młyny, stalownie, fabr. papierosów, obuwia, ubrań, rozwinięte rzeźnictwo. W r. 1905 pracowało w przemyśle 156 582 osób, kapitał zakładowy wynosił 379 368 827 doi., wytwórczość roczna — 439 548 957 doi. St. Louis i Kanzas City są wielkiemi ogniskami handlu zbożem i bydłem. — Koleje zajmują 8 066 mil ang. Władzę wykonawczą sprawuje gubernator i urzędnicy stanu ua 2 lata wybierani. Zgromadzenie ustawodawcze składa się z 34 senatorów i 142 przedstawicieli. Na kongres wysyła M. 2 senatorów i 16 przedstawicieli. Stolicą jest Jefferson City (11 416 m-ców, 1906), ale głównem m-tem St. Louis (649 320), z innych ważniejsze: Kanzas City (182 376), St. Joseph (118 004), Joplin (35 671). — Pierwszymi osadnikami w M. byli Francuzi, którzy założyli w połowie w. XVIII St. Geneviève i St. Louis; w r. 1803 odkupiła Unia kraje te od Francyi i podzieliła na 2 te-rytorya: New-Orleans, z którego od r. 1812 utworzono stan Luizyanę (ob.), i okrąg Lui-zyany, nazwany później terytoryum Missouri. Po upływie lat 6 - u, gdy ludność wzrosła do 60 000 dusz, zaczął domagać się M. o przyjęcie go do związku na prawach stanu. Wynikł z tego powodu ostry zatarg i 2 lata natężonej walki w kongresie, prasie i eałem społeczeństwie; silne stronnictwo polityczne popierało żądanie M. pod warunkiem zniesienia niewolnictwa, senat nie godził się na to. Dopiero w r. 1820 załagodzono sprawę polubownie, t. z w. Kompromisem missuryjskim Claya, którego mocą dozwalano niewolnictwa bez żadnych ograniczeń w M., wzbraniano go jednak na przyszłość we wszystkich ziemiach na półn. od 36°30’ szer. płn. W r. 1821 przyjęto M. jako stan do Unii. Podczas wojny domowej większa część mieszkańców M. stała po stronie konfederatów, których wyparły dopiero w r. 1864 wojska Unii. Konstytucya z r. 1865 zniosła na zawsze niewolnictwo. — Por. Münch „Der Staat M.“ (Brem. 1875); S. Carr „Missouri“ (Boston 1888); „Statesmans Year-book“, 1909.

Missye: 1) katolickie. Okres wielkich odkryć geograficznych rozpoczyna w dziejach kościoła katolickiego też okres wytężonej działalności M-nej w celu nawrócenia tubylców nowych lądów. Jezuici, wysyłali całe zastępy swych członków na M-ssye, a obok nich Franciszkanie, Dominikanie, Augustyanie, Łazarzyści i Kapucyni. Grzegorz XIII (1572—1585) stworzył stałą komissyę, z trzech kardynałów złożoną, nadającą cały kierunek działalności M-yjnej katolickiej śród Maronitów, Słowian, Greków, Egipcyau i Abisyńczyków. Klemens VIII rozszerzył zakres czynności tej komissyi. Był to zawiązek przyszłej Congregatio de propaganda fide (por. t. XXXVII—XXXVIII, 571), przy której niebawem otwarto kollegium Propagandy, gdzie wychowywani są cudzoziemcy, poświęcający się sprawie nawracania w swoich krajach rodzinnych. W w. XVIII działalność M-jna osłabła wskutek kasaty Jezuitów i ich domów, które materyalnie wspierały Missye. M. wzmogły swą działalność w w. XIX wraz ze wzmożeniem się polityki kolonizacyjnej. Ale kiedy ongi M - ye głównie korzystały z protektoratu Hiszpanii i Portugalii, w w. XIX rozwój swój zawdzięczają głównie Francyi. Dzięki wpływom francuskim M. poczyniły postępy w Chinach, Indo-Chinach i w posiadłościach francuskich w Indyach; pod opieką francuską i belgijską kwitną w Afryce zach. i w porzeczu Kongo. We Francyi też istnieją stowarzyszenia prywatne, popierające tę działalność (najwybitniejsze: Oeuvre de la propagation de la foi de Lyon, założone w r. 1822 z rocznym dochodem 3—4 mil. fr., i drugie także lyońskie dla popierania M-yi w Afryce r. 1856 założone). Co do wyników pracy: w Indyach rozpoczęli M. w r. 1498 Franciszkanie portugalscy, a w r. 1542 Jezuici (z św. Franciszkiem Ksawerym). Obecnie M-e te liczą 18 wikaryatów, 18 biskupstw, ok. 1 000 missyonarzy i przeszło 1 600 000 wiernych. —W Indochinach działalność M-ną zapoczątkowali Jezuici (Rodes Nobili), którzy dla zjednania sobie tubylców, do obrzędów kościel-

nych wprowadzili niektóre z obrzędów miejscowych. Obecnie jest w Indo - Chinach 9 wi-karyatów, 9 biskupstw i około 950 000 wiernych.—W Chinach pierwsze M. zjawiły się w Pekinie w końcu w. XIII, lecz wskutek prześladowań zamarły. Wznowili je r. 1581 Jezuici (Rizzi). Obecnie M. liczą 760 000 wiernych. — W Japonii zapoczątkował M. św. Franciszek Ksawery, lecz prześladowanie r. 1640 rozpoczęte zniweczyło jego pracę. Działalność M-na rozwinęła się tu na nowo dopiero r. 1858 za wstawiennictwem się Stanów Zjednoczonych i zyskała 60 000 wyznawców.—W Korei M-ye katolickie liczą 45 000 wyznawców. W Zachodniej Azyi M-ye k. działają głównie wśród wyznawców kościoła greckiego (ok. 15 000 wyzn.). Ogółem r. 1900 M. k. w Azyi liczyły 3 587 000 wiernych (nadto Filipiny z 6 600 000 kat). W A fryce płd. M. istnieją od r. 1820 (ok. 12 000 wyznawców), we wschodniej zaś zapoczątkowali je wr. 1541 Jezuici i Dominikanie i w posiadł, portugalskich: Monomotapie, Mozambiku i Sofalu zyskali początkowo wielu wyznawców, których w w. XVII wyparł następnie mahometanizm i dopiero przed 1. 40 założone w Zanzibarze M. rozpoczęły pracę na nowo. W Afryce Środkowej pracuje M. katolicka niemiecka od r. 1855. Na Madagaskarze M. założyli r. 1642 Lazaryści, lecz musieli ją zwinąć r. 1675 i dopiero r. 1845 wznowili na nowo. — W Egipcie śród koptów i mahometan pracują M. jezuickie od w. XVII. Wogóle w całej Afryce M. k. liczyły w r. 1900, najwyżej 760 000 wiernych, przeważnie tubylców.—W Ameryce okrucieństwo Hiszpanów przeszkadzało rozwojowi M-yj, pomimo szlachetnych zamiarów Las Cazasa. W Meksyku już w r. 1529 Franciszkanie nawrócili podobno ok. 200 000 Indyan, choć obecnie ludność tubylcza jest bardziej pogańska, niż chrześcijańska. Na obszarze Stanów Zjednoczonych Am. Północnej M. jezuickie w w. XVI święciły tryumfy (Izaak Joguesj zwłaszcza śród Iroków.—W Kanadzie i w Górach Skalistych liczą ok. 20 000 neofitów. W Peru i Boliwii M. jezuickie mają do 300 000 nawróconych. W Brazylii M-ye powstały w r. 1551 dzięki Jezuitom i w w. XVII cieszyły się uznaniem, obecnie mało pracują nad nawróceniem Indyan (przeszło pół miljona) i negrów, byłych niewolników (przeszło 4 000 000). Wzorowym krajem M-yj katolickich był Paragwaj, gdzie Jezuici utworzyli znane państwo (ob.).—W Oceanii na czele M-yi znajduje się kongregacya Picpus. W Australii M. słabo działają.—Por.: Henrion „Hist. générale des M. catholiques“ (Paryż 1844—1847,    2 zesz.); Hahn „Gesch. der

katholischen Missionen“ (Kolonja n. R., 1857 — 1865, 5 t.); Kalb „Kirchen u. Sekten d. Gegenwart“ (Stuttgart 1905.—2) Protestanckie. Kościół ewaugielicki na początku nie miał powodzenia. Obok Hollendrów, którzy na wyspach wsch. - azyatyckich, w Indyach południowych

i w Brazylii pootwierali M., Anglicy byli pierw- uczestniczy w pracy M-nejna lądzie Europy, szymi pionierami w Ameryce północnej. Za- Hollendrzy rozpoczęli działalność M-jną w r. początkowali je kwakrowie i purytanie. Naj- 1797, obecnie mają około 13 T-stw missyjnych, pierwszym Tow. anglikańskiem jest Society z których najważniejsze Nederlandsche Zending-for the Propagation of the Gospel in foreign vereeniging (1859). Niemcy posiadają też Parts“ (1701). Skuteczniejszą była działalność własne M-ye. Z nich „T-stwo Reńskie lui) Braci opiekuńczych i metodystów, którzy wkrótce Barmeńskie“ (1828) działa w Indyach hollen-po założeniu Soc. for the Propagation szli derskich i w Chinach, „Bremeńskie płnc. - nie-działać na własną rękę. Dania pozwoliła im mieckie“ (1836) w Nowej Zelandyi, Indyach założyć M. w swych koloniach zach.-indyjskich i w Afryce zach., „Missya Gossnera w Berli-(1732) i w Grenlandyi (1733), skąd rozszerzyli nie“ (1836), przysposabia missyonarzy z pośród oni swą działalność na Amer. Północną i La- ludu (głównie rzemieślniczego) dla Iudyj, brador i wysunęli się na czoło 'Missyonarzy „Missya Herraansburska“ (1849) w Hanowerze amerykańskich. Najzasłużeńszym śród nich był pracuje w Afryce, Indyach i Australii, „M-ye słynny Dawid Zeisberger ( -j* 1808). Fryderyk Braci Morawskich“ (od r. 1732) wśród Hot-IV duński założył r. 1704 M. protestanckie we tentotów, Pilgermission szwajcarska (1848) pod Tranquebarze w Indyach, a Krystyan IV w Ko- Bazyleą, niegdyś apostołująca śród żydów daniu kollegium. Większego znaczenia nabrały i koptów, obecnie śród Gallów w Shoa i w. M. protestanckie od rewolucyi francuskiej, innych. Jest cały szereg niemieckich związków Wolnomyślne idee ówczesne, upatrując w po- missyjnych kobiecych: „Kobiecy M.-Verein dla ganinie człowieka, wsparły działalność M-ną. Chin“, „Kobiecy M. Verein dla wykształcenia Przodownictwo objęła znów Anglia, wskutek kobiecego na Wschodzie“, przygotowujący nau-zabiegów ze strony licznych związków pry- czycielki do Indyj, „Zakład Kaiserswertski za-watnych. Pierwszy taki związek S-y for Pro- konnic dla szpitalów i przytułków sierocych“, pagating the Gospel amongst the Heathen po- wysyłający uczenice do Palestyny, Syryi, wołali r. 1792 babtyści w Bengalu i założyli Egiptu i Smirny. W Szwecyi jest czynne: tam własną akademię M-rską. R. 1795 pod „Szwedzkie Tow. Missyjne“ (1835), pracujące wpływem odkryć Cooka powstało London Mis- wspólnie z Tow. lipskiem w Indyach i w Ja-sionary S-y, które początkowo utworzyło M-ę pcnii, i „Związek ewangielicki“, działający dla Oceanii, lecz niebawem rozszerzyło jej w Afryce wschodniej. „Finlandzkie Tow. Missyj-działalność na Afrykę płd. i wsch., Madagaskar, ne“ założone r. 1858 w Helsingforcie działa aż do Chin i Guayany. Oba związki prześci- głównie w Ameryce południowej i śród ko-gnęło założone r. 1799 Church Missionary S-y, czowników Europy północnej. Ze stowarzy-oraz powstałe r. 1814 Wesleyan Missionary szeń M-ych protestanckich we Francyi najbar-S-y z swoją filią żeńską Ladie’s Auxiliary dziej napiętą działalność missyjną rozwija (1858), które rozrzuciły sieć M-i we wszyst- łożona r. 1823 w Paryżu przez hugonotów kich koloniach angielskich. Z innych T-stw Soc. des Missions évangéliques (południowa Afry-M-yjnych angielskich zasługują na uwagę: Gć- ka i Haiti). Wogóle M-e protestanckie liczyły nćral Baptists Miss. S-y (1816), Scotish Pres- w r. 1900 wyznawców 8 963 300: a mianowicie byterian Church's Mission (1829), Irish Presb. w Grenlandyi—11 000, Labradorze—1 300, Ka-Ùhurch's Mission (1840), Presb. Church's m nadzie—49 000, Alasce-—9 000, St. Zjednoczo-England (1845), pod wpływem Livingstonea po- nych (bez Alaski) 7 750 000 murzynów, 100 000 wstało r. 1859 Universities's Mission dla Afry- Indyan, 3 000 Chińczyków i Japończyków; ki południowej, r. 1865 China Irland Mission, w Indyach Zachodnich 840 000 (głównie Church of England Zenana Miss. S-y (1879), rzynów), w środkowej i połudn. Ameryce --South African. Miss. S-y (1844), United Me- około 200 000. W Afryce M. liczą 1 115 000 thodist Free Churches home a. foreign Mission osób: w zachodniej 180 000, południowej (1860), Friend foreign Mission (1866), S-y for 590 000, we wschodniej —165 000 i na wyspach promoting Christian Knowledge (1618), naj- wsch.-afrykańskich — 280 000. W Azyi M. te starszy związek Missyjny angielski, wyłącznie liczą 2 055 000 wyznawców: Indye angielskie śród pogan działający, Iieligious Tract S-y łącznie z Birmą i Ceylonem—1 120 000 Indo-(1799), Lebanon Schools S-y (1852), Indian Chiny — 9 000, Malezya — 420 000, Chiny — female Normal Schools Soc. (1852), „Brytań- 400 000, Japonia — 66 000 i Korea — 40 000. skie Tow. biblijne“ (1804), zajmujące się roz- W Oceanii mają 360 000 wyznawców, w Au-szerzaniem we wszystkich językach Biblii i ok. stralii—4 000, w N. Zelandyi—27 000, w Poli-50 innych T-stw. Stany Zjednoczone liczą nezyi —195 000, w Melanezii — 58 000 i w Mikro-kilkadziesiąt Tow. Missyjnych: American Board nezyi—22 000. Ogółem przez M-e ewangelickie of Commissioners for foreign Missions (r. 1810) chrystyanizm pozyskał (oprócz murzynów) ok. w Bostonie, b. wolnomyślne i najbogatsze, Ame- 4% mil. wyznawców na globie ziemskim. — rican Babtist Missionary Union (r. 1814) Por.: Werkshagen „D. Protestantismus am Ende w Filadelfii i Methodist Episc. Church (1819). des XIX Jahrh. (Beri. 1901 — 1902, 2 t.); Her-Wiele z amerykańskich związków missyjnych mens u. Kohlschmidt „Protest. Taschenbuch“

ża

rnu-

N. G.

E. Chw.

adz.

(Lipsk 1903 — 1905); Krose „Konfessionsstatistik Deutschlands“ (Fryburg 1904).—3) M. prawosławne czynne są głównie w Rossyi. Dzielą się one na wewnętrzne w granicach Rossyi, i zewnętrzne, poza granicami państwowości rossyjskiej. Do rzędu pierwszych należą: ałtaj-s k a ze szkołą w Bijsku, kirgiska r. 1883 założona, obdorska śród Zyryan z własną szkołą od r. 1895 w Obdorsku, surgucka, czukocka, jakucka, jenisejska, irkucka, kamczacka i zabajkalska. U nas zaś w Król. Polskiem do walki z katolicyzmem utworzono kilkanaście M-yj prawosławnych w Sied-leckiem i w Lubelskiem. Do rzędu zewnętrznych należą: japońska i amerykańska. Pierwsza założona r. 1862 przez biskupa re-welskiego Mikołaja (Kasatkina), hojnie przez rząd rossyjski wspierana, liczy w Japonii 220 parafii z 22 000 wyznawców (własne szkoły w Tokio, Hakodate i Oosaka), druga, amerykańska, w końcu w. XVIII założona, chyli się do upadku, nie mogąc ubiedz w Alasce M. ewangielickich.

Missyonarze zwani we Francyi 1 a z a r y s t a-m i od głównego swego domu św. Łazarza w Paryżu, zgromadzenie kapłanów i braci świeckich, zobowiązujących się prócz ślubów zwykłych zakonnych do służenia gminowi, utwierdzania wieśniaków w katolicyzmie za pośrednictwem specyalnych missyi. Założycielem tego Zgromadzenia był św. Wincenty à Paulo; zaś fundatorką pierwszą hr. de Gondi, zatwierdził je papież Aleksander VII w r. 1655. M. zwrócili uwagę ua przygotowanie młodzieży do stanu duchownego, zakładali w tym celu liczne se-minarya. Zakłady ich zburzyła we Francyi re-wolucya, przywrócił ich Napoleon I, ostatecznie zaś restauracya. M. odprawiali swe missye także we Włoszech wśród ludności wieśniaczej, w Ir-landyi i w Szwecyi, w w. XVIII w Hiszpani, Portugalii, Austryi, Prusach. W drugiej połowie w. XIX posiadali 33 prowincye, z tych 19 w Europie. Do Polski sprowadziła ich Marya Ludwika Gonzaga w połowie w. XVII; osiedli naprzód w Warszawie, później w Krakowie i na Litwie, ogniskiem missyi w Polsce jednak pozostał dom św. Krzyża w Warszawie. Głownem zadaniem M-y było oprócz misyi wśród ludu wiejskiego urządzanie i prowadzenie semina-ryów duchownych, które zapoczątkowały kształcenie młodzieży w Polsce. Do r. 1794 M. tworzyli jedną prowincyę w Polsce pod bezpośrednim zarządem wizytatora w Warszawie i superiora w Paryżu; domów misyjnych mieli 32, parafii 20, seminaryów 20, 4 semi-narye wewnętrzne dla internów w Warszawie, Krakowie, Lublinie i Wilnie; początkowo sprowadzali M-y z Francyi, po kilkudziesięciu latach mieli wychowańców z seminaryów własnych. Po r. 1794 ze względów politycznych wyodrębniła się prowincya litewska, rozwiązana przez ukaz w r. 1842; prowincya polska przetrwała do r. 1864. Domy M-skie w Galicy i uległy zniesieniu za Józefa II prócz Krakowa, zaś pozostające pod panowaniem pruskiem na-razie zniesione zostały wszystkie, później wznowione częściowo, ostatecznie rozwiązane w okresie walki kulturalnej r. 1876. Główne domy M-y w b. Rzpltej: dom główny warszawski posiadał seminaryum, szpital, aptekę, szkółkę, bibliotekę, drukarnię; dom chełmiński, krakowski na Zamku, na Stradomiu, wileński, przemyski, Samborski, łowicki, gdański, mławski, płocki, lubelski, gnieźnieński, w Siemiatyczach (gub. Grodzieńskiej), we Włocławku, w Lwowie, w Orszy, Poznaniu, w Iłłukszcie (gub. Mińska) i in. („Enc. Kość.“).

Mistek, m-sto na Morawach naprzeciw Frydka Śląskiego, na lew. brz. Ostrawicy, węzeł dr. żel. M.—Ostrawa—Frydland i północnej ces. Ferdynanda. Gimnazyurn czeskie (od 1894), szkółka czeska dla płci obojga (od r. 1896), szkoła żeńska miejska (od 1898), 3 browary, garbarnia, 4 młyny, 5 cegielni, trzy kościoły: św. Jakuba z w. XVII, Wszystkich Świętych ua pamiątkę moru (1716) i kościół parafialny, najpiękniejszy i najobszerniejszy, z pięknym ołtarzem wielkim z ostatnich lat w. XVIII. R. 1900 miał M. 5 766 m-ców, w tem 4 132 Czechów. Handel zbożem. Nazwę obecną M. otrzymał dopiero w w. XV. Przedtem znany jako Friedeberk (już w w. XIII). Za Husa był jednem z ognisk ruchu. Liczni byli w nim i Bracia Czescy i mieli własną świątynię św. Mikołaja (dziś kościół św. Jakuba).

Mister (ang., używa się w piśmie tylko w skróconej formie Mr.) w Anglii nazwa każdego mężczyzny nieutytułowanego. M. stawia się przed samem nazwiskiem tylko u głowy rodziny, zawsze zaś przed imieniem i nazwiskiem. W związku z M. jest Master, jako zwrot służących lub wogóle osób niżej postawionych w stosunku do chłopców lub młodzieńców nieu-tytułowanych z warstw zamożniejszych („panicz“). Master of the Rolls — tytuł prezesa angielskiej izby apelacyjnej.

Misterya (iwjr/jpia—tajemnice; od czasów, jaostv, |i.osŁ<x9m, używanego szczególnie w zna-czeniu=zamykać oczy, usta), u Greków, a później i u Rzymian kulty tajemne, polegające na wierze, że prócz ogólnej czci, bogom świadczonej, jest inny jej sposób, tylko wtajemniczonym członkom objawiony. Inne kultów tych miana były u Greków: opyux, tsXstai, téXïj, u Rzymian initia. Znaczenie tych wyrażeń jest następujące: ÓpYta zwano przedewszystkiem kult, przez pijanych i rozpasanych, niejako oszalałych uczestników na cześć Dyonisosa, Bakchosa święcony; teXetat, rzadziej tsXrj, oznacza ostatni, najdoskonalszy stopień w święceniach mistycznych; initia (= początki) oznacza niejako nowy początek życia duchownego, moralne jego odrodzenie. Kulty owe tworzyły niemal we wszystkich państwach greckich wybitną część

bliczny, objaśnienie znaczenia ich tylko dla wtajemniczonych pozostawiając. Znamiennym obowiązkiem, a w głównych M-ach, jednym z najważniejszych, było bezwarunkowo milczenie, nie tylko podczas obrzędów, lecz i po obchodzie uroczystym. Wymagano tego ze względu już to na nabożeństwo solenue, już na uzna-I wanie świętości, których przez głośną lub publiczną rozmowę nie poważano się zbezcześcić. Jako zbrodnię uważano i surowo karano, jeżeli kto z wtajemniczonych rzeczy, w ścisłem kole M-i widziane lub słyszane, obcym osobom opowiadał, lub je naśladował lub wyszydzał. Za zbrodnię taką powołano do odpowiedzialności Ajschylosa i Alcybiadesa.—Aby być przypuszczonym do uczestnictwa w M-ach, trzeba było osobnych święceń, których kilka stopni rozmaitych rozróżniano. Młodego adepta, zwanego natenczas pióarrję, wtajemniczał starszy członek, uojvayuiyfjç, powoli w jeden akt świętych obrządków po drugim aż do stopnia najwyższego, który stanowiły ostateczne, główne poświęciny. Rozróżniano przytem {jlùyjatę, wstępne święcenia, êrcoTCTSia, „wpatrywanie się, oglądanie“, t .j. dostęp do wszystkich najskrytszych tajemnic, jako ostatni akt, przez który prawowity nowy członek, zwany teraz BTzoTixrfi, dostępował zarazem szczęśliwości najwyższej. Myl nem byłoby przypuszczać jaką abstrakcyjną naukę dogmatyczną, przedstawiano raczej idee, w kulcie tajemniczym zawarte, w sposób symboliczny, które każdy według stopnia osobistego wykształcenia swego mógł sobie tłumaczyć. Mylnie też dawniej sądzono, jakoby kapłani, najwyższe godności w M-ach pełniący, posiadając wiedzę czystszej i doskonalszej religii, niż ta, która ludowi była znana, krzewili ją w skrytości w M-ach.—Początków M-i szukać należy u P e 1 as gó w (ob.), w kulcie tajemniczych sił przyrody, a zwłaszcza bóstw podziemnych. W okresie późniejszym owe wierzenia pelasgijskie przetworzyły się na kulty tajemnicze. A kiedy bóstwa greckie, tylko powierzchownie, przeważnie ze strony zewnętrznej czczone, pragnień głębokich umysłów zaspokoić nie mogły, szukano ukojenia w owych zacisznych, tajonych nabożeństwach, wiernie cześć oddających bóstwom podziemnym i wogóle nieprzeniknionym potęgom przyrody; w nich to bowiem, święcie przechowujących najdawniejsze pojęcia o przyrodniczych zjawiskach świata zewnętrznego (o powstaniu, wzroście i zaniku roślinności, o życiu i nieśmiertelnym śnie przyrody), dusza tęskniąca własnych swych dziejów pożądane spełnienie idei o wiecznej przemianie życia i śmierci z lubością upatrywała. W taki sposób, kiedy odwieczne obrzędy M-i tłumaczono w rozumieniu nowo powstałych pojęć o nieśmiertelności, o nagrodach dla wybranych, a karach dla potępionych w życiu pogrobowem, o wewnętrznem poczuciu człowieka, nieprzyjaznemi losami ściganego, rozkwitły M. na nowo tern świetniejszem

religii państwowej i zostawały pod dozorem poważanego, przez państwo mianowanego grona kapłanów. Wyjawienie osobom niepowołanym i niewtajemniczonym ceremonii uświęconych, przepisów, modłów, po części nawet samych nazw, pod jakiemi bogów w takich nabożeństwach wzywano, karało państwo surowo. Niektóre M. odprawiali osobno do tego wybierani kapłani i ofiarnicy, z wyłączeniem świeckich osób. Do innych M-i dopuszczano wszystkich bez różnicy stanu, rodzaju i wieku, z wyłączeniem niewolników i barbarzyńców, do innych wyłącznie pewną, ściśle ograniczoną klasę osób, np. do obchodu attyckich Tesmo-foryi tylko kobiety obyczajów nieskażonych, żyjące w prawowitem małżeństwie z obywatelem państwa, mogące się wykazać prawowitem pochodzeniem obywatelskiem. W innych M-ach składała się gmina wiernych z osób najrozmaitszych i każdego rodzaju, które, po dopełnieniu przepisanych obmywań i oczyszczeń, we wszystkie szczegóły kultu wtajemniczano. Obrzędy, dopełniane w swojskich M-ach, zachowywały po większej części formy zwykłego nabożeństwa greckiego, składały się więc z ofiar, procesyi, śpiewu i tańców, dopiero w wiekach późniejszych przesiąkać poczęły poczęści zwyrodniałem]' wpływami zagranicznemi, zwłaszcza trackich i frygijskich kultów, odbywając się zwykle nocną porą przy świetle pochodni, hucznej muzyce, z tańcami najwyuzdańszemi. Treść ich tworzyły przedewszystkiem legendy święte, iepoi Xóyoi, o urodzeniu, żywocie, cierpieniach i śmierci wybranego bóstwa, różniące się często od zwykłych opowieści mitycznych pod wielu względami, mianowicie w imionach i genealogii, przedstawiane zwykle w formie mimiczno-dramatycznej, ÔEtxvôasva, §pcop,sva; np. w Eleuzyńskich M-ach ukazywano wtajemniczonym widowisko o uprowadzeniu Kory (albo Persefony) do podziemi przez Hadesa, błąkanie się bogini Demeter po świecie, aby odnaleźć umiłowaną córkę, obrząd ślubny Hadesa i Kory, powrót Demetry na wyżyny Olimpu. Pokazywano przytem pewne przedmioty święte, obrazy, symbole, relikwie bóstwa właściwego, które czołobitnie wielbiono, dotykano i całowano. Wtajemniczeni oglądali wyobrażenia Dyonisosa, Bakchosa, Jakchosa, Kybeli, a nadto zmysłowe symbole ich płodnej siły boskiej, zwłaszcza członek męski (phallos, ob.) rolę pierwszorzędną odgrywał. Do kultu mistycznego należały także nieodzownie, jako symbole obecności boskiej, przez uczestników uwielbiane, kosztowane, noszone lub używane: napój xuxsiov, mieszany z wody, mąki i poleju, lub wino, mistyczna skrzyneczka, cista mystica, pochodnie, koszyk kwiatów w M-ach Demetry, byk, thyrsos (ob.), w kulcie Dyonisosa, a w M-ach Izydy taraban, cymbały, grzechotka (sistrum), węże, powój, pstra skóra sarnia, vspptç i t. d. Nieraz wystawiano niektóre z tych symboli na widok pu

kwieciem, im mniej prawdziwego zadowolenia przy grobie jego. Podczas uroczystości urodzin życie doczesue razem ze znikającą potęgą po- przedstawiali zbrojni młodzieńcy Kuretów (ob.) lityczną państw greckich dawało, im więcej przypominając, w ognistych tańcach, z towa-duch helleński, pogrążywszy się pod wpływami rzyszeniem muzyki hucznej, legendę odwieczną Wschodu w czczym materyaliźmie, najważniej- o święcie owem. Jako osobliwość wielką przy-szego wybawienia z niego koniecznie pożądał, taczają źródła, że wyjątnowo te właśnie M. Do tego świetnego odrodzenia M-i przyczyniły publicznie, pod gołem niebem (cpavepwç), obcho-się szczególnie wielkie wpływy sekty Orfik ó w dzono, a nie, jak wszystkie inne, tajemnie (ob.), którzy, ze źródeł Wschodu, Egiptu i z za- ([loatouoę) w ciszy nocnej. — Z pomiędzy sad pitagorejczyków czerpiąc, domagali się dla cudzoziemskich były najważniejszemi M. doczesnego i pogrobowego życia rozgrzeszania Dyonizosa, które wzięły początek w tra-i oczyszczania przez akty religijne, święcenia ckim i frygijskim kulcie tego bożka, zwa-i obmywania, rzekomo przez Orfeusza obja- nego także Bakchosem, Jakchosem, Zagreusem, wionę. Wpływy, te, uśmierzające tęsknotę czło- Sabazyosem; obchodzono je z fanatyzmem dzi-wieka do pragnień wyższych, rozwijać poczęły kim, który w najwyuzdańsze wybryki i sro-w M-ach myśli głębokie, że w owych zwyczaj- motne okaleczenia ciała szalejących uczestni-nych formalnościach obrzędów oczyszczających ków zwyrodniał. Poważniejsze umysły Gre-mieści się w istocie ukryta siła wielka, chro- ków, a także Rzymian, którzy nader małą niąca uczestników już w życiu doczesnem od liczbą rodzimych M-i, w których np. boginię niejednego niebezpieczeństwa i nieszczęścia, Bona Dea czcili, wykazać się mogą, stroniły przenikająca ich niekiedy już za życia uczu- od tych orgii szaleństwa azyatyckiego. Wpraw-ciem zadowolenia, darząca ich stanowczą na- dzie i w Rzymie zapuścić one musiały głęboko dzieją dostąpienia¹ szczęśliwości wiecznej po korzenie, jak tego surowa uchwała senatu śmierci. Osoby, wtajemniczone w objawienia z r. 186 przed Chr., Bakchanalii (ob.) doty-orfickie, tworzyły pomiędzy sobą ścisłe grono cząca, niezbicie dowodzi. Z podobnym dzikim religijne, które, zrazu wolno rosnąc, ostatecz- entuzyazmem obchodzono i azyatyckie M. Ky-nie po wszystkich ziemiach greckich niezliczo- beli (ob.), należące w późniejszych greckich nych członków pod jednem wezwaniem silnie i rzymskich czasach do b. rozpowszechnionych kojarzyło. Ćwiczenia ich wspólne i próby reli- i najdokładniej zorganizowanych. Już w b. rych-gijne zwały się także M-ami, ponieważ nietylko łych wiekach, znalazły one przyjęcie chętne wyłącznie wtajemniczeni uczestniczyć w nich u Greków azyatyckich, a później w Tebach, mogli, lecz także legendy, podczas zebrań uro- Atenach i in. miastach greckich, jak i w Rzy-czystych nucone i opowiadane, jako i obrzędy mie. Znane były także M. Hekaty, Afro-święte, natenczas odprawiane, miały tajemni- dyty (ob.), a w wiekach późniejszych szcze-cze, mistyczne znaczenie. Przez ich to wpły- gólnie Izydy i Mitrasa (ob.), które za cesa-wy główuie stało się, że obrzędy cudzoziem- rzy rzymskich po całym obszarze ich państwa skie M-i dostały się do Grecyi, przyczyniając się rozkrzewiły.—Z kultu Trackiego Dyonizosa, się niepomiernie do pomieszania się różnora- z hojną przymieszką zabobonów różnolityeh, kich ich systemów. Jako swojskie, rodzime rozwinęły się Orfickie M., które w Atenach M. Grecyi z czasów palasgijskich uważać na- za czasów Pizystrata licznych miały zwolenni-leży: M. bogini Demetry, z pomiędzy któ- ków. M. te cudzoziemskie przedostały się po-rych znowu Eleuzyńskie M. (ob.) najwięk- tajemnie podczas wielkich zamętów życia poli-szą sławę osięgły. Po wcieleniu ziem greckich tycznego do Aten, szczególnie podczas wojny do państwa rzymskiego ubiegać się Rzymia- Peloponeskiej, do Rzymu za czasów cesarstwa, nie poczęli o zaszezyt przypuszczenia do M-i i obchodzono je w tajnych, odosobnionych ko-greckich, przedewszystkiem do Eleuzyńskich. łach. Powoli wszakże, mimo że państwa for-Po nich następują Samotrackie M. Kabi- malnie ich nie uznawały, a często nawet srogo rów (ob.), xäßstpa, święcone na Samothrace, je prześladowały, tak się rozpowszechniły, że które także Palasgowie byli zaprowadzili. Ucho- zagrażały całkowitem wyparciem kultów swoj-dziły one w Grecyi po Eleuzyńskich za naj- skich. W każdym razie M. cudzoziemskie przez świętsze. Obchodzono je, porównu z Eleuzyń- kwiecistą, a zarazem i treściwą symbolikę skiemi, z upoważnieniem i na koszt państwa, swą wobec czczej, powierzchownej fojfmali-Wzięte były od Greków nadmorskich, zamiesz- styki kultu powszechnego, kojąc w pewnej mie-kujących trackie i azyatyckie wybrzeża. Gre- rze pragnienia i potrzeby wykształconych i głę-ckiego pochodzenia były także M, Kreteń- bokich umysłów, uszlachetniały wierzenia ich skiego Zeusa, mimo że nie były wolne od i zasady etyczne i dochowały się taką miarą naleciałości azyatyckich. Nader szczupłe są aż do ostatnich czasów pogaństwa. —Por.: Rohde o nich wiadomości. Odprawiano je prawdopo- E. „Psyche“ (wyd. 3-e, Tubinga 1903, 2 t.); dobnie wiosną na cześć narodzenia Zeusa, Rubensohn „Die Mysterienheiligtümer in Eleu-w pieczarze Idajskiej i na łąkach przyległych, sis u. Samothrake“ (Berlin 1892); Aurich „Das jesienną zaś porą na pamiątkę śmierci bożka I antike Mysterienwesen in seinem Einfluss auf

Wielka Enc. Powsz. Ilustr, Ser. I. Tom XLVII Zesz. 372a.

Christentum“ (Getynga 1894); Wobbermiu „Re-ligionsgesch. Studieu zur Frage d. Beeinflussung d. Urchristentums durch d. antike Mysterienwesen“ (Berlin 1896).

Misterya W Polsce, pierwsze ich ślady sięgają w. XII, a dowodem tego, choć nie stanowczym, jest breve Innocentego III do arcbpa gnieźnieńskiego Henryka Kietlicza (ob.) z r. 1207, w którem wspomina o nieprzyzwoitych zabawach dzieci księżych w kościołach, a potem r. 1230 odpowiada inny papież na skargę opactwa tynieckiego, dokąd odbywały się wyprawy uczniów krakowskiej szkoły katedralnej w okresie świąt Bożego Narodzenia na przedstawienia przeradzające się w wybryki krwawe. Nie są to jeszcze świadectwa, aby istotnie już w w. XIII odbywały się przedstawienia dramatu liturgicznego w Polsce, ale wykazują wielkie prawdopodobieństwo ich istnienia. I można to przyjąć za fakt, że na Boże Narodzenie, na św. Szczepana i Młodzianków wprowadzano do naszych katedr przedstawienia, uiezawsze moralne; osoby występowały w maskach, a duchowieństwo młodsze w nim uczestniczyło. Jeszcze w uchwałach synodu uuiejowskiego z r. 1326 czytamy zakazy tych zabaw szpetnych, masek i t. d. A jeżeli były tego rodzaju zabawy, to logicznie rzecz biorąc, już w w. XIII musiał się i u nas pojawić rodzaj dramatu liturgicznego, mimo że brak pomników tej literatury z tych czasów. Tak bowiem było na Zachodzie, we Francyi, w Niemczech, gdzie już w w. X pojawiają się podobne przedstawienia i towarzyszące im parodye, np. „Officium prophetarum“ lub epistoły o św. Szczepanie.

A cały zwyczaj tych M-ów i urządzenia ich przeszedł do Polski właśnie z Zachodu. M. bowiem jest to właśnie dramat liturgiczny, mający za treść i cel przedstawienie scen z życia Chrystusa Pana, N. Maryi Panny i inn. świętych, a w szczególności Narodzenia się i związanych z tern innych zdarzeń, męki, śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa. Do dziś jeszcze przechował się do pewnego stopnia ten zwyczaj w szopce, ale w inną przybrany szatę. Ale zaznaczyć należy silnie, że choć te M. pojawiają się u nas dość wcześnie (pomijając fakt, że przemieniają się w bójki krwawe, pijatyki, rabowanie klasztorów i t. d.), że synod gnieźnieński z r. 1456 znowu powtarza zakaz odbywa^/ nia igrzysk teatralnych i widowisk po kościołach, a tylko na cmentarzu, że i scholarowie wszechnicy krakowskiej uczestniczą w tych przedstawieniach i ci żacy odprawiają widowiska na zamku krakowskim na własną rękę — to jednak był to tylko zadatek na wyrobienie się oryginalnego polskiego dramatu liturgicznego. Mamy kilka odkrytych przez St. Win-dakiewicza pomników tego rodzaju: „Officium sepulcri“ z w. XII, z w. XV, z r. 1471 (rękopisy w archiwum kapituły krakowskiej), ale to nie są ani oryginalne polskie M., ani też i praw

S. Drz.

dziwy dramat liturgiczny. Ten pojawia się w w. XVI i "wtedy M-a zaczynają się naprawdę rozwijać. Dotrwały dyalogi ascetyczne z pierwszej połowy w. XVI Walentego z Kąt; z r. 1553 słynne M. dominikańskie. Przedstawienie jego w tym czasie się pojawia. Trwało ^ono 4 dni, a zawierało 108 scen. Niedziela Palmowa była początkiem przedstawienia. Treść wypełniała męka Chrystusa, od jego uroczystego wjazdu do Jerozolimy, aż do pogrzebu. Do przedstawienia tego M. przygotowywano się nieraz rok cały, budowano na miejscach dogodnych budynki osobne. Prócz osób tego rodzaju jak Chrystus, Marya P.anna, 12 apostołów, Herod, Judasz, Piłat i t. d., nie brakło i postaci allegorycznych, jak Miłość, Pokuta, Miłosierdzie i t. d. Każda z osób miała sfrój odpowiedni, a Chrystus ukazywał się na scenie jużto jako zmartwychwstały w albie, kapie, przepasany stułą, albo jako pielgrzym, wkońcu jako ogrodnik. Jak we wszystkiem, tak i tutaj prowadziły walkę ze sobą zakony żebrzące, Franciszkanie i Dominikanie, urządzając efektowne przedstawienia M-ów. Z w. XVI i późniejszych przechowało się kilka tego rodzaju pomników: M. o św. Janie Chrzcicielu, o św. Annie, przedstawiane w dzień jej święta i in. Najznakomitszym zabytkiem jest (drukowana w w. XVI) z w. XVI Mikołaja z Wilkowiecka: „Historya o chwalebnem Zmartwychwstaniu Pań-skiem“, zwana także „Historyą częstochowską“, która się stała b. popularną i w różnych przeróbkach przedstawianą była aż do w. XVIII. Zaczyna się „prologiem“ i potem ukrzyżowaniem Chrystusa, a kończy, jak Chrystus przekonywa św. Tomasza. M. przetrwały w Polsce do końca w. XVIII. Pod wpływem Jezuitów straciły swoje piętno i prostotę (bo owa „Historya częstochowska“, choć to dzieło z czasów Zygmunta Augusta, ale wybitnie typu średniowiecznego) i przetworzyły się w dziwaczne dyalogi, odgrywane przez kompanie rybał-tów i uczniów, kompanie aktorskie krakowską, krośnieńską, chełmińską.—Literatura: Wójcicki K. Wł. „Teatr w Polsce“; Windakiewicz St. dr. „Dramat liturgiczny“, „Dramat dewo-cyjny“ i „Pierwsze kompanie aktorów polskich“ (w „Rozpr. Akad. Umiej.“), tegoż: „Teatr ludowy w dawnej Polsce“ (tamże) i t. d. M- °'Y' Misterya (zapewne od m inist er ium= nabożeństwo) średniowieczne: 1) dramat religijny ówczesny wogóle i 2) rodzaj tego dramatu rozpowszechniony w w. XV w Europie Zachodniej, najbardziej zaś we Francyi.— 1) W znaczeniu rozciągłejszem, M. wyrosły bezpośrednio z kultu kościelnego a początki ich sięgają pierwszych wieków chrześciaństwa, kiedy po świątyniach odbywały się zgromadzenia i śpiewy chóralne wiernych, kolejno opowiadających sobie w ten sposób tajemnice nowej religii. Z biegiem czasu, aby pociągnąć ku so-j bie tym mocniej żądne wrażeń umysły prostacz-

ków, duchowieństwo rozmyślnie wtrącać jęło do liturgii „tropy“ i dyalogi, rozpamiętywające najdramatyczniejsze chwile z życia Chrystusa.

VII przy wjeździe do Paryża. A w drugiej połowie w. XV znano już M. całkiem nie kościelne („M. du siège d’Orléans“ itp.). Ponieważ powodzenie M-ów w ciągu stulecia następnego było olbrzymie, pozostają więc—pomimo miernej wartości literackiej—ważnym dokumentem obyczajowym. Treść ich opiera się na źródłach tak kanonicznych jak apokryficznych i da się do trzech głównych cyklów sprowadzić: Star. Testamentu, Nowego i Żywotów Świętych. Pierwszy z nich zawiera przeszło 49 tys. wierszy i wymaga udziału 250 aktorów; w drugim miej see naczelne zajmują utwory Arn. Grebana (35 tys. wierszy, 4 dni), „Męka“ Jana Michela, lekarza z Angers i „Actes des Apôtres“ braci Grebanów (62 000 wierszy, grane w r. 1536 przez 500 aktorów w ciągu 40 dni); trzeci składa się ż"40 utworów przygnębiających nagromadzeniem okropności. Wszystkie trzy cykle obejmują przeszło 1 000 000 wierszy. W M-ach późniejszych coraz bardziej się panoszy żywioł komiczny, nawet rubaszuy i bła-zeński, a kompromituje te utwory do tego stopnia w oczach ludzi religijnych, że parlament paryski —w części pod naciskiem opinii protestanckiej—d. 17 list. 1548 zabronił ich odgrywania temu właśnie bractwu („Confrères de la Passion“), które od początku w. XV posiadało pod tym względem monopol i które nominalnie przetrwało jeszcze do r. 1676.—Na prowiueyi M. wystawiały również bractwa lub spółki doraźne, z pośród mieszczan przeważnie oraz kleryków i studęntów^znaczne na ten cel koszta łożyły nieraz ^klasztory, kapituły, gminy miejskie. Wystawa, obok strojów wspaniałych, obok rozwiniętej dosyć techniki (secrets), odznacza się naiwnością rażącą, brakiem perspektywy wszelkiej, konweneyonalizmem uiemal dziecinnym (basen na 20 stóp długi to—morze Śródziemne; fotel między dwiema kolumnami— sala; 4 drzewa —las; obok ciał stoją „dusze“ osób działających itp.).—Uczestniczenie w M-ach uważano za zaszczyt, wystawianie zaś ich—za czyn bogobojny, którym można zarazę morową odwrócić lub za urodzaj Bogu podziękować.— W Niemczech, gdzie przejście do języka ludowego odbyło się dopiero w w. XIV, M. (Pas-sions-,Weihnachts-,Oster-spiele) osięgają rozwój najwyższy w w. XV* w niektórych miejscowościach pierwiastek komiczny zdobywa przewagę o tyle, że nadaje M-om charakter całkowicie świecki (Fastnachtsspiele), w innych znów mistycznie usposobiona ludność przechowuje tra-dycyę tych widowisk z pietyzmem i czułością aż do naszych czasów (jak w Oberammergau). M. przetrwały też częściowo w Neapolu jako la cantata dei pastori itp.—O M-ach w Czechach, ob. „Ottüv Slovnik Naueny“, 1901 t. XVII, str. 940.—Na Rusi kijowskiej poniekąd pokrewnemi są „djejstwa“ dramatyczne, naśladowane z gre-

Były to zrazu zwięzłe, trzymające się ściśle tekstu tradycyjnego, parafrazy ewangelii w jęz. łacińskim. Pomału twórczość indywidualna zdobywa prawa należne, wciska się żywioł świecki, a z nim i język ludowy (we Francyi w w. X i w końcu w. XII —gdzieindziej), dramat liturgiczny opuszcza wnętrze świątyń (pap.

Inocenty III zabronił przedstawień w kościołach w r. 1210) i przenosi się z początku na plac przed kościołem a potem na rynek miejski, do własnego nawet gmachu. W w. XII również prozę zastępuje wiersz (przeważnie 8-zgłosko-wy, rymowany). Utwory te nazywano pierwotnie officia, lu di, repraesentationes, później: we Francyi—miraclßfjeu, estoire, we Włoszech — funzione, va/hgétn, esempii, commedii spirituali, w Hiszpanii—autos, w Anglii-miracle-plays itd. Przodowała Francya. Z pierwszej połowy w. XII pochodzi utwór niewielki łac.-francuski (w jęz. d'oc) „Sponsus“ (przypowieść o pannach mądrych i głupich). W jęz. d'oïl pisał Hilary,

-'-mcżen Abelard a („Jeu sur l’image de saint-Nicolas“). W końcu w. XII powstał dramat autora nieznanego, mający za wątek dzieje Adama: „Re-presentacio Ade“, całkiem prawie po francusku pisany (1 300 wierszy) i odegrany przed kościołem, z którego w chwilach odpowiednich wychodził ksiądz wyobrażający Boga („Figura“). —„Miracles“, a. utwory dramatyczne opiewające cuda dokonane przez Matkę Boską lub świętych, stały się formą panującą już w w. XIII (w Anglii przedstawienia tego rodzaju, np. cud „św.

Katarzyny“, po łacinie, sięgają początku w. XII).

Do nich należą we Francyi m. in. wierszowany „Ju saint Nicolas“ Jana (Jehana) Bodela ( f 1210 w Arras) i „Miracle de Théophile“ Rutebeufa (ob.). W. XIV pozostawił w spadku aż 42 ^miracles de Nostre-Dame“ przedstawiające połączenie mistycyzmu najwznioślejszego z realizmem nieraz trywialnym. Treść ich dzieje się w czasach przeróżnych, poczynając od N. Chr., obyczaje zaś, uczucia, idee należą do w. XIV.

Wszystkie prawie te utwory bezimienne są w jednym rękopisie i tworzą repertuar jednego bractwa relig.-dramatycznego t. zw. „puy“.

Ustępy niektóre wzruszają jak np. dzieje królowej portugalskiej „comment elle tua le sénéchal du roy et sa propre cousine, dont elle fu condampnée à ardoir, et Nostre Dame l’en ga-renti“.—2.) W znaczeniu ściślejszem M. to wyłącznie utwory dramatyczne, na wątkach kościelnych osnutę, tak rozpowszechnione w Europie nZach. w w. XV i w pierwszej połowie w. XVI.

Po raz pierwszy użyto wyrazu M. („misterre de la Passion“) w tern znaczeniu w nadaniu Karola VI na rzecz bractwa Męki Pańskiej"w frl402.

Aż do r. 1450 „jeux de mystère“ oznaczały zwykle obrazy żywe i sceny mimiczne, bez    ckiego, wzory zaś zach.-europejskie zapożyczono

dyalogu, jakiemi witano np. w r. 1437 Karola tam dopiero w w. XVII z Polski („Dialogus de

M. Ab.

adz,

passione Christi“).— Bibl.: Wright „Early english mysteries“ (1838); Magnin „Les origines du théâtre en Europe“ (1838); Schack „Gesch. d. dram. Kunst u. Liter, in Spanien“; Alt „Theater u. Kirche“ (1846); Royer „Hist, univers, du théâtre"; Mone „Schauspiele d. Mittelalters“ (Karlsruhe 1846); Hase „D. geistliche Schauspiel“ (Lipsk 1858); Ebert „Die englischen M.“ (Lipsk 1859); Ahn „English M. and Miracle Plays“ (Trewir 1867); Genée „Die engl. Mirakelspiele u. Moralitäten“; Polewoj „Istoricz. oczerki srjedniewjekowoj dramy“ (1865); Wje-sjełowskij „Starinnyj tjeatr w Jewropie“ (Moskwa 1870), Reidt „Das geistl. Schauspiel in Deutschland“ (Frankfurt 1868); Froning „Das Drama des’Mittelalters“; Storożenko „Predszestwen-niki Szekspira“ (1872)ï Sepet „Le drame chrétien au moyen âge“ (1877); Wilken „Gesch. d. geistl. Spiele in Deutschland“ (Getynga 1872); Hanuś ,,Die lat.-böhm. Osterspiele des XIV—XV Jh.“; Jirecek „Starocesk. divadl. hry“ (1878); Collier „History of English Dramatic Poetry“ (1879); Ward „A History of English Dramatic Literature...“ (1876); Rovenhagen ,,Alteuglische Dramen. Geistliche Schauspiele“ (Akwizgran 1879); Petit de Julleville ,,Les Mystères“ (1880, zawiera bibliografię całkowitą wszystkich tekstów poprzednio wydanych); Aubertin „Hist. de la langue et de la littér. franç. au moyen âge“ (1882); Coussemaker „Drames liturgiques“ (Rennes 1860); Douhet „Dictionnaire des mystères“ (w „Encyklop.“ Mignę); Gautier „Origines du théâtre moderne“; Le Roy „Etudes sur les M.“ (1837); Paris „La poésie franç. au XV siècle“ (1886); Sepet „Les prophètes du Christ“ (1878); Zschech „Die Anfänge des engl. Dramas“ (Kwidzyn 1886); Miron „Mistierii strastiej ho-spodnich“ (1891); Petrow „Oczerki iz istorii ukrainskoj literatury“ (Kijów 1880); Milchsack „D. Oster-u. Passionspiele“ (1880); Devrient „Gesch. d. dtsch. Schauspielkunst“; Hartmann „Oberammergauer Passionspiel in s. ältesten Gestalt“ (1880); Rothschild „Le Mystère du viel Testament“ (1878—87); Bapst „Essai sur l’histoire du théâtre“ (1894); Petit de Julleville „Hist, de la langue et de la littér. franç.“ (1896, t. Il); Mencik „Vânocni hry“ (1894); tenże „Ve-likonocni hry“ (1895); Davidson „Studies in the english mystery plays“ (Newhaven',1893); D’Ancona „Origini del teatro italiano“ (wyd. 2-e, Turyn 1891, 2 t.); Blass „Das Theater u. Drama in Böhmen“ (1871); Truhlar „0 staroces. dram. velikon.“ (1891); Lanson „Hist, de la littér. franç.“ (1909); Gautier „Hist, de la poésie liturgique“ (1886); Creizenach „Gesch. d. neuren Dramas“ (Halle 1893); Bédier „Fragment d’un ancien M.“ („Romania“, t. XXIV); Cohen „Hist, de la mise en scène dans le théâtre religieux du moyen âge“ (1906); Gaehde „Das Theater“ (1908); Busse „Das Drama“ (1910); Lavisse et Rambaud „Histoire generale“ (t. III).

Mistra wieś w tiomonie greckim Lakonia, 4 kim. od Sparty, u stóp Tajgetu, 700 m-ców. Nad nią, na wysokości 634 m , miasto średniowieczne tegoż im., które pod czas wojen o niepodległość liczyło 20 000 m-ców, oraz frankońsko-turecki zamek Mi si tli ras, zbudowany z głazów po dawnej Spareie. Podczas rządów Franków (w. XIII) na Morei była M. głównem miastem doliny, ale pierwsza powróciła do Bizancyum. R. 1460 opanowali ją Turcy i władali aż do r. 1687. Za rządów We-necyi oraz Turcyi kwitła aż do wojny o niepodległość, kiedy r. 1825 zburzył ją Ibrahim Basza. R. 1834 rząd nakazał m-eom przesiedlić się z góry w dolinę i odbudować Spartę nanowo.

Mistral Fryderyk, poeta prowansalski ( * w Maillane pod Tarasconem 8 wrześn. 1830). Ojciec, gospodarz zamożny, owdowiawszy, poślubił dziewczynę ubogą, mało co rozumiejącą po-francusku, — matkę poety. M. dzieciństwo spędził na wsi, wśród zagrody chłopskiej, a niezatarte wrażenie pozostawiły w umyśle młodocianym wieczory zimowe przy kominku, kiedy słuchał podań opowiadanych przez ojca i pieśni dziewczęcych. Uczył się w szkole miejscowej, potym w Awenionie, gdzie się zachwycał Wirgiliuszem i Homerem, złożył baka-laureat literacki w Montpellier, a licencyat prawa w Aix, poczem osiadł na stałe w wiosce rodzinuej, Na ławie szkolnej pisywał wiersze ulotne i zbliżył się do młodzieży literackiej natchnionej duchem odrodzenia narodowego Pro-wancyi. Działając w tym kierunku, był jednym z twórców słynnego związku felibrów (ob.), założonego d. 21 maja r. 1854, w dzień św. Estelli, na zamku Fontsegrive (dep. Vaucluse), i spół-pracownikiem gorliwym organu związkowego „Armana prouvençau" (1855). Towarzyszami jego najbliższymi na tern polu byli poeci: Auba-nel i Roumanille. Statut związku, mającego na celu pielęgnowanie starożytnej mowy romańskiej, podźwiguienie literatury, rozwijanie odrębności miejscowych i dążności separatystycznych (nie bez domieszki legitymizmu), ogłoszono w r. 1863.—M. po raz pierwszy dał się poznać ogółowi r. 1852 w zbiorku „Li Prouvençalo“. R. 1859 ukazał się poemat „Mireio“, największy utwór nietylko M-a, lecz i całej literatury nowoprowansalskiej. Przełożony na język francuski („Mireille") przez samego M-a obudził zachwyt powszechny. Paryż (m. in. Lamartine, Renan i t. d.) witał młodego poetę entuzyastycznie. Akad. francuska udzieliła mu nagrody. Gounod zrobił z poematu operę. Tłumaczono ten utwór na inne języki (na polski prz. Adam M-ski, Warsz. 1897). —-Mniejszy znacznie rozgłos zdobyły późniejsze: epopeja „Calendeau, pouémo nouveau“ (1867), opowieść poetycka „Nerto“ (1884, w duchu klerykalnym), zbiorek poezyi „Lis Isclo d’or" ( =r „Wyspy złote“ 1875), tragedya „La Reino

„Felibry i felibryzm“

1909).

adz.

Mistycyzm (|i.oau>iög=tajemniczy). Mistyka jest to poznawanie rzeczy tajemniczych, niedostępnych dla rozumu i zmysłów, przez bezpośrednie objawienie wewnętrzne; poznawanie Bogh i tajemnic żywota wiecznego przez zagłębianie się w kontempiacyi religijnej i objawieniu wewnętrznem, a w dalszym ciągu wszelka wiedza tajemnicza, niesprawdzalna i nie dająca się rozumnie dowieść, wogóle odwoływanie się do czynników nadprzyrodzonych. M-em będzie wszelki kierunek filozoficzny lub speku-Jacyjny, uznający wartość poznawczą mistyki i na niej się opierający. W tem znaczeniu M. jest nieodłączny od pierwotnego poglądu na świat, a myśl spekulacyjna wielu ludów, takich Indów

neo-

Jano“ (^-„Królowa Joanna“ 1891J i in. Przez lat 30 pracował i w r. 1886 ukończył olbrzymi słownik (2 400 str.), zawierający całe bogactwo językowe Prowancyi „Lou Tresor dou Felibrige“. Zbierał pieśni ludowe. — Bibl.: Boehmer „D. provenz. Poesie d. Gegenwart“ (Halla 1870); Legré „Le poète Th. Aubanel“ (1894); Koschwitz „Ueb. die provenz. Peliber

u. ihre Vorgänger“ (Berlin 1894, przekł. ross. „Rukowodstwo k’ franc, fiłołogii“ 1898); G. Paris w „Rev. d. Paris“ (1894) i w „Penseurs et poètes“ (1896); Porębowicz „Antologia prowans.“ (1887) i „Ruch liter, płd.-zachodn. Europy“ (1888); A. War-ski:

(„Ateneum“ 1897, IV); art. Souchon w „Merc. de France“ (1905) i art. Charpina (tamże

M. Ab

Mistress (ang., wymawia się Missis, pisze się tyluo w formie skróconej Mrs=„pani“) w Anglii tytuł każdej kobiety zamężnej, nie mającej praw do tytułu Lady. Mrs. stawia się przed imieniem i nazwiskiem męża, w połączeniu z samem nazwiskiem używa się tylko w stosunku do żony głowy rodziny.    adz-

Mistretta, m-to w prow, włoskiej Messina (Sycylia), 984 m. npm., w górach Nebrodyj-skich, w odległości 7 kim, od morza. Zamek, gimnazyum, szkoła techniczna, ożywiony handel, 15 000 m-ców. Dawniejsze Mytistra-t on.

np., wydała całe prądy spekulacyjne tem piętnem zabarwione, których przeżytki zwyrodniałe przedostają się obecnie do Europy pod nazwą teozofii: Upaniszada (ob.) jest najdawniejszym pomnikiem tej spekulacyi, dosięgającej wyrazu swego najwspanialszego w nauce o pochłanianiu każdego bytu osobnikowego w jedności bezwzględnej duszy wszechświatowej. Ü Chińczyków głównym przedstawicielem M-u jest doktryna filozofa Lao-tse. W świecie klasycznym M-em przesiąknięte były doktryny, służące za wyjście misteryom (ob.), doznał zaś on ^ rozległego uwzględnienia w doktrynach Platona, Filona, w księgach hermetycznych, wśród platonitów i gnostyków. Wpływy te, zwłaszcza idące od neoplatoników, oddziałały i na chrze-ściaństwo, przyczem wywierały wpływ, podążając

różnemi drogami: już to stwarzając sekty liczne, te przedostając się do ascetów w Egipcie i Palestynie (Makary w. IV, Izaak w. VI), a wkońcu do wywodów teologii (Orygines, a nadewszystko Dionyzyusz Areopagita). M. ten chrześciański krzewił się początkowo przedewszystkiem na Wschodzie; ogniskując się zwłaszcza w klasztorach (np. w Athos), stworzył całą praktykę o wywoływaniu stanów zachwycenia, która wyłożona w różnych cptÀoxaXia (tak zwano zbiór wskazówek odpowiednich pisanych) wywoływała spory namiętne w w. XIV w Kościele wschodnim. Natomiast na Zachodzie Europy wpływ Areopagity przybrał inne nieco kształty: bardziej spekulacyjne: Dun Scotns Erygena w w. IX wychodząc z tych nauk stworzył prąd teo-zoficzny, z silną domieszką panteizmu; dopiero tak zwani Victorini i Bonawentura, a w czasach późniejszych św. Teresa wdrożyli M. w tory zgodne z duchem Kościoła katolickiego. Taki M. prawowierny polega na pojmowaniu: a) iż podstawą jednoczenia ducha ludzkiego z Bogiem jest czystość moralna; b) że sprawa ta jest sprawą stopniową, idącą od mistyki oczyszczającej (purgatim) do oświetlającej (illumina-tiva), a w końcu do jednoczącej (uńitiva)\ c) że to zlewanie się wewnętrzne z Bogiem, ani nie usuwa posłuszeństwa względem niższych przykazań, ani nie pozwala lekceważyć obowiązków pobożności. W przeciwieństwie do tej mistyki katolickiej M. sekciarzy, związana rodowodo-wo z gnostycyzmem, twierdziła, że każdy czyn jest czysty dla człowieka czystego i że dla doskonałości zupełnej należy wszystkiego wypróbować. Nadto istniały prądy, acz nie będące w rozterce z nauką Kościoła, przecież niezależne od niej, z nich najważniejszy, związany z nazwiskiem Jana Eckarta (ob.; wiek XIII), i dlatego niekiedy pociągane do odpowiedzialności, a jednocześnie wśród Żydów krzewił się kabalizin, w islamie suffizm (ob. miurydyzm). Doba odrodzenia, odgrzebując doktryny świata klasycznego, a w tej liczbie neoplatoników, dała nową pobudkę M-owi: naukę taką głosi Paracelsus, który dostarczył zwrotów i terminologii, jeno nie treści oryginalnym poglądom Jakóba Böhmego (i jego zwolenników). Wogóle w okresie Odrodzenia M. przybiera coraz bardziej kształty niezależne od nauk Kościoła: alchemicy i przedstawiciele magii naturalnej nadają mu piętno mocno odmienne, jeszcze bardziej oddalają się w w. XVIII Różokrzyżowcy, Illuminaci i t. d. Kiedy w Wiekach Średnich

/>

M. był prądem, skupiającym dokoła siebie osoby egzaltowane, w nowszych staje się wyznaniem tych, którzy z jednej strony nie mogą pogodzić się z poglądami filozofii naukowej, z drugiej zanadto odbiegli od zapatrywań Kościoła i de-wocyi katolickiej, ażeby znajdować w nich ukojenie: takimi M-ami byli p. Kriidener, poniekąd Towiański, spirytyści liczni. Nawet i samo pojęcie uległo poniekąd wyjałowieniu. Doszło

L. K.

za-

1899—1900, 3 t.).

do tego, że M-ami zwać poczęto okultystów, mesmerystów, medyumistów. — Por.: Tholuck „Blütensammlung aus d. Morgenland Mystik“ (Berlin 1825); Görres „D. christliche. Mystik“ (Regensburg 1836 — 1842, 4 t.); Helferich „D. christliche M. in ihr. Entwickelung und ihr. Denkmalen“ (Hamb. 1842, 2 t.); Pfeiffer „Deutsche Mystiker d. XIV Jahr“ (Lipsk 1845—57, 2 t.); Noack „Die christliche M.“ (Królewiec 1853, 2 t.); Prager „Gesch. d. deutsch. M. in Mittelalter“ (Lipsk 1874— 1892, 3 t.); Heppe „Gesch. d. quietist. M. in d. kathol Kirche“ (Berlin 1875) i „Gesch. d. Pietismus u. d. M. in d. reformierten Kirche“ (Leyda 1879); De-nifle „D. Geistiche Leben, Blumenlese aus d. deutsch. Mystikern des XIV Jahrh“ (Grac 1895, wyd. 4-e); Merx „Idee u. Grundlinien einer allg. Gesch. d. Mystik“ (Heidelberg 1893); Prel „Philosophie d. Mystik“; Franck „La philosophie mystique en France à la fin du XVIII siècle“ (Paryż 1866); Vacherot „Hist, de l’école d’Alexandrie“ (Paryż 1846, t. 3); Houreau „Hist, de la philos, scholastique“ (Paryż 1850, 2 t.); Bousselot P. „Les Mystiques espagnoles“ (Par.

1867); Gebhart „l’Italie mystique“ (Par. 1893). Radto „Dictonn. de mystique chrétienne“ (torn XXXV wydawanego przez ks. Mignę „Dicton, theologique“).—Por. art. Amaury de Chartres, Apostolscy bracia, św. Bernard, Boehme, Bonawentura św., Brigita św., Dawid z Dinan, Dyonizyusz Areopagita, Eckart, Franciszek św., Gerson Jan, Groote G., Hildegarda św., Hugo od św. Wiktora, Joachim de Floros, Katarzyna św., Krüdener baronowa, Malinos, Montanus Reuehern, Ruysbrock, Dun Scotus Erigena, Spencer, Swedenborg, Tauler, Teozofia, Teresa św. Mistycyzm żydowski, ob. Kabała.

Miszkowiec, ob. M i s k o l c z.

Miszna, ob. Talmud.

Misztołt Antoni Aloizy, Jezuita, profesor Akad. Wileńskiej (® 1685 na Litwie — f 7 grud. 1740), heraldyk polski w. XVIII, uczył się w kollegium wileńskiem i ukończył je ze stopniem dra filozofii i nauk wyzwolonych. Profesor zwyczajny metafizyki i etyki w Akad. Wileńskiej, senior wydziału teologicznego. Zarządzał kollegiami jezuickiemi w Połocku (1731 — 1735). Nowogródku i Witebsku. Blisko przyjaźniony z domem Sapiehów, wywdzięczył się im za życzliwość względem siebie i całego zakonu skreśleniem źródłowem monografii Sapiehów: „Historia illustrissimae domus Sapieha-nae ab origine et antiquitate sua genealogica syllabo pergloriosos Heroum ejusdem ac conne-xarum familiarum progressus in praeseus sae-culum deducta“ (Wilno 1724, 3 części). Pierwsza to monografia heraldyczna w Polsce. Zalety Jej jest ścisłe trzymanie się źródeł oraz skrzętnie ułożony przez autora spis alfabetyczny Sapiehów w linii męskiej i wykaz 154 rodzin skolligaconych z niemi. Dwie tablice rodowodowe (rytowane przez Kiliana) ułatwiają oryentowanie się w spisie. Dzieło to zjednało M-towi rozgłos i szybko się rozeszło, tak że Jan Daneykowicz Ostrowski, wydając „Swadę Polską y łacińską“ (Lublin 1745 — 1747, 2 t.), poświęconą Sapiehom, przedrukował ponownie tę monografię całkowicie w tomie drugim.—Por.:

J. Bieliński „Uniwersytet Wileński“ (Kraków

E. Chw.

Miśnia, niem. Meissen, margrabstwo w Saksonii dzisiejszej, część wielkiej marchii Sorb-skiej, którą założył Henryk I nad środkową Elbą na ziemi podbitych Słowian połabskich, jako placówkę kresową wschodnią w walce cesarstwa niemieckiego z nieurządzonym politycznie żywiołem słowiańskim. M. wyodrębniona powstała wskutek rozpadnięcia się marchii na 5 części po śmierci margr. Gerona w r. 965. Pierwszym margrabią miśnijskim, o którym wspominają źródła, był Wigbert (f przed

r. 978), po nim Tietmar, Günter i Rikdag. Po śmierci ostatniego z nich Otto III nadał M. księciu turyńskiemu, Ekkardowi I, zabitemu w r. 1002, gdy starał się o koronę cesarską. Po jego śmierci opanował M. Bolesław Chrobry i przyłączył do państwa polskiego, nieuadługo jednak; gdy państwo polskie, ulegając prądom se paratystycznym, plemiennym wewnątrz, oraz naporowi wrogich sił z zewnątrz, wracało do rozmiarów skromniejszych z czasów przedbolesławowych, M-ą powtórnie zawładnęli Niemcy, mianowicie margrabstwo cesarze nadali początkowo domowi weimarskiemu, później brunświckiemu. Po zamordowaniu Egberta II, który wystąpił jako współzawodnik przeciwko ces. Henrykowi

IV,    ostatecznie w margrabstwie utrzymał się Konrad v. Wettin przeciw lennikowi Henryka

V.    Konrad zapewnił panowanie dziedziczne

w M. swemu domowi, który dzięki obszernym posiadłościom doszedł do znaczenia poważnego, zwłaszcza gdy po 9-letniej wojnie w w. XIII opanował na dłuższy czas Turyngię. Fryderykowi z domu Wettin dał w lenno cesarz Zygmunt w r. 1425 Saksonię, a M., Turyngia, połączone w ręku Wettiuów z Saksonią, przybrały wkońcu jej nazwę. Przy podziale cesarstwa na 10 okręgów, M. została włączona do okręgu górnosaskiego. Biskupstwo M. założył Otto I w r. 967, zależne było pod względem duchownym od arcybiskupstwa Magdeburskiego i Praskiego. Wśród biskupów wyróżnił się szczególniej Benno, niezmordowany przeciwnik Henryka IV. Ostatni biskup, Jan v. Haugnitz, musiał zgodzić się na wprowadzenie protestantyzmu, poczem zrzekł się biskupstwa (1581). Dziedzicznymi administratorami katedry byli członkowie domu saskiego. — Lit.: v. Posern Klett „Zur Gesch. d. Verfassung der Mark. M. im XIII J.“ (Lipsk 1863); Posse „Die Markgrafen v. M. u. das Haus Wettin“ (Lipsk 1881).    N- G

Mitawa (łot. Jelgawa a. Leela Jelgawa, niem. Mi ta u), m-to główne gub. Kurlandzkiej, niegdyś stolica Kurlandyi i Semigalii, nad rz.

1774).

adz.

adz.

Aa, przy uściu Drykszny, na płaszczyźnie często podlegającej zalewom, połączona koleją z Rygą i Libawą. Około 50 000 m-ców (1910) przeważnie Łotyszów, Niemców, Żydów, około 1000 Polaków i t. d. Zamek starożytny książąt kurlandzkicli z w. XIII na wyspie, mostem stałym z miastem połączony, z parkiem rozległym dookoła. Przebudowany przez Ern. Bi-rona na wzór pałacu Zimowego w Petersburgu, zawierał przeszło 300 pokojów. R. 1816 zgorzał; odbudowany przez Aleksandra I. Tutaj znajdują się katakumby książąt kurlandzkich. Obecnie mieszczą się różne biura. Z 16 świątyń zasługują na uwagę: kościół katolicki św. Jerzego r. 1634 przez ks. kurlandzkiego z muru wzniesiony, 5 ewangielickich (niemiecki św. Trójcy i łotewski św. Anny), zbór kalwiński, 3 synagogi, sobór prawosławny. Gimnazyum męskie, („Academia Petrina“), r. 1775 przez Piotra Birona założone (z biblioteką przeszło 30 000 tomów), żeńskie, szkoła realna, żeńska dla dziewcząt prawosławnych, Aleksandryjska miejska, zakład dla dzieci głuchoniemych za miastem, wiele szkół prywatnych, 11 zakładów i przytułków dobroczynnych, przytułek dla wdów i panien starych rodu szlacheckiego bez różnicy wyznania („Adelige St. Catharinen Stift“, 1775); kobiece T-stwo dobroczynności, kurlan-dzkie literatury i sztuki (muzeum piękne i od r. 1848 biblioteka bogata), T-stwo muzyczne, literackie łotewskie (wspaniały t. zw. Medemski park), opieki nad sierotami dziećmi, straży ogniowej, 15 bibliotek, 6 czytelni, 5 gazet (3 łotewskie), 5 drukarni, 2 litografie, 3 szpitale na 140 łóżek, 2 banki, T-stwo kredytowe, ubezpieczeń wzajemnych od ognia, dwa spożywcze; władze urzędowe gub. 1 powiatowe. Znaczny przemysł: r. 1904 było 42 fabr. z 3 000 rob. i przeszło 3 mil. rb. wydajności, w tern: dysty-larnia, 3 browary, 6 młynów (3 parowe), fabr. cukierków i czekolady (z lazaretem i kasą pomocy dla robotników), tartak (robotnicy ubezpieczeni na życie i wypadek kalectwa), maślar-nia parowa, fabryka wyrobów tytuniowych, ceraty (z kasą pomocy dla chorych robotników), gisernia, wielka fabryka atramentu i czernideł, wyrobów z cyny i drutu. Handel ożywiony lnem, zbożem i siemieniem lnianem, głównie z Rygą i Libawą. Miasto starożytne, założone r. 1271 przez w. mistrza kawalerów mieczowych, Konrada v. Maudern (Medem), który jednocześnie założył tu zamek. R. 1345 M. zniszczyli Litwini. R. 1566, po upadku kawalerów mieczowych, M. została stolicą książąt kurlandzkich, pod protektoratem Polski. Podczas wojen Polski ze Szwecyą M. trzykrotnie zajmowali Szwedzi. Za Karola XII r. 1701 M. wpadła w ręce szwedzkie i dopiero r. 1705 odebrał im M-ę ks. Repnin. Po ostatnim rozbiorze Polski M. w r. 1795 przyłączona do Rossyi została m-tem gub. Kurlandzkiej. Na początku wyprawy r. 1812, kiedy Napoleon stał w Witeb-

sku, M-ę zajmował marsz. Macdonald. Za Pawła I miał tu rezydencyę przyszły Ludwik XVIII.—Por.: Cröger „Gesch. Liv-Estti-und Kurlands“ (1870). — Mitaw ski p o w i a t zajmuje t. zw. nizinę Mitawską, przerżniętą przez rz. Aa, dr. żel. rysko-libawską, zaledwie 12 stóp npm., na płd.-zach. na pograniczu z powiatem Szawelskim wzuoszą się wzgórza niewielkie; 2 501 w. kw. powierzchni; okolica na płd. i zach. od M-y — urodzajna i gęsto zaludniona, na płdn. i wsch. — piaszczysta i błotnista, mało zaludniona. Podczas rozlewów wiosennych większa część powiatu ulega zalewowi. Jezior niema, błota skupiają się głównie na północy (ważniejsze: Tirul, Łat-purwe, Wepre-purwe, Anone-purwe, wszystkie obtitują w torf). R. 1909 w powiecie było 109 800 m-ców (70 $ Łotyszów, 20 $ Rossyan i 10$ Niemców). Ziemia należy w stosunku 48 $ do włościan, 20 $ do baronów niemieckich, 30$ do skarbu. Znaczenie wielkie dla powiatu ma rz. Aa, po której głównie odbywa się wywóz wytworów miejscowych: owoców, zboża, lnu i drzewa. Z miejsc słynnych w dziejach są godne pamięci w powiecie: Do-blena(ob.), GrUnhofi Hermanerthof.—Por. „Nachrichten über d. zweimalige Ergebung d. Schlosses und d. Stadt M. an die Schwedische Heeresmacht in d. J. 1621 u. 1622“ (M. 1850); Al. Kraushar „Bourboni na wygnaniu w M-wie i w Warszawie“ (Warsz. 1899): K. Wojeński „Die Merkwürdigkeiten M. u. die Gesch. d. Mi-tauer Schlosses“ („Arch. f. Anthrop.“ 1898, I, II); G. Manteuffel „O kurlandzkiej wystawie w M-ie“ („Słowo“, 1868, Nr. 147—156); „Opisanie ustaw szkoły akademickiej przez księcia Piotra Kurlandzkiego w M-ie założonej“ (Warsz,

È, Chw.

Mitawskie starostwo grodowe leżało w księstwach Kurlandyi i Semigalii. Podług ustawy zasadniczej zarządu tych księstw, uchwalonej na sejmie r. 1617, do jurysdykcyi grodu należały miasta i zamki: Mitawa (ob.), Bowsk a. Bausk (ob.) Nehogutr, Ekawa, Baldona, Sessawa, Grentzhaff i Doblena (ob.). W r. 1794 przeszło wraz z całą Kurłandyą i Semigalią pod panowanie rossyjskie.    . ' .

Mitcham, miejscowość w Anglii, w hrab. Surrey, o 14 kim. na płd. od Londynu, nad rz. Wandle (dopływ Tamizy), ok. 15 000 m-ców. Wyrób werniksu, płótna nieprzemakalnego, hodowla kwiatów do wyrobów pachnideł; przebywa tu wielu kupców londyńskich.

Mitchell rz. na płw-pie York w kolonii au-stralskiej Queensland, wypływa o 30 kim. od brzegu wschodniego i przyjmując po drodze dopływy: z lewej strony Lynd, a z prawej obfitujący w złoto Palmer, wpływa do zat. Carpentaria. W biegu górnym płytka, w dolnym obfituje w ryby i aligatory.

Mitchell Tomasz, podróżnik austral. (*1792 w Szkocyi—f 1855 w Sydneyu). R. 1808 wsą-pił do wojska angielskiego, czynny w wojnie hisz-

1848) i 1850).

„Doctor

M. Ko.

1887).

394).

S. Drz

ley (tamże 1872, 2 t.).

Mithridatis Regio ( = Mitrydatesa kraina), gr. MiJ-piSaroo Xu>pa, kraina w Sarmacyi Azya-tyckiej, pomiędzy rz. Rha (dziś Wołga) i górami Hippijskiemi, zwana tak od Mitrydatesa, księcia Bosporańskiego, który za panowania ces. Klaudyusza tutaj się schronił.

Mitkiewicz, herb: W polu srebrnem, pod naturalnym jeleniem w biegu z raną na biodrze, w której utkwiony jest proporzec z chorągiewką czerwoną—trzy litery M czerwone, jedna nad drugą. U szczytu—na trzech piórach strusich — złota trąbka. Tarczę podtrzymują gryfy srebrne. Nadany w r. 1856 w Królestwie Polskiem.

pańskiej. Następnie powierzano mu ułożenie planów wojskowych. R. 1827 wysłano go do Australii jako inżyniera. R. 1831 — 1846 odbył tam cztery wielkie wyprawy, podczas których udało się mu odkryć wielką ilość ważnych rzek i dopływów (Peel, Namoi, Gwyder, Darling, Balloune, Warrego i t. p.). Wydał „Map of the colony et N. S Wales“ (Londyn 1837); „Three expeditions into the Interior of East Australia“ (Londyn 1838, 2 t); „Journ. of an Expedition into the Interior of tropical Australia“ (Lond.

„ Australian Geography “ (Sydney

L. Km.

Mitchell Donald Grant, pisarz amerykański (* 1822 w Norwich [Connecticut]). Przykładał się do prawa, podróżował wiele po Europie. Pod pseudonimem Ike Marvel ogłosił roku 1847 — 49 szkice z podróży „Fresh gleanings“ i „The battle summer“. Po powrocie do Ameryki napisał satyrę obyczajową „The lorgnette“ (1850) i „Reveries of a bachelor“ i „Dream life“ (1850), które cieszyły się wielkiem wzięciem. Po trzyletnim pobycie w Wenecyi, gdzie pełnił obowiązki konsula, osiadł w fermie swojej Edgewood koło Newhaven (Connecticut). Wydał on nadto różne szkice (np. „American landsand letters“ 1897), oraz powieść Johns“ (1865).

Mitchella sposób leczenia, zalecony przez Weir M-a, lekarza z Filadelfii. Kuracya tucząca dla ciężko chorych nerwowych (głównie przy histeryi, neurastenii), mająca na celu podniesienie w przeciągu czasu krótkiego odżywiania i sił chorego, zwłaszcza jego systemu nerwowego. Polega na przeniesieniu chorego z jego otoczenia dotychczasowego do oddzielnego zakładu pod opiekę lekarza i wyćwiczonego personelu, na zupełnym spokoju cielesnym i duchowym—a więc leżeniu w łóżku bez zajmowania się jakąkolwiek pracą umysłową; wkońcu, skąd nazwa kuracyi tuczącej, na obfitem odżywianiu chorego. Brak ruchu zastąpiony być musi masażem i elektrycznością (prądem zmiennym) mięśni. Leczenie trwa 6 — 9 tygodni i daje w funkcyonalnych postaciach chorób nerwowych nieraz wyniki doskonałe.—Por.: Mitchell „Fat a. blood, an essay on the treatment of certain forms of neurasthénie a. hysteria“ (Filad. 1877, przekł. niem. Klemperera, Berlin

Dr A. E.

Mitchill Samuel Latham (*w North Hampstead (Long Island, N. Y) 20 sierp. 1764 — t 7 wrześ. 1831) lekarz i przyrodnik amerykański. Poduczywszy się na miejscu, w r. 1783 wybrał się do uniw. w Edymburgu, tamże w r. 1786 dyplom doktora med. uzyskał. Powróciwszy do ojczyzny, został prof, chemii w nowojorskim Columbia College; w r. 1809 profesor nauk przyrodniczych w uniwersytecie tamtejszym. Nadto M. był członkiem zgromadzenia prawodawczego stanu New York i senatorem w kougresie Stanów Zjedn. — Lecznictwem M.

nie zajmował się nigdy, poświęciwszy się naukom przyrodniczym, zwłaszcza chemii, której związek z filozofią i patologią zajmował go żywo, pracował też m. in. wiele nad posocznicą (ob.), gazami gnilnemi i takiemiż płynami.— Prace jego drukiem ogłoszone są b. liczne, spotyka się je w wydawnictwach: „London Philos. Mag.“; „New York Med. Repertory“ (pismo założone przez M-a wspólnie z Millerem i Smithem); „Amer. Med. and Philos. Register“; „N. of the Philos. Soc. of Philad.“ i in.—Jako senator wywierał wpływ korzystny na prawodawstwo tyczące się kwarantanny (ob.). — Pisywał także poezye.—Por.: Dechambre „Diet. encycl.“ (2 ser. VIII, 259). —Prace M-a wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (XIII, 103 i XXX,

Dr 3. P.

Mitella, łac. wyr. zdrobniały z mitra (ob.), przepaska na głowie, turban, który rozpustni młodzieńcy rzymscy, szczególnie zaś dziewczęta lekkich obyczajów nosić zwykły; zwyczaj ten dostał się do Rzymu z krajów wschodnich.

Mitford Marya Russel, poetka angielska (* 1787 w Atresford w Hamshire — f 1855 w Smallowfield). Pisywała z początku opowiadania w stylu W. Scotta, ale uznanie zdobyła dopiero jako autorka tragedyi „Julian“ (1823), „The Foscari“ (1826), „Rienzi“ (1828) i „Charles the First“ (1829) (zbiorowe wyd. „Dramatic works“ 1854, 2 t.). Jeszcze większem powodzeniem cieszyły się jej nowele obyczajowe „Our village“ (1824—32, 5 t.), które wywarły wpływ niemały na Dickensa (por. Benignus „Anfänge v. Dickens“ Strassburg 1894). •- Por.: L’Etrange „Life of M. R. M.“ (listy, Londyn 1869, 3 t.) i „The friendships of M. R. M.“ (tamże 1882, 2 t.); pozostałe listy wydał Chor-

M. Ko.

S. Drz.

Mitkowski Jan (* w Pilznie (Galicya) w poł. 2-ej w. XVI — f w Krakowie 5 grud. 1646) lekarz i prof. uniw. Jagiellońskiego w Krakowie; tamże w r. 1603 został bakałarzem nauk wyzwolonych; później wyjechał do Włoch, aby się wydoskonalić w naukach lekarskich; dyplom doktorski zdobył w Bolonii. Po powrocie do Krakowa w r. 1615 został wcielony do wydz. lekarskiego, złożywszy mu rozprawę „Quaestio-

„Słów. lek. polskich“ (328).

Mitla (Miguitlan, właśc. Mictlan — „miasto umarłych“), osada w stanie meksykańskim Oajaca, 1650 m. npm., w końcu doliny górskiej, ze słynnemi zwaliskami m-ta Zapoteków Y o o-p aa a. Liaobaa (zwaliska 2 piramid — świątyń i 4 wielkich pałaców). —Por.: Peńafiel „Monumentos del arte mexicano antiguo“ (z 318 tablicami, Berlin 1890).

Mitlerutzner Jan, orjentalistai teolog (* 1818 pod Brixen); uczył się teologii w Brixen, w Rzymie zajmował się badaniem języków wschodnich. Jako teolog napisał wiele artykułów do kle-rykalnych pism niemieckich. Z prac lingwistycznych: „D. Dinka-Sprache in Central Afrika.“ (1866); „D. Sprache d. Bari in Central Afrika“ (1867).

29

nes de catarrho“. W r. 1627 wykładał aforyzmy Hippokratesowe. —Syn jego, Wł ady s ł a w (* w Krakowie 1619—f na Bielanach pód Krakowem 9 wrześ. 1661), również był lekarzem. W Krakowie w 1. 1637 i 1640 osiągnąwszy stopnie filozoficzne, zaczął się przykładać do nauk lekarskich, ukończył je zaś w Padwie, gdzie w r. 1645 dyplom doktorski otrzymał. Powróciwszy do Krakowa, został naprzód r. 1647 lekarzem szpitala św. Urszuli zakonu oł. Jana Bożego. W r. 1649 przeniósł się do Poznania aby zostać lekarzem przybocznym b-pa Andrzeja Szołdrskiego, w r. nast. został nadto lekarzem kapituły poznańskiej. W r. 1653 pospołu z Wojciechem Wężykiem, proboszczem łowickim, dziekanem gnieźnieńskim i sekretarzem królewskim, powrócił do Krakowa, lecz niedługo tam przebywał. W r. 1655, gdy Szwedzi obiegli Kraków, przeciw którym ten, pomimo obrony Stefana Czarnieckiego (ob.), utrzymać się nie mógł, M. uszedł do Węgier; powróciwszy stamtąd wstąpił do stanu duchownego i w dniu 11 listop. r. 1658 otrzymał święcenie kapłańskie. Po roku wstąpił do Karmelitów na Bielanach, gdzie zmarł jako ojciec Paweł. Pozostał po nim rękopis łaciński o rozpoznawaniu i leczeniu chorób, który się znajdował w posiadaniu d-ra A. Zarewieża w Krakowie. —Por. Kośmińskiego

Dr J. P.

adz.

Mitografowie, ob. Mitologia.

Mitologia (ó [iófioę, wieść, podanie; ó X070Ç słowo, nauka), wyraz już używany do oznaczenia prostego zbioru mitów t. j. legend o stworzeniu świata, o bogach i bohaterach; już nazwa nauki, badającej mity same. Mity te są dziełem okresów bardzo wczesnych umysłowości ludzkiej, która w nich zawarła dawne stosunki społeczne (np. stałe stosunki kazirodcze wśród bogów greckich), dawną obyczajowość (przygody miłosne Zeusa). Ale gdy mity, opromienione blaskiem tradycyi i świętości, pozostały bez zmiany, albo doznawały przekształceń podrzędnych, życie społeczne wysnuwało nowe zwyczaje i moralność. Przeżytki okresu zamierzchłego musiały przybierać

Wiel. lînc. Powsz. Ilustr. Ser, I. Tom XJ.VIX Zesz 372b,

coraz jaskrawiej piętno „dzikości i niedorzeczności“ (Max Müller) i zaczynały razić swoją treścią uczucia moralne i religijne umysłów wykształceńszych. Powstaje chęć wyjaśnienia tych pierwiastków, tak sprzecznych z duchem czasów nowych. Z tych usiłowań utworzy się M., jako nauka o Mitach. Tacy mitografowie, zajmujący się rozbiorem mitów i godzeniem sprzeczności, ukazują się dość wcześnie w Gre-cyi (wydania Westermanna „Mythographi Grae-ci“ Brunswik 1844; Munchera „M. latini“, Amsterdam 1861, oraz V. Stavenera tamże 1712). Ksenofanes z Kolofonu (w. VI prz. Chr.) gani poetów za ich legendy nieprzyzwoite o bogach i uważa niektóre z nich za bajki o ludziach dawnych. Teaganes z Regium (w. VI) usiłuje wyjaśnić walki pomiędzy bogami, jako opowieść alegoryczną walki żywiołów. Sokrates (w „Kratylusie“ Platona) wychodzi z rozbioru imion bogów, Metroder idzie w ślady Teaganesa. Z pośród tych wysiłków zwłaszcza wyjaśnienia Euhemerosa utworzyły cały kierunek, euhemeryzm (ob.; w. IV prz. Chr.): mity są przeinaczoną i zamaskowaną historyą ludzi, bogowie byli ludźmi, których czyny przyozdobiła i przekształciła wyobraźnia czasów późniejszych. Wyznawcami tego poglądu byli: Laktancyusz, św. Augustyn, a w czasach ostatnich Herbert Spencer. Ten dorobek Starożytności, w którym dadzą się spostrzedz wszystkie nieomal kierunki nowoczesne w zarodku^ poszedł w zapomnienie w okresie Wieków Średnich, i dopiero Czasy Nowożytne jęły snuć dalej wątek myślicieli dawnych. W w. XVII ukazał się pogląd, że mity starożytne są jedynie postacią zepsutą Objawienia, zawartego w Biblii (ks. Banier, Bryant i in.). Ale zakres faktów powiększył się dzięki zaznajomieniu się z wierzeniami ludów pierwotnych, i już w. r. 1760 ukazuje się cenna praca de Brossesa „Du culte des dieux fétiches“, w której autor wyjaśnia zwierzochwalstwo Egipcyan, jako przeżytek pojęć z okresu dzikości, i powołuje się dla poparcia twierdzenia swego na zwyczaje Murzynów. Na takie pochodzenie mitów wskazuje także istotny twórca socyologii etnologicznej, Jezuita Lafitau. Fr. Creuzer („Symbolik u. M. d. alten Völker“ Lipsk 1836/43), oraz Lobeck („Agloophamus“ Królewiec 1829, 2 t.), podejmując rozbiór misteryi, podkreślają, w rozbiorze wierzeń, rolę pierwszorzędną obrzędów.—Znajomość sanskrytu, badania zwyczajów ludów pierwotnych, w końcu postępy, dokonane przez folklor, umożliwiły w drugiej połowie w. XIX zbudowanie całokształtu nauki o mitach. Niepodobna tutaj rozwodzić się nad przyczynkami badaczy poszczególnych, zatrzymamy się tylko nad kierunkami wybitniejszymi: 1) Szkoła filologiczna. Jej przedstawicielami najwybitniejszymi są: Max Müller w Anglii, A. Kulm w Niemczech, M. Bréal we Francyi, Afanasjew w zakresie Mitów słowiańskich. Według tej szkoły, w okresie pierwotnym wyrazy wszystkie miały treść konkretną, bezpośrednią. Dlatego „wszystkie wyrazy jak: dzień, noc, ziemia, wiosna, świt, mają zawsze końcówkę dla oznaczenia rodzaju... wyrazy te otrzymują nie-tylko piętno osobiste, ale i płciowe“. Wiele imion było pierwotnie imionami pospolitemi, orzeczeniowemu i wyrażały to co wówczas uchodziło za najbardziej znamienną właściwość przedmiotu. Z biegiem czasu zapomniano o tera: „albowiem treść przenośni uległa zatraceniu lub znaczenie pierwiastków, od których wyrazy pochodzą, stało się niejasne, albo się zmieniło, pierwiastek i znaczenie wielu wyrazów ostatecznie zaginęły“. Np. Zeus, odpowiadający pierwotnie sanskryckiemu Dyaus ( — niebo), utrącą z biegiem czasu swoje znaczenie pierwotne, — staje się osobą. Zamęt ten jest tem większy, ile że ten sam żywioł przyrody oznaczany był przez wiele odrębnych wyrazów, stosownie do własności, która rzucała się w oczy, np. słońce, według Maxa Mül-lera, ma całą moc takich imion przymiotnikowych; z drugiej strony niejedno z tych właściwości posiadały też inne zjawiska przyrody, dlatego otrzymywały to samo imię co słońce. „Zjawiska przyrody, w mowie wyrażone, przybrały charakter wątków dramatycznych. Przypisywane jestestwom, które obdarzano życiem na podobieństwo człowieka, wygłoszone w gwarze, w której każdy wyraz przemawiał do oczu, zjawiska przyrody stawały się jakoby aktami dramatu olbrzymiego, a jego postaci boskie, co do pochodzenia, były do nas podobne z usposobienia.—Ale w miarę tego, jak pewne zwroty traciły swoją przejrzystość, a znaczenie wyrazów etymologicznych ulegało zlenieniu, język tracił wyrazistość swoją: nazwy sił przyrody stawały się imionami własnemi, i oto ukazują się postacie mitologiczne. Dyaus jest niebem w okresie powstawania Wed, ale nie ma już tego znaczenia u Hellenów, którzy zachowali ten wyraz: Zeus. Zen jest u nich imieniem własnem. Ażeby bóg jakie przybrał kształty ostateczne w umysło-wości ludu, trzeba, ażeby imię jego było wymazane z mowy potocznej. Ouranos nigdy nie został bóstwem wyodrębnionem, gdyż imię jego wciąż miało charakter przymiotnikowy; Varana natomiast, który mu odpowiada w sauskrycie, podniósł się do poziomu bogów, gdyż jego imię przestało mówić cokolwiek wyobraźni ludzkiej“ (Bréal). Stąd wypływa, że początku mitów należy poszukiwać w lenieniu, w „chorobie“ mowy ludzkiej, oraz, że nazwy bogów są dawnemi rzeczownikami pospolitemi, które utraciły znaczenie swoje pierwotne. „M. jest tylko narzeczem, starodawną formą języka“ (Max Müller), a zatem jest właściwą tylko częścią filologii: badacze tego kierunku usiłowali odkryć rodowód mitów przez zestawienie wyrazów, jak: Zeus i Dyaus, Onranos i Varana, w językach rodziny indo-europejskiej, odnajdując na tej drodze pierwotne znaczenie źródłosłown. Iune-mi słowy, kierunek filologiczny wyprowadza mity nie z pojęć i poglądów człowieka, jeno ze sposobu wypowiadania tych pojęć za pośrednictwem wyrazów. Kierunek ten doprowadzony do niedorzeczności przez własnych wyznawców, stracił dzisiaj wziętość zupełnie (ośmieszono go nawet przez tłumaczenie w duchu jego zasad dziejów Napoleona I, jako mitu). Ważniejsze przyczynki tego kierunku: F. Max Müller „Essay on comparative M.u (Lond. 1858); „Lectures ou the science of language“ (L. 1861—4); „Lectures ou the origin a. growth of religion as illustrated by the religions of India“ (L. 1878); A. Kuhn „die Herabkunft d. Feuers u. d. Göttertrankes“ (Beri. 1859) i „d. Entwickelungsstufen d. Mythenbildung“ (Beri. 1873), M. Bréal „Hercule et Cacus“ (Par. 1862) i „Melanges d. M. et linguistique“ (Par. 1878); Afanasiew „Poeticz. wozzrenija Sławjan na prirodu“ (Moskwa 1865 — 9); 2) Euheme-ryczna. Moreau de Jonnès („Les temps mythologiques, essai de restitution“) wskrzesił poglądy Euhemerosa, A. Hoffman zaś („Mythen aus d. Wanderzeit d. greco-ital. Stämme) usiłował udowodnić, że mity są swojego rodzaju dokumentami historycznemi, opowiadającemi o osobach, które w rzeczy samej istniały. Dopiero jednak Herbert Spencer („Zasady socyo-logii“) nadał temu twierdzeniu znaczenie roz-leglejsze: mity są to zdarzenia osób rzeczywistych, które po śmierci, a nawet jeszcze za życia zaczęły uchodzić za istoty boskie. Kierunek ten poniekąd styka się z poprzednim, ale nie znalazł oddźwięku prócz grona nielicznego i nie oddziałał dobitniej. — Por. Réville „La nouvelle théorie euhémeriste“) („Rev. de l’hist des religions“ 1881); 3) Symboliczna szkoła wywarła wpływ większy. Clermont-Ganneau podniósł, że obrzędy i obrazy symboliczne, któremi posługuje się kult, winny były nasunąć tłumaczenie, a więc dać początek mitom. K. O. Müller („Prologomena zu einer wissensch. Mythologie“, Getynga 1825) podniósł znaczenie olbrzymie kultu na kształtowanie się M-ii, a w czasach ostatnich V. Berard „Les cultes arcadieus; essai de méthode en M.“ (Par. 1894) rozwinął myśl tę szerzej. Kierunek ten poszukuje wyjaśnienia początku M-ów nie w treści poglądów ludzkich, lecz w sposobach jej wypowiedzenia, t. j. popełnia ten sam błąd, co szkoła filologiczna, ale zasługą jego wielką jest zwrócenie uwagi na znaczenie strony obrzędowej; 4) Antropologiczna. Kierunek ten, przyjmując, iż w wypadkach poszczególnych mogły działać różne czynniki, podnoszone przez ten lub ów z poglądów wyłuszczonych, uważa przecież, że jest rzeczą jałową dociekanie takie np., czy osoba ja-

kaś istniała. Zasadniczem jest pytanie inne, a mianowicie: czy istniał w umysłowości ludzkiej okres, w którym fakty, dla nas potworne i niezrozumiałe, uchodziły za zwykłe zjawiska życia codziennego. Odpowiedź brzmi twierdząco: wątki mitów są przeżytkami dawniejszych okresów ludzkości, kiedy obyczajowość, oraz pojmowanie przyrody były właśnie takiemi, jak w mitach. W tej to obyczajowości i w takiem pojmowaniu należy szukać ich źródła. Osoby, o których mity mówią, są sprawą podrzędną, najważniejsza zaś to stosunki społeczne, poglądy moralne, pojmowanie sił przyrody, w nich zakrzepłe. Prace Mannhardta i Fraze-ra, Tylora, Andrew Langa i Hartlanda, stworzyły zwolna to pojmowanie właściwe rodowodu mitów, oraz odpowiednie metody badań, które dzisiaj uchodzą za jedynie naukowe, nim, w Kościele zachodnim natomiast zaczęto Przyczynki ważniejsze: Mannhardt „Baum- jej nadawać kształt wyższy, kończasty, dwu-kultus“; Tylor E. E. „Cywilizacya pierwotna“ rożny, przyozdabiano złotem, drogiemi kamie-(Warsz. 1896, 2 t.); Lang A. „Myths, religion niaini i dwiema szerokiemi z tyłu taśmami, ob. a. ritual“ (1887; przekł. franc.) i „Modern Mytho- Infuła. Nazwa M. pochodzi ze Wschodu, logy“ (1910), a w jęz. polskim „Mitologia“ (Warsz. Mitradates (=ojciec słońca, a. przez Mitrasa 1898); Hartland „The Legend of Perseus“ dany). I) Władcy Pontyjscy: 1) M. j., (Lond. 1895—6, 3 t.); Frazer „Golden Bough“ książę Kappadocyi i Likaonii, płacił Persom za (wyd. 3-cie, 1910 — 1911). Kierunek ten zwró- panowania Artakserksesa Mnemona haracz i po cił m. inn. uwagę na bajki ludu, w których śmierci Cyrusa młodszego stawiał naprzód, dojrzał takie same wątki z okresu pierwotne- aby się Persom przychlebić, zdradzieckie za-go i wykazał ich równoległość z wątkami mitów sadzki, a potem wystąpił z orężem w ręku właściwych. U nas przedstawicielem tego kie- przeciw Grekom, będącym pod wodzą Kseno-runku był J. Karłowicz i St. Ciszewski. Literatura fonta. Później dostał się przez podstęp Klear-przedmiotu niezmiernie obfita. Co do M-ii lu- chosa z Heraklei do niewoli, z której dopiero dów oddzielnych podano ją pod odpowiedniemi po złożeniu wielkiego okupu się wyzwolił, artykułami. Z dzieł treści ogólnej, prócz wy- Rządził państwem swem lat 18.—2) M. II, syn mienionych powyżej: Schwartz „d. poetischen Aryobarzanesa, wnuk M-a I, szósty z władców Naturanschauungen d. Griechen, Römer, Deu- Pontyjskich, wstąpił na tron r. 339 przed Chr., tschen in ihr. Beziehungen zur M.“ (Beri. uznając zwierzchnictwo Persów. Kiedy Ale-1880); W. Mannhardt „Mythologische Forschun- ksander W. państwu perskiemu koniec położył, genu (Strasburg 1884); G. W. Cox „An intro- poddał się mu zaraz. Po śmierci Aleksandra duction te the science of comparative M. a. oświadczył się za Antygonosem, przed które-lolklore“ (Lond. 1881); J. Fiske „Myths a. go zasadzkami podstępnemi schronienia szukał mythmakers“ (Lond. 1872); A. de Gubernatis w Kappadocyi. Uważać go należy za właści-„M. comparata“ (Medyolan 1880); Ch. Ploix wego założyciela królestwa Pontyjskiego. Stąd „la Nature des Dieux“ (Par. 1888); A. Reville historycy greccy nadają mu przydomek xnanrjç „Prologomènes de l’hist. des religions“ (Par. (=założyciel). Po pozornej zgodzie z Antygo-1880); A. Lefèvre „Religions et M. comparées“ nosem padł ofiarą jego podejrzeń dynastycz-(Par. 1890); P. Ehrenreich „d. allg. Mythologie nych. — 3) M. III, syn poprzedzającego; mimo u. ihre ethnogr. Grundlagen“ (1910). L- K zawziętej nieprzyjaźni Seleukosa i Lizymachosa Mitoza, ob. K a r y o k i n e z a.    zdołał granice państwa swego rozszerzyć; um.

nie wstęgami przystrojonej, zwyczajnie M-ą zwano. Wschodni ten zwyczaj, przejęty przez Greków i Rzymian, łączył u nich, z przedmiotem samym, pojęcie zniewieściałości i sprawił, że lekkie nakrycie głowy, które rozpieszczeni mężczyźni, szczególnie zaś nierządnice nosiły, zawsze M-ą nazywano. W ogóle w garderobie żeńskiej, stroju głowy dotyczącej, zajmuje M. obok xexpôcpaÀoç (=siatka), cwxxoç ( = woreczek do włosów, czepeczek), u Rzymian calantica albo też M. zwanego, zawsze miejsce naczelne, i to w kształcie barwistej, na włosach owiniętej chustki, która głowę całą albo tylko część

S. Drz.

jej tylną okrywała.

Mitra, albo infuła biskupia, w początkach była tylko czapką, podobną do mitry książęcej i taki też kształt zachowała w Kościele wschód-

Mitra, bóstwo staropolskie, ob. M i t r a s. po 30-letniem panowaniu. — 4) M. IV., objął Mitra, °r. piïpa, w najogólniejszym sensie rządy w b. młodym wieku i zaraz bronić się wstęga, przepaska, łac. foscia, vitta\ stąd u Ho- musiał przeciw Galatom. Z początku nieśli mu mera służy odpowiednio na oznaczenie pasa, pomoc Herakleoci, ale przez Galatów przeku-wyrabiauego z blachy cienkiej, wewnątrz wełną pieni, opuścili go. Poślubił córkę Seleukosa podszytego, na napierśniku albo pod nim no- Kallinikosa, która mu w wianie Wielką Frygię szonego, celem ochrony podbrzusza rycerza od przyniosła. Ożenił się Antiochos W. z jego zranienia. Na podstawie owego znaczenia i na- córką. W wojnie z Synopejczykami nie miał krycie głowy, składające się u ludów wschód- powodzenia. Po nim wstąpił na tron syn je-nich: Lidyjczyków, Frygijczyków (por. osławio- go Pharnakes, który r. 183 przed Chr. zdobył ną czapkę frygijską), Syryjczyków, Arabów, Per- Synopę i wyniósł ją do godności stolicy. — 5) sów i Egipcyan, albo z jednej przepaski, jak ' M. V (156    120 przed Chr.) Euergetes,

np. dyadem królewski, albo z czapki, zwyczaj- •! sprawiedliwy i pokojowy książę. Z Rzymiaua-

nie-

mi pozostawał w stosuukach przyjaznych i posłał im podczas trzeciej wojny Punickiej na pomoc okręty i hufiec zbrojnych. Pospieszył także Krassusowi i Perpernie z pomocą. W nagrodę otrzymał od Rzymian Wielką Frygię. Zmarł śmiercią nagłą, może zamordowany, albo otruty; pochowany uroczyście w Synopie. — Syn jego 6) M. VI Eupator, Wielki ur. 131 przed Chr. i w Synopie, stolicy państwa Pontyjskiego, wychowany. R. 121 wstąpił na tron po ojcu M-sie V Euerge-t e s i e, pod opieką kilku możnych, którzy go z świata sprzątnąć pragnęli. Już w młodym wieku zapałał nienawiścią ku Rzymianom, którzy mu Wielką Frygię zagarnęli, mimo, że ziemią tą ojca jego za wyświadczone przysługi obdarzyli. Skoro r. 113 ster państwa był ujął, postanowił walkę toczyć z Rzymianami i celu tego przez całe życie z oka nie spuścił. Więc podbił Kolchidę sąsiednią i Chersouez Tauryj-ski, jako kilka więcej ku północy zamieszkałych plemion Scytyjskich i założył tam państwo Bosporańskie, a nadto zawarł przyjaźń z Tygranesem, królem Armenii Mniejszej, któremu córkę swą Kleopatrę dał za żonę, sam zaś z siostrą jego, Arthashamay, się ożenił. Następnie starał się Kappadocyą i Bitynią zawładnąć, ustanawiając tam książąt, sobie szczerze oddanych. Ale Rzymianie wypędzili tych książąt. Kiedy Nikomedes III, król Bitymi, stronnik Rzymian, w granice państwa Pontyjskiego wtargnął, rozpoczął M. w r. 88 wojnę piei wszą Mitradatesową (88 — 84), na czele wojska, liczącego 250 000 piechoty, a 40 000 konnicy, i floty z 300 okrętów wojennych. Wrodzy królowie i wodzowie rzymscy: Luc. Cassius, Marcus Aquillius i Quin. Oppius klęskę ponieśli i dostali się poczęści w jego ręce, albo zawczasu przed nim tył dali, niebawem cała prawie Azya Mniejsza stanęła po M-a stronie. Natenczas dał folgę swej nienawiści ku Rzymianom, wydając rozkaz wymordowauia wszystkich w Azyi przebywających Rzymian, a liczba ich wynosiła 80 000, albo nawet 150 000. Następuie wysłał najlepszego wodza swego, Ar-chelaosa, do Grecyi. Tutaj w r. 87 pojawił się Sulla, który po długiem oblężeniu zdobył w r. 86 Ateny i port Pirejski, gdzie Archelaos z wojskiem swem się rozłożył, i zadał mu pod Cheroneą, a w r. 85 drugiemu wodzowi, na miejsce Archelaosa przysłanemu, Dorylaosowi, pod Orchomenos klęskę. Równocześnie na M-a, który przez rządy samowolne i okrucieństwo niezmierne Azyatów od siebie odstręezył, napierały wysłane przez stronników Maryusza legiony rzymskie, któremi Luc. Val. Flaccus, a po zamordowaniu go podczas buntu legionów Gaj. Flav. Fimbria dowodził. Kiedy w r. 84 Sulla do Azyi wyruszył, prosił go M. o pokój, który w m. Dardanos zawarto. M. na wydanie 70 okrętów wojennych, ustąpienie z wszystkich w Azyi zdobytych krajów i na

zapłacenie 2 000 talentów kosztów wojennych zgodzić się musiał. —Drugą Mitradateso-wą wojną, r. 83-81, zowią boje, które Luc. Murena, przez Sullę pozostawiony w Azyi do-wódzca rzymski, samowolnym najazdem państwa M-a rozpoczął. Skończyła się ta wyprawa r. 81 wypędzeniem legionów Mureny przez M-a z granic swego państwa.—Kiedy M. zbrojenia swe ukończył, rozpoczął nową wojnę, trzecią Mitradatesową (r. 73 — 63), na czele 150 000 żołnierzy i 400 okrętów wojennych, podbił Bitynię, zdobył Chalkedon i osaczył w Kyzikos konsula Marka Aurel. Kottę, a niebawem przez wojsko drugiego konsula Luc. Lic. Lukullusa otoczony został, który go w r. 73 do odstąpienia z pod murów oblężonego miasta zmusił, wojsko jego lądowe pobił, flotę zaś częścią eskadra rzymska, częścią burza morska niemal doszczętnie zniszczyły. Następnie zdobył Lukullus większą część miast M-a, pobił go ponownie pod Kabejrą, a kiedy Tygranes, do którego M. był się schronił, wydać go w ręce wroga się wzbraniał, wtargnął do jego państwa i zadał mu klęskę pod Tygra-noeertą i nad rz. Arsaniasem, ale w stanowczej chwili przez rokosz legionów, wzbraniających się dalej w głąb kraju ruszać, do odwrotu zmuszony został, z czego M. skorzystał, aby dzierżawy swe orężem znowu podbić. Objął nad legionami Pompejusz naczelne dowództwo, na zasadzie prawa Maniliuszowego. Zadał on M-owi klęskę pod Zelą, nad rz. Eufratem, gdzie później na pamiątkę zwycięstwa Niko-polis powstał, i zmusił go do ucieczki w graui-ce państwa Bosporańskiego. Lecz nawet po tylu klęskach nie zaniechał M. nowych zbrojeń, powziąwszy zuchwały plan wtargnięcia na drodze lądowej przez Tracyę, Macedonię i Panno-nię do Italii, wywołał wszakże przez to w własnym kraju bunt, na którego czele syn jego, Pharnakes, stanął, a opuszczony przez wszystkich, zadał sam sobie truciznę r. 63. — Starożytni historycy nazywali M-a Wielkim i przypisywali mu zdolności nadzwyczajne; podają źródła, że w mieście Ealancyi założyć miał cenny zbiór przedmiotów artystycznych; że mówił wszystkiemi językami podbitych przez siebie 22 narodów. Rzeczywiście jednak różnił się on mało od innych despotów wschodnich. — Por. F. Reinach „M. Eupator, roi de Pont“ (Par. 1890, przek. niemiecki Goetza, Lipsk 1895); Bernhardt „Chronologie der M-schen Kriege“, (Marburg 1896). - - II) Królowie Partyjscy: 1) M. I, syn Pryapatyosa, objął, po śmierci brata Fraatesa r. 170 przed Chr., rządy pod imieniem Arsacesa VI. Władca energiczny, waleczny i sprawiedliwy. Granice państwa swego rozszerzył aż do Eufratu i gór Kaukaz-kich. Bardziej jeszcze przyczynił się do rozwoju król. Partyjskiego przez zaprowadzenie urządzeń, wzorowanych na państwach, w kulturze dalej posuniętych. Zwycięskiego zrazu

za

za

richa, Lipsk 1903).

przyjaciela swego, Demetryusza Nikatora syryjskiego, pojmał jako jeńca, obchodził się z nim łagodnie i dał mu córkę swą Rhodagunę za żonę. — 2) M. II, bratanek poprzedzającego, wstąpił na tron jako A r s a c e s IX. Dla szczęśliwych wojen z Scytami i z Armeńczykami nadano mu przydomek Wielkiego. Za jego panowania zetknęli się Rzymianie po raz pierwszy z Partami. —3) M. III, syn Fraate-sa, objął rządy jako A r s a c e s XIII, w tym samym roku, w którym Tigranes, zięć M. Eu-patora Pontyjskiego, umarł. Kiedy w r. 56 przed Chr. wojował z Armeńczykami, wszczął rokosz przeciw niemu brat jego Orodes. Dla okrucieństwa, z którem kary na stronnikach brata był wymierzał, wypędzili go Partowie i powołali na tron Orodesa. M., który jeszcze ziemią Medyjską władał, zaczepił Orodesa, poniósł jednak klęskę. Prosił wtedy o pomoc Aulusa Gabiniusza, namiestnika rzymskiego Syryi, lecz nie uzyskał jej. Sprzymierzywszy się z Arabami, podjął walkę przeciw Orodeso-wi, zdobył Seleucyę i Babilon, lecz w końcu dostał się do niewoli i na rozkaz brata ściętym został. — III) Na wzmiankę osobną zasługują książęta Bosporańscy: 1) M., od miasta Pergamon, miejsca wychowania swego, Perga menus zwany, nieprawy syn M-a Eupato-ra Pontyjskiego. Cezar obdarzył go tetrar-chią Galacyi i nadał mu nawet tytuł króla. Po strąceniu z tronu Fąrnacesa, króla Bospo-rańśkiego, objął M. rządy i tego państwa. Później pobity przez Asandrosa, zięcia króla Farnacesa II, był z władzy całkiem wyzuty.— 2) M., wnuk M. Eupatora, sprawował rządy panowania Kaliguli i Klaudyusza. Kiedy bunt przeciw Rzymianom podniósł, poniósł klęskę i dostał się jako jeniec do Rzymu. Ces. Galba skazał go na śmierć, ponieważ dawniej, Nerona, z niego był szydził.    s- Drz*

Mitralieza, Mitrailleuse, ob. Kartaczownica.

Mitras, Mitra, gr. MRłpaę, łac. Mithras, Mithra, bóg słońca i światła, czczony przez Persów starożytnych, a jako Mitra przez Indów. Jest ten wszystko widzący bóg światła zarazem bogiem prawdy jasnej i czystości niepokalanej. W okresie starszym należał M., podobnie jak Anahita (ob.), wyłącznie do bóstw religii ludowej, dopiero od czasu Artakserksesa II pierwszeństwo wziął przed innemi bóstwami jako zwycięski, całym światem władający król, który, ciągle z Daivasami, złemi mocami nocy i podstępu, wojując, ład we wszechświecie utrzymuje. Do niego zwraca się w Zendaweście zachowana modlitwa ofiarna, Michiryasht, w niej przedstawiony jest nietylko jako bóg słońca, mający siedzibę na wschodzie dalekim, na tiara Berezaiti (== wysoka góra), z jej szczytów ludzi dzienuem światłem darzący, lecz także w przeuośui idealnej. Z Persyi rozkrzewił się kult M-a za czasów rozkwitu państwa perskiego po całej Azyi Mniejszej, a ok. r. 79 przed Chr., przez korsarzy azyatyckich, pojmanych przez Pompejusza, także po wszystkich dzielnicach państwa rzymskiego w Europie. Tutaj cześć jego pokalauo naleciałościami obcemi, których wstrętną treść tworzyły hojne ofiary byków, a może nawet i ludzi, jako też pełne męki i udręczenia misterye. W czasach dogo-rywującego pogaństwa był kult mistyczny M-a, wyobrażanego jako Sol invictus (= słońce nieprzezwyciężone), a zarazem jako przewodnik dusz cierpiących przez przestwory niebiańskie do szczęścia wiecznego, najważniejszym z wszystkich nauk tajemnych, głoszących ludzkości dzieło odkupienia. Sztuki piękne przedstawiały M-a (na sławnych płaskorzeźbach w paryskim Luwrze i w Karlsruhe), jako młodzieńca z czapką frygijską na głowie, w postawie klęczącej na powalonym byku, którego kark przeszywa sztyletem. Mistyczne obrzędy jego, Corucica, obchodzili Rzymianie podczas zrównania wiosennego dnia z nocą, w pieczarach naturalnych albo sztuczuych, Mithraea, w których porozwieszano emblemata, przedstawiające kon-stellacye gwiazd, rozmaite strefy, gwiazdy stałe i planety, znaki zodyakowe, mające pierwiastkowe żywioły świata, a zarazem i wędrówkę duszy ludzkiej przez słońce i planety przypominać. Szczątki ich dochowały się do dzisiaj w najdalszych zachodnich i północnych zakątkach olbrzymiego państwa rzymskiego, a szczególnie w pobliżu stałych leży legionów. Z odwiecznego kultu M-a przechował też jeszcze rozmaite obrzędy kościół ormiański. — Por.: Lajard „Recherches sur le culte public et les mystères de M.“ (Paryż 1847 — 1848, 2 t.); Windischman „M.“ (Lipsk 1857); Spiegel „Era-uische Alterthumskunde“ (t. Il, Lipsk 1873); Roscher „Ausführliches Lexikon d. griech. u. röm. Mythologie“ (t. II, 3 028 i nast., Lipsk 1890 — 1897); Gasquet „Essai sur le culte et les mystères de M.“ (Faryż 1898); Cumont „Les mystères de M.“ (przekł. niemiecki Geh-

S.Drz.

Mitre Bartłomiej, prezydent konfedera-cyi argentyńskiej ( * 1821 w Buenos-Aires), zbiegł przed zemstą gen. Rosas do Boliwii i Peru, w końcu do Chili, gdzie wydawał różne czasopisma. R. 1851 uczestniczył w powstaniu Urguizy przeciw Rosasowi, wybrany do parlamentu odznaczył się krasomówstwem. Po wybuchu wojny pomiędzy stanem Buenos-Aires a konfederacyą argentyńską (1859), stanął na czele wojsk owego stanu, lecz był zwyciężony i ranny pod Cepedo. Buenos-Aires przystąpiło do konfederacyi, a M. został jego gubernatorem i generałem brygady. R. 1861 wszczął się nowy spór, M. jako zwycięzca r. 1862 został prezydentem rzeczypospolitej na 6 lat. Kraj zawdzięczał mu wiele; popierał rolnictwo, handel i rzemiosła, oświatę, a zwłaszcza wy-chodztwo obcych kolonistów. W dążeniach tych

ad. i.

adz.

wicza (Warsz. 1871, str. 403).

Mitscherlich Krzysztof Wilhelm, filolog klasyczny niemiecki ( * 20 września w Turyngii 1760 f 6 stycz. 1854); kształcił się w uniwersytecie w Getyndze 1779—82, gdzie został profesorem filozofii i bibliotekarzem (1785); r. 1809 objął katedrę „wymowy“ („Beredsamkeit“) po Ch. G. Heynem; przy współudziale Tychsena i Heerena wydawał r. 1786 — 91 w Getyndze „Bibliothek d. alten Literatur u.

Kunst“. Znane i cenione jest jego wyd. „Od i epod“ Horacyusza, z wyczerpującemi komentarzami (Lipsk 1800 — 1, 2 t.) Ogłosił prócz tego „Hymn Homera do Demetry“ (1807), wybór erotyków Heliodora, Ksenofonta z Efezu i in. p. n. „Scriptores erotici graeci“ (Zweibrücken, 1792—94, 4 t., ed. Bipontina), „Aethio-pica“ Heliodora (1799, 2 t.), „Racemationes Venusinae“ (1827—33, 6 cz.). Pierwsze prace M. były: „Epistoła critica in Apollodorum ad Ch. G. Heyne“ (Getynga, 1782) i „Lectiones in Catullum et Propertium“ (t.-że, 1786).—Por.:

Brusian „Gesch. d. klass. Philologie in Deutschland“ (München, 1883, 506).

Mitscherlich Eilhard, wybitny chemik niemiecki (* 1794 w Neuende pod Jever—f 1863 Schönebergu pod Berlinem), od r. 1811 przykładał się do historyi i języków, a zarazem < dotąd:

arse-

przeszkodził mu zatarg z dyktatorem paragwajskim, Lopezem; M. urzeczywistniwszy sojusz Brazylii i Urugwaju, stanął r. 1865 na czele wojsk zjednoczonych i prowadził wojnę do końca swej prezydentury. Mimo starań na nowo obrany nie został, a w r. 1874 po powtórnych bezskutecznych staraniach o prezydenturę usiłował obalić prezydenta obranego, lecz wzięty do niewoli, musiał wyjechać zagranicę. W ostatniem dziesięcioleciu w. XIX był redaktorem pisma „Nacion“ w Buenos-Aires. Wydał: „Comprobacion historica ocerca de algunes puntos de Historia Argentina segun nuevos documentos“ (1882); tłumaczył Dantego.

Mitrowic, m-to w komitacie Szerémskim w Kroacyi, na dawnej granicy wojskowej kroa-cko - sławiańskiej, na lewym brzegu Sawy i na linii kolei żel. Inyjija—M.—Vinkovce, izba sądowa i sąd okręgowy, gimnazyum niższe rządowe; znaczny handel zbożem i winem, hodowla jedwabników, ok. 10 000 m-cow, przeważnie Kroatów.—Na prawym brzegu m-czko serbskie Mitrowica. Po dawnem mieście rzymskiem Syrmium pozostały tylko ruiny.

Mitschel Ormsby M. Knight (* 1810— f 1862), astronom i generał amerykański, uczestnik wojny stanów północnych i południowych, założyciel obserw. astr. w Cincinnati, nast. dyrektor obs. w Albany, podał ścisłe pomiary gwiazd podwójnych, oznaczył czas obrotu Marsa i w. in. Znany u nas jako autor dzieła „Ciała niebieskie a światy planetarne i gwiazdowe“, spolszczonego przez A. Pietkie-

A. Ł

K. A.

nauk przyrodniczych i medycyny w Heidelbergu, Paryżu i Getyndze, r. 1818 wyłącznie do chemii w Berlinie. Wówczas odkrył zjawisko izomorfizmu (ob), które posiadło wnet równie wielkie znaczenie dla chemii i mineralogii. Idąc za radą Berzeliusza, M. ciągnął swe badania w Sztokholmie, gdzie zwrócił się do syntezy minerałów. W r. 1821 prof. uniw. berlińskiego. Odkrył tu zjawisko dimorfizmu (ob.); zapomocą udoskonalonego przez się goniometru reflekcyj-nego spostrzegł niejednakowe zmiany kątów minerałów pod wpływem ciepła. Badania M-a związków benzyny (Ostwald; „Klasycy“, zesz. 98) i tworzenia się eteru naprowadziły go na teoryę reakcyi kontaktowych (katalitycznych). M. odkrył kwas selenowy, kwas nad-manganowy, badał kryształy komorowe (w fa-brykacyi kwasu siarkowego) i podał metodę wykrywania fosforu; odkrył benzol, nitroben-zol, azobenzol i kwas benzolosulfonowy. Prócz tego wykonał kilka prac geologicznych. Napisał: „Lehrb. der Chemie“ (Berlin 1829 — 35, 2 t.; wyd. 4-e 1840 — 48). Po śmierci M-a wydano jego „Die Vulkanischen Erscheinungen in d. Eifel u. über die Metamorphie d. Gesteine durch erhöhte Temperatur“ (Berlin 1865) i „Gesammelte Schriften: Lebensbild, Briefwechsel u. Abhandlungen“ (wydane przez syna M-a, tamże 1896). Praca M-a nad związkiem pomiędzy składem chemicznym i postacią krystaliczną nianów i fosforanów (1821) weszła w skład biblioteki Klasyków Ostwalda (zesz. 94-ty). R. 1894 odsłonięto M-owi w Berlinie w pobliżu uniwersytetu pomnik dłuta Hertzera. — Por.: Rose „Eilhard M.“ (Beri. 1864) i „Erinnerung an Eil-hard M.“ (tamże 1894).    Dr a. j. o

Mitscherlich Karol Gustaw (*w Jever 9 listop. 1805 — *j* w Berlinie 19 marca 1871), farmakolog znakomity i zasłużony. Od r. 1825 kształcił się w Berlinie, a będąc jeszcze studentem wyd. lek. zajmował się już gorliwie chemią, zwłaszcza zaciekawiały go wtedy przetwory rtęci i antymonu, które badał w pracowni brata starszego, Eilhard a M-a (ob.). Obroniwszy w r. 1829 rozprawę „Hydrargyri prae-parata usitatissima analitice accuratius perscru-tata“, otrzymał dyplom doktorski i osiadł jako lekarz w Berlinie. Oddawszy się badaniom farmakologicznym, w r. 1834 został tamże docentem farmakologii (ob.), w r. 1842 mianowano go prof, nadz., w r. zaś 1844 otrzymał katedrę zwycz. tegoż przedmiotu i zajmował ją do śmierci. — M-a śmiało nazwać można ojcem farmakologii nowoczesnej w Niemczech, ponieważ pierwszy uwagę ziomków swych zwrócił na znaczenie znajomości stosunku chemicznego leków do części składowych ustroju ludzkiego, jako też będąc zwolennikiem oraz krzewicielem farmakologii doświadczalnej, wskazał im sposoby badania właściwsze, niż przedtem używane przez nich. Dziełem jego najważniejszem „Lehrb. d. Arzneimitellehre“ (Berlin

252).

nadto: „Życie Gusta-

A-

E. Chw.

s. p.

(Stuttgart 1904—1905).

1837—1846; wyd. 2-e, 1847—186.1; 3 t.); oprócz tej pracy klasycznej, ogłosił wiele monografii b. cennych treści farmakologicznej w Miillera „Archiv“, w Caspra „Wochenschr.“, w “Zeitschr. d. Vereins f. Heilk.“ i w in. wydawnictwach.— Por.: „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV,

Dr J P.

Mittag Jan Gotfryd, profesor gimna-zyum w Halli, wydał bezimiennie ,.Auguste Könige v. Polen und Churfursten in Sachsen“ (Lipsk 1733 i 1737); „Leben u. Thaten Friedrichs“ (Berlin 1734), wa Adolfa“ (Halla 1740), w którem znajduje się wiele ciekawych szczegółów o wojnie Szwedów z Polakami.

Mittag Lefler Magnus Gustaw, matematyk szwedzki ( * 1846 w Sztokholmie). R. 1877 objął katedrę matematyki w Helsing-forsie, r. 1887 w Sztokholmie. Od r. 1882 prowadzi międzynarodowy organ matematyków: „Acta mathematica“, wraz z dodatkiem historycznym p. n.: „Bibliotheca mathem.“. Zaznaczył się licznemi rozprawami głównie z teoryi funkcyi, zwłaszcza zmiennych zespolonych, podając w tym zakresie jedno zasadnicze twierdzenie, nazwą jego ochrzczone; z nich na język polski została przez prof. S. Dicksteina przełożona rozprawa: „O przedstawianiu analitycznem jednoznacznej gałęzi funkcyi analitycznej" („Prace Mat. Fiz.“, XVI—XVIII, 1905—07).

Mittelstaedt Jan, rolnik (* 1818—f 1890 w Lodzi), obywatel ziemski początkowo w Po-znańskiem, a następnie w Królestwie Polskiem rolnik zawołany. Napisał: „Uwagi nad gospodarstwem wiejskim“ (Poznań 1851); „70 miliardów rubli dlaRossyi“ (Warsz. 1874), książka przełożona i na język rossyjski, wywołała w swoim czasie ożywioną u nas na ten temat dy-skusyę krytyczną, na którą autor dał „Odpowiedź recenzentom warszawskim mojego dziełka: 70 miliardów rubli dla Rossyi“ (Warszawa 1874): „Zarysy ekonomii politycznej zgodne z religią chrześciańską, zastosowane do gospodarstwa wiejskiego“ (Warszawa 1859; wyd. 2-gie, tamże 1873); „Odpowiedź recenzentowi „Gazety Polskiej" w obronie nowego systemu ekonomii politycznej“ (tamże 1876); „Uwagi ogólnie dla francuskiego i ruskiego wydania: Nowe ekonomiczne zasady budowy społecznej, (t-że 1876, Część 1); „Rozmyślanie nad nowym systemem ekonomii polit." (Warsz. 1870).

Mittermaier Karol, słynny prawnik niemiecki ( * 5 sierp. 1787 w Monachium — f 28 sierpnia 1867 w Heidelbergu); profesor prawa karnego w Landshucie, Bonn (1819), Heidelbergu (1821 — 1867), gdzie wykształcił kilkadziesiąt tysięcy prawników z całego świata. Zasługi M. położył w kilku kierunkach: przygotował reformę prawa i procesu karnego w duchu humanitarnym, gorąco bronił instytucyi sądów przysięgłych, w nauce prawa uwzględnił, jeden z pierwszych w Niemczech, pierwiastek porównawczy, sam będąc doskonałym znawcą prawodawstw głównych ludów świata. Popularny wszędzie, jednakowo czczony we Włoszech, w Anglii, w Ameryce, w Rossyi, i u nas cieszył się uznaniem szczególnem (prof. Miklaszewski W. był uczniem M-a i przekładał jego rozprawy na język polski). M. był też czynnym politycznie; 1831 — 1848 był członkiem drugiej izby badeńskiej; był umiarkowanym liberałem, jego dziełem były reformy prawne i sądowe, urzeczywistnione w Badeńskiem (a za przykładem w. ks. Badeńskiego i w innych dzielnicach niemieckich, a także za granicami Niemiec), uczestniczył też w parlamencie frankfurckim 1848 r., głosując za hegemonią Prus. Po r. 1848 wrócił wyłącznie do nauki. Z dzieł M-a należy wymienić znakomitą rozprawę o dowodzie („Die Lehre v. Beweise im deutsch. Strafprocess“) (1834), „Podręcznik procesu karnego“, „Proces karny angielski, szkocki, amerykański“ (1852), „Doświadczenia w przedmiocie sądów przysięgłych“ (1865). Był M. współzałożycielem pism prawnych „Arch. f. civilistische Praxis“ (1816); „Neues Arch. f. Crimi-nalrecht“, „Kritische Zschr. f. Gesetzgebung und Rechtswissenschaft d. Auslandes“ (1829—1856). Należy wymienić piękną jego pracę ö Włoszech („Italienische Zustände“, 1844) i liczne memoryały w przedmiocie reformy ustaw więziennych.—Por. Marquardsen „M.“ (1859).

Mittnacht H e r m a n, baron, minister wir-temberski ( * 1825 w Stuttgarcie), przykładał się do prawa w Tybindze i Heidelbergu, służył w sądownictwie. W r. 1861 wybrany do drugiej Izby, był jednym z przywódców konserwatystów. R. 1867 ministrem sprawiedliwości. W parlamencie związku celnego (1868 — 70), stał na czele separatystów wirtemberskich. R. 1870 prezes ministeryum, prowadził w Wersalu i Berlinie rokowania dotyczące wejścia Wirtembergii w skład Rzeszy niemieckiej, W r. 1900 złożył godność prezesa ministrów; wydał „Erinnerungen v. Bismark“

M. Ko.

Mittu (Mattu) szczep murzyński. Prócz właściwych M. ludy pomniejsze: Madi, Kaja, Abaka i Luba, w okolicach górnego Nilu, między Roah a Rohl (5 — 6° szer. płn.), Dinkami na płn. a Niam - Niamami Da płd. Pod względem fizycznym ustępują M. swym sąsiadom, co się przypisuje szkodliwemu wpływowi robaka gwinejskiego. M. tatuują się, górną wargę rozszerzają w ten sposób, że przy jedzeniu i piciu muszą ją podnosić w górę, w dolnej zaś przymocowują kawałki kwarcu, długości 6 cm. Na szyi noszą niezgrabne i grube pierścienie z metalów; na rękach i nogach ciężkie pierścienie żelazne. Mężczyźni mają fartuch skórzany, kobiety owiązują się sznurem, na którym zawieszają gałązki z liśćmi. Obrzezanie nieznane. Strzały z łuku z wielu haczykami, oraz lance; tarczy nie mają. W zapa-

sach używają kastetów mocnych z ostrym albo krzywym brzegiem. Mieszkają w nizkich namiotach z trawy. Niezwykle urodzajną glebę gorliwie uprawiają; ze zwierząt domowych chowają psy, kozy i kury. Zmarłych składają do dołu, a na grobie gromadzą kamienie, umieszczane między palami. Namiętnie lubią muzykę, ulubionym instrumentem jest rodzaj liry.— Bibi.: Schweinfurth „Im Herzen von Afrika“ (wyd. 2-e, Lipsk 1878).

Mittweida, miasto w obwodzie lipskim, (Saksonia), dr. żel. Chemnitz - Döbeln - Riesa, 263 — 248 m. npm., szkoła techniczna dla maszynistów i elektrotechników (1 600 uczniów), realna, szkoła tkacka, progimnazyum, tkalnie bawełny (1 460 robotników), fabryki mebli, cygar, maszyn, cementownie, cegielnie. R. 1905 M. licz. 17 465 m-ców, w tyra 1852 katolików, 144 żydów; piękny kościół protestancki. Niezwykle malownicza okolica (Szwajcarya

M. K.

>S. I)rz.

adz.

Mittweidzka).

Mity, ob. Mitologia.

Mitylene, gr. MituXVjvY], poprawniej MutcXYjvy], dziś. Mytilini, największe i najznaczniejsze miasto na w. Lesbos, na wschodniem wybrzeżu, naprzeciw lądu Azyi Mniejszej, w uroczej, żyznej okolicy, z dwoma portami, podczas wojny Peloponezkiej silnie od strony lądowej obwarowane, kulturą wysoką i rozwojem sztuk pięknych oraz literatury od czasów najdawniejszych wsławione. Stąd ród swój wywodzą: Pittakos, Alkajos, Sappho, Dyonizyos, Hellanikos, Chares, Theophanes, Kratippos, Lesbonaks, Polemon, Diophanes. Najstarsi jego mieszkańcy byli prawdopodobnie pochodzenia karyjsko-pelazgij-skiego, a w czasach późniejszych przywędrowali Eolczycy, tworząc drobne, niezależne państwa, pomiędzy któremi najznaczniejszą była M., nawet na stały ląd Azyi Mniejszej dzierżawy swe rozszerzająca, gdzie miasta Sigejon i Achillejon założyła. Pierwotna konstytucya M-y była, jak się zdaje, monarchiczna. Wybuchłe później niesnaski, które do ciągłych walk z sąsiedniemi miastami doprowadzały, uśmierzył Pittakos (ob.). Po strąceniu z tronu lidyjskiego króla Krezusa podbili M-ę razem z w. Lesbos Persowie. Z wdzięczności za przysługi, podczas wyprawy przeciw Scytom świadczone, mianował Daryusz Koesa tyranem M-y, lud go podczas rokoszu Jończyków ukamienował. R. 493 przed Chr. dostała się w. Lesbos znowu pod berło perskie i musiała dostarczyć posiłków na wyprawę przeciw Grecyi, w rok po bitwie pod Salaminą, przyłączyła się do Attyckiej Ligi morskiej. Podczas wojny Peloponezkiej, r. 428 przed Chr., sprzymierzyła się M., w której stronnictwo arystokratyczne rej wiodło, ze Spartańczykami, lecz po długiem oblężeniu zdobył ją nast. r. wródz ateński Pa-ches i na wniosek Kleona okrutnie ukarał, 1 000 pojmanych obywateli na śmierć skazując; zrównał jej mury z ziemią, zabrał okręty, a własność ziemską pomiędzy kleruchów ateńskich rozdzielił. Po klęsce Ateńczyków na Sycylii odpadła od nich M. z innemi miastami lesbijskiemi, poczem z zmiennem szczęściem wojennem toczyli tam boje Ateńczycy i Lace-demończycy. Pomyślna bitwa morska, r. 406 pod Arginusami, ocaliła od zniszczenia flotę Ateńską pod wodzą Konona, osaczoną w porcie M-y przez admirała spartańskiogo Kallikraty-dasa, ale klęska pod Ajgospotamoj r. 405 złamała potęgę Aten, które dopiero jedenaście lat później skutkiem wygranej bitwy morskiej pod Knidos M. odzyskały. Po zawarciu pokoju Autalcydasowego stanęła M. dobrowolnie po stronie Ateńczyków. Za panowania Aleksandra W. poniosła ona b. dotkliwe straty, kiedy Persowie, a potem r. 332 Macedończycy ją zdobyli. Gdy w. Lesbos w wojnie Mitradatesa z Rzymianami pomagała mu, zdobył Marc. Minucius Thermus M - ę i z wielką surowością postąpił. Za pośrednictwem Pompejusza, zaprzyjaźnionego z historykiem Teofanesem, odzyskała M. swą wolność. Po bitwie pod Pharsalus r. 48 przed Chr. przyjechał Pompejusz do M-y po macochę swą Kornelię i syna Sekstusa, aby razem z nimi schronić się do Egiptu. Marcus Agrippa żył przez pewien czas w tern mieście, a później Agrippina, małż. Germanikusa, powiła tam córkę Julię. Cesarze rzymscy, szczególnie Tyberyusz i Nerwa, obsypywali M-ę wielkiemi dobrodziejstwami, Wespazyan zaś pozbawił ją wolności, którą ją Hadryan znowu obdarzył.

Miurydyzm (nowicyat), takirat sufijski. Według nauki sufiów można osiągnąć kilka stopni doskonałości. Pierwszy, szeriat, t. j. życie bogobojne według przepisów koranu; jest to doskonałość doczesna. Wyższym stopniem jest mistycyzm, polegający na dążeniu nieustannem do zbliżenia się do Boga, tarikat. Pragnący wznieść się do tego stopnia doskonałości musi odbyć nowicyat, miurydyzm, t. j. udać się do świątobliwego starca sufijskiego, obrać go swym kierownikiem („mu(ju)rszydem“) w życiu, ślepo i bezwzględnie wykonywując wszystkie jego zlecenia. Przez ascetyzm i napiętą kon-templacyę wewnętrzną dochodzi się do ekstazy mistycznej (chał), t. j. do trzeciego stopnia doskonałości: wiedzy (me'rifet). Ale można pozbyć się wszystkich pragnień doczesnych i jeszcze bardziej zbliżyć się do Boga, wzniósłszy się na stopień „prawdy“, gdzie człowiek bezpośrednio z Bogiem obcuje, przebywając po środku, między bytem i niebytem. Do takiego stopnia doskonałości wznosi się niewielu i ci mogą być marszy darni, imamami. Mało kto dostępuje me’ri-fetu (ci są namiestnikami, „naibami“ murszyda), zwykli miurydzi osiągają ledwie takirat, a tłumy ludowe najwyżej dochodzą szeriatu. Korzystając z posłuszeństwa bezwzględnego miury-dów, szeikowie sufijscy niekiedy zakładali własne państwa. R. 1823 bucharczyk Hass-Mu-chammed zaszczepił naukę sufijska w Dąge-

E. Chw.

A dz.

Dr J. P.

skich“ (328).

nej.

stauie i nawrócił na sofizrn Mułłę-Muchammeda. Po naradzie z duchownymi Mułła-Muchammed przyszedł do wniosku, że tylko dostąpienie ta-kiratu podniesie islam na Kaukazie i zniesie jarzmo rossyjskie. Idee jego znalazły posłuch śród górali. Mułłę Muchammeda uznano za miurszyda. Przeszedł na M. i słynny teolog kaukazki, utalentowany Hasy-Muehammed (*1795 w Gimrach, w Dahestanie) i zjednał nowemu prądowi licznych zwolenników. Pod koniec r. 1829 M. objął większą część Dahestanu i ziemi Czeczeńskiej. Wzrastająca liczba miu-rydów nasunęła Hasy-Muchaminedowi myśl założenia kalifatu wszechmuzulmańskiego, ogłosił się imamem i r. 1829 wypowiedział Rossya-nom wojnę świętą (hasawat). R. 1831 zadał kilka porażek Rossyanom, a wtedy powstanie objęło cały Kaukaz. Dopiero wojska rossyjskie pod wodzą bar. Rozena zdobyły d. 29 paźdz. r. 1832 Gimry, gdzie poległ Hasy-Muchammed. Nowy imam, Hamzat-bek (1832 — 1834), prowadził walkę nietyle z Rossyanami, ile, za podszeptem Rossyi, z tymi mahometanami, którzy na Kaukazie nie chcieli przyjąć M-u. Zawrzała wojna bratobójcza, w której r. 1834 poległ Hamzat-bek. Władzę po nim objął Szainil (ob.) i za jego kierownictwa M. doszedł na Kaukazie do największego napięcia: zespolił się ściśle z walką o niepodległość. — Por.: A. Krymski „Oczerk razwitja sufizma“ (Moskwa 1896); Chanykow „O miurydach i M-zmieM („Kaw-kaz“ 1847, Nr. J 5); Romanowskij „Kawkaz i kawkaskaja wojna“ (Petersburg 1860); szeik Dżemaleddin „Uczenje o takiratje“ (1869).

Mivart Jerzy przyrodnik angielski ( * 1827 w Londynie), początkowo adwokat, poczem oddał się naukom przyrodniczym, głównie zoologii i biologii; r. 1862 prof, szkoły lekarskiej w szpitalu św. Maryi, r. 1874 prof, biologii w uniw. w Kensingtonie. Przeciwnik teoryi doboru naturalnego i wogóle darwinizmu (ob ), ogłosił mnóstwo przyczynków i artykułów większych w pismach peryod. naukowych. M. inu. większe prace: „On the genesis of Species“ (Londyn 1871, wyd. 2-e 1872), „Man and Apes“ (t-że 1873), „Lessons from Nature“ (t-że 1876), „The cat“ (t-że 1881), „Nature a. Thought (t-że 1882, wyd. 2-e 1885), „The origin of human reason“ (t-że 1889).

Mixed pickles (ang. dosłownie=marynaty mieszane) u nas przekręcane na M i k s p i k 1 e, są to najrozmaitsze jarzynki młode, jak np. kalafiory, marchewki, fasola zielona, rzodkiewki, maleńkie ogóreczki, owoce zielone nasturcyi, kapusta brukselska, cebulki drobne, strąki pieprzu tureckiego, pomidory zielone, kukurydza niedojrzała itp., po oparzeniu ukropem i osuszeniu, zamarynowane i przechowywane w occie b. mocnym, zaprawionym solą, pieprzem zwyczajnym i kajeńskim, chrzanem, gorczycą, an-gielskiem zielem, imbirem, liściem bobkowym

Wielka Eac. Powsz. Ilustr, Ser. I. Tom XLVII Zesz. 372b.

itd. W occie takim jarzynki przebywać muszą 2 — 3 miesięcy, zanim są dobre do użycia; zalane octem tym w naczyniach szczelnie zamkniętych trzymają się lata całe nie psując się. Ocet mocny i b. korzenny odbiera im smak ich swoisty, wszystkie nabierają przez to kwaśności i ostrości jednakiej. M. p. podawane bywają najczęściej do sztuki mięsa lub pieczeni zimnych, a najbardziej rozpowszechnione są w Anglii; do rzędu rzeczy zdrowych nie należą.

Mizaldus (Mizaud) Antoni (* w Mont-Luçon [Bourbonnais] 152Ü—f 1578) lekarz i matematyk wykształcony w Paryżu, gdzie mistrzami jego byli. w matematyce Oronce Fine, w naukach lekarskich sławny Fernei (ob.). Zgodnie z duchem czasu swego starał się połączyć matematykę, t. j. astrologię, z medycyną, jak tego dowodem są m. in. dzieła jego: „Harmonia superioris naturae mundi et inferioris“ (Paryż 1558) i „Coniugium Aesculapii et Uraniae medicum simul et astronomicum“ (Lugdun 1550); z pośród licznych dzieł jego Kunaszowski w r. 1566 podług Wiszniewskiego miał przełożyć na język polski „Sekreta najdawniejsze leczenia“ (zarazy). — Por.: Kośmińskiego „Sł. lek. pol-

Dr J. P.

Mizandrya (gr. TO piaoę:=iiienawiść, wstręt, odraza i o àv/jp- &v§póę=mężczyzna, mąż) chorobliwy wstręt płciowy do mężczyzn, napotykany u niewiast. M. zdarza się wrodzona i stała, a wtedy stać się może niekiedy powodem t. zw. samkołóstwa (Tribadia), czyli nierządu niewiasty z niewiastą. Częściej spotyka się M-ę przemijacą, która opanowuje niekiedy ciężarne, nawet takie, które ubóstwiają mężów swoich. Stan taki objawia się albo tylko w pewnym okresie ciąży (ob.), albo też podczas jej trwania całego; z jej ustaniem znika najzupełniej, lecz powtórzyć się może podczas ciąży następ-

Dr J. P.

Mizantrop (zgr. TO pJaoę = nienawiść, wstręt, odraza i ó av9-p(*)7coe:=człowiek), nieprzyjaciel ludzkości, odludek ob. Mizantropia.

Mizantropia (z gr. TO piaoę -- nienawiść, . wstręt, odraza i ó avh-ptoTCOc^czlowiek) zniechęcenie do ludzi i obcowania z niemi, zmieniające osobniki niektóre na odludków mniej lub więcej zupełnych. Zniechęcenie takie może być krótkotrwałe, przemijające, ale niekiedy opanowuje już na zawsze, a przyczyną jego bywają zwykle: niewdzięczność lub przykrości różnorakie, doznawane od bliźnich, zawody w życiu, przeświadczenie o zepsuciu i przewrotości rodu ludzkiego, łączące się ze zwątpieniem o możności naprawy itp.; czasem M. może też być zboczeniem umysłowem na tle chorobnem.— Wzorem odludka, znanym już od z górą lat 2000, jest Tymon (T(p,wv) Ateńczyk, nieraz wspominany przez Arystofanesa (ob.) w komedyach, a także przez Plutarcha i Lucyana (ob. te nazw.); hył to człowiek majętny, szczodry, b. wykształ-

cony, o sercu dobrem, żyjący za czasów woj- f * 1853), oficer marynarki, od r. 1883 podró-ny Peloponeskiej (ob.), który znienawidził ludz- żował po Afryce i ułożył mapy rzeki Ogue. kość patrząc na niegodziwość i zepsucie spół- R. 1890 udał się do Adamua przez Niger obywateli swoich. Na scenę wyprowadził go i Benue; w Yola przyjęty dobrze przez sułta-go Shakespeare (ob.), poświęcając mu jeden z na, udał się do Sangha i Gabon; wrócił do dramatów swoich nie najlepszych. Odludka też Francyi r. 1892, gdzie został oficerem legii kon. prawdziwie po mistrzowsku wystawił Molière Wyniki polityczne tej podróży wywołały waśń (ob.); kusili się o to również inni, lecz bez po- pomiędzy Francyą a Anglią. W końcu r. 1892 wodzenia takiego.*'    Dr J-p- udał się powtórnie do Adamua w celu poli

Młzar, gwiazda, ob. Niedźwiedzica.    tycznym i handlowym i zawarł po drodze urno-

adz

D. S. I⁵.

Mizerski Antoni, weteran wojsk polskich wę z sułtanem w Muri, którą później wsku-( * 28 maja r. 1791 — f 1 lipca 1864 w Pozna- tek Anglii zerwano. R. 1895 M. został rezy-niu), do szkół uczęszczał w Rydzynie u ks. Pi- dentem w Majunga na Madagaskarze. M. ogło-jarów. Jako 20-letni młodzieniec wstąpił do sił: „Itinéraires entre les rivières Benoué pierwszego pułku szwoleżerów gwardyi Napo- et Sanga“ („Buli. de la Soc. de géogr. de Pa-leona i odbył kampanię w Saksonii i Francyi, ris“ 1895). czynny w bitwach pod Budziszynem, Dreznem, Mizpa (Micpa, Maspha, hebr. strażnica, od Brienne, Chateau-Thierry, Montmirail i Montereau. pierwiastku cfh wyglądać); nazwa kilku miej-Po powrocie do kraju jął się rolnictwa w Bo- scowości w Palestynie i w krajach przyległych: rowie pod Czempinem, nie przestając na chwi- 1) Najstarsza z nich to M. w Gileadzie, w zie-lę gorąco popierać wszystkiego co polskie, mi zajordańskiej. Miejscowość ta miała otrzy-R. 1848 stracił syna pod Książem. R. 1853 mać swoją nazwę jeszcze od patryarchy sprzedał Borowo i osiadł w Poznaniu. — Por. Jakóba (Gen. XXXI, 29), a potem obrali tam T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielko- Izraelici Jeftego jako sędziego. Jest ona polskich 1863 — 1876 (Poznań 1877). K-Chw' prawdopodobnie identyczną z Ramoth M., naj-MÎZ0CZ (w dok. M. Wielki al. Mały, Miezocz), bardziej wysuniętem na północ miastem w zie-m-czko na Wołyniu, nad Stubłą lub Stubełką, mi pokolenia Gad (Jozue XIII, 26), a więc pow. Dubieński, o 12 w. od st. kol. brzesko- i z Ramotli Gilead, które jako miasto pogra-kijowskiej Zdołbunowo i o 8 w. od st. Oziera- niczne było przedmiotem ciągłych wojen pony na linii ku granicy austryackiej, w okolicy między Izraelitami a Aramejczykami.—Ważniej-uroczej, lekko wzgórzystej, wśród gęsto rozrzu- sza była: 2) M. w ziemi pokolenia Benjamina, conych wsi, otoczonych sadami owocowemi, a więc w Palestynie środkowej. Służyła ona z pobudki Józefa Karwickiego, w poł. w. XVIII za ognisko religijne i polityczne w okresie Sę-przez włościan założonemi. Kościół katolicki, dziów; prorok Samuel zwoływał tam zebrania synagoga za pozwoleniem r. 1774 b-pa łuckie- ludu. Po zburzeniu Jerozolim}- przez Babiloń-go, Fel. Turskiego, wzniesiona, cerkiew, szkół- czyków, M. była siedliskiem namiestnika Go-ka dwuklasowa, cukrownia (1875 założona), bro- doliasza i służyła za rezydencyę; podczas wo-war, garbarnia, 13 jarmarków, handel smołą jen z Syryjczykami Juda Makabeusz zwołuje i około 2000 m-ców, przeważnie żydów. Piękna tam lud i napełnia go otuchą. Obecnie wska-rezydeucya murowana z parkiem rozległym, cieui- żują na wieś Nebi Samwil, odległą ok. mili stym Dunin-Karwickich. —W dok. M. spotyka się na płc. od Jerozolimy, jako mieszczącą się na już pod r. 1322, kiedy Lubart Giedyminowicz, miejscu dawnej M. Wspomina jeszcze Biblja: ks. łucko-włodzimierski, nadał M. jako fundusz 3) M. w ziemi pokolenia; Judy (Joz. XV, 38); • do zamku ostrogskiego. R. 1594 kupił M. ks. 4) M. Moab, która była rezydencyą króla Moabu Janusz Ostrogski i do ordynacyi ostrogskiej przy- za czasów Dawida (1 Sam. XXII, 3) i ziemię 5) łączył. R. 1711 M. należał do ks. Aleks. Dom. M., która leżała u stóp góry Hefmon i była za-Lubomirskiego. Od r. 1720 należy do Dunin- mieszkiwana przez plemię chananejskie Hewej-Karwickich. Na początku w. XIX rezydencyą czyków (Joz. XI, 3).

Mizocka słynęła ze swych zabaw i zjazdów. Miżewickie S-stwo niegrodowe w w-dztwie Bywało tam wówczas wielu mężów znakomitych, Nowogrodzkiem pow. Słonimskim, powstało przez m. inn. często tu gościł Tadeusz Czacki E Chw- wydzielenie kilku wsi z ekonomii Słonimskiej.

Mizoginia (łac. Misogynia z gr. to tuaoę= Podług ustawy sejmowej z r. 1776 należały do nienawiść, wstręt, odraza i yj Yovr]:=niewiasta, niego: Miżewicze, Juchnowicze, Woronicze z przy-żona). 1) wstręt płciowy mężczyzny do niewia- ległościami. W r. 1766 posiadał s-stwo Nar-sty, bywa zawsze zboczeniem wrodzouem, a butt, marszałek lidzki, opłacając zeń kwarty doprowadza zazwyczaj do t. zw. samcołóstwa złp. 602 gr. 14.    . • .

a. chłopcołóstwa (Paederastia).—2) Wogóle po- Mjakotin B e n e d y k t A 1 e k s an d r o w i c z, miatanie płcią niewieścią, lekceważenie, poniża- publicysta rossyjski (* 1867), po ukończeuiu nie i szkalowanie jej przez mężczyznę; M-ę w tym gimnazyum w Kronsztadzie przykładał się do zrozumieniu Arystofanes (ob.) niejednokrotnie nauk hist.-filologicznych w Petersburgu, poczein zarzuca tragikowi Eurypidesowi (ob.). Dr J p- pozostawiono go przy uniwersytecie w celu Mizon Ludwik Aleksander Antoni ! przygotowania się do profesury. Przez pewien

„Biografiia Mickiewicza“ („Biogr.

Chw.

a r.

Prehled“ III).

Mjösen największe jezioro w Norwegii, powierzchni 364 km. kw., jest właściwie jak i inne jeziora tego kraju doliną zapełnioną wodą, albo przedłużeniem koryta rzecznego, skąd jego wydłużone i wązkie kształty. Główny przypływ z płc. (Gudbrands) Laagen; odpływ z płd. Vormen, który sztucznie uspławniono od M. do Eidsvmld, skąd prowadzi kolej z jednej strony do Chrystyanii, a z drugiej do Lillehammer. Brzegi M., który leży na 121 m. nad poz. m. i ma głębokości 195—451 m., są bardzo urozmaicone. W pośrodku jeziora wielka i urodzajna wyspa Helgeö (święta). Rybołówstwo dawniej bardzo znaczne, w r. 1789 wskutek' powodzi całkowicie zniszczone.

czas od r. 1891 wykładał historyę Rossyi w Liceum Aleksandryjskiem. Aresztowany w r. 1901, został wysłany z Petersburga. R. 1903 powtórnie wydalony ze stolicy do Wałdaju (gub. Nowogrodzka). R. 1905 wspólnie z A. W. Pe-szechonowem, Bogorazem i M. F. Aunienskim utworzył nowe stronnictwo ludowo - socyali-styczne (tworzące właściwie skrzydło prawe eserów), wychodząc z założenia, że nastał w Rossyi czas do zlegalizowania ruchu opozycyjnego. W tym celu opracował odpowiedni program partyjny („Narodno-socialisticzeskoje oboz-rjenije“, 1906, Nr. 1), w którym pominął milczeniem sprawę organizacyi władzy wyższej państwowej w Rossyi, a w sprawie unarodowienia ziemi przemawiał za wykupem w tym celu własności rolnej od obywateli ziemskich. Podczas wyborów do pierwszej Dumy, należał w stronnictwie swem do tych, którzy przeparli bojkot Dumy. Na początku r. 1907 z całym komitetem organizacyjnym stronnictwa pociągnięty do odpowiedzalności sądowej, co go pozbawiło prawa wyborczego do drugiej Dumy. Pomimo to dał hasło do uczestnictwa w wyborach i przeprowadził 16 członków swej frak-cyi (leaderem był Wołk-Karaszewskij, wybitniejszymi członkami: Ataszajew, Demjanow, pop Kołokolnikow, kozak Szczerbina i inni). Po rozwiązaniu drugiej Dumy, na konferencyi latem r. 1907 w Finlandyi, dał M. pobudkę do uczestnictwa w wyborach do trzeciej Dumy, lecz poniósł klęskę. M. napisał: „Krestjanskij wopros w Polszje w epochu jeja razdjełow“ (Ptg. 1880);

Bibl.“, Pawlenkowa 1891); „Prikrjeplenie kre-stjanstwa lewobiereżnoj Małorossii w w. XVIII“ („Rus. Bogactwo“, 1894); „Iz istorii ruskago obszczestwa“ (Ptg. 1902); „Na zarje ruskoj ob-szczestwiennosti“ (Rostów n. D. 1905). E-

Mjeń (Möhn) pisarze górnołużyccy: 1) J e-rzy (* 14 maja 1727 w Hrubołcicach —f 22 sierp. 1785 w Njeswacidle), przykładał się do teologii w Lipsku, r. 1750 został dyakonein, 1760 proboszczem ewangelickim. Wyborny kaznodzieja. Z kazań jego ważniejsze: „Palaty ścepowc na kotrymż Hans Wjenk z Lubjenca r. 1772 pola Łahowa źiwy spaleny bu“ (1772) i^ „Ton modlitwy dostojny Boh w prihotowauju żujow“^ (1773). Wspólnie z Langem, Böhmerem (Bernai*) i Sërachem przełożył luterską „Postyllę domową“ (1771) na serbski. R. 1760 wydał „Pokutne modlitwy za mer“. M. jeden z pierw-szych jął się wierszowania, pragnąc dowieść giętkości mowy serbów łużyckiej. Przełożył kilka ksiąg „Messiady“ Kloppstocka i napisał kilka dłuższych pieśni chwalebnych heksamentrem na cześć jęz. serbskiego i jego pisarzów. Obie rzeczy wydał po jego śmierci syn „Serskeje rëce zamózenje a khwalbu w rycerskim kerliśu spé-waśe Juri Möhn“ (1806). Był to pierwszy zbiór poezyi na Łużycach. Z innych utworów poetyckich M-na nic się nie przechowało. Na owe czasy M. był wybornym znawcą mowy łużyckiej i gorliwym purystą. — 2) August Teodor Rudolf (* 26 stycz. 1767 w Njeswacidle — f 1 stycz. 1841 w Lubiji), syn poprzedniego, przykładał się do teologii i w Wittemberdze,r. 1793 proboszcz w Kotécich, od r. 1808 pastor prima-rius. Przed Zejlerera, M. uchodził za najwybitniejszego poetę łużyckiego. Przyzwyczajony przez ojca do używania najczystszej mowy łużyckiej. rozmiłował się w heksametrze i w twórczości swej wzorował się na Kloppstocku. Do rzędu najlepszych utworów M-na należą: „Precel-ny sobudar do hamta knjezej Ernstej Bohuwe-rej Jakubej“ (1824), kazanie heksametrem „Pri rowi knjeza Jana Gottlob Marlotha“ (1812) i pieśń wojenna „Kherluś serbskim bratram saksonskeho wojska do pola sobudaty“ (v1806) na temat wojen napoleońskich.—Por.: A. Cerny „Sto let lużicko srbske poesie („Slovanskÿ

E. Chw.

adz.

Mlecz, mleczaj (Sonchus), rodzaj roślin z łożonych, 40 — 45 gatunków właściwych Europie, Azyi, Afryce i Australii. Zioła lub półkrze-wy, jednoroczne lub trwałe, soczyste, o liściach podłużnych, całkowitych lub pierzasto wręb-szych, prawie ciernisto ząbkowanych; dolne w ogonek skrzydlaty zbiegające się, górne ser-cowato, lub skrzydełkowato obejmujące łodygę. Koszyczki kwiatowe rozmaitej wielkości, żółte złożone z kwiateczków tylko języczkowych licznych i wielorzędowych; łuski kielichokrywy dachówkowato ułożone. Owoce (ziarnczak) spłaszczone bez dzioba, uwieńczone puchem włosko-watym, śnieżno - białym. Powszechnie znane są: mleczaj krowi albo w arzy w ny (S. ole-raceus L.) jednoroczny, chwast wszędzie pospolity, po ogrodach, koło domów i płotów, w miejscach uprawnych i nieuprawnych, od lata do późnej jesieni kwitnący. Również pospolite są: M. polny (S. arvensis), M. kłujący (8. asper, V i 11). Nadto trafia się u nas rzadko na brzegach strumieni i rzek olbrzymi M. błotny (8. patuster), np. w puszczy kampinoskiej. W krainach nadśródziemnomorskich rośnie 10 gatunków M-a, na Syberyi 2, 6 w zwrotnikowej i południowej Afryce, 1 na Madagaskarze, 1 na Jawie a 1 na N. Zelandyi.

Gatunków 12 M-a, właściwych wyspom Kanaryjskim, są krzewami. Większego znaczenia praktycznego gatunki M-u nie posiadają. Niektóre z nich są używane na paszę dla świń. We Włoszech i w Grecyi liście M-u kłującego (Sonclius asper) są używane do przyrządzania sałaty.

St. Min.

T. K.

Mlecz (niewłaściwie niekiedy uazywany „mleczkiem“) (Chylus) część limfy, znajdującej się w naczyniach chłonnych (ob.) położonych w ściance jelit i w kreskach; nazwę swoją otrzymał M. na tej podstawie, że zawiera znaczną ilość drobniutkich kuleczek tłuszczu, które nadają temu płynowi zabarwienie białe; im więcej tłuszczu zawiera M., tym będzie bielszy. Wskutek tej przyczyny i same naczynia chłonne, w których płynie M., noszą nazwę naczyń mleczowych, kuleczki tłuszczu M-a są tak drobne, że nawet pod mikroskopem trudno wykazać ich charakter tłuszczowy, zawiesina ich jest stokroć subtelniejszą niż w mleku. M. zebrany do naczynia i pozostawiony czas jakiś krzepnie; skrzep jest pulchniejszy niż skrzep krwi. Barwa skrzepu na powierzchni ma odcień czerwonawy. Skrzep składa się z włóknika, leukocytów, w małej liczbie erytrocytów (ciałek czerwonych) i tłuszczu (w znacznej ilości). O składnikach chemicznych mleczu wogóle— ob. limfa i układ limfatyczny.

Mlecz pacierzowy, ob. Rdzeń kręgowy.

Mleczarstwo: 1) Dzieje. Wyrób masła i serów w większej części gospodarstw naszych jest przeważnie czynnością pierwotną, daleką od uzasadnienia umiejętnego. Ale w drugiej połowie w. XIX w metodach nastąpił przewrót. Nauka wyjaśniła cały szereg zjawisk, występujących przy wyrobie masła i serów; technika budowy machin i praktyka mleczarska nauczyły, w jaki sposób można wyniki wiedzy do fabrykacyi zastosować, a rozwój stosunków gospodarczych samą już siłą rzeczy wytworzył wielki handel masłem i serami, giełdy maślane i serowarskie, spółki i towarzystwa mleczarskie. Do krajów, w których najwcześniej poznano doniosłość tego przemysłu, zaliczyć należy Danię (ok. r. 1860). Na rynek angielski dostarcza ona największą ilość masła, za które osięga najwyższe ceny, głównie dzięki temu, że wyrób masła doprowadzono w niej do najwyższej doskonałości i tak cenionej w wielkim handlu jednolitości. Około podniesienia gospodarstwa nabiałowego w Danii położył niepożyte zasługi S e g e 1 c k e. Kiedy Segelcke rozpoczynał swoją działalność, metodom wyrobu masła i serów brakło podstaw umiejętnych; nie było ani machin i przy-borów, ani podręczników i pomocy naukowych. Do nadania masłu duńskiemu jednolitości przyczyniła się nie mało działalność założonej w r. 1873 w Kopenhadze kompanii eksportowe] „The Skandinavian preserved Butter Company“, zajmującej się wysyłką do Anglii trwałego masła śmietankowego. Za przykładem Danii zaczyna się około r. 1870 budzić zainteresowanie przemysłem mleczarskim w Niemczech, zwłaszcza północnych. Na wielką doniosłość gospodarstwa nabiałowego dla rolnictwa wskazuje Benno Martiny („Die Milch, ihr Wesen u. ihre Verwerthung“ 1871, i pismo mleczarskie: „Milchztng“). W r. 1874 z jego inicyatywy powstaje w Bremie „Niemieckie towarzystwo mleczarskie“, które urządza wystawy mleczarskie, wykłady i demonstracye udoskonalonych metod wyrobu masła i w r. 1876 zakłada w Raden pierwszą stacyę mleczarską i zakład naukowy mleczarski. W r. 1877 został wypróbowany w Raden pierwszy odśrodko-wiec (centryfuga) mleczarski, który wywołał przewrót zupełny w M-ie. Powstanie całego szeregu fabryk centryfug i ilość sprzedawanych przez nie odśrodkowców dowodzi, że przyrząd ten bardzo się rozpowszechnił, i że oddaje w praktyce niezaprzeczenie wielkie usługi. Obecnie za pomocą centryfugi parowej, stosownej wielkości, można odtłuścić w ciągu godziny przeszło 1 500 1. ( = 375 garncy) mleka. Jedynie dzięki pomocy tego przyrządu mogły powstać mleczarnie przemysłowe i spółkowe, które obok centryfugi są drugą główną dźwignią postępu M-a. —2) Zbiorowa przeróbka mleka. Wspólna przeróbka mleka istnieje w Szwajcaryi już w w. XIII; stamtąd w w. XVI przeszła do Francyi (t. zw. „fruitières“). Ale dopiero około r. 1830 zaczęły te spółki w Szwajcaryi przybierać piętno nowożytne (przeważnie w kautonie Bern). Liczba spółek serowarskich i mleczarskich wzrastała szybko w Szwajcaryi. W r. 1858 było ich w dolinach kantonu berneńskiego 259, w 1861 —400 (wartość wyrobu 7 000 000 fr. rocznie). Za przykładem Szwajcaryi spółki zaczęły powstawać w Sabaudyi, Allgäu (Bawarya), Vo-rarlbergu i Tyrolu. Drugim krajem, który wkroczył na tę drogę były Stany Zjed. (r. 1852 w Stanie New-York, w r. 1864 związek „New York State Cheese Manufacturing Association¹", do którego przystąpiło wtedy 221 spółkowe serowarnie); w r. 1886 było spółek 5 000. Niebawem po tej drodze poszła Dania, a około r. 1870 Niemcy. Na podłożu tych spółek powstały związki (Molkereiverband, Meiereiverband). Pierwszy związek w Niemczech, Osthol-steinischer Meierei - Verband, założono w r. 1886. — W następstwie tego przemysł M-ski przekształca się z zajęcia domowego na gałąź przemysłu wielkiego. Taka Franklin County Creamery (stan Vermont, St.-Zjed.) przerabiała już przed laty 10 na masło mleko od 30 000 krów (20 -24 000 funt. masła dziennie). Zwłaszcza sprawa ta daleko posunęła się w koloniach. W r. 1880 wyrabiano w Stanach Zjednoczonych sposobem fabrycznym serów 215 885 000 funt., domowym 27 272 000; w r. 1890 zaś 238 035 000 i 18 726 000; masła odpowiednio

ki.

w r. 1880: 29 421 000 i 777 250 000; r. 1890: 181 284 000 i 1 024 223 000. W Kanadzie r. 1890 sposobem fabrycznym masła 4 657 000, domowym 1 113 700 000; serów odpowiednio 6 267 000 i 108 714 000; w N. Połud. Walii r. 1895 masło sposobem fabrycznym 17 567 646 f., domowym 9 192 850.—3) Zaopatrywanie miast w mleko. Berlin spożywał r. 1894 ok. 387 000 kg. mleka. Najdalsza odległość, z której dowozi się mleko do Berlina koleją, wynosi 160—200 km. linii powietrznej, na kołach 29 km. W Paryżu w tym czasie spożywano dziennie mleka 550 000 — 600 000 1., a mleko dowożono z odległości 40 — 120 km. W Londynie (1894) dzienne spożycie mleka wynosi przeciętnie 530 700 lit. Do dostarczenia tego mleka potrzeba około 87 000 krów. To zogniskowanie handlu umożliwia dokładniejszą kontrolę nabiału, a jednocześnie stwarza całą nową technikę kontroli, oraz towaru (jednolitość), zwłaszcza w handlu międzynarodowym. Nadewszyst-ko powstały wielkie firmy: taka firma Bollego w Berlinie r. 1873 sprzedała 20 000 000 litr. mleka (szósta część całego spożycia mleka w tem mieście; Ccntralmolkerei w Wiedniu r. 1898 sprzedawało 9 000 000 1. mleka i zatrudniało 240 osób—4) Organizacya handlu wyrobami nabiałowemi. Najważniejszymi rynkami międzynarodowego handlu masłem są: Londyn, Kopenhaga i Hamburg. W tym handlu masłem wielką gra rolę odpowiednio zastosowany do wymagań rynku i jednostajny wyrób masła, oraz właściwe i jednostajne opakowanie. Do regulowania samego handlu powstały giełdy nabiałowe, np. w Paryżu, w Cork (Irlandya), Hollandyi i niektórych miastach amerykańskich (Elgin, Utica). — Największa z nich działa w Elgin; już przed 30 1. miała obrotu rocznego ok. 100 000 000 dolarów. Obok giełd powstały urządzenia środkowe, ujednostajniające mleko. W Esbjergu (Danie) r. 1896 założono taki zakład, dający zajęcie przeszło stu osobom: ok. 20—24 000 f. masła przetwarzano tam dziennie na cegiełki i nadawano towarowi barwę jednostajną; w samym dziale opakunkowym pracowały 70 dziewcząt, z których każde spełniało inną robotę.— 5) Rozwój nauki mleczarstwa. Szybki postęp przemysłu mleczarskiego wywołał potrzebę naukowego uzasadnienia wielu zjawisk, z któremi w technice mleczarskiej się spotykamy. Nauka m-stwa poczęła rozwijać się w dwu kierunkach: podstaw naukowych i techni-Co do podstaw naukowych badania fizyo-logiczno-chemiczne mają na celu wyświetlenie spraw takich, jak: tworzenie się mleka w wymieniu, wpływ różnego rodzaju paszy na ilość i skład chemiczny mleka wydzielanego, stra-wność tych pasz i t. d. Podstawne wiadomości z tej dziedziny zawdzięczamy badaniom: Pürstenberga, Raubera, Liebiga, v. Wolffa,

Kühna, Stohmana, Voita, Fleischmanna, Mayera, Weiskego i iun. Badania chemiczne mają na celu dokładne oznaczenie składu chemicznego mleka i wyrobów nabiałowych, poznanie przemian chemicznych, jakie zachodzą podczas: kwaśnienia mleka, jełczenia masła, dojrzewania serów i t. p. Nad chemią mleka pracowało wielu uczonych, a mimo to moc zagadnień pozostaje jeszcze zupełnie nierozwiązanych. Kierunek badań bakteryologiczno^- mleczarskich jest najmłodszy. Zadaniem badań tych jest wyświetlenie zjawisk fermentacyi i spraw rozkładowych, odbywających się w mleku i jego przetworach pod wpływem drobnoustrojów. Wiadomości te zawdzięczamy głównie: Pasteurowi, Duclaux, Adametzowi, Grotenfeltowi, Hueppemu, v. Freudenreichowi, Storchowi, Con-nowi, Weigmannowi i innym. Badania te znalazły w technice mleczarskiej liczne zastosowania. Poznanie warunków rozwoju bakteryj w mleku umożliwiło umiejętną jego konser-wacyę (p a s t e u r y z o w ani e, sterylizowanie mleka); poznanie przyczyny wad mleka i masła (najczęściej przyczyuę tę tworzą bakterye) zwróciło uwagę na sposoby, za pomocą których od wad tych można się uchronić; dzięki znajomości bakteryj, od których zależy prawidłowe kwaśnienie śmietany, pozyskano sposoby, za których pomocą można regulować przebieg tej sprawy i wpływać na gatunek i smak masła. Wskutek poznania zależności przebiegu dojrzewania serów od rozwoju pewnych grzybków i bakteryj, zdołano w różnych miejscowościach wyrabiać sery o pewnym smaku, których wyrób dawniej był uważany za możliwy jedynie tylko w pewnych okolicach. Co do techniki, udoskonalone przyrządy pozwoliły otrzymywać lepsze wyroby nabiałowe w sposób łatwiejszy, prostszy. Na postępy techniki nie mało wpłynęły prace konstruktorów machin i inżenierów, którym zawdzięczamy cały szereg przyrządów, jak: odśrodkowce, chłodniki, udoskonalone kierznie i wygniatacie, przyrządy pasteuryzacyjue i sterylizacyjne. prasy na sery i t. d. Fabrykacya udoskonalonych machin mleczarskich zrobiła znaczne postępy, głównie dzięki pracom: Lefeldta (w Niemczech), de Lavala (w Szweeyi), Bur-meistera i Waina (w Danii), Heima (w Niemczech), Hignette’a, Pittera, Simona (we Fran-cyi) i wielu innych.—Ze zbioru luźnych wiadomości urosło mleczarstwo do wysokości umiejętności, obejmującej, obok zestawienia technicznych metod wyrobu wytworów nabiałowych, naukowe wytłumaczenie spraw, które podczas fabrykacyi odbywają się. Nauka ta stała się przedmiotem wykładowym w uniwersytetach, politechnikach i szkołach wyższych rolniczych. Do badań mleczarskich stworzono laboratorya, zaopatrzone w środki, potrzebne do prowadzenia badań chemicznych i bakte-

ryologicznych. Pierwszy uniwersytet w Halli M. sędziego wileńskiego i Heleny Ogińskiej, sę-otworzył katedrę M-a. Ze stacyi doświadczał- dzia ziemski upicki. W imieniu Zygmunta III nych najlepsza jest w Kielu (1877). — Bibl.: r. 1617 zbrojną ręką .zajmuje zamki kurlan-0 stronie ekonomicznej L. Krzywicki „Kwe- dzkie i wraz z innymi pełnomocnikami królew-stya Rolna“ (Warsz. 1903). Pisma per.: „Milch- skimi układa nowe ustawodawstwo dla Kurlan-zeitung“ (od r. 1871, w Gdańsku, nast. w Bre- dyi: „Formula Regiminis“... (Ob. „Codex Dogeli“ mie); „Molkerei - Ztg.“ (od r. 1891, Berlin); i ,,Vol. Leg.“ VI, f 534). Wraz z żoną Anną „Molkerei-Ztg.“ (od 1887, Hildesheim); „Oester- Szyszczanką Stawecką ^2° v. Samuelową Bilewi-reichisches Molkerei-Ztg.“ (od r. 1894, Wie- czową) funduje w Surdegach cerkiew i monastyr deń); „Schweizer. Molkerei-Ztg.“ (Zurych); obrządku wschodniego dyzunickiego (1627). Pod-„Industrie laitière“ (od r. 1876, Paryż); „Gazeta pisał się też i pieczęć przyłożył na fundacyj-Mleczarska“ (Lwów, od r. 1895). Podręczniki: nym akcie monastyru w Jewiach r. 1619 wuja Kirchner „Handb. d. Milchwirthschaft“ (kilka Bohdana ks. Ogińskiego. Posłował na sejmy, wydań, przekł. polski „Mleczarstwo“, Warsz. podobnie jak jego bracia: Jan, Mikołaj i Jerzy. 1891); Fleischman „Handb. d. Milchwirthschaft“    Z tych Mikołaj, podkomorzy orszański, pełno-

(Brema 1893); Duclaux „Principes de laiterie“    mocnik na sejm r. 1631 do wyznaczenia kie-

(Paryż); Pourian „La laiterie“ (Par. 1895); runku kanału, który według projektu królewi-Jełowicki A. „Mleczarstwo“ (Warsz. 1889; cza Władysława miał Wilję z Berezyną połą-bibliografia prac polskich); Z. Chmielewski czyć. Napady Moskwy pracę tę udaremniły.— „Zarys techniki mleczarskiej“ (wyd. 2-gie, 2) Wiktor Konstanty synowiec poprzed-Warsz. 1911, str. 202, rys. 138), tenże „O ko- niego, s-sta żmudzki (* 1671—f 1680) syn Ja-rzyściach z mleczarń spółkowych (Warszawa I na. Poseł na sejmy i po ojcu sędzia żmudzki. 1910). Rocznik Martiny’ego „Milchwirthschaft-Ta- Wciąż czynny w różnych komisyach sejmowych, schenbuch“—wiadomości z zakresu M-a, adresy Zasłynął zaś męstwem r. 1655—56 jako regi-mleczarń, zakładów naukowych, bibliografia mentarz wojsk żmudzkich. Odniósł nad Szwe-i t. d. Dzieła treści ogólnej: Anderegg „Allg. dem walne zwycięstwo pod Birżami, a pod Po-Gesch. d. Milchwirthschaft“ (Zurych 1894); rostkami przywiódł w pomoc hetm. Gosiewskie Lezé „Les industries du lait“ (Paryż 1891). mu 12 000 szlachty żmudzkiej. Fundował kościoły Art. o M-ie „Enc. Rolnicza“ VI.    V. w Datnowie i w Boptacb (1672). — 3) Wo j ciech

Mleczko tak nazywają niekiedy gruczoły Emeryk syn Mieczysława, s-sty mielnickiego, rozrodcze samcze (jądra) ryb; stąd i samce no- ulubieniec Władysł. IV, regimentarz, nast. w-da szą nazwę mleczaków. Ob. Ryby. st-Min- podlaski (* 1665—f 1673). Wielokrotnie posło-Mleczko Jerzy Kwiryn, Jezuita, kazno- wał na sejm; po ojcu s-sta mielnicki i łosicki. dzieją (f 1720). Zostawił w druku kilka kazań Czynny pod Zborowem (1649); Beresteczkiem pogrzebowych: „Radii sepulchrales Lunae Ko- (1651); Żwańcem (1653); r. 1654—56 stając ryhutianae ... Demetrii Wiśniewiecki Castel, na czele Podlasia „przeciwko Moskwie a potem Cracov.“ (panegiryk pisany prozą, trochę szczegó- przeciw Szwedom tak stawał dzielnie, iż pierw-łów do życia Dym. Jerzego Wiśniow., Kraków szy zwycięstwo odniósł i ze sławą swej wa-1682); „Światłość zupełna w księżycu przy leczności nieprzyjaciela z granic Podlasia wy-ostatniej kwadrze na pogrzebie... Jędrz. Mar- pędził“. Jego dzielności zawdzięcza Podlasie, kowskiego ogłoszona“ (Poznań 1693); „Osoba że jedno nie uznało nad sobą władzy Karola pańska bez respektu, albo świętobliwy Sąd Gustawa. Ożeniony był z Anną Opalińską trybunalski“ (kazanie w kościele farskim piotr- w-dzianką kaliską. Był raz już konający, lecz kowskim; wychwala imiennie członków trybu- oto, jako sam zeznaje, stanęła przed nim Matka nału, Kalisz 1699).    N' ⁰ Boska studzieńska wraz ze św. Józefem i Cliry-

r. 1448, procurator et omnis tutor, zwie się także Saczko de Gałki. Jego synowie usiłują odzyskać dawne majętności pod Chełmem i Łuckiem. Najstarszego z nich, Rafała, syn Mikołaj (f 1542) głośny był swego czasu z zatargów ze swym pasierbem r. 1431 Mik. Hlebowiczem z Korczewa w-dzicem poło-ckim. Od drugiego z braci Mikołaja poszły dalsze pokolenia Mleczków, a od trzeciego Jana Sączkowi e. Z pośród rodu tego ważniejsi: 1) M. Andrzej. Najstarszy z synów Jana

Mleczkowie h. Wręby i Róża. Ród podlaski, stusom dziecięciem: Józef winem go ze swego gałąź Korczaków. Według genealogii obiato- kielicha napoił, tak jak poi Chrystusa na^obra-wauej r. 1620 w grodzie drohickim, pierwszym zie, a Ona mu rzekła: „wstań, żyj i ufaj“; po-jest na Podlasiu Grzymek de Patkowi- czem „wojewoda porwał się jak ze suu i cu-c z e, podsędek drohicki r. 1427. Syn jego Sta- downie zdrów został“.—4) K a z i m i e r z (*1742 ni sław alias Mleczko de Patko wieże —1809), syn Antoniego stolnika, iuflandzkiego,

podkomorzy (szambelan) Stanisława Augusta, dziedzic dóbr: Zbrzeźnica, Wybrany, Otole, Bory chów i in. Z sejmu Czteroletniego r. 1789 najpierw wybrany komisarzem z ziemi łomżyńskiej „do 10-go grosza“, a następnie członkiem cywilno - wojskowego zarządu ziemi łomżyńskiej. Jego postać staropolską, a także jego brata Piotra z Porytego, miecznika mielnickiego, uwiecznił Z. Gloger („Wesele babuni ). 6) Onufry, synowiec poprzedniego (* 1795 f 1853). Bardzo znany w swoim czasie oby watel

wie o „Królu duchu“ wykazuje, że trzy wcielenia Króla Ducha (Popiel, Mieczysław i Bolesław) przedstawiają symbol całych dziejów Polskich i są nie początkiem, ale całością utworu—dokończonego, lecz nie wykończonego. Na Kongres Narodu Polskiego w Waszyngtonie przesłał referat „Ocalenie przyszłości naszej“, w którym domaga się wyzwolenia oświaty ludowej z pod przewagi klas społecznych politycznie zbankrutowanych.

Mleczkowa mogiła, nad Niewiażą pod Kiej-danami, w pobliżu Swiętobrzóści. Leon Potocki w „Pam. Kamertona“ (I, str. J57) pisze, iż jeden z Mleczków, rycerz za czasów Batorego, posiadający rozległe włości nad Niewiażą, miał dwuch synów, Jana-Wojciecha i Jana-Konstantego. Konstanty „wskutek nieszczęśliwej miłości, rzucił się z koniem do wody ze stromego brzegu Nie-wiaży i utonął“. W tern miejscu go pogrzebano i usypano kurhan zwany M-ą mogiłą. Lud dziś opowiada o tern miejscu inną legendę — o panie, który zachłostał do śmierci poddanego, a potem z rozpaczy na tern miejscu się powiesił.

kraju i przemysłowiec. Przyjaciel Steinkelera(ob.). Syn Piotra M., miecznika mielnickiego. Całe życie pełen energii i pomysłowości. „Gdy człowiek chce, wszystko może“ było jego przysłowie. Jako przedsiębiorca i administrator ze strony Banku polskiego, przeprowadził w r. 1824—30 według planu Ign. Prądzyńskiego kanały augustowskie, a także szosy z Łomży do Białego Stoku, Augustowa i in. W r. 1831 był administratorem prochowni i arsenału w Warszawie i powtarzał potem nieraz, że prochem któ-ryśmy przygotowali, dwa lata Warszawa mogła się bronić. Otrzymawszy koncesyę, a zawa-rowawszy sobie kredyt nieograniczony w banku w r. 1844—1848, i stojąc wraz z Steinkelerem na czele kompanii budowy kolei żel. warsz.-wied., prowadził energicznie roboty, co naraziło go na straty, gdy bank wskutek niewypłacalności Łubieńskiego, wbrew umowie kredyt powstrzymał. Jeszcze przed r. 1840 w dobrach Ciszewskich i Sochaczewskich, które mu wniosła żona, nadał włościanom przywilej wolności i własności gruntów. Podobnież i brat jego Jan M. z Porytego. Ostatniem dziełem Onufrego M. było założenie cukrowni w Sanikach u szwagra Tom. Prusiaka. Zwiedzał Anglię i wogóle wiele podróżował. —6) Stanisław, stryjeczny wnuk poprzedniego (* 1851 w Osowce na Podlasiu) — jeden z siedmiu synów Kazimierza. Po ukończeniu b. warszawskiego gimnazyum realnego, kształcił się w Petersburgu na inżyniera górnika, wskutek jednak nerwobólów głowy zmuszony był długi czas leczyć się za granicą i blizko dziesięć lat nie mógł pracować umysłowo. Wydał przekład „Iliady“ (Warsz. 1894) z komentarzami i własnym poglądem na tak zw. sprawę homerycką, wykazując ze stanowiska estetyki, że wszelkie w ciągu czasu rozszerzenia pierwotnego tekstu w eposie home-rowym były czynione z artystycznem poczuciem całości i nie obalały, lecz podnosiły jego wartość. R. 1897 pomieścił w „Muzeum“ lwow-skiem „O sposobie wykładu historyi polskiej“. Z zapomogi kasy Mianowskiego wyszła praca „Serce a heksametr, czyli geneza metryki poetyckiej w związku z estetycznem kształceniem się języków“ (Warsz. 1900) i rozprawy: „Tożsamość rytmiki we wszelkiej pracy ludzkiej“; „Pizyologiczna estetyka rytmu“, „Estetyka rozwoju mowy polskiej“; „Narodowa prozodya naszej wersyfikacyi“. Tutaj wyprzedził poglądy

K. Bûchera, że tętno serca jest kształtnikiem poetyckiego i wszelkiego innego rytmu w tworzeniu ludzkiem. Tym sposobem praca przedstawiona jest jako źródło wszechstronne ludzkiego piękna formalnego i nawzajem piękno jako czynnik pracę uszlachetniający (ocena Zyg. Kramsztyka w „Krytyce lekarskiej“, 1901). W „Witeziu“ (1908) drukował rzecz o „Hamlecie Wyspiańskiego“, a w „Odrodzeniu“ (1910 — 11) rozprawy o Słowackim. Ze szczątków złożył w całość poemat: „Poeta i Natchnienie“. W spra-

Mleozna droga, ob. Gwiazdozbiory i Gwiazdy.

Mleczna fermentacja, ob. Fermentacya. Mleczne gruczoły istnieją tylko u ssaków. Pod względem rozwojowym należą do liczby skórnych, od których, jeżeli chodzi o najniższe ssaki, stekowce (Monotremata), różnią się one nieznacznie. U zwierząt tych przedstawiają one grupę woreczków nabłonkowych, które pojedyń-czo przebijają skórę i wylewają swoją wydzielinę na powierzchni „pola gruczołowego“, nieo-krytego włosami i nieuwypuklającego się; młode zlizują wydzielone w tem miejscu mleko lub wysysają je. U pozostałych ssaków otwory G-ów M-nych znajdują się na osobnych uwypukleniach—brodawkach (sutkach), które młode obejmuje ustami przy ssaniu. Pod względem budowy histologicznej G. M. należą do typu gronia-stych. W stanie biernym (u młodych samic, stale u samców) tkanka G-ów składa się z nielicznych wydłużonych woreczków nabłonkowych o b. wązkiem świetle (albo bez żadnego przewodu); ścianki tych woreczków wysłane są wysokim nabłonkiem cylindrycznym, którego komórki nie wytwarzają żadnej wydzieliny; woreczki są ślepo zakończone. U samic z nastąpieniem ciąży woreczki wymienione wydłużają się i rozgałęziają, zakończenia ich rozszerzają się kolbowato, i ostatecznie powstają b. liczne rozszerzone woreczki i pęcherzyki końcowe (alveoli) otwierające się na powierzchni brodawek odpowiedniemi wąskiemi kanalikami. Komórki przewodów i pęcherzyków gruczołowych, w miarę jak ciąża zbliża się ku końcowi, zawierają (zwłaszcza komórki pęcherzyków) liczne kuleczki tłuszczowe, w okresie czynnym gruczołu dostające się z komórek do płynu, wypełniającego w tym czasie pęcherzyki (przeważnie wody, dyfundującej z osocza

nym.

O (topnie-

C₆H₈0₄ o budowie O

jący w 125°), tlenek węgla i wodę; z rozcieńczonym kwasem siarkowym daje w 130° aldehyd i kwas mrówkowy; kwas jodowodorowy odtlenia K. M. do kwasu propionowego; nadmanganian potasu utlenia go do kwasu pirogro-nowego, kwas chromowy do octowego i węglowego. K. M. fermentuje w brzeczce piwnej; z substancyami zwierzęcemi daje jednak kwas masłowy i wodór. Etylowy ester K. M. CH₃.CH(OH)COOC₂H₅ powstaje przez destylacyę mleczanu z etylosiarczanem potasu; ciecz bezbarwna, wre w 154,5°, daje z amoniakiem 1 a k t a m i d C₃H₇0₂ o budowie CH₃CH(OH)CONHa, krystaliczny, łatwo rozpuszczający się w wodzie i topniejący w 74°. K. M. jest zarazem kwasem i alkoholem, daje sole obojętne (mleczany) rozpuszczające się w wodzie i wyskoku; prócz soli potasowców są one krystaliczne. Mleczan żelazawy Fe (C₃H₅0₃)₂.3H₂0 tworzy się z kwaśnej serwatki i opiłków żelaznych lub z mleczanu sodu i siarczanu żelazawego; ciało bezbarwne, krystaliczne, trudno dające się rozpuszczać w wodzie; posiada słaby i znośny smak żelazisty; znalazł

krwi, a właściwie limfy), wraz z inuemi substan-cyami wydzielniczemi, stąd przez kanaliki wychodzą przy ssaniu nazewnątrz. Wydzielina G-ów M*nych na kilka dni przed porodem i 4 — 5 dni po porodzie nie jest jeszcze mlekiem, lecz siarą, albo młodzi wem. Dopiero po tym czasie stopniowo zaczyna wydzielać się mleko. Przebieg samego wydzielania mleka w G-ach M-ych uważano dawniej za oddzielanie się samych komórek, wytwarzająch główne składniki mleka. Sprawa wydzielania nie jest prostem przesączaniem się z krwi. Obecność w mleku sernika (kazeiny) i cukru mlecznego, których brak we krwi, znaczna zawartość tłuszczu, soli potasowych, różnica pomiędzy laktoalbuminą a albuminą krwi, są w sprzeczności z tem przypuszczeniem. Badania histologiczne czynnego gruczołu wskazują, że rolę główną w sprawie wytwarzania mleka odgrywają komórki nabłon-kowo-gruczołowe. Stają się one wyższemi, wykazują w częściach woreczków gruczołowych, zwróconych do światła ziarnistość i wypełniają się licznemi kuleczkami tłuszczu, aż wkońcu część komórki, granicząca ze światłem przewodu, jak gdyby się rozpada, i ziarenka, kulki tłuszczu i jądra (które przytem wyradniają się tłuszczowo) dostają się do płynu, będącego w pęcherzykach. Komórki po tem wydzieleniu powstałych w nich wytworów (przemiany ich plazmy) powiększają się znowu bardzo szybko, o ile posiadają jeszcze jądra, i sprawa powstawania mleka zaczyna się na nowo. Wydzielone mleko zbiera się w kolbowatych lub pęcherzyko-watych rozszerzeniach przewodów gruczołowych i, o ile nie zostanie wyssane lub wydojone, czynność komórek gruczołowych zostaje zawieszona; po wyssaniu lub wydojeniu czynność komórek trwa dalej. Z tego wynika, że czynność tych komórek zachodzi po części wskutek podniecenia, którem w danym razie będzie drażnienie samych brodawek sutkowych przy ssaniu lub też przy dojeniu. W warunkach prawidłowych czynność gruczołów mlecznych trwa poty, póki młode nie rozwiną się o tyle, że same zdołają poszukiwać pożywienia. Okres karmienia (piersią) u zwierząt rozmaitych trwa rozmaicie: u klaczy— 5—9 miesięcy, u kozy i owcy —4--5 m.; u świni—3; u psów i kotów — 1 —lx/₂ miesiąca. U bydła domowego, hodowanego dla mleka, czynność G-ów M-nych trwa całe lata, u człowieka zachodzą stosunki podobnie. Ilość i położenie G-ów M-ych, a raczej sutków u różnych ssaków jest zmienna: u człowieka, małp i nietoperzy istnieją dwa sutki, położone w okolicy pierśnej ciała; u nieparzysto-kopytnych również 2 w okolicy brzusznej; u przeżuwaczy — 4 położone na brzuchu; u gryzoni i ssaków drapieżnych liczba ich dochodzi do 10-iu; u świń— 8 — 22, wzdłuż całej przedniej dolnej powierzchni ciała położonych. G. M. posiadają samce i samice; jednak u pierwszych tylko wyjątkowo mogą one przybrać cechy właściwe gru-

czołom samic; w zasadzie zaś u tej płci pozostają w stanie słabo rozwiniętym i nieczyn-

St. Min.

Mleczne kwasy, kwasy organiczne o składzie C₃H₆0₃. M. K. zwykły (a oksypropionowy, etylidenoinleczny, fermentacyjny) o budowie CH₃.CH(OH)COOH występuje w soku żołądkowym, zawartości kiszek i wogóle nader często w ustrojach zwierzęcych. K. M. otrzymuje się z cukru, gumy arabskiej i krochmalu przez sprawę fermentacyjną wywoływaną przez bakte-ryę Bacillus acidi lactici i przebiegającą najsilniej w ciepłotach pomiędzy 45° i 55°; M. K. znajduje się przeto w mleku kwaśnem zsiadłem, kapuście kwaszonej i ogórkach, wyciągu garbnikowym itd. a z łatwościątworzy się w brzeczce piwnej. Bakterye M-go K-su są bardzo wrażliwe na działania wolnego kwasu, fermentacya zatrzymuje się przeto, gdy powstała dostateczna po temu ilość K-u M-go. Przy wytworze K-su M-go z żętycy należy z tego powodu dodawać węglanu cynku i czynić to stale w pewnych odstępach czasu. Syntetycznie wytworzono kwas etylidenomleczny z alaniny, z aldęhydoamoniaku i kwasu cyanowodorowego, z kwasu achloropro-pionowego, przez ogrzewanie cukru gronowego z wodą i wodzianem barowym w 160°. K. M. znany dotychczas jako syrop dość gęsty o c. wł. 1 215, bezbarwny i nieposiadający zapachu, o silnym smaku kwaśnym, optycznie bierny. Rozpuszcza się łatwo w wodzie, wyskoku i eterze, nie jest lotny, ulatnia się jednak w prądzie pary wodnej; rozpuszcza łatwo sole ziem alkalicznych, zwłaszcze fosforan wapnia; nad kwasem siarkowym traci cząsteczkę wody i wytwarza bezwodnik (kwas laktylowy C₆Ul0O₅); przy destylacyi daje krystaliczny laktyd /CH(CH₃)CO\ \C0CH(CH₃)/

Dr A. J. G.

l‘r A. J. G.

t i m a.

zastosowanie lecznicze. K. M. stosują jako środek pobudzający trawienie, a także przeciwko dławcowi i błonicy, rozpuszcza bowiem tworzące się w tych chorobach naloty, dalej przy duśnicy bolesnej, wywołanej zwapnieniem naczyń, przy rozwolnieniach u dorosłych i dzieci, jako środek rozpuszczający tkanki patologiczne, zwłaszcza przy gruźlicy krtani; dalej jako środek do płukania ust i czyszczenia zębów. Po za tern K. M. znajduje zastosowanie pod postacią żętycy i serwatki, a płyny zawierające K. M. odgrywają wielką rolę w garbarstwie, far-biarstwie (otrębowanie) i wyrobie krochmalu; tworzy on się też łatwo w brzeczce piwnej.— Z roztworu nasyconego strychniny w K. M. krystalizują sole dwu kwasów o wręcz przeciwnej czynności optycznej, a mianowicie kwasów mlecznych prawo-i lewoskrętnego, K. prawoskrętny (paramleczny, mięsny) pozostaje w roztworze zwykłego mleczanu amonu, w którym wyhodowano Peniciliuiu ylaucum. Występuje on też w soku mięśniowym i najłatwiej otrzymać go można z ekstraktu Liebiga. Lewoskrętuy K. M. powstaje przez rozszczepienie roztworu wodnego cukru gronowego zapomocą Bacillus aci-di laevolactici, występującego w gruszkach. Ze zmieszanych roztworów prawo-i lewo-młe-czanów cynku, krystalizuje się jego mleczan fermentacyjny. Kwasy etylidenomleczne, których cząsteczka wyróżnia się obecnością niesymetrycznego atomu węgla, odegrały nader wielką rolę w rozwoju stereochemii (ob.). Kwas ety-lenomleczny (ß. oksypropionowy, hydrakry-lowy) CH₂(OH).CH₂(COOH tworzy się z kwasu ß chloropropionowego i wilgotnego wódziami srebra, zetylenocyanhydriny od działania kwasu solnego. Nader podobny do fermentacyjnego kwasu mlecznego, rozpada się jednak łatwo na kwas akrylowy i wodę; z kwasem chromowym daje kwasy szczawiowy i węglowy.

Mleczne szkło, szkło mleczno-białe, nieprzezroczyste, ale przeświecające. Dawniej wyrabiane było wyłącznie ze szkła ołowiauego lub wapienno-sodowego przez dodatek 10—15$ fosforanu wapnia (popiołu kostnego); takie szkło kostne jest po stopieniu przezroczyste, ale staje się tern mętuiejszem i bielszem, im częściej jest przy przerabianiu podgrzewane. Zamiast fosforanu wapnia użyć też można tlenku cyny. Bardzo piękne M. s. otrzymuje się przez dodanie kryolitu lub mieszaniny feldspatu i fłusspatu (szkło spatowe). M. s. używa się do lamp dla stłumienia zbyt rażącego światła, na skale do termometrów i na wyroby ozdobne.

Mlecznego kwasu fermentacya, wywoływana przez rozmaite bakterye, zwłaszcza Bacillus lacticus, a rozkładająca cukier z wytworzeniem kwasu mlecznego. M. K. P. występuje nader często w mleku (kwaśnienie mleka), ponieważ bakterya ta jest nader rozpowszechniona

Wielka Enu. Powsł Ilustr. Ser. i. Tom XLVU. Zesz. 3721).

w oborach, w naczyniach od mleka itd. Najenergiczniej fermentacya ta przebiega w ciepłotach od 35° do 45°, przerywa się jednak z chwilą wytworzenia się większej ilości kwasu wolnego, ponieważ Bacillus l. jest nader wrażliwy na działanie tegoż. Gdy idzie o zupełne rozłożenie cukru, należy przeto powstający kwas od czasu do czasu zobojętniać zapomocą kredy lub tlenku cynkowego.

Miecznik nadmorski, ob. Glau x m a r i-

Mleczny cukier ob. Laktoza.

Mleko — wydzielina gruczołów mlecznych. U wszystkicli ssaków właściwości, skład i przeznaczenie M-a są zasadniczo te same. 1) Wiadomości ogólne. Można uważać M. za roz-czyn (wodny) ciał białkowych i cukru mlecznego, w którym są zawieszone w stanie emulsyi kuleczki tłuszczu, poczęści nadające M-u znamienny, mleczno biały kolor. C. wł. M-a krowiego 1.027 — 1.033; innych ssaków średnio 1.032; M-a ludzkiego 1.028 do 1.034. W świeżym stanie, wkrótce po wydzieleniu, ma M. reakcyę dwustronną, co zależy od zawartości jedno lub dwuzasadowych fosforanów, z których jedne reagują na lakmus kwaśno, inne— alkaliczne. Zależnie od przewagi jednej grupy fosforanów nad drugą, reakcya musi być kwaśna, jak ssących drapieżnych, lub alkaliczna, jak w M-u ludzkięm, klaczy, oślicy. Po dłuższem staniu (a szczególuie przy podwyższonej ciepłocie) na powierzchni M-a (krowiego) zbierają się kuleczki tłuszczu wskutek mniejszego cięż. właściwego (c. wł. tłuszczu mleka krowiego = 0.930717), które tworzą żółtawą warstwę śmietany, a reakcya mleka staje się kwaśną, zaczynają się rozmnażać w nim obecne zawsze bakterye (prątki gazorodne, laseczniki kwasu mlecznego—Bacillus acidi lactici), dostają się one do mleka z powietrza. Pod wpływem bak-teryi cukier (laktoza) mleczny podlega fermeu-tacyi i przechodzi w kwas mleczny (CII,,— CH(OH) — COOH). Na pewnym szczeblu fermen-tacyi uastępuje kiśnienie albo ścinanie się mleka wskutek ścięcia się kazeiny; przy dalszym wzroście zawartości kwasu rozmnażanie bakte-ryi ustaje. Przy kiśnieniu tworzy się z M-a jednolity skrzep galaretowy (mleko kwaśne), składający się z kazeiny, a dający niewiele płynu żółtawego lub zlekka zielonkawej barwy—jest to serwatka kwaśna wskutek obecności kwasu mlecznego. Kazeina ścięta przy sztucznie wy-wołanem kiśnieniu jest kłaczkowata. Przez gotowanie M-a usuwa się jego kiśnienie wskutek zabijania bakteryi kwasu mlecznego. Ścinanie się M-a zachodzi również za dodaniem doń enzymu podpuszczki (znajdującego się w pewnych gruczołach żołądka, w trzustce). Istnieje wybitna różnica między M-iem ściętem przy fer-mentacyi mlecznej, a tein, które kiśnie pod

działaniem podpuszczki. W pierwszem reakcya procentowy: C—52.19 $ , H — 7.18 $ , N —15.77 $ M-ka jest kwaśna, a w płynnej jego części O—28.13$ i S—1.73$. Laktoglobulina należy (analogicznej do surowicy krwi), t. zw. serwatce kwaśnej, brak cukru, i tłuszcz oddzielony jest pod postacią śmietany; w drugiem—M-ko oddziaływa obojętnie, serwatka zawiera cukier (serwatka słodka), a tłuszcz zawarty jest wśród kazeiny (w skrzepie). M. krowie ścięte pod działaniem podpuszczki jest narazie galaretowate, po pewnym czasie staje się twardszem i bardziej lipkiem, i ma kolor szarobiały. Ścięte w ten sam sposób M. kobiece zawiera skrzep pod postacią kłaczków delikatnych. Wyżęty ze ściętego M-a płyn zawiera prócz wymienionych: kwasu lub cukru (zależnie od sposobu ścinania się), pozostałe ciała białkowe (albuminę i globulinę), sole mineralne i substancye przesączone do M-a z krwi (ob. niżej).—Tłuszcz oddzielają od M-a różnemi sposobami (m. inn. zbieraniem śmietany); o ile chodzi o większe jego ilości — centryfugowaniem. — 2) Składowe części. Poszczególne części składowe M-a są w zasadzie prawie tak liczne, jak i składniki krwi. To podobieństwo składu M-a i krwi tern chyba tłumaczyć należy, że w rozwoju noworodków i niemowląt tworzy ono jedyne ich pożywienie. Ponieważ, w ciągu ssania, ciało noworodków powiększa się prawie wczwórnasób w stosunku do wagi po urodzeniu, przeto w M-u powinny zawierać się wszystkie substancye niezbędne do wzrostu ustroju młodego, jak i we krwi, posiadającej składniki służące do odbudowy tkanek ustroju; wprawdzie krew, oprócz tych substancyi, zawiera i inne, podlegające wydaleniu z tkanek, w M-u zaś są one tylko w ilościach znikomo małych. Inne różnice między M-em a krwią polegają na tem, że krew służy jednocześnie do wymiaay gazów oraz, że zapotrzebowanie składników odżywczych u noworodków jest nieco odmienne w porównaniu do zwierząt starszych (porównanie M-a z krwią dotyczy oczywiście tylko surowicy krwi). M. zawiera wodę, ciała białkowe, tłuszcze, węglowodany, sole i substancye wyciągowe: 2, a) W o-da tworzy co do ilości największą część składową (87.27$ w M-u krowiem); pochodzi ona z surowicy krwi, a raczej z limfy i dostaje się z niej do komórek nabłonkowogruczołowych, kładne zemulsowanie ich wywołuje częściowo skąd bywa jednocześnie z innemi składnikami M-a wydzielana: b) Ciała białko we: a 1 b u-m i n a, globulina (laktoalbumina i laktoglobulina) i kazeina. Albumina mleczna należy do rzędu albumin prostszych ciał białkowych, zwierzęcych, rozpuszczalnych w wodzie; po strąceniu kazeiuy (przy kiśnieniu mleka) pozostaje ona w serwatce w stosunku 0.6 $ ; rozpuszcza się również w wielu kwasach rozcieńczonych, takichże rozczynach soli kuchennej i węglanu sodu; wydzielić ją można z rozczy-nćw wodnych np. działaniem siarczanu ammo-nu i iu. Sabelieu podaje następujący jej skład

do grupy globulin, w wodzie nierozpuszczalnych a rozpuszczających się w rozcieńczonych rozczynach soli kuchennej i siarczanu magnezu. Przy nasyceniu zaś obojętnego rozczynu globiny tymże siarczanem magnezu, wydzielić ją można w połączeniu z magnezem (jednocześnie wydziela się i kazeina, nie czysta jednak, lecz w połączeniu również z magnezem). Globulina pod działaniem alkaliów przechodzi w albuminę, W mleku globulina zawarta jest w b. małych ilościach, w stanie rozcieńczonym, gdyż związek ten rozpuszcza się w słabych rozczynach soli mineralnych, które zawarte są w M-u. Globulina ścina się przy ciepł. 67 — 75°C. Kazeina (sernik), w większych stosunkowo ilościach w M-u zawarta, należy do grupy nukleoalbuminów, związków złożonych z kwasu nukleinowego (zawierającego fosfor w stosunku 9 $ ) w połączeniu z białkami prostszemi w swej budowie chemicznej; nukleoalbumina rozpada się pod wpływem soków żołądkowych przy jednoczesnym rozkładzie ciał białkowych z nią związanych, tak iż niewiadomo dotychszas, czy te ciała białkowe należą do globulin. Nigdzie w ciele zwierząt nie spotyka się kazeiny poza mlekiem, tak iż wytwarzanie jej należy do właściwości gruczołów mlecznych, procentowa zawartość jej w M-u sięga 2—4.2$. Procentowa zawartość jej składników (pierwiastków): C—53.0$, H—7.0%, N—15.7$, S-0.8°/o, P—0.85% i O —22.65%. W M-u kobiety ilości te są nieco inne: C—52.24$, H—7.32$, N—14.97%, S —1.11%, P—0.68$ i 0—23.66$. W wodzie kazeina nie rozpuszcza się, łatwo rozpuszczalna jest po dodaniu alkaliów lub w rozcieńczonych rozczynach soli mineralnych; w M-u znajduje się pod postacią obojętnej soli wapnia i nadaje mu w znacznej mierze kolor biały, nieprzezroczysty, jest ona w stanie nie zupełnie rozpuszczonym, a pod postacią silnego napęcznienia. Tłuszcz znajduje się w M-u pod postacią emulsyi—kuleczek zawieszonych w „plazmie“ mleka; średnicy zależnie od rasy bydła (0.00258—0.00350 mm.), a ilość w 1 cm. sześć.—1.06—5.75000 000; kuleczki są dokładnie rozmieszane w M-u, a to do-

nieprzezroczystość i biały, błyszczący kolor mleka. v Zawierające mało tłuszczu M. jest błękitnawo-białe. Kuleczki tłuszczu posiadają błoneczkę cieniutką z ciał białkowych i dlatego nie zlewają się ze sobą; dopiero przy skłócaniu mechanicznem śmietany, rozrywają się otoczki te i kuleczki zlewają się w bryłki większe, twardnieją i tworzą masło (ob.). Pod względem chemicznym tłuszcz składa się z (estrów) trój glicerydów kwasów tłuszczowych (do 10-iu); główną ich część tworzą estry (trójglicerydy) trzech kwasów — oleinowego (40.60$) palmitynowego i stearynowego (50.9$), inne zawarte są tylko w ilości

9.5% (estry kwasów: masłowego, kapronowego, miristinowego i kilku innych); nadto znajduje się w znikomo małych ilościach lecytyna, cho-lesteryna i pewien barwnik żółty. Zawartość w M-u krowiem tłuszczu wynosi ok. 3.25%, waha się od 2°/₀ do 4.5%; c. wł. (podług Fleischmanna) 0.930 717, wskutek czego zbiera się w M-u u góry. Tłuszcz mleka powstaje w komórkach gruczołów mlecznych z ciał białkowych, które są źródłem głównem jego powstawania; jak wykazały doświadczenia, podniesione odżywianie ciałami białkowemi zwiększa przedewszystkiem zawartość tłuszczu w M-ku. c) Z węglowodanów występuje w M-u cukier mleczny (ob. laktoza), zawartość jego w M-u (krowiem) wynosi 3 —6%; cukier mleczny podlega w normalnem mleku tylko fer-mentacyi mlecznej, t. j. przechodzi na kwas mleczny. Źródłem powstawania laktozy są w pierwszym rzędzie węglowodany pokarmów. d) Istoty wyciągowe (z krwi) znajdują się w M-u w bardzo małych ilościach: mocznik, kreatynina, hipoksantyna i lecytyna. e) Związki nieorganiczne (w ilości 0.75% w mleku krowiem): w znacznej części fosforan wapnia i chlorek potasu; żelazo w związku z kwasem fosforowym, w niewielkiej ilości magnezya i kwas siarkowy; w znikomo małych ilościach — kwas cytrynowy, niekiedy jod, kwas krzemowy i fluorek wapnia. /) Ciała gazowe: bezwodnik węglowy (C0₂) w ilości 65.5% (na 100 cm. kub.); tlenek 4.4 do 11 % i azot 23 — 33%- Przy gotowaniu zawartość gazów spada do 15 Ciekawe jest spostrzeżenie Buugego, że M. zawiera daleko mniej żelaza, niż potrzeba go dla noworodka, a jednak ustrój noworodka ma więcej żelaza, niż organizm dorosły; wynika stąd, że niezbędną ilość żelaza przynosi noworodek na świat, g) W M-u są pewne enzymy, jedne z nich działają utleniająco (oksy-doua, peroksydona, katalasa), drugie — odtlenia-;ąco (m. in. diastaza i lipaza). Te enzymy występują w M-u nie każdego gatunku ssaków; oksydony hiperoksydazy niema w M-u kobiecem lub w znikomo małych tylko ilościach; diastaza spotyka się pod postacią preformowaną w M-u kobiecem, krowiem, ośliczem, suczem. Enzymy te, szczególnie w znacznie większej ilości w siarze (ob. niż.), mają znaczenie w sprawie odżywiania młodych, gdyż ułatwiają trawienie, które w pierwszych chwilach życia niemowląt odbywa się niezupełnie dokładnie, h) W M-u wielu zwierząt są jeszcze istoty, działające ta-mująco lub zgoła zgubnie na bakterye, zawarte w M-u, a nadto różnie antytoksyny. W M-u mogą zawierać się i różne ciała obce (np. przyjęte przez ustruj matczyny składniki środków leczniczych) np. jod, opium i inne. Dla porównania składu M-a różnych ssaków służy tabelka:

Zawartość w 100 gramach M.:

19 cm. na litr.

<y

<>

•ubSjo

81U 0IOg

•lappiO

<)/

/O

zozsnjx

0/

/»

0AVO5(|13!q

Bf^IQ

0/ 10

% «P° M

Mleko

0.30

0.72

0.85

0.93

0.32

180

1.50

0.80

0.77

90" 1

0.91

0.58

0.65

0.46

eOfflrPHiOWOOCOOH®® | I co"    Tji co <m‘ vo in ^ SO QÔ

87.58 12.42 2.01 3.74 87.27 12.73 3.39 3.68 86-88 13.12 3.76 4.07 83.57 16.43 2.15 6.18 90.26 9.74 1.86 1.06 82.93 17.07 4.59 7.46 67.70 32.30 10.90 17.10 86.55 13.45 3.90 3.15 86.52 13 43 4.00 3.07 82.37 16.73 6.09 6.44 77.00 23.00 9.72 9.26 81.63 18.37 9.08 3.33 67.85 32.15 3.09 19.57 43.76

'69.80|30.20| 9.43 19.40

48.37 51.33

Ludzkie

Krowie

Kozie

Owcze

Klacze

Bawolicy

Rena

Lamy

Wielbłądzie

Świnie

Sucze

Kocie

Słoniowe

Delfinie

Wielorybie

Przytaczamy nadto tabliczkę podającą zawartość soli mineralnych w M-u.

1.89 18.38

1.26 13.45

1.44 7.63

7.50

3.63 14.14

13.91

0/ /O

MOISOI

VZV\dZ

viz

-oniteiy

iidT^w

npos

48U8L1,

0/

/O

Mleko

22.74

27.98

30.23

31.38

30.24

36.08

9.16 16.64 2.16 0.25

33.78

Ludzkie

6.05 23.17 2.63 0.44

'24.06

Krowie

801 \wi sirs\wV

3.38 30.09 3.04 0.37

3.54 27.02 4.77

5.37 33.44 1.66 0.10

124.28

Owcze

25.14

Klacze

18.57

12.98

Wielbłądzie

Sucze

M. więc niewieście zawiera znacznie mniej ciał białkowych i nieco mniej tłuszczu od krowiego, którem tak często bywa zastępowane przy karmieniu niemowląt; natomiast jest bogatsze w cukier. To też poleca się, zastępując mleko nie-

wieście przy karmieniu przez krowie, rozcieńczyć je prawie do połowy wodą i dodać właściwą ilość cukru. Są i inne różnice, których usunąć nie można, up. tłuszcz w M-u niewiściem jest lepiej zemulsowany, kazeina przy strącaniu (podczas trawienia) wydziela się w kłaczkach delikatniejszych i jest strawniejsza niż w M-u kro-wiem i in. 3) Siara. Na krótko przed porodem i w kilka dni po porodzie gruczoły M-ne wydzielają siarę (colostrum), ciecz żółtawą lub zlekka brunatnawą, lipką, o słabo kwaśnej reakcyi, słoną w smaku; c. wł. (przy 15°c) (u krowy) 1.040—1.080. Siara zawiera więcej, niż M., albuminy i globuliny, mniej zaś kazeiny i cukru mlecznego; jest bogata w lecytynę i enzymy, których ilość dopiero w trzecim tygodniu po porodzie zaczyna się zmniejszać; tłuszcz siary wyróżnia sie osobliwym zapachem i smakiem (od tłuszczu M-a), popiół siary (sole mineralne otrzymane po wyparowaniu i przepaleniu) zawiera sporo kwasu fosforowego, wapnia i magnezyi. Przy badaniu mikroskopowem spostrzega się w siarze, prócz licznych mniejszych i większych kuleczek tłuszczu, komórki i jądra komórkowe w okresie rozpadu, a nadto osobliwe utwory, „ciałka siary“, utwory komórkowe, wypełnione maleńkiemi kuleczkami tłuszczu, ciałka te mają wyraźnie barwiące się jądro i obdarzone są ruchem amebowatym; są to więc komórki żyjące, wędrowne; należące do kategoryi leukocytów, leukocyty te pochłaniają kuleczki mleka. „Ciałka siary“ występują przy początku karmienia i przy ustaniu tegoż (t. j. okresu t. zw. laktacyi), a więc wtedy, kiedy nie zachodzi jeszcze właściwe wydzielanie M-a lub gdy nie zostało ono odessane. Te wędrówki leukocytów do pęcherzyków (alveoli) gruczołów mlecznych mają na celu usunięcie w nadmiernej ilości zbierającego się M - a wobec niemożliwości usuwania go przez ssanie. Leukocyty obładowują się kuleczkami M-a i dostarczają ich nazewnątrz pęcherzyków (za pomocą dróg limfatycznycli do ciała). Okres występowania ciałek siary jest zmienny (średnio 2—3 tyg.). W siarze znajduje się m. inn.:

u zwierząt,

u człowieka

Wody

Ciał stałych

Kazeiny

Albuminy

Tłuszczu

Cukru

Związków nieorganicznych (popiół)

71.69

28.31

85.85

14.15

część — ciała białkowe; ogólna zaś ilość wydzielonego M-a za cały okres karmienia przekracza kilkakrotnie wagę całego ustroju matczynego. Aby więc wypełnić tę utratę nadmierną, odżywianie musi być znacznie wzmożone. Ilość poszczególnych składników M-a bywa zależna od rodzaju pokarmu przyjmowanego; np. ilość tłuszczu w M-u powiększa się, gdy przyjmowany pokarm zawiera więcej ciał białkowych; przez obfitsze przyjmowanie węglowodanów, powiększa się zawartość cukru i tłuszczu. Co do krów, udój dzienny od dobrych dojek dochodzi 10 —11 Itr.; ale podczas karmienia ilość ta znacznie się zmniejsza i jako najwyższą wielkość otrzymujemy 20 — 25 Itr. dziennie udoju; mniej mleczna krowa daje w ciągu roku ilość mleka, która 5 razy tylko przewyższa jej wagę; znane są wypadki, że ilość udoju dziennego wynosiła 44.55' Itr. (przy wadze krowy= 721 kg.). U kóz i owiec ilość wydzielanego M-a w stosunku do wagi ciała zwierzęcia jest stosunkowo większa; na średnią wagę 35 kg. (zwierzęcia) wynosi 3.50 kg.

Mlekomierze. Ze stanowiska praktycznego ważne są oznaczenia: 1) ciężaru właściwego mleka i 2) ilości zawartego w niera tłuszczu. Służą do tego areometry (ob.) właściwie zbudowane. Do obliczenia ciężaru właściwego używają laktoden si metru Soxhleta; składa się on z rurki szklanej z podziałką, na której oznaczone są liczby: 25, 30 i 35. Celem oznaczenia ciężaru właściwego, mieszamy dokładnie mleko, nalewamy je do wysokiego szklanego cylindra, uważając na to, aby się nie utworzyła piana, zanurzamy w niem laktodensimetr i po 1—2 minutach, gdy przybierze położenie stałe, odczytujemy jaknajdokładniej wysokość, do której sięga poziom mleka. Liczba, odczytana na podziałce, odpowiada wysokości ciężaru właściwego przy oznaczonej ciepłocie. Dla obliczenia ciężaru przy 15° C. posługujemy się tablicami, dołączonemi do przyrządu. Do oznaczenia ilości tłuszczu istnieją różne metody: areometryczna Soxhleta, aciobutyrometrycz-na Gerbera, których opis można znaleźć w „Euc. rolniczej“ VI, 760 — 66. — Opis dawnych metod: P. Vieth „D. Milchprüfungsmethoden u. d, Contrôle d. Milch in Städten uud Sammelmol-

St. Min.

4.73

15.85

2.37

2.48

1.78

8.97

2.35

3.64

0.54

z i e 1 a n a M-ka o d y mate y i. U niewiasty ilość wydalanego w ciągu dnia M-a sięga 500—1500 gin., w ilości tej ’/io cz?ść tworzą substancye stałe, a w nich więcej, niż ¹/₄

O- CS!

r.

leż oś n e j r z

Ci CL

0)

£0

kereien“ (Brema 1879); von der Becke „D. Milchprüfungsmethoden“ (Brema 1882). — Opis metod nowszych: Chr. Müller „Anleitung zur Prüfung d. Kuhmilch“, wyd. 6-e (Bern 1892); M. Schrodt „Anleitung zur Prüfung d. Milch im Molkereibetriebe“ (Brema 1892); N. Gerber „D. praktische Milchprüfung, einschliessend die Kontrolle d. Molkereibetriebes“ (wyd. 6-e Bern 1895); P. Vieth „Die neueren Masseti-Fettbestiminungsverfahren für Milch“ (Brema 1896).

A-

Mlekopędne środki, ob. G ala cto p h or a. Mlekowiec, ob. G a 1 a c t o d e II d r o n.

Mlicki Teofil, patryota, obywatel ziemski

dowego“ (Rapperswyl 1882).

w Ossówcu pod Trzemesznem w zaborze pruskim. Wcześnie utraciwszy rodziców, sam się kierował w życiu. Kształcił się w gimuazyum poznańskiem, później w Lesznie. Jako student na odgłos powstania listopadowego pospieszył do wojska polskiego. Zaciągnął się do jednego ze szwadronów jazdy poznańskiej i w niej jako prosty żołnierz odbył wojnę. Uczestniczył w wyprawie gen. Dembińskiego na Litwę i w odwrocie jego do Warszawy, za co wspólnie ze wszystkimi swymi współtowarzyszami wyprawy otrzymał pochwałę od sejmu (5 sierp. 1831). Po powrocie w strony rodzinne, poświęcił się pracy na roli, nie usuwając się wszakże od życia publicznego. Był czynny w r. 1846, jak również w powstaniu r. 1848. Był podówczas porucznikiem w formującym się pierwszym pułku ułanów. R. 1863 ułatwiał przewóz broni dla powstańców i przechód ochotników przez granicę. Za to uległ prześladowaniu ze strony rządu pruskiego. Czynny w walce ekouomicznej Polaków z Prusakami, dopomagał ziomkom swoim i wykupywał niejednokrotnie ziemię polską w okolicy z rąk kolonizatorów Prusaków. —Por.-⁻ „Album Muzeum Narodowego w Rapperswylu“. Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopa-

E. Chw

Mława, m. pow. gub. płockiej, pod 53°06’2” szer. płn. i 38°05’6” dł. wsch. o 3x/₂ w. od rz. Mławki, połączone koleją nadwiślańską z Warszawą (112 w.) i drogami bitemi z Płockiem, Przasnyszem, Sierpcem, Działdowem i Neiden-burgiem w Prusach, o 6 kim od pogranicznego Iłowa, gdzie się łączy z linią dr. żelaznej, prowadzącą do Malborga i Gdańska. Kościół parafialny, dwuwieżowy na środku rynku Starego, z w. XIV, r. 1792 przez pożar zniszczony, roku 1882 w stylu staroromańskim odbudowany, drugi kościółek św. Wawrzyńca, na górze przj cmentarzu, ewangielicki, 3 domy modlitwy, 2 cerkwie, starożytny ratusz z r. 1545 wzniesiony i r. 1878 odnowiony, szpital św. Wojciecha na 25 łóżek, szkoła 2-klasowa miejska, szkoła realna, szkoły elementarne ewangieli-cka, żydowska i prawosławna, 7-klasowa prywatna szkoła handlowa polska, biblioteka, czytelnia, drukarnia dom schronienia, ochronka dla dzieci, ładny skwer („park angielski“). Miasto stosunkowo czyste, wiele kamienic ładnych, ulice szerokie, brukowane, chodniki granitowe. Przemysł nieznaczny: r. 1904 tylko 30 zakładów przemysłowych z 54 rob. i wydajności 28 000 rb.: młyn parowy, browar, kilka garbarni, fabryczek mydła, narzędzi rolniczych i octu, cegielnie. Znaczny handel zbożem (istnieje elewator rządowy), wełną i rybami. Sześć jarmarków na bydło i ptactwo domowe (obrót 150 000 rb.). Składy zboża i drzewa. T-stwo wzajemnego kredytu, spożywcze. M-cówr. 1807— 800, r. 1883 — 6 989 13 504 Żyd., 3 331 katol., 132 prot. i 22 praw.), r. 1909 — 17 178 m-ców (8 614 kat., 7 788 Żyd., 571 ewang , 243 praw. i 12 in. wyżu.). Budżet miejski (1904) w dochodach—18 700 rb., w wydatkach 18 500 rb. M. założona r. 1429 przez Ziemowita mazowieckiego, który nadał m-stu prawo chełmińskie. Gdy Mazowsze wcielono do Korony, M. została s-stwem niegrodowem. Dzięki licznym przywilejom szybko wzrastać jęła i w drugiej połowie w. XVI była jednem ze znaczniejszych miast mazowieckich. Wojny szwedzkie przywiodły je do upadku. R. 1783 pożar zniszczył część miasta. R. 1795 przeszła do zaboru pruskiego. Po utworzeniu Ks. Warszawskiego była ogniskiem przemytnictwa. W 1. 1809 i 1812 tędy przeciągały wojska francuskie. R. 1840 m-to powiatowe. Od chwili przeprowadzenia kolei nadwiślańskiej datuje się rozwój M-wy.— Por.: F. Tomaszewski „Ratusz w M-ie“ („Tyg. Illustr.“ 1864, IX); F. M. Sob. „M. “ („Tygodn. Illustr.“, XII); M. Dzieduszycki „Notatki historyczne o starostach, a mianowicie mławskich“ (»Bibi. Warsz.“, 1856, III).—P o w i a t Mławski gub. płockiej utworzony r. 1867, 130 702 w k\v\; graniczy od płn. z Prusami Wschodniemi, od wsch. z pow. przasnyskim i ciechanowskim, od płd. z ciechanowskim i sierpeckim i od zach. z sierpeckim i rypińskim. W części zachodniej i środkowej równina o średuiem wzniesie-uiu 400 stóp npm., którą przerzyna rz. Wkra z Mławka. Dopiero na prawo od szosy z Raciąża ku Mławie poziom ten zaczyna się wznosić, dosięgając w okolicy Wyszyn około 935 stóp, a między Szydłowem i Nosarzewem nawet 1 152 st. Na południu powiatu wyżyna ta ciągnie się wzdłuż praw. brz. Łydyni i pod wsią Budy Bolewskie dosięga 1037 st., lecz odtąd szybko się obniża tak w kierunku zachodnim, jak i południowym. Wzuiesienie to jest dalszym ciągiem wielkiego płaskowzgórza, które towarzyszy brzegom Bałtyku, i zawiera w sobie liczne jeziora. Te dziś znikły, spłynąwszy wodami Orzyca do Bałtyku, ale zostały po nich obszary bagniste, N ie myj e, ciągnące się w płn.-wsch. stonie od Mławy między wsiami : Grzybowo, Tańsk, Wola Dębska, Dębsk i Sławogóra. — Gleba w powiecie przeważnie piaszczysta lub sapowata nadaje się głównie do uprawy żyta, owsa i ziemniaków. Pod względem rodzaju gruutów z ogólnej liczby 134 270 dj. do włościan r. 1907 należało —45 810 dj. (domostwa, sady i ogrody—2 110, rola —28 277, łąki — 5 082, pastwiska — 6 643, lasy — 1 647, i nieużytki—2 051), do dworów—59 556 dj. (zabudowania, sady i ogrody —1 503, rola —34967, łąki — 6148, pastwiska — 6 154, lasy — 7 501 i nieużytki—3 283), do drobnej szlachty —23 833 dj. (budowle, ogrody i sady — 1 010, rola—10 835, łąki —1521, pastwiska—2 178, lasy—901 i nieużytków—1388) do osad —2 292 dj. (budynki, podwórza i ulice—117, sady i ogrody —54, rola—1 062, łąki—443, pastwiska—568, las—1 i nieużytków — 471), po za tern należało do

E. Chw.

miast—-1 834 dj., do skarbu—136 i do majoratów i in. właścicieli — 809 dj. Brak lasów’ i rozległa własność większa wyróżniają powiat. R. 1906 liczono w powiecie 170 folwarków dworskich o 6 938 mrg. średnio każdy. W tej liczbie 39 folwarków obciążały serwituty, a 20 folwarkom dokuczała szachownica. W dzierżawie było 1 386 dj. ziemi dworskiej. W r. 1904 z pośród włościan (na ziemi nadanej) przypadało 17.8$ poniżej 3 mrg. gruntu, 3—15 mrg.— 54.7 $ , 15---20 mrg.—11 $ , 20—30 mor.—9.4$, 30—40 mrg.—4.5$. 40—50 mrg.—1.2$, powyżej 50 mrg.—1.4$. Śród drobnej szlachty liczono 5.4$ poniżej 3 mrg., 3—15 mrg. 34.6$, 15—20 mrg.—8.1$,    20—30 mrg.—13.5%,

30—40 mrg. —12.8%,    40—50 mrg.—10.1°/₀

i powyżej 50 mrg.—15.5%. Śród rolników miejskich (po osadach) właścicieli poniżej 3 mrg. działek było — 38.3$, 3 — 15 mor. — 52.1%, 15—20 mrg.—4.2%, 20—30 mrg. ~3.4°/°, 30— 40 mrg.—0.9%, 40—50 mrg.—0.9% powyżej mrg. 50—0.2%. Liczba bezrolnych stale wzrasta : r. 1891 liczono po wsiach 11857 bezrolnych, w r. 1901 po wsiach—14 609, a po osadach— 1921. Wskutek tego powiat M-ski należy do rzędu przodujących pod względem wychodźtwa. Tylko do Niemiec na zarobki wyszło w r. 1890— 1970, r. 1900—9001, r. 1901—10 354, a r. 1908— 10 950. Ogółem zaś r. 1908 powiat wysłał na zarobki czasowe 11108 osób (6 179 mężcz. i 4929 kob.), z tych 6 062 m. i 4 868 k. udało się do Niemiec, 8 do Cesarstwa i 170 do Ameryki. Co się tyczy stałego wychodźtwa, to r. 1908 wyszło do Stan. Zjednoczonych 625 m.

1    253 kob., do połudn. Ameryki—1, do Cesarstwa— 20, do Europy Zachodniej—31, a pod względem wyznania 854 katol., 4 ewang., 72 żydów.—Przemysł słabo rozwinięty: sąsiedztwo z Prusami, rozległe przemytnictwo, ubóstwo stosunkowe ziemiopłodów, brak miast i oddalenie od większych ognisk przemysłu powstrzymują pomyślniejszy rozwój wytwórczości fabrycznej. W r. 1880 wytwórczość fabryczna wynosiła 276 341 rb., w końcu r. 1906 zaledwie— 376 850 rb. Jako przemysł domowy uprawiane jest w gminach Dębsk, Kosiny, Mostowo, Ra-towo, Rozwozili, Słupsk, Szczepkowo i Turza— płóciennictwo. Ludność r. 1866 wyuosiła— 50 866 osób, w r. 1879-61901 m-eów(30 308 m. i 31 593 k.), a według wyznań 71 796 kat.,

2    459 Żyd., 1143 protest, i 73 praw., w r. 1909 zaś—114 372 m-ców (55 518 m. 58 854 kob., a według wyznań: 100 308 kat., 11496 Żyd., 195 prot., 603 praw. i 12 in. wyznań). Z tego po miastach było 17 178 (ob. Mława, m-sto), po osadach—7 050 (Kuczbork — 952, Radzanów— 1 048, Szreńsk—3 585 i Zieluń—1 465), w tern 4408 kat., 2 508 Żyd., 80 praw. i 54 ewang.; po wsiach—90144 m-ców (43 885 męż. i 46 259 kob., a według wyznań 87 286 kat., 1 328 prot., 1 250 Żyd. i 280 praw.). Żydzi i prawosławni skupieni są głównie w m. Mławie; protestanci

ogniskują się w gminach Dąbrowie (394), Rato wie (363), m. Mławie (149); w gm. Mostowie (103). — Oświata słabo rozwinięta: brak szkół bardzo daje się odczuwać.—Pod względem kościelnym powiat tworzy dekanat dyecezyi płockiej z 22 parafii złożony.- Pod względem administracyjnym składa się z 1 miasta, 4 osad

1    14 gmin: Dąbrowo (5 797), Dębsk (r. 1909 — 6 953 m-ców), Kosiny (4 708), Mława (9 140), Mostowo (7 813), Niechłonin (5 160), Ratowo (5 695), Rozwozin (8 008), Słupsk (8 283), Szczepkowo (5 289), Turza (9 351), Unierzysz (5 610), Zielona (7 504) i Zieluń (7 883).

Mławka, rz. w pow. mławskim, poczyna się na granicy od Prus pod wsią Kuklinice, płynie w kierunku zach.-płd. pod Szreńsk i pod Ratowo, na zach. od Radzanowa, wpada z lew. brzegu do Wkry. Długa przeszło 30 w.

Mławskie s-stwo grodowe (pierwotnie nie-grodowe) w woj. Płockiem pow. Mławskim. Podług lustracyi z r. 1662, składało się z m-ta Mławy (ob.) z folwarkiem Starostwo i wsi: Mławki, Modły, Nowej Wsi, Młyn-Zawad i Rudy. Z miasta było czynszu z włóki po 24 gr. rocznie; szewcy dawali zł. 4; rzeźnicy po kamieniu łoju i łopatki od wołu: zdun j^każdy po

2    garnki polewane 3 razy do roku; od piwowarów po miarce słodu i miarce piwa, od przekupniów i sukienników po 8 gr., od Żydów po gr. 15. Każdy przybywający z towarem na św. Marcina opłacał miastu targowe po gr. 9.— W r. 1771 posiadał S-stwo Adam Feliks Piotrowicz, opłacając kwarty złp. 2 458, gr. 9, a hi-berny złp. 840, gr. 11. Sejm z r. 1773 — 75, nadał je w posiadanie emfiteutyczne Karniew-skiemu, pisarzowi różańskiemu. Po trzecim rozbiorze Polski przeszło s-stwo Mławskie r. 1795 pod panowanie pruskie. — Por. art. „Mławskie starostwo“ w „Bibliot. Warsz.“ (1856, t. III, 160).

Młociny, nad Wisłą pow. warszawski, o!2 w. za rogatkami Marymouckiemi od Warszawy, poza Bielanami, przy drodze bitej do Modlina, w b. malowniczem położeniu. Piękny pałac i park rozległy nad Wisłą, kilka zakładów fabrycznych (warzelnia łoju, cegielnia), letnisko podmiejskie, ok. 1200 m-ców. —Wieś starożytna, należała do książąt mazowieckich, nast. do starostwa warszawskiego. R. 1655 zniszczona przez Szwedów, a r. 1660 wyludnił ją niemal doszczętnie mór. Podniósł M. z upadku Henryk Brühl otrzymawszy je w r, 1748. On to zbudował wspaniały pałac, założył ogrody, zwierzyniec, bażantarnie. Po nim od r. 1763 trzymał M. syn jego, Fryderyk Aloizy, jako s-sta warszawski, i wprowadził zwyczaj urządzania tu w le-cie obozu dla artyleryi. D. 27 sierp. r. 1765 odbyła się tu słynna zabawa (opisana w „Thor-nische Wóehentl. Nachrichten“ 1765 JV& 290) urządzona przez lir. Aug. Moszyńskiego, stolnika w. kor., na pamiątkę rocznicy elekcyi Stanisława Augusta. R. 1774 nabył M-ny Ad. Po-

nego.

niński, marsz, sejmowy. Obecnie należą do rządu i są w zawiadywaniu okręgu wojen-

E. Chw.

Młocińskie s-stwo niegrodowe w wojew. Mazowieckiem ziemi Warszawskiej. Podług metryk koronnych powstało z dawniejszego s-stwa Warszawskiego i obejmowało w r. 1712 wieś Młociny z gruntami: Salamonowskie cz. Wróblewskie, Giżyńskie, Ortemusowskie i 2 pół-włóczki: Salezego i Konieczny. W r. 1712 na mocy przywileju Augusta II Herkules Plant, dworzanin królewski, ustąpił je Maksymilianowi Ossolińskiemu, regensowi metryki większej koronnej. W r. 1772 Fryderyk Brühl, gen. artyleryi kor., opłacał ze s-stwa M-ego kwarty złp. 218, gr. 24. Na sejmie z r. 1773 — 75 stany Rzplitej nadały je wraz z Burakowem na własność dziedziczną marszałkowi sejmowemu Adamowi Łodzia-Ponińskiemu.    . * .

Młockarnia, ob. Rolnicze sprzęty i Machiny.

Młocki Ję dr z ej, starosta chełmicki, pierwszy, który z Mazowsza przeniósł się na Litwę i w niej stale osiadł. Jeden z najdzielniejszych wojowników za Zygmunta HI; jako pułkownik świetnie się odznaczył w wyprawach do Moskwy i w Inflantach. Pod Kircholmem, r. 1605, prawem skrzydłem dowodził i nie mało się do pamiętnego zwycięztwa przyłożył. Na wstawienie się Kar. Chodkiewicza, hetmana, w r. 1607 dano mu na sejmie, w nagrodę zasług, 18 000 złp. Jest to na owe czasy znakomita summa i rzadki przykład hojności Stanów, bo Rzeczpospolita nie była do niej skora. M. fundował klasztor i kościół Bernardynów w Orszy.

Młocki Alfred, patryota (* 1804 w Warszawie — f 27 marca 1882 we Lwowie), syn Jakóba Młockiego, obywatela ziemskiego, i wdowy po pułkowniku Dembowskim, z domu Borzęckiej. Po wczesuem odumarciu ojca, wychowywał się w domu opiekuna, Onufr. Wycze-chowskiego, późniejszego ministra Komissyi Sprawiedliwości w Król. Polskiem, gdzie miał możność poznania dygnitarzy ówczesnych, których rządy tak trafnie w swoim pamiętniku opisał. Po ukończeniu szkół niższych w Warszawie, zapisał się do Uniwersytetu warszawskiego, gdzie obracał się śród młodzieży pa-tryotycznej. Po ukończeniu nauk ożenił się r. 1828 z p. Sikorską i zamierzał oddać się gospodarstwu wiejskiemu, gdy porwało go powstanie listopadowe. Nie należał do związku przygotowującego ruch, wiedział jednak o jego istnieniu od Nasierowskiego, swego kolegi uniwersyteckiego. Wspólnie z Mochnackim należał do niewielkiej liczby tych patryotów, którzy rozumieli dobrze położenie ówczesne. Dowiedziawszy się, że Rząd Tymczasowy zamierza wypuścić W. Ks. Konstantego wraz z gwar-dyą, wbrew ogólnej opinii, udał się z Teod. Śląskim, posłem kieleckim, do J. Lelewela, aby

mu przedstawić konieczność ujęcia Wielkiego Księcia. Nie mogąc przeciwdziałać kierunkowi, który wodzowie urzędowi nadali powstaniu i o mało życiem nie przypłaciwszy swojego przeciw Chłopickiemu wystąpienia, postanowił jako prosty żołnierz wstąpić do 4-go pułku piechoty liniowej. Odwiedziono go od tego, gen. Stan. Małachowski wyrobił mu nominacyę na porucznika gwardyi ruchomej, a Dembiński przeznaczył na adjutanta maj. Henisza, do-wódzcy kadrów dwuch pułków piechoty tworzących się w Chęcinach. Jeżeli w-dztwo krakowskie dostarczyło znacznej liczby dobrego żołnierza, wielka w tern zasługa M-go. Przydzielony następnie do drugiej kompanii kara-bimerskiej w batalionie majora Obiedzińskiego, odbył z Samuelem Różyckim odwrót przez Sandomierskie i Krakowskie, odznaczywszy się zaszczytnie pod Odechowem (21 sierp.), pod Janowcem (9 września) i pod m-czkiem Lipskiem. Po upadku powstania listopadowego, zamieszkał w Krakowie, uczestnicząc nadal w ruchu konspiracyjnym. Aresztowany r. 1836 przez władze austryackie w Krakowie i wydany Rossyi, szczęśliwym zbiegiem okoliczności (może dzięki wstawiennictwu się Różnieckiego) uniknął kary i powrócił do Krakowa. Tu w dalszym ciągu popierał tajemne usiłowania związkowych, dążące do zdemokratyzowania społeczeństwa i oswobodzenia kraju. R. 1848 należał do krakowskiego Komitetu tymczasowego zajmującego się sprawą narodową. Wysłany następnie od Komitetu do Paryża w celu porozumienia się z Rządem tymczasowym Rzplitej francuskiej w sprawie wspólnego działania dla oswobodzenia Polski i innych ludów, był jednym z pierwszych, którzy przekonali się, jak próźnem było liczenie na pomoc Prancyi. Od r. 1850 polem działalności M-go była Galicya Wschodnia, gdzie osiadł we wsi Sarnę Górne, w pow. Ro-hatyńskim, i Lwów, w którym stale spędzał zimę. Za powstania styczniowego był czynny piórem i radą, nie skąpiąc przytem grosza na uzbrojenie oddziałów. Nie usuwał się nadto od żadnej pracy, którą mu Rząd Narodowy powierzał. Po stłumieniu powstania miał stale w opiece swej unitów chełmskich, którym dopomagał w niedoli, ciężkiej Wydał dla nich broszurę umyślną zachęcającą do oporu i opublikował i rozrzucił pomiędzy włościan podlasko-lubelskich głośny list Piusa IX do arcybiskupa Sembratowicza. Poza tern był bardzo czynny w życiu polityczuem i ekonomicznem Galicyi. Stanowczy przeciwnik stańczyków, gromił ich zarówno w sejmie galicyjskim, gdzie był posłem przez lat kilka, jak i w Radzie m. Lwowa, gdzie również zasiadał. Mając zawsze na względzie ideał Polski wolnej, na zasadzie de-mokracyi chrześciańskiej urządzonej, gorąco dbał M. o oświatę i podniesienie dobrobytu ina-teryalnego ludu. Był prezesem „T-stwa Oświaty“, stał na czele „Komitetu tanich wydawnictw

rowej“ (Zurych 1901).

Red.

dla ludu“, r. 1842, przewodniczył „Komitetowi zbierającemu składki na szkoły ludowe“, był członkiem honorowym „T-stwa Pedagogicznego“, założycielem pierwszego w Galicyi „T-stwa Zaliczkowego“ i prezesem jego Rady Zawia-dowczej aż do końca. W ogóle energicznie popierał cały ruch organiczny, jaki się w Galicyi rozwinął po r. 1863 i był jednym z najużyteczniejszych jego przewodników. Nie przestawał na tein. Usiłował wypadki wojny rossyj-sko-tureckiej r. 1878 wyzyskać na korzyść Polski. Uczestniczył w sporządzeniu memorya-łu na kongres berliński i w wysłaniu adresu i deputacyi po wstąpieniu na stolicę apostolską Leona XIII. Był prezesem komitetu urządzającego półwiekową rocznicę powstania listopadowego we Lwowie; prezesem Komitetu medalowego, który ku wiecznej pamięci unitów poległych pod Pratulinem i Drelowem, wybił na ich cześć medal; prezesem Komitetu zbierającego składki na prześladowanych unitów, nadto członkiem Komitetu emerytury narodowej dla Seweryna Goszczyńskiego i należał do Komitetu urządzającego jubileusz jego zasług. Z prac M-go zasługują na uwagę; „Pamiętnik A. Młockiego“ („Zbiór pamięt. do hist, powst. polsk.“ z r. 1830 — 1831); „J. H. Dąbrowski, gen. w. polskich, twórca legionów polskich, i J. ks. Poniatowski, naczelny wódz w. poi.

1    marszałek Francyi“ („Alb. Muz. Nar. w Rap-perswylu“, r. 1876); „Rzut oka na rozwój Narodu Polskiego, jego upadek i wpływ jaki ten wywiera na stan Europy przez Prawdzica z Ko-sarzewa“ (Paryż 1862); „Krótki rys walki zasad w Europie przez Prawdzica z Kosarzewa“ (Lipsk) — najważniejsze z dzieł M-go; „O prześladowaniu Kościoła rzym. i grecko-katolickiego i jego wyznawców przez schizmę“ (Lwów 1870); „La question d’Orient comme conséquence inévitable du partage de la Pologne“ (Bruksella 1877); „Księga wspomnień“ (Lwów 1884). Wydał kosztem własnym L. Rettla „Les Missio-naires Moscovites chez les Ruthènes - Unis“ (1876) i rozesłał pomiędzy biskupów katolickich w różnych krajach. —Por.: „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ („Album Muz. Nar. w Rappers-wylu“, Rapperswyl 1882); B. Limanowski „Hist. demokracyi polskiej w epoce porozbio-

E. Chw

Młocki Wło dzimi erz (* w Warszawie — f 1861) szkoły i uniwersytet ukończył w Krakowie.—Zapisał cały swój majątek do 400 000 złp. wynoszący, na utworzenie wieczystego funduszu, na stypendya dla uczniów Szkoły Głównej w Warszawie, każde wynoszące po

2    000 złp. Wykonawcami testamentu przeznaczył swego ojca Alfreda i And. Zamoyskiego.

Młoda Europa, ob. Młode Włochy.

Młodawski Kasper, starosta szmelsztyliski, sławny rotmistrz. Pod czas wyprawy do Inflant, z chorągwią swoją ważne oddał usługi

pod Apselein i Newlem. Rozbiwszy na głowę Szwedów pod Liodenem i zdobywszy działa, do-wódzcę tego oddziału, Joana Benedykta, Zygmuntowi III jako brańca przywiódł. W r. 1568 pod Szmelszty nem, w ośmdziesiąt jazdy, uderza na pułk konny z sześciuset Moskwy a czterysta pieszych, znosi cały ten oddział i 60 I przyprowadza niewolników hetmanowi. Zamek Szmelsztyn jednym zapędem zdobywa, umacnia na prędce i długo nieprzyjacielowi dzielny opór stawia. Za czasów Stefana Batorego, gdy król ten wkroczył do Inflant, M. wydostawszy się z niewoli moskiewskiej, do której się był dostał, gdy szturmem zamek Szmelsztyn zdobył nieprzyjaciel, na czele roty swej tak „doka-zował“, że podziw w królu obudził. Wtedy to wyrzekł Batory o nim, że M. wart buławy hetmańskiej. Złamany trudami obozcwemi, więzieniem i ranami, umarł wkrótce po tej wyprawie.

Młodecki Kazimierz, statysta ze Księstwa Warszawskiego, był radzcą prefektury departamentu radomskiego: i wydał ważne dziełko o sprawie włościańskiej: „O polepszeniu teraźniejszego stanu włościan polskich, Uwagi czytane na posiedzeniu Rady departamentowej w Radomiu dn. 30 paźdz. r. 1814.“ (Radom i Kraków. 1814; wydanie 2-gie z dedykacyą ministrowi Lubeckiemu, Warszawa 1815).

Młode Włochy (Giovane Italia). Stowarzyszenie spiskowe włoskie, powołane do życia r. 1831 przez Mazziniego (ob.) w Marsylii. Powstało z rozbitków Węglarstwa włoskiego, pokonanego w r. 1830, i w przeciwieństwie do Węglarzy, którzy złożyli byli dowód, że ich zapoczątkowania nie dają wyników pomyślnych (t. j. odbudowania Włoch). Odsiadując karę więzienia w Sawonie, rozmyślał Mazziui nad przyczynami upadku ruchu rewolucyjnego i oto: Węglarze nie mieli programu, dążyli tylko do obalenia rządów absolutnych, był to program negatywny. „Nie mieli tej wiary, ile że byli już starzy. Miejsca dla „młodych“—wołał Mazzini „Niechaj rozwiną skrzydła“! I „Młode Włochy“ będą stowarzyszeniem spiskowem, ale w odróżnieniu od Węglarzy, członkowie jego nie będą działali ze ślepego posłuszeństwa dla przywódców, jeno postępowali z głębokiego przekonania; celem nie będzie tylko wyzwolenie Włoch, ale dźwignięcie umysłowe i społeczne ludu włoskiego. M. Wł. powinny być republikańskie, bo prawo boskie uczyniło wszystkich ludzi równymi i wolnymi, bo we Włoszech niema pierwiastków monarchicznych, bo lud da się zrewolucyonizować w imię wolności i interesów jego, nie zaś pod hasłem interesów dynastyi. Hasłami stowarzyszenia obwoływał Mazzini: Boga i obowiązek (Dio e dovere), środkami walki: — wychowanie i powstanie. Przy przyjmowaniu członków odbierano od nich przysięgę nie różniącą się od przysięgi Węglarzy; M. W. posiadały swoje

s. p.

barwy, sztandar („wolność, równość, jedność, niepodległość“), znak (gałązka cyprysu), hasło, czy dewizę (ora e sempre), wszystko cechy teatralne, nieodłączne od roboty zbiorowej na południu, silnie działające na wyobraźnię, uczucia Południowców. Członkowie dzielili się na poświęconych i poświęcających. Organem stowarzyszenia było pismo La Giovine Italia, które wychodziło regularnie w ciągu dwu pierwszych lat, cieszyło się nadzwyczajną wziętością w całych Włoszech i było zapełniane przez Mazziniego (ob.); następnie wychodziło nieprawidłowo, w końcu pod napisem „La Giovine Italia“ wydawano już tylko proklamacye, broszury i książki. Do M. W. przystąpili dawni Węglarze i wielu nowych bojowników za odrodzenie Włoch: bracia Bandiera, Garibaldi, Gue-razzi, Ruffini, Gioberti, Brofferio, Leopardi.

W. nawiązały wszechstosunki z Francyą przez Cavaignac’a, Armanda Carrela, Lafayette’a. Po półrocznem istnieniu w Marsylii, zakazane przez rząd francuski, musiały szukać schronienia w Genewie. Tu przebywał komitet centralny i wydawano pismo. Komitety miejscowe rozlały się po całych Włoszech; ścigani przez rząd austryacki (a także rząd Piemontu), oddawani pod sąd, skazywani na śmierć (za przynależenie do M. W. powieszono w austryackiej Lombardei, w r. 1833, 19 młodzieńców), nie wymierali jednak członkowie M. W. Przeciwnie było ich coraz więcej. Urządzano spiski wojskowe, wyprawy rewolucyjne na północy i południu, zakończone przegraną. Z wyjściem Mazziniego do Londynu ruch stał się nieco słabszym, jednak nie ustawał aż do r. 1848. — Podczas pobytu Mazziniego w Szwajcaryi, obecność wychodźców z innycli krajów natchnęła go myślą zorganizowania innych spisków narodowych w jeden powszechny europejski. Z Młodej Polski i Młodych Niemiec (których nie należy mieszać z ruchem literackim tej nazwy) utworzył Mazzini w r. 1834 (15 kwietnia) związek braterski ludów pod nazwą Młoda Europa [La Giovane Europa). Akt braterstwa spisany w 3 językach (fracta pagina) miał godło: „wolność, równość, ludzkość“ (por. Mazzini). Za przykładem tych wychodźców, wiązali się republikanie pod nazwą: Młodej Prancyi, Młodej Hiszpanii, Młodej Belgii. Organem M. E. był Le Proscrit. Związek został rozpędzony przez rząd szwajcarski w r. 1836. Członkowie przenieśli się do Londynu, gdzie jednak działalność stawała się coraz słabszą. Właściwie w Londynie już „Młodej Europy“ nie było. Rozpadła się na czynniki składowe, które działać nie przestawały. „Młode Niemcy“ pracowały nadal w Szwajcaryi, urządziły ruchawki w Badeńskiem i nader czynne były w re-wolucyi r. 1849. Po r. 1850, pod wpływem aresztowań dokonanych przez rząd szwajcarski, stowarzyszenie rozpadło się. Zresztą

Wlei. Enc. Powsz, Illustr. Ser. I. Tom XLVII, Zesz, 372\>.

panowanie reakcyi powszechnej czyniło niemożliwą jakąkolwiekbądź działalność. — Por. Mazzini i literaturę tam podaną. Pozatem Faldella ,,Storia della Giovine Italia“ (1895) Bianchi ,,Vicende del Mazzinianismo“ (1854) Mazzini ,,Duecento lettere inedite“ (1887), oraz „Lettres intimes“ (1895) i ,,Lettres ń Daniel Stern“ (1873); Ricciardi e Lattari ,,Storia dei fratelli Baudiera“ (1863). Por. Włochy.

Młodkowski v. L e 1 i w a odm., herb: Na tarczy dwudzieluej, w polu prawem, błękitnem— półksiężyc. W lewem, ściętem, od góry czer-wonem —pół kozła wspiętego; dolne pole błękitne.

Młodnicka Wanda, z domu M o n n é, rzeź-biarka (* 1850), żona artysty malarza, przyjaciółka Grottgera, posiadająca najliczniejszy zbiór oryginalnych prac jego, Jako rzeźbiarka, okazywała prace swe od r. 1870 na wystawie sztuk pięknych we Lwrnwie. Działalność literacką i artystyczną ujawniła w koresponden-cyach, nowelach i medalionach Grottgera, Ujejskiego i wielu osób innych. Napisała: „Kartki z życia“ (1883); „Na progu sławy“ (1884).

Młodnicki Karol malarz i rysownik polski (f 1900), uczeń Kaulbacha, malował niewiele, poświęcając się pracy pedagogicznej. Styka, Reyzuer, Zuber są jego uczniami. W r. 1894 urządził na wystawie lwowskiej retrospektywną wystawę malarską. W ostatnich latach życia usunął się w zacisze domowe.

Młodoczesi—stronnictwo polityczne czeskie, panujące w ciągu lat kilkunastu, niegdyś lewe skrzydło stronnictwa narodowego czeskiego, które, po rozłamie (1879), rozpadło się na staroczeskie i młodoczeskie. Walka wewnętrzna trwała nieprzerwanie od r. 1863 z powodu zatargu o stanowisko względem powstania polskiego. M. C. zarzucali przywódcom stronnictwa solidaryzowania się z feodaluemi i klerykalnemi stronnictwami w parlamencie wiedeńskim. Zwalczali powstrzymanie się od uczestnictwa w sejmie czeskim; pod ich wpływem taktyka ta zarzuconą została. M. występowali jako rzecznicy liberalizmu i postępu. W istocie rzeczy granice programowe obu skrzydeł były b. nikłe. Program młodoczeski, ogłoszony po raz pierwszy w r. 1874, nie przestraszył Staroczechów, którzy pamiętali okres reakcyi 1848 — 1866 r. i trzymali się taktyki ostrożnej, często tchórzliwej. Później, już po rozłamie, różnice, z natury rzeczy, zarysowały się wyraźniej: M. opierali się na żywiołach demokratyczniejszych, miejskich i wiejskich, piętnując Staroczechów jako stronnictwo szlacheckie i klerykalne. Budowali swoje powodzenie na instynkcie demokratycznym ludu czeskiego, przyjęli w swój program narodowy czeski: zjednoczenie Czech, Moraw i Śląska (austryackiego), jako Królestwa Czeskiego, uznanie prawa historycznego Czech, którego

<< s. p.

symbolem zewnętrznym ma być koronacya cesarza austryackiego na króla czeskiego (korona św. Wacława); ostatecznym celem ma być zamiana dualizmu austro - węgierskiego przez tryalizm austro - węgiersko - czeski. Staroczesi opierali się o zamożniejsze klasy czeskie, unikali taktyki bojowej, chętnie wchodzili w porozumienie z rządem, zawierali kompromisy ze stronnictwami niemieckiemi w parlamencie wiedeńskim, otrzymywali też niejakie owoce przezornej i skromnej taktyki: język w sądach, uniwersytet czeski, szkolnictwo i t. d. W parlamencie byli (na równi z Polakami) stronnictwem rządowem. — M. występują jako demokraci, zwalczają rząd, militaryzm, trójprzymierze; są gorącymi zwolennikami pauslawizmu pod zwierzchniem kierownictwem Rossyi; krzewili sojusz austro-rossyjski, którym zastąpić chcieli trójprzymierze. Taktyki trzymali się głośnej, burzliwej, często awanturniczej. Oni wprowadzili metody głośnej obstrukcyi w sejmie czeskim, później przeniesione do Wiednia i do Lwowa, tam z powodzeniem uprawiane w ciągu lat kilkunastu przez Niemców, antysemitów, Rusinów i t. p. W r. 1886 Gregr wystąpił w obronie powszechnego prawa wyborczego i odtąd żądanie to zajęło stanowisko pierwszorzędne w programie politycznym M-ów. M. po raz pierwszy do sejmu czeskiego weszli w liczbie 7 zaledwie w r. 1874. Odtąd powodzenie nie przestawało im się uśmiechać; za wyborcami przybywali do ich klubu w Pradze i w Wiedniu politycy czescy. W r. 1891 odebrali Staroczechom wszystkie mandaty do parlamentu (37); w r. 1895 niemal zupełnie usunęli ich z sejmu praskiego. Niewielka grupa przedstawicieli inteligencyi radykalnej (z prof. Masarykiem na czele) przeszła do nich od Staro-czechów. Jednak i w obozie młodoczeskim szybko nastąpiło przesilenie: lewica (Masaryk) domagała się reform społecznych, opieki nad robotnikiem, prawodawstwa społecznego; zwalczała panslawizm, wyśmiewała prawo historyczne Czech jako frazeologię. W r. 1893 Masaryk złożył mandat i z jego pobudki powstało nowe stronnictwo realistów. Za rządów Badeniego M. stali się stronnictwem rządowem (1897); ich przywódca Kramar został wiceprezydentem Izby Deputowanych; Badeni ogłosił swoje rozporządzenia językowe. Zniesienie tych rozporządzeń (1899) przerzuciło M-ów znowu do skrajnej opozycyi, do obstrukcyi. Ich żądania: język czeski w administracyi i drugi uniwersytet czeski, w Brnie, napotykały niezwal-czoną opozycyę w stronnictwach niemieckich. Walka partyjna w Czechach osłabiła M-ów już w r. 1901; na wyborach do parlamentu stracili 8 mandatów na rzecz agraryuszów czeskich i radykałów. W r. 1897 już było 7 socyalistów w sejmie czeskim. Powszechne prawo wyborcze do parlamentu, zaprowadzone w r. 1907, zadało cios—nieledwie śmiertelny—

M-om. Wszystkie niemal mandaty ich przeszły do socyalistów. Pozostał na widowni wiedeńskiej wódz młodoczeskiej armii: Kramar, pomimo wszelakiej opozycyi agrarnej, katolickiej, rządził klubem czeskim w Wiedniu, ze względu na dawne zasługi utrzymany ua stanowisku przez przeciwników. Ratował swoje położenie polityką „słowiańską“, slawizinem, kongresami w Pradze, w Sofii. W końcu w r. 1910 musiał ustąpić na rzecz Fiedlera.—Na widowni czeskiej walka z Niemcami trwa dalej nieprzerwanie; obrady sejmowe nie przychodzą do skutku z powodu burzliwej obstrukcyi, prowadzonej z niesłabnącą zawziętością przez obie strony. Próby—zresztą nieszczerze i nieuczciwie—przedsiębrane przez rząd wiedeński (konferencye Bienertha) w celu dokonania kompromisu, nie dały dotychczas pomyślnego wyniku. —Organ M-ów „Narodni Listy“ (Praga). Źródła: „Biografia Jul. Gregra“, przez Kellera i Tourna (Praga 1896); Srb ,,Od Badeniego do dymisyi Thunau (1900); Masaryk „Nasze przesilenia, upadek Staroczechów“ (1896); Herben ,,Dziesięć lat przeciw prądowi“ (1898); Kaizl „Myśli czeskie“ (1896); Kramar ,,D. boehmische Staatsrecht“ (1896); Chéradam „L’Europe et la question d’Autriche au Seuil du XX s. (1901); B. Henry „Questions d’Autriche-Hongrie“ (Paryż 1903), Hautieh „La situation actuelle en Bohême“ (Paryż 1902j i kroniki tegoż w „Rev. de droit public“; Denis E. „La Bohême depuis la Montagne Blanche“ (1903, t. II, 547—670). — Por. także liczne artykuły w „Encykl. wielk.“ i w Ottuv ,,Naucny Slov.

Młodoturcy, nazwa stronnictwa politycznego w Turcyi, mającego na celu obalenie rządów despotycznych sułtana i zaprowadzenie konstytucyjnych. Początki stronnictwa sięgają połowy w. XIX i związane są z działalnością literacką Szinassi-Effendiego i jego uczniów. Z biegiem lat ruch stawał się wyłącznie politycznym i w przededniu wojny z Rossyą miał przez chwilą widoki powodzenia. Mianowicie po de-tronizacyi Abdul-Azisa ogłosił Midhat pasza (ob.) projekt konstytucyi, a posunięty do stanowiska wielkiego wezyra skłonił nowego sułtana Abdul-Hamida II do nadania tej konstytucyi (grud. 1876). Konstytucya ta, obwieszczając równość wszystkich poddanych sułtana, zręcznie wytrącała z ręki mocarstw argument opiekowania się i obrony słowiańskich tegoż poddanych. Jednak Midhat szybko upadł, skazany na bauicyę (1877). Jego wyznawcy: Wassif-Effendi (sekretarz), syn Haidar skazany zaocznie na więzienie dożywotnie (luty 1902), wnuk (skazany 1901 zaocznie na śmierć) nie przestawali pracować na rzecz reformy politycznej (konstytucya została zawieszona w 1878). Zespolili się jako „komitet jedności i postępu“ (Comité Ottoman de l'Unité et du progrès) i z biegiem lat rozwinęli działalność silną. Przywódcą został Halil-Ganem, który w izbie

tiou turque“ (1909).

Młodzianków dzień, dzień czwarty Bożego Narodzenia. W dawnej Polsce był zwyczaj, że po Mszy kapłan, z kielicha, winem napawał, na pamiątkę krwi młodzianków przez Heroda rozlanej. W dzień ten Kościół używa koloru fioletowego, nie śpiewa Gloria i Alleluja, dla wyrażenia smutku i żalu z matkami betleem-skiemi, płaczącemi nad pomordowaną dziatwą swoją. W oktawę zaś, Msza odprawia się w kolorze czerwonym ze śpiewem Glorii i Alleluja, na znak radości i chwały, której w nie-biesiech używają te niewiniątka za swe męczeństwo.

Młodzianowski Andrzej, Jezuita, teolog i kaznodzieja (* na Litwie 1625—f wstycz. 1685); wstąpił do zgromadzenia w Wilnie r. 1646, wykładał retorykę i teologię w różnych kolegiach, był kaznodzieją i ojcem duchownym i w uowicyacie wileńskim. Wydał: „Auguria

deputowanych protestował w r. 1877 przeeiw banicyi Midhata, jako niekonstytucyjnej. Ten protest wywołał zamknięcie parlamentu. Halil-Ge n e m, Syryjczyk, chrześcianin z Beirutu, udał się do Francyi, poświęcił się publicistyce i pisywał długie lata w sprawach tureckich w „Journal des Débats“ (został przez rząd turecki skazany na śmierć zaocznie), a nadto wydawał w Paryżu „La Jeune Turquie“, jako organ komitetu Turecko-Syryjskiego. Komitety powstały w Kairze, gdzie Murad-Bey wydawał czasopisma „Zeman“ (Czas) i „Mizan“ (Waga); w Genewie, gdzie wychodził „Osinanli“ (po turecku) i„Crois-sant“ (po francusku). Koło tych pism gromadzili się wychodźcy, w znacznej części ludzie zamożni, przedstawiciele arystokracyi; ogniskowała się młodzież ucząca się w uniwersytetach francuskich i szwajcarskich, przejmująca się kulturą Zachodu, ideami Comte’a, wolnomularstwem, antireligijnością. Najwybitniejsze stanowisko zajmowali (prócz wymienionego): Ahmed Riza-Bey, Abd-Ullah Dszerwet-Bey, Muhmed Dszelal-eddin (zwany Damadem), zmarły r. 1903 w Brukselli, szwagier sułtana, jego synowie Lutfulla i Sabaheddin, albańczyk Izmael Kemal-Bey (do 1900 członek rady stanu, w 1902 skazany na dożywotnie ciężkie roboty), Mehemed Fuad-Pasza, dawniej adjutant generalny sułtana, skazany na banicyę; Ahmed Midhat (po-wieściopisarz, w szczególności zwalczający życie haremów i wielożeństwo tureckie), Sami-Bey, Mahmud Kemal, Mehined Rifat. Komitety starały się oddziaływać na opinię europejską, przyczyniły się do powstania w Paryżu tyg. politycznego „L’Européen“, później przeobrażonego na „Courrier Européen“, poświęconego interesom ludów uciśnionych; domagały się interwencyi „Europy“ z powodu rzezi armeńskich, z okazyi Krety i t. d., zwoływały zjazdy, wydawały manifesty, w których starały się podkreślać pokojowość intencyi swoich zarówno nazewnątrz w stosunku do świata, jak i w wewnętrznych sprawach tureckich: „żądamy postępu, porządku, nie chcemy wcale obalenia dynastyi, pragniemy równouprawnienia narodowości i wyznania, nie chcemy bynajmniej zatracenia własnej kultury muzułmańskiej, pragniemy tylko zapożyczyć u Zachodu ogólne wyniki jego postępu w dziedzinie nauki, potrzebne dla dźwignięcia i podniesienia narodu naszego". Wychodźcy tureccy, młodzież ucząca się na Zachodzie zawiązywali stosunki z polityką europejską. W Anglii z czasów dawnych istniał komitet bałkański, organ nie-tylko opieki nad ludami Bałkanu, ale prze-dewszystkiem wyzyskujący współzawodnictwo Anglii, Rossyi i Austryi na półwyspie, bogaty i przez rząd angielski skutecznie popierany. Gotowały się ważne wypadki. Edward VII doprowadził do skutku dawny swój plan odwrócenia Rossyi od sojuszu z Austryą (i Niemcami) na półwyspie i zapoczątkował no

wą politykę rossyjską przez spotkanie w Re-wlu (d. 9 czerwca 1908). W tym czasie już ruch rewolucyjny śród młodych oficerów, kształconych na Zachodzie, doszedł był do wysokiego napięcia. Władze stambulskie słysząc o nadciągającej burzy zażądały, aby 30 osób najbardziej znanych szpiegom sułtańskim z przekonań postępowych zjechało z Balonik do Stambułu na śledztwo. Oficerowie odmówili posłuszeństwa; nie darmo zachęcali ich do buntu wychodźcy londyńscy i przewodniczący wr komitecie bał-łańskim Noel Buxton. Żołnierze pozostali przy nich; wysłane przeciw nim oddziały rezerwy przeszły na stronę powstańców. Nie pomogły nagle zarządzone wypłaty żołdu zaległego, no-minacye i awansy. D. 8 lipca zamordowano generała dywizyi Szemzi-Paszę, marszałek Osman-Pasza został wzięty do niewoli. Rząd uległ (22 lipca), konstytucya (zawieszona w r. 1878) została ogłoszona. Parlament został zwołany w grudniu r. 1908. Prezydentem został wybrany, przywódca M-ów: Achmed Riza-Bey. Próba kontrewolucyi (kwiecień 1909) była zwycięsko pokonana, sułtan Abdul-Hamid zdetronizowany na korzyść brata Mahometa V. Władza przeszła w ręce M-ów. Wybitni członkowie komitetu „Jedność i Postęp“ zostali ministrami: podobno w ciągu r. 1908 powołano do życia dziesięć pism w Turcyi. Położenie atoli zarówno wewnętrzne jak i zagraniczne Turcyi jest bardzo trudne i niepewne; wewnątrz sprawy narodowe, siły odśrodkowe, przeciwstawiają się polityce centralistycznej (ottomań-skiej) M-ów; nazewnątrz sprawa Krety i zależność finansowa od mocarstw europejskich wprowadzają wciąż pierwiastki rozkładu do zwartych szeregów młodotureckich i czynią wszelkie przepowiednie co do przyszłego rozwoju M-ówt zgoła niewłaściwemi. Ob. Turc y a.—Por.: Aischin „D. Freiheitsbewegung in d. Türkei“ (ze stanowiska młodotureckiego, 1908); Monroe „Turkey

a. the Turks“ (1908); Bérard V. „La révolu-

s. r.

spei publicae I. D. Casimiro Ioanui Sapieha brodusznego prymasa, że zupełnie oplątał go Palatino polocensi“ (wierszem) 1673; „Domesti- siecią swojej samolubnej, bezideowej polityki, ca Samogitiae Ducatus ornamenta in venera- Gdy Łubieński pod koniec panowania Augusta tionem Casimiri Pac“ (Mitawa 1668); „Icônes III wyraźnie przychylił się ku stronnictwu Symbolicae vitae et mortis B. Josaphat. Mart. Czartoryskich, M. czując chwilowo prąd opinii Archiep. Polocensis“ (1675); „Suppetiae Milita- wrogi temu stronnictwu, na wszelki wypadek res ex Divis Polonae Lithuanaeque gentis Tute- zaprzedał się dworowi saskiemu. Już wtedy

laribus“ (1671).

miał przydomek: „Machiavel, travesti en abbé“.

Młodzianowski Tomasz, Jezuita, teolog Bezkrólewie odrazu wzmogło siły i wpływy i kaznodz (* 21 grud. 1622 na Mazowszu—f w Kra- Czartoryskich, i młody, zdolny, giętki, a prze-kowie 3 paźdz. 1686); ukończył nauki w Kaliszu, niewierczy audytor przylgnął zaraz do nich, wysłany na misyę do Persyi, w przeciągu 5 lat a właściwie do ich protektorki ówczesnej, Rossyi. zwiedził Wschód: Palestynę, Syryę i Asyryę; W tym czasie, kierując prymasem, został ko-wracając do kraju, poznał Francyę i Włochy, lejno koadyutorem opactwa hebdowskiego, archi-Wykładał teologię i filozofiię w kolegium po- dyakonem pszczewskim, administratorem opactwa znańskiem i in., był prefektem nauk wyższych, czerwińskiego. Na sejmie koronacyjnym w grud. kaznodzieją w trybunale lubelskim, w rozmai- r. 1764 otrzymał wakującą po Wodzickim pie-tych miastach większych, po domach możnych częć mniejszą koronną, a d. 1 grud. r. 1766 panów, w końcu rektorem w Poznaniu. Naj- biskupstwo przemyskie. Jako pieczętarz, nie wybitniejszy teolog i kanonista swego czasu, wiele znaczył przy boku starszego kolegi, And. wzywany do rady w ważnych sprawach przez Zamoyskiego; w pracy reformistycznej brał biskupów; kaznodzieja popularny, biegły w ewan- udział dość pilny, ale nie kierowniczy. Wobec gielii, w literaturze ojców Kościoła, w dogma- zaognionej sprawy dysydenckiej umiał prze-tyce; styl miał jędrny, rubaszny; znany był winąć się tak zręcznie, że nie oburzył jeszcze z życia ascetycznego, świętobliwego. Wydał: na siebie opinii szlacheckiej, a przypodobał się „Akty nabożne ksiąg duchownych łacińskich“ Repninowi; temsamem jednak, wnosząc w mi-(1680); „Akty przygotowania się na dobrą nisteryum polskie czynnik rozkładowy intry-śmierć“ (wiele wyd.); „Kazania i Homilyie gi obcej, naraził się starym Czartoryskim, i sam na niedziele doroczne“ (4 t., 1681); „Kaza- stał się ich zajadłym, choć cichym nieprzyja-nia na uroczystość B. Stanisława Kostki“ cielem. Chorowitemu prymasowi, dalekiemu (1671); „Kazania na obchodzie pogrzebowym“ już od spraw publicznych, przesyłał do Skier-Jadw. Wolffowej, Ludw. Opalińskiej i Teresy niewic dla pozoru relacye o polityce; swych Opalińskiej; „Kazania na konsekracyi na biskup- interesów dopilnował tak umiejętnie, że Łu-stwo J. W. Kaz. Jana Opalińskiego“ (1680), bieński mianował go egzekutorem testamentu „Liturgica“ (1676); „Praelectiones metaphysicae i opiekunem młodocianego Fel. Łubieńskiego et logicae“ (1671); „Prael. philosophicae in (ob.), późniejszego ministra. Ten wychowanek octo libros“ (1671); „Prael. theologieae: 1) de przechował w niewydanym pamiętniku tradycyę Deo 1666; 2) de Angelis et actibus humanis rodzinną, jakoby M. dla tern prędszego wy-1667; 3) de Jure et Justitia 1667; 4) de Poeni- zyskania na swoją korzyść roli opiekuńczej, tentiae virtute et sacramento 1670; 5) de Pecca- podał swemu dobroczyńcy truciznę w szklance tis et Gratia 1671; 6) de Fide, Spe et Chari- kawy. Po gwałcie Repnina, dokonanym nad tatę 1674; 7) de Incarnatione 1674; 8) de senatorami, i po rezygnacyi And. Zamoyskiego Sacramentis“ (1674); (częściowo przedrukowa- (d. 14 paźdz. 1767) postąpił M. na kanclerstwo ne w 5-tomowym: „Integer Cursus theol. et wielkie koronne, i sprawował je przez lat 13 philos“ 1682); „Recollectiones“ (1677); „Roz- w sposób bezprzykładny: redagował niby noty myślania na święta uroczyste“ (1680, wiele w obronie interesów polskich, dyplomatyzował wyd.); „Scientia Sanctorum nosse mori pauculis z Rossyą i Prusami, podpisywał różne papiery praeceptis comprehensa“ (1699); „Supplementu razem z M. Czartoryskim, J. Borchem (pod-Recolectionum.“ 1677 (Estr.Bibl.il, 22). K-⁰ kanclerzym kor.), Ant. Przeździeckim,— lecz to Młodziejewski Andrz ej Stanisław, bis- mu nie przeszkadzało systematycznie zdradzać kup poznańsko - warszawski, kanclerz w. kor. przed posłem rossyjskim, Wołkońskim, za cenę ( * r. 1716 — f 13 marca 1780), Oddany do pensyi tysiąca rubli, wszelkich dostępnych sobie stanu duchownego, zaczął szerszą karyerę od tajemnic gabinetowych Rzplitej. Poznano się na podróży do Rzymu jako kapelan nuncyusza, — tern, wodzowie familii utworzyli za plecami tam został mianowany kanonikiem krakowskim, M-go osobne rady ministeryalne, sam chwiejny administrował kościołem św. Stanisława w Rzy- król stracił do niego resztę zaufania, jeżeli jamie, załatwiając jednocześnie przez szereg lat kie miał przedtem. Konfederaci barscy dobrze interesy polskie. Za powrotem do kraju otrzy- przeczuli w nowym biskupie poznańskim (od mał godność kanclerza przy prym. Łubieńskim d. 16 maja 1768) biegunowego przeciwnika (ob.), a zarazem kanclerza katedralnego gnieź- swej wiary, zarówno religijnej—w dogmat ka-nieńskiego i audytora arcybiskupiego. Wkrótce tolicki, jak i politycznej — w ojczyznę polską, tak zręcznie umiał się wkraść w zaufanie do- M. popierał wszelkie dążenia, wypływające

Wł. K.

E. Chw,

z ducha wieku oświeconego: ograniczenie liczby świąt, zdziesiątkowanie zakonów, zjazdy woluo-mularskie (1767, 8, 70, 73), później — kasatę Jezuitów (1773). Kiedy na rozkaz z Rzymu próbował bronić listem pasterskim władzy królewskiej (1770), z obozu konfederatów wyszło przeciw niemu kilka ostrych pism polemicznych; majątki jego ulegały nieraz rabunkowi, kontrybucyom. Bądź co bądź teologiczna obrona monarchy nie licowała z niedowiarstwem, rozwiązłością obyczajów i żyłką intrygancką „Polskiego Machiawella“, który przez nienawiść do Czartoryskich wstąpił do t. zw. „Stronnictwa patryotyczuego“ Wołkońskiego, złożonej z ludzi najgorszej sławy, jak Podoski (ob.), Igu. Twardowski (ob.), A. Poniński (ob.), który na wieść o nominacyi do Warszawy Salderna (ob.), przychylnego Czartoryskim, prosił z innymi „patryotami“ carową o przysłanie również Repnina. Pomimo to w Jecie tegoż r. 1771 uczestniczył jako kanclerz w konferencyach wodzów familii z nowym ambasadorem. Wobec rozbioru wykouy wał przykładnie wszystkie gęsta, jakie wypadało wykonać kanclerzowi; zato na sejmie Ponińskiego wysunął się na jedno z pierwszych miejsc, aby tam bronić narzuconej Rady Nieustającej, wyrabiać dla siebie pensyę 120 000 złp., a dla króla milion dochodu i spłatę długów, aby wreszcie niezależnie od tych legalnych czynności, uciułać sobie w komisyi rozdawniczej setki tysięcy z rozdrapywanych bezecnie dóbr pojezuickich. Wniosek M-go o dochodach i długach królewskich nie zjednał mu zaufania Stanisława Augusta: jeszcze po rozbiorze, w zmienionych stosunkach politycznych, król wyłączał z udziału w swych planach kanclerza, którego ambasador Stackeiberg (ob.), nazywał swoim przy królu przedstawicielem. — Szujski „Dzieje Polski“, IV; Kraszewski „Polska w czasie trzech rozbiorów“; Korzon „Wewn. Dzieje Polski za Stan. Augusta“; Smoleński „Przewrót umysłowy w Polsce w. XVIII“; Sołowjew „Istoria Rossii“, wyd. 3-e ks. VI; „Encykl.“ więk. Orgelbranda.

Młodzieszyn, wieś, pow. sochaczewski, o 7 w. od Sochaczewa i 12 w. od Wisły, kościół parafialny z w. XVIII, na miejscu dawnego r. 1464 przez Jana ks. Mazowieckiego założonego; cukrownia, młyn parowy, dysty-larnia, smolarnia i cegielnia, szkółka dwukla-sowa, straż ogniowa, ok 800 m-ców.

Młodzieszyńskie s-stwo niegrodowe w województwie Rawskiem, ziemi Gostyńskiej. W r. 1771 składało się z dóbr Młodzieszyn z przy-ległościami, które posiadał Stan. Dąbski, s-sta kowalski, opłacając kwarty złp. 589 gr. 15, a hiberny złp. 417, gr. 29. Sejm z r. 1773 — 75 uchwalił zamianę tego s-stwa na wieś Piotrkôw’ek, dziedziczną dotąd Augusta Dąbskie-go, s-sty gostyńskiego, i w tym celu wyznaczono komisyę oddzielną.

Młodzieży uobywatelanie, Młodzieży wtajemniczanie, ob. Wtajemniczania obrzędy.

Młokosiewicz Franciszek, kapitan czwartego pułku w. ks. Warszawskiego (* 1769 —f 1845), napisał „Mes souvenirs d’Espagne“ (1843; po polsku w „Bibl. Warsz.“).

Młot, znane narzędzie rękodzielnicze, służące do rozbijania przedmiotów, do zmiany ich kształtów, lub też do wciskania jednych w drugie za pomocą uderzenia. Postać M-a zmienia się znacznie, tak co do wielkości, jak i bu Iowy pojedynczych części, stosownie do przeznaczenia tych narzędzi, bez których żadne nie odbyłoby się rzemiosło; każdy jednak M. składa się z żeleźca i styliska czyli rękojeści. Najstaranniej obrabiane M-y kowalskie są ręczne i mech ani cne. M-y ręczne są znowu dwojakie: właściwe i przykładowe: 1) W pierwszych żeleziec jest żelaznym graniastosłupem, czworo lub ośmiokątnym, a rzadko walcem z przebitym w pośrodku otworem poprzecznym na osadzenie styliska. Dolna podstawa żeleźca, opatrzona płytą stalową o powierzchni zewnętrznej, płaskiej lub nieco wypukłej, zowie się głową młota, górua, również stalowa, spłaszczona, ostrzem. Kierunek ostrza jest albo przedłużeniem osi styliska lub też jest do niego prostopadły. Działanie M-a mierzy się iloczynem z ciężaru młota przez kwadrat z prędkości w chwili uderzenia. M. przykładowe, noszące niemieckie nazwy for-szlagów, cuszlagów, zechamrów, przykłada się do kutego przedmiotu w tern miejscu, na które skierowane być mają uderzenia. Służą do wykuwania rowków lub wyżłobień, gładzenia powierzchni lub kucia takich części, do których młotem dostać nie można. Dla uchronienia ręki od dokuczliwych wstrząśnień rękojeść ich nie jest sztywną i najpospoliciej składa się z giętkiej wici leszczynowej.—2) M-y mechaniczne są albo zwykłemi, tylko znacznej wielkości młotami, poruszanemi przez tarcie lub za pomocą kół palczastych, obracanych siłą wody lub pary, albo też parowemi, które tworzą właściwie część machiny parowej. Stylisko pierwszych obraca się około osi poziomej, i stosownie do tego, czy palce koła zaczepiają o przedłużenie styliska nazewnątrz jego punktu podpory i młota, pomiędzy niemi, lub też o występ na czole młota, przybierają nazwy: skokowych, podrzutowych i czołowych. Tarcie daje się zastosować do poruszania M-a tym sposobem, że rozsuwano wałki, popychane przez machinę wzdłuż żelaznego styliska od młota ku osadzie, skoro tarcie przewyższy ciężar M-a, podnoszą go coraz wyżej. Za rozsunięciem wałków M. opada. Dogodne są też często M-y poruszane za pomocą pedałów.— Projekt M-ów parowych podał Nasmyth w Manchesterze r. 1839, a według jego planu pierwszy taki M. zbudowany został w Creuzot we Francyi. W urządzeniu tern M. połączony

Fig 36. Młotki

opiłkowe: a)    „    . ,

według Vernou— wnątrz zaokrąglonym. Posiada b) wedł. Traube- tę dogodność, że nosząc go w

go (V₃ wielkości kieszeni, wsunąć go można w słu-własciwej.

Dr J. p.

roz-

Takie

z za-

na

za

za-

za

jest bezpośrednio z tłokiem machiny parowej, para dostaje się pod tłok i podnosi go w górę wraz z młotem czyli babą, która następnie własnym swym ciężarem opada. Są też M-y o działaniu podwójnem, w których para dochodzi także i ponad tłok, skąd opadanie baby dokonywa się pod działaniem jej prężności. Stosownie do celów, do jakich służą, M-y parowe mają w szczegółach różne urządzenia. Największy obecnie M. parowy znajduje się w fabryce stali Bethlehem w Pensylwanii, ciężar spadający waży 113.4 ton czyli 113 400 klgr., i spada z wysokości 6 m., wywiera zatem uderzenie o sile 113 400.6=680 440 klgr. Z innych wielkich M-ów słynne są w Creuzot (80 000 klgr.; wysokość spadku 5 m.), w Essen (50 000 klgr., 3 m.). Na wzór tych potężnych M-ów urządzone są M-y parowe mniejsze, niezbędne do wielu wyrobów. Mniejsze takie M-y mogą być też korzystnie poruszane za pomocą powietrza zgę-szczonego (M-y powietrzne), lub przez spalanie się gazu, jak w motorach gazowych (M-y gazowe).

Młot, ryba, ob. Zygaena.

Młot leśny, Ob. Cec h a.

Młotek (Malleus) jedna z kostek słuchowych; ob. Uch o.

Młotek opnkowy (fr. Marteau percuteur, niem. Percussionshammer), narzędzie lekarskie; służące do opukiwania (ob.) jam ciała ludzkiego w celach rozpoznawczych. Pierwotnie służył do tego palec zgięty. M. zaś wynaleziony został w r. 1841 przez A. Win-tricha i wnet się rozpowszechnił.—Postać M-a o-go, używanego obecnie, bywa różna i wieloraka, lecz wszystkie mniej lub więcej sprowadzić się dają do dwu wzorów podanych tu obok (fig. 36). Pierwszy z nich (a) składa się z prątka sprężystego (fiszbin, kauczuk twardy), mającego na jednym końcu osadzony krążek metalowy, stosunkowo gruby i ciężki, otoczony pierścieniem z gumy elastycznej, dosyć grubym, na ze-

chawkę czyli stetoskop (ob.), ale z powodu szczupłości rączki wydłużonej jest trudniejszy do ujęcia i utrzymania w ręce podczas użycia. Wzór drugi posiada rączkę krótszą, spłaszczoną, dającą się ująć i utrzymać pewniej i mocniej, drewnianą, kauczukową, metalową, albo kościaną, mało lub wcale nie sprężystą, na której jest osadzony młoteczek zwykle stalowy, obły, stosunkowo ciężki, na końcu wolnym opatrzony krążkiem grzybowatyra z gumy elastycznej — O użyciu M-a o-go, ob. O pu ki wanie.

Młynarstwo. Urządzenia pierwotne tworzyły niewątpliwie początkowo kłody drzewa twardego, a następnie bryły kamienia, w wydrążeniu którego roztłukało się ziarna. O tłukaniu ziarna za pomocą przyrządu w rodzaju moździerza z tłuczkiem i sortowaniu wyrobu za pomocą sit, świadczą znalezione wizerunki ścienne starożytnych Egipcyan (Teby). Podobnym przyrządem do roztłukiwania ziarna posługiwali się Izraelici na puszczy Synai do rozdrabiania manny na mąkę. Późniejsze ulepszenia stworzyły pierwszy właściwy młyn ręczny, gdy wydrążoną powierzchnię kamienia dolnego (moździerza) i wypukło-zaokrąglo-ną powierzchnię kamienia górnego (tłuczka) zaopatrywano w wyżłobienia, w celu nadania większej ostrości powierzchniom rozdrabiają-cym, przez otwór zaś w trzonku, wystającym z kamienia górnego, przesadzano drążek za pomocą którego obracano w około kamień górny (ob. żarna). Inne ulepszenie moździerza z tłuczkiem (wykopaliska z osad nawodnych) to zestawienia dwuch płaskich kamieni w jedno złożenie, przyczem kamień spodni posiada w około siebie obszerne wydrążenie pierścieniowe, służące do zbierania się wytworu mielenia, wypadającego na zewnętrznym obwodzie kamienia wierzchniego, który wprawiano w obrót około środkowego czopa za pomocą wetkniętej w niego z góry rączki, ulepszenie było postępem olbrzymim, gdyż, stąpieniem zasady roztłukania przez działanie gniotąco-rozcierające, sposób otrzymywania mąki zbożowej został odrazu wprowadzony tory właściwe. Jak doniosłe jest zdobycie tej zasady/ świadczy najwymowniej takt, że przetrwała aż do naszych czasów w młynach ustroju prostszego.—Przygotowanie mąki uskuteczniało się początkowo ręcznie, co naturalnie przedstawiało jedną z najcięższych prac, dowód czego może posłużyć utwór T. M. Plautusa, w którym pan grozi swym niewolnikom posłaniem do młyna, jako jedną z najuciążliwszych kar; używano w tym celu przeważnie niewoluików i przestępców, którym kładano na szyje tarczę drewnianą, ażeby nie mogli brać rękami mąki i zjadać jej. Kamienie młyńskie, używane do pierwotnych młynów ręcznych w Starożytności, były niewątpliwie bardzo małe, gdyż bohaterowie starożytni podczas wojen rzucali niemi w nieprzyjaciela. Z biegiem czasu, gdy wprowadzono większe rozmiary dla kamieni, zaczęto używać do poruszania ich zwierząt domowych (Rzym). Zastosowanie siły wodnej do poruszania młynów zbożowych datuje co najmniej od 100 lat przed Nar. Chr., gdyż znany mechanik rzymski Marek Witruwiusz i Strabon wspominają o młynach wodnych, które były już znane czasów Mitrydatesa, króla Pontu, i Juliusza Ce-aara; w Rzymie zaś pierwszy młyn wodny ku ogólnemu podziwowi został założony za pano-

niekiedy w osadzie włościańskiej. Młyny wietrzne istnieją za Kazimierza W. Młyny wodne uchodziły za poważne zajęcie i pierwotnie w Polsce wraz z ziemią musiały być własnością Korony. Pierwszy znany nam przywilej, pozwalający na wzniesienie młynów wodnych, pochodzi z r. 1244. Odtąd te przywileje są coraz liczniejsze. Młyny te tamowały niejednokrotnie spław, a konstytucye sejmowe zastrzegają często, iżby na niektórych rzekach nie wznoszono młynów, lub przy młynach miewano śluzy (koustytucya r. 1598 wymienia: Wisłę, Dniepr, Stryj, Styr, Narew, Dunajec, Bug, Wieprz, Tysmienicę, San, Brdę, Nidę, Prosnę i Noteć, jako rzeki spławne, oświadcza ażeby nikt nie ważył się sypać na nich grobli, budować młynów, kędy zaś sąmłyny zbudowane, nakazuje je zrzucić). Były to zwykle niewielkich rozmiarów młyny. W ogóle nasze młyno-budownictwo, tak samo jak w całej Europie Zachodniej, pozostawało w uśpieniu do końca zeszłego stulecia, to też podówczas oprócz pierwotnych młynów wodnych i wietrznych, budowanych podług typowego urządzenia starego młyna niemieckiego z zastosowaniem do mielenia zboża prostych kamieui piaskowych, nie spotykało się na tem polu żadnych udoskonaleń, a chleb razowy lub grubo-pytlowy (z mąki, odsiewanej na pytlach wełnianych) widywało się na stołach największych panów i szlachty. Z rozbudzeniem się wszakże na początku w. XIX na Zachodzie przemysłu młynarskiego, spostrzega się u nas także pewien ruch w tym kierunku, jakkolwiek bardziej opóźniony i powolniejszy, aniżeli w innych państwach europejskich, co tłumaczy się w znacznej części za- potrzebą, oprócz samego przyswajania sobie obcych wynalazków, także posiłkowania się obcokrajowymi zarządcami przy wprowadzaniu w praktykę nowych urządzeń młynowych. Pierwszy w Królestwie Polskiem M. parowy (z 60-konną machiną i o 12 złożeniach kamieni francuskich), podług systemu amerykańskiego, został założony w Warszawie na Solcu w r. 1825 przez Henryka i Tomasza hr. Łubieńskich; nast. podczas wypadków politycznych w roku 1831 b. Bank Polski objął go na siebie, poczem w 1837 sprzedano go Piotrowi Steinkellerowi; ten przekształcił gruntownie dawne urządzenie młyna; wkrótce znowu przeszedł ten młyn na własność Banku Polskiego pod kierownictwem Laessiga, który w r. 1851 odbudował go po spaleniu z zastosowaniem sprzężonej 120-konnej machiny parowej systemu Woolfa; po powtórnem zaś spaleniu się Bank Polski w r. 1870 sprzedał go bankierowi Janowi Blochowi, który wkrótce przerobił go na system walcowy. Następny młyn wodny w Słodowcu pod Marymontem w blizkości i Warszawy, dawna własność Bogumiła Fritsche-Młynarstwo w Polsce. U nas długo po-    go, został przebudowany w r. 1856 przez Laes-

wania cesarza Augusta Oktawiana; w 60 lat później pisze Pliniusz, że młyny wodne należały do rzadkości; jak świadczą znów późniejsi pisarze, zaledwie w w. IV po Chr. więcej już spowszedniały urządzenia takie w okolicach Rzymu, w których na wale poziomym koła wodnego osadzoną była palczasta tarcza, zczepiająca się z cywiami trybu, umocowanego na wrzecionie pionowem, na którego końcu górnym był zawieszony biegun żaren. — Pierwsze zastosowania do popędu młynowego zwykłych kół wodnych z wałem leżącym zdaje się sięgają nie o wiele dawniej, jak koła wodne z wałem stojącym, t. j. tak zwane turbiny. Młyny wodne jeszcze w Wiekach Średnich zaliczały się do przedsiębiorstw wyjątkowych, i dawniejsze ustroje młynów, poruszanych za pomocą rąk ludzkich i przez zwierzęta domowe, nie przestając bynajmniej doskonalić się z biegiem czasu, znajdowały przez długie jeszcze wieki stosunkowo największe zastosowanie w praktyce. Pierwsze urządzenia młynów wietrznych przyszły ze Wschodu, gdzie brak naturalnych sił wodnych zwrócił umysł ludzki na potrzebę wyzyskania siły wiatru. Wiadomo, że Persom były już znane wiatraki w w. VII. W czasach pierwotnych nie przesiewano zupełnie zmielonego płodu zbożowego, t. j. spożywano wyłącznie chleb razowy (starożytni Rzymianie używali sit ręcznych). Dopiero około r. 1550 pewien Niemiec zastosował po raz pierwszy pytel mąezny w kształcie długiego rękawa wełnianego, umieszczonego w skrzyni drewnianej, który otrzymywał ruch wstrząsający od motoru młynowego; tym sposobem budownictwo młynów przeszło w nową fazę mechanicznego gatunkowania wyrobów mącznych, miast dotychczasowego przesiewania ręcznego na sitach. Wprowadzenie pytla wełnianego, w połączeniu z zastosowaniem wielu ulepszeń reszty części składowych, stworzyło to typowe urządzenie t. zw. starego młyna niemieckiego. Stary ten system został wyrugowany przez doskonalsze urządzenia młynowe, zastosowane przez Amerykanów na początku bieżącego stulecia. Przy wyżej zaznaczonych udoskonaleniach amerykańskich mechanizmów młynowych, które przez wprowadzenie zupełnie nowych urządzeń rozbudziły technikę młynarską, przenosząc ją tym sposobem w dziedzinę ogólnej umiejętności technicznej, położyli największe zasługi dwaj technicy amerykańscy: Tomasz Elicot i Olivier Evans (w końcu w. XVIII). Anglia pierwsza jęła zasto-sowywać w Europie ulepszenia amerykańskie (r. 1780). Ale i dziś Stany Zjednoczone, pod względem techniki, przodują, przyczem przemysł M-ski ześrodkował się tem w Minneapolis. Opisy urządzeń wewnętrznych, ob. Parowe młyny, Turbinowe młyny, Wiatraki, Wodne młyny, Mola. ą.

sługiwano się żarnami, jak i teraz zdarza się to siga na sposób amerykański; nast, w r. 1860

rusza

A-

A.. Pol.

Młynary, M i ł u z a, niem. Mühlhausen (w dokum. w. XIV M o 1 h u s i n, M e 1 h a w s s, M i 1 h a u w e), m-to w Prusach Książęcych, re-gencyi Królewieckiej, powiecie prusko-holądzkim (Preussisch-Holland), nad rz. Donną i przy kolei Tczewo-Królewiec; kościół katolicki z r. 1857 i ewangielicki, browary, garbarnie, tartak parowy, rozwinięte garncarstwo i handel drzewem, 4 000 m-ców (l6°/o katolików). Założone w r. 1327 na prawie cliełmińskiem przez Hermana v. Oettingeu, nadszpitalnika i komtura elbląskiego; przywilej pierwotny osadzenia m-ta zaginął, zachował się jednak odnowiony list nadawczy z r. 1338, bardzo ciekawy, określający bliżej prawa sołtysa, sądownictwo, prawa mieszczan, stosunek ich do Zakonu Krzyżackiego, rozdział czynszu i t. p.    . ‘ .

Młynowe oraz Kanon z młynów. Podatek młynowego ustanowiono w r. 1776, od koła młynowego na wielkiej wodzie 10 złp, na średniej wodzie 8, na małej 6, na najmniejszej 4 rocznie; w wiatrakach^zaś od każdego kamienia po złp. 6 rocznie. Lustratorowie mieli poruczone sporządzanie spisu " wszelkich młynów, od których opłatę podług zasady powyższej naznaczali. Rząd pruski utrzymał opłatę co do młynów, które ją już ponosiły, a co do innych zastąpił ją nowoustanowioną opła-

młyn ten stał się własnością St. Kropiwnickie-go i S-ki, którzy zwiększyli jego działalność; około r. 1880 został on częściowo przerobiony na system walcowy; w r. 1885 „młyn słodo-wiecki“ otrzymał wzorowe urządzenie walcowe podług systemu peszteńskiego z zastosowaniem 50-konnej machiny parowej i 12-konnej turbiny. Z następnych młynów większych, które powstały w naszym kraju w drugiej połowie w. XIX, zasługują na wzmiankę: ośmio-złoże-niowy młyn wodny w Częstochowie; cztero-złożeniowy młyn parowy (z 15-kouną machiną), wybudowany w r. 1857 przez Pentza w Radomiu; sześcio-złożeniowy młyn parowy, założony w r. 1859 w Łowiczu przez Hojsiewicza, Gawińskiego i S-kę; pięcio - złożeniowy młyn parowy (z 40-konuą machiną systemu Woolfa), założony w r. 1859 w Międzyrzecu (własność hr. Potockiej); sześcio-złożeniowy młyn parowy (z 50-konną machiną systemu Woolfa), założony w 1860 przez A. Łapińskiego w Zegrzyn-ku pod Serockiem; ośmio-złożeniowy młyn parowy (z 70-konną machina), wybudowany w r. 1860 przez Sławińskiego i S-kę w Warszawie na Lesznie; sześcio-złożeniowy młyn parowy (z 40-konną machiną), założony w r. 1861 w Lublinie przez Koźmińskiego: sześcio - złożeniowy młyn parowy, założony w r. 1862 w Piotrkowie przez braci Pniowerów; sześcio-złożeniowy młyn parowy, postawiony w r. 1862 w Stawiskach pod Łomżą przez I. Kisielnickie-go; sześcio-złożeniowy młyn parowy, urządzony wt r. 1863 w Pilicy; cztero-złożeniowy młyn woduy założony w r. 1871 w Firleju pod Radomiem. Pierwsza rzecz o M-wie w języku polskim u Jakóba Haura. w „Ekonomice Ziemiańskiej“ (1675, roz. XXV) i u Jezuity St. Solskiego „Architekt polski“ (Kraków 1690). R. 1777 pijar Józ. Osiński w swej fizyce po-sprawę młynów. Pierwsza praca, poświęcona wyłącznie M-u: J. G. Schneider „Młynobudownictwo“ (Warsz. 1794). W pierwszej połowie w. XIX poprzestano na luźnych artykułach w pismach perj. (zwłaszcza w „Izys“) I piśmiennictwo w drugiej połowie wieku nie jest obfite; ważniejsze przyczynki: bezimiennie „O młynach amerykańskich“ (Warsz. 1865); A.. Ł. „M. w Król. Polskiem“ (Warsz. 1876); J. Małyszczycki w „Enc. Roln.“; J. Cez. Wilanowski o młynach w Rzplitej Polskiej („Przegl. bibliogr.-archeologiczuy“ 1881), St. Małyszczycki „M. zbożowe“ (Warsz. 1890).

Młynarski Emil (* 18 lipca 1870 w Ki-bartach, w gub. suwalskiej), skrzypek i kompozytor muzyczny. Talent muzyczny objawił się w nim wcześnie: już bowiem w ósmym roku życia popisywał się w r. 1878 przed Apolinarym Kątskim (ob.) w Warsz. Śmierć tego założyciela i dyrektora Instytutu muzycznego skłoniła rodziców młodocianego skrzypka do umieszczenia syna w konserwatoryum petersburskiem, które ukończył r. 1889, w klasie Auera. R. 1890 - 93 koncertował w Niemczech i Anglii. W Warszawie wystąpił pierwszy raz w r. 1890 na koncercie T-stwa muzycznego. R. 1894-8 M. prowadził klasę skrzypcową w konserwatoryum w Odessie po Friemanie, potem powołano go na pierwszego kapelmistrza opery warszawskiej (r. 1898 -- 1902), a r. 1901 — 5 na dyrektora artystycznego nowozałożonej Filharmonii. Na tern znajdując się stanowisku, przyjął w r. 1904 jednocześnie ofiarowaną sobie godność dyrektora konserwatoryum warszawskiego. Ponieważ zajęcia w tej uczelni odrywały go od pracy twórczej, po kilku przeto latach opuścił konserwatoryum i osiedliwszy się w majątku własnym pod Kownem, poświęcił się kompozycyi, od czasu tylko do czasu kieruje koncertami symfonicznymi w Anglii (Londyn, Glasgow, Dublin). Na dorobek dotychczasowy duchowy M-go składają się utwory: „Kartka albumowa“ na fortepian, Romans na fortepian, pieśni z tekstem polskim i niemieckim, polonez, Beręeuse, Humoreska na skrzypce z towarzyszeniem fortepianu, Krakowiak, nokturn, Chanson fugitive na fortepian (wszystkie drukowane) oraz kilka innych kompozycyi na skrzypce, z których dzieło najpoważniejsze: koncert skrzypcowy z towarzyszeniem orkiestry, otrzymało nagrodę w r. 1898 na konkursie imienia Paderewskiego w Lipsku. Ostatnią, wielką pracą M-go, jest symfonia F-dur, utworzona w r. 1911 i wykonana pierwszy raz w lutym r. 1911 w Glasgowie, a w Warszawie 31-go marca tegoż roku w Filharmonii, pod dyrekcyą autora z ogromnem powodzeniem.

wą.

tą kanonu. Kanon z młynów i wiatraków wziął swój początek za rządu pruskiego, rząd bowiem ten, uważając wszystkie młyny i wiatraki po lustracyi podatku otiary w r. 1789 dopełnionej erygowane, za nowe przedmioty do ustanowienia z nich opłaty skarbowej, wydał rozporządzenie kamerom ówczesnym, aby odnosząc się do departamentu skarbu o udzielenie konces-syi na budowanie nowycb młynów i wiatraków, przedstawiały zarazem do zatwierdzenia ilość kanonu opłacać się z nich mającego, który w miarę intratnego położenia młyna lub wiatraka miał być stanowiony (reskrypt, z d.

t. 29 list. 1798 w „Zbiorze urządzeń pruskich“, V, 71, Nr. 38). Kanon rzeczony był tymczasową opłatą, którą aż do urządzenia innego stałego podatku popierać miano (reskrypt, z d. 7 grud. 1801 r., w „Zbiorach urządzeń pruskich“, VII, 221, Nr. 116). Za Księstwa Warszawskiego, kanon ten przez uchwały sejmowe z d. 24 marca r. 1809 i z d. 23 grud. r. 1811 utrzymany został co do poboru na tej samej zasadzie jak za rządu pruskiego. Ministeryum skarbu nawet reskryptem, z d. 30 sierp. r. 1813, Nr. 164, wyraźniej powyższe uchwały objaśniło, wyrzekłszy: że przy stanowieniu kanonu z nowo erygować się mających młynów, wiatraków i tartaków, stosowane być mają te same zasady, jakich się rząd pruski trzymał. Podług urządzeń pruskich z d. 2 maja r. 1795, i z d. 27 wrześ. r. 1805, właściciele chcący budować na swoich gruntach młyny, wiatraki lub tartaki, winni uzyskać przyzwolenie na wolność ich wystawienia, a to za opłatą corocznie kanonu. Opłata tak stanowi się z każdego gangu czyli kamienia w stopie następującej: a) z młynów wodnych, tudzież z tartaków po złp. 30; b) z młynów wietrzuych i deptaków: w Warszawie po złp. 30, w miastach większych po złp. 18, w mniejszych po złp. 15, we wsiach po złp, 18. Nadmienia się tu wszakże, iż wszelkie młyny, wiatraki i tartaki, w okresie 1789 — 1806 wybudowane, pociągnięte zostały, wsku-tku prawa r. 1809 i 1811, do podatku „Ofiary z nowych objektów“ postanowionego, kanonu zaś którym przez rząd pruski obłożone były od r. 1809, t. j. od czasu ustanowienia wyżej wymienionej ofiary, nie opłacają. Nie rozciąga się to atoli do wiatraków, młynów i tartaków po r. 1806 wystawionych, gdyż te jako przez ustawy sejmowe z r. 1809 i 1811 od ofiary wyłączone, przy opłacie kanonu pozostawiono.

Młynów, m-ko nad Ikwą, pow. Dubieński (Wołyń); kościół katolicki wzniesiony w r. 1785 przez Janusza Chodkiewicza, cerkiew, szkoła, browar, piękny pałac z w. XVIII, wspaniały ogród, most i przystań nad Ikwą, 1 000 m-ców. Król Aleksander I nadał M. i Piekielowo Mo-skwicinowi Bobrowi, a po śmierci tegoż Zygmunt ł przywilejem z r. 1508 przekazał je Jakubo-

Wiel. Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XT.VII. Zesz. 373a

wi Montowtowiczowi, namiestnikowi krzemienieckiemu; później własność dziedziczna Chod-kiewiczów. Stan. August w r. 1789 ustanowił tu jarmarki 4 razy do roku. W M-wie pracował i zmarł r. 1838 lir. Aleksander Chodkiewicz (ob.), gen. brygady, senator, chemik i poeta, który zgromadził tu bibliotekę doboro-

Mnemonika, mnemotecłinika (gr. tq ;m^o-vtxóv = sztuka pamiętania) — umiejętność rzekomego wzmacniania i doskonalenia pamięci. Niewątpliwie umiejętność taka jest możliwa i zdołałaby oddać wielki pożytek, ale musi być opartą na doskonałej teoretycznej znajomości mechanizmu pamięci. Ale ta znajomość dotychczas nie jest o tyle posuniętą, ażeby umożliwiała zbudowanie takiej umiejętności praktycznej. Co najwyżej, można wysnuć zaledwie kilka wskazówek, które znalazły już zastosowanie, a niekiedy są w sprzeczności jaskrawej z całym kierunkiem i fortelami M-i. Np. wyróżnienie różnych rodzajów pamięci (wzrokowej, słuchowej, ruchowej) pozwala dziatwie w szkołach udzielać rad b. cennych, w jaki sposób mają uczyć się przedmiotów wymagających pamięci. Do rzędu takich wskazówek należą także próby usunięcia dotychczasowego sposobu uczenia dzieci abecadła przez wprowadzenie metody dźwiękowej, usunięcie sylabizowania zgłosek nie mających znaczenia najmniejszego, podsuwanie zaś dziecku odrazu całych zdań złożonych z prostych wyrazów (np. baba ma baraua) —zdania takie dzięki treści swojej pozostają lepiej w pamięci i przyczyniają się do spamiętania samych liter. W ogóle psychologia nowoczesna skłania się do poglądu, że rozległość pamięci jest rzeczą wrodzoną u osoby danej, powątpiewa zaś, czy jej ćwiczenie nadmierne nie jest może z uszczerbkiem dla innych, poważniejszych uzdolnień, oraz czy fortele M-czne, które dla swego spamiętania także wymagają niejakiego wysiłku pamięci, nie oddziaływują szkodliwie na pamięć, o ile chodzi o jej rozległość. Naturalnie, sprawa ze stanowiska praktycznego może mieć oblicze zgoła odmienne: komiwojażer, ażeby spamiętać nazwiska osób i miejsc, związanych ze swoim zawodem, gotów poświęcić inne dziedziny pamięci na przyswojenia środków M-ych i spamiętanie rzeczy, od których zależy zarobek jego. Pedagogika nie może hołdować takiej zasadzie: w przeciwstawieniu do metod dawnych kształcenia, wymagających na-dewszystko wysiłku pamięci, usiłuje ona pogłębić zrozumienie przedmiotu i wzmocnić umiejętność uwagi. Dawne podręczuiki szkolne roiły się od różnych sposobów spamiętywania czegoś: w gramatykach łacińskich układauo rzeczowniki będące wyjątkami, przyimki w strofy ry. tmiczne (np. apuä-ante-aä-adversunv. circa-cir. cum-citra-cis) itd. Natomiast M. jako umiejętność praktyczna dla zawodowców, których cho-

(19071. Ob. Pamięć.

a dz

!.. K.

dzi o wyzyskanie jakiejś sprawy, może oddać pożytek znaczny. Jest ona zbiorem rad empirycznych, wprowadzających do pamięci różne ogniwa pośrednie, oparte na skojarzeniach różnego rodzaju z datą, nazwiskiem, które usiłujemy spamiętać (H_dam óabie cebulę daje—zdanie podsuwane dziecku dla spamiętania kolejności liter). Jako pierwszego pracującego nad M-ą wymieniają Simonidesa z w. Kos. Umiejętność ta miała licznych zwolenników w Starożytności, jak o tem świadczą różne odezwania się pisarzy ówczesnych. W Średniowieczu odgrzebuje tę umiejętność Rajmund Lullus (1234—1315), ale rzecz zwraca na siebie uwagę baczniejszą dopiero w w. XV (Konrad Celtes, Giordano Bruno, Pico Mirandola, Grey, później zaś Leibnitz). W w. XIX zasłynęli, jako pracujący na tem polu: sas Kästner (ok. 1800), v. Aretin („M. od. praktische Gedächtnisskuust“, Prank. 1810), Grégoire de Peinaigle ( „Nouvel art de memoire“ Lond. 1805); Aimé Paris („Muemo-technie“ 1825; „Principes et applications diverses de la M.“); A. Gratacap; duiiczyk Kar. Otto Raventlow („Lehrb. d. M.“    1843, „Wörterb.

d. M."    1844); Herm. Kothe („Lehrb. d. M.“

wyd. 2-ie, Hamb. 1852; „Katechismus d. Gedächtnisskuust“, wyd. 6-e, Lipsk 1881); Hugo Weber-Rumfe („Mnemonische Unterrichtsbriefe“, Wrocław 1882; „M-sches Zablwörterbuch“ t-że 1885), F. Hörkens („Leitfaden d. Gedächtniskunst“, Elberf. 1879), C. T. Mauersberger („Mnemosyne“, Lipsk 1885), u nas Jaźwinski Antoni (ob.), którego pogłądy krzewili J. Einer-liug, Ant. Michalski, gen. J. Bem, W. Dawid („Nowa mnemonika“ Warsz. 1854)—Nagłówki prac ob. art. Jaźwinski. Prócz dzieł wymienionych: ksiądz Moigno „Manuel de M.“ (Par. 1879); Guyot-Daubès „1’Art d’aider la mémoire“ (Paryż 1889, wyd. 6-e) i „1’Art d’apprendre et de retenir sans effort“ (Verviers 1888, 4 t.); Cha-vanty „l’Art d’apprendre et de se souvenir“ (Lond. 1890); bracia Castilho „Diction, mnémonique“ (wyd. 5-e, Paryż 18351.—Por. także, co do poglądów najnowszych, Meumann „Vorlesungen zur Einfuhr, in d. experim. Pedagogik“

L. K.

Mnemosyne w mitologii graekiej córka Ura-nosa i Gei, Tytanida, bogini pamięci, z Zeusem matka dziewięciu muz. Miejsca czci były Eleu-teraj i Thespiaj w Beocyi.

Mnichów, ob. Monachium.

Mnichów a. Michów, wieś nad Nidą pow. Jędrzejowski (ob.), przy drodze bitej z Jędrzejowa do Chęcin, kościół paraf, drewniany z r. 1770, gorzelnia, młyn wodny, tartak, cegielnia, pokłady wapienia i piece wapienne. Istniał tu niegdyś zameczek obronny, oblany wodą, a w w. XV był już kościół parafialny. R. 1366 „miles“ Andrzej, dziedzic M-a, odstępuje klasztorowi jędrzejowskiemu za 16 grz. i 9 skojców prawo pobierania od rzeźników w Jędrzejowie

połowy serc wszystkich zabijanych tam bydląt. (Kod. Małop., I, 341).    . * .

Mnichowskie konwencye, ob. München-g r ät z.

MnikÓW, wieś w pow. Krakowskim, w dolinie, którą utworzyły dwa rzędy skał wapiennych, ciągnące się nieprzerwanie i zdumiewające rozmaitością kształtów. Przypominają one skały Ojcowa, ale są mniejsze. W skałach tych znajdują się liczne jaskinie, noszące nazwy własne. R. 1880 G. Ossowski rozpoczął poszukiwania archeol. w jaskini na Łopiankacli i znalazł tu plon obfity: 250 narzędzi krzemiennych wyraźnych, 2 250 mniej widocznych oraz odpadków, 19 różnych przedmiotów z kamienia (osełki, i t. d.), narzędzi kościanych 767, a nadto twarz wyrżniętą z kości, nieco wisiorków i skorup. W r. nast. ciągnął w tej jaskini poszukiwania swoje. Plon był co do wyrobów z kości jeszcze obfitszy, ale w ich liczbie znalazły się przedmioty dziwacznego a fantastycznego kształtu, wyrobione z niegrubych blaszek kościannych, zaopatrzone sporą ilością przewierconych dziurek. G. Ossowski rozsze-żył swe badania i na inne jaskinia w wąwozie mnikowskim: w jaskini Pod-kochanką, w grocie d-ra J. Majera powtarzają się obficie kształty ptasie i zwierzęce wycinane z kości, a zwłaszcza w jaskini Łopiankaeh JM® 2 te wyroby posuwają się do oddania postaci ludzkiej. Właśnie te przedmioty fantastyczne wywołały podejrzenie, że G. Ossowski stał się ofiarą podejścia. R 1882 w T-stwie antropol. wiedeńskim wypowiedziano głośno powątpiewanie o ich wiarogodności, to samo zdanie wygłosił r. 1883 w druku Cartailhac i Mortillet. Znaleźli się i w Krakowie gorący przeciwnicy wiarogodności (prof. Łepkowski). W końcu roku 1884 Akademia Umiejętności w Krakowie powołała do zbadania tych rzeczy umyślną komisyę (prof. Łepkowski, Alth, Kopernicki, nadto N. Sadowski i G. Ossowski). Komisya odbyła 19 zebrań, nie wypowiedziała się stanowczo, ale i tej powściągliwości starczyło, ażeby owe przedmioty fantastyczne pozostały pod zarzutem. Moje osobiste oglądanie tych przedmiotów każe mi je uważać za podrobione, choć przedtem skłaniałem się raczej w kierunku przyznawania im innego pochodzenia (ob. Krakowski obszar archeologi czn y ). Opis poszukiwań w „Zbiór, do antr. krzaj.“, t. V i VI. Posiedzenia ko-misyi.: dodatek do t. IX tegoż Zbioru p. n. „Sprawa wykopalisk nnikowskich“.

Mnikowskie wykopaliska, ob. Mników.

Mniszchowa Urszula ( + 1816 we Lwowie) z domu Zamoyska, małżonka Michała Mniszcha, marsz. w. kor., z którym będąc obecną na zjeździe Katarzyny II ze Stanisławem Augustem w Kaniowie r. 1787, zostawiła w rękopisie pamiętniki opisujące szczegółowo to spotkanie. Pamiętniki te umieszczone są w dzie-' le A. Kożmiana, pod napisem: „Wyciągi Piotro-

F. M. ś.

Pierwsza

wickie“; rossyjski ich przekład Saweljewa „Pamiętniki o pobycie cesarzowej Katarzyny II w Kaniowie“ (Petersburg 1843).

Mniszchowie. Rodzina pochodzenia czeskiego. Pisali się oni z Wielkich Kończyc na Ossownicy Wandalin M-owie. W herbie, który Paprocki zowie „z Wielkich Kończyc“ a Niesiecki krótko „Mniszech“, mieli siedm czarnych piór strusich, rozłożonych jak wachlarz, w polu czerwonem, na hełmie z koroną tesame pióra, w takim samym kształcie, liczbie i barwie. O pochodzeniu rodu podaje bliższe szczegóły Okolski („Orbis polonus“, I, 532 — 8). Za nim powtarza częściowo to opowiadanie Niesiecki, Jabłonowski Józ. Aleks, zaś („Tabulae Ja-blonovianae“, Norimbergae 1748, Tabl. LI), wyprowadza M-ów od Mikołaja Wandal i-na, mającego żyć ok. r. 800. Miał on być hetmanem Karola W., który nadał mu tytuł hrabiowski i dodał do herbu, składającego się z jednego pióra strusiego, sześć innych, na pamiątkę siedmiu lat hetmaństwa. wzmianka źródłowa istnieje w akcie z r. 1415 wystosowanym przez szlachtę czeską i morawską do soboru w Konstancyi po spaleniu Jana Husa. Akt ten podpisało 452 rycerzy, a wśród nich i „Oldfich ze Mnjśku“ (Fr. Palackÿ, „Popis 452 gmeu ślechty Ceskó i Moravské 1415“, „Casopis ceskćho Museum“ VIII, 1834, 331). Siedzieli M. wtedy w Wielkich Kończycach (Kuncice Velké), dzisiaj na Śląsku austryaekiin, w starostwie cieszyńskiemu st. kolei Morawska Ostrawa—Friedland. Do Polski miał przybyć za Zygmunta Starego Mikołaj M., usuwając się przed niechęcią Ferdynanda, podówczas króla czeskiego, a więc po r. 1526. Osiedliwszy się w Polsce tak sobie w niej upodobał, że acz Ferdynand, przyjąwszy go za wstawieniem się Zygmunta do łaski, wzywał go do powrotu, nie uczynił tego, lecz wysprzedawszy się na Morawach (Wielkie Kończyce należały podówczas do Moraw), pozostał w Polsce. Opowiadanie to Paprockiego ma cechy prawdopodobieństwa. Przemawia jednak przeciw niemu częściowo fakt, że już w r. 1482 kupił Wielkie Kończyce od M-ów Vâclav Hzivnâc z Heraltic. W każdym razie dzieje M-ów w Polsce zaczynają się od Mikołaja. Przez ożenek z córką Klemensa Kamienieckiego, kaszt, sanockiego, wszedł w stosunek z możnymi rodami polskimi, a przez otrzymanie podkomorstwa koronnego dostał się w najbliższe otoczenie Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta. Urn. w r. 1551 i pochowany został na Wawelu. Synowie jego Jan, Mikołaj i Jerzy żenią się z córkami pierwszych domów polskich, Jerzy (ob.) dochodzi do godności senatorskiej. Z córek Mikołaja wychodzi jedna za Stadnickiego, druga najpierw za Łuk. Nagórskiego, uast. Jana Firleja, w-dę krakowskiego i w. marsz, kor , po raz trzeci za Jana Dolskiego, kaszt, chełmińskiego i podskarbiego w. kor. Potomstwo Jana i Mikołaja M., acz liczne, wymiera w ciągu w. XVII nie doszedłszy do wysokich godności. Głównym przedstawicielem rodu staje się odnoga pochodząca od Jerzego. Ożeniony z bogatą Jadwigą z Szcze-karzowic Turłówną, pozostawia 5 córek i 5 synów, z których czterej starsi umierają bezdzietnie w wieku młodym, a cała fortuna, mocno nadszarpana niefortunną wyprawą moskiewską, przechodzi po śmierci Jerzego w r. 1613 na najmłodszego, Franciszka Bernarda, kaszt, sądeckiego, s-stę sanockiego (f 1661). Zarówno ten jak i syn jego z małżeństwa z Barbarą ze Żmigrodu Stadnicką, podczaszanką krakowską, Jerzy podkomorzy w. lit., r. 1678 kasztelan sanocki, r. 1683 w-da wołyński (f 1693), nie wybili się w tych burzliwych czasach ponad innych magnatów. Dopiero trzeci z synów Jerzego i Anny Chodkiewiczównej, kasztelanki wileńskiej, Józef, dochodzi do godności najwyższych i na dworach obu Sasów staje się jedną z najwidoczniejszych, acz nie odznaczającą się wielkim rozumem, osobistością. Generał artyleryi litewskiej, zostaje następnie marszałkiem nadwornym lit., r. 1713 marszałkiem w. kor., w r. 1742 kasztelanem krakowskim ff 1747). Rozpoczyna on zastęp M-ów, którzy w ciągu w. XVIII zajmują pierwsze godności i niepoślednią odgrywają rolę, nie wybijając się jednak nigdy na plan pierwszy. Z drugiego małżeństwa z Konstancyą Tarłówną, w-dzianką lubelską, pozostawia on dwuch synów, z których starszy, Jerzy August (ob.), dwa razy żonaty z Bihildą Szembekówną, córką Jana, kanclerza w. kor. i z Maryą hr. Bruehl, córkę ministra, pozostawia z tej jedynaczkę, Józefę Amelię, żonę Szczęsnego Potockiego. Młodszy Jan Karol, podkomorzy w. lit. (f 1759), żonaty z Katarzyną Zamoyską, siostrą kanclerza Andrzeja, która, jako córka Elżbiety z Wiśniowie-ckich Zamoyskiej, wniosła w dom M-ów dobra Wiśniowiec na Wołyniu, pozostawia dwie córki, z których młodsza, Ludwika, poślubiła Aug. Sułkowskiego, ordynata na Rydzynie. Z synów najmłodszy, St'a ni sł a w Jerzy, zmarł bezżen-ny w r. 1806. Starsi, Józef i Michał Jerzy (ob.), założyli dwie linie, które dotrwały do naszych czasów. Wszyscy trzej bracia otrzymali austryacki tytuł hrabiowski w r. 1783. 1) Linia starsza, galicyjska. Józef Jan Tadeusz piastował początkowo różne urządy i godności polskie i był w końcu chorążym w. kor., ponieważ jednak dobra jego leżały w Ga-licyi (Mikulińce, Laski, Ulanów, Chyrów), przeto po zaborze austryackim zrzekł się godności polskich i został mianowany wielkim ochmistrzem Galicyi i Lodomeryi (f 1797). Z żony, Maryanny, córki w-dy wołyńskiego J ó f. Ossolińskiego, pozostawił syna Stanisława, wielkiego sokolnika królestwa Galicyi i Lodomeryi, i córkę, Julię Teresę, wydaną za hr. Ksawerego Krasickiego. Z synów Stanisława (f 1820) starszy, Aleksander, radca namiestnictwa

I, 1877, 463 — 8).

w Niższej Austryi, umiera bezżenny, młodszy, Alfons, przy którym początkowo pozostały z licznych dóbr M-ów jedynie Ulanów i Bieliny, miał z Jadwigą Dunin-Borkowską, córką znanego pisarza Leszka, sześcioro dzieci (*[* 1891). Najstarsza córka, Marya, poślubiła Tadeusza bar. Horocha, a po jego śmierci Leona Pinińskiego, b. namiestnika Galicyi. Z synów, Jerzy, ożeniony z Miss Ethel Maud Haywood, mieszka w Londynie. Młodszy, EmanuelAleksan-d e r, przebywa w Poczałkowie, w Królestwie Pol-skiem. — 2) Linia młodsza, wołyńska, protoplastą tej linii jest młodszy syn Jana Karola, Michał .lerzy (ob.), najwybitniejszy z M-ów w. XVIII, ten pozostawił dwie córki: Elżbietę, wydaną za Dominika Radziwiłła, z którym się rozwiódłszy wyszła za Augusta margr. de Ville hr. de Canon, i Paulinę, poślubioną ks. Ant. Jabłonowskiemu. Jedyny syn Karol (oh) umarł w r. 1846, Dwaj jego i Eleonory hr. Cetnerównej synowie podzielili dobra Wiśniowiec i wkrótce potem sprzedali je. Jerzy żonaty był z Anną Hańską, która rozwiódłszy się z nim wyszła za Bal-zaca (ob.). Urn. bezpotomnie. Młodszy, Andrzej, poślubił Annę Potocką, z którą miał syna Leona, a po jej śmierci Izabellę bar. Marrier de Legatinerie. Osiadłszy na stałe w Paryżu, zmarł tam w r. 1905; wyprzedził go syn jego Leon w r. 1901, nie pozostawiając żadnych dzieci. Na nim więc wymarła młodsza linia M-ów.—Lit: Teodor Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ (X, 1888, 201 — 226); Szczer-bowicz Wieczór „M-owie“ (Wędrowiec 1904, JM® 13; A. A. Kosiński „Przew. heraldyczny“

E. K.

Mniszech (hrabia) v. S e m piór, v. Kończyc odm. herb. M. I: W polu czerwonem czy też białem—siedm piór strusich srebrnych w wachlarz. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym takiż wachlarz. Labry czerwo-uo-srebrne.—M. II: Na tarczy 5-dzielnej w polach czerwonych, w I — Topór, w II — Gryf, w III —Łabędź, w IV—Gozdawa, w V i u szczytu 7 piór strusich, srebrnych lub czarnych w wachlarz. Labry czerwono-srebrne.

Mniszech Jerzy ff 1613). Według Paprockiego drugi, według Niesieckiego trzeci syn Mikołaja, podkomorzego kor., i Barbary Kamienieckiej, córki Klemensa, kaszt, sanockiego. Wcześnie dostaje się na dwór Zygmunta Augusta i wraz ze starszym bratem Mikołajem, s-stą łukowskim, staje się jednym z najbliższych tego króla. Otrzymuje od niego bogate s-stwo sanockie, gdzie rządzi się, jakby we własnych dobrach, następnie godność kraj-czego koronnego. Obaj bracia stają się złymi duchami schorzałego Zygmunta Augusta, pomagając mu we wszystkich jego miłostkach. Oni wyszukują królowi coraz nowe kochanki i przez nie zupełnie nim zawładają. Całe to haniebne postępowanie, wszystkie brudne intrygi braci znane są najdokładniej z oskarżenia podniesionego przez dworzan królewskich na sejmie kon-wokacyjnym warszawskim w r. 1573 i z obszernych zeznań świadków, składanych przed ko-misyą, wysadzoną przez sejm elekcyjny do zbadania tej sprawy. W imieniu dworzan królewskich przemówił sekretarz królewski, późniejszy arcyb-bp lwowski, J. Dym. Solikowski. Zarzucał on, że ci niegodni dworzanie stręezyli królowi niewiasty, że rozdmuchali nienawiść między Zygmuntem Augustem i żoną jego Katarzyną i parli króla do rozwodu z nią, wprowadzili zupełny rozstrój w sprawy urzędowe, zagarnęli władzę przynależną senatorom, intrygując przeciw nim wobec króla, roztrwonili i w części przywłaszczyli sobie skarb królewski, a gdy brakło dochodów, zaciągali liczne długi na rachunek króla i Rzplitej, w końcu dopomagając królowi do nierządu, sprowadzając czarownice, przyspieszyli wskutek czarów i napojów miłosnych jego śmierć, a z chwilą śmierci jego o-grabili go ze wszystkiego tak, że ciała zmarłego nie było w co ubrać. Acz Solikowski nie wymienił po nazwisku dworzan, wszyscy wiedzieli, że mowa tu o M-ach. Senat jednak nie zajął się tą sprawą. Niewątpliwie obok trosk o przyszłą elek-cyę wpłynęły na to starania M-ów i możnych ich krewnych. Sprawa była jednak zbyt i gorsząca, ażeby mogła przycichnąć. Na sejmie elekcyjnym odzywa się znowu i senat wraz z zebraną szlachtą wysadzają osobną deputacyę dla inkwizycyi o zagrabieniu pieniędzy po zmarłym królu i innych przestępstwach (z senatu Piotr Myszkowski bp. płocki, Piotr Zborowski w-da sandomierski, Jan Tomicki kaszt, gnieźnieński, And. Dembowski kaszt, sieradzki, Dominik Pac kaszt, smoleński, a ze szlachty po jednym z każdego województwa); komisya przesłuchuje świadków, a wszyscy zgodnie kreślą szegółowo stosunki, jakie panowały przed śmiercią Zygmunta Augusta na dworze. Opowiadają najdokładniej, jak choremu królowi podsuwauo ciągle nowe kobiety, jak pragnącemu żyć i być zdrowym sprowadzono czarownice; wyliczają sumy, które te kochanki i ich rodziny otrzymały. W zeznaniach tych widać, jak znaczne sumy ze szkatuły króla, który nie miał za co opłacić dworzan i wojska, przeszły w ręce tych kobiet i M-chów, jak ci wyłudzali od niego skrypta, lub nawet bez nich pożyczali w jego imieniu pieniądze od Żydów i Ormian. W końcu opisują wstrętne sceny wywożenia z zamku knyszyńskiego, w chwili, kiedy w nim konał Zygmunt August i bezpośrednio po jego zgonie, szkatuł z jego pieniędzmi i kosztownościami, sprzętów i odzieży tak, że b-p krakowski Franc. Krasiński musiał kazać sporządzić całun, bo nie było czem przykryć zwłok królewskich, a sekretarz królewski Stan. Fo-gelfecher włożył nań pierścień i łańcuch złoty z krzyżem, otrzymauy w spadku po And. Zebrzydowskim,b-pie krakowskim — M. albo przeczyli tym zarzutom, albo tłumaczyli się, że w ułatwianiu królowi stosunków z kobietami spełniali tylko jego wolę, a pieniądze pobrane ze szkatuły królewskiej lub pożyczone na imię króla, były im darowane lub należały im się tytułem zwrotu pożyczek udzielonych królowi. Wywody te jednak nie przekonały deputatów, jednak zbrodnie te uszły im bezkarnie. Deputacya nie miała prawa wydawania wyroku, obowiązkiem jej było przekazać sprawę senatowi i województwom. M. zaś osobiście i przez krewnych domagali sią wytoczenia sprawy przed zwykłe sądy, ufni, że tam wykażą swoją niewinuość. Rzecz spełzła na niczem, M. jednak czuli, że wszyscy są przekonani o ich winie i dlatego chcieli uzyskać uniewinuienie od osoby najbardziej w tej sprawie pokrzywdzonej, Anny Jagiellonki, od której intrygami swemi odwrócili serce brata, która przez nich cierpiała niedostatek, kiedy wszystkie nierządnice królewskie opływały w zbytku, i musiała znieść to upokorzenie, że jedną z jej panien porwano na kochankę królewską, że pod jednym z nią dachem mieszkało w zamku warszawskim pięć tych kobiet. Przerachowali się jednak, Anna odpowiedziała, że przebaczyć im nie może, że wprawdzie zbrodnia ujdzie im bezkarnie, gdyż jej nie wypada w ciężkiej żałobie dochodzić kary, ale Bóg przypomni kiedyś i pomści się za jej krzywdę. Na tern sprawa ucichła: M. zdołali uchylić się od kary, ale wobec opinii publicznej nie oczyścili się z zarzutów hańbiących. Sprawa ta jeszcze raz publicznie zosłała poruszona na uczcie koronacyjnej Henryka Walezego. Kiedy Jerzy jako krajczy kor. pełnił swój urząd, przystąpił do króla jeden z jego oskarżycieli, Zieleński, dworzanin Zygmunta Augusta, i wytaczając przed Henrykiem wszystkie zarzuty dawniej M-wi zrobione, zażądał od niego, by mu nie pozwolił usługiwać, zanim się z nich nie oczyści. Wywiązała się kłótnia, którą zakończono w ten sposób, że obu przeciwników usunięto. I teraz jednak poparcie rodziny, a szczególnie szwagra, marsz. w. kor. i w-dy krakowskiego Jana Firleja, pozwoliło M-wi ujść bezkarnie. W następstwie tych zajść obaj bracia musieli usunąć się od spraw publicznych. Starszy, Mikołaj, nie występuje odtąd na widowni publicznej, młodszy, Jerzy, przeczekał jedynie, ażeby cała sprawa nieco przycichła. Tymczasem zaś ożeniwszy się z Jadwigą Tarłówną, córką chorążego sandomierskiego, jedną z najbogatszych dziedziczek ówczesnych w Polsce, oddał się cały pomnażaniu swej ogromnej fortuny. W człowieku tym obok niesłychanej dumy, którą odznaczali się wszyscy M-owie, wskutek czego byli tak nie łubiani przez szlachtę, jedna jeszcze namiętność górowała: chciwość. Chciwością kierowany wysługiwał się on Zygmuntowi Augustowi w jego stosunkach miłosnych, z chciwości zagrabił pozostałe po nim skarby. Ale ani wszystkie dochody z ogromnej fortuny żony, ani w haniebny sposób nabyte skarby nie wystarczały na życie wystawne. Zamiłowany w rozrzutności usiłował dorównać magnatom najbogatszym, nie mogąc zaś uczynić tego z własnych dochodów, wpadał w coraz większe długi. Przez czas krótkiego panowania Henryka Walezego i w bezkrólewiu po nim nie pojawia się na widowni dziejowej, dopiero po wyborze Stefana Batorego zaczyna zabiegać o jego łaski. Jako jeden z posłów wyjeżdża na powitanie nowego króla do Siedmiogrodu, następnie z własną rotą należy do wyprawy moskiewskiej i otrzymuje w nagrodę za to s-stwo sokalskie, ad. 27 marca r. 1 582 wchodzi do senatu jako kasztelan radomski. Za Stefana Batorego nie udało mu się odegrać roli wybitniejszej, do większego znaczenia dochodzi za Zygmunta 111. Podczas bezkrólewia jest jednym z jego stronników najwybitniejszych, przeciw Maksymiljanowi wystawia poczt ze stu koni, za co później na całym szeregu sejmów dopomina się o zapłatę, aż ją otrzymuje w r. 1597 Wpływy jego na dworze Zygmunta III rosną w raz z rosnącem znaczeniem jego krewnego bliskiego, b-pa Bern-Maciejowskiego (matki obu były rodzonemi siostrami, Kamienieckie z domu). W r. 1588 otrzymuje nadzwyczaj intratne urzędy: ekonomię Samborską i zarząd żup ruskich, w rok później zostaje w-dą sandomierskim, a w kilka lat później s-stą lwowskim. Wszystkie te dochody nie mogą wystarczyć na życie wystawne. Przez lata nie płaci on królowi rat dzierżawnych, ani z ekonomii Samborskiej, ani z żup ruskich. Dochodzi do tego, że Zygmunt III, nie mogąc zezwolić na takie nadużycia, posyła mu w r. 1596 komisarzy do przeprowadzenia lustracyi ekonomii Samborskiej, a gdy to nie pomaga, postanawia wziąć w sekwestr ekonomię i w r 1603 posyła jednego z dworzan celem przeprowadzenia egzekucyi dekretu. M. sprzedaje jedną z swych majętności i płaci część raty dzierżawnej, pozostaje jednak tyle winien i jest w takich kłopotach pieniężnych, że grozi mu ruina majątkowa. Z tego ciężkiego położenia ratuje go związek z Dymitrem Samozwańcem Duma, próżność i chciwość skłoniły go do związania się z awanturnikiem, o którego oszustwie był przekonany, i do ujęcia kierownictwa całej sprawy w swoje ręce. Protegowało Dymitra i wielu innych panów polskich, popierało duchowieństwo, a nawet nieurzędowo sam Zygmunt III, nie wierząc jakoby był synem Iwana, z najrozmaitszych, często bardzo nizkich pobudek, nikt jednak nie posunął się tak daleko, by wiązać z nim własną córkę, jak to uczynił Mniszech. W r. 1604 Dymitr przywieziony przez Konstantego Wiśniowieckiego, zięcia Mniszcha, do Sambora, podpisuje tam dokument, w którym zobowiązuje się nadać wojewodzie i jego potomkom księstwo Smoleńskie i Siewierskie. To była jednak dopiero część zapłaty za córkę i poparcie sprawy Samozwańca. M-wi po-

1908).

trzeba było przedewszystkiem pieniędzy na spłatę długów, i dlatego w układzie ostatecznym w Krakowie r. 1604 otrzymuje obietnicę mil-jona złotych polskich w gotówce. Trzeba przyznać, że M. był dobrym protektorem Dymitra. Wpływ przez Maciejowskiego na dworze królewskim i wśród kleru, ogromna liczba krewnych, którzy gotowi byli popierać pretendenta, wymowa i zręczność wojewody wszystko to wyrobiło samozwańcowi uznanie w Polsce i ułatwiło zebranie potrzebnego pocztu do wkroczenia do państwa moskiewskiego. Kiedy wyprawa, której wojewoda towarzyszył do Nowogrodu Siewierskiego i to jako hetman wojsk posiłkowych polskich, nadspodziewanie pomyślcie udała się i Dymitr zasiadł na tronie, wówczas stanął M. u szczytu chwały. W r. 1605 przybyło do Krakowa poselstwo cara z urzędową prośbą o rękę Maryny (ob.) i wtedy to urzeczywistnił Dymitr część obietnic danych Mnisz-chowi. Poseł carski przywiózł wojewodzie pół-miljona rubli, prócz wspaniałych darów, i teraz mógł M. pozbyć się choć części najprzy-krzejszych długów. Po ślubie Maryny z Dymitrem w Krakowie, towarzyszy córce do Moskwy, ciągle zasypywany darami w gotówce i kosztownościach przez zięcia. Dymitr opłacał się ciągle M-wi i jednał sobie stronników w Polsce nie tylko, by mieć oparcie na niepewnym tronie. Ambitny przywłaszczyciel snuł o wiele dalej idące plany. Znając stosunki polskie, wiedział dobrze, z jaką sympatyą spoglądała większość szlachty na możność połączenia się z Moskwą pod jednem berłem. Z drugiej strony nie tajne było mu niezadowolenie z rządów Zygmunta III, ani machinacye, które doprowadziły do rokoszu Zebrzydowskiego. Na tern opierał swe plany zagarnięcia tronu polskiego. Niezbitym na to dowodem są jego stosunki z przyszłymi rokoszanami. Mniszech chyba o tem wszystkiem wiedział, bo był czynny w tych machinacyach. Wszystkie te zamysły tak Dymitra jak i Muiszcha upadły ze śmiercią pierwszego. Uwięziony wraz z Maryną, M. zostaje z nią zesłauy przez Szujskiego do Jarosławia nad Wołgą, gdzie przebywa prawie dwa lata, do r. 1608. Ogromnie musiała cierpieć duma tego człowieka, i dlatego jak tylko okazała się możliwość poprawienia swego losu, nie waha się u-znać drugiego Pseudo-Dymitra i wraz z córką, już z nad granicy polskiej, udaje się do Tyczyna, obozu Samozwańca, i uznaje go za prawdziwego Dymitra. Za uznanie to otrzymał obietnicę 300 000 rubli i potwierdzenie nadania pierwszego Dymitra na 14 zamków w ziemi siewierskiej. W ten sposób po raz drugi sprzedał córkę oszustowi, ale nie towarzyszył jej w jej walkach o koronę, lecz powrócił do kraju. Nietylko nie utrzymał korony na głowie córki, ale ją samą zgubił, i mimo zapewnień carskich nie poprawił swoich stosunków majątkowych, a w końcu doczekał się takiego

poniżenia, jak mało który z senatorów. Wystąpił on na widowni dziejowej, oskarżony o czyny hańbiące, wypływające z chciwości; teraz, stojącego nad grobem, oskarżają senatorowie na sejmie walnym r. 1611 o zdradę króla i ojczyzny, o łączenie się z wrogami, a wszystko to również z chciwości. Jak pierwszym razem, tak i teraz zaprzecza wszystkiemu, lecz, nie znachodzi wiary. Zbrodnie i tym razem uszły mu bezkarnie, lecz z piętnem ich zszedł w półtora roku potem do grobu. —Lit.: O-Mu nie ma osobnej monografii i o całem jego życiu, poza temi dwoma zdarzeniami, głucho w źródłach i literaturze. Oskarżenie jego przez dworzan Zygmuuta Aaugusta w r. 1573 i zeznania świadków opowiada obszernie Orzeł-ski „Bezkrólewia ksiąg ośmioro“ (Petersb. 1856, I, 66 70, 75, 84—5, 100 218-9, 221). O stosunkach z Samozwańcem A. Hirszberg „Dymitr Samozwaniec“ (Lwów 1898), i „Maryna Mniszchówna“ (Lwów 1906), Sobieski Wacław „Zabiegi Dymitra Samozwańca o koronę polską" („Rozpr. wydz. hist.-filoz. Ak. Urn.“, t. 51,

E. K

Mniszech Józef Wandalin (f 1747), kasztelan krakowski, przedtem marszałek w. kor., a więc pierwszy minister i pierwszy senator Rzpltej, zdobywał sobie wybitne stanowisko na dworze Augustów nie talentami i praw-dziwemi zasługami, lecz dworactwem. O młodości jego nic nie wiadomo: d. 8 kwiet. r. 1701 został mianowany generałem artyleryi litewskiej. d. 9 sierp. r. 1706 marszałkiem nadw. litewskim, d. 2 kwietnia r. 1713 marszałkiem wielkim koronnym, którą to godność piastował dłużej od wszystkich poprzedników i następców, bo przez lat 29. Warszawa pod jego gospodarką zyskała u cudzoziemców opinię „bicoque exécrable et puante“, i trzeba było wielkiej pracy następców (Bielińskiego Fr., Lubomirskiego St.), aby ją doprowadzić do porządku. Wiernie służąc w różnych przejściach Augustowi II, uzyskał odeń w nagrodę starostwa sanockie (niemal dziedziczne w tej rodzinie), jaworowskie i roha-tyńskie, później pensyę roczną 12 000 talarów. Jako potomek ojca Maryny, występował z wielkie-mi pretensyami pieniężnemi do rządu rossyjskie-go, ale gdy w Petersburgu uznano, że warto mu dać tylko 6 000 dukatów i to nie gotówką, a tymczasem na dworze Augusta poczynali brać górę St. Poniatowski i Czartoryscy, skończył na tem, iż przeszedł z pensyi saskiej na rossyjską. Pośredniczką między nim i poselstwem rossyj-skiem była druga żona M-a, Konstancya Tar-łówna (pierwszą, Eleonorę Ogińską, stracił jeszcze w młodości). W r. 1732, gdy król prze-myśliwał o zamachu stanu, M. razem z Potockimi zamawiał u posła Loewenwolda opiekę nad wolnościami Rzpltej. W początkach bezkrólewia stanął w rzędzie kandydatów do tronu, ale później popierał Leszczyńskiego; po kapitulacyi uznał Augusta III i znowu zbliżył

w. KI.

się do Rossyi. Ponieważ za nowego panowania Poniatowski i Czartoryscy nie prędko zajęli górujące stanowiska, a król trzymał z Rossyą, mógł M. dochowywać mu wierności, działać uspokajająco przez żonę na zapędy konfedera-cyjne zięcia, hetmana Józefa Potockiego (1739), i starać się o zjednanie go dworowi, popierać Rossyę w sprawach kurlaudzkich, znowuż za pośrednictwem żony brać cesarskie dukaty. D. 20 maja r. 1742 wziął kasztelanię krakowską po Januszu Wiśniowieckim; pochowany został w Zamościu d. 27 wrześ. r. 1747. Z drugiego małżeństwa miał: Jerzego Augusta (ob.) i Jana Karola, oraz córki, Elżbietę (za Karolem Wielopolskim) i Ludwikę za Potockim.—Por.: Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“; Gerje „Borba za pol-skij prjestoł“; Teka Gabr. Junoszy Podoskiego; Kantecki „Stan. Poniatowski“; Sołowjew „Isto-rija Rossii“ (wyd. 3-e, ks. IV).

Mniszech Jerzy August, kasztelan krakowski, syn Józefa Wandalina i Konstancyi Tarło wny, odegrał w naszej history i w. XVIII rolę głośną, a pod każdym względem ujemną. Przez pierwsze trzydzieści lat od urodzenia (1715) bardzo niewiele słychać było o pierworodnym synu marszałka wielkiego koronnego. Zapewne podróżował dłuższy czas za granicą, bo mocno zcudzoziemczał. Wcześnie, w roku 1731 dostał pierwsze starostwo—sanockie. Następnego roku został łowczym wielkim koronnym; posłował z ziemi sanockiej na konwokacyę r, 1733 i na sejm pacyfikacyjny r. 1736. W dowód zaufania nowego króla otrzymał wtedy podkomorstwo koronne i udział w sądach nadzwyczajnych na przestępców stanu. Po roku, d. 20 maja r. 1737, mianowany został marszałkiem nadw. koronnym, i z taką tytula-turą, noszoną przez lat trzydzieści, najbardziej zasłynął w dziejach. Był szwagrem hetmana Józefa Potockiego, szefa malkontentów, — stąd, podobnie jak ojciec, zaczerpnął swój program polityczny, polegający na pojednaniu Potockich, stronników Francyi i Prus, z królem, który właśnie przeciwko Prusom potrzebował ciągłej opieki rossyjskiej. Sam on nie miał zdecydowanych sympatyj politycznych, i chociaż później nieraz udawał przyjaciela Francyi, zaczął jednak samodzielną karyerę w r. 1745 od wezwania do współki z J. Potockim i Pawłem Sanguszką, marszałkiem w. lit., opieki carowej Elżbiety Piotrówny. Rząd rosyjski wskazał mu wtedy najlepszą drogę — przez wspólną z Czartoryskimi (ob.) pracę nad powiększeniem wojska Rzplitej; on jednak, nienawidząc coraz serdeczniej tych książąt, zdecydowany był o tyle tylko współdziałać z nimi, o ile tego koniecznie żądali król i faworyt Brühl (ob.). Coraz chętniejszych pomocników do intryg politycznych znajdował w podkanclerzym kor. Wodzickim (ob.), później w sekretarzu kor. Lubieńskim (ob.), hetmanie litewskim Michale Radziwille (ob.), biskupie kijowskim Kajetanie Sołtyku (ob.). Po porażce „familii“ na

bezowocnym sejmie r. 1748, zaczął stąpać śmiało do ambituege celu, którym było utworzenie własnej, czysto dworskiej partyi, o ile można, z żywiołów „republikańskich“, zbliżonych do Potockich. Środki do zjednywania klijentów i kreatur osiągnął w r. 1750, ożeuiwszy się (po śmierci pierwszej żony, młodziutkiej i pięknej Bihildy Szembekówuy) z córką premiera-fawo-ryta, Amelią Brhhlówną. Ale niełatwo przyszło zagarnięcie całkowitego szafunku wakan-sów, zwłaszcza, ponieważ do łaski królewskiej trafić mógł każdy, kogo stać było na przekupienie Briihla. Po zerwanym, głównie za sprawą Potockich, trybunale piotrkowskim w r. 1749, uczestniczył M. w komisyi rozjemczej, która do żadnej zresztą zgody między stronnictwami nie doprowadziła. Po zerwanym przez Potockich sejmie r. 1750, zwołanym dla uchwalenia reformy sądowej, marszałek miał odwagę proponować, ażeby sąd nadzwyczajny na burzycieli, żądany przez familię, pociągnął do odpowiedzialności obie strony walczące. Gdy umarł stary Potocki, a od domniemanego następcy, J. KI. Branickiego, dwór zażądał usunięcia nieprawomyślnych regimentarzy, M., chcąc zjednać sobie nowego wodza, wziął na siebie całe odium tej sprawy. Znowuż po zerwanym przez „patryotów“ sejmie grodzieńskim r. 1752, wstrzymał się nawet od podpisania zainicyowanego przez familię manifestu, byle nie narazić sobie republikautów, których wodzom otworzył nawet wstęp na pokoje królewskie. Nakoniec udało się odepchnąć od Brühla Czartoryskich, skompromitowanych w głośnej sprawie Ordynaeyi Ostrogskiej: od chwili zerwania przez nich następnego sejmu warszawskiego r. 1754, zwłaszcza we Wschowie na radzie senatu (1750), marszałek wyraźnie zajął pierwsze miejsce wśród dworskich mężów zaufania. Tylko, że nie wszyscy wybitni republikanie odrazu przyjęli na siebie barwę dworską: Bra-nicki dużo jeszcze znaczył, jako szef obozu francuskiego, Czartoryscy szukali punktów oparcia za granicą, w Rosyi i Anglii, i pod obcą protekcyą myśleli wrócić do wszechwładnej roli. W dobie wielkich przemian międzynarodowych, czyli t. zw. „odwrócenia przymierzy“ (alians westminsterski angielsko - pruski d. 16 stycz. r. 1756 i przymierze wersalskie franko-austryackie z udziałem Rosyi i innych państw) zdawało się, że Cz. odzyskają wpływ; M., pomimo związku z Radziwiłłami na Litwie, znaczył wtedy o wiele mniej, niż w r. 1755, musiał nieraz dogadzać znienawidzonym wrogom, mającym za sobą młody dwór petersburski. Zwłaszcza skasowanie w maju r. 1758 przeciw-familijnych rozporządzeń w sprawie ostrogskiej zmartwiło ogromnie M.: znowu zaczynał zbliżać się do Francyi, tracił wiarę w możność utworzenia własnej partyi. Dopiero jawny opór Czartoryskich przeciwko inwestyturze kurlandz-kiej królewicza Karola rozłączył na zawsze

dwór z dumną rodziną, zajętą już wtedy myślą o koronie dla jednego ze swych członków. Jednocześnie mniej lub więcej Francya skasowała zasiłki dla pozostałych ,,patryotów‘‘,— Mniszech stał się dla Briihla głównym pośrednikiem w układach z magnateryą. Teść potrzebował go, jako organizatora trybunałów na wypadek, gdyby Czartoryscy zaatakowali jego fałszowane szlachectwo; magnaci potrzebowali kogoś, kto-by brał z ich rąk i zręcznie podsuwał Briihlo-wi kubany, albo obietnice poparcia i nawzajem rozdawał im zyskowne przywileje. ZapGmocą takich środków potrafił M. chwilowo skupić około dwToru nietylko swoich własnych przyjaciół, jak: Sołtyka, Łubieńskiego, Rzewuskiego, wielu senatorów wielkopolskich, ale i wielkie potęgi sprzymierzeńcze:—Potockich z Franciszkiem Salezym na czele, Radziwiłłów z Michałem, Lubomirskich, Paców, Jabłonowskich — ogromną większość arystokratycznej Korony i Litwy. Użyć tych potęg do jakichkolwiek wyższych celów państwowych nie zdołał, bo też nie miał po temu ani wiedzy, ani talentu politycznego, ani żadnych ustalonych zasad konstytucyjnych: miał tylko instynkta despotyczne, olbrzymią ambicyę, zajadłość, pychę, sporo chciwości i zarozumiałości. Odkiedy M. walczył z Czartoryskimi, znikły z sejmów wszelkie programy reformatorskie; sprawa sukcesyi saskiej, w którą wtajemniczony został jeden z pierwszych, także nie robiła żadnych postępów za granicą, a niewielkie i niepewne — wewnątrz Rzplitej. Marszałek razem z Briihlem piorunował na Fryderyka W., a nic nie robił celem osłonięcia Rzplitej od pruskich najazdów 1759, 1761, 1762 — 3 r.; razem z Potockimi i innymi narzekał na Rossyę, a ułatwiał jej sadowienie się na zimę pomiędzy jedną a drugą kampanią w Wiełkopolsce, i tylko dzięki takiej ochronie mógł nie drżeć przed wybuchem konfederacyi szlacheckiej; wogóle służył Briihlowi i Sasom czem mógł, bo bez Briihla wróciłby do nicości. Obdarowywał posłusznych ,, chlebem dobrze zasłużonych“, ale pamiętał i o sobie: zagarnął w r. 1754 starostwo biało-cerkiewskie, w 1757 generalstwo wielopolskie, w r. 1760 starostwo krzyczewskie, aż doprowadził swą kasę do półmiliona dochodu rocznego. Utrzymał w zgodzie swą klientelę i pa-rentelę przez rok 1759; wtedy to, w lipcu w Lublinie, skandalicznem przekupstwem wyjednał w procesie z kanclerzem Janem Małachowskim niesłychany wyrok, kasujący dekret asesoryi co do majątków ukraińskich Rokitna i Olszanicy; bezprawie to odepchnęło znów od dworu Małachowskiego, postawiło Mniszcha poza wszelką konkurencyą, dokuczyło Czartoryskim, ale oburzyło szlachtę niezależną i z czasem ściągnęło odwet na winowajców. Śmietanka społeczeństwa, pozbawionego programów i celów szlachetniejszych, wnet zaczęła się burzyć: wybuchło mnóstwo kłótni, procesów, zatargów magnackich, stosunki z Sołtykiem, Łubieńskim, F. S. Potockim stygły, lub nawet nabierały charakteru wrogiego. Zerwaniem sejmu r. 1760 za pośrednictwem Potockiego, a w porozumieniu z Rosyą dwór w dalszym ciągu psuł sobie reputacyę uczciwości; a gdy mu opo-zycya, t. j. Czartoryscy, Branicki i Małachowski, udaremnili na nielegalnie zwołanym sejmie r. 1761, reformę monetarną, przepadł i urok wszechmocy M-a. Do reszty odebrały mu popularność podskarbińskie redukcye monety, co-prawda zupełnie racyonalne i ogłaszane w zgodzie z familią, tudzież wzmagający się w Wielko-polsce ucisk od wojsk rosyjskich. Opozycya odniosła walne zwycięstwo na dwuch z kolei trybunałach, r. 1761 i 1762; na Litwie wzmocnili się Czartoryscy, korzystając ze zniechęcenia i śmierci Michała Radziwiłła — zbliżał się koniec rządów muiszchowskich, ale jeszcze nie początek nowych rządów familii. Wstąpienie na tron rosyjski Piotra III, a jeszcze bardziej, w lipcu r. 1762 —Katarzyny II, na nowo obudziło w Czartoryskich nadzieję wyzyskania pomocy obcej; następstwem tego zwrotu była niepopularna, rusofilska polityka książąt w sprawie wyrugowania z Kurlandyi ks. Karola; ona to popchnęła na nowo znaczny odłam szlachty ku dworowi i zabezpieczyła M-owi pozory dawnego wszechwładztwa aż do śmierci Augusta III. Naprawdę inni już ludzie próbowali pokierować licznymi przeciwnikami familii. Amelia Mniszchowa, dama uczona, sprytna, z wielkiemi zdolnościami dyplomatycznemi, nieraz też używana do poufnych misyi, podczas ostatniej choroby Briihla potrafiła zdobyć największe zaufanie osobiste Augusta, lecz niezupełnie dogadzało to widokom M-a, i trwało niedługo. Skoro tylko król umarł, M. ułożył plan działania, celem zapewnienia następstwa najstarszemu królewiczowi; aż tu po królu umarł zaraz poniżony, oddalouy od urzędów faworyt; z utratą szafunku łask zginęła polityczna rola marszałka nadwornego. Ci, co go w bezkrólewiu zastąpili na czele partyi ,,hetmańskiej“ też przegrali sprawę. Familia, skasowawszy w r. 1763 wyrok lubelski, nie szukała innej pomsty, ale z pewnością nie miała za co nagradzać człowieka, który przez całe niemal życie udaremniał jak mógł jej plany. Tó też upatrzonej oddawna wielkiej laski koronnej nie dostał M. po zmarłym w r. 1766 Bielińskim. Z kolei doczekał się i on dnia odwetu,—za dni radomskich. On to zbierał podpisy Wielkopolan dla Repnina, kreatury i przyjaciele: Podoski, Wessel, Sołtyk, Twardowski, Karol Radziwiłł, Fr. S. Potocki, Adam Poniński, St. Brzostowski, niszczyli co tylko się dało z reform Czartoryskich. Nie dopięli tylko rzeczy najpożądańszej — nie zdetronizowali Stanisława Augusta. Tego samego pokroju i z tej samej szkoły ludzie w okresie konfederacyi barskiej, choć rozszczepieni na dwie frakcye, lecz połączeni myślą wspólną

Wł. K.

Augusta Sułkowskiego.

detronizacyjną, w Warszawie, jako „partya pa-tryotyczna“, pomagali ambasadorom rossyjskim zwalczać bierny opór Czartoryskich i króla, a w Preszowie, pośród konfederatów, udaremniali próby Krasińskiego, St. Lubomirskiego i innych, zmierzające do zjednoczenia przeciwko Rossyi pierwiastków prawdziwie patryotycznych. M. stale przesiadywał wówczas w Dukli; pisał się już tylko generałem wielkopolskim, bo bezwartościową laskę nadworną zwrócił królowi po gwałcie Repnina z d. 13 paźdz. roku 1767. Przyjaźnił się nadal z F. S. Potockim i Twardowskim; zachęcany do nowych intryg przez ambasadora Wołkońskiego, nie wychodził z rezerwy i skarżył się na utratę po Radomiu wszelkiego kredytu, skutkiem niedotrzymania przez Rossyę rzekomych obietnic detronizacyj-nych. Konfederaci nieraz po nieprzyjacielsku nawiedzali jego majątki. Tymczasem marszałkowa pilnowała zdała Generalności preszowskiej i podobno dopilnowała ogłoszenia fatalnego aktu o bezkrólewiu (1770). Na sejmie delegacyj-nym, zdaje się M. nie był, jako posiadacz majątków w zaborze austryackim; ale i tam dominującą rolę odegrali ludzie albo ze szkoły muiszchowskiej, albo przystosowani do jej ducha znieprawionego w robotach radomskich i późniejszych knowaniach „partyi patryotycz-nej“. Dawny ich wódz potrafił w okresie zamieszek nie narazić się niczem Rossyi; a w swoim czasie, po rezygnacyi z ministeryum, nie omieszkał się polecić protekcyi imperatorowej; ta go też nie zawiodła. Stanisław August dotrzymał mu obietnicy ofiarowania najwyższego dostojeństwa senatorskiego i po zgasłym w r. 1771 Janie Klemensie Branickim zrobił M-a kasztelanem krakowskim (25 czerw. 17,73). Z dawnych, świetnych czasów pozostało mu 17 nomenklatur rozmaitych królewszczyzn: starostw, wójtostw, dzierżaw, wsi, leśnictw, z których sama kwarta wynosiła 127 589 złp. rocznie. Owdowiawszy d. 30 kwietnia r. 1772, w stanie bezdzietnym, spędził ostatnie lata przeważnie w ulubionej Dukli, chociaż na sejmie r. 1776, obrany został jeszcze do Rady Nieustającej; umarł 15 października 1778 r. W dziejach naszej masoneryi słynie M., jako założyciel loży duklańskiej—jednej z najdawniejszych. W dziejach politycznych i kultury powinien uchodzić za duchowego ojca radomian i targo-wiczan. Zachowała się po nim znaczna część archiwum prywatnego: najmniejszy jego odłam należy do Zakładu Naród. Im. Ossolińskich we Lwowie; kilkadziesiąt woluminów kancelaryi, rachunków i t. p., nieraz pierwszorzędnej wagi—spoczywa w zbiorach Akademii Umiejętności, blizko czterdzieści tomów korespondencyi — w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. — Wali-szewski „Potoccy i Czartoryscy“; Roepell „Polen um die Mitte d. XVIII Jahrh.“; Konopczyński „Sejm Grodzieński“ i ,,Polska w dobie wojny

Wiel. l£ne. Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLV1I Zesz 373a.

Siedmioletniej“; Askenazy „Die letzte polnische Königswahl“; Sołowjew „Istorija Rossii“ wyd. 3-e, ks. V i VI; „Pamiętniki“ Matuszewicza, Kitowicza, St. Aug. Poniatowskiego, Dumou-rieza, Łubieńskiego (w „Dwóch Stuleciach“ Askenazego, serya II). Opracowania dziejów polskich Szujskiego, Morawskiego, Schmitta; Kraszewski „Polska podczas trzech rozbiorów“; Rudnicki, „Biskup Kajetan Sołtyk“, Kraushar, „Książę Repnin i Polska“.

Mniszech Jan Karol (* 1716 —*{- 1759) podkomorzy w. litewski, posiadacz siedmiu starostw, był młodszym synem Józefa Wandalina. Szedł za śladem brata Jerzego zarówno w awansach osobistych jak w polityce: posłował razem z nim na sejm pacyfikaeyjny r. 1736, wziął po nim łowiectwo koronne, a po sześciu latach podkomorstwo litewskie. Podczas przesilenia, wywołanego podziałem Ordynacyi Ostrog-skiej (ob.), jeździł do Drezna w r. 1754, aby tam w duchu polityki brata działać na Briilila, godzić go z republikantami, a odstręczać od Czartoryskich. Misya ta uwieńczyła się powodzeniem. Iunego rodzaju poselstwo odbył ze wschow-skiej rady senatu do Turcyi w latach 1755 — 1756. Chodziło napozór o powinszowanie sułtanowi Osmanowi III wstąpienia na tron i o uregulowanie pogranicznych spraw handlowych polsko-tureckich; w istocie dwór, nie pytając o zdanie senatu polskiego ani też sejmu, kazał M-owi uspokajać Portę co do przewidywanego przemarszu wojsk rossyjskich przez Polskę, przed którym ostrzegał ją emisaryusz hetmana J. KI. Branickiego (ob.), Karol Malczewski. Dzięki wahaniom hetmana i oziębłości jego stronnictwa od-uiósł M. i w Stambule powodzenie zupełne. Potem już raz tylko ukazuje się podkomorzy na arenie politycznej, mianowicie w Lublinie r. 1759 podczas pamiętnego procesu między marszałkiem nadwornym M-em i kanclerzem J. Małachowskim (ob.). Należał do zjednywania pieniędzmi deputatów trybunalskich dla nieczystej sprawy, i wkrótce wskutek pijatyk nadmiernych umiera. Lepszą sławę od podkomorzego zostawiła żona jego, Katarzyna z Zamoyskich, wojewodzianka smoleńska, siostra późniejszego kanclerza Andrzeja, a wnuczka i spadkobierczyni ostatniej Wiśniowieckiej, niewiasta inteligentna, pełna zapału patryotycznego, którym natchnęła zadurzonego w niej Branickiego. W późniejszych latach, około r. 1761 za przykładem Andrzeja Zamoyskiego, a pod wrażeniem szykan ze strony Jerzego M-a, przeszła na stronę Czartoryskich. Umarła w Toruniu r. 1767, wydawszy na świat trzech synów: Stanisława Jerzego, Józefa i Michała, oraz dwie córki, z których druga, Ludwika, wyszła za ks.

Wł. K.

Mniszech Michał Jerzy, przedostatni marszałek wielki koronny, syn podkomorzego

litewskiego, Jana Karola, i Katarzyny Zamoyskiej (* 1748), siedmioletnim chłopcem odbył przy ojcu ryzykowną podróż do Konstantynopola (1755); wróciwszy jesienią następnego roku, otrzymał u Pijarów pod okiem matki staranne wychowanie, które pogłębił podczas pięcioletniej podróży po Szwajcaryi ( 1762 —67). Nie bawił tam snąć bez przerwy, bo w kwietniu r. 1766 widzimy jego podpis pod ustawą Kompanii Manufaktur Wełnianych: widać że garnął się do pracy budującej. Gdy wyjeżdżał, miał już dwa starostwa i szarżę pułkownika; matka umierając (1767) pozostawiła mu swój dziedziczny Wiśniowiec. Długie podróże w okresie zajadłych walk stronniczych w Polsce uchroniły Michała od przejęcia się duchem nienawiści ku Stanisławowi Augustowi, szerzonym przez stryja, Jerzego Mn-a. Jakoż młodzieniec, lubo żonaty z Pelagią Potocką, wojewodzianką kijowską, o ile wiadomo, nie należał ani do konfederacyi barskiej, ani potem do intryg warszawskich podczas sejmu delegacyjnego.

otrzymał po zgonie St. Lubomirskiego marszał-kostwo wielkie: laska, dana przez króla Fr. Rzewuskiemu dla dotrzymania obietnicy, natychmiast drogą kompromisu przeszła w ręce M-a. Gospodarka jego w Warszawie była ciągiem dalszym zarządzeń poprzednika, t. j. polegała głównie na brukowaniu i oświetlaniu ulic, porządkowaniu i spisywaniu różnych nieruchomości, usuwaniu żebractwa, rugowaniu żydów z ulicy Senatorskiej, Krakowskiego Przedmieścia i okolic (1784). Rozporządzenia przeciwżydowskie, wydawane pod naciskiem magistratu, ledwo wystarczały do uspokojenia pospólstwa, które też d. 16 i 17 maja r. 1790 urządziło bezkrwawy pogrom sklepów żydowskich, aż M. do stłumienia rozruchu musiał użyć wojska. Dwukrotnie obierany do Rady Nieustającej r. 1782 i 1784, przewodniczył departamentowi policyi (do 1786). Jadącego na zjazd kaniowski króla przyjmował w Wiśniowcu (1787), odwiedził.go potem w Chwa-stowie, jeździł do Kijowa; z Kaniowa wracał razem ze Stan. Augustem, a w Korsuniu przedstawiony został przezeń Józefowi II. Na tle wielkich wypadków 1. 1789 — 92 pracowity, ale bez przekonań silnych, poglądów głębszych i bez charakteru urzędnik zmalał ogromnie. Przeważnie trzymał się na uboczu, Ustawę Rządową przyjął z tajonem niezadowoleniem, i chociaż prezydował d. 4 lipca r. 1791 na zagajeniu konstytucyjnej komisyi policyi, chociaż urządzał razem z Ign. Potockim uroczysty obchód w pierwszą rocznicę majową, to jednak w krytycznej chwili, na posiedzeniu rady ministrów

Królowi podobało się jego wykształcenie europejskie i potrafił je spożytkować. M. należał do Komisyi Edukacyjnej, zarządzał wydziałem szkół wołyńskich i podolskich, miał dozór ogólny nad kasami edukacyjnemi w Warszawie. Spożytko-wując swą wiedzę przyrodniczą, ułożył projekt muzeum historyi naturalnej i fizyki; drukował w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych“ artykuły pedagogiczne i filozoficzne: „O guście do czytania“, „Jak prowadzić i uczyć młodzież“,

„Myśli o geniuszu“; napisał też monografię historyczną o Kazimierzu Wielkim (1777). W paź-    d. 22 lipca r. 1792, głosował jeden z pierwszych

dzierniku r. 1777 został cześnikiem koronnym,    za akcesem do Targowicy i sam się oddał na

czterech delegatów konfederackich zaprowadził d. 17 września cenzurę, później, d. 7 lipca roku 1793, wydał dwie instrukcye dla księgarzy i drukarzy. Nie zadowoliła wszakże ta uległość ani targowiczan, którzy zorganizowali policyę i szpiegostwo według własnego upodobania, poza urzędem marszałkowskim, ani Katarzyny II, która przez Sieversa wymogła na M-u zrzeczenie się laski (8 lipca 1793), oddanej następnie Kaz. Raczyńskiemu. Po upadku niepodległości polskiej przysiągł eks - marszałek Katarzynie; w październiku r. 1797 mianowany został przez Pawła I rzeczywistym tajnym radcą stanu; umarł w Wiśniowcu r. 1806, żona przeżyła go o lat dziesięć. — Żychliński, ,,Złota Księga“, X, cytuje artykuł Bartoszewicza, K. Pułaski, Kore-spondencya M. J. Mniszcha, marszałka w. kor., z lat 1783 — 90, w II seryi „Szkiców i poszukiwań historycznych“; Korzon ,,Wewn. Dzieje Polski za St. Augusta“ 1—V; Smoleński „Przewrót umysłowy w Polsce w. XVII“; „Ostatni rok Sejmu Wielkiego“; „Konfederacya Targowi-cka“; Voyage en Suisse du c. M. Mn. 1762 — 7“;

w maju r. 1778 sekretarzem wielkim litewskim; usługi reakcyi tryumfującej. W myśl zarządzeń dekorował się orderami Orła Białego i św. Stanisława. Stopniowo zdobywał coraz większe zau-fauie króla, stawał się jednym z filarów wpływu dworskiego na Wołyniu i Podolu. Na sejmie r. 1778 obrany został sekretarzem Rady Nieustającej; potem zasiadał i na sądach ase-soryi litewskiej. Od maja r. 1780, po śmierci Jacka Ogrodzkiego (ob.), stał na czele kancelaryi nadwornej. D. 19 lutego następnego roku wstąpił drugi raz w związek małżeński —z Urszulą Zamoyską, dumną i nieprzystępną wojewodzianką podolską (z tego powodu niewiadomy autor skomponował i wydał u Grólla utwór p. n. „Wesele“). Gdy Wł. Gurowski awansował na marszałka wielkiego litewskiego, M. wziął po nim laskę mniejszą. W tymże r. 1781 został prezesem Komisyi Ekonomicznej do dochodów królewskich; podejmowmł u siebie w Wiśniowcu króla i w. ks. Pawła. Prawdopodobnie w związku z tern przyjęciem stoi jego podróż do Petersburga, odbyta w r. 1782, która nie mogła mu szkodzić w oczach króla, opartego o Sta-ckelberga i dwór rossyjski w walce z opozycyą możnowładczą. Umiał jednakże M. utrzymywać ,,Association des auc. éléves de l’école poi.“, Pa-niezłe stosunki i z „familią“, t. j. z A. Czartory- ryż 1884, JM® 21.    Wł- K-

skim, Potockimi, skoro dzięki ich poparciu Mniszecłl Karol Filip, syn Michała Je-

rośnie w Kaplandzie. Pozostałe gatunki spotykają się w umiarkowanych i chłodnych strefach Europy i Azyi.

rzego (* 1794 w Wiśniowcu—-{* 1846), członek komisyi edukacyjnej w Krzemieńcu. Zamiłowany w historyi i heraldyce, zamek swój w Wi-śniowcu uczynił zbiorem pamiątek historycznych, bibliotekę zaś uzupełnił cennemi dziełami, dotyczącemi historyi i literatury polskiej. Synowie jego sprzedali majątek ten wraz ze zbiorami ks. Abamelek. Estreicher (II) wspomina o ułożonym przez M-a wielkim herbarzu, który pozostał w rękopisie.

Mniszchówna Maryna,

Mniszchówna.

Mniszek a. Dmuchawiec, Taraxacum, rodzaj roślin złożonych, ok. 20—25 gatunków. Zioła o liściach wprost z korzenia wyrastających, podłużnych, całych lub zatokowo zębatych, kolisto przy ziemi rozłożonych; z pośrodku liści wyrasta niewysoka łodyżka, raczej głąbik kwiatowy, rurkowaty, zakończony jednym, rzadziej 2 — 3 koszyczkami, o licznych kwiatuszkach, wyłącznie języczkowatych, w szeregi ułożonych i żółto zabarwionych; z boków cokolwiek ścieśnione, 10-kątne, w długi rurkowaty dziobek wydłużone, na którego wierzchołku znajduje się puch delikatny, złożony z licznych promieni włoskowatych. Najbardziej znany jest rozpowszechniony na całej kuli ziemskiej Taraxacum officinale, Mniszek a. Mni główka, Papaw a, Wilczy ząb, Świni pysk, Wołowe oczy, Dmuchawiec, Brodo w u i k lub Podróżnik pospolity. Nazwa polska M. już jest najdawniejsza, bo już w w. XVI przez Szymona z Łowicza, w jego dziele botaniczno-łekarskiera użyta. Roślina pospolita, zwłaszcza po łąkach, pastwiskach, trawnikach, w rowach przydrożnych i t. p. od wczesnej wiosny do późnej jesieni kwitnąca. Korzenie i liście (Radix et Herba Taraxaci) były stosowane w lecznictwie, głównie przeciw zatkaniom trzew i zastojom brzusznym. Najskuteczniej-szem miało być działauie soku świeżo wyciśniętego z liści, zebranych na wiosnę przed kwitnieniem. We Erancyi i nad Renem z młodych liści przyrządzają sałatę. Taraxacum fulvipile

T. Kł.

Mniszek (hrabia) v. Poraj odm., herb: Na tarczy czerwonej — róża 5-listna srebrna. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym—róża. Labry czerwono - srebrne. Nobiji-tacya z r. 1598. Ob. Mniszchowie.

A.

Z Mniszewa Mikołaj, kanonik katedralny płocki, przy końcu w. XV kanclerz księstwa ob. Maryna Mazowieckiego, akta mazowieckie za panowania ks. Konrada z lat 1482—1497 własną ręką spisał. Były te akta za czasów Jana Kazimierza w archiwum koronnem, mówi o nich Hankiewicz („Synopsis librorum metricae Regni“ 13) i Szczygielski („Historia Monasterii Plocen-sii Ord. S. Benedicti“, 27).

Mniszka — Ocneria Monacha L., gatunek motyli nocnych, zaliczony do rodziny prządek (Bombycidae). Skrzydła przednie białe o licznych zygzakowatych liniach czarnych, poprzecz-owoce i nych; tylne—szare; odwłok przeważnie różowy z plamami czarnemi. Ciąg skrzydeł wynosi u *o—40 mm., u 0^—50 mm. Motyl ten należy do najgroźniejszych szkodników w leśnictwie i ogrodnictwie. Motyle ukazują się u nas w lipcu i sierpniu, składając swe nasienie: ró-sza żowe, a później brunatniejące jajeczka, gromadkami po 20 — 50 w załamach kory na pniach drzewnych. Wykluwające się z wiosną gąsienice koloru brunatnego o czarnych głowach, wyróżniające się żarłocznością wielką dorastają prędko do długości 40 — 50 mm.-, nabierają pięknych barw: grzbiet brunatno-zielony z białawemi i czarnemi plamami; drugi odcinek posiada wyciętą od przodu, niebieską zaś od tyłu plamę, oblamowaną z boków bia-łemi pasmami, od której ciągnie się aż do 7-go lub 9-go odcinka smuga wązka, wzdłuż strony grzbietowej brunatna, przerywana. Całe ciało gąsienicy pokryte brodawkami wielkiemi, czarnemi i białemi lub niebieskiemi, oraz drobnemi, czerwonemi kosmatemi. Aż do początku czerwca trzymają się one na sosnach, świerkach, bu-

pg

WM

«A i

i.À'kÆ

ii

ft

ja mi

IggggjjÉgS

^-■2

cl

Fig. 37. Mniszka (Ocneria monacha)-, a—samica, b—samiec, c—gąsienica, d—jajka, młode gąsienice i poczwarka.

K. K-ć,

E Chw.

na

kach, dębach, brzozach, lipach, jabłoniach, śliwach i różnych innych drzewach liściastych. Najdotkliwsze spustoszenie wyrządzają jednak gąsienice mniszki w lasach iglastych, ogałaca-jąc olbrzymie ich przestrzenie z igliwia, co doprowadza drzewostan do zagłady zupełnej. Poczwarka czerwonawo-brunatna o bronzowym połysku najczęściej spoczywa na pniach lub rzadziej wśród liści igliwia przymocowana do miejsca oprzędem rzadkim. Najzawziętszych wrogów posiada M. wśród ptaków śpiewających, przedewszystkiem zaś niszczą ją szpaki; z pośród owadów zaś — Colosoma sycophant a; tachiny oraz gąsieniczniki.

Mniszkowie h. Poraj wywodzą się od Piotra Mniszka, mieszczanina sieradzkiego, który pod koniec w. XVI walcząc w hufcach pod znakiem And. Zebrzydowskiego, podczaszego kor., tak się odznaczył, iż na przedstawienie Mik. Zebrzydowskiego, marsz. w. koronnego, na sejmie warszawskim nobilitowany, został przez Hier. Bużeńskiego, kaszt, sieradzkiego, do herbu Poraj przyjęty. Piotr przeniósł się w Przemyskie i tam fundował w Przemyślu klasztor i kościół 00. Bonifratrów. Z pośród jego synów, Krzysztof z ,,Bużenina‘‘, zapewne na pamiątkę przyjęcia przez Bużeńskich, stał się praojcem rodu. Prawnuk Krzysztofa tego, Adam-Józef, chorąży koronny, s-sta mostowski, właściciel kluczów: Miżyńskiego, Sośnickiego i Krysowskiego, w Galicyi, oraz Krupie na Wołyniu, został wyniesiony przez Józefa II do godności hrabiowskiej (dyplom z dn. 11 lut. 1783 r.). Syn jego, Stanisław, wielki sokolnik Galicyi i Lodomeryi ( * 1774— •j" r. 1846), był przez dwór wiedeński wyso-kiemi obsypywany godnościami; pozostawił syna, Adama, kawalera maltańskiego ( f bezpotomnie r. 1844). Z pośród starszej linii, wywodzącej się także od Krzysztofa, a istniejącej obecnie, Anzelmowi, s-cie starzewskiemu, także pono ofiarowany był tytuł hrabiowski jednocześnie, ale ten kwotę taksyjną ofiarował na klasztor Beuedyktyhek w Przemyślu.—Por.: T. Żychliński ,,Złota księga Szlachty polskiej“ (Poznań 1879, Rocznik I).

Mnohohreszny Demjan Ignatowicz, hetman Ukrainy zadnieprzańskiej, watażka kozacki w okresie walk Ukrainy o samodzielność. R. 1649 na stanowisku essauła generalnego podpisał pokój w Zborowie, początkowo zręcznie lawirował pomiędzy wpływami polskimi, tureckimi i moskiewskimi na Ukrainie. Pułkownik czerniehowski, popierał Doroszeńkę (ob.) w jego zabiegach koło stanowiska hetmana całej Ukrainy. Przyczynił się wielce do pozbawienia Iwana Brzuchowieckiego (ob.) hetmaństwa zadnieprzań-skiego, uczestniczył w jego rozgromię pod Dzi-kanką d. 17 czerw. r. 1668 i dzięki temu tak zaskarbił sobie łaski Doroszeńki, że ten po zabójstwie Brzuchowieckiego mianował go hetmanem uakaźnym kozaczyzny zadnieprzańskiej.

Zjednawszy sobie na tem stanowisku rozmaite-mi środkami starszyznę kozacką, postanowił pozbyć się swej zależności od Doroszeńki, wszedł w rokowania z namiestnikiem rossyjskiego wojska na Ukrainie, ks. Romodanowskim, i uznał nad sobą władzę cara. W nagrodę za to otrzymał poparcie Moskwy i d. 13 marca r. 1669 w Nowogrodzie Siewierskim uznany został hetmanem wojska małorossyjskiego. Rządy M-go nie były trwałe. Moskwa, acz popierała go, nie ufała mu wcale, nadto stracił dawną wzię-tość śród kozaczyzny, gdyż musiał przystać na różne uciążliwe dla kozaetwa warunki ze strony Moskwy. Nie mógł mu darować zdrady i oderwania od Ukrainy kozaczyzny zadnie-przańskiej Doroszeńko i wpływami swemi w Turcyi wymógł r. 1670 na patryarsze konstan-tynopolskim rzucenie klątwy na M-go. Moskwa poleciła patryarsze moskiewskiemu, Jo-safatowi, zdjąć to przekleństwo z M-go, niezadowolenie atoli kozaków zadnieprzańskich z rządów i planów M-go wzrastało. Tymczasem opieka moskiewska ciężyć zaczęła samemu M-mu. Jął zbliżać się do Doroszeńki i przezeń do Rzplitej, a poza plecami ich do Turcyi. Na tej zdradzie wskutek doniesienia Karpa Mokrie-wicza schwytała go Moskwa d. 23 marca r. 1672. M. został uwięziony, pozbawiony hetmaństwa i w kajdanach wraz z całą rodziną i essaułem generalnym Pawłem Hrybowiczem wysłany do Moskwy. Po nim rządy na Ukrainie zadnie-przańskiej z ramienia Moskwy sprawowali trzej zwierzchnicy- Piotr Zabiełło, Iwan Samoj-łowicz i Iwan Domontowicz. Zesłano M-go wygnanie do Syberyi, początkowo do Selen-gińska, nast. do Irkucka (1674), gdzie więziony był do r. 1682. Poczem przywrócono mu wolność, lecz wkrótce w r. 1684 na żądanie Sainojłowicza wtrącono go powtórnie do więzienia selengińskiego. Ale już w r. 1688 uczestniczył na Syberyi wraz z synem Piotrem w wyprawach Gołowina przeciw Tabunitom, a w r. 1692 prowadził rokowanie z Bogdejcami. Data śmierci nieznana —Por. : M. Kostomarów „Ruina i hetmanowanie M-wott („Istorycznyi Monografii“, t. VIII); D. Ewarnickij „Istorija zaporożskich kozaków“ (Petersburg 1895); Goz-dawa-Gołembiowski „Tri dokumienty o preby-wanii M. w Sibiri“ („Cztienja Mosk. obszcz. Istor. i Drewn. w Rossii“, 1888, I); Maksimów „Syberya i ciężkie roboty“ (Warsz. 1899). E- Chw Mnożenie - działanie, które początkowo określamy wprost jako dodawanie składników równych; każdy taki składnik nazywamy w tym razie mnożną, ich liczbę—mnożnikiem, a sumę ostateczną — iloczynem. W ogólniejszem znaczeniu, dającem się stosować do wszystkich liczb oderwanych rzeczywistych, przez M-ie rozumiemy działanie, w którem z danej mnożnej tworzymy iloczyn w ten sam sposób, w jaki mnożnik możemy utworzyć z jednostki dodatniej. M-ie ulega trzem prawom: zasadniczym

Moa, ptak—Moabickie starożytności.

i* i

czasu.

wa

cem

Dr S. P.

1) przemienności według której ab —ba (stąd mnożną i mnożnik obejmujemy mianem ogól-nem czynników), 2) łączności t. j. (ab)c={bc)a, 3) rozdzielności t, j. (a-\-b)c — acbc. Liczba mianowana jest iloczynem pewnej jednostki odpowiedniego gatunku przez liczbę oderwaną. Stosując powyższą definicyę, możemy rozważać jedynie mnożenie liczby mianowanej przez oderwaną, przyczem na iloczyn otrzymujemy wielkość jednorodną z mnożną. Przykład jednak obliczania pól, gdy oba czynniki są liczbami mianowanemi, a iloczyn liczbą mianowaną lecz gatunku różnego od tamtych, prowadzi do uogólnienia M-ia, wielce ważnego w badaniach fizyki, która zyskuje w ten sposób t. zw. układ miar bezwzględny, oparty na trzech jednostkach zasadniczych : centimetrze jako mierze długości, grammie—massy i sekundzie— M. jednostek różnogatunkowych znajdujemy także przy rozmnażaniu liczb zespolonych: nie możemy jego określić w sposób wyżej podany, wykonywamy je tylko według ogólnych zasad algebry (ob.), zastrzegając z góry, że do tak uogólnionego działania powyższe pra-zasadnicze powinny się stosować, oraz, że iloczyn winien być liczbą zespoloną tegoż samego rodzaju co i czyunik. W końcu, rozważanie liczb nadurojonych wykazało, że prawo przemienności M-ia nie zawsze da się zachować.    a. ł.

Moa, ptak, ob. Dino rnis.

Moab kraj biblijny leżący na płd. wschód od Judei. (W napisach egipskich Mu ab, w asyryjskich — M a ab, Ma a ba, Mu a ba). Granicą jego na zachodzie było m. Martwe, na południu Idumea, na wschodzie pustynia, północna zaś granica nie była stałą. Za czasów niepomyślności politycznej była nią rzeka Wadi al-Modżib (biblijne Arnon), w pomyślniejszych zaś czasach sięgała aż do Wadi Hesban, a może nieco dalej. M. jest płaskowzgórzem, zamieniają-się ku wschodowi na pustynię, a ku zachodowi na nizinę. Ziemia jego, acz bezdrzewna, była płodna i nadawała się do pasterstwa jak i do rolnictwa (Biblja opowiada, że król moabicki Mesa składał jako daninę królowi izraelskiemu 100 000 jagniąt i 100 000 baranów z ich wełną; II Król. 3, 4); i obecnie mieszkańcy otrzymują mimo zupełnego zaniedbania urodzaje obfite. Roślinność nawpół zwrotnikowa, fauna urozmaicona. M. musiał być kiedyś b. zaludniony, jak świadczą o tern liczne miasta, wymienione w Biblii; dzisiejsze atoli ruiny sięgają nie czasów biblijnych, ale rzymskich. Najważniejsze z nich (od północy ku południowi): Hesban (bibl. Heszbon), Madaba (gdzie znaleziono sławną mozaikę, ob,), Nebo (na górze tegoż imienia, z której wedle podania biblijnego oglądał Mojżesz całą Palestynę i na której też został pochowany), Main (bibl. Baal Meon), Diban (bibl. Dibon, gdzie znaleziono napis króla Mesy), a ną południu od W adi el-Modżib: Rabba czyli Aeropolis, Kérak (bibl.

KirMoab), liczący obecnie przeszło 20 000 m-ców, prócz licznej załogi tureckiej. — Kraj M. zamieszkał z początku wedle Biblii podaniowy naród olbrzymów, Emim (t. j. straszni), później zaś osiedli w nim Moabici. Wywodzili swój ród od Lota, bratanka Abrahama, więc pokrewni z Izraelitami. Pokrewieństwo stwierdzają też podobieństwo języka M-kiego z hebrajskim i inne dane. Podczas pochodu Izraelitów po pustyni M. należał już do Moabitów, ale cała ziemia od północy rzeki Arnon była w posiadaniu Emorejczyków, którym odebrali ją Izraelici a którą zamieszkały pokolenia Rubena i Gada. Stąd wrogi stosunek M-ków do Izraela. Dawid podbił M. i uczynił jego króla swoim lennikiem, ale po podziale państwa izraelskiego, a może już za czasów Salomona, M. odzyskał niepodległość. Stracił ją powtórnie za czasów Ormiego, by odzyskać ją za rządów dzielnego Mesy (ob. Mesa). Gdy Asyrya zawojowała całą Syryę i kraje przyległe, podbiła i M. i napisy asyryjskie wymieniają jako lenników imiona królów M-kich: Salamanu, Kam-musunadbi i Musuri. Po upadku państwa babilońskiego cała ziemia zajordańska się arabi-zuje pod wpływem najścia Nabatejczyków, i M. przestaje istnieć samodzielnie, po upadku państwa mababejskiego w r. 106 staje się prowin-cyą rzymską. O tym czasie szerzy się w M. i chrześciaństwo. W końcu zdobywają go Arabowie; kraj jest dziś częścią państwa tureckiego. O kulturze M-u świadczy jedynie pomnik Mesy (ob.), który dowodzi, że już w IX w. prz; Chr. piśmiennictwo było w nim rozwinięte. Głównym bogiem M. był Kemosz, któremu składano ofiary z ludzi, prócz tego są wymienione: bogini Asztor (Astarta) i bóg Peor, którego kult polegał na lubieżności. Prorocy biblijni zarzucają M-om pychę i zuchwałość, a także brutalność.—Por. jeszcze: Tristram „The Land of Moab“ (Lond. 1874); Musil „Arabia Petraea I Moab“ (Wied. 1907); Jaussen „Coutumes des Arabes au pays de Moab“ (Paryż 1908). Moabici, ob. Moab.

Moabickie starożytności, t. j. pomniki starożytne, znalezione w wykopaliskach w ziemi dawnego Moabu. Najcenniejszym z pomników (r. 1868) jest napis króla Mesy (ob.), rozszerzający znacznie nasze wiadomości z dziedziny archelogii biblijnej i semickiej. W r. 1872 jęły się pojawiać w Jerozolimie inne starożytności, odnalezione jakoby w różnych miejscowościach Moabu: urny, garnki, skorupy, postaci męskie i żóńskie, figury mitologiczne itp., wszystko z gliny. W krótkim czasie dosięgły liczby 1 814, a z nich 593 z napisami starohebrajskie-mi, fenickieini i płd.-arabskiemi (t. zw. himjary-ckiemi). Zostały sprzedane przez znanego handlarza starożytności Shapirę Muzeum berlińskiemu. Wnet wykazali archeolodzy (na czele Clermont-G nneau), że są one fałszerstwami,

w „N. Fr. Presse“ 1911).

Dr S. P.

morza

ne w.

rykańskim Alabama, wytworzona przez Alabama i Tombigbee, wpływa po biegu do zatoki Mobile (70 m. głęb., 40 m. szerok.), do której dostęp, Dog River Bar, broniony jest przez 2 forty. Okręty o 2 m. pogrążenia płyną po Alabamie do Montgomery (450 km.), po Tombigbee do Columbus (400

i v    idz,

km.).

Mobilizacja wojska jest to postawienie wojska na stopie wojennej, polegające na: 1) doprowadzeniu składu żołnierzy i oficerów do normy ilościowo najwyższej, określonej dla stopy wojennej; 2) zaopatrzeniu armii w niezbędną ilość koni; 3) zapewnieniu wojsku dostatecznej ilości, ubrania i broni; 4) utworzeniu

al-Kari, w zmowie z owym handlarzem. Wywody więc z owych starożytności nie mają podstawy żadnej (por. m. inn. Kautzsch i Socin „Die Aechtheit d. moabitischen Alterthiimer geprüft“, Strasburg 1876). W grud. r. 1910 zostały podarowane muzeum wiedeńskiemu 9 M-ich tablic glinianych z napisami w alfabecie podobnym do napisu Mesy. Treść ich traktuje o prawdziwych i fałszywych prorokach w pięknym stylu biblijnym, ale i one dają się z łatwością poznać jako falsyfikaty (D. H. Müller

Dr s. P.

Moallakat a. Modhahhibat zbiór 7-u kasyd arabskich, przeważnie poetów przedislamickich, albo współczesnych Mahometowi. Słowo M. oznacza wywyższone, wyniesione, więc są to poe-zye, które dla wielkiej swojej wartości zajmują miejsce wywyższone w poezyi arabskiej, że jednak Mo a 11. oznacza także „zawieszone“; a Modh. „pozłocone“, więc powstało dosyć wcześnie podanie, jakoby te kasydy były pisane zło-temi literami na cennym materyale i zawieszone w pogańskiej świątyni Kaaba w Mekce. Podanie to jest legendarne, gdyż M. zebrał i redagował Hammad-ar-Rawija (f 771), a więc 150 lat po powstaniu islamu. Twórcami 7 kasyd są: Im-ruulkeis, Tarafa, Zuheir, Lebid, Antara, Amr ibn-Kulthum i Harith ibn-Hilliza. Z nich pierwsi 5 są przez wszystkich uznani jako poeci pierwszorzędni, kasydy zaś dwu ostatnich są mniejszej wartości i dostały się do zbioru tylko dzięki okolicznościom osobliwym: Amra dla tego, że opiewa swoje plemię Taglib, które odgrywało rolę przemożną w Syryi, tak, że nie można było tej kasydy pominąć, a Haritha dla tego, że należał do plemienia Bekr, którego klientem był redaktor Hammad. To też obie te ich kasydy są niekiedy zastąpione przez poezye Na-bigi i al-Aszy. M. mają wielką wartość i pod względem językowym i jako źródło do poznania życia Arabów starożytnych i dlą tego często komentowali je autorowie arabscy. Najlepsze wydanie europejskie to Arnolda (Lipsk 1850). Istnieją tłumaczenia niemieckie Hartmanna (1802), Rückerta (1846 i ust.) i Wolffa (1857), a pierwszych 5 jeszcze Nöldekego (w „Spra-wozd. akad. wiedeńskiej“, 1899 i ust.).

Moawijah 1) I, założyciel dynastyi Omajadów, piąty kalif po Mahomecie ( * ok. 610 — + 680). Początkowo walczył po stronie Korej-szytów przeciw prorokowi, przyjął islamizm dopiero po zdobyciu Mekki. Gdy Syrya została podbita za panowania Omara, M. uczestniczył w zarządzie tą prowincyą i przebywał w Damaszku; szczęśliwe wyprawy przeciw ludom armeńskim i kaukaskim, zdobycie wysp: Cypru i Rodos, wsławiły jego imię; wziętość wśród ludów Syryi i Arabii półn. świeżo nawróconych na islam, przywykłych do rządów bizantyjskich świeckich, wzrastała dzięki jego zdolnościom politycznym, oraz z powodu obojętnego stosunku M. względem proroka i Koranu.

Za panowania Alego, M. wyzyskał zręcznie waśni religijne w obozie kalifa i opierając się na zupełnem oddaniu swych Syryjczyków, w przeciągu kilku lat zawładnął najpiękniej-szemi prowincyami państwa muzułmańskiego; w r. 658 podbił Egipt, w. r. 661 narzucił swe panowanie w dwu miastach świętych i w krainie Jemenu. Gdy w kilka miesięcy później Alego zamordowano, M. zaś uniknął śmierci podczas podobnego zamachu, został on panem położenia, pomimo wrzenia w niektórych miejscach państwa, ostatecznie zręcznie stłumionych. M. panował r. 661 — 680, utrwalił stolicę w Damaszku. Dowódcy jego rozszerzali granice państwa w różnych kierunkach, w Afryce północnej, na ziemiach bizantyjskich, urządzili wyprawę nawet przeciw Sycylii, na wschód przeciw plemionom tureckim; obiegli od i od lądu Konstantynopol, wciągu 7 lat podejmowali usiłowania ku zdobyciu stolicy greckiej, ostatecznie bez powodzenia. M. usiłował zapewnić dziedzictwo tronu swemu synowi Ja-zydowi jeszcze za życia swego; przeciw temu stanowczo wystąpili żarliwi wyznawcy islamu, gdyż panowanie dziedziczne stało w sprzeczności zupełnej z tradycyą muzułmańską, oraz pretendenci możliwi do tronu, i plany M. nie zostały przeprowadzone w życiu.—2) M. II, trzeci kalif z dynastyi Omajadów, zrzekł się po 40 dniach panowania r. 680, umarł wkrótce, podobno zamordowany.

Mobile, główne m-to w hrabstwie tejże nazwy i jedyny port w stanie Alabama Unii płn.-amer. nad rz. M. u uścia jej do zatoki M., giełda bawełniana, szpital marynarki państwowej, szkoła medyczna, katedra katolicka, 42 903 m-ców (w. r. 1906). Przemysł: wyroby drewniane, odlewnie żelaza, maszyny, mąka, wyroby skórzane i t. d. Wywóz bawełny (12 mil-jonów doi. rocznie), drzewa budulcowego, terpentyny, owiec, orzechów, owoców, oliwy, cukru, tytoniu. W 10 km. od M. leży Spring Hill z kolegium jezuickiem św. Józefa.—M. założo-r. 1699 przez Francuzów, przeszło w. r. 1763 do Anglii, w. r. 1780 do Hiszpanii a r. 1813 do Stanów Zjedn.

Mobile River główna rz. w Stanie płn. ame-

rzeki 80 —km.

żennoj siły“.

W r. 1844

objął w uni wers. tamtejszym katedrę astronomii i matematyki. Ogłosił: „D. Hauptsätze d. Astronomie“ (1836; wyd. 6-e, 1894); „Lehrbuch d. Statik“ (1837, t. 2); „Elemente d. Mechanik d. Himmels“ (1843). Z licznych rozpraw, które zbiorowo ogłoszono w r. 1885—87 (41.), najważniejsza jest „D. barycentrische Calcul“ (pierwotnie w Crellés „Journal“ 1827). M. wychodzi w niej z określenia położenia punktu na płaszczyźnie jako środka ciężkości trzech punktów zasadniczych, podległych sile ciężkości; wielkości tej siły w każdym z 3 punktów grają rolę dzisiejszych spółrzędnych jednorodnych. Większość wyprowadzonych stąd twierdzeń i wzorów, ważnych przez swą symetryę i dogodność, tworzą podstawę dzisiejszej geo-metryi rzutowej. W rozprawie tej znajdujemy po raz pierwszy pojęcia wektorów oraz homo-logii i kollineacyi, wyprowadzone niezależnie od Ponceleta i w sposób znacznie odeń ogólniejszy. W zakończeniu są zastosowania rachunku barycentrycznego do wyprowadzenia własności przecięć stożkowych. W dziejach geo-metryi dzieło to słusznie może być uważanem za epokowe. Przytacza je powielekroć prof. Dickstein w swych „Pojęciach i metodach ma-

A. Ł.

oraz

nowych oddziałów wojskowych, zarządów i urządzeń koniecznych podczas wojny i 5) zaopatrzeniu wojska w obóz i w niezbędną siłę pociągową. Dla dokonania M-yi spiesznej państwo winno mieć zawsze w zapasie taką ilość oficerów i żołnierzy, która zdołałaby uzupełnić różnicę w stanie armii na stopie pokojowej i wojennej, a nawet z pewuą nadwyżką, przynajmniej 15$. Nadto w okolicach, gdzie się dokonywa M., zapasy materyalne winny się znajdować zawsze w ilości dostatecznej, a konie w ilości co najmniej półtora raza większej niż różnica zapotrzebowań w tym względzie pomiędzy stanami pokoju i wojny. Pierwsze osiąga się przez należyte urządzenie kadrów wojsk zapasowych, drugie—za pomocą tworzenia wszędzie, gdzie należy, składów żywności i broni, t. zw. zapasów nietykalnych, trzecie nakoniec przez zaprowadzenie powszechnej powinności końskiej. Ostatecznym celem każdej M-yi jest zdobycie, w zaraniu wojny, przewagi nad przeciwnikiem. Stąd warunkiem zasadniczym M-yi jest szybkość: należy dbać przede-wszystkiem o to, aby w jaknajkrótszym czasie jaknajwiększa ilość ludzi mogła stanąć pod bronią i uderzyć na nieprzyjaciela. Wszystkie prace przygotowawcze do M-yi wymagają tajemnicy jaknajwiększej, gdyż w znacznej mierze określają same przez się cały plan przyszłej kampanii. Wzorem wszechstronnie obmyślanej i pomyślnie wykonanej M-yi są M-ye przeprowadzone w Prusiech przed wojnami w 1. 1866 i 1870, oraz w Japonii przed wojną r. 1904 z Rossyą. Podstawę do zleceń mobilizacyjnych dają mobilizacye próbne, urządzane peryodycznie i ściśle badane. Strona zawia-dowcza M-yi zogniskowana jest w Niemczech, Austryi i we Francyi w okręgach korpusów wojskowych, przyczem naczelnik każdego korpusu wojska samodzielnie zawiaduje mobili-zacyą swego okręgu, w Rossyi — ogniskuje się w sztabie głównym. Czynności wykonawcze powierzone są w Niemczech i w Austryi zarządom okręgów Jandwerowych, we Francyi zaś zarządom okręgów pułkowych, w Rossyi, o ile dotyczą ludzi — naczelnikom wojskowym powiatowym przy współudziale policyi, co do koni — komissyom wojskowo-końskim, nakoniec zapasy materyalne—zarządom naczelników wojskowych powiatowych oraz intendenturze. — Por.: Froment „La M. et la préparation à la guerre“; Rédiger „Komplektowanije i ustrojstwo wooru-

E, Chw.

Möbius A u g u s t Ferdynand, astronom i matematyk niemiecki (* 1790—+* w Lipsku

1868). Przykładał się z początku do prawa, pociągnięty jednak wykładami Gaussa, poświęcił się matematyce. Po obronie w r. 1815 rozprawy „De computandis occultationibus fi-xarum stellarum per planetas“ i zwiedzeniu na koszt skarbu obserwatoryów celniejszych w Niemczech, otrzymał miejsce w obserw. astr.

w Lipsku, którego został z czasem dyrektorem i które znakomicie udoskonalił.

tematyki“.

Möbius Teodor, filolog i historyk literatury niemiecki, syn Augusta (* 1821 w Lipsku —+1890 t-że) po odbyciu nauk w Lipsku i Berlinie, habilitował się w Lipsku r. 1852 w językach skandynawskich, r. 1859 prof, nadzw. tamże, w 1.    1865 — 88 prof, zwycz. filologii

skandynawskiej w Kilonii. Główniejsze prace: „Ueber die ältere isländische Saga“ (Lipsk 1852); „Catalogus librorum islandicorum et nor-vegicorum aetatis mediae“ (t-że 1859), dalszy ciąg tegoż: „Verzeichnis der auf dem Gebiete der altnordischen Sprache und Litte-ratur von 1855 — 79 erschienenen Schriften“ (t-że 1880); ,,Analecta Norroena“ (t-że 1859, wyd. 2-e, 1877); „Ueber die altnordische Philologie im skandinavischen Norden“ (t-że 1864), „Altnordisches Glossar“ (t-że 1866); „Dänische Formenlehre“ (Kilonia 1871); ,,Ueber die altnordische Sprache“ (Halle 1872). Nadto wydał mnóstwo dzieł dawniejszych literatury skandynawskiej.    ad*’

Möbius Karol Augus t—zoolog niemiecki (* 1825 + 1908), przykładał się do nauk przyrodniczych w Berlinie, był nauczycielem w „Iohan-neum“ w Hamburgu, w r. 1868 otrzymał katedrę zoologii w uniwersytecie w Kielu. W r. 1868 — 69 zwiedzał z polecenia rządu pruskiego wybrzeża: Niemiec, Francyi i Anglii, w celu zbadania sztucznej hodowli ostryg; w r. 1871 — 72 czynny w badaniach morza Bałtyckiego i Niemieckiego; w r. 1874 — 75 w celach naukowych udał się na wyspę św. Maurycego i w-py Seyszelskie. W r. 1887 dy-

Seychellen“ (1880), (1883).

Tow. lek warsz“, CI. 145).

Mochingor Jan, profesor wymowy w gi-mnazyum gdańskiem i kaznodzieja przy kościele św. Katarzyny, rodem z Gdańska (* 1603— + 12 paźdz. 1652). Człowiek uczony i biegły w językach starożytnych. Wydał z druku prócz wielu innych dzieł retorycznych i filologicznych w jęz. łacińskim: „Idea oratoris boni et Rheto-ricae industria“; „Justi Lipsii et Epistolica et oratoria“ (tamże 1652); „Discursus philologicus de nominibus Dei hebraicis biblicis“ (Wittenberg 1623). Nadto liczne mowy i rozprawy do królów polskich w sprawach Gdańska lub witające tychże; takiemi: „Supplicatio urbis Ge-danensis in honorem D. O. M. et memoriam Vladislai IV pro conservata Borussia et pace restituta“ (tamże 1635); „Oratio ad famam semper prosperam Vladislai IV“ (tamże 1648); „Oratio super electione Vladislai Sigismundi“ (tamże 1632); „Oratio in obitum Regis Vladislai IV nomine totius Senatus Dantiscani habi

A-

rektor gabinetu zoologicznego przy muzeum Berlińskiem. — Z licznych prac jego ważniejsze: „Fauna d. Kieler Bucht“ (Lipsk 1865 i 1872), „Der Bau d. Eozoon canadense“ (1878), „Beiträge zur Meeresfauna d. Insel Mauritius u. d.

„D. Fische d. Ostsee“ r.z. st.

Mocarski, herb: W polu barwy niewiadomej, nad rzeką—drzewo z gwiazdą u boku.

Mochingor, rodzina lekarzów toruńskich 1) Marcin (I) doktor med. (* w Toruniu 1425 —f t-że 1 listop. 1500) był rajcą miejskim i burgrabią toruńskim. — 2) Marcin (II) lekarz i aptekarz toruński (f 1590), prawdopodobnie wnuk poprzedzającego, był naprzód w mieście rodzinnym ławnikiem, od r. 1572 rajcą, a w r. 1578 obrano go burmistrzem, pomimo że król Stefan Batory d. 29 listop. r 1576 nadał mu przywilej, uwalniający go od obowiązku brania na siebie urzędów miejskich, a to aby tem swobodniej mógł poświęcać się wykonawstwu lekarskiemu — 3) Jerzy (* w Toruniu d. 16 lutego 1595 — f tamże 13 maja 1656); dyplom doktorski uzyskał w Lipsku r. 1623 i przez czas niedługi pełnił tamże obowiązki lekarza miejskiego. Katedry prof, ofiarowanej sobie w Wittenberdze nie przyjąwszy, wrócił w r. 1630 do miasta rodzinnego, gdzie do śmierci zajmował urząd lekarza (physicus) miasta, sprawując go w sposób chwalebny: padł ofiarą zarazy morowej. —4) Jakób (* w Toruniu 10 sierp. 1627 — + t-że na zarazę morową 1656), czas krótki zajmował się wykonawstwem w Toruniu. — Por.: Kośmińskiego „Sł. lek. polskich“ (331) i F. Giedroycia „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med“. (w „Pam.

Dr J. p.

ta“ (tamże 1619); „Oratio in electionem Joannis Casimiri Regis“ (tamże 1649).

Mochnacki Bazyli, patryota polski (*1777 w Bojańcu — -f* 1844 w Czartowcu), mając lat 16 porzucił konwikt Pijarów w Podolińcu i podążył do powstania kościuszkowskiego. Walecznością swoją zwrócił na siebie uwagę samego Naczelnika, który mu, w uznaniu zasług, przypiął osobiście krzyż żelazny do piersi. Ranny, wkrótce o kuli powrócił do Galicyi, a nie mogąc z powodu kalectwa myśleć o powrocie do szeregów, postanowił ukończyć edu-kacyę: wyjechał do Lwowa, gdzie zapisał się na wydział prawny, poświęcając się zarazem badaniom literatury i języków starożytnych. Po uzyskaniu doktoratu (rozprawa „Tractatus de legibus romanis in Polonia et ordiue successions ab intestato“ b. m. dr. i r.), poświęcił się zawodowi prawniczemu i na tem polu zjednał sobie znaczną klijentelę śród magnatów galicyjskich. Zebrawszy trochę grosza, ożenił się z Maryą Pągowską, kupił wieś niedaleko Lwowa i godząc ziemiaństwo z prawnictwem wybijał się szybko wśród współobywateli. Pa-lestrant z zawodu, miał żyłkę do polityki i do pióra i chętnie i umiejętnie zabierał głos w sprawach publicznych. Latem r. 1809 podczas poselstwa Igu. Miączyńskiego do Napoleona do Wiednia z podziękowaniem za oswobodzenie Galicyi, M-o wyznaczył komitet Centralny Obywatelski we Lwowie na sekretarza całej tej le-gacyi. Skoro fortuna sprzyjać mu przestała, sprzedał majątek rodzinny, porzucił Galicyę, z rodziną przeniósł się w r. 1819 do Królestwa Polskiego i osiadł ua gospodarstwie w Czersku pod Warszawą. Rychło porzucił rolę, zamieszkał na stałe w Warszawie, gdzie, po usilnych zabiegach, uzyskał skromną posadę ases-sora w prokuratoryi królewskiej, a nast. radcy prawnego w komissyi oświecenia. Za swą lojalność i sumienne pełnienie obowiązków przedstawiony był nawet do awansu ua referendarza stanu, lecz w. ks. Konstanty nie zatwierdził tej nominacyi, z uwagi, że radca prawny źle swe dzieci wychowuje. Istotnie obaj najstarsi synowie Bazylego, Maurycy i Kamil, ojcu głównie zawdzięczają swe rozbudzenie wczesne i ukształcenie serca i umysłu. Pomimo surowej lojalności zewnętrznej, żywił w głębi duszy ognistą iskrę miłości ojczyzny i, gdy wybuchła rewolucya listopadowa, rozgorzał pan radca komissyi oświecenia. Obnażył zbrodnie rządu zaborczego w broszurze „Sprawa Birnbauma jako dowód jednej z wielu uciążliwości przez Polaków wycierpianych, w krótkości z akt sądowych wyciągnięta“ (Warszawa 1831). Dał się porwać uniesieniu młodzieży i stanął pod sztandarem rewolucyjnym, który szeroko rozpostarł najstarszy syn jego Maurycy. Był członkiem Tow. Patryotycznego, na którego posiedzeniach występował z wnioskami samodzielnemi: d. 23 styczn. r. 1831 wniósł, aby T-stwo starało się o zaprowadzenie sądu przysięgłych oraz popierał wniosek Leszczyńskiego o potrzebie reprezentacyi włościan („Nowa Polska“, 1831 Nr. 21 i 23). W czerwcu r. 1831 należał do rzędu założycieli „Tow. wychowania dzieci

M.“ (tamże 1910).

po poległych rycerzach Polski“. Uczestniczył z synem Maurycym w słynnej deputacyi klubu do Rady Administracyjnej w d. 2 grud. r. 1830. Czując pociąg do historyi, zamierzał podczas powstania wydawać „Pamiętniki do historyi Polskiej spółczesnej“, co już nawet obwieściła „Nowa Polska“ (Nr. 22), do której składu redakcyjnego należał. W marcu r. 1831 domagał się od Rządu Narodowego wysłania go za granicę w charakterze ajenta dyplomatycznego z kontrolą nad innemi osobami w tychże celach delegowanemi. Pomimo to nie czuł się widocznie poważniej skompromitowanym politycznie, skoro zaraz po powstaniu chciał z Galicyi do Warszawy dla uregulowania interesów powrócić, odwiedziony wszakże od tego zamiaru przez Maurycego został. Po powrocie do Lwowa, pozbawiony zupełnie mienia, cierpiał nędzę, nawet z żoną rozstać się musiał, przygnębiła go nadto bardzo śmierć synów Kamila i Maurycego, których przeżył o lat kilka, gdyż umarł w r. 1844 w Kołomyjskiem, u syna najmłodszego, Tymoleoua, wówczas właśnie, gdy ponownie jął przychodzić w Galicyi do majątku i znaczenia. Przebywając w Galicyi, pisywał coś o ostat-uich wypadkach i rękopis częściowo Maurycemu do Paryża przesyłał. Z małżeństwa z Ma-ryą Pągowską (f w grudniu 1869) pozostawił pięcioro dzieci; Maurycego (ob.), Klementynę, Kamila (ob.), Olimpię, wyszłą za swego krewnego, Ant. Mochnackiego, i Tyinocona (f w Stanisławowie). — Por. : A. Śliwiński „Maurycy M.“ (Lwów 1910); J. Kucharzewski „Maurycy

M.“ (Kraków 1910); St. Szpotański „Maurycy

e: chw.

Mochnacki Maurycy, literat, publicysta, historyk, polityk czynny i żołnierz ( * 13 wrześ, 1804 we Lwowie lub w poblizkim Bojańcu w ówcz. obwodzie, w dziś. pow. Żółkiewskim w Galicyi Wschód.; niegdyś w wojew. Ruskiem — f 20 grud. 1834 w Auxerre, dep. Yonne we Francyi). Wyszedł z rodu rusińskiego, unickiego, nieszlacheckiego, który dopiero za Sasów przystał do polskości, a według Mar. Dubieckiego („Hist. lit. pols.“ II, 254) miał, zapewne w pierwotnej linii macierzystej, przodków węgierskich nazw. Gerbery; dziś jeszcze żyjące potomstwo brata M-go, Tymoteusza, używa przy nazwisku przydomka G ar b e r a. Rodzicami Maurycego: Bazyli (ob.), adwokat, prawnik praktyczny, plenipotent możnych panów galicyjskich, i Marya z Pągowskich, szlachcianka. Dziecko, uderzająco zdolne i powabne, nauki początkowe pobierało w pnącym się w górę, nad możność prowadzonym domu rodzicielskim, najpierw na wsi, potem we Lwowie; najlepiej posiadło języki i „talent“, muzyczny mianowicie, i nawet wysoko wzbić się w nim miało. Chłopiec czytał bardzo wiele, chciwie, przy wyjątkowo żywej wyobraźui, głównej swej sile czynnej, w 12-m już r. ż. obcował z bohaterami „Iliady

Wielka Enc. Fowbz. Ilustr. Ser. I. Tom XI.VII. Ze*z. 373a.

i „Odyssei“, oczywiście, tłumaczonych. Gdy ojciec po utracie majątku, prawie zupełnej, przeniósł się do Królestwa, i tu w urzędowaniu znalazł podstawę bytu materyalnego, M. wszedł odrazu do kl. VI liceum Lindego, a w r. 1821 otrzymał w niem maturę. Bezzwłocznie uczęszczać zaczął do uniwersytetu; kierował się, jak dziad i ojciec, na prawnika, ale naukę sobie lekceważył. Zajście z komisarzem policyi w r. 1822, dowodzące zuchwałości akademika, ściągnęło na niego ramię samego wielkorządcy: skazany na hańbiące, połowiczne zgolenie głowy, na ubiór aresztancki i 40 dni robót grabarskich pod pałacem belwe-derskim — miesiąc cały rzeczywiście woził ziemię taczkami. Na domiar krzywdy w. ks. kazał zuchwalca wypędzić z uniwersytetu. Skończyły się nagle studya prawne, rozpoczęły odpowiedniejsze dla indywidualności młodzieńca — literackie. Niezwykłe rozmiłowanie się w literaturze powszechnej, a nietylko w ojczystej, w filozofii i historyi, stwierdzane nieustanną pracą, pozwoliło wyrobić się talentowi i odrazu wybić na czoło: już w r. 1823 w „Astrei“ umieścił M. pierwszy swój artykuł, dziś już niewiadomy. W listop. t. r. dostał się wygnaniec z uniwersytetu do więzienia u Karmelitów na Lesznie wraz z czterema innymi. Obwiniouo go o uczestnictwo w orga-nizacyi prowadzonej przez W. Heltmana i Piąt-kiewicza; wykryto należenie do związku Wolnych Braci Polaków, dobrano się do dawniejszych jeszcze młodzieniaszkowych ślubowi obrzędów w liceum, odprawianych na Dynasach. Surowość więzienna złamała słaby charakter: M. okupił sobie wyzwolenie „Pismem karmelic-kiem“, „Memoryałem więziennym z r. 1824“, „Projektem wychowania publicznego“—jak nazywano później napisaną przezeń na zlecenie komisyi politycznej, śledczej, rozprawkę „O źródłach skąd tyle złego wyniknęło“. Myto wy-kupne zalecało rządowi przykręcenie śrub ucisku nad narodem w zakresie kształcenia i dozoru szkolnego. Sam autor w pierwszej chwili po uwolnieniu przed rodzoną swą matką nie wahał się nazwać niegodnego wypracowania swą hańbą; dopiero w 8 lat później w liście do Michała Hu-bego użył wybiegów sofistyczuych, któremi jednak niczego nie ocalił. Prócz rnemoryału dał jeszcze J. Kai. Szaniawskiemu przyrzeczenie, że wstąpi do cenzury, aby tam mógł się należycie „umoralnie“. Tłoki działały z wysoka: sam w. ks. pilnował dotrzymania słowa. M., uwolniony w lipcu 1824, we dwa lata później dopiero, pod naciskiem niewątpliwym rodziców, zwłaszcza matki, uległ konieczności moralnej, którą sam nad sobą był wywołał, i, mając do wyboru: cenzurę Szaniawskiego lub kancelaryę Nowosilcowa, wybrał pierwszą. 1 co do tego urzędowania występował po wybuchu listopadowym z zaprzeczeniami zmniejszającemi wa-

gę czynu, a wręcz uwłaczającemi prawdzie.

rozpędzonego klubu, około południa prowadził podchorążych i lud na Lubeckiego. aby go zamordować, a wieczorem tego samego dnia musiał już szukać schronienia, w jego biurach, jakby pod jego dachem, korzystać z jego stołu, znosić jego powściągliwą, ale niemniej dotkliwą ironię w rozmowach z gościem tak przytulonym.

sprawia wrażenie poniżającej małostkowości, wrażenie pogłębione jeszcze przez to. że sprawcą przypomnienia w ,.Sumiennym Polaku“ kto to za Królestwa służył w cenzurze, był nie kto inny jeno Lubecki. Opędzanie się przeciwnikom, którzy mieli za sobą najzupełniejszą słuszność, ukazuje samowiedzę M-go jakby w stanie rozstroju. Na samo Boże Narodzenie wydał nadzwyczaj rzadką dziś bro-

W 2-letniej przerwie między wyzwoleniem się a zaprzedaniem, wydawał do współki z Pod-czaszyûskim miesięcznik „Dziennik Warszawski“, w którego tomie pierwszym w czerwcu r. 1825 pomieścił najpierwszą i największą rozprawę swą o romantyzmie, nie bardzo zresztą zasilając wspólny organ pracami pióra Krótka nota pochlebcza w „Kuryerze Polskim“, swego. Więcej ich nawet, i to bardzo wiele, znalazło się w „Gaz. Polskiej“, założonej w r.

1827 wspólnie z Bronikowskim Fr. Ksaw.; prowadzonej do grudnia r. 1829, poczem wszedł do „Kuryera Polskiego“, pisma liberalnego, ale mniej już w nim pisał. Potajemnie, w odpisach ręcznych, obiegającą pracą publicysty w tym czasie jest „Głos Obywatela z Zabranego kraju (z Poznańskiego) z okazyi Sądu Sejmowego“

mâ

me

(1828), dzielna pobudka dla patryotyzmu polskiego. W r. 1828 wyjeżdżał M. do Lwowa, aby się magistrować: Estreicher podaje tytuł rozprawki próbnej, a jeden z artykułów współredaktora „Gazety Polskiej“ nosi podpis „We Lwowie d. 22 listopada“. Do spisku Podchorążych wciągnął w r. 1829 M-go brat, Kamil, jeden z grona młodzieży wojskowej tak w dziejach głośnej. Węzły nie były ciągłe i w ścisłości swej stałe i jednostajne, z początku zapał, później oziębłość; na jesieni r.

S3

1830 niezgodność poglądów na ster po wybuchu, już w listopadzie, kiedy o przygotowujących się wypadkach głośno bardzo mówiono, uchylanie się nawet od stosunków mniej już ścisłych; samego 29-go listopada okrzyk: „Biegnę do szaserów“—chwila utrwalona w druku przez wspaniałą przedmowę z d. 14 grudnia r. 1830 do „Literatury polskiej w w. XIX“.

Pamiętnego wieczora razem z Duninem, Kar-mańskim, Kozłowskim, Żukowskim, poruszał Stare Miasto; może nawet był pod arsenałem.

Fig. 38. Mochnacki Maurycy.

szurę: „Co rozumieć przez rewolucyę w Polszczę“ — pełną zdań jędrnych, z hasłem ,,Naprzód!“ z roztropna przestrogą „Pierwej bądźmy narodem, a potem poczynimy wewnętrzne zmiany w układzie naszej społeczności“. Jednocześnie w «N® 370 „Kuryera“ spokojnie, ale radykalnie, wskazywał jedyny zbawienny kierunek patryotyzmowi czynu. W samym końcu r. 1830 Czartoryski i Wł. Ostrowski, nakłonili go do missyi, której utajonym celem było pozbycie się go z Warszawy, a jawnym rozrzucenie odezw podniecających między obywatelstwo wołyńskie. Posłannictwa tego nie spełnił; odezwy już na pograuiczu zostawił innym do rozrzucenia, a sam, widocznie opamiętawszy się, wrócił do stolicy. Na początku r. 1831 opuścił „Kuryer“ i widząc grono żywszych, głębiej

D. 1 grudnia należał do grona zwołującego lud na narady polityczne. I umysłem i sercem trzymał się przez pierwsze cztery dni po wybuchu na wysokości powołania do wielkich czynów: nie dał się uśpić wprowadzeniem do Rady Administracyjnej, przetworzonej w duchu patryotyzmu. Stawiał programaty, rozbudzał wraz z innymi zdrową opinię polityczną; wieczorem d. 3-go grud. ośmielił się uawet w klubie sal redutowych, pod wrażeniem wielkiego dnia przeżytego, oskarżyć Chłopickiego wręcz o „zdradę“ — słowo nieopatrzne, za które ciężko odpokutował. I to był najwyższy punkt wzniesienia się w polocie ku ideałowi wojny narodowej, który tylko przez szybki przewrót w rządzie mógł się urzeczywistnić. Okazawszy w samem tein wystąpieniu więcej porywczości niż siły, nie zdobył się już potem na bohaterstwo zdolne złamać opór łatwowiernej młodzieży i ograniczonego jej przewódzcy i w rzeczywistości, z pomocą gorących współwyznawców politycznych, zorganizować duchowy sztab powstania. Nazajutrz po ostatniem posiedzeniu

w ideowe potrzeby powstania sięgających umysłów w założonej przez J. B. Ostrowskiego ,,Nowej Polsce“⁴, do niego przystał i w tym organie patryotyzmu wojennego przez trzy tygodnie pisał piórem, jakiego przed nim nie było jeszcze w Polsce: ogień zespala się tu z rozumem, aby orężem słowa, toczącego się jak gwałtowny potok z gór niebotycznych, zdobywać, podbijać i pociągać umysły. Ostatni oryginalny artykuł w „N. Polsce“ zamieścił d,

wych zasobów, a zaopatrzenie się jeszcze w kraju w świadectwa liczne a dobre o rządach w. księcia Konstantego, w rzeczywistości zamieniły ten pomysł w inny: w dwu napisanych tomach są tylko dzieje Królestwa kongresowego, zakończone opowiadaniem samego wybuchu d. 29 listopada; wszystko co dalej sięga w tomie II ma jedynie wartość przyczynków, należycie niestopionych w całość jednolitą (wiadomości do nich użyczył i Lelewel, przesyłając je przyjacielowi M-go, Podczaszyńskie-mu); funkcya historyka ustaje zupełnie na

14 lutego: w kilka dni potem bił się już pod Okuniewem; na szybkość postanowienia mogło wpłynąć sprawozdanie komitetu Hubego, któ- wkroczeniu Dybicza. Praca, prowadzona z szyb-rego skutkiem było uznanie M-go za niezdolne- kością niesłychaną, gotowa była już w lecie go do służby cywilnej. W pierwszej bitwie r. 1832, na wiosnę zaś r. 1833 wykończona osta-grochowskiej (Wawer) otrzymał ranę; uczestni- tecznie. Podczas pisania cierpiał nieraz nie-czył w bojach pod Liwem, Dłogosiodłem, Prze- dostatek, żył nawet w nędzy, z której wydo-tyczą, na grobli za Tykocinem, i wreszcie pod bywała go idealnie nadzieja pokładana na ta-Ostrołęką, za którą otrzymał medal zasługi, lencie muzycznym. W r. 1833 od lata bawił dostąpiwszy przedtem zaszczytu czterech ran; w Marly-le-Roi, gdzie się dokonywał druk. przez czerwiec leczył się z nich w Warsza- Obrażona miłość własna związała się z gory-wie. Raz stanąwszy po stronie Reformistów, czą zawodów wygnańczych, aby radykalizm, stoczył się już w dół porozumień, wręcz już niejako wrodzony umysłowi, strącać na coraz urągających owym manifestom serca polskiego niższy poziom. Już w końcu lutego r. 1832 w ,,N. Polsce“— ze Skrzyneckim. Wierzyć się pisał z Metzu do Lelewela, że smutne obser-nie chce, że teusam M., który tak gorąco, wacye (niezgod w Paryżu) uczyniły go „stron-i głęboko przemawiał w styczniu i lutym, nikiem absolutyzmu“; powstanie Towarzystwa w lipcu, kiedy nawet sejm musiał zarządzić Demokratycznego (d. 14 marca 1832) przejęło środki zaradcze przeciw lekkomyślnemu kunkta- go niechęcią, która rosnąc z czasem, zamie-torowi, jego właśnie, gubiącego powstanie, na- niła się w nieuawiść, a równolegle z tern szło mawiać będzie do zamachu stanu na sejm coraz większe pochylanie się ku Kaliszanom, i rząd, aby zamiast nich dać narodowi dyktaturę później ku Zamoyskiemu i Czartoryskiemu. M. czczej pychy, niezaradności i niemocy. Dał się wita zrazu Zjednoczenie Dwernickiego jako też wciągnąć wielki pisarz w konszachty organ emigracyi, nie mającej, ani uprawia-z Krukowieckira jeszcze przed d. 15 sierpnia, jącej żadnej zgoła polityki, a teoremat „insur-w którym mógł zlekka tylko uczestniczyć; brał rekcyi wewnętrznej“, stale w naród wszcze-od niego i w dobrej wierze przyjmował przy- pionej, doprowadza go do obozu Czartoryskie-rzeczenia stanowisk w nowym rządzie, i gdy go, w którym miał jakoby znaleźć najlepsze czczość i przeniewierstwo były już jawne, nie swe wcielenie. Artykuły wszakże w „Pamiętni-zawahał się upomnieć o spełnienie, jakby o wy- ku emigracyi“ Podczaszyńskiego aż pod koniec darte sobie dobro. W tym samym właśnie cza- r. 1833 nie zbaczają jeszcze z torów dawuiej-sie umysł Mochniackiego na nowo rozpłonął szej publicystyki warszawskiej, a bystrość do publicystyki; salon pani Chłędowskiej po- sądu, śmiałość spostrzeżeń, domniemań i hypo-ciągnął go do „Dziennika Powszechnego (kra- tez na przyszłość, przy potędze stylu, mają po jowy, narodowy)“, i tu odzywają się znowu dawnemu dar oezarowywania ezyteluika. Zu-echa wielkiej pieśni, wyśpiewanej przez rozum pełne przechylenie się do obozu monarchiczne-w „N. Polsce“. Trwała ta wznowiona kampa- go przypada na pobyt w Auxerre, dokąd M. nia energii, urokiem słowa tak nas dziś jeszcze wyjechał w końcu lata r. 1834, a wywołał je podbijająca, aż do samego upadku Warszawy— był Dwernicki przystąpieniem swojem, popartem i ciągnęła się dalej w „Gaz. Narodowej“ za- przez całe prawie Zjednoczenie, do aktu demo-kroczymskiej i obozowej w dalszym, bolesnym kratycznego w Poitiers przeciw monarchizmo-pochodzie pod jarzmo pruskie. D. 2 listopada wi Czartoryszczyzny. W imieniu i z wiedzą obaj bracia M-ccy znaleźli się w Paryżu; Mau- zrzeszenia oficerów w Auxerre układa publi-rycy odrazu uderzył gwałtownie na komitet cysta-historyk „Pismo okólne do rodaków Bonawentury Niemojewskiego; gdy na miejsce w emigracyi“. nawołujące do nowego zorgani-jego stawał komitet Narodowy Lelewela, był zowania się (13 paźdz. 1834), a Dwernickiemu sekretarzem na zgromadzeniu, które go wy- posyła list (1 7 t. m.) tłumaczący upadek powstania, twarzało, ale na wyborach d. 8 grudnia, nie nie niedołęztwem czynu, niemocą woli, lub niezro-wszedł do jego składu, czein dotknięty, znie- zumieniem zadań, bądź politycznych, bądź stra-chęcił się do instytucyi demokratycznej. Głów- tegicznych, ale niezgodami; potrzebuje wpraw-nem jego zajęciem umysłowem było teraz spi- dzie Polska reformy społecznej, i to wielkiej, sanie dziejów powstania, brak jednak właści- ale jej nie wyda z siebie Tow. Demokratyczne

roz-

w w.

z za-

(w Poitiers); gdy dotychczas w Polsce jeden tylko stan wszystko może, bo ma własność i oświatę, i ilekroć zechce, lud cały do broni powoła, hasłem właśnie „sekty“ demokratycznej jest: „szlachtę w pień wyciąć, majątek jej odjąć i między lud rozdać*“ Czartoryski ma największe stosunki w kraju i zagranicą; „napadać na Czartoryskiego, gdy właśnie trzeba każdą reputacyę wzmacniać, to nierozum; dla-ezegóżby Czartoryski miał być gorszym od innych, a nie był przecież samowładnym w re-wolucyi: zostawał pod wpływem i rozkazami sejmu, w rządzie tyle tylko znaczył, ile każdy z kolegów¹* i t. d. Kilkanaście listów do Zamoyskiego, dopiero w ostatnich czasach wydobytych z archiwum, a w nich nadzieja re-daktorstwa nad organem, projektowanym hotelowi Lambert—wyjaśnia osobistym już interesem to bolesne odstępstwo, które słusznie wytykał Nabielak przyjacielowi. Nieszczęśliwy człowiek, pochowawszy w r. 1833 brata w ziemi wygnania, sam w niej znalazł schronienie już bezpieczne i na zawsze pewne przed chorobą, nędzą i burzą ducha własnego. Zmarł w Auxerre sur Yonne d. 20 grudnia r. 1834. Pogrzeb wyprawili mu Francuzi wspaniały, jakby chowali jaką znakomitość, nie obcą, ale swoją. Nad zwłokami stanął wspaniały pomnik, pomysłu Wł. Oleszezyńskiego, ze składek całej prawie emigracyi.—B i b li o gr at i a: A) Z rękopisów niewcielonych w druk dochowały się tylko listy, w zbiorach bibliotecznych i w rękach prywatnych. „Massy papierów*⁻, o których w listach już wydrukowanych, okazały się wypisami i zaznaczeniami dot. III rękopisami „Powstania“, pozostałemi od druku, wyciągami z książek; może nawet są wśród nich i zeszyty szkolne. Wszystko, co zabrano z Auxerre, powinnoby się znaleźć w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Część II „O literaturze polskiej w. XIX“, przy opuszczaniu Warszawy d. 7 września r. 1831, zostawiona Feliksowi Miaskowskiemu, zaginęła. Nic nie wiadomo o tym zbiorze rękopisów, z którego korzystała matka pisarza przy wydawaniu „Dzieł“ nakł. Żupańskiego. Rękopisy sprawozdań robionych w cenzurze są: w Bibl. Szkoły Głównej nr. 1034 i w Bibl. dag. nr. 1013. Pozostałości jeszcze nie zsumowano. — B) W „Dziełach“ (Poznań 1863, Żup., 5 t.) znajdują się: „Listy... do rodziców“, „Powstanie Narodu Polskiego“ (T. T. II i III); „Pisma maite, oddział porewolucyjny“ (są i z czasów rewolucyi; T. IV); „O literaturze polskiej XIX“ (T. V); w dodatku do T. I — IV: Przedmowa do cz. I „O literaturze...“ Odezwa do Narodu z d. 2 grud. r. 1830 (w r. 1830 odbita staraniem pułku 4-go piechoty), O udziale osobistym w sprzysiężeniu (dwukrotnie), „List do Michała Hubego“, „Głos obywatela z Poznańskiego do Senatu Król. Polskiego“; List do Dwernickiego z d. 17 paźdz. 1834 r.; „Pismo okólne oficerów, podoficerów i żołnierzy

kładu w Auxerre do rodaków w emigracyi“ z d. 23 paźdz. r. 1834; niema w „Dzieł.“ „Co rozumieć przez rewolucyę w Polszczę“ (Warsz. d. 24 grud. r. 1830; 15 str. 8-o). „Memoryał więzienny z r. 1824“ wydrukował Kraushar („Prz. histor.“ 1906 — 7 i osob. w „Miscellaneach“), Śliwiński Artur wydał „Maurycy M., pisma poraź pierwszy edycyą książkową objęte“ (Lwów 1910; Warszawa, E. Wende i Sp., XVI, 514 str., 8-0 minimo). W zbiorze tym mamy: siedm-naście prac M-go pewnych i cztery niepewne o literaturze; cztery pewne i sześć niepewnych o teatrze; pięć pewnych i siedm niepewnych o muzyce; nakoniec dwanaście pewnych i pięć niepewnych rozmaitości — wszystkie powyjmowane z „Dziennika Warsz.“ 1825, „Gazety Polskiej“ 1827—9, „Kuryera Polskiego“ 1829 — 30; polityki i publicystyki politycznej niema wcale. Kucharzewski i Szpotański w swych książkach o M-m wydrukowali ze zbiorów rap-perswylskich list jego do Szaniawskiego z d. 2 lipca r. 1827; Szpotański ogłosił Odezwę do mieszkańców stolicy z r. 1830 zamieszczoną w „Dziełach“ Żup., z datą „1 grudnia“; art. w „Polaku Sumiennym“ z d. 5 grud.‘r. 1830, wypominający M-u służbę w cenzurze, oraz Obronę własną M-go w temże piśmie tegoż dnia; Odezwę Gwardyi Honorowej (akademików) ze świstka współczesnego; artykuł M-go wraz z listem Szaniawskiego; dwie odezwy do Sejmu; list M-go do Krukowieckiego z r. 1830; list braci M-ch do Bema (bez daty) z Bibl. Polskiej w Paryżu; 3 listy M-go do Lelewela z r. 1832; „Do komitetu Naród. Polsk. w Paryżu z t. r.; 2 listy M-go do Leon. Chodźki z r. 1832 i jeden do tegoż z r. 1834; list M-go do Wojciecha Grzymały z r. 1833 — wszystkie ze zbiorów raperswylskich; nakoniec 4 listy M-go do pułkown. Wład. Zamoyskiego z r. 1834 z archiwum pani generałowej Zamoyskiej i lir. Wład. Zamoyskiego. (Ważne do biografii M-go). Zanim rzeczywiście rozpozna się istotne a wszystkie artykuły M-go drukowane w pismach peryod. wyżej wymienionych, w „Nowej Polsce“ warsz. i w „Pamiętniku emigracyi pols.“, wypadnie dokonać niejednego jeszcze przejrzenia. Z pism wydrukowanych poza obu wydaniami zbiorowemi: staraniem matki M-go (Poznań 1863) i Śliwińskiego, stoją jeszcze, oczekując wznowienia: ,,Do rodaków bawiących w Paryżu“ (Par. 1831; 8 str. 8-o) i „Rocznica 29 listopada“ (Par. 1831; 4 str. 8-o); niepewne jest „O Towarzystwie wzajemnej pomocy“ pod im. Al. Jeło-wickiego i prawdop. przez niego. Pierwsze i następne wydania rzeczy drukowanych osobno u Estreichera „Bibl. pois. XIX w.“ —C) O Mochnackim: Dembiński Henr., gen. „Mowa z oka-zyi odbytego w Paryżu obchodu żałobnego po ś. p. M. M-m“ (b. m. i r. drk. [Paryż 1834, Pinard]; Dobrzycki Stan. „Spis liter, artykułów i rozpraw M-go w czasopism warsz. r. 1825 — 30“ („Pamiętn. liter.“ 1900, str. 456 — 68);

s.

Gadon Lubomir „Emigracya Polska“ (Kraków 1900—1, 3 t.; wskaźnik); Gollenliofer Józef „Polityczna strona działalności M-go (1803 — 30) „Próba zarysu“ (Kraków 1910; 2 knlb., str. 1—84, 85 —103 Dodatek; 12-o); Heltman Wiktor „Emigracya polska od r. 1831 do 1863“ (Lipsk 1863; str. 37—43); Janowski J. N. „Do wydawców królów polskich“ (Paryż 1832); Kraushar Aleks. „Poglądy polityczne M-go w r. 1826“ („Kraj“ petersb. 1903, nr. 52; „Wizerunki historyczne“); tenże „Z archiwum senatora Nowosilcowa“ („Przegląd histor.“ 1906 — 7, T. III; Kucharzewski Jan „M. M.“ (Kraków 1910; str. 550, wykaz 8-o); Lelewel J. „Polska odradzająca się“ Dodatek: czwarty, wyd. 2-e, brukselskie, z r. 1843; str. 199—208: „Użycie mych notât przez M-go M-go...“); Nabielak L. „Do M-go M-go zpowodu pism auxerskich“ (Paryż 1834, 23 str. 8-o); Podezaszyński Michał: Życiorys w T. I „Dzieł“ Żup., str. 292 nstp.; Polacy w Auxerre o składki na pomnik“ („Dzieła żup. I, str. 358—9); Przewóski Edw. ,,M. M. jako krytyk literatury“ (Warsz. 1905; „Książki dla wszystkich* Arcta, nr. 282); Śliwiński Artur „M. M.J żywot i dzieła. Z wizerunkiem M-go, według rzeźby Wł. Olesz-czyńskiego“ (Lwów 1910; 1 knlb.; str. 1 — 3, 4—387, 389 — 95 Skorowidz, 397 — 400 Treść, 12-o); Szpotański St. „M. M.“ („Bibl. Warsz.“ 1907 IV, 201 — 21); tenże „M. M.“ (Kraków 1910, Akad. Um.; V—VIII spis, IX—X Przedmowa; 1—203, 205 — 250 Anneksy, 251 — 5 Wykaz osób; 12-o); Walewski Ant.: List do rodziców M-go, opisujący chorobę, hallucynacye i skon („Dzieła“ Ï, str. 349—56); „Wspomnienie o M-ym M-m“ („Młoda Polska“ r. III (1840), str. 3 — 11; Wysłouchowa M. „M. M“ („Kuryer Lwowski“ 1890).—Por.: Życiorys i bibliografię w „Stu latach myśli polskiej“, t. IV (Warsz. 1908).

Mochnacki Kamil, major wojska polskiego (* 1 lut. 1806 w Bojańcu—f 17 sierpn. 1833 w Hyères, we Francyi), brat młodszy Maurycego (ob.). Skierowany przez rodziców na drogę wojskową, wstąpił ok. r. 1821 do szkoły podchorążych. Myślący, choć małomówny, wcześnie rozbudził w sobie uczucie patryotyzmu, które na dobre rozniecił w okresie r. 1825 —1830 na zebraniach w historycznej kawiarni „Dziurce“, gdzie wspólnie z Zaleskim, Chopinem, Jaszczyńskim, Gosławskim, z Maurycym i w. in. stale wczasy spędzał. Po utworzeniu się d. 15 grud. r. 1828 spisku Piotra Wysockiego, został nazajutrz wtajemniczony wspólnie z Ponińskim i Sewer. Cichowskim i w stycz. r. 1829 wciągnął do związku brata Maurycego. W gronie sprzysiężonych należał do liczby głów gorętszych, w nocy listopadowej był czynny. Podczas re-wolucyi był członkiem T-stwa Patry o tycznego i współpracownikiem „Nowej Polski“, choć współpracownictwo to ograniczyło się do kilkunastu zdań, niezatytułowanych, w J\° 19-ym pisma (23 styczn. r. 1831) o tern, że rewolu-cya niewątpliwie zwycięży, że należy domagać się klubów i trybunałów rewolucyjnych i t. d. D. 27 styczn. r. 1831 na posiedzeniu T-stwa Patryotycznego postawił i przeprowadził wniosek ułożenia adresu do Piotra Wysockiego „z wynurzeniem szacunku i wdzięczności T-stwa dla jego wielkich zasług w rewolucyi“. Ulegając wielce wpływom Maurycego, prowadził w jego sprawie w wojsku propagandę na rzecz obwołania naczelnym wodzem Skrzyneckiego. Wchodził w skład sądu nad gen. Jankowskim, której to sprawy opis pozostawił. Kampanię odbył całą, początkowo w stopniu podporucznika w pułku I strzelców piechoty liniowej i w tym stopniu odznaczony został d. 9 czerw. r. 1831 Krzyżem złotym, poczem doszedł rangi kapitana. Pierwszy chrzest bojowy otrzymał d. 19 lut. r. 1831 pod Wawrem wraz z Maurycym. Dwukrotnie ranny, znalazł w sobie dość siły, aby odszukać na polu bitwy również rannego brata i odprowadzić na Pragę. Walczył pod Liwem, Przetyczą, Długosiodłem, Nadbora-mi, Kościelcem i Ostrołęką. Podczas szturmu Woli, kiedy d. 6 wrześ. r. 1831 pierwszą linię szańców warszawskich utracono, udał się na Pragę i stąd wraz ze szczątkami wojska przez Modlin, Płock skierował się w stronę Prus. Uzyskawszy od gen. Mac. Rybińskiego wraz z dy-misyą awans na majora i zasiłek 20 dukatów na drogę, opuścił wraz z bratem Maurycym armię, chyłkiem obaj przeszli granicę pruską i pospieszyli do Paryża, gdzie stanęli d. 2 list. r. 1831. Na obczyźnie Kamil uczestniczył w życiu Rzeczypospolitej wychodźczej polskiej, jako jeden z organizatorów centralnej władzy emigracyjnej, inicyator komitetu Dwernickiego i przeciwnik komitetu Lelewela. Otrzymawszy w lut. r. 1832 od ministra wojny rozkaz udania się do Avignon, został mianowany honorowym członkiem Rady Zakładu Avignonskiego, a w końcu marca wysłany z Avignonu do Paryża wraz z Kar. Stolzmanem jako delegat Rady w celu uformowania w Paryżu centralnej władzy emigracyjnej. Na tem stanowisku przeprowadził walkę energiczną z Besanęończyka-mi, popierającymi komitet Lelewelowski, jako uprawnioną władzę najwyższą wychodźtwa polskiego. Rewolucya czerwcowa w Paryżu podkopała stanowisko komitetu lelewelowskiego w Zakładach. Wyzyskał to umiejętnie Kamil i zaprotestował przeciwko uznaniu komitetu do czasu aż nowa władza powstanie, jak to chciały zakłady, zaproponowawszy zarazem nie zreformowanie istniejącego, jak to pragnęli lelewel-czycy, lecz utworzenie komitetu nowego z gen. Dwernickim na czele. Wysunięcie Dwernickiego przeciwko Lelewelowi przez Kamila rozstrzygnęło o zwycięstwie jego wniosku. Poparty przez zakład najliczniejszy w Bourges, przeprowadza Kamil myśl swoją utworzenia nowego pod prezydencyą Dwernickiego komitetu, który

E. Chw.

E. Chw.

odtąd (18 wrześn. r. 1832) pod nazwą „Komitetu Narodowego Emigracyi polskiej“ emigra-cyę reprezentował, i co roku odnawiany wyborami, sprawował jej rządy. Lelewel wyboru do komitetu nie przyjął, a że go od obowiązków dawni wyborcy nie zwolnili, więc na razie dwa komitety centralne były w Paryżu. Trwało to do końca r. 1832, t. j. do czasu, gdy rząd francuski rozproszył komitet ‘Lelewela. Kamil do „Komitetu Narodowego Emigracyi Polskiej“ przygotowanego przez siebie, nie należał, coraz to bardziej posuwały się jego suchoty. Z początku przebywał w Paryżu, skąd go rząd francuski, ze względu na jego stosunki osobiste z Lafayettem i na zdrowie, nie wydalał. W kwiet. r. 1833, czując upadek sił, wyjechał do Hyères, gdzie umarł. Nie doszło do skutku wydawnictwo, które chciał z podchorążymi, znajdującymi się we Francyi, podjąć p. n. „Pamiętniki Szkoły Podchorążych“, zaginęło też pewnie i to, co do tych pamiętników sam przygotował.—Por.; St. Szpotański „K. M-cki“ („Przegląd historyczny“, T. IX, 19091.

Mochnacki Edmund, mąż stanu galicyjski, b. prezydent m. Lwowa (*23 lipca 1836 we Lwowie —f 1903 tamże). Po ukończeniu gimnazyum w Samborze przykładał się do prawa na wszechnicy lwowskiej, od r. 1857 po-* święcał się zawodowi sędziowskiemu, służąc jako auskultant w sądzie krajowym lwowskim w sprawach cywilnych i karnych, potem przy wyższym sądzie krajowym lwowskim, w końcu przy sądzie powiatowym w Jaworowie D. 30 stycz. r. 1861 aktuaryusz przy urzędzie powiatowym w Tłumaczu, d. 30 list. r. 1865 adjunkt sądowy w Przemyślanach i Janowie, od kwietnia r. 1867 komisarz polityczny przy starostwie w Przemyślanach. R. 1870 jest chwilą przełomu w karyerze urzędniczej M-go, w roku tym powołany zostaje M. do służby przy Radzie Szkolnej krajowej, a nast. przydzielony w prezy-dyum Namiestnictwa do biura sejmowego. Na tych stanowiskach zaznajamia się szczegółowo z potrzebami Galicyi. R. 1872 powołany do wydziału krajowego, do biura spraw gminnych, trzeźwością sądu swego wyrabia sobie opinię znawcy ustawodawstwa gminnego w Galicyi. R. 1874 radca wydziału krajowego: na stanowisku tern odznaczył się M. skuteczną działalnością swoją w sporze pogranicznym z Węgrami o „Morskie Oko* i, postawiwszy całę sprawę na gruncie hist.-prawnym, wiele ułatwił tein przyszłą wygraną. R. 1880 wchodzi M. do rady miejskiej m. Lwowa i zostaje wybrany delegatem i członkiem sekcyi finansowej tudzież komisyi administracyjnej dochodów niestałych. Na stanowisku tern dał się poznać jako jeden z najlepszych radnych miasta, wskutek czego d. 9 kw. 1885 r. powołano go na wiceprezydenta m. Lwowa, a w dwa lata potem, po śmierci Wacława Dąbrowskiego, na prezydenta. Piastował ten urząd przez kilka kadencyi, najdłużej ze wszystkich dotychczasowych prezydentów lwowskich w erze autonomicznej. Wybrany po raz drugi na prezydenta, wyszedł ze służy jako radca wydziału krajowego, aby się w zupełności poświęcić grodowi rodzinnemu. Wynikiem działalności M-go na tern stanowisku jest zadziwiający rozwój Lwowa w każdym kierunku, czego najlepiej dowiodła wystawa tamtejsza r. 1894. Uczestniczył i w życiu parlamentarnem Austryi. Wybrany z Izby Handlowej lwowskiej posłem do Rady Państwa, gorąco bronił interesów handlu galicyjskiego i dopiero po objęciu prezydentury lwowskiej mandat poselski złożył.

Mockel Albert Henryk Ludwik, pisarz francuski ( * w Ongrée-lez-Liège, w Belgii, 27 grudn. 1866). Ojciec jego pochodził z Lim-burga, matka — z rodziny kurlandzkiej, która w w. XVIII przeniosła się do Hollaudyi i Belgii i ze starymi rodami francuskimi się spokrewniła. Po ukończeniu szkół w Seraing M. uczył się filozofii, filologii i muzyki w uniw. w Leo-dyum. W r. 1884 z kilkoma kolegami założył kółko literackie, którego organ przeszedł wkrótce na własność wyłączną M-a, a, przybrawszy miano „La Wallonie“ (Bruksella), stał się od r. 1886 pismem poważnem, mającem na celu szerzenie kultury francuskiej i walkę w imię nowych ideałów piękna i sztuki. Pismo to przetrwało lat 7, a pośród współpracowników liczyło najwybitniejszych poetów i krytyków Młodej Belgii i Francyi, że wymienimy: Mae-terlincka, Verhaerena, Lerberghe’a, Mallarmé-go, Verlaine’a, Moréasa i in. Pierwsze utwory M-a wydane w Leodyum jak oto: „Poèmes minuscules“ (1886), poezye „L’Essor du Rêve“ (1887), szkice krytyczne „Quelques livres“ (1890) nie mają znaczenia większego (nie były nawet w handlu księgarskim); tak samo bez wrażenia minęło wyd. w r. 1887 pod pseudon. L’Hemma dziełko satyryczne o ruchu literackim walońskim: „Les Fumistes Wallons. Histoire de quelque fous“. Ostatnim utworem M-a drukowanym w Leodyum był poemat „Chantefable un peu uaïve“ (1891), wydany zresztą bezimiennie. Około tego czasu, po kilku podróżach do Włoch i Niemiec, osiadł na stałe w Paryżu i zdobył sobie tam imię głównie jako krytyk literacki i artystyczny. Napisał mianowicie: „Propos de littérature. Esthétique du poème“ (1894) — rzecz, o twórczości Régniera i Viele - Griffina, „Emile Verhaeren“ (1895), „StephaneMallarmé. Un héros“ (1899), „Charles Van Lerberghe“ (1904), „Victor Rousseau“ (1905). Broni tu zasad symbolizmu, brak mu jednak nieraz szczerości, odwagi, szerokości poglądu, krytyka jego staje się często „précieuse et spécieuse“. Wydał jeszcze tom poezyi: „Clartés“ (1902, z dodaniem nut, jak i przy „Chantefable“) o kształtach wyszukanie harmonijnych, i baśni archaizowane „Contes pour les Enfants d’Hier“ (1908); w kilku

M. Ab

(wyd. 2-e, 1876).

Moc obowiązującą: 1) ustaw. Zasadę, że nie wolno się tłumaczyć nieznajomością prawa, uznają wszystkie państwa spółczesne, acz nauka prawa wielce już osłabiła wiarę w słuszność tej zasady. Nakładając na obywateli obowiązek znajomości prawa, państwo musi dać im możność spełnienia tego obowiązku; dla obywateli zaś wagę pierwszorzędną posiada pytanie, odkąd dana ustawa posiada M. O., t. j. podlega wykonaniu rzeczywistemu pod grozą przymusu ze strony władz państwowych względem opornych. Pytanie, od kiedy ustawa obowiązuje, nie istnieje, jeżeli jest w samej ustawie pozytywnie rozstrzygnięte. Tak up. w czerw, r. 1903 została zatwierdzona Ustawa rosyjska o wynagrodzeniu robotników za skutki nieszczęśliwych wypadków przy pracy, która głosi, że obowiązuje od d. 1 stycz. r. 1904. Kodeks cywilny szwajcarski, uchwalony w r. 1907 w art. 1 mówi, że zacznie obowiązywać od d. 1 stycz. r. 1912. Okres czasu od chwili uchwalenia no-

pismach zjawiły się urywki poematu „La Flamme immortelle“; zapowiedział nakoniec „uwagi obyczajowe“ p. n. „Banalités indiscrètes“. Liczne artykuły i szkice rozrzucone po pismach, nietylko francuskich, zwłaszcza w „Mercure de France“, w „La Revue de Belgique“ (o metodzie w krytyce, o prymitywach w malarstwie francuskim) i w „La Réforme“ brukselskiej (listy z Włoch). — Bibi.: Nautet „Hist. des lettres belges d’expression française“ (Bruksella 1892); Herold „A. M.“ (1894); Souza „La Poésie populaire et le lyrisme sentimental“ (1899); Kahn „Symbolistes et décadents“ (1902); C. Mendès „Rapport sur le mouvement poét. franç. de 1867 à 1900“ (1902); Daxhelet „Une crise littéraire“ (Bruksella 1904); Lemmouier „La vie belge“ (1905); Le Cardonnel i Vellay „La Littér. contemporaine“ (1906); Gilbert „Les Lettres franç. dans la Belgique d’aujourd’hui“ (1906); Van Bever i Léautaud „Poètes d’Aujourd’hui“ (1910); artykuły: Castelyn („La Libre Critique“, Bruksella, 11 i 18 czerwc. 1906), Deichevalerie („Rev. Blanche“, marz. 1892), An. France („Le Temps“, 23 wrz. 1891); Krains („La Semaine litt.“, Genewa, 16 i 23 maja 1903), Merrill („La Plume“, marzec 1903), Rency („La Vie intellectuelle“, Bruks., 15 kw. 1908), Sainte-Claire („Gil-Blas“, 7 lipc. 1902), Tardieu „L’Indépendance Beige“, 3 sierp. 1904); Ler-berghe („Roulotte“ 1904), Verhaeren („Revue des Revues“, czerw. 1896).

Mocki, herb: W polu barwy niewiadomej — panna czy murzynka w koronie, strzelająca z łuku. Nad hełmem w koronie pół takiej samej panny. Jest to herb rodziny polskiego pochodzenia w Prusiech; przypomina herby: Mach-wicz i Mora.—Por. „Księga herb.“ hr. J. Ostrowskiego.

Mocki Jerzy deHintzelfeld, kanonik katedralny płocki, żyjący w pierwszej połowie w. XVII. Wydał: „Thronus Regis" (Wrocław 1723). Mowa na pogrzebie Maryi Kazimiery, córki Jakóba Sobieskiego, w której znajduje się skreślone jej życie. „Gemma coronae Sarmatiae“ (Poznań 1746). Rubinkowski wydał to dzieło pod swojem imieniem. Jest to opis pogrzebu królewicza Jakóba w Żółkwi. Inne rzeczy por. Estreicher XXII.

Mocnik Franciszek, matematyk słoweński ( * 1814 — -j- 1892). Kształcił się w gimn. w Lublanie i w uniw. w Gorycyi. R 1840—49 profesor, matematyki w Akad. technicznej we Lwowie, następnie w Ołomuńcu, w końcu radca szkolny i inspektor szkół realnych i ludowych w Krainie. Znany jako autor podręczników szkolnych, które w licznych przekładach i wydaniach od lat 60 nie przestają panować w szkolnictwie galicyjskiem: „Nauka rachunków na pamięć na I kl. szkół narodowych“ (Lwów — Stanisławów—Tarnów, 1847); toż przeł. A. Stokowski (wyd. 2-e. Lipsk —Lwów 1850);

toż, na II i III kl., przeł. j. w. (wyd. 2-e, Lwów 1850); toż na I kl. szkół realnych (Wiedeń 1852); „Arytmetyka przemysłowohandlowa“ (Wiedeń 1855); „Arytm. do użytku c. k. niższego gimnazyum“ przeł. S. Krawczykiewicz: na kl. I (wyd. 3-e, Lwów 1868), na kl. II, III i IV (wyd. 2-e, 1869, cz. 3); „Arytm. dla szkół J realnych“, przeł. E. Bączalski (wyd. 2-e, Stryj 1879); „Arytm. dla niższych klas gimnazyal-uych. cz. I“ (wyd. 3-e, Lwów 1882); toż, cz. II na kl. III, przeł. G. Grzybowski (Lwów 1875); „Nowe austryackie miary i wagi i użycie ich w rachunku“ (Wiedeń 1877); „Arytm. i algebra dla klas wyższych gimn. i real.“, opr. T. Sta-necki (wyd. 2-e, Lwów 1872); toż, opr. J. Bo-dyński (Lwów 1879); „Początki geometry! sposobem uzmysławiającym wyłożone“, przeł. J. Sternal (Lwów, cz. I, wyd. 4-e, 1880; cz. II wyd. 2-e, 1873); „Geometrya dla klas niższych szkół średnich“, przeł. G. Maryniak (Lwów 1886) cz. I na kl. I i II w wyd. 5-ym, cz. II, na kl. III i IV w wyd. 3-im; „Geometrya dla klas wyższych“, tłum. T. Stanecki (wyd. 4-e, 1906); „Początki geometryi... dla niższych szkół realnych i wyższych ludowych“ przeł. E. Bączalski

A. Ł.

wej ustawy do chwili wprowadzenia jej w życie, t. j. nadania jej M-y O-ej, nazywa się vacatio legis. Okres ten jest tern dłuższy, im donioślejsza jest ustawa wprowadzana. Najczęściej jednak ustawy same nie określają terminu, od którego zaczną obowiązywać. Stąd potrzebne są w tym względzie zasady ogólne. Naczelna i powszechnie przyjęta zasada jest ta, którą zawiera art. 2. Kod. Nap.: „Prawo stanowi tylko na przyszłość, a nie rozciąga swych skutków na przeszłość“--czyli inaczej: „prawo nie działa wstecz“. Wyjątki z tej zasady są bardzo nieliczne. Więc zdarza się czasem, że sama ustawa przenosi swe działanie wstecz, jak np. ustawa francuska z d. 6 stycz. r. 1794 o spadkobraniu, która obowiązywała od d. 14 lipca r. 1789. Naogół moc działania wstecz posiadają t. z w. ustawy wyjaśniające, które nie tworzą nowych norm prawnych, lecz wyjaśniają ustawy poprzednio wydane. W sprawach karnych stosuje się tę ustawę, która za czyn przestępny łagodniej karze; jeśli więc nowa ustawa znosi np. karę śmierci, zastępując ją dożywot-niem więzieniem, to przestępstwa, dokonane w okresie działania starej ustawy i według niej karane śmiercią, lecz sądzone po wprowadzeniu nówej, podlegać będą karze dożywotniego więzienia.—Istnieją dwa sposoby określania momentu, w którym nowe ustawy zyskują M. O-ą: angielski i kontynentalny. W Anglii ustawy obowiązują od chwili uchwalenia ich przez obie izby prawodawcze; na lądzie europejskim momentem decydującym jest należyte ogłoszenie (publikacya) tekstu ustawy. Według praw, obowiązujących w Król. Pol., w Galicyi i Prusach, żadna ustawa nie ma M-y O-ej, dopóki nie została należycie ogłoszona. Tryb ogłaszania ustaw oraz termin od dnia ogłoszenia, w którym zyskują one M. O-ą, są różne we wszystkich trzech częściach dawnej Rzplitej. — Art. 1. Kod. cyw. poi. stanowi, że wykonywanie ustaw zaczyna się z dniem, następującym po dniu ich ogłoszenia. Tryb ogłaszania ustaw w Król. Pol. określało postanowienie Namiestnika z dn. 16 stycz. r. 1816 („Dzień, praw“ I, 15), które zostało uchylone przez Ukaz z d. 23 marca r. 1871. („Dzień, praw“ II, t. 71, 135). Na mocy tego Ukazu na Kr. Pol. został rozciągnięty tryb ogłaszania i wprowadzania w wykonanie ustaw i rozporządzeń rządowych, obowiązujący w Cesarstwie. Według art. 57 Zasadniczych ustaw Państwa Rosyjskiego („Zbiór praw“, t. I) nowe ustawy ogłasza Senat Rządzący w „Senatskich Wiadomościach“. W ten sposób nowe ustawy zyskują w Kr. Pol. M. O-ą w dniu, następującym po ogłoszeniu ich w „Senatskich Wiadomościach“. Władze gubernialne Kr. Pol. w miejsce Ukazu r. 1871 przy ogłoszeniu praw i rozporządzeń rządowych kierują się art. 854, 857 i 858 ogólnej Ustawy gubernialnej, podług których wszystkie manifesty, ukazy i ustawy, opatrzone formułą „podaje się do powszechnej wiadomości“, powinny być ogłoszone w Wiadomościach gubernialnych oraz czytane w kościołach albo na placach publicznych. — Co do M-y O-ej Zbioru praw Cesarstwa w Kr. Pol. ob. Hausbrandt Wiktor ,,Moc obowiązująca Zbioru praw Cesarstwa w Kraju naszym“.— W Austryi ustawy państwowe ogłaszane są w Dzienniku ustaw państwa trybem, przepisanym w ustawie z dnia 10 czerw. r. 1869 (1. 113 Dz. u. p.). Dziennik u. p. ogłasza dla wszystkich krajów, reprezentowanych w Radzie państwa: a) ustawy, które przychodzą do skutku ze współudziałem Rady państwa, b) traktaty państwowe, przeznaczone do ogłoszenia, c) rozporządzenia wykonawcze do ustaw

państwowych. Dziennik ten wydaje ministe-ryuin spraw wewnętrznych we wszystkich językach krajowych. Powagę autentycznego posiada wydanie niemieckie; wydania pozostałe noszą charakter tłumaczeń urzędowych. Ogłoszone tym trybem ustawy zyskują M. O-ą z początkiem 45-ego dnia po upływie dnia wyjścia niemieckiego wydania Dziennika. — Ustawy krajowe galicyjskie są ogłaszane trybem, wskazanym w rozporządzeniu cesarskim z dnia 17 lut. r. 1863 (1. 19. Dz. u. p.J oraz w krajowej galicyjskiej ustawie z dnia 10 czerwca r. 1866 (1. 13 Dz. u. kr.). Autentycznym jest tekst polski; wychodzą również urzędowe przekłady na języki niemiecki i ruski. M. O-ą ustawy krajowe zyskują z początkiem 15-ego dnia po ogoszeniu tekstu polskiego. —W Rzeszy Niemieckiej na mocy art. 17 konst, ustawy ogłasza Cesarz w Reichsgesetzblatt. M. O ustawy zaczyna się z dniem 14-ym po upływie tego dnia, w którym właściwy numer wyszedł w Berlinie.—W Prusach na mocy art. 2. Ustawy z d. 14 lut. r. 1874 nowe ustawy są ogłaszane w Gesetzsammlung; termin uzyskania M-y O-ej taki sam, jak w Rzeszy. Ustawa obowiązująca może być zniesiona, a więc utracić M. O-ą tylko wskutek zarządzenia ustawodawczego. Zniesienie może być dorozumiane, albo wyraźne. Pierwsze następuje, gdy nowa ustawa jest sprzeczna z poprzednią (lex posterior derogat priori). W czasach dzisiejszych ustawa nie przestaje obowiązywać nawet, jeżeli przestała być w rzeczywistości stosowaną (desuetudo). Również niema zastosowania zasada: cessante ratione legis, cessât lex ipsa.—2) wyroków sądowych. Wyrok sądowy zyskuje. M. O-ą kiedy nie może być zaskarżony za pomocą zwykłych środków prawnych (opozycya, apela-cya)--jest to formalna prawomocność, która polega na tern, że w tym samym przedmiocie nie może zapaść nowy wyrok w nowym procesie. Żaden sąd nie może poddawać w wątpliwość słuszności wyroku prawomocnego t. j. takiego, który uzyskał M. O-ą. Istnieje domniemanie, że wyrok sądowy jest słuszny, żę treść jego zgodna jest z prawdą. To też wyrok prawomocny posiada M. O-ą zarówno wobec samego wyrokującego sądu i wszystkich innych instancyi sądowych, jako też wobec stron. Res iudicata pro verdate habetur. Z tego domniemania wynika t. zw. zarzut rzeczy osądzonej {exceptio rei iudicatae), który przysługuje każdej ze stron procesu, zakończonego wyrokiem prawomocnym, w razie ponownego wszczęcia procesu. Obydwie te zasady formułuje Kod. Nap. w art. 1351, zaś rossyjska Ustawa postępowania cywilnego w art. 895. Obydwie dla dopuszczalności zarzutu rzeczy osądzonej wymagają: 1) tożsamości stron w obu procesach, 2) tożsamości przedmiotu sporu i 3) tożsamości podstawy prawnej.—O ile ustawy obowiązują albo wszystkich mieszkańców dane-

184.

U ssaków mięsożer

co

go kraju, albo przynajmniej wszystkich krajowców, o tyle M. o. prawomocnego wyroku sądowego dotyczy tylko i wyłącznie stron w procesie, albo ich prawnych następców, czyli: powaga rzeczy osądzonej istnieje tylko w stosunku do osób interesowanych. Res inter alios iudicata nec nocet nec prödest. — Według zasad procedury rosyjskiej, wyłuszczo-nych w art. 891—895 Ust. Post. cyw., wyrok sądowy zyskuje M. o-ą (staje się prawomocnym): 1) gdy zapadł w Sądzie Okręgowym i strony nie wniosły w terminie apelacyi (termin 4-mie-sięczny, trybem skróconym — miesięczny), 2) gdy zapadł w Sądzie Okręgowym zaocznie i w terminie właściwym nie wniesiono ani opo-zycyi (miesiąc, albo 2 tygodnie), ani apelacyi, 3) gdy zapadł w Izbie Sądowej. — Skutki prawomocności dotyczą tylko tenoru wyroku, nie rozciągają się na motywy.—Bibliografia: Zoll. Fr. „Austryackie prawo prywatne“, I, J\l° 23, 31; Okolski, „Prawo cywilne“, 12; Hausbraudt j. w. Planiol „Traité élémentaire de droit civil“, H, Jfc 54-bis; Zoll. j. w. «N®

nr. Z. N.

Mocya w prawie polsk., ob. Nagana wyroku.

Mocz —(łac. Urina) jest wydaliną ustroju ludzkiego i zwierzęcego, zawierającą, oprócz wody w nim zbytecznej, wytwory ostateczne utlenienia istot azotowych, powstające podczas przemiany materyi (ob.), dla ustroju nie tylko już niepotrzebne, ale nawet wprost szkodliwe lub zabójcze. — M. ludzki jest płynem wodnistym, jasnym, przezroczystym, mniej lub więcej żółtym, posiadającym odczyn kwaśny (słaby), o smaku słono-gorzkim i o woni swoistej, przypominającej nieco zapach rosołu mocnego, o cięż. wł. 1 005—1 030. Zawiera zawsze przymieszkę śluzu (ob.), pochodzącą z gruczołków śluzowych narządów, przez które wydostaje się z ustroju. — Częściami swoistemi M-u są: 1) Mocznik (ob.); 2) kwas moczowy (ob.); 3) Szereg ciał azotowych, znajdujących się w stanie utlenienia nie zupełnego, napotykanych w M-u zawsze tylko w ilościach b. nieznacznych, i nie wszystkie stale [te poprzedzamy tu gwiazdką (*)] jak oto: *Allantoina, Ksanty-na, Hypoksantyna a. Sarkin a, Kreatynina, Kreatyna, Glicyna (ta zawsze w związku z kwasem benzoesowym jako kwas hippurowy (ob.), *Tauryna, *Cystyna, *Leu-cyna, i *Tyrozyna. 4) Barwniki M-u; 5) Pewne ciała nie dające się określić dokładniej, t. zw. istoty wyciągowe, a śród nich znajdują się też i nadające M-wi woń mu właściwą. — Oprócz ciał wymienionych M. nadto zawiera 1) Wodę w ilości przeważającej; 2) sole różne w niej rozpuszczone, napotykane w krwi, szczawiany i siarczany; 3) ślady cukru gronowego; 4) Gazy, jak oto: tlen, azot (najwięcej) i kwas węglowy. — Barwa M-u jest niestała, zmienna, zawiei, Ęnc, Powsz Illu?tr. Ser. I. Tom XI.VII, Ze??. 373§.

leżna u ludzi zdrowych od stężenia jego; najciemniejszy zwykł bywać M. rano (urina sanguinis), najbledszy, nieraz nieomal bezbarwny, po obfitem wypiciu wody lub napoju innego {u. potus). W stanie choroby odmiany barwy bywają b. liczne, zależne bądź od składu M-u, bądź od przymieszek przygodnych, jak np. krew, ropa i t. p.; przy otruciu kwasem karbolowym M. staje się czarno-zielonym. — Wyjątkowo M. świeży daje odczyn alkaliczny, nie kwaśny, mianowicie po zażyciu alkaliów (ob.) gryzących, ich węglanów lub połączeń z kwasami roślin-nemi. — M. świeżo oddany na powietrzu nieco postawszy nabiera kwaśności, co następuje wskutek rozkładu barwników jego i ciał wyciągowych, w nim zawartych, przyczem wytwarza się kwas mleczny (kisienie kwaśne, fer-mentatio acida)\ kwas wolny rozkłada moczany, a wtedy na dnie naczynia powstaje osad złożony z kwasu moczowego. — Po staniu dłuższym, zwłaszcza w cieple, następuje gnicie, przyczym mocznik zmienia się na węglan amonu, a wtedy odczyn z kwaśnego staje się alkalicznym (kisienie alkaliczne a. gnilne, /. al-calina s. putrida), a woń M-u staje się przykrą i wstrętną, rozmnażają się w nim drobnoustroje (grzybki i wymoczki), wytwarzające osady nowe, złożone z węglanu amonowego, fosforanu amono-maguezowego i t. p. Rolę zakisu odgrywa tu śluz, zawsze będący przymieszką M-u. Ilość i stosunek wzajemny części składowych M-u nie bywają stałe, będąc w znacznej mierze zależne od jakości pokarmów i napojów spożywanych, nych, podobnie jak u człowieka, przeważa zawsze mocznik, kwasu moczowego bywa mało, hippurowego brak zupełnie; przeciwnie u roślinożernych, u nich moczniku bywa mało, kwasu hippurowego wiele, moczowego ani śladu. Zmiana pożywienia wpływa zawsze wyraźnie na skład M-u, zarówno u człowieka jak u zwierząt ssących. — M. gadów i ptaków, także owadów, tężejący na powietrzu, wody zawiera nadzwyczaj mało, składa się zaś nieomal wyłącznie z moczanów. —Narządami wydzielają-cemi M. z krwi są nerki (ob. i por. Narządy moczowe); z ich miąższu ścieka przez t. zw. kielichy do ich miedniczek, które zapomocą mo-czowodów (ob.) łączą się z pęcherzem moczowym (ob.), wielkim zbiornikiem moczu, wypróżniającym go kilkakrotnie na dzień za pomocą cewki moczowej (ob. Narządy moczowe)—Ilość M-u wydalonego na dobę przez człowieka dorosłego waha się od 1000 — 2 000 gr. ; zwiększa się w razie używania obfitego napoju, jeżeli wstrzymywać się od picia zmniejsza się; latem, wskutek ilości większej potu (ob.) wydzielanego, zmniejsza się również, ale wtedy M. staje się cięższym, bardziej stężonym, ponieważ pocenie się obfite zmniejsza tylko ilość wody w nim, nie mając wpływu na inne jego części

składowe. Na dobę człowiek dorosły wydala z przeciw Szwedom, był postrachem nieprzyjaciół.

W krwawej bitwie pod Kumejkami, postrzelony kwasu moczowego i 1—2 gr. kwasu hippurowe- od Pauluka, hetm. kozackiego, z rany umarł; go. — Wskutek choroby ilość i jakość M-u podlegać może zmianom b. znacznym (ob. Moczów-ka), jeżeli zaś z powodów jakichkolwiek wydzielanie się M-u ustanie, śmierć jest nieunikniona, jeżeli się nie uda szybkie przywrócenie go (ob. Mocznica). —Oprócz części składowych prawidłowych, już wymienionych, M. nieraz zawiera nadto różne ciała inne, w wodzie rozpuszczające się, które dostały się do ustroju z pokarmami lub napojami; bywają też między niemi trujące, które, gdyby pozostały w ustroju, mogłyby go uszkodzić lub nawet zabić, a tylko dla tego nie szkodzą, ponieważ szybko dostają się przez nerki do moczu, zanim działanie niszczące rozwinąć zdołały.—Po szczegóły dokładniejsze odesłać musimy do podręczników tizyologii.

—Ponieważ w M-u znajdują się w rozpuszczeniu sole różne, więc też łatwo w nim tworzyć się mogą złogi, które powiększając się dają początek kamieniom, powstającym bądź w nerkach (ob. Kamica nerek i Kamienie nereczne), bądź też w pęcherzu moczowym, (ob.) stając się źródłem cierpień b. dolegliwych, mogących nawet o śmierć przyprawić (por. Kamienie moczowe i pęcherzowe). —Rozmaite sprawy cho-robne wpływają w sposób różny na skład moczu ilościowy i jakościowy, więc też oddawna już lekarze zwracali uwagę na M. chorych. Póki sposoby badania były zbyt proste i niedołężne, nie wielki z nich pożytek wyrastał, obecnie jednak, wskutek udoskonalenia mikroskopu (ob.) i rozwoju chemii fizyologicznej, badania umiejętne M-u oddają przysługi nielada, ułatwiając rozpoznawanie wielu chorób dokładniejsze i pewniejsze, niż to dawniej było moor j. p.

M. Ab.

ustroju swego średnio: 30 gr. mocznika, 1 gr.

żliwe.

Moczałow Paweł, słynny tragik rossyjski ( * 14 list. 1800 w Moskwie — -f 28 marca 1848 tamże). Nie posiadał większego wykształcenia i nie tworzył nowych koncepcyi filozoficznych i psychologicznych. Romantyk z usposobienia, kierował się przeważnie natchnieniem. W repertuarze zaczął od pseudo - klasycyzmu (tra-gedye Ojzerowa), przeszedł do melodramatu (Kotzebue, Polewoj, Kukolnik), grywał też rolę Czackiego w komedyi Gribojedowa, wsławił się najbardziej w dramatach Schillera („Zbójcy“, ,,DonCarlos“, Mortimer w „Maryi Stuart“) i Szekspira (Otello, Lear, Romeo, Koriolan, Ryszard III, nadewszystko zaś Hamlet). W roli ostatniej wystąpił w Moskwie w r. 1837 i wywołał krytykę entuzyastyczną Bielińskiego. W Petersburgu powodzenia nie miał.

Moczany, ob. Moczowy kwas.

Moczarka, rośl., ob. Elodea canadensis.

Moczarski Mikołaj, znakomity wojownik, doświadczonego męstwa i wysokich zdolności. Jako pułkownik chorągwi Lisowczyków, na jej czele w wyprawach do Moskwy i w Inflantach

pochowany w Lublinie u Karmelitów bosych. Konstytucya z r. 1Ö41 oddaje mu należne pochwały, jako dobrze zasłużouemu Rz-plitej. Moczenie krwawe, ob. He matury a.

Mocznica (Uraemia) — zatrucie krwi zatrzy-manemi częściami składowemi moczu. Powstaje wskutek niedomogi nerkowej w przebiegu zapalenia nerek lub też wskutek przeszkody mechanicznej: kamieni nerkowych (ob.), guzów, zamknięcia moczowodów (ob.). Jaka część składowa moczu wywołuje mocznicę, niewiadomo; dawniej przypuszczano, że mocznik, lub węglan amonu, sole potasowe, ciała wyciągowe i różnie jeszcze; dzisiaj sądzimy, że wytwory rozpadu ciał białkowych — czy i jakie, niewiadomo. — M. zaczyna się od zwiastunów: bólu i zawrotu głowy, mdłości i wymiotów i dochodzi do utraty przytomności, drgawek, w połączeniu z sinicą, brakiem odczynu źrenicowego i t. d. Ciepłota może być przytem prawidłowa, wyżej (do 40°) i niżej normalnej, puls zwykle zwolniony i napięty, oddech przyspieszony, głęboki, nieprawidłowy, często przerywany. Pojedynczy napad drgawek trwa zwykle kilka minut; napadów może być przez dobę 20 — 30-, utrata świadomości (como) trwać może 1—2 dni. Przy przewlekłych postaciach M-y mamy do czynienia z podobnemi objawami, ale w słabszym stopniu: częste bóle i zawroty głowy, skłonność do wymiotów, prócz tego biegunka, i jako objaw bardzo przykry — uporczywe swędzenie skóry, wywołane podrażnieniem nerwów końcowych skóry przez zatrzymane ciała trujące. Jako powikłanie ogniskowe objawy mózgowe: bezwłady, afazya, ślepota, nakoniec zachorowanie umysłowe — mania, melancholia, bredzenie. Leczenie ma na celu wzmożenie czynności nerek (za pomocą środków moczopędnych), względnie wydzielenie ciał trujących nazewnątrz drogą potów obfitych, przez kanał pokarmowy i drogą upustu krwi. Jako środek wybitnie przepłukujący ustrój, stosują dożylne (lub podskórne) wlewania flzyologiczne-go rozczynu soli kuchennej. Prócz tego leczenie symptomatyczne—przeciw drgawkom bólom głowy it. d.    ■*'•*•*•

Mocznik (ureum) CH₄N₂0 (amid kwasu węglowego o budowie NH₂.CO.NH₂) występuje w moczu wszystkich ssaków (zwłaszcza mięsożernych), ptaków i ryb, w nieznacznej ilości także we krwi, w mleczu (chylus), cieczach limfatycznych i pocie. Mocz ptaków i gadów nie zawiera wcale M. lub zawiera go niewiele, natomiast występuje w nim przeważnie kwas moczowy (ob.). M. zdaje się nie znajdować się wcale w soku mięśniowym przeważnej liczby kręgowców, występuje stale we wszystkich narządach ryb chrząstkowych, zwłaszcza plagio-stomów, i w soku alkalicznym, który wydzielają

Dr A. J. G.

Dr. J. Ł*.

ze swych gruczołów skóry żaby podrażnione. W wypadkach zmniejszonej działalności nerek, wzrasta zawartość M. prawie we wszystkich cieczach ustroju; stwierdzić go można wówczas w ślinie, w żółci, w wymiotach soku żołądkowego, w mleku, w ropie i t. d. —-M. jest izomerem cyanianu amonowego i powstaje przez wyparowanie roztworu wodnego tej soli do suchości, dalej przez działanie tleuku węgla na amoniakalny roztwór chlorku miedziawego, przez działanie amoniaku na estry karbaminowe (ure-tany), na fosgen i chlorek M., przez działanie małych ilości kwasów na cyanamid, przez działanie rozcieńczonego kwasu siarkowego na guanidynę. Ciało krystaliczne bezbarwne, nie posiadające zapachu, o smaku chłodzącym, gorzkawym (podobnym do smaku saletry); M. rozpuszcza się łatwo w wodzie i wyskoku, nader trudno w eterze, jest ciałem obojętnem, lecz z kwasami tlenowemi łączy się z wytworzeniem związków o charakterze soli; z nich trudno rozpuszczają się w wodzie azotan M. CH₄N₂0.HN03 i szczawian M. CH₄N₂0.C₂H₂0₄-f-2H₂0. M. tworzy też z zasadami i solami (np. chlorkiem rtęciowym, chlorkiem sodowym) dobrze krystalizujące związki. M nie jest lotny, topnieje w 132°, przy wyższej nieco ciepłocie ulega rozkładowi na amoniak, ammalid, biuret i kwas cyanurowy. Przez ogrzewanie z wodą ponad 100° a także od działania kwasów mineralnych, alkaliów i fermentów gnilnych M. rozkłada się z wytworzeniem wody, kwasu węglowego i amoniaku, zwłaszcza następuje to przy fermentacyi alkalicznej moczu. W M-u atomy wodoru zastąpić można grupami alkilowemi i acylowemi. Znamy np.: etylom NH₂CONHC₂H₅, trójetylom. (C₂H₅)₂N.CO.NHC₂H₅ i t. d. Pochodne zawierające grupy acylowe noszą nazwę u r e i d ó w. Znaczna liczba pochodnych M. posiada własności środków nasennych n. p. dwuetylomanylomocz-nik (veronal), ciało bezbarwne, krystaliczne, łatwo rozpuszczające się w wodzie gorącej; posiada smak gorzkawy, M. jest ostatnim wytworem rozkładu ciał białkowych w ustroju zwierzęcym; 80—90 % azotu wprowadzonego doń pod postacią pożywienia wydziela się z ustroju jako M. człowiek Dorosły wydziela średnio 30 gr. M. na dobę. M. nie powstaje w nerkach, lecz zostaje w nich jedynie oddzielony od krwi; w wypadkach nie dostatecznego spełnienia tej czynności przez nerki następują ciężkie objawy chorobliwe (uremia), kończące się śmiercią, o ile ich przyczyna nie zostanie szybko usunięta. Wydzielenie M-a zwiększa się w stosunku do normy w stanie zdrowia (przy temże pożywieniu) w stanach gorączkowych wszystkich ostrych chorób zakaźnych, przy zatamowaniu dopływu powietrza do płuc i przy moczówce cukrowej. Zmniejszenie ilości wydzielanego M-a następuje przy pewnych cierpieniach nerek i wątroby. M. odkryty został przez Rouella w r. 1773, Fourcroy i Vau-

quelin otrzymali go w stanie czystym a Liebig i Wöhler poznali jego skład drogą analizy chemicznej. Wöhler w r. 1828 otrzymał M. z cyanianu amonu i wykonał w ten sposób pierwszą syntezę ciała organicznego po za ustrojem zwierzęcym. Jakób -Natanson w Warszawie otrzymał M. w r. 1856 z fosgenu (chlorobezwodnika kwasu węglowego) działaniem amoniaku i udowodnił na tej drodze budowę M. jako amidu tegoż kwasu.

Mocznika chlorki (chlorobezwodniki kwasów karbamiuowych) powstają przy działaniu fosgenu C0C1₂ na salmiak w 400°, na ehlorowodziany aminów w 260° — 270°, a także na benzolowe roztwory aminów drugorzędnych. Chlorek mocznika ( amid kwasu chlorowęglowego ) Cl.CO.NH₂, posiada zapach przenikliwy, gryzący, topnieje w 50°, wre w 61°, rozkładając się przytem na kwas chlorowodorowy i kwas izocya-nowy, który się częściowo polimeryzuje z wytworzeniem cyamelidu.    Ur J; G-

Moczopędne leki (Remedia diuretica). Środki użyteczne, o którychby napewno twierdzić można, iż zdolne są powiększyć ilość moczu wydzielanego, właściwie nie istnieją wcale, chociaż nie brak takich, które z upodobaniem szczególnem na mocy tradycyi odwiecznej w tym celu bywają przepisywane; skuteczność ich jest jednakże bardzo wątpliwa, chociaż niekiedy pozorna. Jedynym 1-m m-ym nie zawodzącym nigdy, o ile sprawność nerek nie jest bardzo naruszona, jest woda lub napoje wodniste, użyte w ilości wielkiej; po ich użyciu ilość moczu się zwiększy niezawodnie, ale uie wynika z tego bynajmniej, że to choremu pomoże. Do 1-ów in-ch ludowych należą odwary jagód jałowcowych, nasion i korzenia pietruszki, ziółka z bratków, które przynajmniej nie są szkodliwe, mniej bezpieczny jest korzeń lubczyku; niektórzy nasionom kopru przypisują skuteczność wielką; w Rossyi karaluchy {Blatta orientalis) w proszku lub w naparze zalecane bywają nietylko przez znachorów, ale nawet przez lekarzy jako 1. m. zwłaszcza pomocny rzekomo chorym na puchlinę wodną. — L-ów takich, jak Cebula ostrawki pomorskiej (Bulbus Scillae maritiniae), owoce pieprzu tureckiego (Fructus Capsid annul), oraz im podobnych, o których wiadomo wprawdzie, że drażnią nieraz bardzo nerki i w ogóle drogi moczowe, lecz bynajmniej nie dowiedziono, że pomagają rzeczywiście, lepiej jest unikać zupełnie.

Moczowa cewka, ob. Narządy moezo-płciowe.

Moczowe kamienie, ob. Kamienie m o-czowe, K. nerczane, K. pęcherzowe.

Moczowe narządy, ob. Narządy moczowe.

Moczowód (Ureter) przewód błoniasty, cewkowaty, łączący nerkę z pęcherzem moczowym (ob. te wyr.), średnio 20 — 28 cm. długi, posiadający grubość pióra gęsiego (0,4 — 0,7

Dr. J. P.

NH- C -NH

czyli dwuureidu kwasu trójoksyakrylowego, według Fischera zawiera w swej cząsteczce, podobnie jak zbliżone doń zasady nukleinowe i ksan-tynowe, kompleks atomów C₅H₄N₄, pierścien-uą grupę purynową; jest więc trójoksypuryną (puryną, do której wstąpiły trzy atomy tlenu).

M. K. występuje jako taki lub w związku z zasadami (zwłaszcza w moczu gadów i ptaków, przeto w guanie) w moczu ludzi, ssaków mięsożernych i cieląt karmionych jeszcze mlekiem matki, w moczu i nerkach wielu owadów i pająków, dalej w kamieniach nerkowych i pęcherzowych (ob.), w złogach artrytycznych, w nader drobnych ilościach w tkankach zwierzęcych i w stanach patologicznych we krwi ludzkiej. Syntetycznie M. K. otrzymać można z mocznika i gli-kokolu lub mocznika i kwasu trójchloromlecz-nego, naogół otrzymuje go się z guana i wydalin wężów. Proszek krystaliczny, bezbarwny, nie posiada zapachu ani smaku, trudno rozpuszcza się w wodzie, łatwiej w roztworach soli, jak fosforan sodowy, boraks i in., nie rozpuszcza się w wyskoku i eterze, łatwo w stężonym kwasie siarkowym (z roztworu tego woda wydziela go bez zmiany); M. K. posiada odczyn kwaśny, od działania czynników chemicznych daje liczne wytwory przemiany. 0-grzewanie rozkłada go na amoniak, kwas węglowy, mocznik i kwas cyanurowy, działanie kwasu azotowego wytwarza zeń alloksan.

Ten daje z amoniakiem mureksyd; stąd reak-cya na M. K., który po zwilżeniu kwasem azotowym i ogrzaniu zabarwia się od amoniaku na kolor purpurowo-czerwony (reakcya mure- przez barwniki smołowe (t. zw. anilinowe), ksydowa). Pod wpływem nadmanganianu po- M. K. odkrył r. 1776 Scheele, Syutetycznie tasu M. K. daje allantoinę, reakcye odtlenienia otrzymał go r. 1882 Horbaczewski, a budowę prowadzą natomiast do ksantyny, guaniny, liy- poznał i wykonał na tej zasadzie racyonalną

cm.); M. lewy zazwyczaj bywa nieco dłuższy od prawego, istnieją 2 M-y, będące przedłużeniem miedniczki nerki (pelvis renalis)\ zbiegają po bokach kręgosłupa (ob.) i po za otrzewną (ob.) po stronie wewnętrznej mięśnia lędźwnego {Musc, psoas maior), ponad brzegiem górnym miednicy mniejszej (por. Miednica), krzyżują się z tętnicami i żyłami biedrzne-mi (art. et venae iliacae), poczem zbliżają się coraz bardziej ku sobie i spuszczają się do ściany tylnej pęcherza moczowego, gdzie znów skrzyżowawszy się u mężczyzn z nasieniowo-dami (por. Narządy płciowe męskie), przebijają dno pęcherza moczowego. U niewiast M-y oba, przed przystąpieniem do dna pęcherza otaczają szyjkę macicy (ob.). — Por. ryc. 123 na str. 479, T. I, ser. 2-ej. — Wewnątrz M-u spływa nieustannie do pęcherza mocz wydzielony przez nerkę.

Moczowy kwas C₅H₄N₄0,₍ o budowie:

NH-CO

CO C—NH

CO

poksantyuy i adeniny. Z metyłowauych M. K. jest proste przejście do kofeiny. M. K. tworzy dwa szeregi soli (moczanów); z nich kwaśne, w których tylko jeden atom wodoru zastąpiono metalem, są trudno rozpuszczalne w wodzie zimnej (sól potasowa np. rozpuszcza się w 800 cz. wody 20°), w gorącej łatwiej, wydzielają się przeto często przy ochłodzeniu względnie wysty-ganiu moczu i tworzą osady (sedymenty) moczowe, zwykle różowo lub ceglasto zabarwione przez zawartość barwników moczu. Najczęściej wydzielają się moczany potasu i sodu. Z roztworu obojętnych moczanów kwas węglowy osadza moczany kwaśne.—Kwaśny moczan amonowy C₆H₃N₄0₃.NH₄ jest główną częścią składową wydalin wężów, występuje jednak także w osadach moczu, szczególnie przy fermentacyi tegoż alkalicznej. Kwaśny moczan wapniowy (C₅H₄N₄0₃) wchodzi w skład kamieni moczowych, osadów moczu, zwłaszcza zaś złogów artrytycznych. Kwaśny moczan litowy rozpuszcza się przy 19° już w 368 cz. wody, sól piperazyny i M. K. nawet w 50 cz. wody 17°, z tego powodu zastosowano wody mineralne zawierające lit i piperazynę do rozpuszczania złogów artrytycznych, składających się z soli M-go K-u. M. K. tworzy się w ustroju z nuklein, z substancyi jąder komórkowych, szczególnie rozprzestrzenionych w mięsie. Przy dyecie mlecznej i strawie roślinnej powstaje przeto mniej M-go K-u. Poza mocznikiem, powstającym przez utlenienie ciał nukleinowych pożywienia, M. K. tworzy się przy wzmożonej działalności utleniającej ustroju, gdy tymczasem przy słabszej powstaje więcej związków zasadowych. Powstawanie M-go K-u jest też zależne od rozkładu komórek w ustroju, tworzy się przeto przeważnie w śledzionie z jąder rozpadających się w niej białych ciałek krwi, a przy leukemii (białaczce) zauważono szczególnie silne występowanie M-go K-u. Normalnie człowiek wydziela dziennie 0.4 —0.8 gr. M-go K-u, przy sutem pożywieniu mięsnem do 1.5 gr., więcej podczas złośliwych chorób gorączkowych, a do 4 gr. przy leukemii. Przy artrytyzmie zmiej-sza się wydzielanie M-u K-u na zewnątrz, gdyż powstają złogi tegoż w stawach. W moczu powstają osady gdy jest b. stężony, przy cierpieniach gorączkowych, przy zaburzeniach trawienia, przy reumatyzmie stawów i t. p. Wydzielinami M-go K-u w ustroju są kamienie ner-czane (ob.), nawały nerkowe noworodków, kamienie pęcherzowe i złogi, w rozmaitych tkankach zwłaszcza w chrząstkach stawów przy artrytyzmie. Część M-go K-u wytworzonego w ustroju ulega dalszemu utlenieniu do mocznika.—W technice używano niegdyć M-go K-u do wyrobu barwnika mureksydu; obecnie wyparty został

syntezę Emil Fischer.—Por.: Minkowski „Un- aceto-octowy, następuje stan t. zw. corna dia-tersuchungen zur Physiologie u. Pathologie d. beticum, zwykle kończący się śmiertelnie. Mo-Harnsäure bei Sängethieren“ (Lipsk 1898); czówka cukrowa poza obecnością dekstrozy Schreiber „Ueb. d. Harnsäure unter physiol, u. w moczu przebiega klinicznie przy objawach pathol. Bedingungen“ (Stuttgart 1899); Haig przedwczesnego zwyrodnienia i uwiądu tkanek „Harnsäure als Faktor bei d. Entstehung v. i narządów. Suchość, swędzenie i skłonność Krankheiten (przekł. niem, Bircher - Benner do stanów zapalnych w skórze; wypadanie Beri. 1902); Emil Fischer „Untersuchungen in d. włosów i zębów; objawy wsteczne ze strony Puringruppe 1882 — 1906“ (Beri. 1907). I,r A-J- G- układu nerwowego—neuryty, a n e s t e z y e, Moczówka (Diabetes) — choroba polegają- brak odruchów, osłabienie wzroku, niemoc płcio-ca na tem, że chory wydziela zwiększoną po- wa i t. d. — oto ogół częstych objawów monad normę ilość moczu. Wskutek utraty o- czówki. Co się tyczy przyczyny bezpośredniej gromnych nieraz ilości wody M. połączona M-i cukrowej, to nie znamy jej dotychczas, bywa ze wzmożouem pragnieniem (Polydi- Z czynników sprzyjających nie ulega wątpli-psia). Jeżeli mocz nie zawiera składników ob- wości dziedziczność, osobliwie obciążenie ner-cych, mamy do czynienia z M-ą prostą wowe; pozatem dychawica i otyłość. Jest to cho-(Diabetes insipidus). Po większej części je- roba dosyć ciężka; przypada przeważnie na dnak występuje M. cukrowa (Diabetes mel- wiek od lat 40 — 60; chociaż zachorowują na-litus), w której mocz chorego zawiera cu- wet dzieci i starcy, mężczyźni częściej niż ko-kier gronowy, niekiedy w ilościach ogromnych, biety; z narodowości bardzo często żydzi. Ro-do 1 kg. na dobę. Prawidłowo cukier wprowa- kowanie wypływa z wyżej wyłożonych czyn-dzony do ustroju zostaje spalony, nadmiar zaś ników; u dzieci jest bezwarunkowo złe; u osobni-jego zamienia się w tłuszcz lub w t. zw. gly- ków młodych gorsze niż u starych. Lecze-kogen, ciało zapasowe, odkładające się w wątro- nie należy do najtrudniejszych zadań leka-bie i zużywane w razie potrzeby. Minimalna rza. Nigdzie nie szkodzi tak szablonowe trakto-ilość cukru przechodzi do krwi (prawidłowo ok. wanie chorego, jak w tym wypadku. Umie-0.1$), w moczu prawidłowym znajdujemy jego jętne indywidualizowanie dyety zależnie od ślady (0.1—0.2 gr. na dobę). Jeżeli spożywa- stanu zdrowia i przemiany materyi, ścisłe limy zbyt wielkie ilości cukru, zdarzyć się mo- czenie się z tolerancyą z jednej strony wzglę-że, iż ustrój nie może go spalić, ani zużyć dem węglowodanów, z drugiej względem wy-pod postacią glykogenu, i cukier przechodzi do łącznej dyety białkowej i tłuszczowej— to eon-moczu — t. zw. cukromocz pokarmowy, ditto sine qua non powodzenia. Środków far-Bywa też cukromocz przemijając pod wpływem maceutycznych przeciw moczówce dotychczas niektórych trucizn, jak: kurary, amylnitritu, flory- nie znaleziono. Wody mineralne, jak Karlsbad, dzyny. Klaudyusz Bernard (ob.) pierwszy wywołał uważany za lek swoisty prawie, nie posiadają (r. 1849) cukromocz sztucznie na drodze nerwo- same przez się żadnego znaczenia leczniczego, wej — mianowicie przez ukłucie dna czwartej Niektóre środki działają symptomatycznie, jak komory mózgowej. Zauważono też, że M. naprz. opium przeciw pragnieniu, cukrowa stoi w związku ze zmianami patolo- Moczutkowski Józef (* na Podolu 7 mar. gicznemi w trzustce (ob.). Meringowi (ob.) i Min- 1845 — f 1903), lekarz. Do szkół uczęszczał kowskiemu udało się doświadczalnie u psów w Kijowie, tam również w r. 1869 ukończył drogą wyłuszczenia trzustki wywołać oznaki wydział lekarski, a w r. 1876 po obronieniu ciężkiej M. cukrowej. Cukier daje się wyka- rozprawy „Matierijały dlja patologiji i tjerapiji zać w moczu jakościowo i ilościowo chemicz- wozwrotnago tifaw otrzymał dyplom doktorski, nie—na podstawie jego właściwości wydziela- Osiadłszy w r. 1870 w Odesie został ordynarna metalów z ich soli, następnie za pomocą torem szpitala miejskiego i doszedł szybko do próby fermentacyjnej z drożdżami, nakoniec na wziętości jako lekarz zdolny i sumienny. W r. drodze fizycznej — dzięki własności odchylania 1877 został prezesem tamtejszego Towarzystwa płaszczyzny polaryzacyi w prawo. Procentowo balneologicznego; w r. 1880 mianowano go do-waha się ilość cukru w moczu od śladów do centem pryw. kliniki chorób wewn. w Odesie. 10$; ilość na dobę dochodzi niekiedy do Już w r. 1878 uniw. Jagielloński ofiarował mu 1 kg; ilość zaś wydzielonego przez dobę moczu katedrę patologii doświadczalnej, lecz z powodu do 10 litrów. Zależnie od ilości cukru roz- spraw rodzinnych M. nie mógł przyjąć obowiąz-różniamy przypadki lekkie, średnio-ciężkie i cięż- ku tego zaszczytnego. — Przebywając wciąż w kie. Rokowanie zależne też jest od toleran- otoczeniu obcem pisywał po rossyjsku i po niecki względem cukru i węglowodanów. W cięż- miecku; praca jego najobszerniejsza jest: „Ma-kich przypadkach, pomimo stosowania dyety tierijały k izuczeniju wraczebnoj storony Odies-ubogiej w węglowodany nie udaje się usunąć, skich limanów... Tjerapiewticzeskaja czaśt“ względnie zmniejszyć cukromoczu. Dyeta wy- (Odesa 1876), toż „Fizjołogiczeskaja czaśt“ łącznie białkowa i tłuszczowa doprowadza zno- (t-że 1883) inne prace jego wymienia Kośmiń-często do zatrucia organizmu kwasami (aci- ski w „Sł. lek. polskich“ (331 i 615$ dozy) — mocz zawiera wtedy aceton i kwas Moczydłowski Józef, wiorszopis, tłumacz

Dr. A. 1£.

Dr J. P.

WU

(Berl. 1868); Klein-

4 tomy).

(* w okolicach Częstochowy, żył za panowania Zygmunta III). Wydał: „Przypowieści króla Salomona, księgi mądrości pańskiej na rytm polski przełożone, przydane ktemu świeckie wiersze” (Kraków 1614); Juszyński przywodzi także dosyć gładki wyjątek z rękopisu jego tłumaczenia Metamorfoz Owidiusza.

Moczydłowski Urban, sławny kaznodzieja, Dominikan. Przeor w Łowiczu, a potem w Łucku i kaznodzieja prymasa. Słynął z kazań miewanych w Warszawie, Lublinie, Przemyślu, Łowiczu, a nakouiec w Łucku, gdzie na prze-łożeństwie życie zakończył w r. 1748; kazań tych z osobna wiele jest w druku.

Moda. M. jako tłumne naśladownictwo czynów, którym pobudkę dała osoba pojedyńcza lub niewielka garstka osób, jest zjawiskiem, właściwem każdemu okresowi życia społecznego. Ale napięcie tego zjawiska jest bardzo odmienne w różnych okresach. I właśnie M. w ostatniem stuleciu odznacza się takiem napięciem, jakiego nie znały wieki poprzednie. Czasy ostatnie Rzymu, wiek XV we Włoszech, w. XVI i XVII w Paryżu wyróżniają się już taką dążnością, ale dopiero w ciągu w. XIX, zwłaszcza w drugiej jego połowie, M. 1) rozszerza niepomiernie zakres swój, obejmuje każdy szczegół ubioru (nawet guziki i laski), sprzętów, w końcu wdziera się w świat idej; 2) staje się zjawiskiem międzynarodowem, t. j. powstawszy w któremś z wielkich ognisk życia nowoczesnego, rozkrzewia się na wszystkie ludy; 3) podlega częstym zmianom, w zakresie ubiorów 4 — 5 razy w ciągu sezonu; w końcu

4) ze zjawiska, które wzięło swój początek w pobudce osobistej, w woli „wielkiego męża“, przekształca się na objaw, stwarzany celowo przez przedsiębiorców. M. dzisiaj jest narzędziem w ręku wielkich przedsiębiorców — olbrzymich magazynów krawieckich i in., tych grands couturiers, grands tapissiers des femmes. Przedsiębiorcy tacy, stwarzając mody (np. Ruff, Leferrière, Pingat, Worth w Paryżu) zrzadka tylko dają glos odbiorcom, ci są jedynie „instrumentem, na którym się wygrywa“. Odwołują się oni do specyalistów, których zadaniem jest wyszukiwanie nowych fasonów ubioru, mebli i t. d., tak zwanych vendeurs d'idées („oddam trzech rzeźbiarzy za jednego krawca, umiejącego stworzyć fason nowy i poprawić wady przyrody“) Według wzorów dostarczonych przez „sprzedawców idei“, takie przedsiębiorstwo zamawia materyały (barwa, wzory tkanin i t. d.), według nich przygotowywa się fasony, a kiedy nowe ubiory są gotowe, przedsiębiorca ubiera w nie manekiny żyjące: aktorki, damy z półświatka; teatr, wyścigi i t. d., są widownią wprowadzania w życie nowej M-y. W ten sposób M. jest kampanią, z góry ułożoną, a przez przedsiębiorców w ruch wprawioną przeciw odbiorcom: zakłady wielkie modniarskie w Paryżu r. 1898 — 99 już ułożyły wszelkie szczegóły M-y, a właściwie Mód na r. 1900 — 1: („w sezonie nadchodzącym Worth i Pingat okiem niełaskawem patrzą na wązkie rękawy... Francy przygotował wzory, naśladujące barwę karpia... Duse zamierza wprowadzić w M-ę ubiór empire“—ustęp wzięty z pisma, poświęconego modom i zawiadamiający o zamiarach wielkich firm na sezon nadchodzący). Uczestnictwo w wytwarzaniu mody ze strony osób pojedynczych, sprowadzone zostaje do minimum. Rozstrzyga przedsiębiorca. I z tego źródła płynie częsta zmiana M-d obecnie: M. dla przedsiębiorcy utraciła wszelką wartość, z chwilą gdy ten wyprzedał cały przygotowany materyał. Wtedy ima się robienia nowej M-dy, do której także zgromadził towar potrzebny, trwanie bowiem dawnej z konieczności pozwala odbiorcom dłużej używać przedmiotu i zwalnia obrót. Wskutek tego nowa M., rugując dawną, wyrzuca ze spożycia całą moc przedmiotów, które dawniej długo jeszcze mogłyby służyć spożywcom i stwarza w ten sposób olbrzymie faux frais (koszta zbyteczne) w społeczeństwach nowoczesnych, zwłaszcza naraża warstwy zamożniejsze na wielkie trwonienie majątku, a jednocześnie zamiast pobudki osobistej, oddając panowanie wyłącznie naśladownictwu, odziewając wszystkich’ według tego samego fasonu i zapełniając mieszkania takie-mi samerni meblami, jest zaprzeczeniem wszelkiego smaku osobistego i w ogóle przytłumia u wszystkich istotne poczucie piękna, które polega na harmonii pomiędzy ukształtowaniem i cechami ciała a kształtami, barwą ich ubioru, nie dającej się wtłoczyć w szablon jedno-stajności, wymaganej przez M-ę. W panowaniu wszechwładuem M-y tkwi źródło owych skarg artystów, utyskujący oh na brak pobudki osobistej i poczucia piękna w społeczeństwie mieszczańskiem. W związku z M-ą, jako fortelem przedsiębiorcy, idzie w parze rozwiel-możnienie się reklamy (ob.). Prócz strony gospodarczej o M-ie należy jeszcze uwzględnić stronę psychologiczną, o tej ob. Tłum (jego psychologia). — Bibi.: Falke „D. deutsche Trachten

u. Modewelt, ein Beitrag zur deutsch. Kulturgeschichte“ (1858); J. Lessing „d. Modeteufel“ (Berl. 1884); Fr. Th. Vischer „Mode u. Cy-nismus“ (1878. wyd. 3-cie 1888); Coffignon „Les coulisses de la mode" (1888); Sombart „D. moderne Kapitalismus“ (t. II); R. Schultze „die Modenarrheiten“

Wächter „Zur Philosophie d. M.“ (Berl. 1880); M. Fischer „Modethorheiten“ (Augsburg 1891); Louandre „Les arts somptuaires, hist, du Costume et de l’ameublement“ (Par. 1857—B

L. K.

Modele, wzory i rysunki przemysłowe (wobec prawa). Przedmiotem praw są tutaj M. Wz. i R. nowej kompozycyi, przeznaczone do odtworzenia na wyrobach przemysło-

Dr. z. 5.

wych i mające na celu jedynie nadanie im wyglądu bardziej estetycznego, nie zaś większej użyteczności. Cel użyteczności odróżnia wynalazki od M-ów, Wz. i R. przemysłowych. Trudniejsze jest przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy utworami artystycznemi, dają-cemi t. zw. prawa autorskie, a M-mi, Wz-ami i R. przemysłowemi. Kompozycya czysto artystyczna, która tworzy przedmiot obiegu sama przez się, nie zaś w połączeniu niezbędnem z określonym wytworem przemysłowym, podlega ochronie prawnej od chwili powstania, t. j. od chwili, kiedy pomysł twórczy artysty zostaje ujęty w jakąś dla osób trzecich dostępną formę, (znaki pisarskie, rysunek, dźwięk, rzeźba). Natomiast sama kompozycya nowego M-u, W z. i R. przemysłowego nie daje jego twórcy żadnych praw wyłącznych. Kto chce nabyć takie prawa, winien jest przed udostępnieniem pomysłu dla publiczności (przed wypuszczeniem go w obieg za pomocą zaopatrywania weń sprzedawanych towarów) złożyć władzy należytej wyobrażenie M-u, Wz-u czy R. przemysłowego i wyrazić w należytej formie swoją chęć nabycia wyłącznego prawa własności. Taki sposób nabywania praw wyłącznych na nowe M.-e, W-y i R-i jest znany od czasu wprowadzenia we Francyi obowiązującej dotąd ustawy z d. 18 marca r. 1806 i jest do dnia dzisiejszego powszechnie stosowany z małemi zmianami co do władz kompetentnych do przyjmowania dekla-racyi oraz terminu, na jaki może być zastrze-żoue wyłącznie prawo. We Francyi deklara-cye są składane Izbom Rozjemczym (Conseils de prud'hommes), w Austryi—Izbom handlowym i przemysłowym (Patent cesarski z d. 7 grudn. r. 1858). We Francyi prawo własności może być zastrzeżone na rok, trzy lata, pięć lat lub na czas nieograniczony, stosownie do woli deklaranta. W Austryi prawo własności nabywa się na lat trzy i po ich upływie musi być odnowione przez deklaracyę ponowną. W Anglii termin zastrzeżony praw trwać może od 9 miesięcy do trzech lat. Belgia zna trzy terminy —3, 10 i 20 lat. —W Rossyi przepisy co do prawa wyłącznej własności M-i, W-ów i R-ów przemysłowych zawiera Ustawa przemysłowa (Zbiór praw t. XI, cz. 2) w art. 199 — 209, które zostały zmienione i uzupełnione przez ustawę z dnia 26 lut. r. 1896. Według tych przepisów, wynalazca lub nabywca M-u czy R-u przemysłowego, pragnący zastrzec na swoją korzyść prawo wyłącznego użytkowania, winien jest złożyć podanie właściwy do Depart. Handlu i Przemysłu lub do Oddziału Rady Handlu i Przemysłu w Moskwie z załączeniem 2 egzemplarzy M-u, W-u lui) R-u. Oddział Rady w Moskwie prowadzi ogólny spis (rejestr) zameldowanych w ten sposób M-i, W-ów i R-ów, oraz przechowuje złożone egzemplarze. Zameldowanie M-u czy R-u starego pomysłu i będącego już w obiegu jest

nieważne i nie ma żadnych skutków prawnych. Wszelki przelew praw zastrzeżonych na osoby trzecie musi być wzniesiony do tego samego urzędu, który przyjął deklaracyę pierwotną. Termin korzystania z prawa wyłącznego użytkowania płynie od dnia zameldowania i trwać może zależnie od życzenia deklaranta od roku do 10 lat. Spory o podrobienie lub nadużycie cudzych, zastrzeżonych M-i, W-ów i R-ów przemysłowych podlegają kompetencyi ogólnych instytucyi sądowych, które jednak obowiązkowo zasięgać muszą opinii wyżej wymienionych instytucyi przemysłowych. Kodeks ros-syjski kar głównych i poprawczych karze nadużycie zastrzeżonych M-i i R-ów przemysłowych grzywną do 200 rb. (art. 1356, 1357).

Modele, modelarnia (technika) — przedmioty, przy których pomocy otrzymuje się w odlewnictwie formy w piasku lub ziemi formierskiej. Sporządza się M. przeważnie z drzewa, jako materyału lekkiego, tauiego, łatwo się dającego obrabiać i o wystarczającej, mocy. M. mogą być robione z metali: żeliwa lub bronzu, gdy chodzi o odlanie większej ilości przedmiotów, ponieważ M. drewniany ulega przytem szybkiemu zniszczeniu. Jako materyał na M. może też służyć cynk, gips, a nawet gutaperka. Drzewa na M. przechowuje się pod postacią desek w lokalach, posiadających urządzenie do należytego wysuszenia jego i zabezpieczenia od psucia. Drzewo takie powinno być suche, gdyż zasadniczy warunek, któremu muszą M. odpowiadać, jest niezmienność wymiarów i kształtu z biegiem czasu, czego niepodobna osiągnąć przy zastosowaniu na wyrób M-ów drzewa wilgotnego. W fabrykach maszyn używa się na M. drzewa dopiero w cztery, a na M. drogie i odpowiedzalne dopiero w 10 lat po ścięciu jego. Najczęściej używają: na M. większe — sosniny, na mniejsze — drzewa orzechowego; te gatunki drzewa słabiej niż inne wciągają po wysuszeniu wilgoć i posiadają prawidłowszy układ włókien; na drobne M. np., zęby kół zębatych, używa się dębiny, buczyny, a nawet mahoniu. Wo-góle wartość M-u podnosi nie gatunek drzewa, lecz ilość włożonej na wykonanie M-u pracy, a ponieważ zły wybór drzewa, wpływa na trwałość i jakość M-u, nie należy więc robić oszczędności na drzewie, jeno wybierać materyał najlepszy. By M. przez czas dłuższy zachowywały swój kształt, należy je wykonywać nie z jednego bloku lecz z oddzielnych kawałków drobnych, połączonych przy pomocy kleju, klinów, wkrętek i t. d. Wpierw się z kawałków skleja blok drewniany wielkości właściwej, a dopiero potem wyrabia się M. Oddzielne kawałki drzewa przy tworzeniu bloku należy układać w ten sposób, by włókna były prostopadłe względem siebie i by rdzeń jednej deski przypadał na rdzeń .drugiej, a kiel na kiel, a to w celu zmniejszenia wpływu skurczu drzewa przy wysychaniu na kształt M., gdyż przy takim układzie jedna deska sta-

A. P-cz.

wia przy kurczeniu się opór drugiej. M. gotowe należy pociągać farbą olejną, by je ochronić od wciągania wilgoci atmosferycznej i z ziemi formierskiej. M. do odlewów żeliwnych pociąga się farbą czerwoną, do odlewów miedzianych— żółtą, czopy zaś dla rdzeni (rurni)—maluje się na czarno. Czopy te służą do utworzenia w formie gniazd, na które mają się oprzeć rdzenie (rurnie) M. większe; bardziej złożone są zwykle podzielone, składają się z kilku części co pozwala wyjąć M. przy formowaniu z formy bez jej uszkodzenia; części te łączą się z sobą czopikami. Ilość części, na jaką należy M. podzielić, zależy od kształtu odlewu, i doświadczony modelarz w zupełności sobie poradzi. By ulżyć wyciąganiu M-u z formy, nadaje się im w kierunku właściwym niewielką stożko-watość. Wymiary M-u powinny być nieco większe od wymiarów odlewu gotowego, wobec skurczu który wykazuje metal przy krzepuie-niu; skurcz następuje we wszystkich kierunkach. Wielkość skurczu określa się drogą doświadczenia, zależy od rodzaju metalu: dla żelaza = 7⁹⁶; stali = V₇₂; cyny = V₁₄₇; cynku = 7₈₀; ołowiu Vmï bronzu—7es do 7i3o- Przy wykonaniu M-u używa się Wymiarek wyłącznych, na których miary są w stopniu właściwym zwiększone, np. 1 stopa takiej Wymiarki równa się 1278 cala Wymiarki zwykłej; 1 metr równa się 1,01 metrom zwykłym. Modelarz z taką wy-miarką nie popełni błędu i wykonywując M. według wymiarów z rysunku, sam przez się powiększy wszystkie wymiary w stosunku właściwym. Przy wykonywaniu M-ów należy też zwrócić uwagę na płaszczyzny w przedmiocie, które ulegną obróbce; w tych miejscach odlew powinien być nieco grubszy, by było co zdjąć na obrabiarce; M. powinien też otrzymać odpowiednie pogrubienie w tych miejscach. Wielkość jego zależy od ścisłości wykonaniu robót w odlewni i waha się zwykle dla przedmiotów małych w granicach od 1.5 — 3 mm; dla średnich od 3 — 6 mm. i dla sztuk wielkich od 12.5 — 20 mm. Wykonanie modeli odbywa się w warsztacie, który nosi nazwę Modelarni; ilość modelarzy określa się jako ¹/₅ — 74 cz-ilości pracowników w odlewni; powierzchnia M. = 74 - 75 cz. powierzchni odlewni. Ostateczne wykończenie M-ów jest ręczne, to też modele tworzą jeden z poważnych wydatków przy wykonywaniu przedmiotów w fabryce maszyn. Aby obniżyć możliwie koszt sporządzania modeli, należy dążyć do tego, by wszystkie roboty przygotowawcze były wykonywane przez maszyny. Dla tego M. powinna posiadać obrabiarki najpotrzebniejsze do drzewa: heblarki — do heblowania desek z góry, dołu i boków, do wycinania szczelin i t. d.; piłę tarczową, piłę taśmową — te przyrządy powinny posiadać odpowiednie urządzenia, zabezpieczające robotników od przypadków nieszczęśliwych; tokarki większe i. mniejsze z kołami pasowemi schod-

kowemi do zmiany ilości obrotów wrzeciona; M. większe powinny posiadać obrabiarki odrębne mieć—gryzarki (frezurki) do kół zębatych, dziurkarki i t. d. Pomijając to wszystko, przy M-ach pozostaje jeszcze bardzo wiele roboty ręcznej. M-nia wzorowa powinua też posiadać kociełki do gotowania kleju, ogrzewane parą dla uniknięcia zaprószenia ognia. Wały pędniowe robią zwykle 250 — 300 obr. na minutę. ; lokal powinien być widny, ciepły i obszerny. Przy M-ni są zwykle duże składy do przechowywania M-ów; modele powinny posiadać numery i być przechowywane w porządku wzorowym. M. i składy muszą być odsunięte od kuźni i odlewni, lub oddzielone od nich brand-maurem.

Modelowanie, ob. Rzeźbiarstwo.

Modena: 1) prow, włoska, wsch. część dawnego księstwa M-y, graniczy na płn. z Mantuą na wsch. z Ferrarą i Bolonią, na płd. z Floren-cyą, Luccą i Massą e Carrarą, na zach, z Reggio; 2 558 km. kw., 330 919 m-ców (w r. 1908). W części południowej ciągną się Apeniny Etruskie (Monte Cimone, 2167 m.); północna łączy się z równiną paduańską, przez którą przepływają dopływy Padu, Secchia i Panaro; nadto liczne kanały. Uprawa pszenicy i kukurydzy, roślin strączkowych, konopi, owoców i wina. Okolice górskie pokryte są lasami, pastwiskami i plantacyami kasztanowemi. Chów bydła, drobiu i jedwabników; serownie, dystylar-nie, tkactwo domowe, wędliniarstwo, kapelusz-nictwo, M. dzieli się na 3 okręgi: Mirandola, M. i Pavullo nel Frignano. — 2) M-to główne w prow, i dawnem księstwie t. n., 34 m. npm. w żyznej dolinie pomiędzy rzekami Panaro i Secchia, przy liniach kolei Piacenza— Bolonia, M.—Mantua, M.—Sassuolo, M. —Mirandola i M. — Vignola. Dobrze zabudowana M., posiada piękne plantacye (Giardini pubblici, dawniej ogród zamkowy), miejsca spacerowe na miejscu dawnych wałów, ulice szerokie, zaopatrzone często w bramy łukowe. Z ulic najpiękniejsza Via Emilia, idąca z zachodu na wschód w pośrodku miasta. Pomniki: Wiktora Emanuela, Ciro Minottiego i ofiar r. 1831, poety Tassonie-go, historyka Muratorego. jKatedra San Gemi-niano (rozpoczęta w r. 1099, poświęcona 1184); z dzwonnicą wysoką (96 m.) z w. XII; San Pietro z w. X, S. Francesco i Sant’ Agostino (wszystkie z rzeźbami Begarellego). Z innych budynków dawny pałac książęcy (zbudowany 1634, obecnie szkoła wojskowa), pałac Albergo Arti (z 1764) ze zbiorami, nowy teatr, ratusz, bank narodowy, szpital i dawniejsza cytadela (obecnie koszary). M-ców 64 843 (w 1908). Przemysł ogranicza się do wyrobów metalowych i tytuniowych. Ożywiony handel zbożem, winem, owocami, likierem, bydłem, drobiem, jajkami i kiełbasami. Uniwersytet założony w r. 1678 z trzema wydziałami (prawo, przyroda, medycyna wraz ze szkołą farmaceutyczną) i 422

adz.

za-

słuchaczami (w 1907—08), z biblioteką, ogrodem botanicznym i obserwatoryum; licea i gim-nazya, szkoła techniczna, instytut techniczny, akademia Sztuk Piękn., szkoła wojskowa. Zbiory: Biblioteka Esteńska (do 150 000 t., 3 000 rękopisów), zbiory numizmatyczne i archeologiczne, galerya obrazów, Muzeum miejskie. Iu-stytucye dobroczynne: szpital, dom sierot, dom podrzutków, instytut dla głuchoniemych i ociemniałych. Stolica arcyb-pa i władz prowincyo-nalnych.—M-to M., pierwotnie Mutina, założona przez Etrusków, później zdobyta przez Gallów, a od nich odebrana przez Rzymian, którzy tu w r. 183 przed Chr. założyli kolonię. Antoniusz oblegał tu r. 44 Decyusza Brutusa i został zwyciężony przez Oktawiana (wojna Mu-tineńska). Pustoszona niejednokrotnie przez Hunnów, Gotów i Langobardów, w czasach frankońskich tworzyła gł. m-to w hrabstwie, które od w. X należało do Canossy. W r. 1598 została siedzibą książąt M-y. W r. 1799 odbyła się tu bitwa pomiędzy Austryakami pod Hohenzollernem i Klenauem a Francuzami pod Macdonaldem. Ojczyzna rzeźbiarza Begarellego i poety Tassoniego.—Bibi. Raggi „M. descritta ed illustrata nei suoi monumenti“ (I860).

Modena, do r. I860 księstwo niepodległe włoskie, obejmowało równinę żyzną, nawodnioną przez rzekę Panaro, graniczyło od zachodu z Parmą i wązkim tylko pasem ziemi łączyło się z księstwem Massa-Carrara. Na 110 mil. kw. przestrzeni, liczyło w r. 1850 przeszło 586 000 ludności. Forma rządu była absolut-nie-monarchiczna, a książę pochodził z bocznej linii domu austryackiego. Politycznie dzielił się kraj na 7 prowincyi: Modena, Reggio, Guastalla, Frignano, Garfagnana, Massa-Carrara i Lunigiana. W ogóle rządzono się prawami austryackiemi, w osobnym kodeksie skreślone-mi; wprowadzono konfiskatę majątku, zabroniono fideikomisu. Naukowość w zupełnem była zauiedbaniu. Wojsko ua sposób austryacki urządzone, składało się z 3 500 ludzi, prócz trzech pułków milicyi rezerwowej 14 656 ludzi wynoszącej. W budżecie r. 1851 dochody państwa wykazano na 8 413 522 fr., wydatki na 8 728 133 fr., co daje niedobór 314 511 fr. M. była niegdyś częścią Eksarchatu, później Toskanii, następnie wraz z Ferrarą dostała się rodzinie Torelli, po której objęła ją (1290) w posiadłość rodzina Este. Po odebraniu Ferrary na lennictwo przez Klemensa VIII w r. 1582, pozostały M-ie tylko księstwa Reggio i Carpi. Książę Franciszek I nabył r. 1633 księstwo Correggio, Franciszek II r. 1710 księstwo Mi-randola, r. 1737 księstwo Novellara, a r. 1741 przez ożenienie księstwo Massa-Carrara. Ostatnim księciem z domu Este był Herkules III (f 1803), który uciekł r. 1796 podczas jęcia Włoch przez Francuzów, pokojem zawartym w Campo-Formio swego kraju pozbawiony,

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Ze»z. 373b.

po pokoju Lunevillskim wynagrodzony został Bryzgowią, którą odstąpił arcyksięciu Karolowi Antoniemu Józefowi Ferdynandowi, z jedynaczką po nim, Maryą Beatryksą, ożenionemu. Ten, przybrawszy tytuł Modena-Breisgau, utracił Bryzgowię w skutek pokoju presburskiego roku 1805 (f 1806). Syn jego Franciszek IV dopiero w r. 1814 odebrał posiadłość dziadka swego, gdy jednocześnie i matka jego weszła do księstwa Massa-Carrara, do którego traktat wiedeński dorzucił kawałki lennictw cesarskich w Lunigiana. Księstwo to przeszło po śmierci matki (1829) na syna i połączone zostało z M-ą; w r. zaś 1847 otrzymało przeznaczone sobie nadto po śmierci cesarzowej Maryi Ludwiki a księżnej Parmy, Piacenzy i Guastalli cząstki Parmy i Toskanii, o ile te przejdą w skład Lukki. Po wygaśnięciu zaś linii panującej miała M-a przejść pod rządy austryackie. Reakcya zaprowadzona w kraju wraz z powrotem Franciszka IV nie mogła mu zjednać miłości ludu. Jezuici i policy a tajna opiekować się zaczęli zakładami nau-kowemi. Rewolucya lipcowa w Paryżu z roku 1830 i wywołane nią obostrzenia tak silny wywarły wpływ na umysły, że w M-ie wybuchło powstanie d. 3 lut. r. 1831, na czele którego stanął naczelnik policyi tajnej Cyrus Ménotti, a książę, do ucieczki zmuszony, udał się do Wiednia. Dopiero po przywróceniu spokojności przez wojska austryackie, powrócił d. 9 marca do kraju i złożywszy d. 6 Kwietnia sąd doraźny, śmiercią ukarał Menotttiego i kilku innych, 107 osób zaś na galery skazał, którą to karę złagodził tylko oddaniem ich pod dozór Jezuitów, którzy wypędzeni na chwilę przez rząd tymczasowy, wrócili do kraju razem z księciem. Przy tej sposobności utracili i żydzi prawo nadane im r. 1795 i znaczne summy pieniężne tytułem kontrybucyi złożyć musieli. Nie zaniedbał książę zaskarbić sobie opinię publiczną dziennikiem „Voce della verita“, którym osobiście kierował. Mimo to trafiono już w r. 1832 na ślad nowego spisku, wskutek czego Józef Ricci, dawniej poufny księcia, rozstrzelanym został. Z tychże samych powodów, w latach 1833, 1835 i później, wiele znakomitych osób częścią ukarano śmiercią, częścią wywołano z kraju, lub na galery i konfiskatę majątków skazano. W r. 1825 książę wespół z Sardynią i Neapolem wsparł don Karlosa pożyczką 25 mil. franków. Po śmierci Franciszka IV (w Styczniu 1846) objął rządy syn jego Franciszek V, który, wstępując w ślady ojca, podobnych też doczekał się owoców. Kiedy w skutek zrzeczenia się księcia Lukki (15 Września 1847), Lukka dostała się w udziale Toskanii, ta zaś za ten nabytek odstąpić miała Parmie Pontre-moli, a M-nie Fivizzano, wtedy mieszkańcy tego miasta usilnie upraszali wielkiego księcia, by ich od Toskanii nie odrywał. Książę M-uy kazał natomiast zająć zbrojnie Fivizzano, co

wy wołało groźne ruchy wojsk toskańskich, i dopiero, po wdaniu się papieża i króla Sardynii, Toskania ustąpiła Fivizzano. Zamiana taka i targowisko krainami i ludźmi, oraz gwałtowne księcia środki, tyle oburzenia między samymi wywołały Modeńczykami, że nie czując się między poddanymi bezpiecznym, książę przywołał na pomoc Austryaków, którzy niebawem weszli do M-ny i do Reggio. Ze śmiercią księżnej Parmy (w Grudniu 1847), otrzymała M-na przyrost 5³/₄ mil. kw. ziemi i 50 000 ludności.

nauczycielem języków i sprzedawcą kasztanów. W Londynie wygłaszał wyjątki „Boskiej Kome-dyi“. Po powrocie do Włoch r. 1839 był dyrektorem trupy dramatycznej. W r. 1847 ogłosił „Dialoghetti popolari“. Jako członek zgromadzenia konstytucyjnego romańskiego odznaczał się wymową. Po wzięciu Rzymu przez Francuzów podróżował po prowincyach włoskich, gdzie był gorąco witany nie tylko jako wielki artysta, lecz i jako znakomity patryota, który walczył o niepodległość ojczyzny.

ModeratuS: 1) rodem z Gades, w Hiszpanii, współczesny Plutarcha, żył prawdopodobnie za czasów Nerona. Według Porphyrusa, zebrał filozoficzne systemy Pytagorejczyków w dziele, które, z 11 albo z 5 ksiąg złożone, tytuł nosiło: De plaeitis Sectae Pythayoricae libri XI (F), mieszając w niem teorye filozoficzne Platona i Arystotelesa z głównemi zasadami samego Pytagorasa i wybitniejszych jego zwolenników. Chlubnie go wspominają Origenes i Hieronymus.— 2) Gaj us V e d e n ni us M., według napisu, odkrytego w r. 1816 przy Via Nomentana, rzymski budowniczy arsenału cesar-

adz.

S. Drz,

Modernizm (Kościół) nazwa wszelkiego rodzaju zabiegów reformistycznego i liberalnego katolicyzmu, czynionych w celu pogodzenia wiary katolickiej z nauką współczesną. M. wzmógł się dzięki liberalnym prądom poprzedniego okresu w Kościele, oraz wskutek rozwoju krytyki protestanckiej, właściwie niemieckiej, w zakresie teologii i historyi kościelnej. Głównemi żądaniami M-zmu w Kościele są: zrzeczenie się poglądu na świat średniowiecznego i przestarzałej metody scholastycznej; walka ze czcią świętych i różnych relikwii, jako z przesądem wyrosłym z powrotu do pogaństwa; przyzwolenie na krytykę naukową Biblii i wszelkich tradycyi kościelnych; pojmowanie historyi Kościoła i Dogmatów ze stanowiska teoryi ewolucyjnej, tudzież ściślejsze zespolenie się duchowieństwa z całą pracą kulturalną, społeczną i literacką wiernych. Żądania te są wynikiem poglądu, że katolicyzm może iść ręka w rękę z kulturą współczesną i być pionierem postępu, oraz, że potrafi połączyć w sobie gorliwą żarliwość do Kościoła katolickiego z głęboką niechęcią do protestantyzmu, który w swem przecenianiu jednostki nosi w sobie zarodek rozkładu. Aczkolwiek moderniści w swej krytyce teologicznej idą o wiele dalej, niż najbardziej krańcowi badacze protestanccy, nie chcą jednak targać ani Dogmatów, ani ustroju hierarchicznego Kościoła. Nie uznają nieomylności papieskiej w szerokiein tego słowa znaczeniu, lecz przyznają ją tylko Papieżowi w tych wypadkach gdy w rzeczach wiary ex cathedra się wypowiada. Najpierwiej M. wybujał w Stanach Zjednoczonych Am. Półn.,

Bójki cząstkowe po miastach większą jeszcze naprowadziły liczbę wojsk austryackich do kraju, a książęta Modeny i Parmy zawarli r. 1848 formalny traktat zaczepny i odporny z Austryą, którego mocą wojska austryackie miały na zawsze w kraju pozostać. Rozjątrzony lud wypędził Jezuitów w marcu r. 1848. Gdy przyszła wieść o rewolucji wiedeńskiej, książę starał się uśmierzyć wzburzone umysły, atoli kraj opuścić był zmuszony. W d. 24 marca wszedł do M-ny zbrojny oddział ochotników z Bolonii; pod jego strażą rozwiązano regencyę przez księcia pozostawioną, i mianowano rząd tymczasowy, który ogłosił Franciszka V jako poz- skiego za czasów Wespazyana i Domicyana.— bawionego tronu, dobra mu zasekwestrował, a Por.: Rochette „Lettre à M. Schorn“, str. 363, 29 maja kraj do Sardynii przyłączył. Klęska wyd. 2-e.

Karola Alberta pod Custozza w d. 25 lipca odsunęła znów od steru stronnictwo rewolucyjne, a Franciszek V w towarzystwie kulumny piechoty austryackiej Liechtensteina wjechał do swojej stolicy, wydawszy poprzednio w Man-tui proklamacyę obiecującą zaprowadzenie reform w duchu czasu i amnestyę, z której jednak mała tylko liczba osób zdołała korzystać. Rozruchy przecież nie ustawały, a we Wrześniu chwycono się najsurowszych rozporządzeń wojskowych. W listopadzie t. r. próbował nawet bogaty obywatel Rizzali uśmiercić księcia, lecz zranił tylko towarzyszącego mu oficera. Przy wybuchu wojny z Sardynią w marcu r. 1849 książę wraz z wojskiem austryackiem opuścił M-nę, i powierzył załatwienie spraw ministerstwu pozostawionemu pod strażą załogi cytadeli, z Austryaków i Modeńczyków złożonej. Wróciwszy w maju do kraju, pozostał przy dawnym rządzenia trybie, nie bez pewnych i istotnych atoli ulepszeń pod względem administracyjnym i skarbowym. W r. 1859 przyłączywszy się z wojskiem do armii austryackiej, utracił panowanie i księstwo, po czem przeniósł się na mieszkanie do Czech, a kraj jego wcielono r. 1860 do królestwa Włoskiego.

Modena Gustaw tragik włoski (* 1804 w Wenecyi — f 1861), początkowo adwokat w Bolonii, poświęcił się sztuce scenicznej, w której osiągnął sławę, występując w wielkich tra-gedyach, jak „Saul“ (Alfierego), Wirginia, Orestes, Francesca da Rimini (Silvia Pelicco),

Ifigenia, Zaira, Mérope i in. Gorący patryota skompromitowany w r. 1831, umknął do Fran-cyi, a potem do Belgii, gdzie był korektorem,

(„Amerykanizm“), gdzie znalazł wymownego głosiciela w niedawno nawróconym o. Heckerze. Prace o. Heckera przełożył na język francuski ks. Feliks Klein i dał bodźca do rozrostu M - zmu we Francyi. Dziś pionierami M-zinu francuskiego są: Loisy, Houtin, La-berthonnière, Le Roy i w. in. —W Anglii wyrósł M. z idei, posianych przez b. protestantów, a nast. wielkich dostojników Kościoła katolickiego, kard. Manninga i zwłaszcza Newmana (ob.), którzy na katolicyzmie angielskim wycisnęli piętno własne. I współczesny przywódca M-stów angielskich, najszlachetniejsza i najwykształ-ceńsza osobistość z całego ruchu, George Tyrrell, jest b. protestantem i ex-jezuitą.— We Włoszech M. znalazł odpowiednią glebę w stosunkach społecznych kraju (ks. Romolo Murri i „chrześciańska demokracya“) i dzięki takim umysłom modernistycznym jak: Buonaiuti, Mi-nocchi i Semeria, szybko zakwitł. Poeta Fo-gazzaro do swego romansu „11 Santo“ dołączył rodzaj programu modernistycznego, kościelnego. —W Niemczech M. początkowo związany był z imieniem F. X. Krausa, który od „Katolicyzmu religijnego“ oczekiwał zwycięstwa nad ultramontanizinem, nast. znalazł gorliwych krzewicieli w Herm. Schellu i jego zwolennikach na wydziale teologicznym w Wiirzburga (Kiesl, Merkle) i w profesorze uniwers. strasburskie-go, Alb. Ehrhardzie.—U nas za propagatorów M-mu uważać można Ant. Szecha, Bolcewicza i in.—Okres rozkwitu M-zmu w kościele przypada na ostatnie lata pontyfikatu Leona XIII i na pierwsze Piusa X. We Francyi, w Niemczech, w Anglii i we Włoszech, powstała liczna prasa modernistyczna. Zdolnie redagowane pisma rozpowszechniły idee M-zmu zarówno śród duchowieństwa jak i wykształconego ogółu. (W Niemczech: „Die Renaissance“, „Das 20 Jarhundert“; we Francyi: „Demain“, „Annales de Philosophie chrétienne“, „La Quinzaine“; we Włoszech: „II Rinnovamento“, „Ri-vista di cultura“, „Nova et Vetera“; u nas poniekąd „Dziennik Powszechny“). Leon XIII osądził (22 stycz. 1899) Amerykauizm, jako sprzeczny z jednością Kościoła, nie prześladował wszakże zwolenników M-zmu w Kościele. Dopiero po wstąpieniu na stolicę apostolską Piusa X, rozpoczęła się w Kościele katolickim walka z M-zmem. Na początku Pius X poprzestawał na dawaniu ostrzeżeń, dopiero w allokucyi do kardynałów z dn. 18 kw. r. 1907 wypowiedział wojnę M-zmowi, jako źródłu wszystkich kacerstw. W Breve swem (7 maja

1907) do Dominikanów nawoływał zakon ten do zwalczania zarozumiałej krytyki. D. 14 czerw. 1907 wysłał list dziękczynny prałatowi wiedeńskiemu, b. przyjacielowi Schella, Com-merowi, który w ogłoszonej pracy „Herm. Schell u. d. fortschrittliche Katolicismus“ (Wiedeń 1907) odsądził swego dawnego przyjaciela za M. od czci i wiary. Kiedy polecono list ten ogłosić powszechnie w Niemczech z ambon, pewna część duchowieństwa oparła się. Powstało zamieszanie. Śród zwolenników Schella utworzyła się potajemna ,,Liga przeciwników indeksu i obrońców kultury“, którą Watykan uznał za związek, dążący do podkopania ustroju Kościoła. — Odtąd Pius X jeszcze energiczniej jął występować przeciw M-zmowi. D. 3 lipca 1907 w Syllabusie wymienił 65 punktów, w których zbijał wystąpienie Kanta przeciw scholastyce i zarzuty liberalnej teologii protestanckiej przeciw dogmatyce katolickiej. W encyklice ,,De modernistarum doctrinis“ („Pascendi dominici gregis“) 8 wrześn. 1907, obwołał M. za zbiór kacerstw nieodwołalnie do bezwyznaniowości prowadzących. Wtedy w każdej dyecezyi ustanowiono odrębną Radę Nadzorczą do czuwania nad życiem duchowem i literackiem, zarówno duchowieństwa jak i wiernych. W „Manu propria“ (18 list. 1908) polecił Pius X karać ekskomuniką każdego, kto wykroczy przeciw Syllabusowi i Encyklice i kazał biskupom pilnie baczyć na wychowanie duchowieństwa. Pierwszy prof. Engert z Ochsen-furtu za modernistyczne komentowanie Biblii był ekskomunikowany. Został więc redaktorem ,,20 Jahrhundert“ (od 1909 ,,Das ueue Jahrhundert“), a nast. ,,Renaissance“ u Józefa Miille-ra. Prałata Ehrharda pozbawiono tytułu za M., a historyka dogmatyki Schritzera zawieszono. Wskutek takich zarządzeń papieskich M. niemiecki chwilowo osłabł. Podobne zarządzenia uczynił Pius X i we Włoszech. D. 25 lipca 1907 rozesłał list pasterski do biskupów lombardzkich, potępiający M. Ks. Romolo Murri, pięciokrotnie w ciągu dwuch miesięcy przez cenzurę kościelną przestrzegany, przyrzekł nie poruszać wątków z ortodoksyą niezgodnych. Ks. Fracassiniego, rektora semi-naryura w Perugii, za ohronę Loisyego usunięto od obowiązków; odebrano katedry: C. Buo-naiutemu i Minocchiemu, ponieważ ten wzbraniał się uznać biblijne przedstawienie raju za historyczne. Jednak nie powiodło się wstrzymać pisma ,,I1 Rinnovamento'¹, a nawet od r. 1908 wychodzić zaczęło w Rzymie drugie pismo „Nova et Vetera“ i M. rozwija się tam coraz szerzej. We Francyi na Syllabus papieski pismo „Demain“ ogłosiło śmiałą odpowiedź. Mgr. Battifola, rektora Instytutu katolickiego w Tuluzie, usunięto od sprawowania obowiązków, na dzieła: Loisyego, Houtina, Le Roy, Laberthonnièra, Bureau i w. in. założono inter-dykt. Podobnież jak moderniści włoscy w broszurze „11 programma dei modernisti“ (Rzym

1908), odważyli się i francuscy na odpowiedź Papieżowi na wszystkie jego zarządzenia w broszurze: „Les demains d’Encyclique“ (Paryż 1908) wydanej pod pseudonimem „Catholici“. Nad Loisym, który wystąpienie papieskie poddał krytyce, ekskomunika d. 7 marca r. 1908 została wykonana. I George Tyrrell, zmuszony

E. Chw.

J. Lor.

został do wystąpienia w lutym 1906 r. z zakonu Jezuitów. U nas M. ujawnił się między innemi i w powstaniu sekty Maryawitów (ob.) i oderwaniu się ich od Kościoła. — Por.: Virgilius ,,Syllabus u. Modernisten Encyklika Pius’ X“ (Lipsk 1908); Holl ,,Modernismus“ (Tubinga 1908); Kübel „Geschichte d. Katholischen M.“ (tamże 1909); P. Sabatier „Les Modernistes“ (Paryż 1909); A. Szech ,,0 pracy katolickiej“ (Kraków 1906).

Modernizm w literaturze i sztuce. W końcu w. XIX w różnych krajach Europy zaczęto mówić o przejawach „nowej sztuki“, która tu i owdzie otrzymała nazwę „M-u“. Samego pojęcia nie określano ściśle, wkrótce też wyraz „M.“ stosować poczęto do przeróżnych, niekiedy sprzecznych albo nieuchwytnych zjawisk artystycznych. Sam wyraz użyty został po raz pierwszy w Anglii, gdzie nowego pomysłu meble, o ostrych konturach i falistych liniach, zaliczać poczęto do „modern style“. Najgłośniej o „M-ieu zagadano w Niemczech, gdzie liczono całe falangi „modernistów“ w literaturze i sztukach plastycznych. Z Niemiec termin przeszedł do Polski, zwłaszcza od czasów pierwszycli występów literackich Przybyszewskiego, którego przedtem zaliczono do heroldów modernizmu niemieckiego. Od tej pory wyraz „M.“ nie schodzi u nas z ust krytyków, dziennikarzy i czytelników. Najbardziej wyczerpującą próbę określenia samego pojęcia dał w Polsce Ignacy Matuszewski w swem dziele „Słowacki i nowa sztuka“. U pisarzy, uchodzących za modernistów znalazł on takie cechy: Krańcowy indywidualizm, pogarda rzeczywistości i skłonność do marzycielstwa, dająca uczuciu i wyobraźni przewagę nad chłodnym rozumem; dążność do syntezy liryczno-muzycznych i epiczno-plastycz-nycli żywiołów oraz środków ekspresyi artystycznej, w celu możliwie pełnego wypowiedzenia swojej jaźni w sztuce; nadzwyczajna doskonałość, subtelność i oryginalność formy, wyrażającej równie subtelne i oryginalne aż do paradoksalności uczucia, myśli i nastroje; wyrafinowana wrażliwość, zdolność odczuwania i oddawania delikatnych, niepochwytnych prawie objawów życia wewnętrznego, a co zatem idzie, wstręt do nowej pospolitości oraz pociąg do rzeczy rzadkich, do tematów niezwykłych, słowem do „egzotyzmu“ w najszerszem tego terminu znaczeniu; nastrojowTość, mistycyzm i związany z nim genetycznie symbolizm; wiara w wysokie posłannictwo sztuki i transcendentny jej początek; wiara w jedność duszy ludzkiej i duszy wszechświata, połączona z wiarą w ciągłą ewolucyę; dążenie do tego, żeby pierwiastek ideowy, czy uczuciowy, zlewając się organicznie z formą, nie był przez nią tłumiony, żeby dzieło sztuki, przy całej barwności i dekoracyjności, przemawiało nie tylko do oka lub ucha, lecz do głębin jaźni, do myśli i serca, żeby nietylko bawiło widza, słuchacza lub

czytelnika, lecz wstrząsało jego duszą, odsłaniając przed nią rozległe horyzonty, pozacie-lesne i pozaświatowe, i budząc w niej poczucie nieskończoności.—Taka rozległa formuła „M-u“ streszcza tyle różnych zjawisk twórczych,' że w rezultacie nie określa żadnej „nowości“. Indywidualność, nastrój, egotyzin lub egzotyzm tworzyły oddawna podstawę wielu dzieł sztuki. Najważniejszym pierwiastkiem w t. zw. utworach „modernistycznych“ jest niewątpliwie przewaga liryzmu. Cały kierunek (o ile to naturalne zjawisko można nazwać nowym kierunkiem) jest tylko reakcyą przeciwko nadużyciom „objektywnej“ metody w twórczości realistycznej, a zwłaszcza przeciwko naturalizmowi. Nazwa „M.“ należy do najmniej szczęśliwych w dziejach piśmiennictw; wytwarza tylko zamęt w kryteryach i sądach. We Francyi, gdzie nieustannie powstają nowe kierunki artystyczne, wyraz ten nie jest znany. Logika języka francuskiego oparła się niejasności i chwiejności tego terminu, używając zamiast niego zrozumial-szych i ściślejszych nazw, jak: symbolizm, im-presyoniztn, egzotyzm itd.

Modest św., wraz z Krescencyą, wychowali w wierze chrześeiańskiej Wita, urodzonego w Sycylii, z najdostojniejszych, ale żyjących w pogaństwie rodziców. Ojciec nie mogąc zmusić Wita do wyrzeczenia się wiary chrześeiańskiej, oddał go w ręce rządzcy do ukarania. Ochło-stany okrutnie, unikając dalszych mąk, Wit wsiadł na okręt z przybranemi rodzicami swymi Modestem i Krescencyą. Po kilkodniowej żegludze, przybyli do brzegów Lukanii i tu schwytani podczas wylądowania, odnieśli palmę męczeńską, za Dyoklecyana w w. IV. Kościół obchodzi pamiątkę Modesta i Wita d. 15 czerwca.

Modest, chorepiskop salzburgski, w w. VIII wysłany przez Wirgiliusza, biskupa salzburg-skiego z czterema kapłanami do Karyntyi, na prośbę władzcy tego kraju Chettiomara (f 769), nawracał jego mieszkańców, budował kościoły, między innemi kościół Panny Maryi, zapewne Mariasaal, niedaleko Celowca, kościół w Li-burnii, a raczej Tiburnii, niegdyś stolicy Noryku, i kościół w Undrimach. Niedługo potem umarł; uważany za apostoła Karyntyi.

Modestinus Hereunius, znakomity prawnik rzymski, uczeń Ulpiana, pisał swe dzieła za rządów Karakalli i Aleksandra Sewera. M. znał dokładnie język grecki i w tym języku napisał jedną z swych większych prac „de Excu-sationibus“. Pisma tego pisarza mają za przedmiot prawie cały obowiązujący materyał prawny, tak ius civile jak i pretorskie. Szczególne zamiłowanie miał M. w dystynkcyach, odróżnieniach prawnych, w określeniach, w t. zw. „differentiae*. Dawniejszą literaturę M. rzadko przytacza, korzystając przeważnie z dzieł Pawła i Ulpiana; nigdzie zaś nie powołuje się na wielkiego prawnika Papiniana. Do ważniejszych jego prac zaliczają: a) XII libri pandectarum,

b) X regularum, c) XIX responsorum. d) IX dif-ferentiarum. Z dzieł jego weszło 344 ustępów do Dygestów Justyniana. — Por.: Lenel „Palin-genesia“ (I, 702 — 755), Zoll „Hist. prawod. rzymsk.“ (II, 55); Dydyński „Źródła prawa rzyrn-

T. I).

adz.

S. Drz.

adz.

Modimperator (modi imperator = miarę nakazujący), oznacza przewodniczącego przy biesiadach u Rzymian, który stanowił, ile puha-rów wina każdy z biesiadników miał wypić. Zwano ich także: magistri, arbitri bibendi, ma-gistri, reges convivii, u Greków ovp.7roaóap)(oi. Zwyczaj ten przejęli Rzymianie od Greków.— Por.: Christ „Commentationes de veterum ma-gisteriis in poculis“ (Lipsk 1845 — 1847).

Modius,ŁModium, najwyższa jedność do miary na rzeczy suche u Rzymian, gdy tymczasem

podstawą miary rzymskiej na rzeczy płynne była Amphora (ob.), która trzy razy większa była aniżeli M. M. odpowiadał zaś wogóle naszemu korcowi, zawierając nieco więcej nad półtrzecia garnca, albo 8.754 litra, a ¹/₆ greckiej miary medimnos (ob.). Niewolnikom dawano zwyczajnie cztery takie miary zboża na miesiąc. Działy jego są: Modius=73 amfory,

Sextarius=¹/i6 M-a, Hemiua^¹/^ M-a, Quarta-rius=¹/₆₄ M-a, Acetabulum = l/i28 M-a, Cya-thus = ¹/i92 M-a. Zresztą używali Rzymianie także Semimodii, Semodii=półkorców, gospodarze zaś wiejscy—większych statków, obejmujących trzy, a nawet dziesięć M-ów; oni też, według świadectwa Warrona, zwali M. trzecią część

S. Drz.

Modlibowski Kacper (f 1754), kasztelan międzyrzecki, sławny ze swojej wymowy na sejmach z czasów Augusta III; niektóre jego mowy umieszczone są w „Swadzie polskiej“ Danejkowicza, był cześnikiem wschowskim, mianowany kasztelanem r. 1736. — Por.: Estrejcher XXII.

skiego“ (1904, 278).

Modestow Bazyli, filolog i publicysta ros-syjski (* 1839), po ukończeniu uniwersytetu petersburskiego i badaniach zagranicą został r. 1865 docentem w Odesie, a r. 1867 w Kazaniu. Po obronie rozprawy „Rimskaja pismien-nośt w period carej“ został r. 1868 profesorem w Kazaniu, skąd r. n. przeniósł się do Kijowa, W 1. 1877 —1880 prof. Akad. duchownej w Petersburgu, r. 1880 — 89 poświęcał się publicystyce, r. 1889 — 93 prof. uniw. w Odesie. Z większych jego prac: „D. Gebrauch der Schrift unter d. römischen Königen“ (Berlin 1871), „Lek-cii po istorii rimskoj litjeratury“ (Kijów 1873 i 75, 2 kursy) i „Wwiedienije w rimskuju istoriju“ (1902).

Modestus: 1) znakomity Rzymianin, piastował po raz drugi godność konsula w r. 228 po Chr. za panowania Aleksandra Sewera. — 2) Flavius Domitius M., sprawował w r. 372 po Chr. za panowania cesarzy Walensa i Wa-Jentyniana urząd konsula, a później dowodził z polecenia Walensa komendą nad cesarską gwardyą przyboczną (praefectus praetorio)\ gorącym był zwolennikiem sekty aryańskiej, za co go cesarz tem więcej polubił; — 3) Autor małej rozprawy, napisanej w r. 275 po Chr. z polecenia rzymskiego ces. Tacyta: Libellas de vocabulis rei militaris ad Taciturn Augu-stum\ nowi krytycy (Peyron, Haase i inu.), twierdzą, ze napisał ją Pomponius Laetus (ob.) albo jeden z jego uczniów; wydali ją w zbiorowych edycyach „Scriptores rei militaris“ Modius Fr., Kolonia 1580; Stewechius, Antwerpia 1585; Scriverius, z komentarzami Modyusza i Stewechiusa, Lejda 1607, 2 tomy; poprawne wydanie z objaśnieniami poprzednich trzech wydań, Wesel 1671.

Modica, m-to w prow. Syrakuzy (Sycylia), wśród stromych skał, przy linii dr. żel. Syrakuzy— Licata; piękny kościół św. Jerzego z w. XVII, wysoko położony dawny zamek, liceum, gimnazyum, seminaryum, szkoła techniczna i instytut, hodowla bydła, uprawa owoców południowych, handel płodami rolnictwa; 50 000 m-ców.

S Drz.

jutrzyny.

Modius Franciszek filolog i prawnik belgijski (* 1536—-j* 1597), przykładał się do prawa w Louvain i Douai, poczem przeniósł się do Niemiec, unikając zamieszek religijnych, panujących w kraju. Zamieszkał na pewien czas w Bonn, r. 1587 wrócił do Niederlandów, gdzie otrzymał kanonikat w ńire. Na tem stanowisku dokonał żywota w szmotności i pracy. Napisał wiele doniosłych prac filologicznych i prawniczych, których spis znajduje się w „Bibliotheca Belgiea“ Foppensa. Główniejsze z nich: „Pandectae triumphales“ (Frankfurt 1586) i „Rerum criminalium Praxis“ (t-że 1587). ad4*

Modliborzyce (Modlibożyce), wieś, pow. opatowski, kość. parafialny z XIV lub XV w. przez benedyktynów z Łysej Góry fundowany, szkoła początkowa, przytułek dla ubogich, ok. 500 m-ców. Pamiętne zjazdem (d.    11 kwietn.

1657) Karola Gustawa szwedzkiego z Jerzym Rakoczym siedmiogrodzkim.    Chw-

Modlibowski Bartłomiej, kasztelan bra-cławski. Ten za czasów Jana Kazimierza, pędząc uchodzących Tatarów, otoczony od nich, długo się bronił; gdy mu kul nie stało, rękoje-ścią szabli wybił ząb sobie, a przybiwszy nim w rusznicy nabój prochowy, wycelował do najbliżej nacierającego Murzy, i trupem go położył. Śmierć przywódzcy pohańców taki postrach na cały ich hufiec rzuciła, że w popłochu uciekli, a z garstką swoich M. szczęśliwie się wycofał.

Modlibóg, Modlibok, herb: W polu błę-kitnem — trzy srebrne rogi w gwiazdę; nad hełmem 5 piór kogucich; dwa srebrne między błękitnemi. Labry błękitno-srebrne.

Modlin urzędownie Nowogeorgiewsk, warownia rossyjska w Król. Polskim na praw. brz. Wisły, przy uściu do niej Buga z Narwią, pow. płoński, o 31 w. na płn. od Warszawy,

adi.

połączona koleją żel. i dwiema drogami bitemi wojskowemi z praw. i lew. str. Wisły z Warszawą. Panuje nad wielkim mostem żelaznym przez Narew dla kolei nadwiślańskiej przerzuconym, zajmuje około 9 w. w obwodzie i jest opasana wieńcem tortów w promieniu kilku-wiorstowym. Zawiera główne składy pontonów, 1828. wielkie magazyny intendentury, więzienie wojskowe, wielki młyn parowy i ok. 10 000 załogi.

Pod warownią liczę ubogie kolonie osadników rossyjskich, sprowadzonych przez Mikołaja I z głębi Cesarstwa. Niegdyś przystań wiślana i skład soli (ob. Verduma podróż), po raz pierwszy wyzyskana została, jako miejsce strategiczne, w w. XVII przez Szwedów. R. 1655 stał tu obozem we wrześniu gen. szwedzki Stenbok.

R. 1656 zajmował M. palatyn, Adolf Jan, i 27 lipca wspólnie z królem szwedzkim stąd ruszył na Pragę. Pierwszy założył twierdzę w Modlinie Napoleon (stąd jedna z redut dotąd ma nazwę Napoleońskiej) i w 1. 1807 — 1812 rękoma polskiemi dźwignął tu szańce potężne, które gen. hollenderski Dondell, ówczesny komendant M-na z ramienia Francuzów, poddał ros-syanom d. 25 grud. r. 1813. Po utworzeniu Kongresówki, M. został warownią wojska polskiego. W wojnie r. 1831, w planach strategicznych kierowników obu strou walczących, i km. kw., 230.000 m-ców, Kroatów i Serbów M. grał rolę ważną. Zajęty ostatecznie przez wyznania rz. katolickiego i greckiego. Na zacli. wojska rossyjskie, został przez Mikołaja I (który góry Karst i Wielka Kapela; rzeki Kulpa, Ko-M. 17-cie razy odwiedzał) rozszerzony i umo- rana, mnóstwo potoków. Klimat naogół suro-cniony. Obecnie wskutek postępów techniki wy, łagodny tylko na brzegu Quarnero, gdzie wojskowej, M. stracił swe dawne strategiczne rosną owoce południowe. Stolicą komitatu jest znaczenie. — Por. „Die Blokadę v. M. v 5 Ogulin.

Febr. 1813 bis December 1813“ („Minerwa“,

E. Chw.

E. Chw,

1835).

Mödling m-to w Austrii Dolnej, 288 na npm., u stóp stromego lasu Wiedeńskiego, 15 km. od Wiednia, nad rz. Mödlingbach; przy linii kolei południowych Wiedeń-Tryest i M. - Laxenburg na linii statków Wiedeń-M. i kolei elektrycznej M.-Hinterbriihl. Ulubione letnisko; siedziba sądu okręgowego; 2 kościoły katolickie, w nich kościół św. Otmara w stylu gotyku wczesnego z r. 1454 z kaplicą romańską, kościół protestancki, ratusz, park miejski z domem zdrojowym i teatrem letnim; średnia szkoła rolnicza z kursami browarnictwa i ogrodnictwa, dom sierot, szpital; źródło mineralne z kąpielami; uprawa wina; fabryki wyrobów metalowych, części maszyn, obuwia, browar, gazownia, 12 000 m—ców. W pobliżu Priess-nitztal z zakładem kąpieli natryskowych. Na zachodzie piękna dolina Brühl i zwaliska zamku M. z w. XI.

Modliński Józef, pułkownik wojsk polskich ( * 1774 we wsi Niegibalice na Kujawach—f 1837), szef szwadronu, wcześnie rozpoczął zawód wojskowy i już jako adjutant gen. Mniewskiego odbył kampanię kościuszkowską. R. 1807 został kapitanem ułanów, odznaczył się pod Bydgoszczą; w r. 1809 mianowany pułkownikiem i szefem szwadronu. Opuściwszy służbę wojskową, poświęcił się gospodarstwu wiejskiemu, nie usuwając się od spełniania wielu obowiązków społecznych. Z wyboru obywateli sąsiadów był radcą wojewódzkim, sędzią pokoju, posłem na sejm r.

E. Chw.

Modliński Ignacy, patryota polski (* 1809 — f 2 marca 1873 w Popowie nad Gopłem), walczył w szeregach powstańczych r. 1831, poczem w Paryżu należał do wielu prac użytecznych, wysoce ceniony przez A. Mickiewicza i S. Witwickiego. W r 1848 osiadł w Ks. Poznańskiem w Walentynowie i uczestniczył w ruchu Odrodzenia tamtejszym. Ożeniony był z Leokadyą Niegolewską, córką sławnego pułkownika. Mąż wielkich cnot obywatelskich, któremi nie lubił się chlubić. — Por.: T. Życli-liński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich od r. 1863 do r. 1876“ (Poznań 1877). Modliszka, owad, ob. Mantis.

Modrak, ob. Centaurea.

Modrus - Fiume komitat kroacko-slawoński utworzony w r. 1886 z dawniejszego okręgu wojennego Ogulin-Sluin i komitatu Fïume. Graniczy z Adryatykiem, Istryą, Krainą, komitatami Zagrzeb i Lika-Krbava, oraz Bośnią. 4879

ad z.

Modrzejewska Helena, najznakomitsza artystka dramatyczua polska (* 1842 w Galicyi). W r. 1861 wstąpiła do trupy Łobojki, z którym odbywała wędrówkę artystyczną po miasteczkach galicyjskich, Zaangażowana w r. 1862 do teatru lwowskiego, nie została tam oceniona należycie; wróciła więc na prowincyę i słynęła wszędzie jako wyborna, a bardzo różnostronna artystka. Przez kilka lat przebywała w Czer-niowcach w trupie swego brata, Józefa Bendy. Potem wstąpiła do teatru krakowskiego, gdzie grywała role naiwnych, dopóki nie zwrócił na nią baczniejszej uwagi Jan Jasiński, b. dyrektor teatru warszawskiego. Pod jego kierunkiem M. odtwarzać zaczęła pierwszorzędne role w dramacie i komedyi. Wyszła w tym czasie za mąż za Karola hr. Chłapowskiego, nazwiska jednak scenicznego nie zmieniła. — Po występach gościnnych w Poznaniu i Warszawie, występach, które dały artystce ogólne uznanie, M. przeniosła się (w r. 1869) na stałe do teatru warszawskiego. Wkrótce zasłynęła tu jako najświetniejsza artystka polska. Pojawiła się odrazu jako poetka wdzięku, jako nieporównana mistrzyni żywej mowy polskiej. Na krytykę i publiczność magnetycznie działał czar jej urody. „Niby królewna z baśni,—pisze L. Rydel—już w kolebce od jakiejś dobrej wróżki

otrzymała dar wszelkiej doskonałości artystycznej: twarz jej była kameą grecką, oczy—dwoma promieniami duszy, uśmiech—rajskim kwiatem, rozkwitającym na wargach, ruch jej każdy był nieświadomą harmonią płynnych linii, każda postawa — rzeźbą, głos — harfianą jakąś muzyką. Lecz najwspanialszym klejnotem tego wiana był talent. Wdzięk i piękność kobieca l ki. Realizm gry znakomitej artystki nie był mogły mu tylko dodawać blasku i służyć za | wtedy wynikiem żadnej estetycznej doktryny, drogocenuą oprawę; źródło jego biło jednak i ale się naturalnie wysnuwał z misternych, pra-w duszy nawskroś poetycznej, bogatej w głę- ( wie niedostrzegalnych splotów flkcyi z rzeczy-boki, szlachetny liryzm, w przedziwną wrażliwość uczucia i twórczą moc wyobraźni, która wszystko, co przeszło przez nerwy i serce, przekształcała w dramatyczną wizyę“. M. wpłynęła ogromnie na podniesienie poziomu repertuaru dramatycznego w Warszawie. Krytyka wszelkich odcieni stwierdziła, że dla publiczności przechowującej w umyśle tradycye wyższej sztuki, M. pozostanie pod wielu względami niedoścignionym wzorem. Nie było w Polsce nigdy artystki, ani artysty dramatycznego, które-muby towarzyszył przez cały ciąg karyery scenicznej taki szczery i tak niezmienny entu-zyazm widzów. Z dalekich stron zjeżdżano się do Warszawy, aby „zobaczyć M-ąu. Zrazu M. była realistką, chociaż realizm jej ogarniał raczej ogólne pojęcie charakteru, niż dotykał szczegółów wykonania. Później w dziejach jej talentu dostrzegano jakby walkę między realistką a idealistką, walkę, którą kierował główny pierwiastek gry M-ej—nieporównany wdzięk osobisty. Mistrzynią okazała się M. przedewszyst-kiem w swojskich utworach Fredry, Korzeniowskiego i Słowackiego. Pomimo ubogich motywów gry w Anieli („Śluby panieńskie“), M. stworzyła w tej roli prawdziwe arcydzieło.

i dystyngowana jako „Panna de Belle-Isle“ Dumasa, pełna gorączkowej werwy i rozdrażnienia nerwowego w „Księżnie Jerzowej“. „Wdzięk w stanie działania był żywiołem M-ej i dlatego tak była szczera, przekonywająca, ilekroć na takim wdzięku osobistym budować mogła charakterystykę przedstawionej bohater-

wistością“. — Obok tych kreacyi M. zasłynęła także jako pierwszorzędna wykonawczyni ról szekspirowskich: Ofelii, Desdemony, Julii, lady Macbeth. O jej Maryi Stuart pisze Tarnowski: „Pierwsza niemal staje w pamięć Marya Stuart, ze wspaniałym wybuchem w akcie irze-

V'

Fig. 39. Modrzejewska Helena (z fotogr.).

cim, z rozdzierającem pożegnaniem w piątym, z majestatem królowej i ofiary zawsze. Nie dziw, że wszyscy prawie podziwiali tę rolę nad wszystko“. Do świętych popisów wirtuozowskich M-ej należała także rola „Adryanny Lecouvreur“. Była to wielka fantazya rolowa, oddana z pierwszorzędną maestryą środków technicznych. — W Warszawie |M. prowadziła bardzo szerokie życie towarzyskie, odgrywała pierwszorzędną rolę w salonach warszawskich. Sytuacyę aktorki polskiej podniosła do nieznanej dotąd wyżyny. W r. 1876 M. opuściła scenę warszawską i udała się do Kalifornii. Czuła się znużoną i wyczerpaną nietylko nadmiarem pracy, ale i życiem towarzyskiem, które ją pochłaniało, ze szkodą dla sztuki. Dokuczyła jej również

Rysunek pierwotny rozrósł się i wyszlachetniał pod dotknięciem artystki, która stworzyła nie taką Anielę, jak ją napisał Fredro, ale taką, jakąby wymarzył Słowacki. — Do najlepszych kreacyi M-ej zaliczono także rolę „Panny mężatki“, traktowanej z wyborną miarą, a dy-stynkcyą, z artyzmem, który głównie na mi-sternem wykończeniu szczegółów polegał.—Poetyczną wizyę dała M. w roli wojewodziny w „Mazepie“. Zaklęła w niej łabędzią płynność, melancholię cudną, owiała przebolesnym urokiem miłości cichej, ofiarnej, a beznadziejnej.—

Mniej doskonałą była M. w licznych swych rolach z repertuaru francuskiego. Jeszcze w „Kaprysie Maryanny“ Musseta połączenie mglistych rysów oderwanej natury niewieściej z realizmem życiowym, kunsztowne ustosunkowanie poezyi do rzeczywistości, pozwalało M-ej stworzyć rolę doskonałą, skończoną. Ale nie dosięgła już tego stopnia doskonałości w „Naszych najserdeczniejszych“, w „Fru-Fru“, w „Sfinksie“ Feuilleta. — Iw tym jednak rodzaju dochodziła do najwyższego poziomu sztuki wykonawczej, gdy odtwarzała role arystokratyczne, pełne złowrogiego czaru w „Dalili“ Feuilleta, poważna

atmosfera teatralna i różne niechęci, jakie bu- } szych wzruszeń. Królowa na scenach naszych dzi niepospolita osobistość artystyczua, mająca wielkie wpływy i dążąca śmiało do celu. Ustąpienie jej było niepowetowaną stratą dla sceny polskiej. — W Ameryce nauczyła się M. szybko po angielsku i już w r. 1877 wystąpiła w San-Francisco w roli Adryanny Lecouvreur. Odra-zu zyskała olbrzymie powodzenie, które ją na-zawsze zatrzymało w Ameryce. Po wielu- wędrówkach artystycznych w Stanach Zjednoczonych, M. występowała w 1. 1880—82 w Londynie i większych miastach Anglii, ze wzrasta-jącem wciąż powodzeniem. Odwiedziła także w tym czasie Kraków i Warszawę. Talent jej uległ widocznej przemianie: dykcya nabrała nieco egzotycznego zabarwienia, spotęgowała się siła głosu, gra nabrała ekspresyi tragicznej, ale dawniejsze polskie role straciły wiele na subtelnej miękkości. W okresie tym stworzyła swe arcydzieło sztuki aktorskiej: rolę Maryi Stuart wr tragedyi Szyllera. — Olśniewała także „Norą“, którą wykonała z przedziwnem stopniowaniem od scen pół-dziecięcych do silnego wyrazu świadomej siebie samodzielności kobiecej, z gorączkową, szaloną ekspresyą w słynnej scenie tańca. Odtworzyła także w sposób nowy, oryginalny kilka ról w komedyach szekspirowskich: „Wieczór trzech króli“, „Wiele hałasu o nie“ i „Kupiec weuecki“. Jej Beatrice z „Wiele hałasu o nie“ to może najdalszy słup graniczny jej talentu w dziedzinie lekkiego humoru. Analizując ówczesną grę M-ej, Konstanty M. Górski pisał: „Ze wszystkich wielkich aktorek, które mi los widywać pozwolił, nie znam żadnej, któraby tak idealizowała postacie bezwiednie, więc przekonywująco. Mówię o wy-tworności jej gry, o jej wdzięku i prawdzie; wszystko to słuszne, ale im więcej staram się rodzaj jej zdolności określić, tern częściej natrafiam na wyraz nieokreślony: poetyczność.

i obcych, jest ona nie tylko rodzajem swojej gry nawskroś polską artystką“. — Po raz ostatni przyjechała M. do kraju na schyłku swej działalności, w r. 1903. Grała wtedy w Krakowie i we Lwowie 21 razy (Marya Stuart, lady Macbeth, Hrabina Idalia, Gniazdo rodzinne, Wiele hałasu o nic, Marya Stuart i in.). Pomimo lat sześćdziesięciu, nauczyła się wtedy M. umyślnie nowych ról w „Warszawiance“ i „Protesilaosie i Laodamii“ Wyspiańskiego oraz w „Giocondzie“ d’Anunzia i „Antygonie“ Sofo kiesa. Były to jej ostatnie tryumfy na scenach polskich. —W Kalifornii nabyła posiadłość wiejską, której dała szekspirowską nazwę Arden. W r. 1906, za inicyatywą Paderewskiego, odbyło się w New-Yorku wielkie przedstawienie beuefisowe na korzyść M-ej, która wystąpiła wówczas w roli lady Macbeth. Ze znacznego dochodu, który widowisko to przyniosło (20 000 dolarów), zakupiono dla artystki rentę dożywotnią. M. zamierzała sprzedać posiadłość w Ameryce i osiąść w Poznaniu. Śmierć zamiar ten zniweczyła: wielka artystka zmarła d. 9 kwietnia 1909 roku.—W Ameryce odegrała wielką rolę artystyczną: jej występy wędrowne po teatrach amerykańskich poczytywano za szkołę wielkiej sztuki i propagandę wielkiej poezyi. Dla Polski olbrzymi talent M-ej był, niestety, stracony przez całe 33 lata. Krytyka uznała jednogłośnie, że w zawodzie jej nie było schyłku, upadku, kompromisów ze złym smakiem, ze sztucznym efektem, z reklamą. „Zostanie pamięć, że w dziejach polskiogo teatru był czas, kiedy urocza postać, szlachetna inteli-gencya i potężna wyobraźnia M-ej wcieliła w siebie najpiękniejsze kreacye europejskiego dramatu, jak przed nią żadna artystka w Polsce, jak we wpółczesnej Europie jedna tylko“.— B i b 1.: „Helenie Modrzejewskiej koło narodu polskiego“ przez Bron. Prawdomowskiego (Małachowskiego). Kraków. 1879; „Helena Modrzejewska“ przez Konstantego Górskiego. („Czas“ krakowski. 1890); Helena Modrzejewska“ przez Lucyana Rydla („Czas“ krak. 1909); „Helena Modrzejewska“ przez Stanisława Tarnowskiego („Przegląd Polski“ 1909); „Siły i środki naszej sceny“ przez W. Bogusławskiego. Warszawa 1879 (str. 243—276); „Helena Modrzejewska“ przez Józefa Kotarbińskiego („Nowa Gazeta“. 1909. 10 kwietnia). Nadto we wszystkich czasopismach polskich—wspomnienia pozgonne w

J. Lor.

Modrzejewski Edmund (*w Kaliszu 29 paźdz. 1849—f w Warszawie 14 kwiet. 1893) lekarz. Do szkół uczęszczał w Kaliszu, do nauk lekarskich przykładał się w Warszawie (1867— 1872); uzyskawszy dyplom lekarza wyjechał za j granicę, aby się dalej kształcić w chirurgii. Pdf powrocie do kraju w r. 1875 osiadł w Warszwf. wie i zajął się wykonawstwem lekarskiem, rfo-czątkowo w zakresie chirurgii, nad którą pfra-

Byty? SĄ może artystki, mające więcej siły, tragiczności, grozy, może nawet więcej królewskiego; majestatu kobiecego nikt więcej od niej nie ma. Ale nie wiem, co rzadsze—to jak sądzę, nie tylko dziś, ale zawsze tak było — co rzadsze od poezyi. Ma wprawdzie pani M. nie tylko zalety artysty, ale i doskonałość wirtuoza; ale najpiękniejszą, najdoskonalszą jest ODa jednak wtedy, gdy jej rola pozwala idealizować bez wahań i zastrzerzeń, idealizować zupełnie i kiedy ma, na przykład, przedstawiać jedną z tych kobiet, które Szekspir stawia wśród namiętnych i brutalnych postaci, kobietę kocha- kwietniu r. 1909. jącą i cierpiącą w swej miłości, umierającą cicho, bo dotkniętą w serce. Do ról jej najlepiej przystają.słowa, które mówiła w „Mazepie“: Kochała i umarła z żalu... Usuwa ona chętnie wszystko, co gra tylko na nerwach, a wszędzie, w pospolitych nawet sztukach, wydobywa na pierwszy plan każdą piękność, rzewność i uczucie. Wznieciła w nas dużo najszlachetniejszego zapału i dała dużo najpiękniej-

eował również jako lekarz szpitalny u Dzieciąt- młodszych pędach, które są pędami długiemi ka Jezus. Nikły stan zdrowia zmusił go do za-    Pączki są szczytowe i boczne, pokryte łusecz

kowato zasychając, pozostają trwale na pędzie. Kwiaty oddzielno-płciowe, nie rozrzucone jak u innych jodłowych, na różnych gałęziach, lecz na jednej i tej samej gałązce mieszczą się w nieładzie ustawione bazie męskie i żeńskie. Owoce pod postacią szyszki po dojrzeniu nie odpadają. Gatunki: 1) M. zwyczajny .{Larix europaea De Cand). M., wyrosłe w górach na gruncie odpowiednim, wydają drewno żywiczne, barwy cieniDO - czerwonawo - brunatnej, bardzo mocne i trwałe na budowle wodne i suche, wyrosłe zaś w równinach nie dosięgają nigdy tej wartości, a drzewo jest jasno-bruuatno-żółtawej barwy. M. należy właściwie do flory górskiej, a zatem prawdziwie dziki trafia się tylko na Alpach, Karpatach, w górach Kruszcowych, Olbrzymich, wszędzie zaś na podgórzach i równinach lasom modrzewiowym dała początek po większej części ręka ludzka. Na Karpatach lasy dziewicze modrzewiowe, lub z przymieszką świerków, widzieć możne na Spiżu, na południowym stoku Tatr. Na Beskidach M. trafia się tu i owdzie kępami, na Karpatach wschodnich, w Siedmiogrodzie, Banacie itd. Tak samo spotyka się w ziemi Krakowskiej, Sandomierskiej, Rawskiej, Lubelskiej, w Opatowskim powiecie, pod św. Krzyżem, w powiatach: Kieleckim, Rawskim, Grójeckim; w Mazowieckiem, Poznańskiem; w ogóle zaś w mniejszych ilościach i już nowszych upraw, można go u nas w całym znaleźć kraju. W Europie środkowej i na Alpach dosięga M. do 2 000 m., a nie niżej niż 1000 m. nprn. Do wysokości 1000 m. tworzy drzewostany czyste, wyżej zaś rośnie zmieszany z innymi gatunkami drzew. Na Tatrach dosięga do 1500 m. nad poziom morza; w Cesarstwie znajdujemy M. i na równinach, ku płn.-wschodowi rośnie już inny gatunek. Ze wszystkich swojskich drzew iglastych rośnie M. najprędzej. M. wydaje nadzwyczaj żywiczne, trwałe i najmocniejsze drzewo na budowle tak podwodne jako i lądowe, na budowę statków wodnych itd., a skutkiem swego silnego zapachu, jest wolne od toczenia przez owady. Deski mniej od innych się paczą, dla tego najwięcej we Włoszech przez malarzy bywają używane. Kory używa się w garbarstwie, jest lepsza od świerkowej i zawiera kwas nazwany „Larixinowym“. Z miazgi wyrabiają „Vanillinę“, rodzaj wanilii, zapachem i smakiem nie różniącej się od wanilii prawdziwej. Ważnym wyrobem jest terpentyna wenecka (Terebinthina veneta) czyli balsam bezbarwny jak woda, lub mało zabarwiony, mający zastosowanie w medycynie, i do użytków technicznych, oraz do wyrobu najdelikatniejszych gatunków terpentyny. Ponieważ M. mało ocienia grunt, można go polecić na obsadzenie dróg i alei, pastwisk

Dr J. P.

niechania zajęcia tego i wówczas, poświęciwszy kami błonkowatemi które, przy nasadzie obrącz się wyłącznie chorobom usznym, od r. 1883 do końca życia jako lekarz ambulatoryum przyjmował chorych takich w szpitalu Dzieciątka Jezus.—Należał do grona spółwłaścicieli i wydawców „Gazety lek.“, w której pracę niejedną ogłosił, również był członkiem czynnym Tow. lek. warszawskiego. — Pisując zwykle po polsku, prac kilka ogłosił także po francusku i po niemiecku, wyszczególnia je Kośmiński w „Sł. lek. polskich" (332 i 616).—Por.. „Gazeta lek.“ (rocz. 1893, ser. 2-a, XIII, nr. 16).

Modrzejowski Andrzej, podskarbi nadworny kor., dyplomata i wojownik. Pierwszy raz występuje podczas wyprawy chocimskiej r. 1673, na której był ranionym. Z obozu pod Żuraw-nem na mocy wyraźnego warunku umowy podpisanej d. 17 paździer. r 1676 wysłany został w poselstwie do Turcyi, które odbył z wielką okazałością. W nagrodę mianowano go podczaszym sieradzkim, starostą medyckim, przemyskim i pułkownikiem królewskim, nadto otrzymał podskarbstwo nadworne koronne. W r.

1683 z Janem III poszedł na odsiecz pod Wiedeń i był w wyprawie jednym z najbliższych boku królewskiego, gdyż z Atanazym Mią-czyńskim, s-stą łuckim, z królem sypiali. Zginął w sławnym dniu 12 wrześ. 1683 r. Została po nim relacya z odbytego poselstwa do Turcyi, drukowana w przypisach Jul. Bartoszewicza do Święckiego „Historycznych pamiątek“

(t. I, 371). Obszerniejsze szczegóły „Dzień, warszawski“ (1855 Nr. 237).

Modrzejów, — Modrzew, osada, dawniej rn-ko nad Czarną Przemszą, pow. Będziński (g.

Piotrkowska), włączona do gminy Górniczej, parafii Zagórze, na samej granicy Galicyi, pomiędzy Sosnowicami a Niwką. Komora celna III klasy, jarmarków 6, 1 500 m-ców, poczta w Dąbrowie Górniczej. Dawną wieś w ks. Siewierskim Mrowisko zw. przywilej Augusta II w r.

1706 wyniósł do rzędu miast. Dawniej przez M. szedł trakt handlowy z Krakowa do Prus.

Mimo to stan m-ka położonego na pograniczu Królestwa Polskiego, Prus i Austryi nigdy nie był świetny. Obecnie żyje z przemysłu Zagłębia Dąbrowskiego.    . • .

Modrzew [Larix). Linneusz zaliczał M. do rodzaju sosen (Pinus)\ acz jest z niemi w pew-nem pokrewieństwie, jednak w wielu cechach od nich się różni, i dlatego zaliczono go do rodzaju oddzielnego w podrodzinie szyszkowa-tych, jodłowatych. Liście w kształcie igieł zebrane w wiązeczki do 30 sztuk, nie tworzą po złożeniu ich, jak u sosen, walca; na zimę opadają, pod względem morfologicznym uważać je należy za pędy z a nikłe krótkie, które pierwiastkowo mieściły się w kątach igieł. Prawdziwe igły stoją pojedyńczo na uaj-

Wiel. Enc. Powsz. Uustr. Ser. I. Tom XI.V1I Zesz. 373b.

A-

i tworzenie łąk angielskich. Najważuiejsze odmiany M-a zwyczajnego: a) M rossyjski (Larix rossica Sabine, L. sibirica Ledeb., abies camtschatica Ruppr). Drzewo nie dochodzące większej nad 80 stóp wysokości ze zwieszającemi się gałęziami, rośnie przeważnie w Syberyi na górach Ałtajskich (2 500 — 5 500 stóp) i na Kamczatce; b) M. amerykański (Larix americana Michx. L. pendula Sali sb.). Dziki rośnie w Ameryce północnej w Kanadzie, sięgając do najzimniejszej strefy; przez krajowców „Tamarak“ czyli czarnym M. zwany, którego drewno na budowle jest bardzo cenione; c) M. biały Larix decidua alba, Hort.). Z iuuych gatunków hodowanych w ogrodach dla ozdoby są znane 2) M. h i m a-1 a j s k i, Larix Griffithii H o o k. 3) M. z d r o b-uemi szyszkami, Larix microcarpa Poir. Dziko rośnie w Kanadzie. 4) M. japoński, Larix japonica Carr., L,. lepto lepi* G ord. przez Japończyków wysoko cenione drzewo do budowli. W nowszych czasach zaczęto go hodować na większą skalę w Niemczech w lasach rządowych.

Modrzewnica, ob. Andromeda.

Modrzę Wski-Prycz Andrzej (* 1503 w Wolborzu—f 1569 lub 1570), należy do grona pierwszorzędnych pisarzy polskich, politycznych w. XVI. Rodowe jego nazwisko było Frycz, a nie był to przydomek, jak sądzono aż do wieku XVIII. Ród Fryczów znany jest już w w. XIV i XV. Była to rodzina śląska, która w połowie w. XV przesiedliła się do Polski i od nabytej wsi w Poznańskiem przybrała nazwisko Modrzewskich, względnie „z Modrzewa“. M. urodził się w Wolborzu. Tu jego dziad i ojciee byli wójtami. Wójtostwo było własnością biskupów kujawskich, ci nadawali je w sposób jakby lenna dziedzicznego. M., odbywszy w miasteczku nauki początkowe, udał się do Krakowa na uniwersytet w r. 1517, a w dwa lata potem otrzymał stopień bakałarza nauk wyzwolonych. Tu dowiedział się o wystąpieniu Lutra (ob. ) i jego pismach, które czytał z wielkim zapałem, mimo że potem zostały one zakazane. Ale ten zakaz jeszcze go bardziej podniecał. Wywierają te myśli Lutra wpływ na M-go, niektóre poglądy np. o Komunii św. pod dwiema postaciami i o zniesieniu celibatu przypadają mu, ale to jeszcze wszystko nie zachwiewa go do tyła, by nie czuć się katolikiem. Po r. 1520 niejasne są dzieje żywota M-go przez lat 20. Prawdopodobnie przebywał on na świetnym podówczas dworze Łaskich, ceniony bardzo przez arcybiskupa Jana (ob.). Blizkie stosunki łączyły go z synowcami prymasa, Hieronimem i Janem (ob.), słynnym później reformatorem. Hieronimowi towarzyszył w jego awanturniczych przygodach, bawił przy nim na Węgrzech i czynny w jego poselstwie do Tureyi, jeździł również do Niemiec w sprawie Jana Łaskiego, który już wówczas zrzucił suknie zakonne. Był tam w 1. 1533 —1536, i wkrótce potem znowu wyjechał. Podczas tego pobytu, był podobno i w Wittenberdze, z Melanchtonem (ob.) wszedł w bliższe stosunki, a ta znajomość już silniejszy wywarła wpływ na umysł M-go, jednak, choć kroczył potem coraz dalej w tym kierunku, jednak zawsze uważał się za katolika. Kiedy po tych wędrówkach wrócił M. do kraju, niewiadomo. W każdym razie po r. 1540 bawi już w ojczyźnie. Dowodzi tego pierwsze jego dzieło polityczne, świadczące o wielkiej głębokości umysłu myśliciela tego. Duch nowy objawia się w całym kraju w fakcie, który w dziejach nazywamy „egzekucyą praw i dóbr królewskich“ (ostatnie lata Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta). Ale M. choć jest wyrazem tego ducha czasu i swego okresu, dowodzi także pismami swojemi, że równocześnie jako teoretyk i myśliciel, który czuje potrzebę tej reformy powszechnej, stoi znacznie wyżej ponad społeczeństwem nietylko Dolskiem, ale i eu-ropejskiem. Jednak M. w tych swoich pismach politycznych jest nawskrośPolakiem. Pierwszem owem pismem, które zwraca na niego uwagę powszechną, są cztery rozprawy: „Oraliones quattuor de pena homicidii“, Krak. 1543 (a potem 1545 i 1564). „Oratioues“ owe są skierowane pierwsza do króla, druga do senatu i szlachty, trzecia do duchowieństwa, ostatnia do całego narodu. Treścią ich jest prawo o mężobójstwie, a raczej dążność, by to prawo ujednostajnić. Zygmunt Stary próbował w Sejmie reformę tego prawa przeprowadzić zwłaszcza w r. 1538, ale bezskutecznie. Różną bowiem była w Polsce kara za zabicie. Szlachcic za zabicie chłopa płacił tylko karę pieniężną, chłop karany był śmiercią. M. stara się wprowadzić prawo jednolite, czyli równość prawa (kary) dla wszystkich stanów. Równocześnie wydał M. drugie „Oratio philaletis peripateci“, treści politycznej i z całą śmiałością wykazuje niesprawiedliwość podobną zakazu wydanego za króla Olbrachta, a zabraniającego mieszczanom nabywania dóbr ziemskich i obostrzonego, by się pozbyli wszystkich, które obecnie posiadają (były tu pewne wyjątki). Wkrótce wydaje M. trzecią rozprawkę „Oratio de lega-tis ad Concilium christianum mittendis“, Kraków 1546 (u Szarfenbergera). W niej domaga się wysłania delegatów polskich na sobór (trydencki), którzyby bronili interesów państwa i narodu, a zarazem Kościoła. Te trzy rozprawy, a zwłaszcza dwie pierwsze, odznaczające się i rozumem politycznym i polotem szerszym, zwróciły na M-go uwagę bliższą, zwłaszcza u zwolenuików przeprowadzenia reformy w porządku państwowym Rzpltej i czujących potrzebę tej reformy—a w szczególności uwagę króla i jego syna, Zygmunta Augusta, który M-go mianował wówczas swoim sekretarzem. Odtąd M. jest czynny w sprawach państwowych: uczestniczy w licznych poselstwach dyplomatycznych do Danii, do Niemiec (do Karola V i Ferdynanda), do Alberta pruskiego, do Pragi w Czechach, do Holandyi (w r. 1549), Gdy Zygmuut August objął panowanie, M. został na jego dworze jako sekretarz i przez szereg lat uczestniczy jako taki w sejmach i różnych podróżach. W r. 1553 zostaje M. wójtem w Wolborzu, zapewne po swoim ojcu. W tym też czasie wykończa najważniejszą z prac swoich, będącą rówuocześnie najgłębszym i najświetniejszym okazem literatury politycznej w Polsce w. XVI: „Commentariorum de republica emendanda libri quinque“ (Kraków 1551, Bazylea 1554 i kilka jeszcze inuych wydań). W pierwszem swojem wydaniu, mimo zapowiedzianych 5 ksiąg w tytule, „De emendanda Republica“ posiadała tylko trzy; dwie bowiem zostały niejako skonfiskowane przez cenzurę duchowną, a raczej zakazano ich druku. Dopiero wydanie w Bazylei r. 1554 zawiera wszystkie księgi. Pierwsza mówi o „obyczajach“, druga o „prawie“, trzecia o „wojsku“, czwarta o „kościele“, ostatnia zaś o „szkołach“. Dzieło to mimo tytułu: „O poprawie Rzpltej“ nie jest dziełem opozycyjnem, ale organicznem i teoretycznem. Ustrój państwa, jaki jest, wydaje się M-u dobry, idealny poniekąd, z całego przedstawienia rzeczy chce niejako on wykazać, co to jest państwo zbudowane porządnie, jakiemi organami wywiera ono i stwierdza swoją żywotność. M. w tej budowie państwa widzi tylko pewne niedostatki, pewne zastarzałe, nieodpowiednie czasowi czynniki i pragnie to przekształcić, a raczej niejako nową cegiełkę w ten gmach wcielić. Jakoż nie brak tu myśli kilku ciekawych. Powtarza z naciskiem całym, aby jedność prawa karnego zaprowadzono w całej Rzpltej i to wobec wszystkich stanów. Inny jego projekt —to stworzenie jakby jednego trybunału na całe państwo i również dla wszystkich stanów, aby przyspieszyć przez to wymiar sprawiedliwości wobec wadliwego i różnorodnego sądownictwa polskiego. Trybunał ten ma się składać z 9 sędziów — po 3 przedstawicieli ze szlachty, duchowieństwa i mieszczaństwa. Niemniej ważny jest jego projekt o t. zw. „Mons pietatis“. Jest to rodzaj stałego skarbu królew-sko-państwowego. Ma on służyć na nieprzewidziane wypadki (np. wojna), a w czasie pokoju na pożyczki dla obywateli z opłaceniem pewnej stopy procentowej, co podnosiłoby kapitał banku. Powstać ma zaś ten bank w ten sposób, że każdy nowonabywający dobra ziemskie ma złożyć jako opłatę do skarbu w pierwszym roku dochód roczny lub półroczny, a potem corocznie 20-tą lub 10-tą część od rocznych dochodów. Tak samo i ci, którzy pozyskają jakiś urząd. Od ciężaru tego uwalnia M. wyłącznie tylko lud wiejski. Myśl podobną o skarbie stałym poddawał dawniej arcyb. Łaski i Dzierzgow-ski (ob.). Księga o obyczajach ma ważne znaczenie kulturalno-dziejowe, ale i w niej znać dążność reformatorską autora. Chce on te obyczaje umocnić, karność upadłą podnieść, wyrobić więcej rygoru, uczuć obywatelskich i uczciwości takowej, więcej cnoty publicznej i prywatnej, poczucia obowiązku i poszanowania praw. Myśli nawet, czyby nie stworzyć w Polsce nowego urzędu, w rodzaju rzymskich cenzorów. Nie zapomina także o reformie w wojsku, o stworzeniu wojska stałego, o ćwiczeniach stałych, wojskowych. W księdze o kościele znajduje się wiele myśli przeciwnych zasadom katolicyzmu. Ale w rzeczy istotnej treścią tej księgi nie jest to jak Kościół urządzony być powinien, ale raczej, jak należy zabrać się do koncylium powszechnego. M. reformę kościoła uznaje za nieodzowną, ale szczegółowiej w to nie wchodzi: rozważa cały szereg dogmatów i zagadnień otwartych, ale rozważa to, ani jako katolik, ani jako niekatolik. Raczej przedstawia, jak uczeni, reformatorzy, członkowie Kościoła katolickiego i niekatolickiego, o danej sprawie, dogmacie myślą i piszą, a przedstawia jako świadek bezstronny. Dwie tylko sprawy stawia wyraźniej wbrew zasadom katolicyzmu t. j. oświadcza się przeciw celibatowi i za Komunią św. pod dwiema postaciami. Co do tej księgi czwartej to zaznaczyć jeszcze warto, iż chodzi w niej bardziej o sam sobór i sposób obesłania go. Sądzi M., że na tym soborze powinni być przedstawiciele wszystkich państw chrześciańskich, między członkami soboru znajdować się i ludzie duchowni i świeccy, nie zaś samo duchowieństwo i to rzymskie, ale także przedstawiciele innych poglądów, jakie się w tym czasie wytworzyły; a zatem sobór, jako zebranie powszechne, ma nie być jednostronny i jednostronnie sądzić, ma on omówić, dokładnie rozważyć wszystkie sprawy wątpliwe i do jednego niejako mianownika sprowadzić. Księga piąta o szkołach jest krótka. Tu punktem zasadniczym jest, że szkolnictwo oddane być powinno władzom świeckim, państwowym, i zaopatrzone lepszym funduszem stałym. Nie stan duchowny ma rządzić szkołami i funduszem szkolnym. Spraw pedagogicznych nie porusza M., odsyłając do rozprawy Sz. Maryckiego: „De scholis“. To dzieło wydane powtórnie, sporo na M-go ściągnęło tym razem przykrości. Zaczepione duchowieństwo zaczęło oskarżać autora przed papieżem, za heretyka uważać, bo np. herezye nazywa on tylko stronami {partes), że stawia wyżej sobór po nad papieża, że z szacunkiem wyraża się o Kalwinie, Mełanchtonie itd. To też pap. Paweł IV księgę jego o Kościele umieścił na indeksie, a nawet rozpoczęto kroki, zagrażające stronie ma-teryalnej M-go, który w r. 1553 objął właśnie po ojcu urząd wójta w Wolborzu, zależny od biskupa kujawskiego. To niebezpieczeństwo narazie przeminęło szczęśliwie. Pozostawał bowiem M. w stosunkach serdecznych z biskupem ówczesnym Drohojowskim (ob.), człowiekiem o pojęciach liberalnych nieco. I brat biskupa, Stanisław, s-sta wolborski, był przyjacielem ser-

decznym M-go i kolegą jego, jako sekretarz królewski. Bywał często na ich dworach, a w r. 1556 ze Stanisławem był M. posłem królewskim do Bruuszwiku. Odprowadzali oni wówczas w orszaku weselnym Zofię Jagiellonkę, poślubioną Henrykowi brunszwickiemu; M. był w tej podróży niejako kanclerzem król. Zofii. B-p Drohojowski jednak za tę swoją pobłażliwość otrzymywał częste upomnieaia z Rzymu, a gdy M. wybrał się w podróż z król. Zofią z początkiem r. 1556, b-p dostał bardzo surowy list od papieża, że śmie trzymać w mieście duchownem, jakiem jest Wolborz, takiego heretyka. Doszło do tego, że M., ostrzeżony przez innych, musiał opuścić Wolborz na kilka miesięcy i tułać się gdzieindziej. Miał bawić czas jakiś na dworze hetm. Jana Tarnowskiego. W tym czasie napisał rozprawę „De ordinibus Ecclesiae“, poświęcił ją papieżowi i wraz z przedmową ostrą wysłał rękopis swój do Rzymu. Z końcem dopiero r. 1556 wrócił M. do Wolborza, a biskup znowu go przyjął. Bawił M. przy nim czas cały podczas choroby i aż do śmierci go nie opuścił (r. 1557). Jeszcze serdeczniejszym przyjacielem M-go był następca Drohojowskiego, b-p Jak. Uchański. Znali się od lat młodych, a Uchański jeszcze mniej przestrzegał zasad kościelnych, niż jego poprzednik. Toteż póki Uchański nie został prymasem Polski w r. 1562, M., swobodny, cały się oddał pracy. Ale niestety teraz zamknął się owocny okres jego działalności pisarskiej: M. przestał być pisarzem politycznym, oddał się wyłącznie pracy religijnej. Jego „De republica emendanda“, dzieło wybitne po dziś dzień, jako świadectwo jego zmysłu politycznego, jako wyraz ówczesnych pojęć i potrzeb, było ostatniem. A znalazło to dzieło wielki rozgłos nietylko w Polsce, ale i poza jej granicami. Było ono tłumaczone już w w. XVI na język niemiecki, francuski, hiszpański nawet, a później i rossyj-ski. Na niemiecki przełożył je Wolfgang Wys-senburg (1557 Bazylea); na hiszpański Włoch z pochodzenia, Jan Justinian, ale tylko trzecią księgę, „De bello“. Przekładu polskiego dokonał świetnie Cypryan Bazylik (ob.) i ten przekład doczekał się kilku wydań: 1) Łask 1577 (edy-cya ogromnie rzadka), potem 2) Wilno 1770; 3) Przemyśl 1857 w tzw. „Bibliotece polskiej“ Turowskiego; nieco później w tzw. „Bibliotece Mrówki“ we Lwowie. Przekład polski obejmuje 4 księgi, bo księgę „de Ecclesia“ całkiem opuszczono. Jeszcze jeden szczegół. Oto w r. 1553 sejm postanowił wyprawić do Trydentu poselstwo polskie, do którego, obok b-pa Drohojowskiego, należało i kilku świeckich dostojników, oraz i M. I ten fakt ośmielił go do wydania w całości (wyd. 2-ie, zupełne) swego dzieła „De republica emendanda“. Ale poselstwo owo nie przyszło do skutku. Przy boku Uchańskiego czuł się M. spokojnym i oddał się literaturze teologicznej i sprawom teologicznym.

Zawsze jednak uważa się za katolika, mimo iż coraz bardziej nim być de facto przestaje i brnie w falach herezyi, a do żadnej z sekt się nie przyznaje. Używa też miru początkowo między innowiercami, raz, że każda z sekt uważa go poniekąd za swego, a bardziej jeszcze, bo wśród tego rozłamu na coraz rozliczniejsze sekty, sam częściej wzywany stara się doprowadzić poróżnionych do zgody. W r. 1559 pisze M. drugą księgę o Kościele, którą pomieszcza w wyd. 3-em dzieła: „De emendanda Republica“, Bazyleja 1559 (wyd. trzechtomowe, najdokładniejsze). W tym r. pisze także M. kilka innych traktatów teologicznych (np. „De peccato originis“, „De providen-tia et praedestinatione Dei aeterna“, „De Mediatore“, w którym rozstrząsa spór między Stau-karem, a innemi sektami co do Chrystusa Pana, czy jest pośrednikiem między Bogiem a ludźmi). W r. 1561 przychodzi do bardzo przykrego zajścia dla M-go między nim a Stanisławem Orzechowskim (ob.), który w tym czasie gorzał żarliwością papieską i przybył wraz z Uchańskim do Wolborza. Ci dwaj znakomici a różnorodni pisarze przyjęli się bardzo serdecznie, ale wśród dysputy religijnej na dworze biskupim, której życzył był sobie i w której uczestniczył Uchański, przyszło do ostrych przy-mówek. Orzechowski był wtedy niebardzo trzeźwy i gdy M. zwrócił mu uwagę na nieścisłość jego dowodzeń, O. zaczął wyzywać go heretykiem, niedoukiem, biednym i prostym mieszczaninem, wobec niego szlachcica, familianta. Nazajutrz wyzwał M-go do dysputy publicznej, a gdy ten wskutek zajęć gospodarskich na folwarku, nie wiedzący o niczern, przybyć nie mógł, aż dopiero późnym wieczorem, Orzechowski ogłosił go za heretyka i wniósł to do aktów grodzkich. M. odpowiedział na to pisemkiem p. n. „Narratio simplex“, w której przedstawił cały tok wypadków i wykazał perfidyę dawnego przyjaciela. Ten zaś dopiero r nast. (1562), niedługo przed sejmem, który się miał zebrać w Piotrkowie, a na nim, jako sekretarz i M. musiał być obecny, odpowiedział gorszym jeszcze paszkwilem. Na ten odrzekł M. dziełkiem „Ori-chovius“, w której potwarze rzucane na siebie punkt za punktem zbija. M-inu wiedzie się odtąd coraz gorzej. Uchański zostaje prymasem i dochowuje mu przyjaźni. Jego następcą na stolicy kujawskiej jest Mikołaj Wolski, który nie lubi M-go, bo nienawidził Uchańskiego, zostawia jednak w rękach M-go wójtostwo, prawdopodobnie przez pamięć na Łaskich, z którymi był spokrewniony. Wolborz jednak staje się dla M-go pustym i nudnym, a on sam osamotnionym. Skończył się już ostatecznie i sobór trydencki; a z tą chwilą (1564) zaczyna się w Polsce słaba jeszcze z początku, ale trwała i ciągła, a coraz silniejsza reakcya na korzyść katolicyzmu. Innowiercy tracą na znaczeniu. Sara król przyjmuje z rąk kard. Hozyu-sza (ob.) księgę soborową, a tzw. edykt parczow-

on

czer-

zamieszkuje

ski legata Commendoniego (ob.) wydala z Rzpltej wszystkich obcych, a niekatolików. M. z polecenia Zygmunta Augusta w tym czasie pisze dwa traktaty teologiczne. W pierwszym rozbiera sprzeczne i do waśni gorszących prowadzące między innowiercami pojęcia o tajemnicy Trójcy Przenajśw.; król bowiem pragnął, by przynajmniej między temi sektami zaprowadzić jakąś zgodę. Trącił ten traktat w pewnej mierze odcieniem aryauizmu, a raczej socynianizmu. Drugi był gorszy, bo namawiał w nim króla, by nie zważał na dekrety trydenckie, bo ten sobór nie odbył się prawnie, ale raczej zwołał synod narodowy i na nim! starał się wszystkie wyznania pogodzić. Było to żądanie niemożliwe do przeprowadzenia. Oba te traktaty były wraz z de-dykacyą do króla gotowe w r. 1566 i do Bazylei do druku odesłane. Ale w drodze zostały skradzione przez kalwinistę, a po Polsce rozeszła się wieść, w jakim duchu były pisane. Są to dwie pierwsze tzw. „Sylwy“. I M. czynił starania o odebranie rękopisu, bezskutecznie jednak. Ale wieści o tych „Sylwach“ zwróciły świeżą i baczniejszą uwagą na autora, sprowadziły niechęć do niego u wielu osób katolików i niekatolików. W dodatku do tego w r. 1567 obejmuje krzesło biskupie kujawskie St. Karnkowski (ob.), wielbiciel i niejako uczeń Hozyusza, mąż surowych zasad w rzeczach religii. M. z pozostałych notatek pisze na nowo zagubione „Sylwy“ w Wolborzu. A tymczasem Karnkowski otrzymuje rozkaz papieski, aby M-go usunąć zupełnie z wójtostwa w Wolborzu. Karnkowski porozumiewa się co do tego z Hozyuszem i na wyraźne polecenie tegoż, w pierwszych miesiącach r. 1568, odbiera M-mu jego urząd dziedziczny wójta, płacąc mu za to wynagrodzenie pieniężne. M. zostaje bez domu. Bawi też tę resztę dni swego życia to u krewnych, to u przyjaciół. W r. 1568 prawdopodobnie w Trzebnicy na Śląsku przebywa M. u swych krewnych, śląskiej gałęzi Fryczów i tu piszę trzecią „Syl-wę“: o Jezusie Chrystusie, poświęconą Piusowi V, a w dedykacyi daje niejako uczuć papieżowi, że za jego sprawą i przyczyną, wyrządzono mu krzywdę, ale nie złamano jego przekonań. W r. 1569 w Ostrołęce, własności Potkańskich, pisze M. czwartą i ostatnią „Sylwę“: „de Ho-mousio“, poświęconą prymasowi Uchańskiemu. Jest ona niedokończona i jakby urwana nagle. Widocznie śmierć była tego przyczyną. A prawdopodobnie przez ten rok bawił u Potkańskie-go, swego przyjaciela i kolegi na dworze Łaskich. Wszystkie te cztery „Sylwy („Silvae“) ukazały się w druku dopiero w r. 1590. M. umarł albo z końcem r. 1569, albo w ciągu r. 1570. Śmierć jego przeszła niespostrzeżona w Polsce, a to dlatego, że stanowisko religijne M-go i życie w końcu było odosobnione. Chciał wszystkie wyznania pogodzić, ale do żadnego nie należał. To oddanie się literaturze teologicznej zabiło w nim męża stanu, a bardziej

jeszcze pisarza politycznego ku wielkiej szkodzie. A to tein bardziej, że niektóre z jego pomysłów i projektów znalazły potem pewne urzeczywistnienie, np. owo żądanie co do kary za mężobójstwo, równego prawa pod tym względem dla stanów wszystkich, zamiana głów-szczyzny na karę śmierci zostało przyjęte w trzecim statucie litewskim (1588), projekt Mons pietatis został częściowo urzeczywistniony przez króla i jego ofiarę (w r. 1562) w t. zw. „kwarcie“ (i wojsku kwarcianem), gdzie każdy starosta (nie grodowy oczywiście), tylko dzierżawca dóbr królewskich) wnosi co roku czwartą część swoich dochodów do skarbu królewskiego, a w pierwszym roku całoroczny dochód na utrzymanie wojska stałego i fortec umocnienie. Była to ofiara króla, a nie całego narodu, jak żądał M. Jego „ławica dziewięciu“, rodzaj wyższy izby sądowej, znajduje znów wyraz w Trybunale koronnym i litewskim, powołanym do życia przez Batorego. Ale i to trybunał tylko szlachecki, jednego stanu, a brak w nim miejsca dla przedstawicieli mieszczaństwa. Dopiero czasy Stanisława Augusta wprowadzają w życie w ściślejszy i projektowany przez M-go sposób jego pomysłu.—Literatura wcale bogata. Przedewszystkiem: St. Tarnowski „Pisarze polityczni w. XVI“, t. I; Aut. Małecki „A. Frycz M.“ („Biblioteka Ossolińskich“ t. V), Lwów 1863 i osobno; Knapiński W. ks. „A. M jako teolog“ („Encykl. kościelna“); literatura przytoczona w tych dziełach (up. Ossoliński „Wiadomości hist.-krytyczne“, t. IV itd.). Ponadto: Brückner Al. „Różnowiercy w Polsce“. M- Gy-Modrzyk (Porphyrio) rodzaj ptaków z rodziny chró ścieli (Rallinae). M-i zamieszkują głównie błota w pobliżu pól, a niekiedy pola ryżowe; żywią się młodemi pędami roślin zbożowych, liśćmi i ziarnami przedewszystkiem ryżu, prócz tego pożerają pisklęta i ryby.—Pospolitsze gatunki: P. hyacinthinus — upierzenie koloru indygo, okolica odbytu biała; dziób i tarczka czołowa jaskrawo-czerwone, nogi wonawo-żółte; długość—47 cm Włochy, Hiszpanię, Portugalię, południową Ros-syę, Afrykę północno-zachodnią i Palestynę. W Afryce wschodniej —P smaragdonotus. G'Ł- st-Modugno, m-sto w prow. Bari (Włochy), st. kolei Bari-Tarent, piękny kościół w stylu Odrodzenia, opactwo starożytne S. Maria di Balsignano zbudowane w w. XII, 10 108 m-ców (1901), zajmujących się hodowlą owoców południowych i oliwek.    M> Ko‘

Modulacya; wyr. muz., — przejście z jednej tonacyi do drugiej, czyli zmiana tonacyi. Prawidła M-yi podaje nauka harmonii. A. Po1, Moduł (modulus), w budownictwie miara względnej wielkości, służąca do wymiarów kolumn. Wielkość jej zależy od wielkości kolumny, gdyż za M. bierze się połowa dolnej średnicy kolumny. M. dzieli się na 30 części czyli minut. W matematyce M. ma kilka zna-

S. Drz.

Dr J. P.

„Węzeł święty albo świątobliwy żywot wielk. sługi Bożego Aloizego La-nuza“ (Wilno 1691), „Nowy cnót chrześciań-skich przykład albo żywoty niektórych sług Bożych zakonu Soc. Jesu“ (Warsz. 1695); „Chwalebne sług Bożych z S. J. zakonu dzieła,“ (Wilno 1703).

Modzelewski Paweł, kaznodzieja, Jezuita (* na Mazowszu 1722), wstąpił do zgromadzenia r. 1738 i był magistrem nauk wyzwolonych i filozofii, uczył po rozmaitych szkołach, a w r. 1767 był prefektem nauk wyższych w kol-legium i tam umarł 1771 r. Wydał „Rozmowy duchowne podczas missyi w kościele far-nym połockim w r. 1761 odprawionej“ (Warsz. 1762); „Gościniec do nieba“ (tamże L796), książka do nabożeństwa.

Modzelewski, Moselowski v, Pawęża odm., herb: W polu błękitnem, na skrzyżowaniu trzech mieczów—gwiazda złota. U szczytu 5 piór strusich: dwa złote między błękitnemi.

Moe Jörgen Ingebretsen, biskup norweski, folklorzysta (* 1815 w Ringerik). Pochodził z rodziny chłopskiej. M. położył wielkie zasługi dla literatnry norweskiej, wydając wraz

1877.

ner med. Wochenschr.“ (od 1886); w

M.

(Kopenhaga 1905).

Moenus (Maenus, Menus) po celtycku w uajstarszem brzmieniu M o g o n o s, rzeka w Germanii starożytnej, która źródła swe ma

czeń, ob. Logarytmy, Urojone ilości, Kongruencya.

Modus procedendi (łac.) sposób postępowania.

Modus vivendi (łac.) — sposób utrzymania stosunków.

Modyusze (Modli, Modlą gens), plebeju-szowski ród rzymski, którego najwybitniejsi członkowie są: 1) Marcus Mo di us, rzymski rycerz, króry chciwy zysku, skusił się do pożyczenia rzymskiemu propretorowi w Sycylii, osławionemu ze zdzierstwa i oszustwa Werreso-wi, pieniędzy, aby jak sam później poświadczył, przekupić go jako sędziego. —2) Quintus M. Equi c u 1 u s, którego ojciec w wojnach się odznaczył, miał we włości swej doborową stadninę. Nazwisko M-ów znachodzi się często na napisach.

Modzel, też Mozoł, Mozołowatość, Twardzizna, Odtręt (łac. callositas, tylossis, tyloma; fr. durillon; niem. Schwiele), jest to przerost naskórka zrogowaciały, powstający na rękach ludzi pracujących niemi ciężko, albo też na stopach od chodzenia boso, lub w obuwiu nie dobrze dobranym. M. od odcisku (ob.) czyli nagniotka różni się głównie tern, że zajmuje zwykle więcej powierzchni, jest szeroki i płaski; znika, skoro przyczyna wywołująca go działać przestanie.

Modzela, Modzela v. Bojcza, herb: W polu błękitnem — krzyż potrójny srebrny.

Modzelewski Zacharyasz, doktor teologii, Jezuita (* 1648 w Warszawie—f 2 lipca 1706 w Nieświeżu), wstąpił do zgromadzenia w Bydgoszczy, uczył po rozmaitych kollegiach filozofii i teologii i był kaznodzieją w Warszawie, Wilnie i Nieświeżu. Wydał w druku, oprócz kilku tomów kazań:

A-

Asbjornsenem zbiór sag i podali ludowych: „Norske Folkeaeventyr“ (1842—44, 2 t.; nowe wyd. pomnożone 1882). Wydał nadto w r. 1840 pierwszy zbiór pieśni i śpiewów ludowych: „Sämling of Sange, Folkeviser og Ster“ (1840; wydanie 3-e pomnożone 1869, z nutami do odpowiednich melodyi ułożone przez L. M. Lin-demana). W pięknych kazaniach M-go, w poe-zyach (1846 i 1855) i opowiadaniach dla dzieei (I. „Brönden og Kjaernet“ 1851) daje się odczuć wszędzie żywe źródło poezyi ludowej. M. zapoczątkował w Norwegii poszukiwania nad literaturą i językiem ludowym. Jego: Zbiorowe dzieła (nie obejmują podań ludowych) Cbrystyania

M. Ko.

Moebius Paweł Juliusz ( * w Lipsku 24 stycz. 1853) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Lipsku, Jenie i Marburgu, ukończył je w r. 1876, poczem osiadł w mieście rodziunein i zajął się głównie leczeniem cierpień nerwów; od r. 1883 do 1893 wykładał tamże jako docent pryw. choroby układu nerwowego; w r. 1885 objął redakcyę wydawnictwa „Schmidt’s Jahrb. d. ges. Medicin“. — M. należy do wybitniejszych neurologów niemieckich; napisał m. in.: „Grundriss d. deutsch. Militär-Sanitätswesens“ (Lipsk 1878); ,,D. Nervensystem d. Menschen“ (t-że 1880); ,,D. Nervosität“ (t-że 1882; po pois. „Osłabienie nerwów“, streścił Dr. L. Wolberg, Warszawa 1883 w dodatku mieś. 4 i 5 do „Przegl. tygodn.“); „Allgem. Diagnostik d. Nervenkrankheiten u. d. Errichtung v. Nervenheilstätten“ (Berliu 1896); „Ueb. d. Pathologische bei Göthe“ (1893 —1899); oprócz tego mnóstwo prac mniejszych ogłosił w ,,Schmidt’s Jahrb.<l (od r. 1878); w „Centrabl. f. Nervenheilkunde¹⁴ (od 1879); w „Memorabilien“ (od 1880); w „Berliner Klin Wochenschr.“ (od r. 1879); w ,,Miiuche-

,.Archiv.

f. Heilkunde“ (od 1877) i w „Vorträge“ Volkmanna (1879).    D“ J p'

Möen, wyspa duńska na płd. wschód od Zelan-dyi, od której oddziela ją cieśnina Ulvsund, zaś od Falstru Grünsund, powierzchni 214.3 km. i 14134 m-ców (1901). Głęboko wrzynająca się w ląd zatoka dzieli M. na dwie części. W części wschodniej, niedaleko od wioski Borre, znajduje się niewielkie płaskowzgó-rze, Höie M. na, wschodzie ścięte prostopadle, koło Aborrebjerge dosięga 142.8 m. npm. składa się z pokładów kredowych. Ze swemi głębokiemi zatokami, licznemi dolinami i boga-temi w roślinność a stromo wznoszącemi się nad morzem skałami kredowemi, M. przedstawia się malowniczo i latem ściąga liczne zastępy gości. Miasto główne Stege, na brzegu zachodnim. — Por. Bojsen „Af Moens historie“

M. Ko.

(ob.).—

„Portrety“ wzorowane na

adz.

S. Orz.

S. Drz.

adz.

adz.

w górach Sudeckich, a przepłynąwszy ziemię Hermundurów, naprzeciw m. Mogontiacum (dziś. Moguncya) do Renu uchodzi; dzisiaj Men,

S. Orz.

Moeris, ob. Mojus.

Moerk Jakób Henryk, literat szwedzki (* 1714 w Sztokholmie—fl763 w Bro); przez kilka lat guwerner, został r. 1783 pastorem w Bro, gdzie przebywał do końca życia. Jego pierwsza powieść Adalryk i Goetylda (1742 — 47, 16 t.), wzorowana na Barclay’u i Fenelonie, napisana jest na tle dawnego życia skandynawskiego i zawiera aluzye współczesne. M. uchodzi za pierwszego powieściopisarza szwedzkiego. Z innych dzieł wymienić należy: „Tekla“ powieść na tle męczeństwa chrześcian za Nerona (1749—58),

La Bruyerze, „Eugenia“ dramat wierszem i prozą (1757). M. wywarł wpływ wielki na literaturę swedzką.

Moero a. Meru, jez. w Kongo, ob. Kongo, rzeka.

Moesia, gr. Motała, u pisarzy starszych Mooća, Mysia, prowincya rzymska ua prawym brzegu Dunaju dolnego, na wschód od Illiryi. Jej granice tworzyły: ku zachodowi Drinus (dziś. Dryna) i Savus (Sawa), ku północy Danubius (Duuaj), ku południu Macedonia, ku wschodowi Pontus Euxinus (m. Czarne), obejmowała zatem mniej lub więcej dzisiejsze królestwo Serbskie i Bułgarskie. W czasach najdawniejszych zajmowały M-ę trackie plemiona Tryballów, Kro-byzów, Myzów i Getów, obok których osiadł r. 277 przed Chr. szczep celtycki Skordysków. Po raz pierwszy zetknęli się z niemi Rzymianie w r. 75 przed Chr. z orężem w ręku i podbili je w r. 29. Za panowania Tyberyusza ucierpiała wiele M., która od r. 6 po Chr. była osobną prowincyą, skutkiem rozbójniczych napadów Daków i Sarmatów, sąsiadujących z nią od północy. Domicyan podzielił M-ę celem lepszej administracyi ua M. Superior i M. Inferior, granice zaś tworzyła pomiędzy niemi rz. Almus (dziś. Łom). W r. 57 po Chr. dołączono do M. Dolnej wybrzeże m. Czarnego aż poza rz. Tyras (Dniestr); Trajan—Rumunię dzisiejszą na wschód od rz. Alutus (dz. Oltu), do Górnej M-i zaś, która ku południu aż do czasów Dyoklecyana także Dardanię (część dzisiejszej Serbii) obejmowała, zachodnią Dacyę, sięgającą od Dunaju do rzeki Marisia (dz. Ma-rosz). W r. 375 osiedlił w M-i ces. Malens Wizygotów, kiedy Hunnowie siedziby ich najechali. W w. V—VII wtargnęły do tej krainy plemiona słowiańskie i zajęły M-ę Górną, aż Bułgarowie całą krainą zawładnęli. — Z miast Górnej M-i najważniejsze: Viminaciuin (Kostolacz), Singi-dunum (Białogród), Naissus (Niż), Ratiarium (Averer): w Dolnej M-i: Tomi (Kiistendże), Oscus (Gigen), Durostorum (Silistrya), nad Dunajem; Nicopolis do Haemum (dz. ruiny w pobliżu Nikup), Marcianopolis (dz. Devna), we wnętrzu krainy.—

Moesogothi, łacińska nazwa szczepu gockie-go, zamieszkałego na prawym brzegu rz. Danubius (=rDunaj), w pobliżu uść tej rzeki, w Dolnej Mezyi; tutaj urodził się sławny biskup U 1-p h i 1 a s (ob ). w w. IV po Ckr.—

Moestus, pseud. Bronisława Szaniawskiego.

Mofety, wyziewy kwasu węgl., ob. Fuma-role.

Moffat Robert, misyonarz (* w Ormiston (Szkocya) d. 21 grudnia 1795 — f w Leigh d. 9 wrzes. 1883). Najpierw ogrodnik, nast. delegat stowarzyszenia misyonarzy w Londynie do Machesteru, r. 1816 został misyonarzem wśród Hotentotów. Udał się nast. do Kuru-manu, gdzie przebył 10 lat. Napisał w języku miejscowym gramatykę, ułożył słownik i wiele podręczników szkolnych. Wydał pieśni duchowne i przetłum. Biblię, wykonywując sam większą część pracy zecerskiej. W r. 1870 M. powrócił do Anglii. Jedna z córek jego poślubiła znanego podróżuika Livingstona (ob.). M. napisał: „Missionary labours a. scenes in southern Africa“ (Loud. 1842). — Por.: biografie Waltersa (Loud. 1882) i J. S. Moffata (1885; wyd. 10-e 1894).

Mogador (u Arabów Surrah, u Berberów —Tassurt), port warowny w Marokku, na brzegu oc. Atlantyckiego, 31°30’ szer. płn., ua występie skalnym, oddzielonym przez wydmy od dzielnicy lesistej i uprawnej. Mocne wały, uzbrojone w armaty, dobrze zachowane mury, wieże i baszty; czyste szerokie ulice z wysokiemi domami, wodociągi, 16 000 m-ców. M. składa się z 2 części: Kasbah i m-ta zewnętrznego, obejmującego Mellak, czyli dzielnicę żydowską z 8 000 m-ców. Przemysł garbarski i miedziany. Port wytwarzany przez wyspę długości 900 m. jest otwarty od płd.-zachodu. Przedmioty wwozu: towary bawełniane, cukier, herbata, przedmioty stalowe; przedmioty wywozu: skóry kozie, wołowe i baranie, migdały, wosk, oliwa, guma, jęczmień.

Moggalâna a. Maudgalyâyayana, jeden z główniejszych uczniów Buddhy, pochodził z bogatej rodziny bramańskiej. Wspólnie z Sâripu-trą, szukając mądrości doskonałej, udawał się do różnych szkół, które go wszakże nie zadowoliły. Po spotkaniu z Sakya-Munim zostali jego wyznawcami, wśród których M. wyróżniał się swemi proroctwami. Bibl. Spence Hardy „A Manual of Buddhism“.

Mogielanka al. M o g i e 1 n i c z k a, rz. w pow. Grójeckim, poczyna się trzema strumieniami łączącemi się pod Błędowem. Płynie ku płd. pod Dańkowein, Mogielnicą, poczetn przybiera kierunek płd.-wsch. i pod Przybyszewem wpada dwiema odnogami z lew. brz. do Pilicy. Długa 26 w. Na mapie hydrogr. nazwana jest

nadto od Błędowa do Mogielnicy Rawką, ni- chętnie Mikołaj Rej z Nagłowic (ob.). Po żej do uścia Nizią.

Mogielnica osada, dawniej m-ko, nad rz.

Mogielanką, pow. Grójecki (gub. Warszawska) w bagnistej nizinie nadrzecznej; kościół parafialny, murowany (założony w w. XV przez opatów sulejowskich, po zniszczeniu odbudo- 1885). wany w r. 1768). i drugi drewniany, synagoga,

3 szkoły, 9 garbarni i 5 białoskorni, 4 600 m-ców; rozwinięte tkactwo, a zwłaszcza sukien-nictwo, szewctwo, garncarstwo (kilka tysięcy dochodu rocznego z naczyń kuchennych) oraz uprawa warzyw, do Warszawy dostarczanych.

Przemysł sukienniczy b. dawny; Święcicki Andrzej (ob.) w „Opisie Mazowsza“ już w pocz. w. XVII wzmiankuje, że „M. słynęła z tkactwa i wyrobu sukien niewykwintnych“; bywało tu dawniej po 20 majstrów sukienniczych.—Wieś M-ę („targowisko z kaplicą, karczmami, młynami, śród puszcz nadpilickich obfitujących w bobry“, Kod. mazow., 239) Ziemowit ks. ma-zow. i czerski darował w r. 1249 cystersom w Sulejowie, ks. zaś Trojden wyniósł w r. 1317 do rzędu miast na prawie niemieckiem. Ks.

Ziemowit czerski zamienił obowiązki mieszczan na opłaty pieniężne i rozszerzył ich przywileje, również jak Ziemowit IV w r. 1421. R. 1469 Kazimierz Jagiellończyk pozwolił zaprowadzić w M-cy bractwa i cechy, których pokaźna liczba (słodowuicy, szynkarze, tkacze, kupcy, piekarze, kowale, kuśnierze itp.) wykazuje zamożność m-ta. Królowie, jak również opaci sulejowscy, przykładali się do wzrostu M-y przez roztropne rządy i zwolnienie m-ców od powinności klasztornych. W r. 1788, za zezwoleniem pa-pieskiem, przez zamianę dostała się M. Bazy-lemu Walickiemu wojew. rawskiemu, który samowolą i uciskiem ludności przyczynił się do zubożenia m-ta. W czasach nowszych od r. 1810 zaczęła się podnosić M. przez osiedlanie się tu Żydów.    . • .

Mogilany, wieś pow. Wielicki (Galicya), o 16 kim. od Krakowa, w malowuiczem położeniu u stóp góry Mogilańskiej, na drodze do Nowego Targu, kościół parafialny (wystawiony pierwotnie przez cystersów szczyrzyckich w r. 1440, obecny murowany z r. 1604), poczta, dwór obszerny, z dawnego zamku przerobiony, z parkiem, fabryka narzędzi rolniczych, 2 000 m-ców.—Jedna z najdawniejszych osad polskich. Podług dyplomatów drukowanych w Kodeksie Małopolskim, darował tę wieś Goworkowi Leszek Biały. Wdowa po Goworku, Miłosława, darowała ją wojew. krakow. Teodorowi, co potwierdził w r. 1234 Henryk ks. krakowski i śląski. Teodor za zezwoleniem Bolesława Wstydliwego, przekazał M. w r. 1243 klasztorowi szczyrzyckiemu cystersów. R. 1560 zamienili cystersi M., Głogoczów i Włosań na dobra Spytka Jordana z Zakliczyna i Melszty-na, kasztelana krakow. Na dworze Spytka, który mieszkał w M-ach do śmierci, przebywał

Jordanach dziedziczyli M. Taszyccy, Tarłowie i Kouopkowie. Około r. 1880 właściciel ówczesny, Józef Konopka, przyczynił się wielce do podniesienia dobrobytu m-ta i okolicy; on rów-uież wydał monografię „Wieś M.“ (Kraków,

Mogilańska wyżyna w gub. Grodzieńskiej, między dorzeczami Niemna, Bobra, Supraśli, Świsłoczy, tworzy dział wodny między dorzeczami Niemna i Narwi. Wznosi się przy Sokołach 765 stóp, przy Sadowię 703 stóp, a przy Mogilanach przedstawia szereg wzgórz sięgających 675 stóp i noszących nazwę Mogiła ń s k i c h gór.

Mogilewskl, Mogił o wski, herb: W polu czerwonem, nad złotym albo srebrnym płotem— pół kozła. Toż u szczytu. Labry czerwono-srebrne.

Mogilnicki, herb: Na tarczy ściętej, w polu górnem złotem —- pół orła czarnego; w dolnem błękitnem—krzyż kawalerski złoty. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane, nad któremi po dwa skrzydła czarne; labry przy I-m czarno-złote, przy Il-m błękitno-złote. Nadany w pierwszej połowie wieku XIX w Galicyi.

Mogilnicki Aleksander Władysław, kanonik katedralny łucki, sekretarz królewski, żyjący w XVII w., słynął ze swoich kazań po łacinie miewanych, które zebrane wyszły p. n. „Majoris hebdomadae lucubrationes seu Orator de Christi passione“ (Wilno 1639); oprócz tego, napisał „Gratulatio iu ingressu ad Cathe-dram Nic. Prazmowski Ep. Luc.“ (Zamość 1664 r.); „Solatium ex ingressu ad Dioecesin Stef. Wydżga Ep. Luc.“ (tamże 1657).

Mogilnicki Aleksander, prawnik polski (* 16 kwietnia 1875 w Warszawie), dłuższy czas przebywał w Łodzi, uniwersytet ukończył w Warszawie; laureat uniwersytetu za rozprawy o Iheringu i „Sądach Administracyjnych“. Od r. 1900 prowadzi kancelaryę adwokacką w Łodzi. W okresie wyborów do Ii-ej Dumy był kandydatem na posła z m. Łodzi z ramienia Zjednoczenia Postępowego. Wykłada od r. 1905 w szkołach polskich w Łodzi historyę i prawo handlowe, jest też czynny w innych towarzystwach kulturalnych. Praca literacka M-go nader obfita. Ogłosił tomik poezyi „Z jasnych dni“ (Łódź 1903). Pisywał do wielu pism ogólnych (Atenemu“, „Ogniwo“, „Kraj“, „Kuryer Codzienny“, „Goniec Łódzki“ i in.), przede-wszystkiem do „Gazety Sądowej“ Warszawskiej, która drukowała znaczną część prac M-go wydanych oddzielnie. Tu wymienić należy: „Sąd przysięgłych“ (1899); „Sądy administracyjne“ (Warsz. 1900), „Indywidualizacya kary“ (Warszawa 1900); „Obrońca kryminalny a opinia publiczna“ (Warsz. 1911); „Kary Dodatkowe“ (Warsz. 1907); „Krótkie streszczenia wykładów prawa handlowego“ (Łódź 1907).    s-

Mogilnicki Józef, starosta uieszawski, na-

Mogilnickie, s-stwo niegrodowe w ziemi Halickiej pow. Trębowelskim, podług spisów podskarbińskich z r. 1771 składało się z wsi: Mogilnica, Romanówka i Chmielówka z przyle-głościami, które posiadał Michał Skrzetuski, opłacając z nich kwarty złp. 4102 gr. 3. Po zajęciu tego s-stwa przez rząd austryacki sprzedane zostało r. 1776 Maciejowi Starzeńskiemu za zł. reńskich 79 400.    . * .

pisał historyą bezkrólewia po Auguście II; rękopis ten „Acta interregni post obitum Augu-sti II Reg. Pol. ab a. 1733 ad a. 1735,“ w połowie po łacinie a w połowie po polsku znajdował się w bibliotece Załuskich. Prócz tego niektóre jego prace literackie umieszczone są u Bohomolea „Zabawki Oratorskie“ (Warszawa 1755).

przeszłości. W r. 1230 podczas wojen między wielkopolskimi książętami Władysław 0-donicz zwany Plwacz wpadł do M-na, znisz-zył je, a w szczególności obrabował i wyniszczył w barbarzyński sposób sam klasztor benedyktyński. M. dopiero w r. 1398 staje się miastem. Jagiełło bowiem w tym roku nadaje prawo niemieckie miastu, uwalniając przez to samo mieszczan od uległości urzędników i dostojników: wojewodów, kasztelanów, starostów. Na czele m-ta, staje wójt. M. odbywa co tydzień targi, ma prawo do jarmarków itd. Zaczyna się więc tutaj życie miasta, a następcy Jagiełły ten jego przywilej potwierdzają i rozszerzają. Stąd też po dziś dzień M. jest miastem. Leżało ono podówczas w w-dztwie kaliskiem, a dopiero od r. 1768 —w gnieźnieńskiem, bo wtedy to województwo powstało. Za czasów Jagiełły także zyskał i zakon Benedyktynów w M-nie, a zwłaszcza Opaci. W r. 1419 arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba za zezwoleniem Marcina V papieża przyłączył kościół parafialny św. Jakóba do klasztoru i przelał na opata wszystkie obowiązki proboszcza miejscowego, całe też jego uposażenie i dochody. W w. XVI opa-ci benedyktyńscy wznieśli na miejscu drewnianego kościoła parafialnego, starożytnego, nowy, murowany w stylu ostrołukowym, którego konsekracya odbyła się w r. 1592 i który po dziś dzień istnieje. W r. 1867 dawny kościół klasztorny, po usunięciu Benedyktynów, zamieniono na kościół parafialny, a dawny parafialny na świątynię pomocniczą. I tak jest też dzisiaj. Trzeba jeszcze zaznaczyć, że wójt M-na, ustanowiony na mocy owego przywileju Jagiełły z r. 1398, miał się odwoływać w swych sprawach sądowych do króla. Dzisiaj sąd miejscowy okręgowy należy do sądu ziemskiego w Gnieźnie, a kościół katolicki obecnie do dziekana-

Mogilno, dzisiaj miasto powiatowe departamentu (regencyi) bydgoskiego, odległe o 80 kim. od Poznania, a 30 kim. od Gniezna, st. kolei żelaznej; siedziba władz sądowych i innych:

3512 m-ców (1905). Jedna z najdawniejszych osad polskich, prawdopodobnie nawet z czasów przedhistorycznych, ale dosyć ludna, skoro w w.

XI powstają tu aż trzy kościoły. W r. 1065 Bolesław Śmiały, dopełniając swego ślubu, uczynionego w Płocku na pomyślne wyprawy na Czechy i Węgry, sprowadza do M-na z Tyńca zakon Benedyktynów, zakładając klasztor benedyktyński. Ten to klasztor stał się podstawą sławy M-na, obok Tyńca i kilku innych jeden z najdawniejszych w Polsce klasztorów i opactw. Z. A. Helcel odnosi właściwie całą fundacyę klasztoru owego Benedyktynów do połowy w. XII na podstawie wielkiego przywileju, wykazującego pewne sprzeczności—ale nie jest to rzecz stanowcza owe mniemanie Helcia.

posiada fabrykę mączki, olejarnie, a ludność oddaje się przeważnie rolnictwu i handlowi. —Por.: Baliński—Lipiński: „Starożytna Polska“; Łepkowski „O zabytkach Kruszwicy, Gniezna...“ (Krak. 1866); Łuszczkiewicz Wł. „Granitowe kościoły w Kruszwicy, Mogilnie“ itd. („Sprawozd. Akad. Umiej, komisyi historyi sztuki“, t. I);

M. G-y.

Mogiła, herb: W polu czerwonem — mogiła srebrna, sześcienna, w środku krzyż złoty jeden, a po bokach dwa utkwione, równolegle od podstawy. U szczytu 3 albo 5 piór strusich. Labry czerwono lub czarno-srebrne. Odmianą tego herbu jest herb Andruszkiewicz (pole czarne, nad tarczą mitra książęca), oraz C i e-chan owić z.

Mogiła (łac. Clara Tumba), wieś w okolicy Krakowa, odległa o 10 kim. przeszło; nad. rzeczką Dłubnią, sławna kopcem Wandy i starożytnym klasztorem 00. Cystersów. Szkoła klasowa z 2 klasami równorzędnemi, którą

W w. XII powstały w M-nie obok klasztornego dwa inne jeszcze kościoły, założone przez komesów wielkopolskich, oba drewniane: para- tu w Żninie. M., dzisiejsza siedziba landrata, fialny św. Jakóba, wzniesiony przez komesa Zbiluta, i św. Klemensa, naprzeciw klasztoru Benedyktynów, przez rycerza Dobrogosta. M. wogóle jest położone w okolicy torfiastej, nad jeziorami i rzeczką Żabienką, wpadającą do Małej Noteci, która też jest i główną ar-teryą wodną dla całego powiatu, a poniekąd i jedną z dróg komunikacyjnych. Kościół „Słownik geograficzny“, t. VI. klasztorny pod wezwaniem św. Jana jest bazyliką romańską o 3 nawach, z łupanego ciosu zbudowaną. I mimo częstych i różnych przeróbek (ostatnia w w. XVII) ślad tej budowy pierwotnej zachował się po dziś dzień. Presbi-teryum jego jest półkolistą absydą, sklepioną konchowo, a wieża na podstawie kwadratowej wzuosi się u wejścia głównego w fasadzie. Nawy nie są sklepione, lecz kryte pułapem, a okna wykazują silne ślady stylu romańskiego. M. nie odegrało wybitnej roli w naszych dziejach, a cała jego sława polega właśnie na zakonie Benedyktynów, a poniekąd i na odległej jego

„przewodu“ (ob.), zastrzega sobie tylko prawo żądania żołnierza na wypadek wojny i to w obrębie państwa tylko, a w r. 1266 owym czteru wsiom udziela jurysdykcyi duchownej. Inni książęta rozszerzają te przywileje zwolnienia od ciężarów prawa książęcego na inne wsi, będące własnością Cystersów w M-le. Już Bolesław Wstydliwy nadaje Prandocinowi w r. 1278 prawo niemieckie, a Wacław i Łokietek rozszerzają to prawo na 10 innych. Kazimierz W. przyczynia się do restauracyi klasztoru i obdarza Cystersów wsią Dąbie (koło Krakowa) i łąką w Januszkowicach. Z początkiem w. XVI opaci zaczynają czynić zabiegi, aby „stacye“ (stationes), należne dotąd do króla, im chłopi płacili. Chłopi M-scy podnieśli o to rokosz przeciw opatowi, ale sprawę przegrali i wówczas postanowiono, aby zamiast daniny odrabiali na rzecz klasztoru dwa dni ciągłe, a trzy piesze w tygodniu. Dopiero z końcem w. XVI bogactwo klasztoru zaczyna upadać, a w szczególności bp krakowski Iwo Zakon cały pracował bardzo uczciwie i sam.

obecnie zawiadują Cystersi. Kopiec Wandy 33 m. wysokości; na szczycie wznosi się ceglana kolumna, ma ona resztkę krzyża. W w. XVI miał tu stać posąg Wandy, ale nie wszyscy historycy współcześni o nim wspominają. Jak i co do kopca Krakusa, najbliższe prawdy jest przypuszczenie, że jest to jeden z zabytków normandzkich. Ów posąg w w. XVI posiadał napis łaciński wierszowany. Przed kilkunastu laty został kopiec umocniony, a obecnie znajduje się pod opieką wojska, jako jeden z punktów strategicznych, jak kopce Krakusa i Kościuszki. Ale sławą M-ły jest starożytny swojem pochodzeniem kościół i klasztor Cystersów. Opactwo M-skie nie jest pierwszem w Polsce. Ta-kiem bowiem jest opactwo w Lądzie, założone w r. 1154 przez Mieszka Starego; następnie w Koprzywnicy, Wąchocku, Jędrzejowie. M-skie powstaje koło r. 1223, choć już od r. 1218 poczynają się w tym względzie starania. Założycielem jest można rodzina Odrowążów-Gry-fów,

Odrowąż i krewny jego, Wisław, pan na Pran-docinie. Wisław Cystersom ofiarował ów Prandocin i trzy wsi sąsiednie. Klasztor stanąć miał zrazu w Prandocinie, ale Cystersi osiedli w Kacicach (koło Słomnik), na lat parę. Tymczasem bp Iwo wszedł w rokowania z Wisławem, na rzecz jego syna Dobiesława odstąpił swoje dobra dziedziczne: Cystersom z Kacie, darował wieś M-łę do poprzedniej fundacyi (t. j. do wsi: Kacice, Januszkowice i Sakowice), darował im nadto 300 grzywien srebra, 40 wołów, 40 krów, 100 owiec, 20 kamieni soli i 40 miar miodu. Był to niejako pierwszy akt fundacyjny tego klasztoru z r. 1223. R 1226 przenosi Cystersów biskup do M-ły. M. otrzymuje drugą nazwę, a raczej dodatek „jasna“ (Clara tumba), jako przypomnienie mogiły Chrystusowej, a to z powodu kopca Wandy. Cystersi zaczęli budowę kościoła, gmachów klasztornych i gospodarskich. Biskup dodał Cystersom tutejszym drugą rodzinną wieś Michałowice, dziesięciny biskupie z Winiar i Dobczyc i prawo patronatu nad kościołem miejscowym św. Bartłomieja. Po śmierci Iwona rodzina Odrowążów chciała obalić fundacyę, ale odstąpiła od tego zamiaru, a wnuk Wisława darował im wieś Wrociryż. Odtąd klasztor rośnie w bogactwa, otrzymuje całą moc darowizn i przywilejów od książąt, a i sam kupuje wsi. Wiek XV jest wiekiem świetności jego i bogactwa. Za czasów Długosza posiada 26 wsi, a z tego 7 w księstwie Zatorskiem; kamienicę i dom w Krakowie, 7 jatek mięsnych w Bochni, a 4 w Wieliczce, pobiera dziesię-

W łonie swojem posiadał osobną część braci, pracujących na roli, oczywiście naprzód do przygotowania gruntów do uprawy, wykarczo-wania i osuszenia, poczem do samej pracy na roli. Gospodarstwo było wzorowe i wszechstronne. Nie brakło ani młynów kilku, które jeszcze dzisiaj istnieją, tartaków, a także warsztatów rzemieślniczych, jak: tkacki, krawiecki, garbarnia, kuźnia i wiele in. W późniejszych czasach powstaje sławna na całą Polskę papiernia, istniejąca do r. 1656. Nie brakło i browarów. Skład cały zakonu dzielił się na osobne niejako grupy, zajmujące się jużto gospodarstwem polnem, a podległe bratu ekonomowi, którego słuchał także szpitalnik folwarczny, wolarze i owczarze. Inni oddawali się rzemiosłu, również bratu ekonomowi podlegli. Ci pierwsi laicy mieszkali przeważnie na folwarkach, czyli grangiach. Był to niejako zaciąg robotników milczących i oddanych swojej pracy z całem poświęceniem, a pracujących od świtu do późnej nocy. Trzecia grupa oddawała się służbie Bożej, pracy naukowej. Nad całym składem wszystkich członków, braci, kapłanów i laików stał opat dozgonny i obieralny. Reguła Cystersów była bardzo ostra, a wiek XII i XIII, do pewuego stopnia i XIV był złotym wiekiem tej surowości. Jak swojem gospodarstwem rolnem nauczyli ludność wiejską i dali jej wzór tego gospodarstwa, tak rzemieślnictwem swoim wywarli wpływ silny na rozwój miast. W tem leży zasługa klasztorów, w szczególności Cystersów, a temsamem i opactwa w Mogile. W pierwszych wiekach ciuy z 15 wsi i 4 bałwany soli. Przez pod- swego istnienia klasztor M-ski składał się robienie przywileju Leszka Białego uzyskuje z Niemców; pozostawali oni w ścisłych stosun-także wiele zwolnień od ciężarów prawa ksią- kach z mieszkańcami Krakowa, także Niemca-żęcego. Henryk Brodaty uwalnia w r. 1235 mi. Dopiero w w. XIV zaczyna się klasztor Prandocin od „stróży“ (ob.), Bolesław Wstydliwy polszczyć. Pierwszym opatem był Piotr z Lu-trzy inne wsi od tegoż ciężaru, a także i od biąża (na Śląsku), zaś pierwszym opatem Pola-

kiem Stefan, rodem z Krakowa, za czasów Władysława Łokietka. Do wybitniejszych leżą Piotr Hirszberg (1461 — 1474), jego następca Marcin Matyaszek, Erazm Ciołek (Vi-telius 1522—1546), Marcin Białobrzeski jewództwa Sandomierskiego, ostatni opat pochodzący z wyboru kapituły. Warto zaznaczyć, że między opatem Hirszbergiera a królem Kazimierzem Jagiellończykiem wybuchł zacięty spór o prawa klasztoru. Erazm Ciołek dbął wielce

za-

na-

z wo-

o służbę kościoła, polecił, by opaci wszyscy cysterscy w Małopolsce wysyłali z każdego klasztoru po jednym uczniu do Akademii krakowskiej, a wybrany został jednogłośnie przez cały zakon z 33 członków złożony. Opaci mogilscy są wysokimi dostojnikami Kościoła, infułatami i uależą poniekąd do kapituły krakowskiej, a także są poniekąd opiekunami uniwersytetu krakowskiego. Od czasów Zygmunta Starego opatemi M-skim może być tylko szlachcic z urodzenia. Do opatów należy rząd nad miejscowym kościołem parafialnym św. Bartłomieja, oni są proboszczami M-ły. Opaci wybierani dbają bardzo o podniesienie bogactwa i znaczenia klasztoru, o pomnożenie jego majątków, tak, żejposiada klasztor ogółem 50 wsi, jako własnych; ozdabiają kościół, sprawiają wiele wspaniałych i kosztownych naczyń kościelnych, jak relikwiarze, infuły i t. d., starają się o uzyskanie przywilejów dia członków klasztoru. Erazm Ciołek wyrabia przywilej, że bracia zakonni mogą dziedziczyć po swoich krewnych. Marcin Białobrzeski reformuje cały zakon i jego regułę na polecenie opata w Cî-teaux (we Erancyi). Obdarza też M-łę bardzo bogatym zbiorem książek. Bo też w M-le już dość wcześnie istnieje silny ruch naukowy i artystyczny, W w. XV żyją tutaj dwaj zakonnicy: Mikołaj i Jerzy z Sambora, którzy ozdabiają rękopisy klasztorne wspaniałemi miniaturami. Opat Jan Stecher (1398—1424) towarzyszy arcyb. gnieźnieńskiemu Mikołajowi Trąbie na sobór w Konstancyi (1414 — 1418) i tam wyrabia dla siebie i swoich następców insygnia biskupie, a dla klasztoru uwolnienie od obowiązku wysyłania kleryków zakonnych do Sorbonny paryskiej. Klasztor M-ski kształci u siebie Cystersów całej Polski w czasach późniejszych. Za czasów Ludwika Węgierskiego słynie tu jako uczony Jan Wartinberg, w w. XV Mikołaj Brieger, brat Wilhelm, słynny geometra, z iluminatorów brat Stanisław, którym posługuje się także bp. Tomicki. Opaci M-scy jeżdżą na kapituły generalne do Cîteaux i przywożą całe szeregi rękopisów, a biblioteka rośnie. Brat Mikołaj z Krakowa ( * 1437 — f r 1505) jest pierwszym historykiem M-skiego klasztoru. Rękopis tej historyi posiada Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie, a już został drukiem ogłoszony. Jeszcze w wieku XVIII klasztor uchodzi w Polsce za gniazdo nauki. Z chwilą odnowienia uniwersytetu w Krakowie (1400) opaci starają się o utworzenie wydziału teologicznego w M-le; bezskutecznie jednak. Cystersi M-scy jeżdżą licznie na naukę do Krakowa, zyskują stopnie naukowe, a tylko tutaj od czasów opata Steckera wolno im się uczyć. Mieszkają zrazu w probostwie św. Anny, a potem (od 1488) w bursie Jeruzalem w kaplicy. Opaci M-scy są od r. 1430 konserwatorami praw i przywilejów uniwersytetu na podstawie nominacyi Marcina V. Nie brak też wcale zakonników, licznych autorów traktatów teologicznych. Ale ze śmiercią opata Białobrzeskiego zaczynają się czasy gorsze. Opaci są odtąd mianowani przez króla. Stało się to poniekąd przez zreformowanie reguły zakonu, która już rozluźniła się; upadło ostre życie zakonników i braci laików, znikł ów obowiązkowy rok próby, który istniał dawniej, a wskutek zamożności zapanowało lenistwo. Opatów godność powierza król w komandoryę mniej uposażonym biskupom. Ci zaś dbają raczej o dochody z klasztoru, niż o sam klasztor i życie zakonników. Liczba tych maleje, bo przychodzi i do tego, że następuje podział dóbr i dochodów między opatów a sam klasztor. Na czele zakonu stoi teraz przeor. Do tego upadku przyczyniają się także i wypadki dziejowe. M-łę zajmuje i w niej staje wraz z wojskiem, które łupi majątki klasztorne, arcyks. Maksymilian. Klasztor ucierpiał wtedy bardzo wiele, a i opat jego ówczesny nie wiele o niego dbał. Był to Paweł Wo-łucki, który zabrał wiele kosztowności z M-ły. Pierwszym opatein-komandaryuszem był znany pisarz Wawrzyniec Goślicki, bp kamieniecki, i na jego to czasy przypada zajęcie M-ły przez Maksymiliana. Za to trzeci komandaryusz (później arcybp.), Jan Wężyk, podniósł dochody braci zakonnej przez przyznanie jej kilku wsi do majątku opatów należących, a następca jego, Paweł Piasecki (komand. 1623 — 1649), znany historyk, zakłada tu szkołę filozofii dla kleryków w r. 1647. Ale wkrótce nadchodzą czasy smutne. W r. 1656 zajmują klasztor Szwedzi; poniszczyli obrazy, rzeźby, złupili majątki klasztorne, spalili opactwo i budynki klasztorne, a raczej gospodarcze, tylko kościół i część klasztoru ocalały. W r. 1657 zajmują M-łę wojska pomocnicze cesarskie i osiada tutaj Jan Kazimierz. Wkrótce wybuchła walka między królem i senatem z jednej strony, a zakonnikami z drugiej, bo ci przez podrobienie dokumentu zaczęli sami napowrót wybierać opatów, a nie przyjmować mianowanych przez króla. Walka ta trwała do r. 1738, oparłszy się o Rzym, a zakończyła się tem, że odtąd komandaryusz pobierał trzecią część dochodów i stracił prawo jurysdykcyi nad mnichami in spiritualibus. W r. 1708 odnowiono kollegium założone przez Piaseckiego. Teraz składało się ono z 5-letniego kursu filozoficznego i teologicznego, a trwało aż do początków w. XIX (kolegium provincionale). W r.

1769 i 1772 pod grozą miecza i ognia musiał wypłacić klasztor znaczną kontrybucyę wojskom rossyjskim, a przy pierwszym rozbiorze utracił pięć wsi na rzecz funduszu religijnego po zajęciu Galicyi przez Austryę. W r. 1786 traci prawo patronatu nad kościołem parafialnym św. Bartłomieja i do parafii dodaje dwie wsi swoje; za to otrzymuje kolegium pojezuickie w Krakowie na kolegium cysterskie, lecz nie na długo, bo w r. 1806 zabiera gmach rząd austryacki. Ostatnimi komandaryuszami byli ks. Bystrzonowski (1818 — 1846), a potem ks.

Jan Schindler, b. prezes Rzplitej krakowskiej.

Z końcem w. XVII założono w M-le osobną kaplicę z krucyfiksem cudownym, który przedtem znajdował się na tęczy kościoła. Dziś ten krzyż jest w wielkiej czci i liczne tłumy zjeżdżają na dzień odpustu. Z dawnych zabytków zachował się uaprzód sam kościół. Pierwotny stanął w latach 1253 — 1266, a zasadnicze podstawy jego dotrwały pomimo że ulegał kilkakrotnie pożarowi i przebudowie, zwłaszcza w w. XV, i różnym przeróbkom w w. XVII i później r. 1870 i następnych. Budowa późnego stylu romańskiego i wczesnego gotyku niemieckiego, w duchu kościołów cysterskich: wielki kościół o 3 nawach z nawą czwartą poprzeczną. Z pierwotnej budowy dochowały się nawy boczne, ostrołukowo sklepione, ślady zamurowanych okien gotyckich, szereg ozdobnych i znamiennych filarów romańskich z rzeźbionymi zwornikami, ale bez cysterskich kapiteli z ornainentacyą roślinną, oprócz jednego. Osobliwością kościołów cysterskich są kaplice bliźnie — i taka znajduje się i tutaj.

Mury bardzo grube i nie brak także szkarp z cegły, prócz niektórych części filarów i że-bier sklepiennych, wykonanych z kamienia. Ołtarzy średniowiecznych brak; całą budowlę starożytną zeszpecono potem usunięciem dawniejszych zabytków lub wstawieniem nowych, a to zwłaszcza w nawie głównej. Brzydkie są zwłaszcza stalle barokowe; całe szeregi pierwotnych płyt nagrobnych Odrowążów i opatów użyto albo do murów kościoła, albo walają się potłuczone po zakątkach. Cystersi nie znali wcale pomników nagrobnych, sprzeciwiało się to ich regule, a jednak znajduje się parę z czasów późniejszych; opata Białobrzeskiego z kamienia pinczowskiego w stylu Odrodzenia, Piaseckiego z marmuru różowego, w kaplicy bliźniaczej Wal. Goślickiego. W kaplicy bliźniaczej przechowała się jeszcze jedna starożytność: piscina. Obecnie te kaplice bliźniacze zaniedbane służą na skład rzeczy. Kościół jest bez wieży, z facyatą frontową w zepsutym stylu r. 1780, a ołtarzem głównym drewnianym z r. 1674. Ołtarze boczne mają starożytne mensy kamienne. Klasztor jest budową czworoboczną wirydarzu, połączony z kościołem bramą romańsko-gotycką: część południowa jej ma sklepienie gotyckie z w. XIV—XV, wskazując, że pierwotnie nie była piętrową. Tu na dole znajduje się staroświecka kuchnia i wielki refektarz. Na piętrze zaś wielka sala o 8-miu oknach: tu odbywały się dysputy mnichów po założeniu kolegium. Część wschodnią zajmuje wielki kapitularz, a także biblioteka i cele zakonników na piętrze, zbudowane w czasach późniejszych, bo po r. 1670. Cystersi spali w wielkim dormitarzu, a światło spadało z góry (reguła niedozwalała budować cel z oknami na zewnątrz). Piwnice olbrzymie, o sklepieniach ostrołukowych, opartych na kolumnach, są także zabytkiem budowy pierwotnej (dziś skład zboża); dół służył jako pokoje gościnne dla przyjezdnych. Miał w nich mieszkać Stefan Batory przed swoim wjazdem na koronacyę. Wokoło podwórza stoi browar i stajnia opasowa, a nad Dłubnią fundamenta innych gmachów gospodarczych, spalonych przez jen. szwedzkiego Wirtza. Znajduje się na skrzydle południcwem wspaniałe z piaskowca wyrobione popiersie Zygmunta Starego na pałacyku opackim piętrowym, po pod którym przepływa koryto Dłubni. W r. 1439 uchwała kapituły generalnej w Cîteaux pozwoliła Opatom mieszkać w gmachu osobnym, a nie jak dotąd, wyłącznie w klasztornym. Opactwo to, w pobliżu sławnej sali opackiej buduje opat Erazm Ciołek; w pałacyku skromnych rozmiarów Ciołek przyjmował częstych gości swoich, jak: Zygmunta Starego, b-pa Gamrata, roje szlachty, wieszającej się klamki opackiej. Marcin Białobrzeski buduje nowy pałac ze wspaniałemi salami i marmurowym portalem, z osobną kaplicą i dziedzińcem z zabudowaniami gospodarczemi, zwrócony ku wschodowi. Służył on przeważnie dla komandaryuszów, gdy przybywali do M-y; ta część gmachów ma swój wjazd osobny. Cały klasztor jest otoczony rnurem. Pierwszy to zaczął robić opat Matyaszek ok. r. 1474. Starożytny jest i parafialny, drewniany, pokryty gontami o małej wieżyczce, kościół św. Bartłomieja. Przebudował go pierwszy opat Hirszberg. Na uwagę zasługuje starożytna chrzcielnica romańska i ciekawy drewniany portal z napisem i datą r. 1466. Proboszczem obecnie jest ksiądz świecki, zawiadujący M-łą, Czyżynami i Łęgiem, a patronat należy do biskupów krakowskich. Majątek klasztoru dzieli się na własność opata i zakonu. Opat posiada Kacice i Prandocin z przyległościami, Młyn Bartog, Moniakowice z wójtostwem i Nowy Dwór. Zakonnicy zaś mają w posiadaniu 8 wsi, cztery w Królestwie i tyleż w Galicyi (M., Czyżyny, Łęg i Zdzisła-wice). —L i t e r.: „Monografia opactwa Cystersów w Mogile (Krak. 1867; cz. I — dzieje i opis klasztoru, II kodeks dyplomatyczny); Baliński-Lipiński „Starożytna Polska“: Konopka Józet „Wieś M.“ (Krak. 1885); Hoszowski „Obraz życia i załug opatów M-skich“; monografia

M. G.

M. K.

Łepkowskiego („Roczn. Towarz. nauk. krak.“ 1861); Łuszczkiewicz W. „Wieś M.“ (Krak. 1899, „Bibl. Krakowska“, JMs 10).

Moglena (starożytna Almo pi a, turecka Karadzowa) obwód obejmuje górną część doliny Belicy, na północy od tureckiego wilajetu Saloniki, zamieszkały przez mahometan, Bułgarów i Wołochów. Najważniejszy wytwór miejscowy: papryka.

Mogoł, ob. Wielki Mo gol.

Moguncya {Mains, Mayence) jedno z bardzo starożytnych miast niemieckich i najsilniejszych twierdz, nad uściem Menu do Renu, w okolicy najpiękniejszej i najżyźniejszej Niemiec, stolica Hesyi nadreńskiej. Ok. 100 000 m-ców (przeważnie katolików). Miasto przemysłowo-handlowe, co zawdzięcza sieci kolei żel., jak i nurtowi Renu. Przedmioty handlu: perły szklane i woskowe, narzędzia muzyczne, wyroby skórzane i drewniane sławy europejskiej, Siedziba biskupia i kapituły katolickiej, wielu urzędów prowincyoualnych i obwodowych, dyrekcyi kolei żel. i wojskowych. Seminaryum teologiczne, 3 gimnazya, szkoła realna, handlowa; teatr miejski i konserwatoryum. Stowarzyszenie Gutenberga, sztuk pięknych, T-stwo reńskie przyrodnicze, Starożytności miejskie, pozostające w ścisłych stosunkach z wielkiem towarzystwem, Centralnem Muzeum rzymsko-ger-mańskiem. Instytut terapeutyczny. Dzielnica stara o ulicach wąskich; nowa z w. XIX o ulicach i placach szerokich ze wspaniałymi gmachami, o pięknych promenadach poza obrębem miasta zamkniętego pięknemi murami i wałami. Niemało zabytków z czasów dawniejszych. Najpiękniejszy z 27 placów publicznych jest plac Gutteuberga, który tutaj dokonał wynalazku druku, z pomnikiem jego dłuta Thorwaldsena; rynek z ciekawemi kamienicami i studnią z czasów Odrodzenia; plac Schillera z jego pomnikiem (rzeźbiarza Scholle), t. zw. „Paradeplatz“ (mustry), z ulic zaś: Rheinstrasse, Uferstr., Bahnhofstr., Schillera. Kościołów 13 (3 ewangieli-ckie), a nadto 2 synagogi. Z nich św. Ignacego w stylu barokowym, św. Stefana z w. XIV, halowy kościół gotycki, ewangielicki im. Chrystusa z w. XIX w stylu renansansowym, a prze-dewszystkiem katedra. Rozpoczęta r. 978 przez arcyb-pa Willigisa, spłonęła; dzisiejszy jej kształt pochodzi z w. XIII—XIV. Jeden to ze wspaniałych pomników budownictwa: 6 wież (najwyższa o 82 m.); wewnątrz ozdobiona wspaniałemi malowidłami; dwie spiżowe bramy z w. X, miedziana chrzcielnica z r. 1328, pomniki arcybiskupów od w. XIII, a także i minnesängera Frauenloba z w. XI. Skutkiem oblężenia M-i w r. 1793 ucierpiała katedra bardzo, w w. XIX je odrestaurowano z zatrzymaniem piętna romańskiego, ale nie pozostało nic prawie z wielkiej niegdyś biblioteki katedralnej i skarbca, zniszczono wiele pomników. Zamek elektorski, tj. siedziba arcybiskupów w którym obecnie mieszczą się zbiory bogate (biblioteka miejska i archiwum, gabinet monet, starożytności, muzeum im. Gutteuberga, galerya obrazów itp.); arsenał, w pobliżu niego zamek, należący dawniej do zgromadzenia krzyżackiego, w którym mieszkał Napoleon I, ilekroć bawił w M-i, a obecnie siedziba W. księcia; starożytne gimna-zyum, szpital św. Ducha itd. Są i pamiątki z czasów rzymskich: pomnik Druzusa, olbrzymia masa kamienna zwana dzisiaj „Eiyelsteinu, a użyta do jednego z bastyonów cytadeli i resztki olbrzymiego wodociągu, złożone z kilkudziesięciu arkad zwyczajnych i kilkunastu mostowych. Napoleon I, kiedy M. znajdowała się pod jego panowaniem, kazał zbudować tutaj handlowy wolny port, który się bardzo przyczynił do podniesienia miasta i jego bogactwa. —R. 38 przed Chr. Agrippa założył tutaj obóz warowny zimowy; Druzus (14 — 9 przed Chr.) wystawił: castram Moguntiacwm, osiedlającej się ludności nadał prawo municypalne. Podczas wędrówek narodów zniknęła rzymska M. Alamanowie, Wandalowie i Hunnowie położyli kres rzymskiemu miastu. Podnosi je dopiero koło r. 612 Dagobert frankoński. Właściwym jednak twórcą M-i dzisiejszej jest Bouifacyusz, pierwszy arcybiskup tego miasta, i Karol W., który nadaje mu różne przywileje. Już w w. X staje się M. wybit-nem miastem. W r. 1118 otrzymuje pierwszy wielki przywilej miasta wolnego, a w r. 1244 arcyb-p nadaje mu autonomię. W okresie dyna-styi frankońsko-salickiej i Hohenstaufów odbywają się tu sejmy cesarstwa rzymskiego {Reichstag) i sądy kościelne. Mieszczaństwo łączy się w związki osobne, w w. XIV i XV przychodzi do wojen domowych między cechami i rodami, co przyczynia się do tego także, że w r. 1462 M. przestaje być miastem autonomicznem i staje się od arcybiskupa zależnem. W r. 1477 otrzymuje M. uniwersytet, który istnieje do r. 1798. Wiek XIII-XV jest złotym wiekiem. Lu-teranizra nie zbyt podatny znajduje tutaj grunt. W r. 1552 zdobywa M-ę Albrecht brandenburski, a podczas wojny 30-letniej Gustaw Adolf. Ten zbudował tu pałac i wzmocnił założoną przez arcybiskupów cytadelę. W r. 1644 zdobywają ją wojska francuskie, a potem powtórnie w r. 1688. W r. XVIII podnosi się M. i zaludnia. W paźdz. r. 1792 oblega miasto jenerał Custine, arcybiskup ze swoim dworem ucieka, a m-sto poddaje się. Zawiązują się kluby rewolucyjne, z których powstaje „Reńska republika“. W r. 1793 zdobywają M-ę wojska cesarskie, ale od r. 1797 zostaje M. w rękach francuskich, aż do pokoju paryskiego. W r. 1814 M. oddaną zostaje W. ks. heskodarmstadzkiemu, pod protektoratem Austryi i Prus, które to państwa utrzymują tutaj swoje załogi wojskowe naprzemian. Rok 1848 odbija się także w M-cyi walkami uliczuemi. Po wojnie prusko-austrya-ckiej w r. 1866, Austrya traci prawa wojskowe do Moguncyi, a uzyskuje je W. ks. heski

na podstawie konwencyi wojskowej, a po utworzeniu obecnego cesarstwa niemieckiego tylko Prusy utrzymują tu swoją załogę i zamienili M. na potężną twierdzę. Podczas prawa wojskowego prusko-austryackiego, M. była fortecą związkową i kolejno co 5 lat Prusy i Ąustrya mianowały gubernatora, wicegubernatora i komendanta twierdzy; Austrya miała tu dyrekcyę artyleryi, a Prusy—inżynieryi. Arcybiskupstwo założono r. 747, a pierwszym arcybiskupem był założyciel miasta Bonifacius, od r. 732 prymas całej Germanii, a potem jako arcybiskup głowa biskupów w Kolonii, Wormacyi,

francuskie) obejmował obszar 8.260 kim. kw. po obu stronach Renu, w okolicy M-cyi i Erfurtu. W lutym r. 1803 zostało arcybiskupstwo seku-laryzowane, obszar podległy arcybiskupom ograniczył się do skromnych rozmiarów, rozdzielony między Francyę, Prusy, Hessen-Darmstadt i inne, a także i arcybiskupa Daiberga, który otrzymał obszar ok. 1375 klm. kw. Dalberg odstąpić musiał Prusom Erfurt, a otrzymał za to hrabstwo Wetzlar i księstwo ratyzbońskie i w Ratysbonie też obrał sobie siedzibę. Ale i tego wszystkiego w r. 1813 zrzec się musiał. Kapituła arcybiskupstwa składała się z 24 kanoników, pochodzenia szlacheckiego, a 5 prałatów. Arcybiskup był elektorem cesarstwa rz.-niemieckiego, duchownym, obok arcybiskupa Trewiru i Kolonii. Był nietylko arcykanclerzem państwa, ale i głową naczelną całego kollegium elektorów, wszystkich siedmiu. Przewodniczył temu kollegium, podobnie i sejmom cesarstwa. Dochody elektoratu wynosiły do lVa mil- zl- reli' skich. Herbem arcybiskupstwa, a raczej pryma-sostwa Niemiec było srebrne koło nem polu. — Liter. Schaat:

M.“, 1841 — 1844; Hennes „Die Erzbischöfe v. M.“(wyd. 3-e, M. 1879) i cały szereg innych szczegółowych rozpraw i wydawnictw źródłowych, kronikarskich i dokumentów: por. bibliografie niemieckie historyczne i encyklopedye ®.    .    , -    M. G-y.

niemieckie.

Mołiacs, miasto w komitacie Barauya (Węgry), nad Dunajem, naprzeciw wyspy Małgorzaty, st. kol. (M.-Uszög), oraz żeglugi parowej, zamek piękny, 5 kościołów, pomnik Ludwika II, szkoła miejska, 2 młyny parowe, przędzalnie jedwabiu, warsztaty elektryczne, cegielnie; 15 832 m-ców (1901): Węgrów, Serbów, Niemców i Kroatów; handel zbożem i drzewem. Miejscowość tę wsławiła bitwa d. 29 sierp. 1526 r. pomiędzy Węgrami a Solimanem II, w której zginęło 24 000 Węgrów i młody Ludwik II Jagiellończyk, ku którego czci wzniesiono kaplicę i pomnik. Wskutek tej porażki Węgry straciły na długi czas niepodległość. W M-u znajdują się główne składy fiinf-kirchuerowskiego (zagłębie węglowe na Węgrzech) węgla kamiennego. L. Kupelwieser Die Kampfe Urgarns mit d. Osmanen bis zur chlecht bei M. 1526“ (Wied. 1895). M-K

Mohair — wełna angorska, otrzymywana z kóz angorskich, hodowanych w Azyi Mniejszej, nazwę swoją bierze od m. Angora. Nadzwyczaj gęsta, miękka jak jedwab, błyszcząca wełna kozy angorskiej, koloru przeważnie białego, rzadko czarna lub szara, posiada włos długi na 12—15, a nawet 30 cm.; świetny ma-teryał do wyrobu tkanin rozmaitych: pluszu, kamlotu, używana na wyrób tkanin wpół jedwabnych, szali i t. d.

Mohammed, prawodawca religijny i kilku

w czerwo-

„Gesch. d. Stadt

Erfurcie, Konstancyi, Spirze, Strasburgu i 4 innych. Według legendy już w r. 82 po Chr. osiadł tu uczeń apostoła Pawła, Crescens, i poniósł śmierć męczeńską. Z pomiędzy arcybiskupów do najsławniejszych należą: Hrabauus Maurus (ob.), z w. IX, Hatto I, który odegrał zuaczną rolę w państwie w czasach Ludwika Dziecka i Konrada I; Wiligis (975 — 1011), Łktóry od papieża otrzymał palliusz i prawo przewodniczenia na wszystkich synodach niemieckich i francuskich, a nadto koronowania cesarza, względnie króla rzymsko-niemieckiego; Gerhard II v. Eppenstein, słynny przez swoje „Coucordata Gerhardi“, a o-trzymał dla siebie i wszystkich następców godność arcykanclerza państwa (w 1288); między Ludwikiem z Miśni, a wybranym przez kapitułę Adolfem I nassauskim przyszło do wojny w r. 1373, gdzie ostatecznie Adolf I utrzymał się jako arcybiskup M-cki; Dietrieh II v. Isenburg (z w. XV), założyciel uniwersytetu w M-cyi w r. 1477, Albrecht II brandenburski (1514 —

1545) obojętny w rzeczach wiary, a zwłaszcza łagodnem okiem spoglądający na luteranizm, szerzący się w dyecezyi, ale w r. 1542 sprowadza zgromadzenie Jezuitów do M-cyi. Za rządów Sebastyana v. Heussenstamm odbywa się w r. 1542 ostatni synod prowincyonalny. Za Jana Filipa Schönborna (1647 —1673), Erfurt, należący do metropolii M-ckiej, zostaje własnością arcybiskupstwa. Schönborn był wybitnym mężem stanu i politykiem, dbał też bardzo o podniesienie miasta. Ostatnim arcybiskupem-elektorem był Fryderyk v. Erthal (f 1802). Następca jego,

Karol v. Dalberg, został udzielnym księciem ligi nadreńskiej, potem W. księciem frankfur-ckiem, ale w r. 1813 musiał się zrzec tych praw. W r. 1829 arcybiskupstwo zamieniono na biskupstwo, podległe metropolii we Fryburgu nadreńskim. Władza biskupstwa ogranicza się teraz wyłącznie na księstwo heskie i niektóre części południowe posiadłości pruskich.

W połowie w. XIV arcybiskupstwo tutejsze było metropolią aż nad 14 biskupstwami, ale wkrótce straciło prawo zwierzchności nad Pragą Czeską i Ołomuńcem r. 1343, gdy w Fra-dze założono arcybiskupstwo, a arcyb-p m-cki wtedy także prawo koronowania króla czeskiego. Kraj arcybiskupi aż do pokoju w Luneville j sułtanów tureckich, ob. Mahomet.

(1800, w którym M-ę oddano pod panowanie i Mohammed al Druzi założyciel religii

Druzów ( * 960 pod Bokkara — f ok. 1020 w Egipcie, nawrócony po przybyciu do Egiptu ok. r. 1010 do doktryny Hakem-el-Mohanna, według której bóstwo wciela się w różne osoby {imam), istota wszakże bóstwa pozostaje ukryta. M. wyłożył tę doktrynę panującemu wówczas w Egipcie kalifowi, który go obdarzył łaskami; lud jednak wzburzył się przeciw M-owi, poczem kalif wysłał go do Syryi; odtąd datuje się sekta Druzów. — Bibi. S. de Sacy „Exposé de la religion des Druzes“ (Paryż 1838).

adz.

adz.

adz.

adz.

Dr. Z N.

uprawy.

adz.

adz.

Mohammed-Szach, cesarz Indyi ( f 1747), imieniem RuszaD - Akter, wnuk Szach - Allema. Wychowywany na władcę przez Abdallaha i Husseina, po wstąpieniu na tron 1717, uwolnił się od nich prędko zapomocą zamachu, poczem powierzył sprawy państwa Dowran Khai-nowi. R. 1739 szach perski Nadir, jak się zdaje, pod wpływem jednego z byłych oficerów M-a, wtargnął do Indyi, zwyciężył M-a pod Karnalem i wstąpił do Delhi. Jednak gdy rozruchy w Indyach Nadir był uśmierzył, posadził M-a z powrotem na tronie i wrócił do Persyi z łupem bogatym. Bezczynny w dalszym ciągu M. dozwolił na odpadnięcie wielu prowincyi. R. 1747 Persowie wtargnęli powtórnie pod wodzą Abdallaha, syna Nadira, zostali jednak odparci. M. zmarł w tymże r., pozostawiając tron synowi swemu Ahme-dowi.

Mohammed-Szach, król perski ( * 1810 — f 1848) odziedziczył r. 1834 tron po dziadku swoim Fet-Ali-Szachu. Powierzył zarząd państwem swemu byłemu wychowawcy Hadżi-Mirza-Agassemu. Pod wpływem Rossyi M. wypowiedział wojnę Afganistanowi i obiegł m-to Herat; oblężenia zaniechał tylko wskutek gróźb Anglii, że uderzy na Persyę od morza. Mimo to dyplomacya rossyjska robiła kroki dalsze i w r. 1846 zawarła z Persyą w Tyflisie traktat, na mocy którego uzyskała 2 porty na m. Kaspijskim: Reszt i Asterabad. Następcą M-a był jego syn Nasr-ed-Din.

Mohammed-es-Sadok, bej tuniski (* 1813— f 1882), syn beja Sidi Ahsina, następca r. 1859 brata Mohammeda - beja, panował z początku rozumnie, ale wkrótce zaciągnął długi i obarczył ludność wielkimi podatkami; r. 1871 oddał się pod opiekę Turcyi, został jednak r. 1881 zmuszony do poddania się protektoratowi Francyi.

Mohamedanizm, Mahometanizm, ob. Islam.

Mohammera m-to w pow. Chusistan (Per-sya), niedaleko granicy tureckiej przy zlaniu się rzek Karun i Szat-el-Arab, ok. 40 km. od Basry, założone w połowie w. XIX, 15 000 m-ców. Przystań, rynek, znaczny handel, wyrób chustek, farbiarnie, garbarnie, wyrób przedmiotów srebrnych.

Mohatra (wyraz pochodzenia arabskiego) — nazwa umowy, stosowanej w Wiekach Średnich do obejścia zakazu pożyczania pieniędzy na procent. Umowa polegała na tern, że wierzyciel (udzielający) kupował od dłużnika jakąś rzecz za gotówkę za cenę nizką, przyczem sprzedawca obowiązywał się tę sarnę rzecz w oznaczonym terminie wykupić z powrotem za cenę wyższą. Był to rodzaj pożyczki pod zastaw. Zysk wierzyciela tworzyła różnica pomiędzy ceną kupna pierwotnego a ceną wykupu w terminie oznaczonym. Ryzyko uszkodzenia lub utraty rzeczy ponosił dłużnik.

Mohave (hiszp. Mojave), piaszczysta równina w Kalifornii płd. - wschodniej, przecięta przez 34° szer. płn. i pomiędzy 114°40’ a 117°50’ dług. zach. od Gr., rozpościera się na wsch. aż do Kolorado, na zach. do t. zw. Great Bassin. Powierzchnia 20 000 kim. kw. Przez środek M. przepływa rzeka M., biorąca początek w łańcuchu górskim Bernardino, a gubiąca się w bagnistem, słonem zagłębieniu, na wysokości 305 m. npin. Pustynia, mająca b. szczupłą roślinność tylko nad brzegami rzeki M., wykazuje ciepłotę wysoką (do 52.8°) podczas dnia i nizką w nocy. Ze wschodu na zach. przecięta jest przez kolej Atlantycką i Pacyfiku i w czasach ostatnich dzięki studniom artezyjskim i kanałom nawodniającym, została w niektórych miejscach przystępną dla

adz.

Mohawk, rzeka w stanie płn.-amerykan skim N. - York, wypływa z pod Mohawk - Hill, tworzy szereg wodospadów, z których ostatni ma wysokości 50 m., i wpływa, mając tu 257 m. szerokości, powyżej Troy do zat. Hud-sona.

Mohawkowie, ob. Ir o ko wie.

Mohelnica, m. na Morawach, ob. Muglitz.

Mohikanie (Mo he ganię), wymarły szczep Indyan z rodziny wschodnich Algonkinów; zamieszkiwał pomiędzy rz. Hudsonem i stan. Connecticut i należał do związku pięciu narodów Lenno-Lenapskiego (ob. Delawarowie).ad2-

Mohiła Piotr (* 1597—f 1647 w Kijowie), metropolita kijowski, jeden z najwybitniejszych w dziejach przedstawicieli nieunickiej cerkwi wschodniej, pełen zasług dla kościoła ruskiego, umiarkowania i roztropności w owych czasach burzliwych i niespokojnych. Syn Symeona, wojewody multańskiego. Jak wiadomo, rodzina ta była rodem wołoskim, a Jan Zamojski osadził na tronie wołoskim Jana, a potem Jeremiego, jego syna, stryja zaś Piotra, jako lenników polskich. I istotnie dochowali oni wiernie posłuszeństwa Rzpltej polskiej na tronie mołdawskim. Jeremi M. za zezwoleniem sejmu otrzymał indygenat polski w r. 1596 i przez Zamojskiego do jego herbu przyjęty. Córki Jeremiego powychodziły za mąż w Polsce, w wybitnych rodach maguackich, a stąd i metropolita spokrewniony był z Wiśniowiecki-mi, Potockimi, Koreckimi itd. Piotr był najmłodszym z 5 synów Symeona, Kształcił się

w Paryżu, poczem powrócił do Polski i oddał się rzemiosłu wojennemu. Odznaczył się wybitnie w wyprawie chociraskiej pod Kar. Chodkiewiczem w r. 1620 i indziej także. Ale wkrótce porzucił stan rycerski. Wstąpił do monasteru Ławry pieczerskiej w Kijowie, tu wyświęcony na kapłana, oddał się naukom i poświęcił cały swój majątek na rzecz monasteru. Był gorliwym i świętobliwym kapłanem od r. 1625, ale wrogiem Unii, cerkwi dyzunickiej oddany. W r. 1629 został M. archimandrytą Ławry pieczarskiej, a urząd ten sprawował sumienuie; w r. 1632 zostaje jednogłośnie wybrany arcy-bpem czyli metropolitą kijowskim, a przez patryarchę jerozolimskiego Teofanesa wyświęcony za wiedzą patryarchy carogrodzkiego i Władysława IV.

na sejm jako przedstawiciel dyzunitów dla ułożenia warunków zgody i przeprowadził to wszystko szczęśliwie, z wielkiem umiarkowaniem, a pożytkiem dla stron obu. W tym samym roku zbiera M. synod dyzunicki w Kijowie, reprezentowany przez posłów wszystkich biskupów prawosławnych, klasztorów i miast, na którym uchwalono, a raczej ułożono prawidła obrony swego wyznania. M. jest autorem bardzo wielu prac treści religijnej w języku greckim, ruskim i polskim. Do naj ważni ej szzch należy: „Liturgiarion“ (Kijów 1629, w jęz. ruskim); „Wielki Trebnik“ (czyli modlitewnik, Kijów 1646), „Zebranie krótkiej nauki o' artykułach wiary prawosławnej“... (Kijów 1645). ; „Wyznanie wiary kościoła wschodniego“ w któ-rem występuje przeciw błędom kalwinizmu; napisał ją w języku grecko-bułgarskim, a została zatwierdzona przez sobory wschodnie w Jas-sach, a potem w Konstantynopolu. Rzecz ta doczekała się kilku przekładów (na łaciński, słowiański) i kilku różnych wydań w w. XVII jeszcze (w Amsterdamie, Lipsku, Moskwie), prócz późniejszych. Dzieło „Lithos“ przypisywane M-le nie jest prawdopodobnie jego u-tworem, ale kogoś innego; wydane było w Kijowie r. 1644 pod autorstwem Euzebiusza Pimi-na.—Por.: Gołubjew S. „Kijewskiej metr. P. M.“ (Kijów 1883 inn., t. I tyg.); Kostomarow „Pjetr M.“ R. S. „Piotr Mohiła“ (Kijów 1877); Siarczyński, „Obraz“ ...    (t.    I);    Wiszniewski

M. „Historya literatury polskiej“ (VIII.); także Estrejcher K. „Bibl. polska“ (t. XXII)iFinkel L.

M. G-y

Mohl Robert von, zasłużony prawnik i mąż stanu niemiecki ( * d. 17 sierpnia 1799 w Sztutgarcie - f d. 5 listopada 1875 w Berlinie). Już w r. 1827 zwyczajny profesor w Tubindze, r. 1846 — 1860 w Heidelbergu, następnie przedstawiciel Ks. Badeńskiego przy Rzeszy niemieckiej we Frankfurcie, w r. 1866 — poseł badeński przy dworze bawarskim, jednocześnie przy dworach: bejgijskim i holenderskim, w r. 1871 prezydent izby obrachunkowej' w Karlsruhe, 1874 poseł do parlamentu Rzeszy. Bogate w pracę życie nauczycielskie i polityczne w małym stopniu tylko odzwierciedla działalność M-a. Jego twórczość pisarska była zadziwiająco owocna. Już w r. 1824 ogłosił, na długo przed Tocquevillem (ob.), wykład prawa państwowego związku stanów północnoamerykańskich; „Prawo państwowe król. Wiir-tembergii (2 tomy, 1829, 1831, 2-e wyd. 1840), „Prawo policyjne“, czyli administracyjne („Die Polizeiwissenschaft nach den Grundsätzen des

Rechtsstaates“ 1833, wyd. 3-e, 1866), „Odpowiedzialność ministrów“ (1837), „Geschichte und Literatur der Staatswissenschaften in Mono-

Jako metropolita zabrał się M. energicznie do podniesienia cerkwi wschodniej. Znajdowała się oua podówczas w zupełnem, a wielkiem rozprzężeniu; straciła niemal całą swoją powagę, i prawa, duchowieństwo żyjące w upadku mo-raluym i złych obyczajach nie miało wpływu, kościołem rządziły bractwa, stowarzyszenia i panowie świeccy, przez co zwiększało się zamieszanie. Korzystały z tego czynniki katolickie, a także i wyznawcy, należący do Unii brzeskiej z r.k 1596, której Kozacy, a i M. byli największymi wrogami. M. jął się reformy. U Władysława IV spotkał się z przychylnością dla swoich zamiarów. Ten król nie był bowiem tak zapalonym katolikiem, jak Zygmunt III, a ponadto w zamysłach swoich względem Tur-cyi i Moskwy potrzebował kozaków, najgorętszych dyzunitów. M. odzyskał u króla wszyst- „Bibl. hist, polskiej“, kie przywileje dawne cerkwi dyzunickiej, a potem całe swe życie poświęcił odnowie kościoła wschodniego, zjednoczeniu go, podniesieniu pod każdym względem, a z drugiej strony zwalczaniu Unii brzeskiej. Na tern polu znaczne położył zasługi, kościół ruski zjednoczył i podniósł, za co też wielbionym był przez współczesnych, a i obecnych historyków. Odbudował i uposażył wiele świątyń i klasztorów ruskich, ustanowił kollegia duchowne w Kijowie i Hojsku, w Kijowie założył ruskie „Ataeneum“ czyli odrestaurował tamtejszą szkołę wyższą. Obsadził cały szereg katedr zdolnymi profesorami, ofiarował olbrzymią i cenną bibliotekę, wyrobił dla tej szkoły przywilej Władysława IV, a dla uposażenia jej odstąpił na własność kilka swoich wsi metropolitalnych. Chciał w tej szkole kijowskiej, która nosiła „akademii mohilańskiej“ nazwę, zaprowadzić naukę języka łacińskiego, dlatego też wysyłał M. swoim kosztem moc młodzieży z duchowieństwa dyzunickiego, świeckiego i klasztornego, na studya w Rzpltej i za granicę.

Między innymi wybitnym takim młodzieńcem był Innocenty Giziel, kształcący się w szkołach graphien“ (1855 — 1858) dzieło znakomite, lwowskich, który potem został profesorem tej entuzjastycznie przyjęte, „Encyklopädie der duchownej akademii mohilańskiej, a koło r.    Staatswissenschaften“ (1859, 2 wyd. 1871),

1646 rektorem. W r. 1640 wysłany został „Staatsrecht, Völkerrecht und Politik“ (3 tomy

s. r.

K. A.

adz.

T. Kł.

(Paryż 1900).

1860- 1869), „Das deutsche Reichsstaatsrecht“ (1873). Po śmierci wydano autobiografię M-a: „Lebenserinuerungen“ (2 tomy, 1901). — Por. Marquardsen „ln memoriam R. v. M.“ (1876); E. Meier „M’s Stellung in der Wissenschaft“ („Zft. f. d. gessammte Staatswissenschaft“, 1878).

Mohl Juliusz, syn Ferdynanda, radcy stanu wirtembergskiego (f 1845), oryentalista (* w Sztutgarcie 25 paźdz. 1800 — f 3 stycz. 1876), osiadł w Paryżu, gdzie badał jęz. wschodnie pod kierunkiem Sylwestra de Sacy i Rémusata. Ogłosił: „Fragments relatifs à la religion de Zoroastre“ (1829), tekst perski „Shah Name“ w 6 t. in fpl. (Paryż 1838—66; t. VII, uzupełniający, wyd. Barbier de Mey-nard, t-że 1878), oraz tłum. tekstu (t-że 1876, w 6 t., w 12-ce). M. naturalizował się we Francyi, został członkiem Académie des Inscriptions (1844), profesorem jęz. perskiego w College de Brance (1847), sekretarzem, I później prezydentem Société Asiatique, którego sprawozdania redagował w ciągu lat 27 (zebrane 1879 — 80 w 2 t.). Dom M-ów był podczas drugiego cesarstwa ogniskiem świata naukowego (erudycyi).

Mohl Maurycy ekonomista i polityk niemiecki brat Juliusza (* 1802 w Sztutgarcie — f 1888 t-że), przykładał się do nauk ekonomicznych w Tybindze, a do rolnictwa w Hohenheimie. Spędziwszy 5 lat we Francyi na badaniach ekonomicznych i szkolnych, został r. 1841 radcą podatkowym w Sztutgarcie. Wybrany r. 1848 do zgromadzenia narodowego jako przedstawiciel lewicy umiarkowanej, zrzekł się swych godności i szlachectwa. We wszystkich następnych zgromadzeniach stanów w Wirtembergii M. należał do lewicy skrajnej. Był także posłem do parlamentu i obrońcą idei Wielkich Niemiec; jego „Mahnruf zur Bewahrung Süddeutschlands vor d. äussersten Gefahren“ (Sztutt-gart 1867) zwalczał przystępowanie państw południowych do północnej Rzeszy niemieckiej. Jako członek parlamentu (1871 — 73) zwalczał wszelkie rozszerzenie kompetencyi Rzeszy. Był gorliwym obrońcą ochrony celnej, zwłaszcza w pracy: „Ständische Berichte über den preus-sisch-französischen Handelsvertrag“ (Sztutgart 1863). Wydał mnóstwo pism ulotnych w sprawach bieżących; bronił systemu frankowego, jako podstawy systemu monetarnego w Niemczech („Zur Münzreform“, Sztutgart 1867), za ograniczeniem walorów papierowych |„Ueber Bankmanöver“, t-że 1856), za zjednoczeniem kolei („Ueber den Entwurf eines Reichseisen-bankgesetzets“, t-że 1874), przeciwko lombardom („Die Pest d. öffentlichen Leihhäuser“, t-że 1866), za monopolem tytuniowym.

Mohl Hugo, botanik niemiecki (* 8 kwiet. 1805 - f 1 kwiet. 1872 w Stuttgarcie). Na wszechnicy w Tybindze (1823) przykładał się

do medycyny. R. 1828 po otrzymaniu doktoratu udał się do Monachium, gdzie zwrócił się ku naukom przyrodniczym w r. 1832. Otrzymał katedrę fizyologii w Bernie (Szwajcarya); roku 1835 przeniósł się do Tybingi na katedrę botaniki, tu pozostawał do końca życia. Działalność naukowa M-a była wszechstronna: badania jego dotyczą prawie wszystkich działów botaniki. Główną jego zasługą były prace klasyczne o anatomii mikroskopowej roślin, wykonane z niezwykłą starannością. Pierwszą znakomitą pracą na tym polu była rzecz o budowie i wiciu się roślin pnących. R. 183J ogłasza klasyczne badania o budowie palm („De Palm arum Structura“, „Ub. d. Bau d. Cycadeenstammes“; „Ub. d. Bau d. Farnstammes“). Prace te najbardziej go wsławiły. Inne prace ważniejsze: „Ueber Poren d. Pflanzengewebe“ (1828); „Ueb. d. Bau u. d. Formen d. Pflanzengewebe“ (1828); „Ueb. d. Bau u. d. Formen d. Pollenkörner“ (Bern 18341. „Beiträge zur Anatomie u. Physiologie d. Gewächse“ (1834); „Grundzüge d. Anatomie u. Physiologie d. vegetabilischen Zelle“ (Brunświk 1851). W pracach M-a dzisiejsza nauka o komórce znajduje trwałą podstawę: on pierwszy lepiej poznał przyrodę zarodzi komórkowej i nazwał ją protoplasmą.

Mohl Fryderyk AntoniJerzy, romanista francuski (* w 1866 w Ixelles pod Bruksellą — f 1905 w Pradze), kształcił się weFraucyi, w Sorbonie; r. 1885 został członkiem, później (1888) sekretarzem Société de linguistique w Paryżu; r. 1891 zaś lektorem francusczyzny w uniwersytecie czeskim w Pradze. Ogłosił prace: „Romańska dvojice lui-lei, jej puvod a vyvoj ve vulg. nafećich lat.“ („Véstnik kral. ćesk. spoi. nauk“, 1899); „Introduction à la chronologie du latin vulgaire“ (Paryż, 1899), („Bibi, de l’École des hautes études“—praca nagrodzona przez Instytut nagrodą Volneya, mniej ceniona w kołach zawodowych); „Les origines romanes, études sur le lexique latin vulgaire“

K. A.

Möhler, Jan Adam, słynny teolog katolicki (*1796 w Igersheim — f 1838 w Monachium). Otrzymał w r. 1819 święceuia kapłańskie. R. 1823 habilitował się w prawie kościelnem, hi-storyi kościoła i patrystyce; r. 1826 nadzwyczajny, a r. 1828 zwyczajny profesor teologii w Tubindze, później w Monachium. Z prac jego: „Die Einheit in d. Kirche od. das Prinzip d. Katholizismus“ (Tybinga 1825, wyd. 2-e 1843); „Athanasius der Gr. u. d. Kirche seiner Zeit, besonders im Kampf mit d. Arianismus“ (Mogun-cya 1827, 2-e wyd. 1844); „Symbolik“ (tamże 1832; wyd. 11-e, 1891; liczne wydania przekładów włoskiego, fracuskiego i angielsk.) i „Neue Üntersuchungen d. Lehrgegensätze zwischen den Katholiken u. Protestanten“ (Moguucya 1834, wyd 5-e, Regensburg 1900, obrona „Symboliki“ przeciw Baurowi z Tubingi). Zbiorowe

wydanie „Gresammelte Schriften u. Aufsätze“ (Regensburg 1839—40, 2 t.); Gams wydał jego „Kirchengeschichte“ (t-że 1867 — 70,31.), aReith-mayer „Patrologie od. christliche Literärge-schichte“ (tamże 1867 — 70,    3    t.). — Porów

tyzmu; wymienić z nich należy: posąg apostola Piotra oraz 8 innych świętych, figury 59 aniołów w portalu południowym, posążki na grobie Konrada Hochstetten i in. Nadto do dzieł jego należą: wodotrysk na rynku w Lubece, szereg posągów członków rodziny Hohenzollern-Sigma-ringen oraz świetne biusty portretowe.

Mohn Henryk, meteorolog norweski ( * 1835 w Bergen). Kształcił się w uniw. w Chrystyanii, został adjunktem przy tamtej-szem obserwatoryum astron., w r. 1866 dyrektorem obserw. meteorologicznego. Gorąco popie-

„Friedrich M., der Symboliker“ (Monachium

adz.

1894).

M. Ko

gie“ (wyd. 4-e 1887, — po polsku, w przekładzie S. Kramsztyka 1888); „Température de la mer entre l’Irelande, l’Ecosse et la Nor-végie“ (1870); „Études sur les mouvementg de l’atmosphère (wyd. 2-e    1880); „The NOÏ,th-

A. Ł.

Mohort Julian, pseud. Juliana O c horo w i c z a (ob.).

Mohr Michał Edward (*w Józefowie 17 grud. 1804—f w Krakowie 13 grud. 1879) lekarz wykształcony zawodowo w uniw. Jagiellońskim, który mu w r. 1829 przyznał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy: „De inedica-mentis neotericis, illorum virtutibus, usu et modo praeparationis“; pracę tę samą, przerobiwszy ją wydał M. i po polsku p. n. „Przepisy przyrządzania i używania wielu nowszych lekarstw dla użytku lekarzy, aptekarzy i chirurgów“ (Kraków 1836). W marcu r. 1829 przez Senat rządzący m. Krakowa mianowany był zastępcą fizyka w szpitalu św. Ducha; w r. 1832 fizykiem w szpitalu głównym św. Łazarza, i wT tym samym roku także fizykiem m. Krakowa; nakoniec w r. 1844 fizykiem miejskim i okręgowym, te obowiązki pełnił do śmierci.— Por. Kośmińskiego „Sł. lek. polskich“ (332).

Mohr Abraham Mendel, autor hebrajski (*we Lwowie d. 11 kwietn. 1815 — *}* tamże 10 maja 1868). B. płodny pisarz, przyczynił się bardzo do krzewienia oświaty śród współwyznawców swoich w Galicyi, ale dzieła jego mają przeważnie charakter kompilacyjny i obwiniono go także o plagiatorstwo. Redagował pismo żydowskie „Lemberger Jüdische Zeitung“, a wraz z Jak. Bodekiem i innymi wydawał hebrajski zbiornik naukowy „Haroeh“ (Widzący, 2 zesz. 1837 — 39) i pismo (ale nieperjo-dyczne) „Jeruszalajm“ (Jerozolima, 3 zesz. 1844 — 45). Z licznych jego dzieł zasługują na wymienienie: „Magen ha-chochma“ (Tarcza mądrości, Lwów 1834), apologia filozofii i nauki: „Tifereth Izrael“ (Ozdoba Izraela, tamże 1843), biografia rodziny Rotszyldów; „Kolumbus“ (3 części, tamże 1846), historya odkrycia Ameryki, z niemieckiego; „Kether szem tobh“ (Korona dobrego imienia; tamże 1847), opis działalności Alontefiorego w obronie żydów rossyj-skich; „Mebassereth Cyjon" (Zwiastunka Sjo-

Mohmandowie (Mohamando wie), szczep irański w Afganistanie, należący do plemienia Juzufców, od którego się odłączył w w. XIII i XIV i osiadł w obecnem miejscu zamieszkania, mianowicie w doliuach gór Lahori pomiędzy Swatem na wsch., Kunarem na zach, i Kafiri- | rał rozwój sieci stacyj meteorologicznych na stanem na płn. M. dzielą się na 4 działy: Ta- I północy. Ogłosił: „Grundzüge der Meteorolo-raksów, Halimów, Baisów i Chuasów i liczą ok. 10 000 rodzin. Miast nie mają, tylko wioski, niektóre dość wielkie, liczące do 2000m-ców; z nich ważniejsze: Lalpura, Sungar, Serai, Jakd-hond. Inni prowadzą żywot koczowniczy, wędrując do Pendżabu albo do górnego Hilmendu. Zimą ocean“ (1887). plotą maty i sandały z liści palmy karłowatej.

Niezmiernie wyniośli, okrutni, tchórzliwi i niewierni; kradną i sprzedają kobiety. Dawniej uprawiali rolDictwo jak Juzufcowie, obecnie przestali. Na czele stoi Chan w Lalpura, mający ok. 100 000 rb. dochodu rocznego. Powaga emira Afgańskiego dotyczy tylko spraw wojskowych. Przez środek kraju ciągnie wielka droga z Indyi do Buchary i Fergauy; M. ściągają opłaty drożne z karawan, wiozących skóry, wosk, masło i ryż z Kunaru, proszek złoty z Kafiristanu i Czytralu, śpiż i żelazo.

Dla użytku własnego wwożą sól, indygo, herbatę, kozy i wyroby europejskie, natomiast wywożą drzewo na opał, węgiel drzewny, siano, liny, maty, miód i bydło. Od czasu ich zamieszkania byli ciągle wikłani w wojny, naprzód z sąsiadami, Szynwariami z gór Chaiberskich i Aureugzibami, następnie z Anglikami: w 1.

Dr J. P.

adz.

1844, 1851, 1854, 1864, 1873, w wojnę afgań-ską 1878 — 9 i ostatnio 1897 — 98, kiedy z początku sami, a później łącznie z Oraksajami przyczynili Anglikom strat dotkliwych.

Mohn (M o e n) wyspa w zatoce ryskiej (gub.

adz

Inflancka), 207 km. kw., oddzielona od lądu cieśniną M., a od w-py Ösel małym Zündern; zamieszkała przez Estończyków i Niemców. — Cieśnina M. pomiędzy Estonią a wyspami Mohn, Ösel i Dagö łączy zatokę Fińską z Ryską, ma dług. 65 km., szer. 6 — 18 km., głębok. 5.2 — 22 m.; w cieśninie mnóstwo niebezpiecznych dla żeglugi ław piaszczystych, mnóstwo także wysepek (z nich Worms największa).

Mohn Krystyan rzeźbiarz niemiecki (* 1823 w Andernach —f 1888 w Kolonii) rozpoczął działalność artystyczną w Kolonii, poczem wykonał w Moguncyi i Koblencyi kilka prac przeważnie ornamentacyjuych; r. 1845 zamieszkał w Kolonii jako rzeźbiarz. Dla katedry i innych kościołów wykonał wiele rzeźb, łączących styl kościelny z wymaganiami ar-

nu; tamże 1847), szkice etnograficzne z Pa- Początkowo zajmował się handlem i spędził lestyny; „Arugath ha-bosem“ (Grzęda balsamu; młodość w Baltimorze, Hawanie i San-Fran-tamże 1848), zbiór 653 seutencyi, zebranych i cisco. W r. 1848 udał się do New-Yorku, z literatury hebrajskiej, z objaśnieniami; „Sze-bile Olam“ (Ścieżki odwieczne, 3 1; tamże 1855 — 57, przyczem t. II skonfiskował rząd austryacki; przedrukowany r. 1860), geografia Europy, z szczególnem uwzględnieniem historyi i statystyki żydów w krajach pojedynczych;

a stąd do Kalifornii. Później był na w. Jawie; wydał swego rodzaju sprawozdanie p. n.: ,,Reise u. Jagdbilder aus der Südsee, Californien u. Süd-Africa“. Następnie wyruszył znów do Kalifornii, przebywał w Indyach i powróciwszy do Europy, przedsięwziął podróż do Batawii. W r. 1867 bawi w płd. - zachodniej Afryce, a w r. 1878 po raz drugi (z Adolfem Hübnerem). Owocem tych badań było: ,,Nach den Victoria Fällen des Zambezi“ (Lipsk 1875, 2 tomy). W r. 1876 Stowarzyszenie Atrykań-sko-Niemieckie powierzyło mu zbadanie Angoli, ale śmierć go zaskoczyła.

Mohrenheim Józef Jakób, baron (f 1799)

„Dagul mrebaba“ (Odznaczony z pośród myryad,

Czernowce 1855), opis pochodów Napoleona 1, i t. d. Prócz tego wydał nauowo, z licznemi uwagami i uzupełnieniami, dzieła historyczne:

Dr. S. P.

Halewego (tamże 1855).

„Mikweh Israel“ Menassego ben Israela (Lwów 1847); „Cemach Dawid“ Dawida Gansa (tamże 1847), przyczem doprowadził tu kronikę wydarzeń historycznych, sięgającą od r. 1692, do r. 1846, i ,,Szeerith Israel“ Menachema Manna magister położnictwa i okulistyki. M. zajmował się początkowo wykonawstwem lekarskiem Mohr Karol Fryderyk, chemik niemie- w Wiedniu oraz otrzymał posadę chirurga

cki (* 1806 w Koblencyi — f 1879). Nauki wyższe pobierał w Bonn, Heidelbergu i Berlinie, naprzód przyrodnicze, nast. farmaceutyczne; r. 1841 po ojcu swym objął w posiadanie aptekę w mieście rodzinuein i został asesorem tamtejszego Kollegium lekarskiego. Po ukazaniu się dzieła M-a „Lehrbuch d. pharmazeutischen Technik“

1866), ówczesny stan farmacyi praktycznej uległ gruntownemu przeobrażeniu i udoskonaleniu: takież znaczenie w innym kierunku posiadł jego: „Kommentar zur preussischen Pharmakopoe“ (wyd. 3-e, t-że 1865; wydany jako „Kommentar zur Pharmaeopoea germanica“, t-że 1874), który tworzy nową dobę w rozwoju działu chemicznego farmacyi. M. wzbogacił też wielu własnemi metodami i przyrządami analizę miareczkową, a podręcznik jego „Lehrb. d. chemisch-analytischen Titriermethode‘; (Brunświk 1855—59, wyd., 7-e Classena 1896) było przez lat wiele dziełem zasadniczem tego działu chemii. W r. 1857 M. porzucił farma-cyę praktyczna, r. 1864 habilitował się przy katedrze farmacyi, chemii i geologii w Bonn jako docent, r. 1867 został tamże profesorem nadzwyczajnym. M. napisał nadto: drugi tom rozpoczętej przez Geigera „Pharmaeopoea universalis“ (Heidelberg 1845); „D. Weinstock u. d. Wein“ (Koblencya 1864); „D. Weinbau u. d. Weinbereitungskunde“ (Brunświk 1865); „Geschichte der Erde“ (Bonn 1866, wyd. 2-e, 1875); „Mechanische Theorie d. chemischen Affinität“ (Brunświk 1868) z uzupełnieniem „Allg. Theorie d. Bewegung u. Kraft“ (t-że 1869) ^Chemische Toxikologie“ (t-że 1874); Korespodencya M-a z Liebigiem (eb.) wyszła w Kablbauma „Monographien aus der Gesch. der Chemie“ (Lipsk 1904). — Por. : Iezler „D. Entwickelung unser Naturanschauung im XIX Jahrh. u. Fr. M.“ (Lipsk 1902)

Mohr Edward, podróżnik niemiecki (* w Bremie r. 1828 — f w Malaadza (w Angoli) r. 1876).

Dr. J. p.

i okulisty w c. k. szkole med.-chir. Później dopiero, osiągnąwszy dyplom doktora med, i chir. wydał: „Wienerische Beyträge zur Arzneykunde, Wundarzneykunst u. Geburtshülfe“ (Wiedeń 1781 i Dessau 1783, 2 t.). W r. 1783 powołano go do Petersburga, gdzie go mianowano prof, chirurgii w szkole położnictwa. Tamże wydał (Brunświk 1847, wyd. 3-e, w r. 1792 „Abhandlung von der Entbindungskunst etc.“ (także Lipsk 1803); jest to może najwspanialsze dzieło w całej literaturze położniczej, ozdobione miedziorytami pysznemi; ces. Katarzyna II kazała je M-owi wydać, biorąc nakład na siebie. —M. był zarówno chirurgiem, jak okulistą b. biegłym i zdolnym; wynalazł też uciskadło (compressorium) tętnicy podobojczykowej i dołek podobojczykowy (fossa infraclavicularis), miejsce w którem uciskadło to nakładać miano, do dziś przez anatomów także nazywany bywa nieraz dołkiem M - a (fossa M-ii). — Por. „Allgem. Deut. Biogr.“ (XXII, 75) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV 256).

Dr. A. J. O.

Mohrenheim 1) Paweł, baron, rzecz, radca stanu, „sekretarz rozkazów“ w. ks. Konstantego. Pochodził z rodziny austryackiej; ojciec jego lekarz-akuszer wiedeński, Józef (ob ), trafił do w. ks. Pawła w r. 1782 w Wiedniu podczas jego podróży zagranicznej; za jego wstawieniem się do Katarzyny II, dostał się do Petersburga. W początkach pauowania Aleksandra I wdowa po nim pełniła czynności pośrednicy u lubiącego żyć wesoło w. ks. Konstantego (uczestniczyła w przygodzie nieszczęśliwej angielki owej). Dyskrecya młodego M-a w tej sprawie zyskała mu wdzięczność w. księcia, którego odtąd był zaufanym powiernikiem. Niemiec z pochodzenia, z wychowania Francuz, pozostawał przez całe życie w służbie rossyjskiej, cieszył się stałem zaufaniem Aleksandra I; rozpoczął karyerę dyplomatyczną przy poselstwie rossyjskiem w Dreźnie, potem był sekretarzem legacyjuym w Madrycie pod Strogonowem: w r

N. G.

adz.

1811 charge d'affaires przy Józefie Bonapar-tym; 1812—14 więziony we Francyi południowej, po wkroczeniu wojsk koalicyjnych do Paryża uwolniony i dodany w. ks. Konstantemu. W sierpniu r. 1822 w. ks. uzyskał od Aleksandra I przekazanie sobie Kancelaryi dyplomatycznej w Królestwie Polskiem, będącej w styczności bezpośredniej z jednej strony z mi-nisteryum spraw zagr. w Petersburgu, z drugiej z ambasadami i poselstwami rosyjskiemi za granicą; stosunki te odbywały się ponad Namiestnikiem i Radą Administracyjną; a zarząd Kancelaryą powierzył w. książę sprytnemu baronowi. Odtąd M., który poza ówczesnemi salonami warszawskiemi i zakulisowym światem politycznym mało był znany, w wielu sprawach doniosłych jął uczestniczyć, zwłaszcza wskutek stosunku z konsulem generalnym niemieckim Schmidtem. Poślubiwszy Józefinę Mostowską, najstarszą córkę ministra spraw wewn., zyskał wstęp do najwyższego towarzystwa polskiego i poznał doskonale stosunki miejscowe; prowadził życie światowe, stąd potrzebował stale pieniędzy, był zaś niewybredny w wyszukiwaniu źródeł dochodu, najwięcej czerpał z kasy konsula pruskiego; pozostawał z nim w stosunkach najzażylszych, był wprost jego agentem, dostarczającym informacyi najpewniejszych, dokumentów z tajnej ekspedycji Kancelaryi w. księcia w sprawach zarówno dotyczących stosunków miejscowych polskich, jak i rosyjskich, tekę osobistej korespondencyi w. księcia z monarchy. Czynny w sprawie konwen-cyi handlowej z Prusami; wysłany do Berlina, podpisał wraz z Bernstorffem projekt umowy d. 22 kwiet 1824, którą obalił Lubecki; prowadził rokowania berlińskie wedle tajnych instrukcyi w. księcia, które były uwarunkowane nie względami ekouomicznemi, nie polityki handlowej, korzystnej dla Królestwa, lecz dyplomatycznymi, mianowicie na ówczesne położenie polityczne, sprawę wschodnią, w której Rossya pragnęła poparcia Prus, dlatego gotowa była do daleko idących ustępstw z uszczerbkiem interesów Królestwa. Dlatego traktat handlowy zawarty przez M-a w Berlinie d. 11 marca r. 1825 popierał interesy pruskie. M. działał nie samodzielnie, gdyż nie zdawał sobie sprawy z położenia, lecz był narzędziem giętkiem w rękach polityków pruskich; to też musiał stoczyć walkę z Lubeckim, któremu uległ. Jako sekretarz w. księcia miał częste stosunki z Radą Adm., której osobiście przekładał wolę w. księcia; obojętny, często wrogi względem najżywotniejszych interesów Królestwa, stanowczy prusofil, w tym charakterze przynosił jedynie szkodę społeczeństwu polskiemu. Zasiadał w Biurze śledczem ustanowionem w r. 1826 dla sprawy Krzyżanowskiego i towarzyszów; badanie spiskowców prowadzono w obecności No-wosilcowa, Kuruty i M-a. W noc listopadową został uwięziony przez powstańców. — Lit.:

Askenazy „Dwa Stulecia, II, Dozór konsulacki i „Łukasiński“; Smolka „Polityka Lubeckiego“; tenże „Korespoudencya Lubeckiego“; K. Koźmian „Pamiętniki“ t. III; A. E. Koźmian „Pamiętniki“ T. II; „Sbornik imp. istor. obszc.“ t. 42 i 70. — M. 2) Artur, syn Pawła, dyplomata rossyjski (* w Moskwie 1824, z rodziny szlacheckiej katolickiej—f w r. 1906). Do służby dyplomatycznej wstąpił r. 1845, był attaché w poselstwach; w Wiedniu (1851 — 56), w Berlinie (1856 — 67), pełnomocnikiem w Kopenhadze, ambasadorem w Londynie (1882), w końcu w Paryżu (1884 — 97), gdzie był czynny w rokowaniach, przygotowujących przymierze francusko - rosyjskie; w r. 1897 powrócił do Rosyi, gdzie został członkiem Rady państwa.

Mohrenheima dołek (Fossa Mohrenheimii) anat. ob. Mohrenheim Józ. Jak.— Mohrungen, ob. Morąg.

Mołltir (rupia złota), moneta złota w Brytańskich ludyach Wschodnich, bita do r. 1853 w wartości 15 rupii srebrnych (po 96,3 kop.), później tylko jako moneta handlowa, wagi 11,6638 gr., złota u/i₂> wartości 14,5 rb., według prawa z r. 1870 bita w sztukach ²/₃ i V₃. Starsze rupie złote: wielkiego Mo-goła ze znaUiem zwierząt, szczero - złota, wagi 10⁸/g gr.; M. 19 tronów wielkiego Mogoła z r. 1793, złota 0,992 i wagi 12,37 gr.; M. z Kal-kutty z r. 1818 równa 4 pagodom, złota n/12 i wagi 13,265 gr.

Mohylew (Mohilew gubernialny albo M. nad Dnieprem, w dok. M 0 h i 1 o-via), m-to gub-ne, w położeniu prześlicznem, na obu brzegach Dniepru, przy uściu Dubro-wianki, przerzynającej miasto z płn. zach. na płd. wsch. pod 54° szer. płn. i 48° dłg. wscli. Od niedawna połączony koleją ze Żłobinem, stać. kol. libawo-romeńskiej. Główna dzielnica leży na praw. brz. Dniepru, na górze wyniosłej Kościarnia (Kasternia), będącej ongi może cmentarzyskiem pogańskiem, skąd prawdopodbnie pochodzi nazwa m-ta (Mohyła=mogiła). M. składa się ze Starego Miasta, dzielnicy Bychowskiej i Łu-połowa (przedmieścia Moskiewskiego). Z ulic ważniejsze: Dnieprowski prospekt (d. Szkłow-ska), Wielka Sadowa (d. Wietrzna), Mała Sadowa (dawn. Zielona) i Bychowska. Na ul. Wietrznej i Szkłowskiej skupia się głównie handel miejski. Pięć rynków, ogród publiczny (1872 założony na miejscu dawnego zamku królewskiego), skwery beklemiszewski i mu-rawjewski. Przystań, wodociąg, straż ogniowa. Kościołów katolickich 4, z nich dwa murowane parafialne (archikatedralny, niegdyś karmelicki i farny), jeden drewniany i kaplica cmentarna. Archikatedra wzniesiona w r. 1692 w stylu romańskim sprawia wrażenie swą wystawą o 6 kolumnach jońskich, ma obrazy pędzla Majewskiego, Horawskiego i rzeźby Antokolskiego. Farny, wzniesiony w r. 1604 z fundacyi Zygmunta III, jest najstarszym kościc-

sau-

T-stwo rolnicze, myśliwskie, lekarskie, muzyczno-dramatyczne, dobroczynności damskie, dwa stowarzyszenia spożywcze, klub polski. Ludność składa się z Białorusinów (pra-wosł. i katol.), Polaków, Żydów, Niemców i Ros-syan. R. 1880 było 40 536 m-ców w r. 1906 51 959 m-ców (27 407 Żydów, 20 682 praw., 3 305 katol.). Chrześcianie trudnią się głównie ogrodnictwem, sadownictwem (jabłka i grusze idą na rynki Smoleńska, Witebska, Moskwy i Pskowa), wyprawą skór (słynie tem M-lew, oddawna: niegdyś był to nawet przedmiot handlu zagranicznego), wyrobem oleju konopnego, naczyń glinianych i przedmiotów z brzostu (szkatułki, papierośnice, herbatnice, tabakierki i t. d.) i rybołówstwem. Handel i przeważna część rzemiosł—prawie wyłącznie w rękach Żydów. Przemysł słabo rozwinięty: r. 1904 M. liczył 203 zakłady przemysłowe (głównie garbarnie, browar, młyn parowy, fabryki tytoniu; 801 rob. 1033 200 rb. towaru). Obroty handlowe nieznaczne: składy zboża, drzewa, soli, nafty, ryb i skór. Dwa jarmarki. Żegluga statkami parów, po Dnieprze (do Kijowa i Orszv). Opis M. wraz widokiem podał „Tyg. Illustr“ z r. 1871 (Ne 192) nadto widok w „Albumie“ N. Ordy. — Dzieje: Początki M-wa sięgają w. XI lub XII.

łem katolickim w M-cie. Cerkwi 34, z nich odznacza się zwłaszcza sobór na wzór świątyni św. Zofii w Konstantynopolu zbudowany, założony r. 1780 przez Katarzynę II i Józefa II austrya-ckiego na pamiątkę zjazdu ich w M-ie, oraz klasztor męzki z cerkwią Objawienia Pańskiego r. 1619 przez ks. Jana Ogińskiego założony. Kościół ewangielicki, 2 synagogi i 52 domy modlitwy żydowskie. Z innych gmachów: ratusz miejski z wieżą ośmiokątną wysoką r. 1679 wzuiesioną, pałac arcybiskupi obecnie na dom modlitwy żydowski przerobiony, pałac archijereja przez Jerzego Koniskiego wzniesiony i w. in. Muzeum gubernialne r. 1867 założone z oddziałami historycznym (ok. 500 przedmiotów: ki Napoleona, krzesło namiestników mohylew-skich, hramota Zygmunta III z r. 1606 i w. iu.) i etnograficznym (ok. 300 przedmiotów). Biblioteka publiczna (ok. 5000 dzieł). Gazet trzy, drukarń—3, jedna typolitografia, dom ludowy, więzienie. Zarząd gubernialny ziemski, zarząd miejski, akcyzy i dóbr państwa. Filie banku państwa, szlacheckiego i włościańskiego, Towarzystwo pożyczkowo-oszczędniościowe, ubezpieczeń wzajemnych i wzajemnego kredytu, filie banku przemysłowego i azowsko-dońskiego, handlowego. Gimn. męzkie, szkoła realna, gim. 8-klas. społeczne, gimn. męzkie prywatne: se-minaryum duchowne praw., gimn. żeńskie im. ces. Maryi, gimn. żeńskie Kosowicz i gimn. żeńskie Zaleskiej, szkoła felczerska, szkoła położnicza. Niższych szkół 14 z 1044 uczniami, oraz 8 niższych szkół prywatnych. Dwa szpitale: żydowski i miejski: ten drugi w pięknem położeniu, nad urwiskiem, z wielkim ogrodem spacerowym.

Gdy ks. witebskie jęło się rozszerzać z uszczerbkiem sąsiadów, M. istniał jako miasto mające własny zarząd i wraz z całym okręgiem aż po Berezynę przyłączony został do Witebska. Ok. r. 1200 ks. witebscy mieli tu własnych bojarów do zarządu. R. 1235 Ryngold wcielił je do Litwy. W w. XIV znany był M. jako ognisko handlowe, pozostające w stosunkach z Kijowem, Gdańskiem, Lipskiem i Rygą. Jagiełło utrzymywał w M-ie silne załogi wojskowe. Po śmierci Witolda Mohylewszczyzna przypadła Swidrygajle. W lat. 1561 i 1577 otrzymuje M. od królów polskich prawa miejskie, a w lat. 1515,    1519,

1535, 1564, 1580, 1588, i 1595 doznaje spustoszeń ze strony Moskwy. Zwłaszcza najście Hultaja r. 1588 i napad Nalewajki r. 1595 dały się miastu we znaki. R. 1604 Zygmunt III wznosi pierwszy kościół katolicki (farny). R. 1618 wybuchają pierwsze zamieszki religijne przeciw arcbip. Józ. Kuncewiczowi starającemu się tu wprowadzić unię. R. 1632 Władysław IV zezwala na urządzenie w M-ie odrębnej dyecezyi prawosławnej, niezależnej od unickiej połockiej. Pierwszym biskupem prawosławnym mianuje Józefa Bobrykowicza. R. 1648 zajmuje M. kozacy pod dowództwem Hładkiego i dopiero w r. nast. odzyskuje je ks. Jan. Radziwiłł, het. p. lit. R. 1654 poddaje się M. Aleksemu Mi-chajłowiczowi, warując sobie zaręczenie praw i urządzeń magdeburskich. Nie uchroniło to go od grabieży przez kozaków (Zołotareńko). Niebawem naprzykrzyły się M-wi i gwałty wojewodów moskiewskich; skoro się Aleksy zaplątał w wojnę ze Szwecyą, mieszczanie mohilew-scy, pod burmistrzem Leonowiczem, d. 1 lut. r. 1661 wyrżnęli załogę i powrócili do Polski. R. 1666 bezskutecznie oblegały M. wojska moskiewskie (ks. Czerkasski). R. 1678 osiedlili się w M-ie Jezuici, sprowadzeni przez Zdanowicza, proboszcza mohylewskiego. R. 1687 fundował tu Teodor Rzewuski klasztor i kościół Bernardynów, dziś archiwum sądowe. Po śmierci Sobieskiego był M. w r. 1698 podczas walki elekcyjnej zajęty początkowo przez partyzantów Sapiehy, a następnie Zamoyskiego, który ustanowił w M-ie ze swego ramienia namiestnika. R. 1699 nadał M. August II generałowi saskiemu de Bewst. R. 1707 zajmowały M. wojska ros-syjskie, a r. 1708 Karol XII przebył tu 5¹/2 tygodnia i obrał wszystkie cerkwie ze srebra na pieniądze. Po ustąpieniu Szwedów d. 8 wrześ. r. 1708 pułki tatarskie, kałmuckie i rossyjskie spaliły M. z rozkazu Piotra W. Na mocy pierwszego zaboru M. r. 1772 przyłączono do Rossyi. Ukazem z d. 14 gr. r. 1772 Katarzyna II ustanowiła arcybiskupstwo katolickie białoruskie ze stolicą w M-ie, a r. 1774 mianowała pierwszego namiestnika białoruskiego w osobie gen. hr. Zachara Czernyszewa. W maju r. 1780 odbył się tu zjazd Katarzyny II z Józefem II austryackim. Ukazem z d. 10 stycz. r. 1778 M. zrobiono miastem gubernialnem. W r. 1779

M. zamieniony został na m. powiatowe gub.    i konopie; sadzą głównie ziemniaki. Łąki two-

witebskiej, lecz w r. 1801 przemieniono go na    rzą prawie 10.5% całej powierzchni: najwięcej

gubernialne. Dn. 8 lipca r. 1812 przednie    ich stosunkowo w pow. homelskim i mścisław-

straże marsz. Davousta podstąpiły pod M.    skim. Roczny zbiór siana dosięga 40 mik pud.

i zmusiły załogę rossyjską do ucieczki. Pod-    Lasy, niegdyś rozległe, wskutek gospodarki

czas zajęcia miasta przez Francuzów, mieszczą-    rabunkowej, przerzedziły się znacznie i dziś

nie mohylewscy tworzą własnę straż narodową,    tworzą około 25 % guberni: najwięcej lasów

której wyświczeniem zajmował się komendant    w rohaczewskim, najmniej w mścisławskim.

Remiński. W ruchu r. 1831 M. nieznaczny wziął    Rocznie conajmniej za 3 mil. rb. drzewa za

udział.—Por.: Trubnicki „Chronika goroda M-wa“    pośrednictwem firm ryskich wywozi się stąd

(przeł. Kortyński, „Cztenija Moskow. Obszcz. 1st.    do Anglii, Hollandyi, Belgii i Francyi. W la-

i Drjew.“ r. 1887    3); „Pamiatnaja kniżka wi-    sach przeważa sosna, jodła, olsza i leszczyna,

lenskawo gen. gubernatorstwa na g. 1868“.—Mo-    znajdują się jeszcze niedźwiedzie, rysie, gro-

hylewska gubernia leży przy środkowym    nostaje i łosie. Z ogólnej przestrzeni leśnej

biegu Dniepru, pomiędzy 50°57’ a 55°13' szer.    r. 1907 należało do skarbu—121 080 dj., do

płn., 46°31’ a 50°25 dł. wsch.; 42 134, 6 w.    właścicieli prywatnych—773 704, do włościan

kw.; graniczy na płn. z gub. witebską, na wsch.    i gmin włościańskich—209 350, do in. włas.

z gub. smoleńską, na płd. i płd. wschodzie z    ziemskich —70 271. Hodowla bydła nieszcze-

czernihowską i na zach. z gub. mińską. Część    gólna. R. 1909 na 100 wieśniaków przypadało

północna ukształtowaniem powierzchni znacznie    średnio 22.2 sztuk koni, 32.7 bydła rogatego,

Własność dworska

się różni od południowej: pokryta wzgórzami    20.8 owiec i 20 świń.

(przedłużenie płaskowzgórza Wałdajskiego); część    obdłużona. Ludność r. 1906 wynosiła 2069 417

południowa —równinna, należy do Polesia. Pod    osób: 66 684 katol., 1 721 900 prawosławnych,

względem hydrograficznym należy przeważnie    145 786 Żydów, 30 167 staroobrzędowców i sek-

do dorzecza Dniepru i tylko nieznaczna jej    ciarzy, 4 643 protestantów i 239 mahometan,

część (pow. sieński i orszański) —Dźwiny Za-    Białorusini we wszystkich powiatach przewyż-

chodniej. Z rzek (przeszło 1 000) najważniej-    szają, śród wielkorusinów (zwłaszcza w homel-

sze: Dniepr, Soż, Druć, Pronia, Ipuć i Basia,    skim) jest wielu sekciarzy. Ludność polska

Pobrzeża rzek obfitują w łąki wyborne. Jezior    wszędzie tworzy cząstkę znikomą: według spi-

przeszło 800 (147.49 w. kw.): najwięcej w pow.    su r. 1897, w pow. bychowskim 0.5%, czau-

rohaczewskim, sieńskim i klimowickim. Waż-    skim — 0.4%, czerykowskim — 0.4°/₀, homel-

niejsze z nich: Łukomlskie (3 028 djes.) Żeryń-    skim—1.0%, boreckim—0.3%, klimowickim—

skie (1 052), Sielawa a. Długie (993). Radca    0.2%» mohylowskim —1.5%, mścisławskim —

(440), Saro (427% Orzechy (416) i in. Bardzo    0.9%, orszańskim—1.8%, rohaczewskim —1.1 %

wiele (przeszło 7 000) błot obejmujących oko-    i siennickim—2.4%. Oświata słabo rozwiuię-

ło 5.6% powierzchni. Najbardziej błotnisty    ta: na 1000 rn-ców przypada zaledwie 169 czy-

jest pow. sieński (11.1% powiatu). Najroz-    tających. W r. 1908 było 13 szkół średnich

leglejsze błota: Słuczowe Hało (ok. 20 000 dj.),    z 4 197 uczniami, 26 zawodowych średnich z

Kobylino (40 w. dług. a 5 szer.), Chołmickie    2 535 uczniami i 1 800 niższych z 98 396 ucznia-

a. Nowińskie (do 5 350 dj.), Jeleńskie (przeszło    mi. Ludność trudni się głównie rolnictwem,

zmusza

5 000), Borysowo (do 5 000), Weretejskie (3 400).    które wszakże nie zaspakaja potrzeb i

Bogactwo mineralne mało zbadane: znajduje    do wychodźtwa tłumnego. Wychodźcy głównie

się ruda żelazna błotna, glina garncarska, ka-    kierują się do Syberyi, dokąd rocznie wyru-

mień wapienny, torf i wody żelaziste. Klimat    sza z guberni średnio 8 726 osób. Ogółem w

umiarkowany, bardziej surowy aniżeli w g. gro-    okresie 1896 —1907 przesiedliło się do Sybe-

dzieńskiej i mińskiej, zdrowszy jednak niż    ryi —104 714 osób: najwięcej w latach -- 1907

w drugiej. Grunta wartości najrozmaitszej: pszen-    (40 895); 1903 (10 238) i 1900 (13 000). Wy-

ne i żytnie w pow. mścisławskim i w czę-    chodźcy sezonowi udają się na południe jako

ści horeckiego i orszańskiego; dobre żytnie—    robotnicy rolni, bądź do Petersburga i Moskwy,

w rochaczewskim i w części homelskiego i by-    jako wyrobnicy i służba domowa. Przemysł

chowskiego, złe—w czausowskim, klimowskim    fabryczny słabo rozwinięty: r. 1906 było 268

i w części czerykowskiego, sieńskiego, mohy-    fabr. z 5 368 rob. i 4 358 500 rb. wytworu:

lewskiego i bychowskiego. Rolnictwo upośle-    papiernia, młyny, tartaki i gorzelnie. Gorzel-

dzone. Trzypolówka powszechna. Z ogółu wła-    nie skupiają się głównie w pow. sieńskim, ho-

sności rolnej (4 104 805 djes.) w r. 1905 na-    melskim i czerykowskim. Jako przemysł do-

leżało do właścicieli prywatnych—56.1 %, do    mowy: garbarstwo,rymarstwo, krawiectwo, garn-

włościan 39.5 %, do skarbu oraz in. instytucyi    carstwo i flisactwo. Handel przeważnie w rę-

4.4%. Na osadę włościańską w r. 1905 przy-    kach ludności żydowskiej, głównie w Mohyle-

padało średnio—8.2 djes., średnia norma wła-    wie, Homlu, Orszy, Wietce i Żłobinie. R. 1907

sności dworskiej szlacheckiej —419 dj. Sieją    liczono w gub. 4 T-stwa kredytowe z kapitałem

przeważnie żyto ozime i jare, owies, tatarkę,    obrotowym 142 100 rb. i 11 T-stw pożyczk

rzadziej jęczmień, nieco pszenicy, proso, groch, len I oszczędnościowych z kap. obrotowym 241 700 rb. Rządowych kas oszczędności 86, w któ- protestantów—6 (6 463 dj.) i do Żydów 5 (1441 rycli złożono 11 mil. rb. — R. 1907 na całą dj). W ciągu ostatniego 30-lecia stosunki te gubernię było 91 szpitali o 1 244 łóżkach: na uległy poważnej zmianie na niekorzyść poi* każdych 10 000 ludności przypada—0.7 lekarzy, 1.4 felczerów; 1.4 akuszerka na 10 000 kobiet. — Gubernię przerzynają koleje: brzeska, libawo-romeńska, orłowsko-witebska, łuminiec-homelska i homelsko-brjaóska.—Pod względem administracyjnym gubernia dzieli się na 11 powiatów. Do Dumy wysyła 7 przedstawicieli. Do trzeciej Dumy przeforsowano samych prawicowców, w tej liczbie, m. inn., bisk. Mitrofan, Sazo-nowicz, były prof, uni w. warszawsk. — Dzie-j e. Mohilewszczyzna w znacznej części tworzyła ongi księstwo mścisławskie, naprzemian udzielne, lub od Smoleńska zależne. Od Olgierda należała do Litwy i dzierżył ją prawem lennem syn Olgieda Symeon Ligwen.

skiego stanu posiadania. Obdłużenie własności większej znaczne: r. 1894 długi jej wynosiły 555 434 rub. Mniejsza część obywateli ziemskich gospodaruje osobiście, większa—oddaje swe dobra w dzierżawę lub trzyma zarządzających. Lasy, przeważnie sosnowe, niegdyś rozległe, zmniejszyły się bardzo; przeważnie w posiadaniu dworów i skarbu (przeszło 10 000 djes.). Trzypolówka; w niektórych zaledwie wielkich gospodarstwach stosują płodozmian. Uprawiają głównie żyto, jęczmień, ziemniaki, grykę, groch, owies i pszenicę. Wiele łąk i pastwisk. Siana zbierają rocznie do 2 650 tys. pud. Sadownictwo rozwinięte głównie w m. Mohylewie. Piękne sady posiadają niektórzy więksi właściciele rolni. Oprodnictwo przemysłowe istnieje tylko w okolicy Mohylewa. Owoce i ogrodowizny zbywane są bądź na miejscu bądź w gub. Smoleńskiej i w Petersburgu Stajni zarodowych 4. Ludności w r. 1909 liczono w powiecie 198 000. Śród ludności przeważają Białorusini. Ludność trudni się głównie rolnictwem. Handel nieznaczny, przeważnie w rękach Żydów. Ogniskuje się (poza Mohylewem) w Szkłowie, gdzie odbywają się jarmarki. Przemysł fabryczny (poza miastem gubernialnem) nieznaczny: młyny parowe i wodne, gorzelnie, cegielnie i t. d. Oprócz Mohylewa w powiecie 10 miasteczek: Bujnicze, Białynicze, Ciecierzyn, Druck, Hołowczyn, Kniażyce, Krugłe, Szepie-lenicze i Szkłów (około 15 000 m-ców).

Mohylna (Mohilna, M oh il no), m-czko starożytne nad Niemnem, w okolicy bezleśnej, piaszczystej w płd.-zach. krańcu pow. Ihumeń-skiego, przy gościńcu z Nieświeża do Uzdy. Cerkiew, szkółka gminna, przewóz na Niemnie, szpital, dom modlitwy ok. 1 000 m-ców, przeważnie Żydów. Pamiętna zwycięstwem, odniesionem r. 1235 przez Ryngolda w. ks. litewskiego nad połączonemi siłami kniaziów: Świętosława kijowskiego, Dymitra druckiego i Lwa włodzimierskiego. Witold oddał M-nę w posiadanie jednemu z książąt krwi, a później drogą spadku władali tu kniaziowie kobryńscy. W w. XIV przeszła M. do Paców, od nich do Radziwiłłów, którzy wcielili ją do ordynacyi nieświeskiej, w końcu, drogą wiana, w ręce

E Chw.

E. Chw

Następnie z księstwa tego uformowano wojdztwo mścisławskie, do którego wchodziły powiaty dzisiejsze: bychowski, czausowski, czerykowski, klimowiecki i mścisławski. Północną część dzisiejszej M-skiej gub. tworzył pow. orszański należący do wojew. witebskiego. Był on znacznie rozleglejszy od obecnego i składał się z powiatów dzisiejszych: horeckiego, mohylew-skiego, orszańskiego i sieńskiego. Powiaty zaś homelski i rohaczewski należały do pow. rze-rzyckiego wojew. mińskiego. Po pierwszym zaborze Polski w r. 1772 z zabranych przez Rossy? wojew. mścisławskiego, połockiego i witebskiego utworzono namiestnictwa: mohylewskie i połockie. Pierwszym namiestnikiem mohylew-skim był gen. Zachar Czernyszew. Paweł I r.

1797 połączył obydwa namiestnictwa mohylewskie i połockie w jedną gub. białoruską z m-stem g. Witebskiem. Ostateczne zmiany nastąpiły w 1.

1840 i 1863. —Mohy le wski powiat, 30 099 w. kw.; w zach. części g. Mohylewskiej. Powierzchnia tworzy część wyniosłości Ałauńskiej, falista, formacyi trzeciorzędowej, kredowej i dewońskiej.

Ta ujawnia się na płn. pow., tamta—między Mohylewem i Bychowem, tudzież nad rz. Sożem.

Grunt przeważnie piaszczysty, żwirowaty, miejscami z domieszką gliny, w niektórych tylko nizinach czarnoziem. Główne rzeki: Dniepr (pod Mohylewem latem 40 sąż. szer.) i Druć z dopływami Wabiczem i Oślikiem. Jezior—

19 (wszystkiego 376 djes.) i, prócz Nowińskiego (150 dj.) i Łubiany al. Wejni (110 dj.)

Mohylowskie starostwo grodowe leżało w woj. Mścisławskiem i Witebskiem, w pow. Orszańskim. Podług metryk litewskich składało się z Mohylowa i ze wsi Suchary, Chodnie i Pluszcze. W r. 1600 posiadał je Lew Sapie-

są nieznaczne, pokryte zaroślami, o brzegach ks. Wittgensteinów. nizkich, błotnistych. Błot w powiecie — 462 (12 750 djes. tj. 4.06°/₀ powierzchni). Przeważa własność dworska. W r. 1881 z majątków większych powyżej 100 djes. do katolików należało—90 (39 567 djes.), do prawosławnych—

158 (112 473 djes.), w tem rozległe skonfisko- | ha, kanclerz w. lit. Następnie dzierżyli je wane r. 1795 królewszczyzny, nadane dygnita- j Tryznowie, Madalińscy, Wiazewiczowie, Dzie-rzom moskiewskim (Bujnicze—Passekowi, Cie- wiałtowscy, Mosiewiczowie, wkońcu z mocy cierzyn — ks. Sałtykowowi, Szkłów gen. Żory- przywileju Augusta III z d. 24 czerw. r. 1736 czowi) i wiele dóbr prywatnych polskich, skon- otrzymał je w dożywocie Michał Pociej, staro-fiskowanych po wypadkach r, 1831 i 1863; do sta rohaczewski,

MohylÓW Podolski, albo M. nad Dniestrem, m-to powiat, w g. Podolskiej, przy uściu Derły do Dniestru, w prześlicznej dolinie, okolonej górami; przy odnodze Nowosie-leckiej kolei Połudn.-Zachodnich, jedno z ludniejszych i bardziej handlowych miast na Podolu. (4-e co do ludności: Kamieniec, Bałta, Winnica). Kościół katol. poormiański z obrazem Matki Boskiej, słynącym cudami, wzniesiony w r. 1772 przez Potockiego, wojew. kijowskiego, 3 cerkwie murowane i drewniana, synagoga, szkoła 2-klasowa miejska, żydowska rządowa i 2 zakłady naukowe prywatne (jeden 7-klaso-wy), 2 szpitale; dekanat mohylowski dyecezyi łucko-żytomierskiej (9 parafii); urzędy powiatowe, zjazd sędziów pokoju i komisarzów włościańskich, drukarnia, litografia, 2 czytelnie, 3 fabr. mydła, 2 świec i łoju, 6 garbarni, browar, fabr. papierosów, dystylarnia, 3 młyny wodne; pod M-em przystań na Dniestrze, na której gromadzi się zboże do wywozu statkami do Odesy, prócz tego spławia się spirytus, len, owoce suszone, drzewo i inne towary, handel niemi w rękach Żydów; 35 000 m-ców (prawosławnych 11 000, katolików 5 000, żydów 18 000), trudniących się handlem, rzemiosłami, uprawą winogradu; wyprawa safianów, irch i skór, niegdyś tak świetnie przez Greków i Ormian prowadzona, upadła zupełnie, jak również jedwabnictwo. Naprzeciw M-a, w Bessarabii, na drodze do m-ta Soroki leżą pamiętne w dziejach naszych pola Cecor-skie (ob.); pomnik na kurhanie, w miejscu gdzie poległ Żółkiewski, wzniesiony przez wdowę w r. 1621, przetrwał prawie w całości do r. 1830; w r. 1868 zniszczył go dyak cerkiewny, od ostatecznej zaś zagłady uchroniło w r. 1908 grono obywateli Polaków, które zajęło się odbudowaniem podług dawnego wzoru. — Pierwszą wzmiankę historyczną o M-wie spotykamy pod r. 1600. Założenie m-ta przypisują powszechnie Jeremiaszowi Mohyle, który jakoby dał je w posagu córce swej Maryi, wydanej za Stefana Potockiego, w-dę bracław-skiego. Inni (Baliński „Staroż. Pol.“), nie mogąc przypuścić, aby Mohyła założył m-to na cudzej ziemi, przypisują to Potockiemu. Położony na granicy Rzplitej i na trakcie handlowym z Mołdawii do Ukrainy, zaczął się wkrótce zaludniać Grekami, Ormianami, Wołochami, prowadzącymi znaczny handel winem, bakaliami, safianem i jedwabiami. Był wtedy M. naj-ludniejszem m-tem na Podolu. Od Potockich przeszedł do Kalinowskich, Morsztynów i powtórnie Potockich. W r. 1652 po klęsce Ba-towskiej oddział kozaków zajął M., dopiero Sobieski wyparł ich stąd r. 1671. Po traktacie Buczackim przechodzi M. z rąk do rąk, zajmują go to Polacy, to Kozacy, przyczem m - to i okolice zostały zupełnie zrujnowane. Prawi właściciele wrócili dopiero po upadku Paleja. Istniało tu od r. 1806 b-pstwo mohylowskie

ormiańskie, lecz już w r. 1848 Pius IX przelał władzę duchowną nad Ormianami na Podolu na b-pów kamienieckich. M. szybko się zaludniał, według taryfy z r. 1776 liczył 1 167 domów, płacących podymnego 4 772 złp., i przypuszczalnie miał około 12 000 m-ców. St. August na prośby Szczęsnego Potockiego, chorążego w. kor., nadał m-tu w r. 1780 przywilej na jarmark 2-tygodniowy, na którym sprzedawano głównie juchty, zamsze, safiany, buty kolorowe i inne wyroby skórzane. Zamieszkujący tu Grecy z Serbami, Wołochami i Bośniakami tworzyli gminę osobną z prezydentem Grekiem na czele, Polacy odrębną ze swoim burmistrzem, a Ormianie od r. 1743 wyrobili sobie sądy ormiańskie z wójtem, radnymi i osobną izbę na ratuszu miejscowym. Na czele tych 3 gmin stały sądy miejskie, rozstrzygające sprawy ogólne i kryminalne. Różne klęski jak: zaraza morowa, powódź straszna w r. 1784 i pożary spowodowały ruinę Greków i Ormian, którzy zaczęli wynosić się z m-ta, a handel przeszedł w ręce Żydów. Po ostatnim rozbiorze Polski został M. m-tem pow. wojew. Bracławskiego, w r. 1804 włączony do gub. Podolskiej, a w r. 1811 odkupiony od Potockich przez rząd za 587 220 rb.—Por.: Rolle J. „Zameczki podolskie“ (Kraków 1880); Kietlin-skij F. F. „76 dniej na Wostokje“, cz. III, „Mogilew Podolskij“ (Petersb. 1894), Krzyżanowski S. „Mohylow nad Dniestrem“ (Krak. 1867); tegoż „Kość. N. P. Maryi w M-wie“.—Mohylowski powiat graniczy z pow. Latyczow-skirn, Lityńskim, Winnickim, Jampolskim i Uszy-ckim, na płdn. oddzielony Dniestrem od Bessarabii; 2 413 wiorst kw. (250 278 des.) przestrzeni i 230 000 m-ców (1900, Polaków—32 000), Część północna powiatu jest bardziej górzysta, południowa nizina, poprzerzynana tylko głębokimi jarami od rzeczek do Dniestru płynących. Gleba b. urodzajna: na płn-cy czernoziem z glinką i piaskiem, na płd-u z piaskiem wapiennym a nad Dniestrem z mułem. Wyniosłe brzegi Dniestru tworzą odnogi pasma Awratyń-skiego. Jezior niema, błota zaś rozłożone są nad brzegami rz. Rowy (dopływ Bohu) w części płn-ej powiatu. Oprócz Dniestru zraszają p. M. dopływy jego: Żwan a. Dzwan z Tere-beszem i Werbową, Karajec, Ladawa, Sere-brya, Niemija, Derła, Murafa a. Morachwa i Łozowa. Pokłady fosforytu, kredy, kamienia młyńskiego płytowego i kamienia litograficznego. Głównem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo; corocznie zasiewają żytem 19 000 des., pszenicą—33 500, owsem—21 000, jęczmieniem — 8 400, gryką—3 800, prosem—1500, kukurydzą — 10200, grochem—2400, ziemniakami —1 300. dj. Uprawa wina bessarabskiego (60 000 łóz winnych) i tytoniu wciąż wzrasta. Hodowla bydła znaczna. Z zakładów przemysłowych w powiecie: 2 fabr. świec i łoju, 4 cukrownie, 7 gorzelni, 165 młynów wodnych i 4 młyny krupczatki. Rozwinię-

sze:

cul des variations“ (1861); „Impossibilité du nombre infini et ses conséquences, démonstration mathématique de la création et de la récente apparition des mondes“ (1863): „Cours

adz.

1908).

tool

ma

parowej; 3000° prądem 450 Amp. i 70

Ciepłotę

41

ty handel zbożem, którego ogniskami są: Mo-hylów i Szargorod. W powiecie 2 m-ta (Mohy-lów i Bar), 8 m-czek, 107 siół, 28 wiosek, 14 przysiółków i 8 kolonii. Kościołów katolickich —9 parafial., 4 filialne, cerkwi —121, monaster męski w Szargorodzie, żeński w Barze. Dniestr spławny w całym prawie biegu; prócz Mohylowa jeszcze 8 na nim przystani. 2 szkoły dwuklasowe (w Barze i M-wie), 12 szkół pod zarządem mi-nisteryum oświaty i 101 cerkiewnych; 6 szpitali i 4 ambulatorya. Powiat przerzyna odnoga kolei Połudu.-zacli. od Żmerynki do Nowosieli-cy. — Por.: Wład. Górski „Powiat Mohylowski w gub. Podolskiej. Opis geograficzno-historycz-ny“ (Kraków 1903).    . * .

Mohyła herb: I, W polu czerwonem —dwie szable na krzyż złożone, u dołu złotemi buławami, czy jelcami pokrzyżowane. Indygeuat z roku 1593. — M. II: Na tarczy 6-dzielnej, w polu I błękitnem, między słońcem a półksiężycem — głowa bawola czarna z gwiazdą między rogami, pokrytemi koroną królewską i z pierścieniem w nozdrzach, w którego środku dwie szable końcami u dołu przekrzyżowaue (herb ziemi Wołoskiej); w II czerwonem—dwie szable ukośnie skrzyżowane z końcami u dołu przekrzyżowanemi (herb Mohyłów); w III czerwonem — trzy kopię złote w gwiazdę (Jelita); w IV czerwonem — na gałązce orzeł w lewo, zwracający się w prawo, z krzyżem, złotym, ukoronowanym w dziobie, w V czerwonem, między barkami dwuch złotych półksiężyców— miecz (Ostoja); w VI błękitnem, nad uchem kotłowetn — miecz (Nowina). Nad mitrą książęcą miecz z buławą skrzyżowane.

Moigno Franciszek Napoleon Mary a, matematyk fran (* 1801 w Guémené — f 1884 w Paryżu). Kształcił się w kollegium Jezuitów w Paryżu i, wstąpiwszy do ich zgromadzenia, udał się do Montrouge na wyższe stu-dya teologiczne, przykładając się zarazem do nauki języków i matematyki. W r. 1836 wrócił do Paryża, gdzie prócz wykładów matematyki w kolleg. jez. zajmował się publicystyką i filantropią. Przeznaczony do Laval, a czując się potrzebniejszym w Paryżu, gdzie rozpoczął druk największego dzieła swego: „Leçons de calcul différentiel et intégral“ (1840—1861, t. 4—nieukończ.), wystąpił ze zgromadzenia i, jako kapłan świecki, wykładał w kol. św. Ludwika 1848 — 1851; od r. 1845 redagował częśó naukową w „Epoque“ i na koszt tego dziennika podróżował po Europie; r. 1852 —1850 redagował „Cosmos“, nast. „Les Mondes“, r. 1864 mianowany komandorem legii honorowej; r. zaś J873 kanonikiem w St.-Dénis. Prace ważniej-„Manuel de la Science“ (1859, t. 2); „Cal-

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XI.VII, Zesz. 374a.

de science vulgarisée“ (1865 — 66); „Leçons de mécanique analytique“ (1867); „L’art des projections“ (1872); „Reverend P. Seechi“ (1879).    a. Ł.

Moissac m-to w depart. Tarn-et-Garonne (Francya), nad rz. Tarn i kanałem bocznym Garonny, nad linią kolei południowych. Kościół św. Piotra (z XV w.) z pięknym portalem romańskim i nawą (z w. XII), sąd handlowy, kolegium, izba rolnicza. Przemysł młynarski, handel mąką, owocami, winem i drobiem; 9 000 m-ców. M. było dawniej obwarowane, r. 1212 zburzył je Szymon de Montfort (ob.).

Moissan Henryk, znakomity chemik francuski ( * 1852 w Paryżu — f 1907 tamże); pracował naukowo w laboratoryum gleboznawczem muzeum przyrody. W r. 1883 został kierownikiem zajęć praktycznych tamże, a w r. 1886 profesorem w wyższej szkole farmacyi i w uniwersytecie. Badania M-a dotyczą związków cyanu, tlenków żelaza, połączeń chromowych, fluorowych, węglików, krzemków, wodorków i w. in. R. 1887 wyosobnił w stanie wolnym fluor, i skroplił go. R. 1893 otrzymał sztucznie małe krysztaliki dyamentu. Szczególne znaczenie posiadają prace M-a wykonane przy pomocy wynalezionego przezeń pieca (ob.). W r. 1906 M. odznaczony został nagrodą Nobla za badania chemiczne. Napisał: „Sur les oxydes métalliques de la famille du fer“ (Paryż 1880); „Série de cyanogène“ (1885); „Recherches sur l’isolement du fluor“ (1887); „Le fluor électrique“ (1897; przekł. niem. Zette-la, t-że, 1900); „Classification des éléments“ (1904; niem. przekł. t-że, 1904); „Traité de chimie minérale“ (1905, 2 t.). — Por. Gutbier „Zur Erinnerung an H. M.“ (Erlangen r.

Dr. A. J, G.

. Moissana piec elektryczny posiada nader prostą budowę: składa się bowiem z dwu przystosowanych do siebie brył wapna palonego. W bryle dolnej wyżłobiono rowki do prętów węglowych i dołek do tygla. Bryła wierzchnia

[oc]

ÉÉÉÉ1Â1SÉ

big. 40.

wgłębienie nakształt sklepienia, od którego odbija się ciepło łuku Volty i wraca w kierunku tygla. W piecu elektrycznym M. osiąga się następujące ciepłoty: 2250° prądem 30 Amp. i 55 Wolt od 4-rokonnej masz. parowej; 2500° prądem 100 Amp. i 45 Wolt od 8-kounej masz.

Wolt od 50-konnej masz. parowej.

3 000° utrzymać jednak można tylko przez czas nader krótki, topi się w niej bowiem wapno na ciecz lekkopłynną jak woda. W 2 500° przyjmuje ono po kilku minutach budowę krystaliczną. Od r. 1894 do 1905 M. w piecu swoim wytwarzał drobne, mikroskopowe, lecz przezroczyste krysztaliki dyamentu. Doświadczenia swe opart na wnioskach wyprowadzonych ze spostrzeżenia, że meteoryt z Canon Diablo zawierał drobne pyłki dyamentu. Do ich wytworzenia mezbędnemi warunkami były więc: wysoka ciepłota i znaczne ciśnienie; roztopione żelazo, zastygając nagle, zmniejszało swą objętość, co wywoływało przemianę odmiany węgla o e. wł. 2 na odmianę tegoż o c. wł. 3.5. M. starał się doświadczalnie urzeczywistnić takież warunki: nasycał żelazo węglem, ogrzewając 200 gr. szwedzkiego żelaza, pokrytego węglem z cukru w swoim piecu elektrycznym. Prąd zastosował o 350 atnpe-racli i 50 woltach. Tygiel z zawartością wrzącą wyjmował z pieca i nagle ochładzał przez zanurzenie w wodzie zimnej. Masa ochładza się i ścina w swych zewnętrznych warstwach, wewnątrz natomiast pozostaje płynna; wnętrze przy powolnem zastyganiu ulega wówczas ciśnieniu ogromnemu, a węgiel krystalizuje pod postacią dyamentu. Przez postępowanie właściwe M. wyosobniał ze stopu kryształki o 0,7 mm. średnicy i własnościach dyamentu (twardość, c. wł.), załamywanie światła, tworzenie kwasu węglowego przy spalaniu w tlenie i t. d.). Nieco większe kryształy M. otrzymał przez dodanie do masy przed stopieniem siarczku żelaza i krzemu, co czynił,

aby możliwie naśladować przypuszczalny .prze- j historyę tego obrazu cudownego, bieg reakcyi w meteorycie z Canon Diablo.

Gdy natomiast zastąpił żelazo srebrem, otrzy- r a w y. mał dyamenty czarne. Crookes, Majoran i Ludwig, potwierdzili wyniki doświadczeń M-ana.

ad a.

A, Ł.

Dr. A. J. O.

Moitte Jan Wilhelm, rzeźbiarz francuski ( * 1747 w Paryżu — f 1810 tamże), uczeń Pi-galla, otrzymał wielką nagrodę Rzymu w r. 1768 za figurę Dawida, niosącego w tryumfie głowę Goliata. R. 1783 członek Akademii. Z dzieł M-a należy wymienić: „Aryadna“, ^Cassini“, ,,Cnoty cywilne“ i ,,Cnoty wojskowe“ (wielka płaskorzeźba dla Panteonu, zniszczona niedługo po wykonaniu), Francya otoczona cnotami zwołuje dzieci do swej obrony (płaskorzeźba dla Luksemburgu, 1798).

Moivre Abraham, matematyk francuski ( * 1668 w Vitry w Szampauii — f 27 listop. 1754 w Londynie). Jako protestant, po odwołaniu edyktu Nantejskiego, zmuszony był opuścić Francyę. Dzięki Ozauamowi otrzymał korzystne zajęcie w Londynie, gdzie się zapoznał z Newtonem i Haueyem. W r. 1697 został członkiem T-wa Królewskiego, nast. Akademii w Berlinie i Paryżu. Zasiadał w ko-missyi rozważającej spór Newtona z Leibnitzem.

Prócz większych dzieł, jak: ,,The doctrine of chance“ (1716, wyd. 3-e, 1756), z dodaną doń wcześniejszą rozprawą ,,De mensura sortis“; ,,Miscellanea analytica de seriebus et quadrature“ (1730); ,,Annuities ot lives“ (1724, wyd. 3-e, 1750,—tłum. na jęz. włoski przez Fonta-nęj, ogłosił sporo rozpraw w „Philosophical Transactions“. Zajmował się rachunkiem całkowym (zwłaszcza rozkładem ułamków wymiernych na części składowe), ilościami zespolo-nemi (otrzymując w tym zakresie znany wzór M-rea), rachunkiem prawdopodobieństwa; uogólnił twierdzenie Cotesa o rozkładzie na czynniki rzeczywiste trójtnianu X+ 2 x “-f l; w końcu zajmował się astronomią, w której podał dwa ciekawe, lecz nieznajdujące zastosowania praktycznego, twierdzenia o promieniu wodzącym i szybkości biegu planety na swej eliptycznej drodze koło słońca.

Mojanga, m-to, ob. Maj unga.

Mojave, ob. Mohawkowie.

Mojeoki 1) Przecław, dr teologii, dziekau kamieniecki, w drugiej połowie w. XVI i pierwszych latach w. XVII, przetłumaczył z łacińskiego „Żywot św. Kunegundy“ (Kraków 1617), napisany przez Długosza, nadto napisał dziełko do historyi Żydów w Polsce, pod tytułem: „Żydowskie okrucieństwa, mordy i zabobony“ (tamże 1589, 1602, 1618).—2) Rajmund, Dominikanin, zmarły w klasztorze oświęcimskim r. 1717. Wzięty był dla darów kaznodziejskich u wielu biskupów, prałatów i panów, wydał z druku kilka kazań pojedyńczych, pomiędzy któremi najważniejsze: „Obraz N. Maryi Panny w Borku nad Tyczynem“ (Kraków 1701), obejmujące

A-

Mojmir 1 i II, książęta Moraw, ob. M o-

Mojro, gr. Motpu) (dr. prz. Motpoôç), łac. Moero. rodem z Bizancyum, małżonka filologa Andronikosa, matka aleksandryjskiego tragicznego poety Homera, pisała około r. 312 przed Chr. wiersze epickie, elegijne i liryczne, których szczątki zebrał Wolf J. Kw. w „Poëtria-rum octo fragm.“, 26 — 37; dwa jej epigramy dochowały się w „Antologii greckiej“: wydał je Jacobs Tr. „Anthol. Graec.“, XIII, 920. s- 0r2' Mojra, Moipa, w liczbie mnogiej Moîpai (wyraz blizko pokrewny z czas. p,sipsał>at=mieć udział, uczestniczyć), grecka bogini przeznaczenia, która każdemu losy jego przydziela. Homer wspomina raz w ogólności o tej bogini, że człowiekowi przy urodzeniu nić żywota przędzie, na innych miejscach mówi w liczbie mnogiej o tych boginiach, zowiąc je także Prządkami, xXwJ-eç. Stosunek ich do Zeusa i innych bóstw nie jest u tego poety jasno i ściśle określony, raz bowiem jest przeznaczenie potęgą, władającą niepodzielnie nad bogami i ludźmi, których wolę Zeus spełnia razem z innemi bóstwami, w innych razach występuje Zeus jako najwyższy władca losów, albo też już to sam, już i inni

bogowie potrafią wkroczyć przeznaczeniu w drogę, a nawet śmiertelni ludzie zdołają nieraz przestąpić szranki, przez dolę stawione. U He-zyoda zowią się M-yjuż to córkami Nocy, Nó£, i siostrami bogiń śmierci, xŸjpeç, już to córkami Zeusa i Temidy ( — Sprawiedliwości), siostrami Hor (' Qpou), które śmiertelnych zaraz przy urodzeniu dobremi i złemi losami darzą; miana zaś ich są: Kloth o, xAcoi>(tó ( = Prządka), która pasmo żywota przędzie, Lachesis, Aà^satç (^wylosowanie), która długość jego oznacza,

neini poparte, stąd też ma do dzisiaj pierwsze znaczenie, choć daleko w tyle pozostaje za dziełami podobnemi Harpokratyona, Frynichosa i Juliusza Polluksa. Wydali je; Hudson Ed., Oksford 1712 (wyd. 2-ie opracował Fischer I. Fr., Lipsk 1756); i Pierson I., Lejda 1759 (przedruk 1830); Koch En., Lipsk 1830; razem z dziełem Harpokratyona; Bekker Im., Berlin 1833.—2) gr. Y] Moćpioę Ać[xv/j a. yj Moi-pcôoç A. (Mojrysa jezioro), łac. Moeris Lacas, sławne jezioro w starożytnym Egipcie Środkowym, na zachodnim brzegu Nilu, nieco, ku płn. zachodowi od m. KpoxoôeiAoo îcôàiç a. Arsynoy, wiekopomne pono dzieło prastarego króla Mojrysa, przeznaczone do przechowywania i późniejszego w suchych latach zużytkowywania zbytniej wody Nilu, mające 3600 stadyów w obwodzie, a do 50 sążni szerokie. W środku je-

A t r o p o s/'Arpoxciç ( —Nieuniknioua), która pasmo to przecina, śmierć człowieka tworząc. Jako istoty, o losach dziecka zaraz przy przyjściu jego na świat rozstrzygające, zostają one w ścisłym związku z Ejlejtyją (ob.), bóstwem opiekuńczem położnic, która uchodziła jako ich towarzyszka i pomocnica; opieki też jej, równie jak i Ker, wzywano jako bóstw, o początku i końcu ży- j go sterczały dwie, piramidy sto sążni wysokie, cia ludzkiego stanowiących. Ponieważ zaś M-y J a po ich bokach potężne kolosy z granitu, zaraz przy urodzeniu dziecka przyszłe jego j Nowsze badania dowiodły, że jezioro to (dziś. losy postanawiają, są zatem także wieszczka- j Birket - el - Karun), zawsze jeszcze, choć w mi, umiejącemi je niemylnie zwiastować. Kie- j mniejszych rozmiarach, pierwotnemu celowi słu-dy zaś taką miarą są bezstronnemi przedsta- ! żące, przez przyrodę samą powstało, jednak wicielkami ładu koniecznego we wszecliświecie, najpierw przez Amenemhę III, ok. r. 2 250 uchodzą natomiast w innych razach za bó- przed Chr, za pomocą sztucznych nasypów, gro-

stwa zazdrosne, które zamiarom ludzkim bez- j bli i kanałów, a później względnie się sprzeciwiają, to znowu jako zależne od woli wszechmocnego Zeusa, lub też za potęgi samowolne, i planami Zeusa samodzielnie kierujące. Sztuki piękne przedstawiały M-y jako dziewice przystojne, surowym wzrokiem na świat spoglądające, w czasach starszych z berłami w ręku jako symbolem władzy ich nieograniczonej, później zaś odróżniano po-jedyńcze boginie, i to, Klotho z wrzecionem,

Lachesis z tabliczkami losów w ręku albo kreślącą rylcem wyrok przeznaczenia na globusie,

Atropos wkońcu ze zwojem papieru, tabliczkami do pisania, albo zegarem słonecznym lub też wagą w ręku, jako znamionnemi oznakami ich władzy szczególnej.—Rzymianie utożsamili M-y greckie z boginiami swemi Parkami (ob.).—

Klasycznie piękna jest płaskorzeźba, przedstawiająca Mojry-Parki, przechowywana w zamku Humboldta w Tegel.—Por. Lehrs „Populäre Aufsätze aus d. Altertum“, wyd. 2-e, Lipsk

S. Drz.

S. Drz.

przez Ptolemeusza Filadelfosa (285—217 przed Chr.) przez osuszenie obszernych bagien i moczarów w celach nawodniania suchego gruntu, jak wogóle regulowania powodzi Nilu w jego delcie, wyzyskane zostało. Nazwa jest z pewnością kombinacyą . Greków, którzy z egipskiego wyrazu mer-uer a. me-tier (—wielkie zagłębienie wody), naprzód imię króla mitycznego, a potem i dzieła jego utworzyli.—Por. Champol-lion „L’Égypte“, 1, 329 i nast. ; Jomard „Description de l’Égypte“, I, 79 i nast.; Brown R. H. „The Fayuma-Lake M.“ (Londyn 1892); Grenfell-Hunt „Fayum towns a. their papyri“ (Lond. 1900).

r. 1875.

Mojsisovics E d m u n d, geolog austryacki (*1839 w Wiedniu —f 1907 w Mallnitz). R. 1862 założył wraz z Grohmaunem i Sommarugą austryacki związek alpjejski, pierwszy tego rodzaju na lądzie. R. 1864 doktór praw, r. 1870 naczelny geolog i radca górniczy w geologicznym urzędzie państwowymi; r. 1892 wice-dyrektor Mojragetes, gr. McapocjfetY)? (władca przezna- tegoż urzędu. Napisał wiele rzeczy cennych z czeuia), późniejszy przydomek Zeusa i Apol- geologii i paleontologii m. in. „Die Dolomitriffe v.

lina.

S. Drz.

Moiris, łac. Moeris, 1) gr. MotpLę (dr. prz. iôoç), z przydomkiem ’Arcixiatrjg, Atticista, gramatyk grecki, żył prawdopodobnie za panowania Hadryana, ok. r. 130 po Chr. Dzieło jego Aś£eię ’Arctxat (Locationes Atticae) jest to mniej lub więcej słownik alfabetycznie uporządkowany, niewielkich rozmiarów, w którym wyrażenia i szczególnie osobliwe formy starszych pisarzy attyckich są zestawione, z odpo-wiadającemi im, w późniejszych wiekach używa-nemi porównane, a czasem też cytatami dosłow-

adz.

Siidtirol u. Veuetien“ (Wied. 1878—80); „Grundlinien d. Geologie v. Bosnien—Herzegowina“ (t-że 1880, wspólnie z Tietzem i Bittnerem); „Die Cephalopoden d. mediterranen Triasprovinz“ (t-że 1882); „Arktische Triasfaunen“ (w „Pamiętnikach Akad. Petersburskiej“, 1886), wydawał również wraz z Neumayerein „Beiträge zur Paläontologie Oestereich-Uugarns“ (od r. 1880).

Mojżesz (hebr. Mosz eh, gr. MtoóaYję) oswobo-dziciel narodu izraelskiego od niewoli egipskiej i prawodawca. Imię jego objaśnia Biblia od hebr. pierwiastka mszh „wyciągać“, tak albowiem miała go nazwać córka Faraona, mówiąc przy tern „bo z wody go wyciągnęłam“, ale oczywiście jest to etymologia ludowa i nie mogła być zastosowaną przez córkę Faraona, która wszak mówiła po egipsku. Dawniej objaśniono imię M. od egipskiego mo „woda“ i udie „uratowany“, badania nowsze atoli stwierdziły, że jest to egipskie mes, mesu „dziecko“, które się spotyka np. i w imieniu Tutmes.—Historya życia M-a przedstawia się wedle Pięcioksięgu w sposób następujący: M. rodzi się niezadługo potem, gdy Faraon wydał rozkaz by wszystkich nowonarodzonych chłopców izraelskich topiono w Nilu. Matka jego Jochabed, żona lewity Amra-ma, ukrywała go przez 3 miesiące, nie mogąc tego dłużej czynić, położyła go w plećiankę z sitowia i postawiła ją na wybrzeże rz. Plećiankę zauwa- , neczny, Renan i Stade uważają jego istnienie żyła przychodząca się kąpać córka Faraona. Zlito- za wątpliwe i przez iuue pomniki historyczne wała się nad dzieckiem hebrajskiem i oddała je, nie stwierdzone. Większość atoli uczonych, za poradą stojącej nad rzeką siostry M-a, na wychowanie własnej jego matce. Podrósłszy cokolwiek M. wraca na dwór Faraona, ale ma w sobie poczucie przynależności do gnębionego narodu Hebrajczyków i pewnego razu ujmuje się za krzywdę swych braci. Faraon chce go zgładzić za to, a wówczas M. chroni się na pustynię madyanicką, gdzie żeni się z córką kapłana Jethry, Sephorą, i pasa trzody swego teścia.

miał on być uczonym we wszystkich naukach egipskich, wynalazcą alfabetu, dowódcą wojsk Faraona i panować przez Jat 40 w ziemi etyop-skiej itp., ale przeważnie wynikają one z chęci wyposażenia „ojca proroków“ wszystkiemi mo-żliwetni zaletami ludzkiemi, a po części nawet i nadludzkiemi. Do niektórych opowieści z jego życia mamy analogie u innych narodów. Tak np. historya jego urodzenia i cudownego ocalenia przypomina nadzwyczaj legendę urodzenia babilońskiego króla Sargona I z Agade (panował wedle Nabonida około r. 3800 prz. Chr.), chociaż analogia ta może być przypadkowa. Nie brak też głosów krytycznych, zaprzeczających historyczności istnienia M-a; tak np. Cyeyne widzi w nim personifikacyę pewnego szczepu, Wiuckler uważa go za myt sło-

a jest śród nich wielu radykalnych krytyków biblijnych, skłania się ku uznaniu jego histo-ryczuości, chociaż zapatrują się rozmaicie na pojedyńcze szczegóły jego życia i działalności. Działalność ta była potrójna: jako wychowawcy narodu, jako proroka i jako prawodawcy. Jako wychowawca M. okazał wiele cierpliwości i siły woli; widzimy go jak przeobraża stopniowo charakter narodu, który przez wieki żył w ciężkiej niewoli, na naród wolny, świadomy wyższego zadania. Osiąga to także wskutek nadzwyczajnej swojej skromności i dzięki silnie rozwiniętemu poczuciu sprawiedliwości.—Jako prorok M. uważany jest za tego, który istotę bóstwa najdokładniej poznał i który wszystkim następującym po nim prorokom za wzór służył. Pierwszy podkreślił z całą dokładnością jedność Boga i jego bezcielesność, jego dobroć, miłosierdzie i sprawiedliwość bezwzględną. Jako prawodawca wyłożył całokształt ustroju społecznego, normującego wszystkie stosunki ludzkie, w noszącym jego imię „Pięcioksięgu“.

,,Pięcioksiąg“ jest w całości jego utworem, to Jeszcze w roku 1753 lekarz

O ile

rzecz sporna, francuski, Jan Astruc, starał się wykazać, że w pierwszej księdze mojżeszowej idą obok siebie równolegle dwa źródła, które M. zużytkował, a z których nazwał jedno Jehowistą, dlatego, że Bóg jest tam nazwany ,.Jehową“; drugie zaś Elohistą, bo używane jest tam imię Boga „Elohim“. Odtąd krytyka biblijna uczyniła wielkie postępy, wykazała sprzeczności, które zachodzą w samym „Pięcioksięgu“, a które dowodzą, że nie jest to dzieło jednolite, dalej odsłoniła jego budowę i starała się dowieść, że mamy obok dwu wymienionych już źródół jeszcze iune, jak np. autora Deutoronomium (t. j. 5-ej księgi mojżeszowej), autora tak zw. „kodeksu kapłańskiego“, który pojedyńcze te źródła spoił, chociaż i po nim jeszcze był redaktor, albo redaktorzy, którzy nadali „Pięcioksięgowi“ kształt jego ostateczny, a miało to

U stóp góry Horeb albo Synaj M. otrzymuje poselstwo od Jehowy, by udał się do Egiptu i zażądał od Faraona uwolnienia ludu izraelskiego z niewoli. Naród przyjmuje to poselstwo z radością, ale gdy widzi, że bezpośrednim następstwem tego żądania jest narazie tylko nałożenie cięższego jeszcze jarzma, zniechęca się i utyskuje na M-a i towarzyszącego mu brata Aroua. Po wielu plagach, król egipski pozwala Izraelowi opuścić Egipt i wówczas M. prowadzi go przez morze Sitowi albo Czerwone do stóp Synaju dla zawarcia przymierza z Wiekuistym i usłyszenia 10-ga przykazań, a potem po przez pustynię arabską ku granicom obiecanej ziemi chananejskiej. Wnet atoli prze-kony.wa się M., że naród nie dorósł jeszcze do życia wolnego i samodzielnego i że potrafi to dopiero uczynić pokolenie następne. Wędrówka narodu trwa przeto 40 lat w pustyni, a M. tymczasem przygotowuje nowe pokolenie, objawiając mu przykazania boże, nauczając i do przyszłego życia je sposobiąc. Zdobywa też dwa kraje transjordańskie, Cheszbon i Baszan, i doprowadziwszy naród aż do samej granicy ziemi chananejskiej umiera na górze Nebo, przeżywszy lat 120. Następcą jego jest Jozue, któremu Mojżesz poleca zabór ziemi obiecanej uskutecznić i pomiędzy pokolenia ją rozdzielić. —

Na tle tej opowieści wyrosły potem niezliczone legendy o życiu M-a, które przechowały się w literaturze apokryficznej, żydowsko-helenistycz-nej i talmudycznej, a po części i w Ewangiel-jach i apokryfach ewangielicznych. Według nich

1910).

h. F.

stać się po powrocie z niewoli babilońskiej. Najwybitniejszym przedstawicielem tej szkoły jest obecnie Wellhausen. Inni znowu z Delitzschem na czele, chcą widzieć i opowieści „Pięcioksięgu“ i wielką część jego prawodawczą, jako wypływ babilonizmu, szczególnie gdy odnaleziono w czasach ostatnich tak zw. ,,kodeks Hammurabiego“, wcześniejszy daleko od Mojżesza. Autentyczność całego ,.Pięcioksięgu“, którą już zakwestyonowali w wiekach średnich Ibn-Ezra i inni, a potem Spinoza, obronić się nie da, ale trzeba się też wystrzegać hyperkrytyki, która często widzi trudności, gdzie ich wcale niema. W czasach ostatnich daje się odczuwać reakcya przeciw owej radykalnej szkole krytycznej i to zarówno ze strony asyryologów (jak np. Homrnel i inni), jako też badaczy biblijnych (Halévy, Budde, szczególnie Eerdmans, którego „Alttestamentliche Studien*1 znamionują nowy kierunek w krytyce „Pięcioksięgu“), a nawet historyków wschodu (Lehmann-Haupt i t. d.).—Jedna z najzawilszych kwestyi, to określenie chronologii życia i działalności M-a. Wedle badań najnowszych należy rozumieć pod Faraonem, który ciemiężył Izraela, Ramzesa II, który panował ok. r. 1300—1234 prz. Chr., wyjście zaś z niewoli egipskiej miało się wydarzyć za jego syna, Meneptah (panował do r. 1215 lub 1210). —Por. jeszcze dzieła izagogiczne do „Pięcioksięgu“ i historye starożytne Żydów, a z monografii zasługują na wyszczególnienie: Beer „Das Leben Moses nach Auffassung der jüdischen Sage“ (1863); Lauth „Moses der Ebräer“ (1868); Rothsteiu ,,Mose als Mensch und Prophet“ (1901); Volz „Mose“ (1907); E. Meyer ,,Die Mosessageu und die Leviten“ (w jego „Kleinere Schriften“ I,

Dr. s r.

Mojżesz Choreński. Jeden z głośniejszych pisarzy armeńskich, który nietylko między współczesnymi, ale i w ciągu wielu wieków po swojej śmierci wywoływał gorące polemiki w świecie uczonych zawodowych. Data urodzenia — nieznana: jedni podają r. 370, inni 407, 487 i 492. Nauki odbywał w Aleksandryi, Atenach, Rzymie i Konstantynopolu — zwłaszcza w zakresie nauk klasycznych. Powróciwszy do ojczyzny, został mianowany biskupem. Owocem jego badań było wiele prac i przekładów z greckiego. Był jednym z pierwszych, który zaznajamiał współczesnych sobie ze stanem nauki chrześciań-skiej swoimi przekładami. Z prac oryginalnych, najbardziej znanych, to: podręcznik retoryki, ułożony według wzorów greckich, historya Armenii doprowadzona do r. 442 i geografia. M. był może jedyną powagą śród pisarzy armeńskich. Zwłaszcza doskonałe wzory form literackich i głęboką wiedzę historyczną przyznawano mu bezsprzecznie. Nazywano go „Ojcem poetów historyi armeńskiej“. Rzeczywiście, przed nim nikt w sposób tak jaskrawy, dobitny, w tak dobrym języku, nie odtwarzał starożytnej historyi Armeńczyków. Pierwociny tej historyi wiążą się w pojęciach M-a z podaniami biblijnemi. Jego historya dochowała się w wielkiej liczbie rękopisów, ale najstarsze nie przekraczają w. XIV. Pierwsze wydanie drukowane pojawiło się w Amsterdamie r. 1695; w r. 1736 bracia Witson w Londynie wydali oryginał armeński z przekładem łacińskim i objaśnieniami. Krytyka zach.-europejska obeszła się nielitościwie z M-em: zaprzeczyła wszelkiej wartości jego historyi, ze względu właśnie na źródła, z jakich był czerpał materyały. Mianowicie M. za najwiarogodniej-sze źródło uznawał księgę, znalezioną przez niejakiego Mur-Abasa-Katynę, Syryjczyka (200 lat przed Chr.). Księga owa miała być przekładem z chaldejskiego, wykonanym wskutek rozkazu Aleksandra W. Sam zaś Mur - Abas miał jakoby napisać historyę Armenii od czasów budowania wieży Babel do w. Ii-go po Chr. Krytyka poczytywała owe źródło chaldejskie za wymysł Mojżesza—inne zaś dzieła Mur-Abasa zjawiły się dopiero w III lub IV w. po Chr., niektórzy twierdzą nawet, że Mur-Abas wcale nie istniał. Carrière (,,Moise de Khoren et les généalogies patriarcales“) dowodzi, że M. ułożył patryarchów armeńskich na modłę biblijnych, i że cała jego praca jest fałszerską lub plagiatem, z żywota św. Sylwestra i historyi Kościoła Sokratesa (w. VII). G. Chała-stjanca zaś dodaje, że bardzo wiele z opisów obyczajowości i życia starożytnych Armeńczyków M. zaczerpnął z podań ludowych. Ale język jego zyskał uznanie powszechne, a autor nazwę stylisty pierwszorzędnego.

Mojżesz ibn-Ezra, wybitny poeta hebrajski i filozof żydowski w Hiszpanii w końcu w. XI i na początku w. XII ( * w Grenadzie — -f po r. 1138). Członek sławnej rodziny, wywodzącej ród swój od króla Dawida, a bracia jego zajmowali zaszszytne posady państwowe na dworze granadzkim. Kochał się nieszczęśliwie w swojej bratance, co wywołało jego wy-chodźtwo do Portugalii i Kastylii i usposobiło go pesymistycznie. Był zaprzyjaźniony z młodszym od siebie poetą Jehudą Halewim i z wielu innymi poetami i uczonymi żydowskimi w Hiszpanii. W literaturze M. zasłynął głównie jako poeta i napisał przeszło 300 poezyi świeckich i 220 religijnych, zebranych przeważnie w jednym Diwanie (rękopis w Oksfordzie). Jego poezye religijne weszły do liturgii żydów sefardyjskich i wschodnich, a przeważają śród nich hymny pokutne nazwane „Se-lichoth“, skąd też jego nazwa „Ha - Sallach“. Wiele z poezyi świeckich wydali: Luzatto, Dukes, Brody i inni, ale większość ich spoczywa jeszcze w rękopisach. Inne dzieło poetyckie „Tarszisz“ a. „Anak“ (wyd. Giinzburga, Berlin 1886) zawiera 1210 wierszy, kończących się homonimami. Autor naśladował tu rodzaj

poezyi arabskiej, zwany Tadżnis, t. j. poezyi dwu lub trzywierszowych, kończących się jednobrzmiącymi wyrazami o rozmaitych zuacze-niach. Swoje dzieła prozaiczne M. pisał w języku arabskim. Są to: „Ki tab al-muhadara w’al-mudhakara“ (Dzieło rozstrzygania i wspomnienia), o poetyce i retoryce hebrajskiej w 8 rozdziałach. Pierwsze 4 wydał z wstępem rossyjskim Kokowcow (zbiór „Wostocznyja tudzież o zdemokratyzowania społeczeństwa Zamjetki“ Peters. 1895). Najważniejszy jest rozdział V, gdzie autor daje mnóstwo szczegółów biograficznych i charakterystyki poetów hebrajskich w Hiszpanii. Całość znajduje się w rękopisie w Oksfordzie, Berlinie i Petersburgu, a ułamki przekładu hebrajskiego p. n. „Eszkol ha-Kofer“ są znane tylko z cytat;—„Kitab al-hadikat fi’l-mudźaz w’al-hakikat“ (Księga ogrodu o przenośni i sensie dosłownym), o przenośniach w Biblii i pokrewnych z niemi zagadnieniach filozoficznych, jak o Bogu i jego atrybutach i t. d. M. jest tu mało oryginalny i znajduje się pod wpływem filozofii grecko-arabskiej. Ułamki oryginału arabskiego znajdują się w rękopisie w Petersburgu, tłumaczenie zaś hebrajskie p. n. „Arugath ha-Bosem“ wydał Dukes w piśmie „Cjon“, II (Fr. n. M.

siłach przebijał się przez życie. Dostawszy się do gimnazyum w Stanisławowie wskutek złamania nogi i długiej kuracyi musiał je opuścić i dopiero z własnego przygotowania zdał na maturę. Po ukończeniu wydziału budowlanego (politechnika lwowska), poświęcił się pracy zawodowej, marząc o skreśleniu dziejów budownictwa i wogóle sztuki w Polsce

polskiego i podniesieniu go kultularnem w myśl ideałów Ruskina, między inuemi i drogą rozbudzenia ogólnego poczucia piękna. Od czasów wstąpienia do politechniki wyznawał hasło socyalizmu. Jego to wpływom zawdzięcza Lwów zażegnanie katastrofy, która w r. 1900 groziła miastu wskutek rozruchów głodowych. Podczas wyborów do parlamentu wielce przyczynił się do wyboru socyalisty Hudeca. Zachorowawszy niebezpiecznie na zapalenie szpiku w nodze, poddał się amputacyi, a wysłany dla poratowania zdrowia do Egiptu wkrótce wydobrzał nieco i wnet powrócił do dziejów sztuki w Polsce, na co otrzymał zapomogę od Akad. Umiejętności. Zabrał się do napisania „Historyi stylów w Polsce“, lecz zaledwie przygotował początek, zaziębiwszy się podczas wycieczki w Stanisławowie, zapadł na gruźlicę powtórnie id. 14 maja r. 1905 zmarł we Lwowie. Przez całe swe życie walczył z nędzą, nie mogąc się wybić wskutek swych przekonań socyalistycznych. Ostatnio zadowolał się skromną posadą nauczyciela rysunków w Gródku, choć już w świecie naukowym znany był jako autor cennej „Sztuki ludowej w Polsce“ (Cz. I. Dzieje mieszkań ludowych. Cz. II. Zabytki sztuki ludowej, Krak. 1903) tudzież jako wysoce uzdolniony budowniczy. Dopiero, kiedy dogorywał, ofiarowano mu posadę dyrektora budownictwa miejskiego we Lwowie po zmarłym Hochbergerze. Wspólnie z M. Sokoło-skim ogłosił przyczynek: „Do dziejów architektury cerkiewnej na Rusi Czerwonej“ (Krak. 1905). —Por.: „Ogniwo“ (J905 Nr. 22); „Życie i sztuka“ (dodatek do „Kraju“ z. 1905 Nr. 20).

Mokniuńskie s-stwo niegrodowe, w wojew. i powiecie Trockim. Podług spisów podskarbińskich z r. 1766 składało się z dóbr Mokniuny i z wójtostw : Szmorluny i Szadzu-ny; posiadał je Karol Żółkowski, a następnie Boryczewski, opłacając z nich kwarty złp. 556

1842).—M. napisał jeszcze kilka mniejszych dzieł, po arabsku, a może i komentarze biblijne, ale zaginęły. — Por. jeszcze Dukes „Moses ibn-Ezra aus flranada“ (Hamburg 1839)-, „Jewish Eue.“ s. v. (VI, 1904, 525 — 526) lir s- p-Moke Henryk Wilhelm Filip, historyk belgijski ( * 1803 w Hawrze — f 1862 w Gandawie), profesor w Brugii, a nast. w Gandawie, pedagog wybitny, który budził patryotyzm w młodzieży powieściami historycznemi, za-czerpniętemi z dziejów protestantyzmu („Le Gueux de mer ou la Belgique sous le duc d’Albe“ (Bruksella 1827, 2 t., wiele wydań);

,,Le Gueux des bois ou les patriotes belges de 1566“ (t-że 1828, 2 t., w. wyd.). Jako historyk w ścisłym znaczeniu odznaczał się eru-dycyą i przenikliwością. Z dzieł ważniejsze:

E. Chw.

„Hist, des Francs“ (Paryż 1835), „La Belgique ancienne et ses origines gauloises“ (t-że 1855), „Hist, de la Belgique (Gandawa 1839, wyd. 15-e, Bruksella 1895), ,,Les moeurs, usages et solennités des Belges“ (Bruksella 1846, wyd. 8-e, 1885) „Hist, de la littérature française“ (t-że 1849—50, 4 t.), nadto wiele przyczynków w pismach peryod. i wydawnictwach gr. 22 a hiberuy złp. 193.    . ’ .

adz.

Akademii Belgijskiej.

Mokobody (Mąkobody, Monkobody Mokka (Mock a), w Jemenie (Arabia), nad    i Mą ko w ody), osada miejska nad Liwcem,

m. Czerwonem. Port strzeżony przez dwie    pow. Siedlecki, przy trakcie bitym z Siedlec do

twierdze. Niegdyś stolica prowincyi, słynna Węgrowa, o 8 w. od st. Kotuń (Brożków). Ko-z handlu kawą mokką; z czasem podupadła,    ściół parafialny św. Jadwigi, murowany; r. 1792

zwłaszcza odkąd ustał wywóz mokki do Adenu,    założony przez ówczesnego właściciela Jana

M. Ko.

Hodeidy i Lokai.

Onuf. Ossolińskiego, s-stę drohickiego, na miej-Mokłowski Kazimierz, historyk sztuki scu pierwotnego r. 1513 wystawionego i r. 1786 polskiej i architekt (* 1869 na Huculszczyźnie,    spalonego, wzniesiony według tegoż samego planu,

w Galicyi — f 14 maja 1905 we Lwowie), syn ! w jakim miał być zbudowany kościół na pamiątkę ubogiego ofieyalisty prywatnego, o własnych I Konstytucyi 3 maja w Warszawie, z obrazem Zba-

E. Chw,

Mokotów a. Mon kot ów, r 1367 M ochoto w, wieś starożytna, obecnie przedmieście Warszawy w stronie płdn-wej m-ta za rogatkami bel-wederskieini i mokotowskiemi; zajmuje krawędź wyniosłego brzegu doliny Wisły, granicząc na wsch-e z wsią Sielce, na płdn-u z kolonią Szopy, na zach-e z Rakowcem, od płn-y dotyka do m-ta. W części dolnej M-a, gdzie są bogate pokłady gliny (glinianki), mieści się: 9 cegielni, stacye dwu kolejek podmiejskich: wilanowskiej i grójeckiej, schronisko dla paralityków nieuleczalnych, liczne wille, kilka fabryczek podmiejskich, ogrody z restauracyami (Promenada, Marcelin), w górnej zaś — kościółek murowany, staraniem Pusłowskich w r. 1856 wzniesiony, dawniej filialny parafii św. Aleksandra w Warszawie, dziś parafialny, dom dla moralnie zaniedbanych dzieci, szkoła początku- j założenie tego regimentu rekrutowanego z sa-wa; w stronie zachodniej rozległe pola moko- ) mej szlachty polskiej, myślał przysporzyć po-towskie są własnością rządu i służą latem do I pularności swej dynastyi, to na osobie M-go ćwiczeń wojskowych i jako miejsce wyścigów konnych; w tej części wzniesiono w czasach ostatnich obszerne koszary z cerkwią prawosławną i więzienie karne. Warszawa zabudowuje się w kierunku M-a, to też powstaje tu obecnie nowa dzielnica; wraz z gminą liczy M. do 15 000 m-ców. — M. był wsią na prawie niemieckiem do książąt mazowieckich należącą.

Jan ks. czerski i warszawski odstąpił sołtystwo mokotowskie ulubionemu swemu dwo-

M. Ko

wiciela pędzla Smuglewicza w ołtarzu wielkim; kaplica murowana w Budziszynie z obrazem Matki Boskiej pędzla Lebruna, szkoła początkowa ogólna, dwa młyny wodne i (r. 1909) — 1236 m-ców (545 Żydów), trudniących się głównie rolnictwem. Jeden jarmark. Poczta w Siedlcach (odległe 17 w ). Niegdyś wieś królewska, r. 1487 podarowana przez Kazimierza Jagiellończyka Janowi Łitaworowi Chreptowieżowi, podskarbiemu lit. Przywilej Jana Olbrachta r. 1496 wyniósł M. na miasto z prawem chełmińskiem i dwoma jarmarkami. Zygmunt I, potwierdziwszy poprzednie nadania, zezwolił temuż Chreptowiczowi zamienić dawną nazwę na nową: Nowe Miasto, która nie utrzymała się. R. 1542 przeszły M. do Brzeskich z Brzozy, a nast. do Ossolińskich, Jezierskich, Chrzanowskich i Kuczyńskich. Aleks. Ossoliński, s-sta drohicki uzyskał r. 1774 przywilej Stan. Augusta na zaprowadzenie tutaj ośmiu jarmarków.

rzaninowi Wawrzyńcowi. Po włączeniu Mazowsza do Korony tworzył M. część s-stwa Warszawskiego, którego posiadacze wydzierżawiali często M. mieszczanom bogatszym. W r. 1611 miał tu siedzibę letnią Jerzy Burbach, kupiec gdański i warsz., u którego mieszkali kniaziowie Szujscy. W r. 1775 część M-a nabyła ks. Elżbieta z Czartoryskich Lubomirska, żona marszałka w. kor. i wystawiła tu pałacyk piękny z ogrodem, dotąd istniejący. Stanisław August, bawiąc w Łazienkach, odwiedzał nieraz

księżnę. W r. 1778 część gruntów M-skich wypuszczono w dzierżawę emfiteutyczną na lat 20 hr. Thomatisowi, który utworzył z nich osobną osadę, dziś Wierzbnem (ob.) i Królikarnią (ob.) zwane. Po księżnie Lubomirskiej dostał się M. córce jej, Stanisławowej Potockiej, później synowicy, lir. Wąsowiczowej, od której posiadłość z pałacykiem i ogrodem nabył w r. 1845 Franciszek Szuster, utrzymujący w poszanowaniu dawne zabytki i pamiątki. Resztę M-a podzielono na kolonie. — Por. Vogel Z. „Zbiór widoków sławniejszych pamiątek narodowych... w Polsce“ (Warsz. 1806), art. So-bieszczańskiego F. M. w „Tygodn. Ilustr. “ (1867, XVI). “

Mokpo (Mok-p-to) port u wejścia do zatoki morskiej, wrzynającej się w głąb południowego brzegu Korei. R. 1897 otwarty dla kupców cudzoziemskich, przyciągnął odrazu Chińczyków i Japończyków, którzy jęli osiedlać się tutaj. Cały połów ryb na wybrzeżach przeszedł w ręce Japończyków. W r. 1901 oceniano wartość wwozu na 256 954, a wywozu (głównie ryż) na 731 981 jenów (czyli 1.74$, oraz 8.63 % całego obrotu handlowego wszystkich 8 wolnych portów Korei). R. 1902 wpłynęło tu 495 statków, objętości 168 946 ton.

Mckra, dopływ Wisły, ob. Osa.

Mokradlica, motyl, ob. Noctuae.

Mokradlik, owad, ob. Nemotelus.

Mokronowski Andrzej, wojewoda mazowiecki ( * 1713 — f 14 czerwca 1784) syn Franciszka, chorążego warszawskiego, odegrał w dziejach Polski w. XVIII rolę wybitną, bardzo ruchliwą, niekiedy dwuznaczną. Obrawszy zamłodu zawód wojskowy, wstąpił do gwardyi pieszej koronnej, potem do regimentu grand-muszkieterów Augusta II. Jeżeli król przez zawiódł się zupełnie: młody oficer podczas bezkrólewia bronił sprawTy Leszczyńskiego, i był majorem regimentu jego dragonów. Później przez szereg lat służył w wojsku francuskiein, był czynny w wojnie sukcesyjnej austryackiej, mianowicie w wyprawach marszałków Coignyego i de Belleisle. Wtedy musiała się w nim utrwalić zaszczepiona podczas bezkrólewia sympatya ku Francyi. M. narówni z Błędowskim słynie w dziejach intrygi dyplomatycznej, jako pierwszy u nas zwolennik, może nawet inieyator kandydatury do tronu księcia Conti, wnuka niefortunnego elekta z r. 1697. Bawiąc we Francyi w r. 1745, podjął się M. potajemnej agitacyi w kraju na rzecz nowego kandydata, o którym nie myślało ministeryum d’Argenso-na, ale którego sekretnie popierał sam król Ludwik XV. Był to początek i zarazem pierwszy przedmiot t. zw. „sekretu królewskiego“, t. j. intrygi prowadzonej przez Ludwika w różnych krajach dla rozmaitych celów, a wciąż

za plecami dyplomacyi urzędowej, której racya stanu nie dogadzała zachciankom leniwego króla. Ajenci „sekretu“, a w ich liczbie Castera, później Broglie, Jakubowski i M. zakonspirowali się tak doskonale, że nie próbowali pozyskać dla Contiego więcej jak 4 — 5 dygnitarzy polskich. Zresztą obie dyplomacye francuskie, zarówno ministeryalna jak sekretna, zgodne były w tem, że podsycały w Polsce opozycyę Potockich i innych „patryotów“, czyli „republikantów“ przeciwko Augustowi III, Briih-lowi i Czartoryskim. M. też po powrocie do kraju nietyle głosił sympatye ku Contiemu, ile agitował razem z całym obozem francuskim na sejmach, sejmikach i trybunałach. U schyłku wojny sukcesyjnej, w r. 1747 wystąpił z projektem sprowadzenia do Francyi 150 młodych przedstawicieli najznakomitszych rodzin polskich z dodatkiem licznych pocztów i utworzenia z nich tam legionu cudzoziemskiego o sile 2 400 ludzi. Projekt ten rząd francuski o tyle tylko aprobował, że zgodził się wziąć legion na swój żołd, lecz odmówił pieniędzy ua przewiezienie młodzieży i pocztów nad Ren. Tak chybiła najlepsza sposobność spopularyzowania w Polsce kandydatury Contiego. Gdy Rosyanie bez pozwolenia Rzplitej szli przez jej posiadłości na teatr wygasającej wrojny na pomoc Maryi Teresie, M. protestował przeciwko temu gwałtowi razem z innymi przywódcami stronnictwa. Był o tyle konsekwentny, że na najbliższym sejmie warszawskim r. 1748 nie przeszkadzał przynajmniej podjętej przez familię Czartoryskich próbie reformy skarbowo-wojskowej. Około tegoż czasu zaczął wypływać na szerszą widownię dzięki stanowisku, jakie zajął przy osobie hetmana J. KI. Branickiego, żonatego z młodą i piękną Izabellą Poniatowską, siostrzenicą Czartoryskich. Przystojny, postawpy generał-major i niebawem generał-lejtenant umiał pogodzić rolę zausznika chwiejnego hetmana z rolą kochanka hetmanowej. Za pośrednictwem pierwszego działał na kierowników polityki republikańskiej, przez drugą stykał się z szefami obozu przeciwnego, rossyjskiego. Odwagą, pewnością siebie, wymową imponował zarówno hetmanowi, jak i rzeszom szlacheckim, ale zbyt słabo oryento-wał się jeszcze wówczas w sprawach połityki reformistycznej, aby nie miał popełniać, pomimo patryotyzmu szczerego, czynów szkodliwych dla kraju. Złota wolność, „liberum veto“, przywileje stanu rycerskiego, miały w nim długo rzecznika naiwnego a gorącego. Z tym brakiem głębszych, rozumniejszych przekonań konstytucyjnych dziwnie kontrastowała skłonność do intrygi pokątnej, do pośredniczenia, kierowania ludźmi, badania ich i szpiegowania. Np. w roku 1749 wśród namiętnej walki stronnictw o trybunał koronny M. za radą rezydenta franc., Castery, udawał przyjaciela Czartoryskich, lecz z pewnością familia przez panią

Izabellę i M-go więcej dowiadywała się o tajemnicach Branickiego i „patryotów“, niżeli oni odwrotną drogą o radach familijnych. Najgłośniejsze role popisowe spełniał generał w scenach burzliwych, gdy trzeba było wpaść pomiędzy szable dobyte, krzyknąć coś głośno, przemówić gorąco, uspokoić tumult, albo spłatać figla: tak było w r. 1749 na trybunale piotrkowskim, w r. 1752 na sejmie grodzieńskim, kiedy to M. wykradł stronnikom Czartoryskich manifest, potępiający zerwanie sejmu przez Potockich, a podpisany przez ograniczonego Branickiego. Poczynając od tego sejmu, nad którego popsuciem wcześnie pracował do współki z dyplomacyą francusko - pruską, M. staje się nieodzownym uczestnikiem i stróżem wszystkich kroków politycznych hetmana: razem z nim prowadzi układy z postem, hrabią Broglie, o zawiązanie koufederacyi „patryotyczuej“, razem z Branickim i z wielu innymi pobiera pensyę z Wersalu (600 duk. rocznie); drugie tyle, jeżeli nie więcej, otrzymuje przez znacznie dłuższy czas od Ludwika XV i ks. Contiego, jako ich ajent sekretny. W początkach r. 1754, po ułożonym w Kolbuszowej podziale ordynacyi Ostrogskiej (ob.) między Lubomirskich, Małachowskich i in. możno władco w, M. z polecenia Branickiego zajął śpiesznie Dubno, główny punkti strategiczny ordynacyi, zapobiegł tem wykouaniu podziału, ustąpił później z miasta, ale wciąż chorągwiami komputowemi trzymał w szachu milicye donataryuszów kolbuszow-skich. Ten czyn jeszcze bardziej rozsławił wśród szlachty, zwłaszcza wołyńskiej, odwagę i patryotyzin M-go; upatrzono sobie w nim obrońcę milicyi ordynackiej, najlepszego na przyszłość marszałka sejmów i konfederaeyj. Bohater teatralny na sejmie r. 1754 znów wrócił do intrygi: wynalazł wśród stronników familii posła Staniszewskiego, gotowego zerwać obrady za pieniądze francuskie; lecz i ta subtelność ostatecznie tylko Czartoryskim mogła wyjść na dobre, gdyż znaczną większość mieli na tym sejmie Potoccy; jakoż zerwał go inny poseł, narzędzie Lubomirskich, a Staniszewski poprostu — wyszpiegował M-go. Z sejmu ruszył generał do Dubna bronić milicyt już nietyle przed donataryuszami, ile przed innymi jej obrońcami — stronnikami dworu saskiego i egoistyczną szlachtą kresową. Ta obrona gorzej mu się udała. Jednocześnie pilnował Branickiego i pokrzepiał jego odwagę niezbędną do planowania wielkiej koufederacyi anty-rossyjskiej, dla której pomoc pieniężną zamawiano sobie w Wersalu, a zbrojną w Stambule. Zbliżenie Francyi do Austryi i Rosyi udaremniło ten plan. W r. 1756 chwilowo stał się M. zwolennikiem połączenia obu opozycyi: republikańskiej i familijnej, przeciwko właściwemu obozowi dworskiemu; kandydował do laski ua najbliższy sejm, ale do otwarcia posiedzeń nie doszło, j ponieważ króla zatrzymał w Saksonii wybuch

wojny Siedmioletniej. W okresie tej wojny j nawrócić zupełnie i uznał w nich przedstawi-generał musiał grać role jeszcze dwuznaczniej- j cieli patryotyzmu jedynie rącyonalnego. Odtąd sze (co zresztą pomogło mu do zdobycia nieza- j familia wysuwa na sejmach kandydaturę M-go leżności poglądów): nie przestawał służyć niby za pieniądze Francyi; projektował znowu zaciągi dla niej w Polsce, dolewał oliwy do lampki republikańskiej w Białymstoku, ale gdy Francy a urzędów nie sprzymierzyła się z Rosyą, ą dawny jej sojusznik, obecnie wróg, Fryderyk II, bohaterskimi czynami, lub naprzernian intrygą, zjednywał sobie serca dawnych „pa-tryotów“, M. nie pozostał za nimi w tyle, prowadził dalej konszachty z Prusakiem Benoitem, wprawiał go w zdumienie swoją mniemaną bezinteresownością. Kandydaturę Contiego porzucił już wtedy Ludwik XV, zgadzał się i nadal widzieć w Polsce Wettyńczyków, lecz nie elektorów saskich, a młodszych ich braci; teraz więc pielęgnowany przez Fraucyę patryotyzm polski, za który płacono M-mu i innym, polegał jedynie na zwalczaniu wpływów Rossyi i Czartoryskich, a pośrednio, ponieważ Rossyi trzymał się Brühl — na zwalczaniu Briihla.

do laski izby poselskiej, on nawzajem pomaga jej swą wziętością w trybunale, ważniejszym skutkiem nowego porozumienia była misya generała do Francyi (od grudnia r. 1760 do sierpnia 1761), podjęta w dwojakim celu: po-pierwsze, aby zagrzać ministeryum Cboi-seula (ob.) do energicznej obrony całości Rzpli-tej przy blizkiej pacyfikacyi, powtóre, aby zachęcić Ludwika XV do odświeżenia i forsowania kandydatury Contiego. Przewidywany kongres traktatowy nie doszedł do skutku, a o przywróceniu swej łaski i protekcyi Contiemu Ludwik XV nie chciał słuchać. W braku

Jeszcze

jakiejkolwiek pomocy zagranicznej Branicki i Czartoryscy nietylko nie przedsiębrali żadnych kroków rewolucyjnych, ale nawet używali M-go do uciszania przeciwrossyjskiego fermentu w Wiel-kopolsce (1761 — 2). Nakoniec zaświtała nadzieja poparcia — ale z takiej strony, skąd M. nie mógł spodziewać się niczego dobrego — ze strony carowej Katarzyny II, na której uległość wpływom Stanisława Augusta zanadto liczyli Czartoryscy. Otwarte odwoływanie się ich do protekcyi rossyj skiej, współdziałanie z Rossyą w sprawie kurlandzkiej zraziły M-go: na sejmie r. 1762 razem z Józefem Sosnowskim jeszcze raz popisał się odwagą w uśmierzeniu zawieruchy orężnej, ale nadal przyjazne stosunki Wołczyna i Puław z Białym-stokiern nanowo były zerwaue. Pozostał punkt styczny w osobie hetmanowej Branickiej; ten wzgląd zapewne wstrzymał M-go od gwałtownych wystąpień przeciwko familii podczas jej przygotowań do rokoszu w r. 1763, pozwolił mu przyjąć nominacyę razem z Poniatowskim na komisarza do sprawy wynagrodzenia szkód wielkopolskich przez Rossyę; tenże wzgląd skierował go znów do Piotrkowa na rozjemstwo między ściągającemi tam na krwawą rozprawę stronnictwami. W tym momencie umarł August III, do zbrojnej walki o reasumpcyę nie doszło; M. wnet po otwarciu bezkrólewia ujrzał się znowu na rozdrożu między obozem reformistycznym familii i zjednoczeniem patryotów zachowawców. Ci ogłosili Branickiego kandydatem do tronu; pomijając więc inne pobudki, trudno było nie popierać dawnego dobrodzieja i szefa, kiedy tą drogą miało się zostać faworytem obojga przyszłych królestwa. Więc też, obrany posłem na konwokacyę, M. wysunął się na czoło całej opozycyi; d. 7 maja r. 1764, nieustraszenie wygłosił wśród izby pełnej stronników familii pamiętny protest przeciwko pogwałceniu wolności obrad przez siłę zbrojną,

Szczególnie w roku 1758 faworyt Augusta III zbliżał się ponownie do wodzów familii, z którymi kłócił się niedawno o ordynacyę: admi-nistracya dóbr Ostrogskich uległa skasowaniu, dzieło M-go miało pójść na marne, Branicki znowu frondował w Białymstoku, a jego inspirator i wykonawca zleceń spiskowych ponownie zajął zamek dubieński, wytrzymywał w nim formalną blokadę: aż w⁷końcu hetman pofolgował swej złości zerwaniem sejmu warszawskiego r. 1758, i pośpieszył zawrzeć ugodę; zabezpieczono na papierze, lecz nie w rzeczywistości, byt milicyi, Brühl upewnił M-go o swej przyjaźni. Wkrótce z powodu sprawy kurlandzkiej odstrychnęli się od dworu Czartoryscy, Jerzy Mniszech (ob.) zajął stanowisko wszechwładne przy Auguście i Brühlu: Branickie-mu pozostał wybór, albo trzymać z Mniszchem, albo z familią. Teraz głos hetmanowej nabrał znaczenia większego, a za tym mile słuchanym głosem poszedł nakoniec i M. Nie przeszkadzały już do pojednania się z Czartoryskimi przekonania konstytucyjne: w r. 1757 generał nawrócony przez księdza Konarskiego, sam przekonywał już Brogliego o konieczności zniesienia „wolnego nie pozwalam“; nie przeszkadzało i dawne rusofilstwo książąt, które wobec przymierza rossyj sko-francuskiego zredukowało się do kontaktu Stanisł. A. Poniatowskiego z w. ks. Katarzyną. Jeszcze w lecie r. 1759 M. działał w Lublinie podczas sprawy o Rokitno po stronie Mniszcha przeciw Janowi Małachowskiemu (ob.) i familii; podobnież w Piotrkowie na reasumpcyi październikowej trybunału koronnego popierał niesłuszną sprawę marszałka

nadwornego. Ale gdy Czartoryscy zdeklarowali i mało nie ściągnął na siebie dobytych sza-się jako przyjaciele Francyi i kilkakrotnie ofia- bel, lecz dzięki interweneyi młodych wodzów rowali przymierze Brauickiemu, M. dat im się familii uszedł cało, wyprowadzając marszałka

Wiel. Enc. Powsz Illustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 374a.

starej laski, Adama Małachowskiego. Konwo- cyjnych i awantur sejmowych. Jan Klemens kacya nie dała się zerwać tym czynem i po- Branicki nie żył już od lat pięciu, buławę szła śmiało w swoim kierunku — do ważnych wielką otrzymał był świeżo inny Branicki, Ksa-reform, polegających    m. in. na uszczupleniu    wery herbu Korczak, po    wszystkie czasy prze-

władzy hetmańskiej,    odebraniu Branickiemu    ciwnik M-go. Nic teraz    nie przeszkadzało ge-

komendy nad wojskiem i t. d. M. tak dale- nerałowi spojrzeć bez uprzedzeń na szkodliwe ce zapędził się w zwalczaniu Czartoryskich, skutki nadużyć hetmaństwa; nic też nie prze-że odbył w lecie t. r. z polecenia republi- szkodziło mu na drodze życia prywatnego se-kantów podróż do Poczdamu, gdzie daremnie i kretnie związać się dożywotnim węzłem mał-propouował koronę polską ks. Henrykowi prus- ( żeńskim z ukochaną oddawna Izabellą. Taka kiemu, ostrzegał Fryderyka II przed refor- przynajmniej była opinia powszechna w ostat-mami kouwokacyi i    prosił go o pomoc dla    nich latach życia M-go.    Razem z Branicką i

1778—80 przeciwko wielkorządom Antoniego Tyzenhauza (ob.) na Litwie; później odbył jeszcze jedną wyprawę do Paryża, zdaje się w interesach wyłącznie osobistych. W roku 1781 zasiadł w senacie, jako wojewoda mazowiecki. Stosunki z królem ułożyły się jak najlepiej, a przyczyniał się pewno do tego wspólny oddawna, a obecnie coraz mocniejszy teren wzajemnego porozumienia — wolnomularstwo. M. naL leżał już do pierwszej w Polsce loży masońskiej, założonej w Dukli przez Mniszcha r. 1743; potem przewodniczył w loży „Trzech Braci“, utworzonej w r. 1744 przez bar. Le Forta. Około r. 1778 znajdujemy go znowu w loży. „Przyjaciół Doświadczonych“, a w r. 1784 — na czele całego Wielkiego Wschodu wolnomularstwa polskiego. W świetle tych taktów M. okazuje się jednym z pierwszych u nas pionierów wpływu kultury zachodniej, jakkolwiek długo bronił się przeciwko wpływom polityki Czartoryskich, zachodnim duchem owianej. Niereligij-nym nie był M,, jak i wielu innych gorliwych naszych masonów wieku XVIII; ale też uigdy nie okazał najmniejszych uprzedzeń wyznaniowych przeciwko dysydentom. Dnia 14 czerwca r. 1784 siedemdziesięcioletni kochanek przechadzał się po Łazienkach ze swą wybraną; o szóstej wieczorem bawiąc u koniuszego Kickie-go poczuł się bardzo źle, ledwo dojechał do mieszkania, zmarł skutkiem ataku apoplektycz-nego. Pani Branicka — pisze Stanisław August d. 16-go—, dowiedziawszy się o tern, „w pierwszej godzinie płakać nie mogła, była jak obumarła, wczoraj płakała i modliła się, dziś to samo czyni“. — Papiery M-go, zresztą przeważnie treści prywatnej, a w ich liczbie sporo bilecików damskich, znajdują się w Bibliot. Ordy-nacyi Krasińskich. Życiorysu gotowego niema, na żaden ślad pamiętników M-go nie natrafiliśmy, Powyższe dane biograficzne zaczerpnięte zostały z wielu rozmaitych źródeł, jak oto: Boutaric „La correspondance secrète de Louis XV“ ; Broglie „Le secret du roi“ ; Farges „Instructions de Pologne“; ,,Polit.-Corresp. Friedrichs d. Grossen I--XXXIII“ ; Sołowjew „Ist. Rossiji“ , wyd. 3-e, ks. V i VI; Rulhière „Hist, de l'anarchie et des révolutions de Pologne“ (dzieło, oparte w znacznej mierze, na osobistych wspomnieniach M-go); „Pamiętniki St. Augsta,

pobitego stronnictwa    hetmańskiego. Na ra-    Kazimierzem Poniatowskim działał on w latach

zie nic nie wskórał, a ua przyszłość król pruski nie potrzebował już takich ostrzeżeń. M. wkrótce za pośrednictwem pani Izabelli pogodził się z jej bratem, królem Stanisławem Augustem.

O ile wiadomo, nie mieszał się do intryg radomskich swych niedawnych towarzyszów, a gdy wybuchła konfederacya barska (1768) zgodził się jeszcze raz rzucić na szalę wypadków swoje talenty rozjemcze: z ramienia króla i senatu pojechał przez Lwów do Baru, śląc do Józefa Pułaskiego jeden po drugim listy przy-jacielsko-ostrzegawcze. Tym razem wszystkie zabiegi były daremne, burzanie nawet nie dopuścili M-go do właściwych układów; rozumny, wytrzeźwiony z wielu obłędów patryota, ujrzał przed sobą jedyne już wdzięczne i godne zadanie — w pojeduaniu króla z walczącym narodem. Tern zajął się generał inspektor wojsk koronnych, wzbogacony niedawno cesyą starostwa Janowskiego od starego hetmana podczas nowej podróży do Paryża (1769); skutecznie przeciwdziałał tam intrydze fantastycznych de-trouizatorów z obozu Teodora Wessla (ob ), bronił króla przed zarzutami uległości względem Rossyi, wówczas naprawdę bezzasadnymi, i doprowadziłby może do zbawiennego związku pod auspicyami Francyi, gdyby nie upadek Choiseula i niedołęstwo jego następców. Dotychczas bardzo mało znany jest ostatni okres bogatego żywota M-go. Na sejmie rozbiorowym nie był, został jednym z pierwszych członków Komisyi Edukacyjnej, opinię dobrego patryoty zachował nienaruszoną — i w r. 1776 pozwolił ją spożytkować Stanisławowi Augustowi: przyjął laskę konfederacyi koronnej, zawiązanej w Radzie Nieustającej wprawdzie pod opieką wojsk rossyjskich, ale dla celów niezaprzeczenie patryotycznych. Dziwnie oddalił się dawny republikaut od swej pierwotnej ścieżki politycznej: z wyznawcy wolności szlacheckich stał się reformatorem, z wroga Kay-serlinga i Czartoryskich — współpracownikiem Stackelberga i króla Poniatowskiego, z obrońcy prerogatyw hetmańskich—marszałkiem sejmu, którego najgłówniejszem zadaniem było właśnie podciągnięcie buławy pod władzę zreorganizowanej Rady Nieustającej. Bo też zmieniły się od lat kilkunastu i stosunki i osoby. 0-twarły się nowe drogi do działalności patryo-tyczuej, lepsze od dawnych intryg przedelek-

Wł K.

N. G.

J li

Matuszewicza, Łubieńskiego“ (Ateneum 1895); Roepell „Poleu um die Mitte d. XVIII Jahr.“ ; Waliszewski „Potoccy i Czastoryscy“ ; Konopczyński „Sejm Grodzieński r. 1752“ i „Polska w dobie Wojny Siedmioletniej“ ; Askenazy „Die letzte polnische Königswahl“ ; „Korespondencye z Pułaskim r. 1768 w „Skarbcu“ Sienkiewicza“; „Listy Jakubowskiego do J. Kl. Branickiego r. 1758 — 71 “; Pułaski „Szkice i poszukiwania historyczne“, s. IV; Smoleński „Przewrót umysłowy w Polsce w. XVIII“ ; Kraszewski „Polska podczas trzech rozbiorów“; B Zaleski „Ko-respondencya krajowa St. Augusta“.

Mokronowski Wojciech, Jezuita (* 1727— f 1790 w Grodzisku), wstąpił do zgromadzenia r. 1744, był nauczycielem w szkołach rozmaitych, później kaznodzieją i prefektem szkół w kol-legium płockiem. Po rozwiązaniu zgromadzenia został dziekanem katedralnym płockim w r. 1773 i proboszczem grodziskim w dobrach dziedzicznych swojej rodziny. Kilkakrotnie zastępował miejsce prezydenta trybunału. Wydał mowę do ,,Imc kardynała mianą od posła trybunału koronnego... deputata z kapituły płockiej“, kilka kazań i przekład śmierci Cezara (Woltera).

Mokronowski Stanisław (* 1761 we wsi Bogucice—f 1821 w Warszawie), generał polski. Synowiec Jędrzeja M-go (ob.), pobierał początkowe nauki u Jezuitów w Warszawie, później w szkole kadetów, poczem kształcił się w Paryżu. Po powrocie do kraju wstąpił do służby wojskowej w gwardyi konnej, ale opuściwszy ją po dwu latach, udał się znów do Francyi, gdzie przez lat dziesięć służył w regimencie, zwanym Royal-Allemand, dosłużywszy się tam stopnia szefa szwadronu. Po powrocie obrany posłem na sejm r. 1788 z ziemi Wyszogrodzkiej, d. 17 paźdz. r. 1783 został wi-cebrygadyerem kawaleryi narodowej Więlbor-skiege i rotmistrzem chorągwi 8-ej. Awauso-wał na brygadyera d. 14 kwiet. r. 1792 i w tym stopniu zastała go wojna z Rossyą, w której odznaczył się odwagą niepospolitą i zdolnościami, o czein zaświadcza współtowarzysz jego i szwagier ks. Eustachy Sanguszko, wskazując zarazem, iż „nieszczęśliwa choroba“ przedwcześnie wycieńczyła jego siły. Wielką odwagę wykazał d. 15 czerwca przy łamaniu szeregów rossyjskich, usiłujących zagarnąć uchodzące bagaże polskie i zmuszając Rossyan do odwrotu, po bitwie pod Boruszkowcami; szczególnie zaś pod Zieleńcami, gdy po natarciu ros-syjskiem chwilowo prawe skrzydło polskie zostało złamane, a jazda jego uległa panice. M. rwał sobie włosy z rozpaczy lecz po chwili stanął na przodzie zawróconej przez oficerów i San-guszkę jazdy, i powiódłszy ją na jazdę Markowa, z pomocą Lubowskiego i kozaków Poniatowskiego złamał ją, przerzucił za Zieleńce i rozproszył całkowicie. Po otrzymaniu w obozie polskim wiadomości o przystąpieniu króla do kon-lederacyi torgowickiej, M. wraz z Wielhorskim

udał się do Warszawy z raportem Poniatowskiego, stając przed królem w ubiorze cywilnym i grożąc zbiorowem podaniem się do dy-misyi, a po powrocie z daremnej misyi d. 30 lipca (1792) w Sieciechowie M., od niedawna mianowany generałem lejtnautem, wraz z innymi podał się do dymisyi. Po wybuchu powstaniu Kościuszki. M. uczestniczył w powstaniu Warszawy d. 17 kwietuia, obejmując naczelne dowództwo w walce z Igelströmern, a przez Radę zastępczą mianowany komendantem Warszawy i komendantem siły zbrojnej województwa mazowieckiego (d. 19 kwiet.) w tym charakterze w kwietniu i w maju „samodzielnie komenderował garnizonem, kompletował dawne, organizował nowe korpusy i kierował działaniami wojennemi w okolicach Warszawy¹*. Organizując zarazem obronę od zachodu, północy i południa, d. 15 czerwca objął komendę dywizyi, na jego zaś miejsce mianowany Orłowski. Podczas oblężenia Warszawy zajmował obóz pod Marymontem do dnia 5 sierpnia, gdy z polecenia Kościuszki miał się udać natychmiast do Wilna, by objąć dowództwo nad wojskiem li-tewskiem po nieudolnym Wielhorskim, a Kościuszko stwierdzał, iż posyła go na żądanie obywateli, pokładających w nim ufność szczególną. Miał sobie zarazem M. oddane dowództwo nad korpusami Chlewińskiego i Sierakowskiego. M. jednakże nie przybył do Wilna na czas, przed d. 11 sierpnia; a w dalszym przebiegu kampanii nie wykazał właściwej sobie energii, i nie odwrócił klęski, której doznał pod Kobyłką (ob). Po upadku powstania wyjechał do Włoch, schorowany ostatnie lata spędził w Warszawie, pochowany • w Kościele 00. Kapucynów. — Por.: T. Korzon „Wewnętrzne Dzieje Polski“ (V i VI); Tad. Soplica „Wojna Polsko-Rossyjska“ (1742, I); „Kampania Koronna“ (Kraków 1906, st. 104, 203 inn. 403 i nast.); Eust. Sanguszko „Pamiętniki“ (wyd. Szujskiego) (Kraków 1877, str. 15, 36, 41), L. Siemieński „Listy Kościuszki do Mokronowskiego“ (Lwów 1877); K. Kozmian „Mowa na pogrzebie M-go“ (Astrea 1821).

Mokrski Floryan, biskup krakowski, z rodu herbu Jelita, z ojca Piotra, kaszt, sandomierskiego, kanclerz łęczycki i proboszcz krakowski. Obrany przez kapitułę biskupem r. 1367, jeździł do Aweniouu o potwierdzenie do Urbana IV. Dobrze zaleconego przez Kazimierza W. przyjął papież łaskawie i dał wyświęcić na biskupa. Stawiał M. kościoły i hojnie je uposażał, w Bodzentynie zamek wymurował, a miasto murem i basztami opasał, równie jak Iłżę. Kazimierza W., gdy poddanych, za namową Sandy woja, starosty sandomierskiego, ze wsi Złotej i iunych do dóbr biskupich uależących, aby robociznę do zamku sandomierskiego odbywali, król ten przynaglał, miał wykląć i nie wprzód rozgrzeszył, póki od zamiarów swoich nie odstąpił, czemu jednak niektórzy historycy zaprzeczają. Po śmierci tego monarchy jeździł

adz.

E. Chw.

Moksza ńs ki, 2752,5 w. kw., leży w środku gub. penzeńskiej. Powierzchnia wzgórkowata, przerżnięta dolinami drobnych rzeczek. Na zachodzie zrasza go rz. Moksza z dopływami: Azjaś, Skaczki i Muromka; na wschodzie — Sura z Sukszą, Peletmą i Mordanką. Grunt urodzajny. Lasy przeważnie liściaste, tworzą 18$ powierzchni. Sadownictwo i ogrodnictwo słabo rozwinięte. Kilka stadnin końskich. Przemysł: cukrownia, gorzelnie, garbarnie, maślarnie (do 170) i cegielnie. Ludności (1909) 133 400. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, garbowaniem skór, ciesielką i wyrobem sznurków. Handel słabo rozwinięty: skupia się w Łuniuie, Carewszczyznie, Łomówce, Wazerce i Piesie. Liczne kurhany i horodyszcza. Przy kopaniu często zdarzają się szczątki zwierząt wy-

E. Chw.

do Węgier z Januszem z Strzelc Suchywilkiem, dziekanem krakowskim, kanclerzem koronnym, sprowadził na tron Ludwika węgierskiego i tegoż w Krakowie koronował z powodu, że sędziwy i ociemniały Jarosław Bogorya, arcybiskup gnieźnieński, nie mógł tego wykonać. Wkrótce potem wyprawił się do Węgier za królem, gdzie wyrobił uwolnienie od podatków, nałożonych na duchownych. Um. w Krakowie r. 1380, pochowany w katedrze, w kaplicy św. Tomasza.

Mokrskie st a r os t w o niegrodowe leżało w województwie Sieradzkiem, w ziemi wieluńskiej, pow. ostrzeszowskim. Podług spisów podskarbińskich z r. 1771 obejmowało dzierżawę M. i trzy wójtostwa we wsiach: Wróblewie, Krzyworzece i Wierzbiu, które posiadał Adam Lasocki, stolnik sochaczewski, opłacając z nich kwarty złp. 1819 gr. 9, a hiberny złp. 864 gr. 6. Na sejmie warszawskim z r. 1773 -1775 stany Rzpltej przez oddzielną konstytucyą zapewniły mu dożywocie tego sstwa wraz z wójtostwem sochaczewskiem.

Mokry Ottokar, poeta czeski (*1854 w Budziejowicach — f 1899 w Wodnianach). Po naukach w uuiw. praskim osiadł jako rejent w Wodnianach, gdzie wspólnie z Herite-sem i Zeyerem założyli kółko literackie. Odbył podróże liczne po Europie. Główniejsze dzieła: „Povidky a arabesky“ (Praga 1874, 1883), „Jihoceske melodie“ (t-że 1880), „Bâsnë“ (t-że 1883), „Na divcim kameni“ tt-że 1885), „Povidky a drobne kresby“ (t-że 1886), „Dumy a legendy“ (t-że 1888), „Jasem a serem“ (t-że 1893). Przekładał także Słowackiego („Balladynę“ i „Lilię Wenedę“) i Musseta;' w utworach własnych wzorował się na poezyi polskiej.

Mokrzko, wieś nad rz. Nidą z praw. brzegu, śród niziny nadrzecznej, pow. jędrzejowski. W w. XV istniał tu kościół par. i zamek śród lasu położony. Piotr Kmita, wojew. krakowski, wystawił tu, czy też przerobił tylko dawniejszy zamek na rezydencyę w stylu włoskim. Późniejsze losy tej budowli nie są znane, z pozostałych jednakże murów widać, że w końcu w. XVIII jeszcze mieszkalną być mogła. Zamek ten składał się z 2 części, jak się zdaje niejednocześnie stawianych, jedna z nich na dwa, druga na trzy piętra była zbudowana. Nad bramą wjazdową miał wieżę z przodu płaską, z tylnej strony okrągławą, budowany był z białego kamienia na wapno, z ciosowe-mi węgłami i węgarami od okien, oblany wodą i wielkiemi drzewami obsadzony. Ze szczytu zwalisk odkrywa się widok na bliskie in-ko Sobków, i na zamek tamże istniejący, małemi basztami opatrzony. Kościół tutejszy istniał już jako kaplica w r. 1363.

Mokrzyca, roślina, ob. Al si ne. Mokrzycznik baldaszkowy, rośliua, ob. H ol-osteum umbellatum.

Moksza, dopływ lewy Oki, bierze początek w pow. Mokszańskim, gub. Penzeńskinj, wchodzi do gub. Tambowskiej i przebiegłszy ogółem 575 w. wpada do Oki. W p. Penzeńskim biegnie łożyskiem 15 sążni szer., w Tambowskim dochodzi do 40 sążni szer. (pod Tuuguszewem) a nawet do 65 sąż. przy uściu Uny. W Penzeń-skim około 3 st. głęboka, w Tambowskim 3 —5 s. Bieg kręty. Brzegi strome, lesiste. Żeglowna jest od uścia Isy. Wezbranie wód następuje w kwietniu i maju i trwa 7 tygodni. Wówczas M. rozlewa przy uściu Cny na wiorst 7, a przy Kadotnie na w. 15. Najważniejsze przystanie: Sotiskaja i Krasnyj dar. Z dopływów zasługują na wzmiankę: Azjaś, Skaczki, Mu-romka, Atmis, Łomów Mokraja Panża, Isa, Si-wiń, Wanna i Szawec.

Mokszan, m. pow. gub. penzeńskiej nad rz. Mokszą, 5 cerkwi, szpital (na 32 łóżka), biblioteka z czytelnią, stow, spożywcze, 2 kasy po-życzkowo-oszczędnościowe, 7 szkółek niższych, trzy jarmarki (bydło, zboże, rękodzieła) i 65 zakładów przemysłowych (gorzelnie, cegielnie, maślarnie, garbarnie i wyrób potażu) z 281 rob. M-ców 12 400 (r. 1909). Miasto założone r. 1535, jakû warownia pograniczna przeciw Tatarom Łubańskim i Kałtnukom. — Powiat

gasły ch.

al-Moktadir Billahi (t. j. silny w Bogu), 18-y z rzędu chalif bagdadzki z dynastyi Abbasydów. Nazywał się właściwie Abu-l-Fadl Dżafar, ale przybrał imię al-M. B., gdy w r, 908 wstąpił na tron jako 13-letni młodzieniec po swoim bracie al-Muktafim. Rządy al-M. B. znamionują koniec samodzielności chalifów, którzy są odtąd igraszką i narzędziem w ręku wielkorządców pretoryańskich, mianujących się Emirami al-Omara, t. j. naczelnymi dowódcami. Pierwszym takim wielkorządcą był rzezaniec Munis, który atoli dbał w rzeczywistości o dobro i pomyślność kraju, wówczas gdy al-M. B., niedołężny i tchórzliwy, oddał się zupełnej gnuśności i rujnował swoich poddanych. Zmuszono go nawet w lutym r. 929 do abdykacyi, ale gdy widziano, że pomnożą się tylko przez to

Dr. S. P.

Dr A. J. G.

zamieszki i intrygi, pozwolono mu znowu objąć tron. Gdy al-M. B. uczynił atoli próbę uwolnienia się od Muuisa wszechwładnego, ten otoczył wojskami stolicę Bagdad i chalif, który wbrew swojej woli dowodził wiernymi, zginął w potyczce d. 31 paźdz. r. 932.

Mol, skrócony termin naukowy, wprowadzony dla okroślenia molekuły (cząsteczki) gramowej czyli ilości gramów jakiegokolwiek ciała liczebnie równej ciężarowi cząsteczkowemu tegoż.

Mola (od czas. molere = mleć), później mo-lina, molendinum, gr. [aóXy], młyn ręczuy, wodny, koński. Grecka, a szczególnie attycka i sycylijska tradycya przypisują pomysł mielenia zboża na młynach Demetrze (ob.). Dorycka zaś Lelegowi Mylesowi w Alezyi (dosłownie: w miejcu, gdzie mielą zboże). Inne opowieści wymieniają jako wynalazcę kamienia młyńskiego Mylasa (z znakomitego rodu Telchinów na w. Rhodos), który w mieście Kamejros świątynię bogom opiekuńczym wystawił i sam od wdzięcznych ziomków cześć boską odbierał. Odwiecznych czasów tego wynalazku dowodzi także to, że Zeusowi także przydomek MoXeôç ( = młynarz) przysługiwał. Starodawne obrazy egipskie, na ścianach malowane, przedstawiają: moździerze, tłuczki i sita, jako i samo wyrabianie z ich pomocą mąki. Jak po dziś dzień Indyanie w Monterey i Nubijczycy trą rękoma ziarno pomiędzy dwoma niewielkie-mi kamieniami, tak też ongi, polegając na takich doświadczeniach, powzięto zapewne pierwszą myśl użycia w tym celu kamieni młyńskich. W północnych krajach najstarsze, z okresu kamiennego pochodzące młyny ręczne są to dość spore bloki granitowe, w formie koryta wydrążone, t. zw. ,,motyki olbrzymów“ {Riesenhacken), w których ziarna mniejszym okrągłym kamieniem tarto albo tłuczono. Na Węgrzech znachodzi się także z okresu kamiennego kamienie płaskie, pomiędzy któremi ziarna tarto. Kamienie takowe znaleziono również m. in. w Brandenburgii i Saksonii, sięgające starszego okresu bronzowego, tylko, że kamień górny przypomina kształtem gruby bochenek chleba razowego.—Już w księgach Mojżesza czytamy wzmiankę o młynach ręcznych do mielenia zboża, wszakże kamieni w tych starodawnych młynach używano bardzo małych, wynosiła średnica wykopanych pod Abbeville kamieni nie więcej jak 30 cm. Homer opisuje, jak kobiety zboże na dwuch kamieniach, p.uXoaeę, górnym i dolnym, mielą i ciężką pracę przyśpiewywaniem piosnki osobnej, zwanej sju-[auXioç tjiSVj, sîrL'jjLÔXiov ąęp.a, uprzyjemniają. Zwyczajne młyny ręczne, ^etpo|JLÓXat, molae marniałeś, trusatiles, zabierali z sobą żołnierze w pole, a dwuch chłopów zdołało na nich w przeciągu jednego dnia 60 funt. mąki zemleć. Również Rzymianie posługiwali się zra-zu wydrążonemi klocami albo kamieniami, w których zboże, poprzednio dla ulżenia sobie trudu suszone, gnieciono, tłuczono albo kruszono. Miejsce, gdzie czynności takiej na większą skalę dokonywano, zwało się pistrinum (tłucznia), a sito, przez które mąkę dla oczyszczenia jej z plew przepuszczano, cribrum pollinarium.

I Tutaj też wyrabiano śrót, tłuczone ziarna jęcz-

I mienia, które, z solą pomięszane, jako mola salsa, według starodawnego obrządku rzymskiego zwierzętom ofiarnym przed samym aktem zabicia pomiędzy rogi sypano. Młyny ręczne, odkryte w Pompei, są w inny sposób pomyślane. Składają się one z dwucli części: wierzchni kamień, ovoî, àXéyjç, outillas, kształtu zegara piaskowego a. podwójnego lejka, ustawiony na spodnim, zowiącym się [lôÀYj, mola, wykutym w formie ostrokręgu, opierał się na czopie żelaznym, przymocowanym do czubka kamienia spodniego, i przez szybkie kręcenie go za pomocą dźwigni (%([>îuï], mobile) kruszył na drobne części zboże, które, zwolna przez 4 wywiercone na spodzie jego otwory sypane, na spodni kamień spadało. Wszystko ziarno pośrótowane zbierało się pod postacią b. grubej mąki na dolnej, szerokiej podstawie kamiennej. Większe młyny z ciężkiemi kamieniami puszczano w czasach późniejszych w ruch za pomocą koni, osłów, albo wołów i zwano je molae iumen-tariae, asinariae, albo machmariae. Mitrada-tes W. (ur. w r. 132 przed Chr.) miał już młyn wodny, oôpaXsnrjç, oôpojxôXïj, mola aquaria. W Rzymie poczęto je urządzać w okresie Cezara i Cycerona, krótko przed panowaniem cesarza Augusta. Za czasów Pliniusza, około r. 60 po Chr., znane już były powszechnie w całej Italii, a w w. IV używano ich w calem państwie rzymskiem. Wody dostarczały wodociągi publiczne, aqaao ductus. Vitruvius opisuje poraź pierwszy młyny wodne, pędzone spodniemi wałecznikami. Młyny wodne, do publicznego użytku przeznaczone, wspominają źródła pierwszy raz za Honoryusza, ok. r. 400 po Chr. W Rzymie znajdowało się najwięcej młynów wodnych u stóp pagórka Janiculus. Na pomysł budowania młynów na okrętach, t. zw. pływaków, wpadł Belizar podczas oblężenia Rzymu przez Ostrogotów w r. 537 po Chr.; koła wodne, na okrętach umieszczone, pędził prąd rzeki Tybru. — Osobnego rzemiosła młynarskiego nie znano, jak się zdaje, aż do późnych wieków starożytnych. W potrzebne zapasy mąki zaopatrywano się zwyczajnie samemu w domu, gdzie niewolnicy w znojnej pracy młyny obsługiwali, w czasach późniejszych, odkąd istniał osobny cech piekarski, kupowano ją od piekarzy, którzy zarazem młynarstwem się trudnili. — P o r.: Hevingius J. „De molendinis“ (Lejda 1663); Hoheisel K. L. „Dissertatio de molis manualibus veterum“ (Gdańsk 1728); Goetzius

F.    L. „De pistrinis veterum“ (1738); Ayver

G.    H. „De molarum initiis et de molarum pro-

St W 0.

a dz.

adz.

adz.

N. G.

ścia“ (1886).

Molass, nazwa miejscowa szwajcarska piaskowców i konglomeratów formacyi trzeciorzędowej (ob.).

Molay Jakób Bernard, ostatni w. mistrz

Templaryuszów (* 1243 — *j* w Paryżu 1314). Napisał wiele doniosłych prac o nauce ocie-Wstąpił do zgromadzenia Templaryuszów w r. ! mniałych, a z nich wymienić należy: „Beróg 1265, w. mistrzem został w r. 1298. Bronił J i Idiotanstaler paa en Reise i Tydsklaud og Ziemi Świętej i przygotowywał na wyspie Cyp- j Schweiz i Sommeren 1854“ (Kopenhaga 1855), rze walkę z Saracenami, dlatego Klemens V ! „Betragtninger angaaende de Blinde, deres

M. Ko.

gressibus“ (Getynga 1772). — Por. Młynar-

S. Drz.

Mola Piotr Franciszek, malarz włoski ( * 1612 pod Como — f 1666 w Rzymie) uczeń Prospera d’Orsi i Józefa d’Arpino w Rzymie, mieszkał t-że i w Bolonii; należał przez pewien czas do świty królowej szwedzkiej Krystyny. W kościele al Gesń w Rzymie znajdują się jego freski: „Cud Piotra w więzieniu“ i „Nawrócenie Piotra“; galerya Kwirynału posiada jego „Dzieje Józefa“; inne dzieła M-i znajdują się w Paryżu („Odpoczynek podczas ucieczki do Egiptu“), w Monachium („Pokutująca Magdalena“, „Odtrącenie Hagary“) i Dreźnie („Śmierć Dydony“, „Hero i Leander“). M. obracał się w formach szkoły Caracciego, o charakterze pokrewnym Albaniemu i Guer-einowi.

Mola di Bari, m-to w prow, włoskiej Bari, nad Adryatykiem i przy linii kolei Bari-Brindisi: kościół z czasów normańskich, gimnazyum, port, dobywanie oliwy, garbarnie, 15 000 m-ców.

Molo di Graëta, dawna nazwa Form i i (ob.).

Moland Ludwik Emil, literat francuski (* 1824 w Saint-Omer). Prawnik z zawodu, oddał się wyłącznie literaturze, współpracując w pismach i wydając badania historyczne, jak „Peuple et roi au XIII siècle“ (Paryż 1851), „Saint-Omer dans la Morée, esquisse de la domination française an moyen-âge“ (t-że 1852), oraz powieści i nowele, jak „Le roman d’une fille laide“ (t-że 1861), „Le veuvage“, oraz szkice literackie: „Les origines littéraires de la France“ (t-że 1862), „Molière et la comédie italienne“ (t-że 1866), „Molière sa vie et ses ouvrages“ (t-że 1866). Redagował wyda-wuictwo klasyków francuskich (wydawane przez Garnier frères), w którem umieścił w opracowaniu własnem dzielą Moliera (1863 — 63, 7 t.) i Raciua (1870 — 79, 8 t.) oraz wiele uwag i wstępów do dzieł innych klasyków. Kierował przedrukiem dzieł zbiorowych Voltaira (1878—85, 52 t.), uzupełniając to wydawnictwo korespondencyą.

Molander Ho raid Jan, pisarz szwedzki (*1858 w Stokholmie— f tamże w 1900). Przykładał się do nauk w Upsali oraz za granicą. Występował z wielkiem powodzeniem w teatrze w Stokholmie i w Helsingforsie i uapisał wiele komedyi przyjętych bardzo przychylnie, zarówno przez publiczność, jak przez krytykę. Trwałą wartość ma jego powieść „Rycerz szczę-

M. Ko

omawiał z nim projekt krucyaty i połączenie Templaryuszów i Szpitalników; o tym przedmiocie przedstawił M. dwa memoryały (w „Vitae pa-parutn Avenionensium“ 1693 t. III), przybył do Francyi z 60 rycerzami, udał się do Paryża w celu odbudowania zgromadzenia. Tu jednak po śmierci Katarzyny Valois Filip V, który nienawidził zgromadzenia i pragnął zagarnąć jego dobra, uwięził wszystkich Templaryuszów (1307). Na torturach nie zdołał uratować zgromadzenia gubiąc siebie, dał świadectwo przestępnemu życiu Templaryuszów, poczem został skazany na więzienie dożywotnie. Gdy cofnął swe zeznania, został r. 1314 wraz z innymi dostojnikami zgromadzenia spalony. — Bibi.: E. Besson „Étude sur J. de M.“ (Besançon 1877); E. Renan „Hist, litter.“ (1877).

Molbech 1) Kry sty an, filolog i historyk duński (* 1783 w Serb — f 1857 w Kopenhadze). Urzędnik biblioteki królewskiej, r. 1829 został profesorem historyi literatury w Kopenhadze, w r. 1830 członkiem dyrekcyi teatrów królewskich. Z pośród licznych jego prac zasługują na uwagę; „Historie om Dithmar-skerkregen“ (Kopenhaga 1813); „Fortaellinger og Skildringer af den danske Historie“ (1837 — 40, 2 t.); „Videnskabernes Selskabs Historie

1    dets forste Aarhundrede 1741 —1842“ (1843); „Forelaesninger over den danske Poesi“ (1831 — 1832, 2 t.); „Dansk Glossarium eller Ordbog oder foraeldede danske Ord“ (1853 — 66); „Dansk Dialekt-Lexikon“ (1833—41), oraz najważniejsze jego dzieło „Dansk Ordbog“ (1833,

2    t., wyd. 2, 1854 — 59). W życiu politycznem M. był czyuny dopiero w ostatnim okresie swego żywota, był przeciwnikiem modnej wówczas idei „skandynawskiej“. — M. 2) Knud Kr cystyna Fryderyk, krytyk i poeta duński, syn poprzedniego ( * w 1821 w Kopenhadze— f tamże 1888). R. 1843 bibliotekarz królewski, 1853 — 64 profesor języka duńskiego w Kielu, a w 1. 1871—81 cenzor teatru w Kopenhadze. Jego poezye wielce kunsztowne w formie cieszyły się wielkiem powodzeniem. Z utworów dramatycznych największą wartość posiada sztuka „Ambrosius“ (1878) wyd. 13-e, 1902), w której przedstawiono życie poety Stuba. Krytyczne prace M-a (wybór ukazał się p. n. „Fra Danaidernes Kar“ (1873) cechuje, obok smaku subtelnego i znajomości omawianych kwestyi, jednostronność doktrynerska. Poezye jego zbiorowo wyszły w 1. 1863 i 1869; późniejsze r. 1888.

Moldenhaver Jan, nauczyciel ociemniałych duński {* 1829 Kopenhadze), r. 1856 dyrektor zakładu dla ociemniałych w Kopenhadze, gdzie założył T-stwo popierania pracy ociemniałych.

adz.

tropijnych. Znał kilkanaście języków. — Oprócz prac wyżej wymienionych drukował m. inn. w „Gazecie Gądowej“: „Czyli prawo państwa do wychowania dziecka z urzędu należy uczynić zależnem od spełnienia przezeń wykroczenia“ (1889), ,,Kilka uwag z powodu książek i broszur, dotyczących nieletnich“ (1892), „Projekt austryackiego kodeksu karnego“ (1894), „Piąty zjazd międzynarodowy więzienny w Paryżu“ (1895), „Wskrzeszone i nowe czasopisma penitencyarne i karne“ (1897), ,,0 stowarzyszeniu generalnem więzień i jego buletynach“ (1898), „Siódmy międzynarodowy zjazd prawa karnego w Lizbonie“ (1898), „T-stwo opieki i ocalania dzieci w Wiedniu“ (1902), „Dzieci opuszczone i występue w Hollandyi“ (1903), „Kodeks karny norweski“ (1904), „Metody zarządu więziennego w St. Zjednoczonych“ (1905) oraz wiele recenzyi i sprawozdań. — Pozgonne wspomnienia: „Gaz. Sądowa“ 1909 J\2 19 (Jan Nowodworski) oraz „Sprawozdania z posiedzeń T-stwa Nauk. Warszawskiego“

Dr Z. U.

Opdragelse, Undervisning og praktiske Udda-nelse“ (t-że 1856), „Fremstilling of Blindefor-holdene i Dannark“ (1879). W 1. 1867—84 wydawał wspólnie z prof. J. Kellerem „Nor-disk Tidskrift for Blinde, Dövstumme og Idiot-skolen“. Napisał także po francusku: „Les établissements d’instruction d’enfants anormaux dans les pays Scandinaves“ (Kopenhaga 1884).

Moldenłiawer Aleksander — prawnik-kryminalista i działacz społoczuy (* 4 lutego r. 1840 w Warszawie—*j- w Krakowie 29 kwiet. r. 1909). Po ukończeniu Instytutu szlacheckiego w Warszawie, w braku w kraju wyższego zakładu naukowego, wstąpił do wydziału prawnego w Petersburgu, uczył się również i w Moskwie.

Ze stopniem kandydata praw, powrócił do miasta rodzinnego i w r. 1861 rozpoczął aplikacyę przy b. trybunale cywilnym w Warszawie, szybko się posuwał po szczeblach magistratury i w marcu r. 1876 zastał powołany na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego. Na tein

Molé Mateusz, mąż stanu franc. ( * 1584 — 1656) syn Edwarda, w r. 1614 prokurator naczelny, r. 1641 pierwszy prezes parlamentu paryskiego. Podczas frondy (ob.) występował w obronie parlamentu, a zarazem przywilejów korony, starając się pogodzić obie strony. R. 1650 kanclerz. Jego „Mémoires“ wydał Cbampollion-

adz.

Molé Ludwik Mateusz, hrabia, mąż stanu francuski ( * w Paryżu 2 stycz. 1781—f na zamku Champlâtreux 23 list. 1855).—Po obaleniu tronu Ludwika XVI, M. wyemigrował z ojcem swoim za granicę, a kiedy nieopatrznie wrócili obadwaj podczas teroru do Paryża, zaaresztowano ich: ojca zgilotynowano, jego zaś, ze względu ua wiek młody wypuszczono z więzienia. M. opuścił Francyę. Z matką swoją udał się do Szwajcaryi, potem do Anglii i pod koniec Dyrektoryatu zjawił się w Paryżu, wstąpił do Szkoły Centralnej i poświęcił się pracom naukowym. Niebawem, bo już w dobie konsulatu, dostawszy się na niektóre salony arystokratyczne, gdzie politykowano i spiskowano naprzemian, M. z całą bezwzględnością zaczął sobie torować drogę do karyery. Roku 1805, a więc niejako nazajutrz po ogłoszeniu Cesarstwa, M. wydał rozprawkę, która rozstrzygnęła o jego losie. Te „Essais de morale et de politique“, noszące pozory naukowości i niby-to będące wypływem głębokich rozmyślań, w gruncie rzeczy kryły pod płaszczykiem jałowej, dźwięcznej frazeologii porewolucyjnej, lichą apologię rządów nieodpowiedzialnych. Napo-

stanowisku zastała go reforma sądowuictwa 1909 VII, H Konic), i wprowadzenie sądów rossyjskich. Po wprowadzeniu tej reformy, mianowany członkiem sądu okręgowego w Warszawie, pozostawał na tern stauowisku do końca życia, jako Polak stale pomijany przy awansach. Słynął jako sędzia sprawiedliwy, a jako przewodniczący sesyi karnych był wzorem taktu, powagi i bezstronności.—Wcześnie jął się pracy na niwie nauko- Pigeac (Paryż 1855 — 58, 4 t.). wej. Już w r. 1866 — 1870 wydał „O przeprowadzeniu odosobnienia w zakładach więziennych“. Od tego czasu poświęcił się głównie badaniom penitencyarnym. Krzewiciel patronatów więziennych, napisał r. 1869 (blizko 40 lat przed powstaniem w Warszawie pierwszego patronatu) rozprawę „O stowarzyszeniach, ma- l jących na celu opiekę nad uwolnionymi z więzień“. Od chwili powstania „Gaz. Sądowej“

M. był jej stałym spółpracownikiem, a później długoletnim członkiem redakcyi. W piśmie tem zamieszczał liczne sprawozdania z międzynarodowych kongresów penitencyarnych oraz z zagranicznej literatury penitencyarnej. Należał do prac niektórych kongresów osobiście (np. w Rzymie w r. 1885). W r. 1888 otrzymał od Liszta zaproszenie na członka Międzynarodowego Związku prawa karnego.

Był jednym z założycieli T-stwa Prawniczego w Warszawie oraz przewodniczącym tamże w sekcyi karnej. W uznaniu zasług M-a T-stwo Naukowe Warszawskie powołało go d. 2 lut. r.

1908 na swego członka. Był jednym z założycieli i członkiem komitetu (od r. 1870) T-stwa osad rolnych, w którego rocznikach zamieszczał swe prace i o którym złożył sprawozdanie i leon powołał go zaraz do służby państwowej szczegółowe na kongresie więziennym w Rzy- | i uczynił audytorem w Radzie Stanu. Na rau-mie 1885 (,,Bull. de la commission pénitentiaire j gi i awanse M. nie czekał długo: po kilku intern.“, Février, 1884). Był prezesem rady nad- | miesiącach służby był już referendarzem stanu, zorczej T-stwa opieki nad dziećmi i członkiem j w r. zaś 1807 prefektem dep. Côte-d’ Or. czynnym wielu instytucyi społecznych i filan- i W r. 1809 został członkiem Rady Stanu i dy-

W r. 1813, towi Ludwikowi Napoleonowi. Po zamachu stanu z 2 grud. M. z innymi rojalistami głośno protestował, ale nic nie wskórawszy, powrócił do życia prywatnego. Umarł rażony apoplek-syą. — Liter.: głównie prace historyczne, poświęcone dobie Ludwika Filipa. M. in. Ludwika Blanca „Hist, des dix ans“.

rektorem zarządu dróg i mostów, dzięki swej uległości dworackiej, został wielkim sędzią, t. j. ministrem sprawiedliwości. Burbonoin, do których obozu umiał się zręcznie przerzucić, służył w sposób równie uległy, co mu nie przeszkadzało stanąć w okresie stu dni z powrotem u boku Napoleona i znowu go opuścić po upadku ostatecznym Cesarstwa. Za utrzymanie go na stanowisku członka Rady Stanu i przyznanie przez Ludwika XVIII tytułu para Francyi, M. umiał się odwdzięczyć: w objawianiu swego rojalizmu szedł na wyścigi z ultra-rojalistami, pierwsze zaś dobitne wyznanie nowej wiary złożył królowi, skazując na śmierć marszałka Neya. W r. 1817 Ludwik XVIII powierzył mu tekę marynarki, po upadku zaś gabinetu Richelieugo powołał go do swego gabinetu przybocznego. Po paru latach M., acz stanowczy reakcyonista, odłączył się od ultrasów i w jasnem przewidywaniu, że Burboni prędzej czy później muszą upaść, przeszedł na stronę opozycyi. W r. 1830 rozpoczął się trzeci okres karyery jego publicznej. Cały jego charakter karyerowicza- intryganta, jego mouarchizm bez głębszych zasad, jego zdeklarowana dążność do bezruchu, wszystko to były zalety, które tylko Ludwik Filip umiał ocenić należycie. To też po objęciu władzy, wysławszy do Londynu Talleyranda, zdał na M-go zarząd spraw zagranicznych. Dzięki zabiegom tych dwuch ministrów, którzy, charakterem podobni do siebie, świetnie się uzupełniali, Ludwik Filip wkrótce się dobił uznania swojego tronu przez większość dworów europejskich; wygłoszona przy tej sposobności niejako tytułem poręki zasada niein-

M. Sz.

Molekularna (cząsteczkowa) dyspersya, M-e rozpraszanie światła, różnica cząsteczkowych refrakcyi ciała dla dwu rozmaitych promieni światła. M-e d-e wprowadził do badań chemicznych w sposób doskonały chemik polski J. W. Brühl

(f 1911).

Dr A. J. G.

za

Dr W. Wer.

Molekularna fizyka. Wiele zjawisk i własności fizycznych i chemicznych materyi daje się wytłumaczyć, jeśli je uważać będziemy wyniki przebiegów zachodzących pomiędzy od-dzielnerai molekułami, czyli cząsteczkami, wcho-dzącemi w skład materyi. M. f., albo fizyka cząsteczkowa, jest to dział fizyki, zajmujący się rozważaniem natury i własności molekuł, ich wielkości i kształtu, ich ruchów i sił, które na siebie nawzajem wywierają, oraz wyprowadzaniem z tych zjawisk przypuszczalnych, niedostępnych dostrzeganiu bezpośredniemu, praw zjawisk dostrzegalnych i podlegających badaniu doświadczalnemu. Zadanie M-ej f-i przeprowadzono w całości tylko dla fizyki gazów (ob. gazy); kinetyczna teorya gazów tworzy też najważniejszy dział M-ej f-ki. W cieczach i ciałach stałych molekuły nie posiadają takiej ruchliwości i swobody, jak molekuły ciał gazowych, ponieważ siły międzycząsteczkowe działają tylko na b. małe odległości, więc działania ich ograniczają się do molekuł bezpośrednio sąsiadujących, lub też b. bliskich siebie. Objawy terwencyi była rzekomo osobistym pomysłem tych działań są różnorodne, np. spójność, przy-M-go. Za miuisteryum Kazimirza Periera M. ja- leganie, dyfuzya, sprężystość, powstawanie krysz-ko jeden z przywódców stronnictwa oporu sta- tałów, włoskowatość, napięcie powierzchni (ob. nął w opozycyi prawicy. Do władzy powrócił artykuły właściwe). Zwykle rozszerza-po upadku Thiersa we wrześ. r. 1836. W ga- ją zakres M-ej f-i w tym znaczeniu, że obej-binecie, który reformował wtedy do spółki mują nią nie tylko tłumaczenie wymienionych z Guizotem, wziął tekę polityki zagranicznej, zjawisk, ale i sam ich opis oraz prawa doświad-a Guizotowi powierzył wydział oświaty. Nie- czalne, nimi rządzące. — Liter.: Witkowski „Za-zgoda z Guizotem sprowadziła rychło upadek sady fizyki“, II, 1904; Tait „Properties of Mattego ministeryum, odbudowanego przez M. ter“, wyd. 4-e (Londyn 1899). Gosiewski ,,Wy-w kwietniu r. 1837; trwało ono jeszcze dwa kład mechaniki cząstkowej“ (Paryż 1873); Maj-lata, ale napadane bezustannie przez wszyst- lert „Essai sur les éléments de la mécanique des kie stronnictwa, upadło d. 31 marca r. 1839, po- particules“ (t-że 1897).—Por.: At om. czem M. wycofał się do życia prywatnego. Molekularna (cząsteczkowa) objętość, sto-W r. 1840 został członkiem Akad. francuskiej, sunek pomiędzy ciężarem cząsteczkowym (ob.) Jedynym tytułem do takiego zaszczytu była i ciężarem właściwym (ob.) ciał jest jednako-owa apologia despotyzmu, którą ogłosił w r. wy dla wszystkich gazów przy jednakowych 1805. Kiedy wybuchła rewolucya lutowa, Ludwik ciepłotach i ciśnieniu. Według prawm Avogadry Filip w najkrytyczniejszej chwili powierzył w objętościach jednakowych gazów, o ile po-M-mu uformowanie gabinetu, ale było zapóźno. siadają jednaką ciepłotę i prężność, znajduje W Zgromadzeniu Naród., do którego dzięki koa- się ilość cząsteczek jednakowa, przeto gęstości licyi żywiołów najreakcyjniejszych dostał się gazów mają się do siebie jak ich ciężary czą-z mandatem z dep. Girondy, należał do prawi- stoczkowe i, odniesione do wodoru jako jedno-cy krańcowej. Taksamo w Zgromadzeniu Pra- ści, równają się połowie ciężaru cząsteczkowe-wodawczem, gdzie był duszą spisków przeciw go gazu. Dla ciał ciekłych i stałych na dro-Rzeczypospolitej, a potem przeciw pretenden- , dze doświadczalnej zdołano też wyprowadzić

czek.

Molekularna (cząsteczkowa) refrakcya, M-e

załamanie światła, iloczyn z ciężaru cząsteczkowego ciała i tegoż załamania właściwego (ob.) M. r. zwłaszcza dzięki pracom chemika polskiego J. W. Briihla (f 1911) znalazła szerokie zastosowanie, jako ważny środek pomocniczy przy oznaczaniu budowy chemicznej ciał.

Dr W. Wer,

1872), W.“.

pewne prawidłowości. Objętości cząsteczkowe nie są jednak bynajmniej sumami objętości atomowych, zależą one mniej od objętości, niż od sposobu powiązania wzajemnego atomowi budowy cząsteczki. Podwójne wiązania między atomami zwiększają np. objętość cząsteczkową; związanie takie atomów węgla jest słabsze niż pojedyncze, połączenia nienasycone posiadają przeto większe ciepło spalenia. Zmniejszenie objętości cząsteczkowej przy całkowitem uwo-dorzaniu pochodnych benzolowych jest trójkrotne w stosunku do tegoż zjawiska przy przyjściu węglowodorów etylenowych w nasycone, tłuszczowe. Sześciowodorki benzolu posiadają znacznie większy ciężar właściwy i niniejszą objętość cząsteczkową, niż odpowiednie izomery etylenowe; pierścienne powiązanie atomów węglowych z utworzeniem benzolu, sprowadza więc znaczne zmniejszenie się objętości cząste-

Dr A, J. G.

Dr A. J. G.

Molekularne ciepło ciała chemicznie złożonego, jest to iloczyn ciepła właściwego przez ciężar molekularny ciała; jest to więc ilość ciepła potrzebna do ogrzania o 1°C ilości gramów ciała, liczebnie równej jego ciężarowi molekularnemu. Według Neumanna i Koppa atomy pierwiastków, wchodzących w skład molekuły, zachowują właściwe sobie wartości ciepła atomowego (ob. Ciepło właściwe), czyli że M.

c. cząsteczki powinno być równe sumie wartości ciepła atomowego wchodzących w jej skład atomów. Prawo to jest tylko przybliżone, podobnie jak prawo Dulouga i Petita, ale mimo to oddaje ważne usługi przy określaniu budowy molekuły (ob. Molekuła, Atomistyka chemiczna).

Molekularne połączenia, połączenia chemiczne, powstające przez zgrupowanie się cząsteczek nasyconych związków chemicznych. Woda i liczne sole są w zupełności nasyconemi połączeniami, w których wszystkie wartościowości poszczególnych pierwiastków zużyte zostały na wzajemne ich związanie, mimo to ciała te tworzą razem t. zw. sole z wodą krystalizacyj-ną, które uznać należy za pewnego rodzaju połączenia chemiczne. Stojąc na gruncie dwu-wartościowości niezmiennej tlenu, niemożliwem się wydaje istnienie cząsteczki (H₂0)₂, a jednak ciało to istnieje w parze wodnej, stosownie do prawa Avogadry. Ścisłego rozgraniczenia prawdziwych połączeń chemicznych i M. p. nie jesteśmy jeszcze w stanie przeprowadzić. Możliwość istnienia drugich objaśniamy działa-

Wiel. Enc. Powsz. Jlustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 374a.

niem sił całych cząsteczek je składających, co znów wskazuje na niedostateczność naszych poglądów na stałą, niezmienną wartościowość pierwiastków i budowę ciał. — Por. Naumann „Ueber Molekularverbindungen“ (Heidelberg

I)r A. J. G.

Molekularne ruchy. Współczesna teorya atomowa materyi przypuszcza, że cząsteczki, czyli molekuły, nie znajdują się w spoczynku, lecz w ruchu ustawicznym, tym żywszym, im wyższa jest ciepłota ciała. Za pomocą tych M-ch r-ów można wytłumaczyć dokładnie zachowanie się ciał gazowych (ob. Gazy); lecz i w innych stanach skupienia grają one niewątpliwie rolę doniosłą (ob. Przewodnictwo, Dyfuzya) tembardziej, że jak dowiódł van der Waals, niema różnic zasadniczych pomiędy gazami i cieczami i można gaz zamienić na ciecz w sposób ciągły, t. j. bez nagłej zmiany własności. Ważnego argumentu na korzyść istnienia M-ych r-ów dostarczyły ruchy odkryte w r. 1827 przez angielskiego botanika Roberta Browna, i znane pod jego imieniem, które jednak dopiero w czasach nowszych uznane zostały za objaw r-ów M-ych. Brown, obserwując przez mikroskop drobne cząstki ciał obcych, pływające w cieczach, zauważył, że wykazują nieustanny ruch nieregularny, drgający. Wieuer, Gouy, Perrin badali te ruchy; były one tym szybsze, im mniejsze były rozmiary cząstek; droga ruchu przedstawiała linię łamaną o zygzaku nieregularnym, tak że cząstka, pomimo ruchu ustawicznego, nie wychodziła poza granice niewielkiej przestrzeni. Wynalazek ultramikroskopu ułatwił badanie ruchów Browna, pozwalając na spostrzeganie cząstek nazwyczaj drobnych, obdarzonych ruchem b. szybkim. Przyczyny tych ruchów nie można przypisać prądom konwekcyjnym, powstającym wskutek różnic miejscowych ciepłoty, ani wstrząśnieniom mechanicznym, gdyż ruchy są indywidualne, t. j. nawet b. blizkie siebie cząstki poruszają się niezależnie od siebie, prócz tego ruchy są zupełnie niezależne od czynników zewnętrznych i odbywają się bez widocznej zmiany, nawet po najstaranniejszem usunięciu ich wpływu. Zależą więc widocznie od czynników wewnętrznych — prawdopodobnie od M-ych r-ów cieczy. Cząstka ciała obcego podlega, według tego przypuszczenia, zderzeniom ustawicznym z molekułami cieczy i jest przez nie popychana to w tę, to w ową strouę; ponieważ cząstka, dostrzegaua przez mikroskop, ma masę większą od masy molekuły, więc ruchy jej są powolniejsze od r-ów M-ych, choć zasadniczo niczem od nich się nie różnią; istotnie, charakter ruchów Browna w zupełności odpowiada temu, co wywnioskowano na podstawie założeń teoryi kinetycznej materyi; nawet pewne prawa ilościowe, wyprowadzone na tej podstawie dla ruchów Browna, potwierdziło doświadczenie. Ruchy te dostrze.

gano również w gazach (cząstki dymu). Teoryę ich podali Einstein iSmoluchowski.—Badania chemiczne doprowadziły do wniosku, że molekuły ciał gazowych, nawet pierwiastków, nie są tworami prostemi, lecz są złożone z dwuch lub więcej atomów (ob. Molekuła); niektórym tylko przyznano właściwości gazów jednoatomo-wych. Atomy mogą podlegać ruchom wirowym, lub drgającym wewnątrz molekuły; na istnienie tego rodzaju M-ych r-ów wskazuje następująca okoliczność. Jeśli ogrzewamy gaz jednoatomo-wy przy stałej objętości, to dostarczana energia cieplna idzie całkowicie na wzmocnienie energii kinetycznej molekuł, t. j. na podniesienie ciepłoty gazu; jeśli ogrzewamy przy stałem ciśnieniu, to objętość gazu zwiększy się, czemu towarzyszy wykonanie pewnej pracy na koszt energii doprowadzonego ciepła. Ciepło właściwe gazów przy ciśnieniu stałem jest więc większe od ciepła właściwego przy objętości stałej (ob. Ciepło), a prosty rachunek, oparty na założeniach teoryi kinetycznej wykazuje, że stosunek tych dwuch wielkości powinien być równy ⁵/₃. Przy ogrzewaniu gazu wieloatomowego wzrasta szybkość ruchu, nietylko całych molekuł, ale i ruchów atomów wewnątrz molekuł; część energii dostarczonej zostaje obrócona na wzmożenie energii wewnętrznej molekuł, nie wpływającej na stan cieplny gazu; do ogrzania gazu potrzeba zatem więcej ciepła, niż w wypadku, gdyby molekuły były jednoatomowe.

opór, który ciała stawiają ściskaniu, działaniem sił odpychających; w stanie obojętnym ciała, oba rodzaje sił utrzymują się w równowadze; podczas wyciągania cząsteczki oddalają się od siebie i przeważają siły przyciągające; odwrotnie, przy zbliżaniu cząsteczek wskutek ściska nia, biorą górę siły odpychające. Można zdać sprawę z tego zachowania się ciał, jeśli przypuścić, że siły odpychające szybciej maleją w miarę wzrastania odległości, niż przyciągające; dla drugich przyjęto prawo, analogiczne do prawa ciążenia, t. j. odwrotną proporcyo-nalność do kwadratu odległości; dla sił odpychających—do piątej potęgi odległości.—Hypo-teza sił odpychających stała się zbyteczną wskutek teoryi kinetycznej materyi, która opór przeciw ściskaniu tłumaczy wzmożeniem częstości uderzeń molekuł o siebie i o ściany naczynia Tob. Gazy). W tej teoryi siły odpychające są potrzebne jedynie do wytłumaczenia odbijania się molekuł od siebie, które odbywa się tak, jak w wypadku kul doskonale sprężystych. Siły te działają więc tylko chwilowo podczas zetknięcia się cząsteczek.—Natomiast pomiędzy cząsteczkami gazu działają wciąż siły przyciągające, jak tego dowodzą rozważania następujące. Teorya kinetyczna, o ile chce wyprowadzić własności gazów z ruchów doskonale sprężystych molekuł, nie uciekając się do uwzględniania sił M-ych, dochodzi do wniosku, że objętości gazów, poddawanych zmiennym ciśnieniom, powinny się zachowywać zgodnie z prawem Boylego i Mariotta: p. v=c. To prawo jest zgodne z rzeczywistością dla gazów silnie rozrzedzonych; przy ciśnieniach wysokich, oraz blisko ciepłoty krytycznej, gazy wykazują odchylenia od niego. Van der Waals przypisał te odchylenia działaniu M-ych S. Każda cząsteczka, znajdująca się wewnątrz gazu, podlega M-yin S-m, działającym mniej lub więcej równomiernie ze wszystkich strou, tak że wpływy ich na ruch cząsteczki znoszą się wzajemnie; na cząsteczkę, znajdującą się blizko powierzchni, działają M. S. tylko z jednej strony; jeśli są to siły przyciągające, to dzięki im zmniejszona zostaje szybkość, z którą cząstki uderzają o ściany naczynia, a więc zmniejsza się ciśnienie, wywierane przez gaz; ten wpływ będzie tym

Energia wydatkowana przy zwiększaniu objętości podczas ogrzewania przy stałem ciśnieniu, tworzy mniejszy ułamek energii całkowitej, pobranej, niż dla gazu jednoatomowego. Stosunek obu rodzajów ciepła właściwego powinien więc być dla gazów wieloatomowych bliższym jedności, i to tym bliższym, im bardziej złożona jest budowa molekuły. Doświadczenie potwierdziło w zupełności te wnioski. Dla pary rtęci, uważanej za gaz jeduoatomowy, wspomniany stosunek ma wartość ściśle równą wartości teoretycznej 1.666; dla gazów dwuatomowych jak tlen, wodór i azot, wynosi około 1.4, dla związków trzyatomowych S0₂ —1.24; C0₂—1.3; H₂0—

1.28. — W czasach, w których światło uważano za mechaniczne drgania eteru, zaliczano do M-ych r-ów ruchy drgające cząsteczek ciał świecących, uważając je za wzmożone ruchy    cieplne    większy, im cząsteczki będą bliższe    siebie, t. j.

molekuł; przyjęta dziś ogólnie teorya    elektro-    im gaz będzie bardziej ściśnięty. Zatem przy

magnetyczna światła, przypisuje powstawanie zmniejszaniu objętości ciśnienie powinno wzra-światła ruchom nie atomów, lecz cząsteczek stać mniej szybko, niżby tego wymagało prawo elektrycznych, wchodzących w skład    budowy | Boylego i Mariotta. Gdyby M. s.    były odpy-

atomu—t. zw. elektronów (ob. Ma tery    a pro-    chające, to, przeciwnie, ciśnienie    powinnoby

tir W. wer.

m i e n i s t a, Światło).

Molekularne siły— siły działające pomiędzy molekułami. Spójność materyi dowodzi, że pomiędzy molekułami ciał działają siły przyciągające, dla których przezwyciężenia potrzebna jest pewna siła zewnętrzna; przyleganie wskazuje na przyciąganie pomiędzy cząsteczkami ciał różnych. Podobnie próbowano objaśnić

wzrastać szybciej. Doświadczenie wykazało słuszność pierwszego przypuszczenia, przemawiając za istnieniem sił przyciągających. Van der Waals wyprowadził z tych założeń wzór:

(P+O 0-b)-C

w którym jednocześnie uwzględnił, że objętość y, zajmowaną przez gaz trzeba zmniejszyć o tę objętość b. którą zajmują same molekuły.

żać należy także za połączenia przeważnie dwu atomów jednakowych. Najważniejszym dowodem, przemawiającym za istnieniem M-uł, jest nienormalna dyspersya (rozproszenie światła), której nie możnaby sobie wytłumaczyć bez przyjęcia istnienia w M. elektronów, pobudzanych do drgania pod wpływem fal elektrycznych światła. Przepuszczalność wielu ciał stałych względem promieni katodowych i pochodzących z ciał promieniotwórczych (radu i t. p.) przemawia, zdaniem Lenarda, za tem, że i atomy składają się z drobniejszych części (dynamid), które są względnie znacznie od siebie oddalone. Opierając się na łącznem traktowaniu pewnych hipotez i spostrzeżeń, starano się oznaczyć wielkość M-uł, a przynajmniej największą granicę tejże. Według teoryi kinetycznej gazów, M. gazów znajdują się w ciągłym ruchu postępowym po linii prostej; do żywej siły tego ruchu pro-porcyonalua jest ciepłota gazu, podobnie ciśnienie, wywierane przezeń na ścianki naczynia, wskutek ustawicznego zderzenia z niemi jego cząsteczek. Dla tlenu np. średnia szybkość M-uł wynosi przy 0° 461 m. na sekundę, azotu 492, wodoru 1 844. Mimo tej nader znacznej szybkości, cząsteczki gazów, wobec częstego spotykania na swej drodze innych cząsteczek i odbijania się od nich, przechodzą w kierunku linii prostej nader małe przestrzenie, orednie

zu.

Dr W. Wer.

Ten wzór nietylko daleko lepiej oddaje zachowanie się gazu pod wysokiemi ciśnieniami, niż wzór Boylego i Mariotta, ale nadto zdaje sprawę z przebiegu skraplania gazu oraz z istnienia ciepłoty krytycznej. — Do tych samych wniosków doprowadzają wyniki badań, prowadzonych przez Joulego nad rozszerzaniem się gazów bez wykonania pracy. Joule brał dwa obszerne naczynia, jedno zawierające ściśnięty gaz, drugie próżne i, połączywszy je przewodem, pozwalał gazowi rozprężać się i zająć oba naczynia. Żadna praca zewnętrzna nie została przy tem wykonana; mimo to wszystkie gazy badane ochładzały się nieco, czyli część energii cieplnej została im odebrana; ta energia była potrzebna do wykonania pracy wewnętrznej przy zwiększaniu się odległości pomiędzy cząstkami wbrew działaniu S. M. przyciągających; gdyby siły te były odpychające, same wykonałyby pracę, która, zamieniona na ciepło, podniosłaby ciepłotę badanego ga-— Por.: Natanson „Wstęp do fizyki teoretycznej “.

X³

7CS².

Przyjąwszy, że przy skropleniu gazów sfery działania ich cząsteczek stykają się ze sobą, można ze stosunku gęstości gazu i powstającej z niego cieczy, oznaczyć stosunek X do s, a tem samem średnicę s sfery działania, będącą wówczas górną granicą średnicy cząsteczki. W ten sposób O. E. Meyer wyliczył, że w warunkach zwykłych 1 cm. sz. powietrza zawiera około 60 trylionów cząsteczek. Według prawa Avogadry stosuje się liczba ta i do wszystkich innych gazów. Średnia odległość wzajemna cząsteczek równa się około 2.5 milionowych części milimetra. Jeden miligram powietrza zawiera ok. 46 trylionów cząsteczek, 1 mgr. wodoru—640 tryl. Ciężar jednego atomu wodoru, jako połowy cząsteczki, równałby się wówczas jednej 1 300 trylionowej części miligrama. Średnica cząsteczki wodoru wylicza się stąd —0.14 mi-lijonowych części milimetra, średnia długość jej drogi po prostej =182 milionowym częściom milimetra. Liczby powyższe należy w ten sposób

Molekularny (cząsteczkowy) ci§żar, ob. Atomistyka chemiczna. Do metod fizycznych oznaczania M-ych c-ów ciał znajdujących się w roztworze przybyła niedawno polegająca na obniżeniu prężności pary roztworów przez ciała rozpuszczone. Obniżenie to, podobnie jak de- długości tej drogi wyliczyć można na zasadzie presya punktu zamarzania, dla każdego roz- tarcia wewnętrznego gazów. Z kinetycznej teo-puszczalnika jest proporcyonalne do ilości roz- ryi gazów wynika dalej stosunek pomiędzy puszczonych cząsteczek. Doświadczalnie korzy- średnią długością drogi cząsteczki /, średnią stamy z tej metody wskutek zjawiska ściśle odległością pomiędzy cząszeczkami X i średnicą związanego z obniżeniem prężności pary i równolegle z niem występującego, a mianowicie s sfery ich działania, a mianowicie 1= podwyższeniu ciepłoty wrzenia roztworu. Co się tyczy najdogodniejszej metody oznaczenia M-go c-u ciał rozpuszczonych, metody kryoskopowej, która zwłaszcza w niedawnej przeszłości wielce została udoskonalona, stosować ją można jedynie do ciał obojętnych, chemicznie mało czynnych, nie zaś do elektrolitów. Jednak i ciała pierwszej kategoryi, o ile nie ulegają w roztworze całkowitemu rozszczepieniu na cząsteczki, dają wyniki nieścisłe lub wręcz błędne.--Por.: Windisch „Die Bestimmung des Molekulargewichts in theoretischer und praktischer Beziehung“ (Berlin 1892); Biltz „Die Praxis der Molekulargewichtsbestimmung“ (t-że

1897).

Dr A. J. G.

Molekularny (cząsteczkowy) wzór, wyraża jakość i ilość atomów poszczególnych pierwiastków wchodzących w skład cząsteczki ciała złożonego. Ob. A to misty k a c h em i czn a. Dr A- J-G-

Molekuły (cząsteczki) łac. {moleculae=drobne masy), najdrobniejsze cząsteczki, na które wyobrazić sobie można ciało rozłożne bez zmiany jego własności chemicznych. M. ciał złożonych pojmować, że o ile wogóle M. istnieją i o ile składają się z dwu lub więcej atomów różno- | słusznemi są postulaty kinetycznej teoryi ga-rodnych; również M. ciał pierwiastków prostych, zów, tylko przy tych wielkościach wytłumaczyć na zasadzie pewnych faktów naukowych, uwa- śobie można własności gazów. Ob. Atomy

1    atomistyka ch e mi czna—Por.: Boltzmann „Vorlesungen üb. Gastheorie“ (Lipsk 1896—98,

Molesworth William, polityk angielski ( * 1810 w Camberwell w Surrey — f 1855); r. 1832 członek parlamentu, w którym wybitną grał rolę. Jeden z przywódców t. zw. ,,radykalizmu filozoficznego“. Założył w r. 1835 „London Reviev“, organ tego kierunku. W parlamencie wiele pracy poświęcał sprawom kolo nialnym, dążąc do zmniejszenia wydatków kolonialnych i ulepszenia zarządu kolonialnego. R, 1854 wydał dzieła łacińskie i angielskie Hobbesa. R. 1855, na krótko przed śmiercią, otrzymał tekę ministra kolonii. Był zaprzyjaźniony z Millem, Cobdenem, Chlylem i iu. wybitnymi mężami doby współczesnej.

Molfetta, m-to w prow, włoskiej Bari, nad Adryatykiem, przy linii kolei Foggia-Bari, stolica b-pia. Stara katedra (bazylika bizantyjska z w. XII), nowa katedra, liceum, gimna-zyum, seminaryum, biblioteka, muzeum, teatr cegielnie, oliwa, wyroby z ciasta, liny, haudel winem, oliwą, zbożem, migdałami, ożywione rybołówstwo i żeglarstwo, telefony; 30 000 m-ców R. 988 M. zburzyli Saraceni; r. 1529 zdobyte przez Francuzów.

Molibden Mo., pierwiastek metaliczny, w naturze występuje jedynie pod postacią swych związków: z siarką, MoS₂ (molibdenit), z tlenem, Mo0₃ (ochra M.), molibdenianie ołowiu, PbMo0₄ (wulfenit), w ilościach nieznacznych w niektórych rudach żelaznych i w łupkach miedzianych. M. otrzymuje się przez odtleuie-nie rozżarzonego trójtlenku lub chlorku prądem wodoru lub molibdenianu wapnia węglem, poczem wapno wyługowuje się kwasem solnym. Metal zawiera wówczas zaledwie 3 % węgla związanego. Moissan (ob.) odtleniał kwas M-owy węglem z cukru w piecu elektrycznym o 800 amp. i 60 woltów. Guichard stwierdził, że najbardziej rozprzestrzeniona ruda M-u, molibdenit, traci całą swą zawartość siarki przez 5 minutowe żarzenie w rurze węglowej zapo-mocą prądu 900 amp. i 50—55 wolt., metal zawiera wówczas 7 % węgla. Goldschmidt otrzymuje M. z molibdenitu własnym sposobem aluminotermicznym. M. posiada połysk znaczny, przełom biały, jest nader trudno topliwy i lotny (Moissan zdołał zapomocą prądu 700 amp. i 110 wolt. odpędzić w przeciągu 20 minut 20 gr. M.). C. at. M-u=96.0; c. wł. 8.6, ko-walność żelaza; daje się obrabiać pilnikiem i polerować, twardość niższa niż kwarcu i szkła (M. ich nie rysuje); M. nie ulega zmianie pod wpływem wilgoci i powietrza; ogrzewany na powietrzu przybiera barwy nalotowe jak żelazo i w ciepłocie około 600° ulega utlenieniu do trójtlenku M-owego. Rozpuszcza się w kwasie fluorowodorowym, azotowym, wrzącym siarkowym; stop mieszaniny azotanu i chloranu sodu utlenia go energicznie. Przy ogrzewaniu z wę-

2    cz.); O. E. Meyer „D. Kinetische Theorie d.

Dr A. J. G.

Gase“ (wyd. 2-e, Wrocław 1895 — 99); Thomson „Electricity a. matter“ (przekł. niem. Sieberta Brunszwik 1904); Jäger „D. Fortschritte d. kinetischen Gastheorie“ (t-źe 1906).

T. R

adz.

Molenaer Jan Miensze, malarz hollender-ski (* ok. 1600 w Haarlemie —f 1668 t-że), kształcił się pod wpływem Halsa, później Rem-brandta i A. Ostadego. Malował głównie humorystyczne obrazy rodzajowe z życia wieśniaków w karczmie, przy ucztach, przy śpiewie i tańcu i podczas bijatyki. Obrazy jego znajdu-dują się w Berlinie (Śpiewacy, Karczma wiejska, Pracownia malarska), w Drezuie (Skrzypek, Śpiewający wieśniacy), w Szwerynie (Wesołe towarzystwo wieśniacze, Bijatyka przy grze w karty), w Wiedniu, Brunszwiku i in. miejscach.

adz.

Molenbeck-Saint-Jean, półn.-zachodnie przedmieście Brukselli, na zachód od kanału prowadzącego do Charleroy i Willebroek, przy kolei obwodowej. Przemysł tkacki, dywanów, skórzany, kapeluszniczy, mydlarski, żelazny i bron-zowniezy; liczne ogrody warzywne. 63 678

m-ców (1904 r.).

M. Ko.

adz.

Moler (Nikołajewicz) Piotr, bohater serbski (* 1785 w Babina Luka—f 1816 w Belgradzie), jako wojewoda bronił Losnicy od Turków r. 1813 i przebił się przez linię nieprzyjacielską na czele 800 ludzi, z których 600 zginęło. R. 1815 po zawarciu pokoju został sekretarzem rządu nar., lecz wskutek intryg współzawodnika Miłosza został wydany Turkom i powieszony.

Moleschott Jakób ( * 9 sierp. 1822 w Her-togenbosch—f 20 maja 1893 w Rzymie), zajmował katedry fizyologii w Heidelbergu (gdzie ulegał wpływowi Feuerbacha), Zurychu, Turynie i od r. 1879 do śmierci w Rzymie. Jednocześnie z Vogtem i Büchnerem w piątym dziesięcioleciu w. XIX, budował materyalizm. Naj-wybitniejszemi pracami jego są: „Die Einheit

d. Lebens“ (1864) i „D. Kreislauf d. Lebens“

(wyd. 5-e, 1876 — 1885), skierowana przeciw Liebigowi. Opierając się na zasadzie zachowania materyi, daje obraz wielkiego obiegu materyi w przyrodzie. Jednak twierdzi, że materya ma w sobie siłę, czyli jest przesiąknięta duchem, dąży więc M. do monizmu, oświadczając: „chodzi o prawdziwą uieroz-dzielną dwójjędnię, więc nie pogląd materyali-styczny przeciwstawia się spirytualistycznemu, lecz raczej dwójjedyny dwoistemu, rzeczywisty urojonemu“ („Kreisl. d. Leb.“ wyd. 1-e, str.

222). Po śmierci jego wydano autobiografię:

„Für meine Freunde, Lebenserinnerungen“

do tej samej grupy pierwiastków z chromem,

Dr. I. H.

(1895), która daje poznać tego badacza idealnie usposobionego i dążącego do wszechstron- glem M. łączy się z nim z łatwością, dając wę-nego wykształcenia. —Por. o nim: F. A. Lange glik. Ze względu na swe cechy chemiczne, należy „Hist. filoz. materyalistycznej‘‘.

wolframem i uranem, która to grupa naogół posiada charakter zbliżony do siarki. Szczególnie znamienną jej własnością jest mnogość stosunków połączeń tlenowych, wchodzących w nią pierwiastków, a z pomiędzy tych znów wyróżniają się związki o naturze kwaśnej, skłonne do tworzenia t. zw. wielokwasów (ob. niżej). M. jest pierwiastkiem trój- do ośrniowartościowym.

czy wyfarbować można jedwab. M. przy ogrzewaniu w prądzie chloru daje pięcio chlorek MoC1₅, masę czarną, krystaliczną o p. tp. 194°; wrzącą w 268° z utworzeniem czerwonych par; ogrzany w prądzie wodoru daje czerwony trójchlorek MoC1₃, który znów ogrzewany w atmosferze kwasu węglowego rozkłada się na tru-dnolotny, żółty chlorek molibdenawy Mo₃C1₆ i łatwiej lotny czterochlorek brunatny MoC1₄. Znane są też tlenochlorki M-u MoOC1₄ i Mo0₂C1₂, co także stwierdza sześcio-wartościowośó M-u (ob. wyżej). Z siarczków M-u: dwusiarczek MoS₂ występuje jako molibdenit, trójsiarczek MoS₃ opada z roztworów soli M-u od działania siarkowodoru i podobnie jak czte-rosiarczek MoS₄ daje z siarczkami potasówców siarkosole. Ferro molibden o zawarto-

W połączeniach z chlorowcami jest najwyżej 6-wartościowy (Moissan otrzymał sześciofluo-rek Mo. (p. top. 17° i wrzenia 35), przepuszczając fluor nad słabo ogrzanym Mo.). Z tlenem tworzy moc połączeń odmiennych: MoO tlenek molibdenawy, Mo₂0₃ molibdenawomolibdenowy,

ści 50% M-u i molibdenowy nikiel (25% Mo) otrzymuje się przez stapianie prażonego molibdenitu z tlenkami żelaza wzgl. niklu; służą do wyrobu odrębnych gatunków stali (ob. molibdenowa stal). Przymieszka 2% M-u do stali nadaje jej zabarwienie srebrno-białe, przełom jedwabisty i nader wysoką twardość. Naogół pewna ilość M-u sprowadza podwójne podwyższenie twardości co takaż ilość wolframu; możliwe, że stosunek ten odpowiada stosunkowi ciężarów atomowych tych pierwiastków (W. 184, Mo 96). Zbity M. znajduje zastosowanie jako środek pochłaniający tlen (od-tleniejący) przy wyrobie żelaza lanego. W porównaniu z glinem i ferrokrzemem posiada tę zaletę, że tworzy tlenek lotny (bezwodnik kwasu M.), który unosząc się mięsza stop metaliczny. M. otrzymany sposobem aluminoter-micznym stosują też do wyrobu stali odrębnej (ob. niżej). Nazwę m o 1 y b d o s nadawano niegdyś wielu ciałom zawierającym ołów, później stosowauo ją do błyszczu ołowianego i ciał o wyglądzie podobnym, nazywanych także

Mo0₂ molibdenowy (nazywany też nadtlenkiem) są słabo zasadowe; Mo0₃ trójtlenek molibdenowy natomiast jest bezwodnikiem kwasu M. Mo03 krystalizuje się w blaszkach białych, przy ogrzewaniu żółknie, a po ostudzeniu znów staje się białym; smak silnie metaliczny; prawie nierozpuszczalny w wodzie, łatwo roztwarza się w kwasie solnym i azotowym (wyżarzony trudno), topi się w żarze czerwonym na ciecz czerwonawożółtą, sublimuje się łatwo, zwłaszcza w prądzie powietrza, i krysztalizuje się w blaszki i łuski. Przy ogrzewaniu w prądzie wodoru, a także w roztworach, bez trudności ulega utlenieniu. Z roztworu trójtlenku M-u w kwasie azotowym wydziela się kwas M-owy H₂Mo0₄, pod postacią żółtych, zbitych osadów, rozpuszczających się w wodzie i kwasach. Przez dyalizę roztworu raolibdenianu sodu, zakwaszonego kwasem solnym, otrzymuje się nader nietrwały roztwór kwasu M-owego; roztwór ten przybiera na świetle barwę błękitną. Sole kwasu M-ego (molibdeniany) wyprowadzają się już z kwasu normalnego, już z wielokwasów. Ciała bezbarwne lub żółte, przeważnie krystaliczne; w wodzie roztwarzają się tylko sole potasowców.

Ur A. J. G.

Molibdeniany, ob. M o 1 i b d e n.

Molibdenit—MoS₂, z pozoru podobny do grafitu, gdyż jest miękki i smoli papier. Sześciokątne blaszki giętkie, z doskonałą łupliwością równoległą do podstawy. Symetrya bliżej nie wyjaśniona. W dotknięciu łagodny i tłusty. Tw. 1—1.5. Barwa czerwonawa lub ołowiano-sza-

Molibdenian amonu (NH₄)₆Mo₇0₂₄~j-4H₂0, krystały wielkie, bezbarwne, nie zmieniające się , plumbago. Tę ostatnię nazwę dawano też grana powietrzu. Roztwór wodny tej soli, zakwa- fitowi i wielce doń podobnemu molibdenitowi. szony kwasem azotowym, od śladów kwasu fos- Dopiero Scheele w r. 1778 odróżnił te mine-torowego przybiera zabarwienie żółte i wy- rały i otrzymał kwas molibdenowy; w r. 1782 dzieła żółty osad fosforomolibdenianu amonu Hjelm wyosobnił M. metaliczny, a Klaproth (NH₄)₃P0₄4-12Mo0₃+6H₂0. Z reakcyi tej korzy- w r. 1797 uznał wulfenit za molibdenian oło-stamy powszechnie w celu wykrycia i oznaczenia wiu. ilościowego kwasu fosforowego. Kwas fosfo-romolibdenowy H₃P0₄-j-10Mo0₃-(-12H₂0 (żółte słupy) daje osady także z zasadami orga-nicznemi i służy przeto do oddzielania alkaloidów. Podobne kwasy podwójne kw. M. powstają też z kwasem arsenowym. Przez odtle-nienie kwasu M-ego tworzą się rozmaite tlenki M;-u z jego roztworu w kwasie solnym cyna, cynk ra. C. wł. 4.6—4.9. Skład chem. teoretycz-i żelazo osadzają błękitny molibdenian nie: 59$ molibdenu, 41 siarki. W płd. m. nie molibdenawy (błękit M., mineralne topi się, barwi płomień na zielono, na węglu i n d y g o); podobny wytwór (błękitny pozostawia nalot biały. Topiony z saletrą, wy-karmi n) tworzy się od działania chlorku cy- bucha; w kwasie azotowym rozkłada się. Wy-nawego (t. zw. soli cynowej); przy dodaniu wy- stępuje w sąsiedztwie kruszców cynowych koło skoku do roztworu kwasu M-go w kwasie siar- ; Cynwaldu, Sławkowa (Sehlaggenwald) w Czekowym, występuje zabarwienie błękitne, a w cie- i chach, Altenberga w Saksonii, w Kornwalii; po

za tem znaleziono M. w granicie i gnejsie w ¹ sił więc ojca, ażeby go oddał do szkoły. Uiniesz-Nerczyńsku, w góracb Ilmeńskich, na Grenlan-dyi. Kryształy wielkie pochodzą z Kanady.

czono go w kolegium Jezuitów college de Clermont (później Louis le Grand), gdzie wśród młodzieży licznej (około 1800 uczni) były też dzieci rodzin zamożnych, wpływowych, arystokratycznych nawet (np. ks. Conti, brat ks. d’Enghien). Węzły przyjaźni, nawiązane podówczas, przydały się nieraz w życiu M-owi, (np. (protekcya ks. Conti). Narazie, dzięki przyjaźni z Chapellem, wychowankiem wolnomyśliciela Lulliera, po ukończeniu kolegium M. miał sposobność słuchania kursu filozofii, którą Gassendi (słynny przeciwnik Kartezyusza) wykładał gronu młodzieży „dobranej“ (był tam m. in. i słynny później Cyrano de Bergerac). Komentowano na lekcyach Lukrecyusza (De natura rerum), dyskutowano poglądy Descartesa, czego ślady mamy w komedyach M-a. Czy słuchał kiedy M. teologii w Sorbonie, jak to utrzymywał jego współcześnik, Tallemant, niewiadomo, stwierdzono natomiast, że około r. 1643 uczęszczał na prawo w Orleanie; uzyskał podobno licencyat, a bodaj czy nie występował nawet jako obrońca (?). W każdym razie pewne jest, że ojciec M-a, uzyskawszy tytuł dostawcy dworu (tapissier et valet de chambre du roi) i pragnąc przekazać tę „godność“ synowi, skłonił M-a do towarzyszenia królowi Ludwikowi XIII w podróży do Narbonny. Podczas tej podróży (w okolicach Nîmes) M. poznał właśnie aktorkę słynną Magdalenę Bejart, która miała zaważyć na jego losach. Ta wyjątkowo energiczna kobieta opanowała M-a całkowicie; pod jej wpływem zerwał z rodziną, wycofał przypadającą na siebie część majątku, i przystąpił jako członek - współzałożyciel do towarzystwa dramatycznego (trupy aktorów) pod obiecującą nazwa. Illustre Théâtr. Niestety „słynnemu teatro wiu nie powodziło się w Paryżu: M. zadłużył się i dwukrotnie osadzony był w więzieniu. Wyzwolony jednak, ponownie zakłada „towarzystwo“ z rodziną Bejartów i kilku innemi aktorami; ufni w przyszłość wyjeżdżają na pro-wincyę (1647). Dwanaście lat trwało to życie obozowe M-a i jego trupy. Zwiedził Francyę wzdłuż i wszerz, poznał jej zwyczaje, przyjrzał się ludziom wszystkich warstw i okolic kraju, zdobył doświadczenie reżysera, talent aktora i dar spostrzegawczy, tak niezbędny dla korne-dyopisarza. Już podczas tych podróży na pro-wincyi próbował M. swoich sił, jako autor, przerabiając i przystosowując dla swego „teatru“ sztuki pisarzy włoskich i hiszpańskich, a także w utworach własnych, naśladowanych zresztą: L'Etourdi, komedya grana roku 1654 lub 1655 w Lyonie, Le Dépit amoureux, sztuka wystawiona r. 1656 w Beziers. Po powrocie do Paryża ze swoją trupą (która posiadła już wówczas siły pierwszorzędne, up. słynną Duparc, uwielbianą kolejno przez P. Cor-neilla, Moliera i Racina) M. uzyskuje protek-cyę brata króla, ks. Orleańskiego, a następnie.

o. B.

Molibdenowa stal, ob. Molibden. M. s. ze względu na swoją kruchość nie posiada pierwszeństwa przed tańszą od siebie stalą wolframową.

Molibdenowy kwas, ob. Molibden.

Molibdenu węglik, Mo₂C, masa krystaliczna o przełomie białym, błyszczącym i c. wł. 8.9; topi się łatwo, przy mniejszej zawartości węgla na ciecz białą, przy większej na szarą. Nasycenie następuje przy zawartości 5.88 węgla.

Dr A. J. G.

Przy ogrzewaniu węglika z trójtlenkiem molibdenu wydziela się czysty molibden. Przeciwnie, czysty molibden z łatwością wiąże węgiel, a nawet czyni to przy ogrzewaniu do 1500° w proszku węglowym; staje się przytem o tyle twardszym, iż rysuje szkło; ogrzany po tej czynuości do 300° i nagle pogrążony w wodzie nabiera twardości kwarcu.

Molière, pseudonim wielkiego komedyopisa-rza francuskiego; prawdziwe jego nazwisko:

Poquelin, Jan Chrzciciel (* 13 stycz, 1622 w Paryżu—f 17 lut. 1673 tamże). Ojciec, Jan, zamożny mieszczanin paryski, z zawodu tapicer, ożeniony z Maryą Cressé (z rodziny tapi-eerskiej), miał swój zakład przy ul. Saint-Honoré. Narożnik domu ozdobiony był rzeźbą, która wyobrażała grupę „małpek“, wdrapujących się na drzewo. Nazywano ten dom w dzielnicy Maison des Singes, a przyszły aktor i ko-medyopisarz, który dla swoich współcześników był właśnie le Singe de la Nature, z upodobaniem wspominał o tej rzeźbie, która bawiła go w latach dziecięcych. Matka młoda, wesoła, lubiła dobrane towarzystwo, chętnie otaczała się zbytkiem, łączyła pewną uczuciowość ze zdrowym rozsądkiem,*— cechy, które odnajdujemy później u M-a. Matka ta odumarła M-a w 10-ym roku życia; ojciec owdowiawszy, wkrótce ożenił się powtórnie; ale M., pod kierunkiem macochy, dobrotliwej (podobno), wychowywał się zaledwie trzy lata, gdyż jej śmierć niespodziana osierociła rodzinę. Trzynastoletni M. uczęszczał wówczas do szkoły parafialnej, w domu pomagał ojcu w nadzorze lub sprzedaży robót tapicerskich. W chwilach wolnych wybiegał z rówieśnikami na Place Dauphine lub Pont-Neuf, gdzie, w budach jarmarcznych, przypatrywał się występom pajaców, aktorów prowin-cyonalnych itp. Ale marzeniem było dla niego odwiedzanie teatru Hôtel de Bourgogne z dziadkiem Cressé, gdzie mógł przysłuchiwać się grze sztuk Hardego, Teofila de Viau, Rotrou, P. Kornela. To znowu, podczas jarmarków na przedmieściach Paryża, gdzie ojciec M-a wystawiał swe towary, przyszły komedyopisarz miał sposobność poznać repertuar włoskiej Comedia del arte. Wszystkie te wrażenia zapadały w dusze dziecka, ażeby zakiełkować kiedyś w przyszłości... Ale chłopiec pragnął się uczyć; upro-za jego pośrednictwem, pozwolenie odegrania w obecności króla, liczącego podówczas lat 20, własnej swej sztuki Les précieuses ridicules (1659) —satyry przeciw naśladowaniu zbyt wyrafinowanych stosunków towarzyskich i wysłowieniu zbyt sztucznemu, pretensyonalnemu. Upatrywano w komedyi M-a aluzye do wyższych sfer towarzyskich (Hôtel Bambouillet) i to nadało jej rozgłos przesadny, ale jednocześnie przyczyniło się do powodzenia teatru M-a w Paryżu oraz następnych utworów komedyopisa-rza, r. 1660 Sganarelle, 1661 École des maris, r. 1662 École des femmes, r. 1663 Critique de VÉcole des femmes i Impromptu de Versailles. „Szkoła kobiet“, która była tylko rozwinięciem i oświetleniem z innej strony tematu „szkoły mężów“ oraz następnie dwie sztuki, napisane w jej obronie, wywołały istną burzę zachwytu i protestów, aż do obelg czynnych włącznie. Na te ostatnie król (Ludwik XIV) reagował usunięciem winowajcy (hr. de Saiut-Aignan) z t. zw. „lever du roi“ dopuszczeniem wyjątkowo do tego „zaszczytu“ M-a; nie dość na tern, wobec brudnych insynuacyi „kazirodztwa“, szerzonych przeciw M-owi, przez jego wrogów z powodu ożenienia się M-a, z młodszą siostrą A. Bejart, dawnej metresy) król, wraz z Henryetą ks. Orleańską zostają rodzicami chrzestnemi (drugiego) syna M-a (24,

Francyi na cmentarzu; tylko osobiste wstawiennictwo króla zdołało znieść ten zakaz, ale du chowieństwo odmówiło swej obecności na pogrzebie. Akademia francuska, która za życia M-a nie chciała go przyjąć do swego grona, sto lat później wystawiła w sali swoich posiedzeń pomnikowy biust jego z napisem: „Rien ne manque à sa gloire, il manquait à la nôtre“. 0-prócz komedyi, wymienionych powyżej. M. napisał jeszcze wiele utworów mniejszej wagi, jak oto: „Dom Garcie de Navarre'¹,,,les Fâcheux“ (1661), „La Princesse d’Elide“, ,,le Mariage forcé“ (1664), „L’Amour médecin“ (1665), „Le Médecin malgré lui‘‘, ,,Mélicerte“ (1666) „Le Sicilien“ (1667), „Les Amants magnifiques“ (1670). Prócz tego dwa utwory poetyczne, okolicznościowe: „Le Remerciement au roi“, „La Gloire de Val-de-Gra-

ce“, nie licząc „przedmów“ do swych komedyi (b. ważuycli dla historyka literatury), oraz „dedyka-cyi“ i próśb do króla („Placets au roi“). Z tej długiej listy utworów M-a za najważniejsze uchodzą powszechnie: „Skąpiec“, „Don Juan“, „Świętoszek“, „Mizantrop“, „Sawantki“. Zresztą ocena wartości utworów M-a była zawsze bardzo rozbieżna i po dziś dzień polemiki toczą się wśród krytyków, up. o realizmie lub subjekty-wizmie M-a; o wyższości jego komedyi obyczajowych nad komedyami charakteru; o języku i stylu M-a. W każdym razie M. jest to pisarz wszechświatowy i jego wpływ na rozwój komedyi i teatru nie ulega wątpliwości. Nie da się zaprzeczyć zresztą, że brak M-owi zdolności wyczuwania subtelniejszych odcieni uczuć i myśli, zagłuszanych u niego „zdrowym rozsądkiem“. W ojczyźnie M-a pa-

jest dobrą o tyle, o ile się zbliża do komedyi M-a“. Wiele pisano o źródłach utworów M-a i o stopniu ich oryginalności. Według własnego wyznauia, M. „brał, gdzie się dało“, nie przebierając zbytnio: ale z erudycyą książkową łączył głęboką znajomość życia i natury ludzkiej. Jako aktor wybitny i reżyser wytrawny znał tajniki sceny i umiał swe sztuki przystosować do wymagań teatru. Stąd wszechświatowe ich powodzenie na scenie od dwu wieków. Badania wpływów M-a na ówczesne i późniejsze piśmiennictwo francuskie, na literatury obce wszystkich krajów, tworzą same przez się bibliografię olbrzymią, której tu przytaczać niepodobna. O ile rzecz dotyczy przekładów M-a na jęz. polski odsyłamy do rozprawy: „O wpływie M-a na rozwój komedyi polskiej“, study urn historyczno-literackie, napisał B. Kielski (w „Rozprawach w. filolog. Akad. Um.“ w Krakowie 1907, t. 27, seryi Ii-ej, ogóln. zbioru 42, str. 129).—Z pracy tej wynika, iż M. dostał się do Polski z górą pół wieku później niż Kornel i Rasyn, a wiek cały po swem wystąpieniu. Po raz pierwszy zjawia się u nas M. w tłumaczeniu księżnej Urszuli Radziwiłłowej na scenie nieświezkiej. Wy-

II, 1664). Te oznaki przychylności monarchy były niezbędne M-owi, wobec burzy nadciągającej z powodu „Świętoszka“ (Tartuffe). Przed wykończeniem sztuki, sposobem próby wystawione zostały akty 1—3 (d. 12 maja 1664), lecz i niezwłocznie nastąpił zakaz grania sztuki, cofnięty chwilowo, i z nowu wznowiony; | nuje przekonanie, „że od dwustu lat komedya trwało to do d. 5 lutego 1669, kiedy komedya, po pewnych przeróbkach, ostatecznie uzyskała debit. Napaści i oszczerstwa urażonych hypo-krytów nie ustawały; wprost domagano się spalenia... „autora“ np. w książce kś. P. Roullé, poświęconej królowi „Le roi glorieux au monde“). Ale król stał po stronie M-a, i nadał jego trupie tytuł „Troupe du Roi“ w przeciwstawieniu do dawniejszej „Troupe royale“, w Hôtel de Bourgogne; przenosi się wtedy M. (z teatru Petit-Bourbon) do Palais-royal.

Tymczasem M. nie ustawał w pracy, dajac publiczności francuskiej kolejno: r. 1665 „Don Juana“; 1667 „Le Misanthrope“; 1668 „L’ava-re“ i „Georges Daudin“. Po wznowieniu „Świętoszka“ nastąpiły: r. 1669 „Monsieur de Pour-ceaugnac“, r. 1670 „Le Bourgeois gentilhomme“, r. 1671, „Les Fourberies de Scapin“, r. 1672 „Les Femmes savantes“ i „La Comtesse d’Es-carbagnas“, w końcu r. 1673 „Le Malade imaginaire“. Podczas przedstawienia M„ który grał właśnie rolę „chorego z urojenia“, a był już w rzeczy samej ciężko chorym (na serce), dostał krwotoku płucnego i nad ranem dnia ust. zmarł. Władza kościelna sprzeciwiła się pochowaniu zwłok wielkiego pisarza i chluby

danie jej dziel dramatycznych z r. 1754 zawiera tłumaczenia dwuch komedyi M-a: „Les Précieuses ridicules“ i le „Médecin malgré lui“, oraz baletu „Les Amants magnifiques“, „Przejrzane nie mija“. „Komedye“ Radziwiłłowej są pierwszym, lecz poronionym płodem literackiej komedyi polskiej. Właściwe powstanie jej i dalszy rozwój datuje się nie od Radziwiłłowej, ale od Bohomolca. Od nięgo też właściwie śledzić można wpływ M-a na rozwój komedyi naszej. W tym rozwoju wypada odróżnić trzy stadya, z których każde znamionuje się innym sposobem pojmowania komedyi molierowskiej. W okresie pierwszym (1755—90) j diens de son temps“ (1908); przeł. z duńskie-komedyopisarze polscy pozostają pod „wrażeniem“ komedyi M-a (F. Bohomolec, Krasicki,

wymienimy tylko: a) z dawniejszych: Grimarest „Vie de M.“ (Amsterdam, 1705, 12-o; „Additions“, 1706, 12-o); wyd. współczesne Liseux, 1877); Taschereau „Hist, de la vie et des ouvrages de M.“ (1825); b) z dzisiejszych: Mo-land „M., sa vie et ses ouvrages“ (Par. 1887); Mesuard „Notice biographique sur M.“, „Ed. des grands écrivains de la France“ (t. X Hachette); Larroumet „La comédie de M., l’auteur, le milieu“ (1886); Mahrenholtz „M’s Leben u. Werke von Standpunkt d. heutigen Forschung“ (Heilbronn 1881, 8-ka); Karl Mantzius „M. Les Théâtres. Le Public et les comé-

go, praca zasadnicza, z licznemi ryciuami; La-fenestre „Molière“ („Les grands écrivains français“ (Hachette 1909); Lacroix „Bibliogr. Mo-liéresque“ (wyd. 2-e,    1875); tegoż „Iconographie Moliéresque“ (wyd. 2-e,    1876, 8-o).

Z móstwa monografii, które oceniają utwory M-a, lub wykazują ich źródła polecamy najnowszą pracę: Riga] „M“ (Par. 1908, 2 t.), oraz rozdziały właściwe w hist, liter, frauc.: Petit de Julleville (t. V, z. 1), Faguet („Le 17 siècle“, Brunnetière („Manuel“, 169 — 81), tegoż „Les époques du théâtre fr.“ (1892); Sarcey „La comédie“ (wybór pism o M. 3—224, 1910). Zresztą odsyłamy do Lansona „Manuel de bibliogr. de la lit. fr. moderne“ (Par., 1910, II, 373 — 83). Liczba wydań dzieł M-a i utworów pojedynczych nie da się wprost obliczyć. Rokrocznie wydają we wszystkich krą

Zabłocki); w drugim (1790 — 1820)—są oni pod wpływem „wyobrażenia“, które wyrobili sobie o sztukach M-a (Niemcewicz, Bogusławski, Dmu-szewski); w okresie trzecim, od r. 1820 wytwarza się narodowa komedya polska pod wpływem „pojęcia“ o sztuce molierowskiej (A. Fredro i następcy). Ciekawem jest, że z pomiędzy komedyi M-a nie wszystkie wywarły wpływ w równym stopniu na rozwój komedyi polskiej. Najwięcej powodzenia miały: „Le Bourgeois gentilhomme“, „Les Femmes savantes“,

„l’Avare, le Tartuffe“. Mniej naśladowano:

„Szkoły: mężów i żon“, „Don Juana“ i „Mizantropa“, nie wspominając już o innych utworach M-a. Wpływ M-a działał ewolucyjnie; z początku brano intrygę i budowę, co do charakterów, tylko technikę zewnętrzną, zaniedbu- jach nowe ed. z komentarzami i bez, dla szkół jąc obserwacyę życia. Dopiero Fredro położył i dla publiczności. Z oryginalnych wyd. franc, „nacisk na charaktery i samodzielną ich obser- zaznaczamy: a) z w. XVII: „Les oeuvres de M. wacyę, posługuje się w kreśleniu ich więcej    de Molière“ (wyd. Sercy, G. de Luyne, częścio-

żę, 307). Obok naśladowań posiadamy także liczne tłumaczenia komedyi M-a na jęz. polski. Jakościowo przekłady te wogóle mniej udatue od naśladowań. Spis tych tłumaczeń podaje B. Kielski, str. 308 — 9, zatrzymując się na przekładach Kowalskiego, wyd. po r. 1820 i zebranych razem w Wilnie r. 1847—50. Z nowszych przekładów najbardziej znane są opracowania: W. Szymanowskiego, K. Zalewskiego i Rydla (ob).—Bibl. Wyczerpująca bibliografia wymagałaby osobnej książki; niewielu pisarzy franc, badano i opracowywano z takiem zamiłowaniem, jak M-a we Francyi i w obcych krajach. Istnieją osobne zbiory dokumentów, dotyczące życia i dzieł M-a, np.: „Collection Moliéresque p. p. D. Lacroix“ (Genewa, 1867 — 75, 20 t. w 12-ce; w „Collection Gay“ (1864 — 75); „Nouvelle Collection Moliéresque“ P. Lacroix et G. Monval 1869 — 90, t. 17 w 18-ce). Przez czas pewien wydawano pisma, poświęcone wyłącznie badaniom dotyczącym M-a; „Le Molié-riste, rev. dirigée par G. Monval“ (1879 — 89, t. X, w 8-ce); „Molière-Museum M. u. seine Bühne“, H. Schweitzer (2 t.,    1879 — 84).

Z dzieł źródłowych, dotyczących życia M-a,

wewnętrzną niż zewnętrzną metodą M-a“ (tam- we, 2 t., 1663), wyd. Quinet, 1666, 2 t. (nie

K. A.

zupełne), wyd. Ribou, 1668 — 69, t. III iV (bez IV!); wyd. pośmiertne.- Barbin, 1673, t. 7, 12-o; Lagrange et Vivot, 1682, t. 8, 12-o (z biografią M-a, jego przyjaciela Lagrange’a); b) wyd. współczesne: „Despois i Mesnard“ w kolekcyi Hachette, „Grands écrivains de la France“ (1873 — 93, t. 13), teksty oryginałów; w t. XI, bibliografia Desfeuilles, XII słownik, XIII album); wyd. 2-e, Molanda, 1880 — 85, Garnier frères, 12 t., 8~o; wyd. Régniera 1878, 5 t., 4-0 (ze wstępem krytycznym). O języku M-a pisano wiele, szczególnie w Niemczech (rozprawy doktoryzacyjne na tematy ze składni, stylistyki, o właściwościach gwarowych osób w jego komedyach i t. p.). We Francyi wydano słowniki jęz. M-a Génin „Lexique comparé de la langue de M.“ (1846); Livet „Lexique comparé de la langue de M.“ (1896 — 97, t. 3, 8-o); Desfeuilles (por. wyżej). O wierszowaniu M.: Suriau „Versification de M.“ (1896, 8-o).

Moliki, ob. Roztocze.

Molin Jan Piotr, rzeźbiarz szwedzki (*1814 w Gotenburgu—f 1873 pod Waxholmem), poświęcał się początkowo zawodowi kupieckiemu i do-

adz.

adz.

historye kongregacyi de auxiliis.— Bib\.: Schneemann „D. Enstehung d. Thomistisch-molinisti-schen Kontroverse“ (Fryburg 1879) i „Weitere Entwickelung“ (tamże 1880); Lequier „Thèse sur la liberté“ ( w „Critique philos.“ Renouviera,

N. G.

E. Chw.

17 248 (1900 r.).

Molinet Jan, poeta i kronikarz francuski (* przed 1450 —f 1507), historyograf domu Bur-gundzkiego, bibliotekarz Małgorzaty Austrya-ckiej. Jeden z przodowników poezyi „retorycznej“, która kwitła na dworze Burgundzkim; M. wyróżnia się w poezyi swej prostotą formy, w prozie, przepełnionej latynizmami,—czczą frazeologią, „Kronika“, będąca dalszym ciągiem pracy poprzednika jego, Chastellaina, obejmuje 1. 1474—1504, ogłoszona dopiero w w. XIX przez J. A. Buchona (Paryż 1828, 5 t.). Z licznych utworów pomniejszych, ogłoszono tylko wybór prac historycznych, politycznych, religijnych, etycznych, satyrycznych, p. n. „Les Faictz et Dictz de feu de bonne mémoire maistre Jehan

piero w r. 1843 wstąpił do pracowni medalje-ra Cristensena w Kopenhadze. R. 1845 zwiedził Paryż i Rzym, a r. 1848, po wystawieniu Amora, został członkiem Akademii, r. 1855, profesorem zwycz. Akad. i rzeźbiarzem nadwornym. Jego najsłynniejsze dzieło Zapaśnicy (1859), odlew bronzowy w parku muzeum narodowego w Sztokholmie, przedstawia walkę na noże dwuch spiętych pasem zapaśników; przyczynę i wynik walki wskazują 4 płaskorzeźby na podstawie. Nadto z dzieł jego wymienić należy. Posąg króla Oskara szwedzkiego, posągi na fasadzie muzeum narodowego i posąg spiżowy Karola XII.

Molina, m-to w Hiszpanii: 1) M. de Aragon w. prow. Guadalajara 1056 m. npm. u stóp Parameras de M., nad rzeką Galio; zamek, kąpiele siarczane, 3 000 m-ców. 2) M. de Murcia w prow. Murcia w dolinie żyznej Huerta, nad Segurą; solanki, 8 000 m-ców.

Molina Ludwik, Jezuita, teolog ( * 1535 w Nowej Kastylii — f 1600 w Madrycie). Kształcił się w uniwersytecie w Koimbrze, od danym Jezuitom, gdzie Fonsèca nauczał zasad doktryny, którą M. rozwinął. W r, 1553 wstąpił do zgromadzenia, wykładał teologię w Evo-rze w ciągu 20 lat, później aż do śmierci w Madrycie. Dzieła: „Liberi arbitrii cum gratiae donis divina praescientia, praedestinatione et reprobatione Concordia“ (Lizbona 1588); „Komentarze do sumy św. Tomasza“ (Cuenga 1593); „De jure et justitia“ (Cuenga 1593 — 1609). M. stworzył naukę, zwaną od jego imienia molinizmem, usiłującą pogodzić doktrynę wolnej woli człowieka z darami łaski, nieo-myluość i wiedzę przyszłości boską z przeznaczeniem i z koniecznością potępienia. Doktryna ta została rozwinięta przez teologów: Suareza (1548 — 1617) i Vasqueza (1551 — 1604), t. zw. kongruistów (Bóg przewiduje przed urodzeniem człowieka, czy łaska jego będzie dostateczna—congma — dla jego zbawienia, bez względu na jego wolę). Pierwszymi przeciwnikami M-y byli profesorowie teologii, Jezuici: Henri-quez w Salamance, Mariano w Toledzie; pomimo to molinizm utrzymał się jako doktryna panująca u Jezuitów. Krytyka wznowiona została przez Dominikanów, którzy występowali przeciw doktrynie, jako niezgodnej z nauką św. Tomasza; przeprowadzono dysputy publiczne w Valladolidzie; wkońcu sprawa przeszła do Rzymu. Klemens VIII ustanowił kongregacyę de auxiliis (1598) dla zbadania i rozstrzygnięcia tej sprawy; odbyło się 200 kouferencyi; Jezuici, oprócz argumentów teologicznych, przytoczyli swe zasługi polityczne; papież Paweł, nie mając odwagi ani potępić, ani uznać doktryny, rozwiązał kongr. de auxiliis (1607 ), zakazał ogłaszania dzieł w tym przedmiocie bez uprzedniego uznania przez inkwizycyę rzymską. Pomimo zakazu Jezuici i Dominikanie ogłosili dwie

Wiel. Enc. Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 374a.

Paryż 1888).

Molina Jan Ignacy, przyrodnik (* 1740 w Talca w Chile— f 12 wrześn. 1829 w Bo-lognii). Jezuita, missyonarz. Zasłynął jako przyrodnik czylijski. Napisał „Saggio sulla sto-ria naturale del Chili“ (Bologna 1782; przekł. niemiecki, Lipsk 1785) i „Saggio della Sto-ria del Chili“ (t-że 1787; przekład niem., Lipsk 1791). Imieniem M-ny nazwano dwa gatunki roślin: M. Ruiz et Pavon i M. Schrank. E chw

Molinari Gustaw de, ekonomista belgijsko-francuski ( * 3 marca 1819 w Leodium), początkowo trudnił się homeopatyą; r. 1844 przeniósł się do Francyi, uczestniczył w prasie radykalnej i poświęcił się ekonomii i polityce. Po zamachu d. 2 grud. r. 1848, wskutek swych przekonań skrajnych, zmuszony do ucieczki do Belgii, objął tam stanowisko profesora ekonomii politycznej w wyższej szkole przemysłowej w Brukselli. Po utrwaleniu się trzeciej Rzpltej we Francyi, powrócił do Paryża i w r. 1881 został redaktorem „Journal des économistes“. Autor bardzo płodny ale płytki. Do najważniejszych prac M-go należą: „Les soirées de la rue St.-Lazare“ (Paryż 1849); „Cours d’économie politique“ (t-że 1855; wyd. 2-ie 1863); „Le mouvement socialiste avant la révolution du 4 sept. 1870“ (Paryż 1871); „Lettres sur les États Unis et le Canada“ (t-że 1876); „L’évolution politique et la révolution“ (t-że 1884); „Les lois naturelles de l’économie politique“ (1887); „Les bourses du travail“ (t-że 1893); „La viticulture“ (t-że 1897).

Moline, miasto w stanie Illinois, hr. Rock Island, stacya węzłowa dr. żel., nad rz. Missis-sipi. Fabryka narzędzi rolniczych, zakład dla obłąkanych; w pobliżu kopalnie węgla; m-ców

M. Ko

Molinet contenant plusieurs beaulx Traictez, Oraisons et Chants royaulx“ (Paryż 1531). Dzieła M-a są niezwykle rzadkie. —Bibi. De

adz.

adz.

adz.

Ponieważ Koryntczycy

na jednym tułowie dwie głowy, cztery ręce i cztery nogi.—Por.: Schultz „Die Aktorionen-

S. Drz.

adz.

Reifenberg „Mémoire sur Jehan Molinet, historien et poète“ (w „Mémoires de la Société d’ émulation de Cambrai“ z r. 1835).

Molinier August, historyk francuski (* 1851 w Tuluzie), r. 1893 prof. Szkoły archiwów.

Ogłosił mnóstwo prac z dziedziny historyi Lan-gwedocyi, przyczynki w pismach, pracę „Les Obituaires français du moyen âge“ (Paryż 1890), wydał Pascala, Sugera i Kronikę normandzką.

Molinos Michał, mistyk hiszpański (*1640 — t 1697) mieszkał jako ksiądz świecki w Rzymie i zyskał wielki rozgłos dzięki pracy „Guida spirituale“ (Rzym 1675), w której zamiast mechanizmu kościelnego i modlitw, praktykowanych przez Dominikanów i Jezuitów, zalecał spokój ducha, czystą miłość Boga i zniszczenie własnego ciała, jako środki do zbawienia. Wskutek starań Jezuitów 68 zdań z tego dzieła wyklęto jako heretyckie w r. 1687, sam zaś M. skazany na więzienie dożywotnie.

Molinos Jakób, budowniczy francuski (*1743 w Lugdunie—-{*1831 w Paryżu) pracował od r.

1782 wspólnie z Legrandem (ob.), z którym wykonał m. in. następujące prace: kilka hal targowych w Paryżu, salę dla widowisk trupy włoskiej, dekoracyę salonu w pałacu Marbeuf na Polach Elizejskich w stylu pompejańskim.

Nadto zbudował sam wiele hal i magazynów oraz przedstawił projekty przebudowy Muzeum przyrodniczego. R. 1829 został członkiem sek-cyi architektury w Akademii Szt. P.

Molionowie, Molionidzi, gr. MoXfovsç, Mo-Xtovs (1. podwójna), MoXtovîôac, łac. Moliones,

Mohonidae, zwali się Kteatos i Eurytos, synowie bliźni Aktora, stąd także Actoriones, Acto-ridae zwani, albo Posejdona i Moliony. Jako chłopcy walczyli dzielnie przeciw Neleusowi i Pylijczykom po stronie stryja swego Augeja-sa, króla Epejczyków, lecz ponieśliby śmierć z ręki Neleusa, gdyby ich w chwili stanowczej nie był Posejdon mgłą otoczył i z pola bitwy zabrał. Kiedy dorośli, odnieśli zwycięstwo nad Nestorem w wyjścigach na wozach wojennych, odbywających się podczas igrzysk na cześć poległego Amarynkeusa (ob.). Ożenili się z biiź-niemi siostrami, Terafoną i Teroniką, córkami kr. Deksamenosa. Kteatos został ojcem Amfi-machosa, a Eurytos Talpiosa, obu dowódzców Epejczyków w wojnie Trojańskiej. Podczas wyprawy Heraklesa przeciw Augejasowi otrzymali M. główne dowództwo. Chociaż Herakles dla choroby zawarł z nimi zawieszenie broni, napadli go w wąwozach Elejskich i do ucieczki zmusili. Następnie wpadli w zasadzkę, gdzie ich Herakles zabił.

wzbraniali się wydać Heraklesa, zakazała Mo-iione pod klątwą wszystkim Elejczykom uczestniczyć w igrzyskach Olimpijskich. Grobowiec ich pokazywano za czasów Pauzaniasza w Kleo-naj. Hezyodos i późniejsi poeci przedstawiają obu braci, którzy się nigdy z sobą nie rozłączali, jako zrosłych z sobą, ôtcpveîç, mających

sage“ (Jeleniogóra 1882).

Molitor 1) Franciszek Ignacy malarz; w Mogile, w kościele cysterskim pod Krakowem, są obrazy jego, przedstawiające św. Józefa, Bernarda, Floryana i Benedykta, z datami 1761—1762.—2) Piotr Franciszek, malarz, rodem Czech, osiadł w Krakowie w połowie w. XVIII i wiele tu pracował. Malował alfresco i portrety olejne. Od r. 1778 był malarzem nadwornym b-pa krakowskiego; długi czas przebywał w domu margrabiów Myszkowskich Wielopolskich. Malował sklepienie kościoła św. Barbary w Krakowie; to malowanie ścienne wyobraża: „Prace apostolskie zgromadzenia ks. Jezuitów⁴'.

Molitor GabryelJan Józef hr, marszałek francuski (*1770 — +1849) odznaczył się jako kapitan wojsk ochotniczych w armji Mozelskiej, Reńskiej, Naddunajskiej, odbył r. 1799, jako generał brygady, kampanię swajcarską, był czynny pod Austerlitz, dowodził wojskami w Dalmacyi (1806), przyczynił się do zwycięstwa pod Wagrańi. Gubernator miast hanzea-tyckich w r. 1810, dowódca wojsk w Hollan-dyi w r. 1811, przeszedł na stronę Burbonów w r. 1814, lecz podczas 100 dni przyjął od Napoleona tytuł para i dowództwo w Alzacyi, skutkiem czego wpadł w niełaskę Ludwika XVIII. Mimo to wrócił do służby r. 1818, a za odzaczenie się W wyprawie hiszpańskiej uzyskał godność marszałka i para Francyi (1823). Po Dniach Lipcowych uznał rządy Ludwika Filipa, dowodził dwiema dywizyami i r. 1848 został odznaczony legią honorową.

Molitor Franciszek Józef (*2 czerw. 1779—f 23 marca 1860), wydawał z Kollman-uem w r. 1802 „Zeitschr. f. künftig aufzustellende Rechtswissenschaft“, był wtedy pod wpływem Schellinga (ob.), przejęty później ponadto wpływami F. Schlegla i Górresa ogłosił: „Ideen zu einer künstlichen Dynamik d. Geschichte“ (1805), a ulegając filozofii Baadera napisał: „Wendepunkt d. Antiken u. Modernen“ (1805), oraz „Ueber die Philosophie d. modernen Welt“ (1806). W końcu zwrócił się do kabały i, kombinując z nią spekulacye współczesnych sobie filozofów, pracował około 30 lat nad dziełem teozoficznem: „Philosophie d. Geschichte od. über Tradition“ (t. I, 1827, wyd. 2-e 1855, t. II, r. 1834, t. III r. 1839 i IV, 1 część 1853). Jądrem jego poglądów jest następująca konstrukcya. Bierna przyroda człowieka wymaga zapładniającego ją wpływu, a ten pochodzi bądź od świata zewnętrznego, bądź od objawiającego się bóstwa. Poznawanie świata zaczyna od a posteriori i własną pracą docho-do a priori. Co zaś do objawienia, to pisma święte jako ciało wymagają egzegezy jako duszy, a ta jest zrozumieniem, przekazywanem i ustnie przez mistyczną tradycyę w dziejach.

Żydzi byli pierwotnie w posiadaniu bezpośredniej leven der Christenen gedurende de zes eerste intuicyi bóstwa, a zagubili ją, tworząc piśmien-    eeuven“ (wyd. 2-e. Leyda 1855—56,21.), „Kerkge-

nictwo. I tak, jak to ma się do owej zanika-    schiedeuis van Nederland voor de hervorming“

jącej tradycyi, tak ma się naogół żydowstwo (Arnheim, 1864—71, 6 t.). do chrześciaństwa, które początkowo było udoskonaleniem i wykończeniem mistycznego objawienia w tradycyi, lecz w następstwie ściągnęło do realizacyi ten stan idealny w dogmatach i w Kościele. Potrzebna jest znowu wobec tego mistyka wyższa, pokrewna kabale w jej stosunku do tory. Ma oua być realnym idealizmem, a wymijać musi zarówno spirytualistyczny pauteizm, poddający człowieka absorbowaniu przez bóstwo, jak i materyalistyczny atomizm, pozostawiający mu samozachowanie.

Da ona żywe poznanie przyrody, obejmujące magiczny w niej pierwiastek i poprowadzi do etyki, nauczającej przejmowania się bóstwem w 3 stopniach: uświęcenia, oświecenia i oczyszczenia.

M. Ko.

A. Pol

M. Ko

adz.

adz.

adz.

M. Ko

mnarl — niewiadomo, Wydał śpiewnik koś-

Dr I. H

Molitor Wilhelm, poeta niemiecki, (*1819 w Zweibrücken—f 1880 w Spirze). Prawnik, wstąpił do służby państwowej, późuiej jął przykładać się do teologii i r. 1851 został księdzem Od r. 1865 profesor historyi sztuki i homiletyki w seminaryum w Spirze. W r. 1868 wezwał go Pius IX do Rzymu celem współdziałania w pracach przygotowawczych do soboru rzymskiego. M. napisał m. inu. „Das Theater in seiner Bedeutung u. in seiner gegenwärtigen Stellung“ (Frankfurt 1866); „Ueber Goethes Faust“ (Moguncya 1869); studyum kanoniczne „Die Dekretale ,,Per venerabilem“ vor Innozenz III“ (Münster 1876); nadto szereg utworów poetyckich, powieści dramatycznych, poematów i legend.

Moll a. minor, oznacza tonącyę opartą na gamie z małą tercyą (ob. Akord).

Moll, gmina w Belgii, w obwodzie Turnhout, st. węzłowa kolei państwowej Tirlemont-M., An-twerpia-M., oraz podjazdowej Tournhout-Sichem. Mechaniczne warsztaty tkackie i przędzalnie; m-ców 8 333 (1904). Licznie uczęszczane jarmarki na bydło.

Moll Baltazar Ferdynand rzeźbiarz austryacki (* 1717 w Iusbruku—f 1771 t-że), kształcił się pod kierunkiem ojca (Mikołaja) i Donnera w Wiedniu. R. 1751 prof, rzeźby w Akad. Szt. P. w Wiedniu. Z dzieł najważniejsze: ozdoby rzeźbiarskie na bramie tryumfalnej w Iusbruku, zbudowanej na cześć przyjazdu ces. Maryi Teresy; św. Franciszek z Asyżu w kość. św. Klary (tamże), Popiersie Franciszka I i posąg tegoż na koniu, Pomnik Wacława ks. Liechtensteina. W' grobach kość. Kapucynów w Wiedniu jest kilka nagrobków dłuta M-a.

Moll Wilhelm historyk Kościoła niderlandzkiego ( * 1812 — f 1879) proboszcz, kolejno w Vuursche i Arnheim, r. 1846 prof, historyi Kościoła w Athenaeum illustre w Amsterdamie. Gł. dzieła: „Geschiedenis van het kerkelijke

adz.

Moll, lewy dopływ Drawy w Karyntyi, wypływa z lodowca Pastercen, biegnie w kierunku przeważnie płd-wschodnim i wpływa pod Sachsenburgiem do Drawy; długość biegu 65 km. Dolina M. jest jedną z największych i najpiękniejzzych w Karyntyi, obfituje w wodospady (m. in. wodospad pod Pockhorn wysok. 80 m.), żyzna i uprawna, chów bydła.

Mollendo, port w Peruwii pod 17°1’ szer. płd., w 11 km. na płd. od Islay, punkt wyjścia linii kolei żel. do Puno, droga wwozu do Peruwii połuduiowej i Boliwii, droga wywozu dla okręgów górniczych Corocoro, Oruro, Potosi i in. Przedmioty wywozu: ruda srebrna, miedziana, wełna alpagowa, wełna owcza, liście koka. Mimo znacznego ruchu handlowego tylko 2 500 in-ców

Möllendorf, RyszardJoachim Henryk, hrabia, feldmarszałek pruski (*1724 w Linden-bergu f 1816 w Havelbergu). Paź Fryderyka II, towarzyszył mu w pierwszej śląskiej wojnie. Podczas wojny 7-letniej uczestniczył w bitwach pod Pragą, Kolinem, Rossbachem i Leu-theu.Odznaczył się pod Hochkirch i Torgau—gdzie dostał się r. 1760 do niewoli austryackiej. Podczas wojny bawarskiej o następstwo tronu M. dowodził częścią wojska Henryka Saskiego, R. 1783 gubernator Berlina, dowodził wojskami, które r. 1793 miały przeprowadzić drugi rozbiór Polski, potem został feldmarszałkiem i gubernatorem Prus południowych, r. zaś 1794 otrzymał godność głównodowodzącego wojskiem pruskiem i nadreńskiein, i odniósł zwycięstwo pod Kaiserslautern, był jednak zwolennikiem zawarcia pokoju Bazylejskiego. Gdy r. 1806 Prusy wznowiły wojnę, M. uarazie nie uczestniczył w niej, później wstąpił do służby czynnej, ranny pod Auerstädt, pod Erfurtern dostał się do niewoli. Napoleon I obdarzył go wolnością oraz krzyżem legii honorowej.

Molier, ob. H e n ry k z Z ü t p h e n.

Molier Albin, kaznodzieja ewangielicki łużycki (* 1542 w Trzupie, pod Lubnową, na Łu-życach serbskich), autor pierwszej drukowauej w języku łużyckim książki, sam się nazywał „Straupicenis“, był w ciągu lat 40 proboszczem w Trzupie, kiedy żył jeszcze w r. 1626. cielny z katechizmem i małą agendę luterską pod bardzo długim napisem „Ein Ewigweren-der Kirchen-Kalender... auch ein wendisches Gesangbuch auch d. kleine Katechismus mit dem Tauff u. Träwbüchlein Wendisch verti-ret...“ (Budziszyn u M. Wolbrama, 1574), przeznaczony dla nauczycieli i księży ewangie-lickich. Jest to pierwsza znana książka pisana w języku łużyckim, choć pełna germanizmów

E. Chw.

A-

adz.

dziewczęta“, suchość i banalność. R. 1856 został prof, malarstwa historycznego w Akad. Sztuk P. za olbrzymich rozmiarów obraz: „Jan Ewangie-lista każe na wyspie Patmos podczas baeha-nalii“.

M. Ko.

i bez żadnej pisowni. — Por.: „Destinata litte-raria et fragmenta lusatica“ (1738).

Molier Cyryak z Lewoczy, teolog ewan-gielicki i wierszopis, nauczyciel w szkole wileńskiej ok. r. 1590 — 1605, wydał: „Epicedion in obitum 111. Pr. Christophori Radziwiłł“ (Wilno 1604). Wydanie niemieckie tłumaczenia dwuch dzieł M. Krowfickiego „Chrześciańskiego napomnienia“ i „Apologii“, ta druga drukowana po niemiecku (Wilno 1602). W dziełku Wolana „Justa funebria“, znajduje się wiersz łac. M-a.

Molier Jan Bogumił, syn Salomona (f 11 lipca 1698), dr teologii, profesor filozofii w gi-mnazyum gdańskiem i bibliotekarz w tamecznej bibliotece publicznej, rodem z Gdańska. Jest autorem i wydawcą licznych dzieł w języku łacińskim w przedmiocie historyi powszechnej i filozofii, z tych ważniejsze są: „Idea logicae Schelguvigianae“ (Gdańsk 1697, in. fol.); „Duo-decas disputationum metaphysicarum“ (tamże 1697); „Duodecas disput. ethicarum contra Spi-uosam“ (tamże 1697).

Molier Jerzy, budowniczy niemiecki (* 1784 — f 1852), kształcił się pod kierunkiem Weinbrennera i we Włoszech, poczem został budowniczym nadwornym w Darmsztacie. Zarówno dzięki swym budowlom, jak i pracom literackim przyczynił się do właściwego zrozumienia budownictwa średniowiecznego. Do dzieł jego należą m. in.: Kasyno (1817), kościół katolicki (1824) w Darmsztadcie, kościół katolicki w Bensheimie (1827), rezydencya w Wiesba-deuie, wiadukt pod Akwizgranem. Był zwłaszcza mistrzem w wykonywaniu dachów; do tego rodzaju dzieł należą zwłaszcza kopuła tumu (1828) i dach teatru (1833) w Moguncyi. Przy budowie teatru w Moguncyi zaznaczył formę półkolistą również nazewnątrz; zasada ta powszechnie później została przyjęta. Z publikaeyi jego na uwagę zasługują: „Denkmäler deutscher Baukunst“ (Darmsztadt 1815-31, 2 t.; t. 3-ci przez Glabdacha, 1845); „D. Elisabethkirche zu Marburg“ (t-że 1822); „D. Domkirche zu Limburg u. die Paulskirche zu Worms“ (t-że 1828); „D. Münster zu Freiburg“ i Br. (t-że 1826); „Uber d. ’ altdeutsche Baukunst“ (t-że 1831); „Beiträge zur Lehre v. d. Konstruktionen“ (t-że 1833—44).

Molier Teodor, malarz historyczny ros-syjski ( * 1812 — f 1875), jako oficer pułku Siemionowskiego poświęcał się w chwilach wolnych malarstwu i uczęszczał do Akad. Szt. P. R. 1830 uczestniczył w wojnie przeciwko Polsce i namalował obraz „Bitwa pod Ostrołęką“. R. 1837 wyjechał za granicę, gdzie stworzył najlepsze swe dzieło „Pocałunek* (1840), za które został akademikiem. Z innych obrazów ważniejsze: „Rusałka“, „Narzeczona zadumana nad pierścieniem zaręczynowym“, „Tatjana wysyłająca list do Oniegina“, „Dziewczyna modląca się za chorą matkę“, „Trzy

Późniejsze jego dzieła cechuje

adz.

Möller Antoni, malarz, Gdańszczanin, żył w 1. 1580 — 1610. Piszą go też Miller, Molier i Müller. Wzorował się na wielkich mistrzach włoskich i hollenderskich, stąd dzieła jego cechy i zalety tych różnych szkół wykazują. Poprawność rysunku, piękność kolorytu, wyborny wyraz w postawach i twarzach licznych figur jego utworów, głównemi są tego artysty zaletami. Umiał ze szczególnym darem, uosabiać przywary moralne i występki ludzkie, które na pierwsze wejrzenie zaraz się rozpoznać dają. Wszystkie te przymioty, najświet-niej uwydatniają się w naczelnym jego obrazie „Sąd ostateczny“. Prace zachowane w Gdańsku i Królewcu, wylicza Edward Rastawiecki „Słownik malarzów polskich“, t. II.

Möller Paweł Marcin, pisarz duński ( * 1794 w Uldum (Veile) — f 1838 w Kopenhadze). Teolog, w r. 1817 został nauczycielem w domu lir. Moltke w Espegaard, gdzie napisał liryki najpiękniejsze swoje. R. 1818 powrócił do Kopenhagi, gdzie z niesłychaną namiętnością zabrał głos w słynnej polemice Baggesen - Oehlenschläger (przeciw Beggeseno-wi napisał parę rzeczy). R. 1819, jako kaznodzieja okrętowy, udał się do Chin; z tego okresu pochodzą malownicze opisy podróży, i żywo odczute poezye liryczne. R. 1826 został docentem na wydziale filozoficznym w Chrystyanii, a r. 1830 profesorem nadzwyczajnym W Kopenhadze, występował tu jako przeciwnik modnego wówczas hegelianizmu, wpływ jego odbił się poniekąd na Kierkegaardzie. Z utworów licznych jego prozą, zwraca uwagę niedokończona nowela ,,Przygody studenta duńskiego“. Zbiór pism M-a wydał F. E. Olsen (Kopenhaga 1855 — 56, 6 t., z biografią); wybór jego dzieł, przez Audersena, wyszedł tamże r. 1896. — Por. Rönning „Paul Martin M.“ (Kopenhaga 1893), Wilh. Andersen „Paul M.“ (tamże 1899).

Möller Teodor Adolf, pruski minister handlu (* 1840), kształcił się w Bielefeldzie i w Osnabrücku, później uzupełniał swe wiadomości z zakresu kupiectwa i handlowości w Hamburgu, Liverpoolu, Londynie i Belgii. W r. 1892 zwykły, a w r. 1900 tajny radca handlowy. Należał on do rad nadzorczych różnych wielkich przedsiębiorstw przemysłowych, nadto przez wiele lat był członkiem parlamentu. W r. 1901, jako następca Brefelda objął tekę pruskiego ministra handlu, przemysłu i był usilnie zwalczany przez agraryu-szów, z drugiej strony jego dążenia w kierunku „upaństwowienia“, oraz nowele do prawa górniczego (1904 i 1905) usposobiły wrogo względem niego przedstawicieli przemysłu;

M. Ko.

E. Chw.

M. Ko.

adz.

adz.

w paźdz. r. 1905 M. zmuszony był tedy złożyć tekę ministeryalną.

Molleson J a n (w„Dziadach“ Mickiewicza Roili s o u), uczeń szkoły kiejdańskiej (* 1806), jeden z rzeczników poglądu „Bezwarunkowych“ śród młodzieży tamtejszej, syn rektora szkoły, księdza kalwińskiego, Jana M-ua (* 1769); zakochawszy się bez wzajemności w Amelii Reinhardównie, postanowił przypłacić zawód miłosny samobójstwem, uprzednio jednak pragnął dokonać czynu, któryby imię jego okrył sławą, a był zarazem karą na prześladowców młodzieży wileńskiej, w szczególności zaś zemstą za wyrok na Michała Platera, twórcę napisu, przypominającego Konstytucyę d. 3-go maja w gimnazyum wileńskiem. Narazie zdawało mu się, że napis „Vivat Konstytucya d. 3-go maja!“ wystarczy, aby go rozstrzelano, ale kiedy przekonał się, że tego zamało, postanowił dokonać zamachu na cesarzewicza Konstantego, który miał w tym czasie przejeżdżać przez Kiejdany w drodze do Petersburga. Z zamiaru swego zwierzył się kolegom: Mich. Natkiewiczowi, Józ. Tyrowi, Justyn. Michałowskiemu, Jan. Pła-czkowskieinu i Edw. Krasnowieckiemu i zjednał icłi dla swego planu. Zaprzysiągłszy sobie przyjaźń dozgonną i nie wydanie pod grozą śmierci tajemnicy, tudzież wytatuowawszy sosie na rękach głowy trupie, sprzysiężeni jęli na nocnych zebraniach obmyślać plan zamachu, a jednocześnie w stycz. r. 1824 na okiennicach, płotach i murach szkoły kiejdańskiej robić napisy w rodzaju: „Niech, co chcą, z nami robią, książę Konstanty nie ujdzie jednak naszych rąk!“ Następnie M. napisał rzewną „modlitwę za Polaków“, którą, jako wyraz myśli wspólnych, podpisali wszyscy sprzysiężeni. Gdy wieść o napisach doszła do rektora szkoły, ks. Jana M-a, ten nie podejrzewając że twórcą napisów jest syn własny, doniósł o tein d. 3 lutego r. 1824 rektorowi uniwersytetu wileńskiego, Józ. Twardowskiemu, który zawiadomił o wszystkiem Nowosilcowa Senator niezwłocznie d. 10 lutego udał się w tej sprawie incognito do Kiejdan, a chcąc ją rozdąć, naznaczył osobną komissyę (Bajkow iBotwinko) w celu przeprowadzenia śledztwa. Wskutek licznych uwięzień i męczących indagacyi wydobyto z Tyra i Michałowskiego wyznanie i natychmiast zakuto w kajdany, niebawem spotkało to samo i M-na. Stawiony przed Konstantym, który, przejeżdżając przez Kiejdany, zapragnął widzieć śmiałka, miał M., według relacyi Schmidta, konsula pruskiego w Warszawie, spokojnie cesarzewiczo-wi powiedzieć, że powziął taki zamiar, ponieważ uważa Konstantego za zbyt dla Polski szkodliwego. Według innej relacyi, Barzykow-skiego, M. odpowiedział Konstantemu, iż chciał go zabić, ponieważ na jego rozkaz „męczą studentów w Wilnie“. Po przewiezieniu M-na do Wilna, oddano go wraz z towarzyszami pod sąd wojenny. Niebawem ukazem cesarskim z d. 3 marca r. 1824, wyjednanym przez Konstantego, zamknięto szkołę kiejdańską, a uczniów jej w liczbie 95 po wysłaniu pod konwojem do domów, oddano pod dozór policyi. Wyrokiem sądu wojennego d. 8 kwiet. r. 1824. M-a skazauo na karę śmierci, lecz wyrok ten w drodze łaski złagodził Aleksander I na zesłanie do Nerczyńska do robót fortecznych. O dalszych losach M-a wiadomości niema. — Por. : H. Mościcki „Wilno i Warszawa“ (Warsz. 1908); „Rocz. Tow. Poznańskiego“ (T. XXVI).

Möllhousen Baldwin, podróżnik i powie-ściopisarz niemiecki (* 1825 w Bonnie—-f 1905 w Berlinie), z zawodu rolnik; r. 1850 przyłączył się do wyprawy ks. Pawła Wirtember-skiego w góry Skaliste. Dostał się w ręce In-dyan. Później powrócił do N.-Orleanu i jako topograf i rysownik uczestniczył na rzecz A. Humboldta w wyprawie na Daleki Zachód. Po powrocie do Niemiec, kustosz biblioteki zamkowej w Potsdamie. W r. 1857 M. udał się znów do Ameryki i w towarzystwie inżyniera Yves zwiedził nieznane przedtem okolice środkowego Colorado. Prócz opisów podróży wydał wiele powieści i nowel, których treść zaczerpnięta jest po większej części z życia amerykańskiego. M. porównywano często z Gerstäckerem, ale nie dorównywał mu w rysunku charakterów; natomiast piękne są jego opisy natury.

Mollusca, ob. Mięczaki.

Mollwitz. wieś na Śląsku środkowym, w pro-wincyi wrocławskiej i obwodzie brzeskim; kościół ewangielicki, dystylaruia, 750 m-ców. Słynna ze zwycięskiej bitwy Fryderyka W. podczas wojny śląskiej d. 10 kwiet. r. 1741. Wtargnięcie Neipperga na Śląsk zastało wojska pruskie w rozsypce; Austryacy dotarli do Brzegu i odcięli komunikacyę z Berlinem i Wrocławiem. Fryderyk II zmuszony do bitwy wydał ją, mając 22 000 żołuierza i 60 armat przeciw 16 000 żołnierza i 18 armatom. W bitwie zginął gen. Römer, a Fryderyk II podczas ucieczki dowiedział się o zwycięstwie. Austryacy stracili 4500 ludzi, tyleż Prusacy, zdobyli jednak 7 armat i 3 sztandary. Na pamiątkę bitwy postawiono obelisk.

Molmenti Pompejusz Gerard, pisarz włoski (* 1852 w Wenecyi), przykładał się do prawa w Pizie i Padwie, z początku administrator w Wenecyi, później prof. jęz. i literatury włoskiej w liceum Marco Foscarini t-że. Ogłosił opowiadania: „Dolor“ (1872), „Maria“ (1873), „Clara“ (1875); studya krytyczne: „Im-pressioni letterarie“ (1873) i „Nuove impres-sioni letterarie (1879): wolnomyślne pismo polityczne: „I partiti politici in Italia“ (1879). Nadto studya historyczne (jak „Storia di Venezia, della vita privata, dalle origini alia caduta della repubblica“, wyd. 3-e 1885), z historyi literatury i sztuki (o Goldonim, o Carpacciu, o Tiepolu, oraz „ Studij e ricerche di storia e d’arte—1892) i w. in.

Moloch ( = król), w „Starym Testamencie“

byli jeszcze Ambraeyę w Akarnanii, która odtąd została stolicą ich państwa możnego. Po śmierci Pyrrhosa III, wnuka króla, wsławionego w dziejach rzymskich, rozpadło się ich państwo na kilka dzielnic drobniejszych, demokratycznie rządzonych, które z łatwością Macedończycy, a później Rzymianie pod swą władzę podbili (ob. Epirus). Do miejscowości znaczniejszych krainy należały: Dodona (ob.), sławna wyrocznią Zeusa, Passaron, Photika, Tektnon, Charadra, Chalkis. Słynęła kraina z bydła doborowego, szczególnie zaś ze znakomitych psów

S. Drz.

łowczych.

Molottos, gr. MôXottoç, łac. Molottus, współczesny Ateńczyka Focyona, posłany został jako następca Focyona z znacznym oddziałem zbrojnych na pomoc Plutarchowi, tyranowi na Eu-bei; poniósł klęskę i dostał się do niewoli. s- Urz-Molpadya, gr. MoXîraSîa, córka Stafylosa i Chryzotemidy, zażywała w Kastabos, na Cher-sonezie, czci boskiej pod wezwaniem Hemi-thea ( = półbogini). Jak Pauzaniasz poświadcza, zabiła Amazonkę Antyopę, sama zaś zginęła z ręki Tezeusza. WT Atenach postawiono jej

S. Orz.

Mol ech, Melech, także Milkom, bóstwo szczepowi Ammonitów właściwe, któremu, równie jak wszystkim kanaańskim bożyszczom, a więc Kemoszowi moabickiemu, Baalowi fe-nickiemu, celem odwrócenia ich gniewu lub w ciężkich potrzebach, ofiary z ludzi składano (Mojżesza Levit. 18, 21; Deuteron. 20, 2). Już Salomon wybudował M-owi, jako i Kemoszowi, na górze Oliwnej, w pobliżu Jerozolimy, świątynię, którą Jozyasz zburzył. Niepewną zaś jest rzeczą, czy ofiary z dzieci, w w. VII, przed Chr. w dolinie Himnom (Gehenna; składane, dla M-a (król. 2, 23, 10; Jerem. 32, 35) albo dla Jehowy samego, któremu np. król Ahas własnego syna w ofierze daje (Król.

2, 16, 3), przeznaczone były (Jerem. 7, 31,

S. Drz.

grobowiec.

Molski Marciu, wierszopis (* w w-dztwie Poznańskiem 1751 — f w marcu 1822 we wsi Pęcice pod Warszawą). Pierwsze nauki pobierał w szkołach w Poznaniu. Kiedy się zawiązała konfederacya Barska, porzucił szkoły i wraz z ojcem, mając lat 17 wieku, stanął pod jej chorągwią. Był w kilku rozprawach gorących, a po trzech latach wojaczki, powrócił do nauk

32, 35). Nie wiemy także, jak M-a wogóle przedstawiano; wierutną bowiem jest bajką, co tradycya o spiżowych, do czerwoności rozpalonych posągach M-a, wyobrażanego rzekomo z łbem byka, podaje. Tyle jedynie pewna, że ludzi, jemu na ofiarę skazanych, najprzód zabijano (Ezech. 16, 20 i nast.; 23, 39; Jeza-jasz, 57, 5), a potem palono.

Molon, gr. MóXwv, łac. Molo, właściwie Apollonios, któremu mylnie przydomek ów nadawano, był rodem z Albaudy, w Karyi, skąd na w. Rhodos wywędrował. W r. 88 przed Chr. wystąpił w Rzymie, lecz na krótki czas tylko, jako nauczyciel krasomówstwa. W r. 80 wysłali go Rodyjczycy jako posła do Rzymu, aby dla miasta swego ojczystego wynagrodzenie za straty, podczas wojny poniesione, uzyskał, a i pod okiem stryja w korpusie kadetów w War-przy tej sposobności znów uczył wymowy w szawie dokończywszy wyższego wykształcenia, stolicy. Cycero bawił w r. 78 na w. Rhodos, aby ¹ wszedł do wojska, gdzie postępując stopnia-pod jego kierunkiem pozbyć się azyatyckich mi doszedł do stopnia brygadyera. W r. 1794 narowów krasomówczych. Również i Cezar słu- walczył pod Warszawą, nast. towarzyszył gen.

S. Drz.

chał jego wykładów.

Molossos, gr. MoXoooôç, MoXotrôç, syn Neo-ptelemosa albo Pyrrhosa i Audromachy, wdowy po sławnym Hektorze, praszczur Molossów (ob.); według ostatniej woli Neoptelemosa wyszła Andromache ponownie za mąż za wieszcza Helenosa, któremu Kestrinosa powiła; Helenos wszakże przekazał władzę M-owi, od którego kraina Molossów w Epirze nazwę swą przybrała.

S. Drz,

Molossowie, gr. MoXoaaoî, potężne plemię greckie, w części wschodniej Epiru, nazwane tak od Molossosa (ob.). Z siedzib pierwotnych w Tessalii wyparci, osiedli w okolicy Dodony* na północ od zat. Ambracyjskiej, nadając krainie nazwę Molossya, Molossis, MoXooaiç, Mo-Xoaaia. Złączywszy się ściśle z mieszkańcami dawniejszymi i nadto wzmocnieni przez nowych osadników, z sąsiedniej Illiryi przybyłych, zawładnęli, choć skutkiem takiego ciągłego krzyżowania z ludami barbarzyńskiemi stracili na poważaniu u Greków, całą ziemię Epirocką, a władcy ich zwali się królami i rezydowali w mieście Passaron. Po wojnie Peloponeskiej zdo-

za-

Dąbrowskiemu w wyprawie wielkopolskiej, a po upadku sprawy do Francyi, skąd wróciwszy osiadł stale w Warszawie. W r. 1807 członek T-stwa przyjaciół nauk i w tymże roku mianowany komisarzem wojennym w stopniu pułkownika. Za czasów pruskich, Ks. Warszawskiego, i w początkach królestwa kongresowego, mając łatwość wierszowania, od r. 1801 pisząc wierszyki okolicznościowe, zyskał wielki rozgłos w całej Polsce i nazwę poety. Wśród głuchej ciszy w literaturze, przy braku pism pe-ryodycznych, któreby zdrową krytyką kierowały opinią publiczną, M. zyskał wówczas popularność, jakiej nie miał żaden z najzasłużeńszych pisarzy. Każdy jego wierszyk chwytano chciwie, przepisywano, a te świstki oblatywały granice dawnej Rzpltej, przenosząc razem sławę imienia poety. R. 1801—1821 obdarowywał swemi wierszami pochwalnemi wszystkie osoby znakomitsze, różnych narodowości, które się pojawiały w Warszawie. Wśród zmian rozmaitych politycznych, umiał się do każdej nagiąć, i wsze chwalić. Stąd jeden ze współczesnych, oburzony tą lekkomyślnością wierszopisarza, tak

K. G.

A. P-ci.

określił go: „Idzie Molski, w ręku oda, Dla Chrystusa, dla Heroda, A w zapasie wierszów trzysta, Dla przyszłego antychrysta“. Najobszerniejszą z prac M-go jest poemat „Stanislaida‘‘ czyli uwagi nad panowaniem Stan. Augusta, obejmujący wydarzenia w Polsce, aż por. 1796. Ofiarował go w rękopisie temu królowi, już po złożeniu przezeń korony, na wyjezdnem z Grodna. Król odbierając tę pracę wyrzekł: ,,Rzadko z obozu takie pisma wychodzą: żałuje mocno żem cię dawniej nie poznał“. A żegnając go, taba-kierę złotą z swojem popiersiem i brylantami ozdobną podarował. Utwór ten, oprócz gładkości wiersza, innej zalety nie ma. Fałsze historyczne i pochlebstwo niegodne, są jego treścią. W r. 1830 w Warszawie ogłoszony został drukiem. W r. 1801 w Pamiętniku warsz. F. Dmochowskiego, ogłosił prenumeratę na swe tłumaczenie ,,Eneidy Wirgiliusza“ i próbki, które dobrą wróżbę dawały, ale prenumeratorowie, oprócz nich, nie ujrzeli zapowiedzianego przekładu. W r. 1855, wnuk zmarłego, Wiktoryn Radliński, wydał pisma M-go w trzech tomikach z popiersiem i życiorysem autora. Ale dał tylko same wierszyki okolicznościowe, bez większych utworów treści historycznej i politycznej.

Moltke, rodzina meklemburska, występująca już w w. XIII, dzieli się na dwie linie główne: starsza, meklemburska i młodsza, duńska: 1) Adam założyciel linii młodszej (* 1765 — f 1792), przyjaciel króla duńskiego Fryderyka V i Klopstoeka (ob.), pozostawiał 22 synów, którzy przeważnie doszli do wysokich stanowisk w służbie cywilnej i wojskowej.—2) Adam (* 1765 — f 1843) walczył o konstytucyę pod kierunkiem Dahlmana, napisał „Einiges über die Verfassung Schlesswdg-Holsteins“ (1833) i poezye.—3) Magnus (* 1783 —f 1864) napisał „Ueb. d. Adel u. dessen Verhältniss z. Bürgerstaud“ w duchu ściśle zachowawczym oraz „Ueb. d. Wahlgesetz u. die Kammer“, „Ueb. d. Einnahmequellen d. Staats“, „Die schl.-holsteiusche Frage“ w duchu liberalnym; był liberalnym prezydentem stanów prowincyonalnych Szlezwi-gu.—1) Adam (* 1785—f 1864), posiadał zaufanie królów duńskich: Fryderyka VI i Krystyna VIII, był ministrem skarbu, później spraw zagranicznych; popierał nauki i sztukę. — 5) Helmut Karol, hrabia, feldmarszałek pruski i szef sztabu generalnego (* 1800—f 1891 w Berlinie). Syn generała duńskiego Wiktora, rozpoczął służbę wojskową duńską w Kopenhadze; w r. 1822 wszedł do piechoty pruskiej; w r. 1835 przedsięwziął podróż na Wschód, gdzie zbliżył się do sułtana Mahmuda i był jego doradcą w zamierzonej przezeń działalności reformatorskiej wojskowej, należał również do wyprawy tureckiej przeciw Mehmedowi-Alemu; napisał tu „D. russisch-türkische Feldzug in der europ. Türkei“ i „Briefe üb. Zustände u. Begebenheiten in d. Türkei aus den «1. 1835 — 39“. Po śmierci Mahmuda wrócił do wojska

pruskiego, został adjutautem ks. Henryka pruskiego, a po jego śmierci naczelnego wodza nadreńskiego i jednocześnie posuwał się w stopniach wojskowych, aż w r. 1859 otrzymał rangę generał-lejtnanta. Jego dziełem przeważnie był plan wojny niemiecko-duńskiej w r. 1864. Zdolności strategiczne M-go uwidoczniły się zwłaszcza w wojnie niemieckiej r. 1866; jako generał piechoty towarzyszył królowi i był obecny w walce pod Sadową. Poczein prowadził Prusaków do Ołomuńca i Wiednia; prowadził rokowania rozejmowe w Nikolsburgu. Otrzymał za to order Orła czarnego. Po wojnie zajął się reor-ganizacyą wojska pruskiego, zwłaszcza jazdy i artyleryi, zarazem gotował się do walki stanowczej z Francyą; w r. 1868 opracował dokładny plan mobilizacyi i kampanii, który wykonał w r. 1870, maksymą strategiczną jego było: „Getrennt marschieren, vereint schlagen“. Sedan, oblężenie Paryża były jego dziełem.

W r. 1870 otrzymał tytuł hrabiowski, w 71 order krzyża żelaznego oraz został generałem feldmarszałkiem pruskim, otrzymał również znaczne dotacye, został obywatelem honorowym wielu miast; miasto jego rodzimie Parchim wystawiło mu pomnik w r. 1876, Kolonia w r. 1881. Był również czynny w życiu politycznem; od r. 1867 należał do sejmu związku północno-nie-mieckiego, później cesarstwa niemieckiego; od r. 1872 należał do izby panów pruskiej jako członek stronnictwa zachowawczego. W r. 1888 wycofał się ze służby i z życia publicznego. Napisał historyę kampanii włoskiej r. 1859 (wyd. 1863), wojny r. 1866 (1867 — 8), wojny fran-cusko-pruskiej r. 1870 — 71 (1873) i niemiecko-duńskiej (1886—7, 2 t.); „Die Briefe aus Russland“ (1877) są to listy do żony w Danii r. 1856; „Wanderbuch“ (1879) zawiera notatki z Rzymu, Hiszpanii i Paryża. Po śmierci M-go wydano jego „Gesammelte Schriften u. Denkwürdigkeiten des gen. Gr. H. v. M.“ (Beri. 1891—2); napisał też studyum o Polsce, druk. w przegl. „Vom Fels z. Meer“, tłum. na jęz. polski „O Polsce“ (1885). — Bibi. Müller „Gene-ralfeldmarschal Graf M.“ (Stuttgart 1885); v. Fircks „Feldmarschall Graf M. u. der preus-sische Generalstab“ (Berlin 1887) także biografie opracowane przez F. v. Kóppena (Głogów 1888) i Müller-ßohna (Berlin 1889).

Mólton (moltang, molleton) —miękka, na podszewki używana tkanina wełniana lub bawełniana, gęstsza niż ilanela, gładka lub kiprowana, włochata na jednej lub obu stronach, bardzo słabo tylko raz jeden strzyżona. M. bawełniany, używany na halki, jest to barchan farbowany, cały bawełniany, z obu stron włochaty. Podwójny M. jest farbowany z obu stron rozmaicie. M. z krótkiej, cienkiej • i miękkiej wełny nazywa się Moll.

Moltzer Henryk Ernest, historyk hol-lenderski literatury (* 1836 w Wassenaar — f 1895). R. 1865 profesor w Gronindze, a r.

M. Ko.

Obi

adz.

Cyrcy (ob.).

nazwę ’Piov MoXôxptov a. MoXoxpntôv,

S. Dr*,

ad/.

1882 w Utrechcie. Prace jego tyczą się histo-ryi i literatury hollenderskiej. Znaczna część rozpraw wyszła w zbiorze „Studien en schetsen van Nederlandsche letterkunde“ (Haarlem 1880—81). Wydawał nadto wraz z Janem te Winkel „Biblio-theek van middelnederlandsche letterkunde“ (Groninga 1868), w wydawnictwie tem drukował niektóre swoje prace.

Molukki a. Moluckie wyspy, archipelag wschodni w grupie Indyi Niderlandzkich, pom. 5° szer. płn. a 9° płd. i 124° a 136° dług. zach. od gr., rozpościera się od Celebesu do

N. Gwinei i od Filipin do brzegów płn. Australii.—M. dzielą się pod względem geograficznym zarówno jak administracyjnym na dwie grupy: północną i południową. Grupa płn. obejmuje:

Baczan, małe M., Ternate, Halmahera, Morotoi i in., grupa płd.: wyspy Banda, Amboina, Buru, Ambelau, Ceram i in. Budowa geologiczna M-ów jest zbliżona do Celebesu. Przynajmniej Halmahera, Obi, Ceram i Buru składają się głównie z łupku azoicznego, granitu i warstw paleozoicznych. Natomiast wyspy położone na zach. od Halmahery są wulkaniczne: czynne są jeszcze wulkany na w-pach Makjan, Banda i Tidore, wygasłe zaś znajdują się na Batyan, Motir, Moratai i na brzegach zachodnich Halmahery. Najwyższe wzniesienie: góra Gunong Tomahu (3 000 m.) na Buru. Co do obfitości wód i bogactwa roślinnego M. ustępują wyspom bardziej na zachodzie położonym; natomiast rosną tam drzewa muszkatowe i gwoździkowe, z których gwoździkowe najlepiej się właśnie udaje na gruncie skalistym; hodują je głównie na Amboinie i sąsiednich, gałkę muszkatową na wyspach Banda. Rośnie tu także betel indyjski (Piper betle)\ a nadto uprawiają kawę, indygo, kakao, tytoń, ryż; drzewo, zaś sagowe dostarcza mieszkańcom pożywienia głównego. Klimat gorący, lecz prócz paru okolic zdrowy. Pod względem zoologicznym należą M. do poddziału papuańskiego prowincyi australijskiej z domieszką działu wsch.-azyatyckiego. Z workowatych są dwa gatunki, nadto Świnia dzika, babirussa, małpy, cybet, gatunek odrębny jelenia (cervus moluccensis), mysz—wszystko zwierzęta pochodzenia wschod-nio-azyatyckiego. Również ptaki wykazują domieszki takie same, zadziwia obecność niektórych gatunków ptaków rajskich. Wśród owadów na uwagę zasługują zwłaszcza motyle ze względu na barwy świetne i wielkość. Z minerałów dobywają na płd. brzegu Ceramu cynę, węgiel i naftę, na Batyanie węgiel i złoto, po-zatem żelazo, wapno, ałun. Źródła mineralne na Amboinie, Ceramie i in. Glina jadalna, ceniona na całym archipelagu azyatyckim, doby-•wana jest na Uliasserinach w pobliżu Amboiny. Ludność składa się z Alfurów (mieszkańców, jak się zdaje, pierwotnych), zamieszkujących środek wysp większych (zwłaszcza Halmahera, Ceram i Boru), oraz przybyszów malajskich, zmieszauych z chińczykami, arabami i europejczykami. Handel ześrodkowany na Ternate, Amboinie i Bondzie; przedmioty wywozu: korzenie, sago, szyldkret, trepang, wosk, kawa, kakao, tytoń; przedmioty wwozu: woły, konie, ryż, opium, sól, tkaniny, towary garncarskie i in. Administracyjnie posiadają M. dwie re-zydencye: Ternate i Amboina. Obszar 52 936 km. kw., 407 906 m-ców (w r. 1905). — Portugalczycy odkryli w r. 1512 Amboinę i założyli osadę w r. 1521, odebraną im później (1605) przez Hollendrów. —Bibi. Bastian „Indonesien, t. 1. Die Molukken“ (Berlin 1884).

Moly, gr. |ao>Xd (przyp. 2: ooę), w mowie bogów, t. j. odwieczna, dla późniejszych pokoleń greckich niezrozumiała nazwa ziela z korzeniem czarnym a białem kwieciem, które tajemniczą siłę czarodziejską w sobie kryło; Hermes dał je Odysseuszowi, jako niezawodny środek przeciw sztukom czarnoksięskim nimfy

S. Drz.

Molykrejon, gr. MoXôxpsiov, MoXoxpeia, MoXoxpia, miasto, w Etolii południowej, na wschód od Kalydonu, przy samym wjeździe do zat. Korynckiej; z portem i wielką świątynią Posejdona. Założone po powrocie Heraklidów na półwysep Peloponezki przez Koryntczyków, dostało się przed wojną Peloponezką w ręce Ateńczyków, później zdobyli je Etolczycy. Od niego otrzymał przylądek Antirrhion, ’Avu-ppiov,

Èhium Moljjcrium.

Molyn Piotr, malarze holenderscy: 1) Starszy (* 1596 w Londynie- f 1661 w Har-lemie), uczeń Halsa i członek gildyi Łukasza, malował pejsaże ze sztafażem biblijnym lub innym, życie wioskowe, sceny jezdne i t. d. Obrazy jego znajdują się w galeryach w Kas-selu, w Brunświku, Harlemie i Wiedniu. Był także rytownikiem. — Por. Granberg „Pieter de M.“ (Sztokholm 1883); 2) Młodszy, właściwie M uli er, przezwany Tempesta ( * 1637 w Harlemie — f 1701 w Medyolanie), wcześnie udał się do Włoch, gdzie hołdował dekoracyjnemu stylowi w pejzażu, czynny był w Rzymie, Genui i Medyolanie. W Genui spędził długie lata w więzieniu, będąc podejrzany o zamordowanie żony. Przezwisko swe otrzymał dlatego, że malował pejzaże w burzy. Obrazy rozproszone; kilka znajduje się w galeryi Drezdeńskiej.

Molyneux Wilhelm, uczony angielski ( * 1656 w Dublinie -- f 1698 tamże). Po ukończeniu Dauk poświęcał się badaniom przyrodniczym i filozofii, tłumacząc „Meditatio-nes“ Descartesa na jęz. angielski (1680) i zakładając Tow. Filozoficzne w Dublinie. Jako inspektor uaczelny budowli królewskich odbył podróże do Hollandyi, Niemiec i Francyi; po upadku Stuartów był przedstawicielem uniwersytetu w parlamencie irlandzkim. Ogłosił m. ni:. „Sciothericum telescopium“ (opis wyna-

adz.

M Ko.

E. Chw.

Mołczanowski] Ni k a nor, historyk rossyj-ski ( * 1858). Po ukończeniu gimnazyum w Kijowie wstąpił do wydziału historycznego uniw. Kijowskiego, który dopiero po powrocie z wygnania za udział w ruchu rewolucyjnym, zdołał ukończyć. Poświęcił się sądownictwu, potem wstąpił do służby administracyjnej. • Chwile wolne od zajęć zawodowych poświęcał nauce. Długoletni współpracownik pisma historycznego „Kijewskaja Stariua“. Z prac M-ja zasługują na wzmiankę: „Oczerk izwjestij o podol-skoj ziemlje do 1434 g.“ (Kijów 1855, z mapą historyczną) i „Cechowaja sistjema w Prus-sii w. XVIII i reformy cechów pri Stejnie i Hardjenbjergie“ (t-że 1887).—Bibliografia jego artykułów por. Wykaz bibliograficzny w „Kij.

E. Chw.

o. B.

lezionego przez siebie narzędzia, — 1684) i „Dioptrica nova“ (1692) dzieło w Anglii klasyczne. M. utrzymywał żywą korespondencyę z Lockern, ogłoszoną w „Some Familiar Letters between M. Locke and several of his Friends“ (1708). .

Molza Franciszek Mary a: 1) poeta włoski ( * 1489 w Modenie — -j- tamże 1544). Uczył się w Rzymie, gdzie prowadził życie hulaszcze; rodzice wezwali go w r. 1511 do Modeny i skłonili w r. 1512 do ożenienia się. W ćztery lata potem M. porzucił żonę i czworo dzieci, zjawił się znów w Rzymie i tam w kołach uczonych, poetów i artystów, otaczających Leona X, zajął wnet miejsce poczesne. M. r. 1523 a 25 mieszkał w Bolonii; r. 1826 wrócił do Rzymu i przebywał na dworze kard. Hipolita Medyceusza, a po jego śmierci zyskał pro-tekcyę Aleksandra Farnesego. W r. 1543 nieuleczalnie chory na przymiot, powrócił do Modeny. — M. jest najwybitniejszym poetą lirycznym swego stulecia. W poezyach odbijają się dzieje jego życia: erotyki poświęca on już to kurtyzanom, już to damom z wielkiego świata. M. napisał słynne stance „Ninfa tiberina“, szereg nowel, oraz ładne wiersze łacińskie (elegie „Ad Sodales“). Zbiór jego prac wydał Serassi wraz z biografią (Bergamo 1747 — 1754, 3 t.), nowele zaś Lucca r. 1863. — Por. Tiraboschi „Biblioteca Modenese“ (t. III i VI, Modena 1783 i 1786). Wnuczka 2) Tarkwinia M. ( * 1542 w Modenie — f tamże 1617), znała języki: łaciński, grecki i hebrajski, przykładała się do astronomii i matematyki, pisała madrygały i epigramy, przełożyła dwa dyalogi Platona. Jako kobieta niezwykłego na owe czasy wykształcenia zyskała rozgłos wielki. — Tasso i Guarini głosili w swych wierszach jej chwałę, a senat rzymski udzielił jej zaszczytnego tytułu „obywatelki rzymskiej“.

Mołczadź, lewy dopływ Niemna, bierze początek w pow. nowogrodzkim, w okolicy wsi Sitewiny, wchodzi do pow. Słonimskiego pod wsią Rabki; pod m-czkiem Nowojelnia rozlewa się w jezioro, i przyjąwszy z lew. str. rz. Moł-czadkę, zwraca się pod kątem prostym na zach., wpływa do pow. lidzkiego około wsi Gażga-ły, zasila się rzeką Dzielką (al. Dzielówką) z lew. strony, i wpada do Niemna naprzeciwko m. Bielce. Długość biegu około 8 mil. Brzegi M-i w wielu miejscach malownicze, obfitują w łąki; w dolnym biegu spławiają na niej drzewo w porze wiosennej.

Mołczanow Michał, jeden ze sprawców zawieruchy politycznej, wybuchłej w państwie moskiewskiem na pocz. w. XVII po wygaśnie-niu Rurykowiczów. Początkowo ulubieniec Borysa Godunowa (ob.), uczestniczył w zabójstwie jego syna, Fiedora. Po wstąpieniu na tron Dymitra Samozwańca przyjęty na dwór, był łubiany przez Dymitra, jako dobry „wróżbita“. D. 17

Wiel. Enc. Powsz, Illustr. Ser. I. Tem XLVII. Zesz. 374b

maja r. 1606, po zabiciu Dymitra, uciekł z Moskwy w kierunku granicy litewskiej, rozpuszczając wszędzie wieści, że Dymitr podczas rzezi nie zginął, lecz ukrył się. Prośbę ks. Szachow-skiego, aby sam ogłosił się carewiczem i odegrał rolę samozwańca, odrzucił, lecz podsunął Szachowskiemu jako kandydata Bołotnikowa, a kiedy tego utopiouo, innych, lecz zawsze bezskutecznie.

Starinie“ (t-że 1893).

Mołdawa, Mold owa, rzeka, dopływ Seretu. Bierze początek z połączenia potoków Smidesti i Lukawa, wypływających z gór Hre-ben i Luczina, i wpada do Seretu pod Romanem. Długa 16 mil.

Mołdawica, lewy dopływ Mołdawy, ma źródła powyżej Russ-Moldawice, uście pod Warną. Długa 7 mil.

Mołdawia, ob. Mul tany.

Mołdawit—odmiana obsydyanu. Minerał bez-potaciowy, zdaje się być szkłem sztucźnem.

Mołoczanskij Liman, jezioro słone w gub. taurydzkiej, na pograniczu pow. melitopolskie-go i berdyańskiego, 30 w. długie i 80 w. w obwodzie, od m. Azowskiego oddzielone wąskim odmiałem.    E> chw-

Mołodeczno, m-czko w pow. wilejskim, nad rz. Uszą, o 1% w. od. stacyi tejże nazwy kolei lib.-romeńskiej, dwie cerkwie (jedna przerobiona w r. 1865 z kościoła katolickiego, druga—dawna unicka), seminaryum nauczycielskie prawosławne (ze słynnej szkoły polskiej r. 1809 założonej i r. 1863 zamkniętej), pałac piękny, poprzednio zamek obronny, przez ks. Zbaraskich wzniesiony, szkółka początkowa, i około 1 500 m-ców, przeważnie Żydów, Dn. 16 grudn. r. 1389 Dymitr Korybut Nowogrodzko-Siewierski wydał tu dokument, stwierdzający jego wierność Jagielle i Jadwidze. D. 1 lipca r. 1510 Zygmunt I nadał M. ks. Michałowi Mścisław-skiemu. R. 1567 przechodzi M. do Zbaraskich, r. 1617 do Sapiehów, r. 1631 do Szemiottów, w w. XVIII do Ogińskich, z których Tadeusz funduje tu r. 1758 słynny klasztor trynitarski. R. 1812 M. pamiętne jest pobytem Napoleona,

działał. Skazany przez Katarzynę II na więzienie, pozornie wyrzekł się swych przekonań, lecz uwolniony, rozpoczął nanowo krzewienie swych zasad śród włościan gub. Tambowskiej, Saratowskiej i Woroneskiej, skąd późuiej prąd ten bądź samorzutnie, bądź wskutek prześladowań rządowych rozszerzył się na gub. Astrachańską i Eka-terynosławską, Kaukaz, Syberyę, a nawet na Kanadę (śród wychodźców). M. odznaczają się czystością obyczajów, pracowici, uczciwi, prawie wszyscy czytelni, są czynnikiem kulturalniej-szym śród włościaństwa rossyjskiego. Liczą około Vs mil. wyznawców. Nazwę otrzymali r. 1765 od konsystorza tambowskiego, gdyż w dni postne używają mleka. Sami zaś zowią się „chrześcianami duchowemi“. Jak i duchoborcy odrzucają dogmaty cerkwi prawosławnej, od duchoborców różnią się nieco odmiennym pojmowaniem źródeł wiary i w niektórych dogmatach. Prócz Pisma św. niema dla nich prawdy religijnej. Kościół przez Chrystusa założony przetrwał, zdaniem M-ów, zaledwie do w. IV, poczem został spaczony przez sobory i ojców Kościoła. Jedynym biskupem—jest Chrystus, wszyscy ludzie—bracia. Małżeństwo nie Mołoga, m. pow. gub. jarosławskiej przy jest sakramentem (obrząd małżeński polega na

który wracając z pod Moskwy zatrzymał się tu, przenocował i porzucił niedobitki wielkiego wojska.

Mołodziński Kazimierz, malarz krakowski z drugiej połowy w. XVIII. Urodzony w Krakowie, był na dworze biskupów krakowskich, których staraniem usposobił się w sztuce. Malował obrazy do wielu kościołów w Krakowie. Jego obraz w stylu włoskim: „Św. Anna pieszcząca dziecko N. Pannę“, malowany r. 1793, był w galeryi Tomasza Zielińskiego w Kielcach.

Mołoga—lewy dopływ Wołgi, bierze początek w pow. bieżeckim gub. twerskiej płynie w gub. nowogrodzkiej i jarosławskiej, ubiegłszy ogółem 544 w. wpada pod Mołogą do Wołgi. Brzegi niskie i strome, lasem lub łąkami pokryte. Łożysko piaszczyste, miejscami kamieniste. Średnia głębokość 1 — 2 arsz., szerokość w biegu dolnym 60—100 saż. Spław-na jest w ciągu 210 dni w roku od m. Bieżecka, żeglowna—od Ustyużny, od Weśjegońska—chodzą po niej statki parowe. M. należy do Tych-wińskiego (ob.) systemu wodnego. Z dopływów ważniejsze: Osień, Renia, Keśma, Sit’, Wołczyna, Meglina, Jana i Czagodoszcza.E-

E Chw.

Chw-

uściu rzeki t. n., przystań haudlowa, 15 cerkwi, klasztor żeński, gimnazyum żeńskie, jedyna w Rossyi szkoła gimnastyczna, założona przez P. M. Podosjenowa; bank miejski; — 4 400 m-ców (1909). Trzy jarmarki. Gród starożytny. Pewien czas stolica księstwa Mołogoskie-go (pierwszy książę: Michał Dawidowicz). W tym czasie zjeżdżali tutaj kupcy niemieccy, polscy, litewscy, greccy. W w. XVI był warownią. Na początku w. XVII (zwłaszcz w 1. 1609 i 1617) wiele ucierpiał od kozaków, Polaków i Litwinów.—Por.: „Istorija mołogskoj strany, kniażestw w niej bywszych“ („Pamja-tnacja kniżka jarosławłskoj gub.“ na r. 1863); K. Gołowszczikow „Gorod M. i jewo istoricze-skoje proszłoje“ (Jarosławl 1889).—P o w i at mołogowski w części zachodniej gub. jarosławskiej; 4438 w. kw., nizina miejscami falista, w dorzeczu Wołgi, zraszany głównie przez Mołogę i Szeksnę, między któremi ciągnie się moc niewielkich jezior. R. 1909 było 130 000 ludności trudniącej się prócz rolnictwa — rybołówstwem (niektóre wsi hodują sterlety) i flisactwem. Przetrzebione lasy tworzą jeszcze 27 % obszaru i dają liczne zarobki ludności. W dolinie rz. Siti mieszkają Sickarowie (zrusz-czeni Korełowie). Mnóstwo rudy żelaznej błotnej, mało wyzyskanej.

Mołokanie, odłam duchoborców rossyjskich, z których nauki i obrzędów wiele przejęli. Twórcą ich jest włościanin borysohlebski, Sjemion Uklein (w drug. poł. w. XVIII), krawiec wędrowny, który ożeniwszy się z córką jednego z założycieli sekty duchoborców, został ducho-borcą. Ale wkrótce przechylił się ku protestantyzmowi racyonalistycznemu i w tym duchu

E Chw.

udzieleniu narzeczonym przez rodziców błogosławieństwa i na odczytaniu modlitwy przy spotkaniu przez młodą narzeczonego w swym domu). Nie uznając świątyń, modlą się w mieszkaniach. Nie uznają monarchy pomazańcem Boga, choć ze względów oportunistycznych godzą się na modły za niego i szanują tylko te prawa państwowe, które zgadzają się z Pismem Św. Są przeciwnikami składania przysięgi, służby wojskowej i kary śmierci (stąd byli prześladowani surowo zwłaszcza za panowania Aleksandra III). W początkach w. XIX, pod wpływem prześladowań, do nauki ich przenikać zaczął mistycyzm, że wkrótce nastąpią rządy Messyasza na ziemi. Książka Junga Stillinga „Pieśń zwycięska" przedostała się do nich i roznieciła umysły. Zjawiło się wielu proroków: r. 1833 Terencyusz Biełowzorów, r. 1836—Łukasz Pietrow i w. in. Przerzucani przez rząd z miejsca na miejsce i dowolnie komentując Pismo Święte—kardynalna zasada Mołokaństwa —M. namnożyli wiele odmian: 1) p reśniki, nie używają do potraw kwasów i cukru, ani cebuli i czosnku.—2) zwolennicy Izajasza Krylowa, który podczas modłów wprowadził pewne obrzędy, jakoby wskazywane przez Nowy Testament. W myśl jego Masłów zaprowadził podczas wieczerzy spożywanie chleba błogosławionego i zapijania winem. Tę naukę przeniósł r. 1823 do gub. Taurydzkiej Andr. Sałamatin i zapoczątkował tam: — 3) sektę M-ów dońskich (chrześcian ewangielicznych), najbliższą do prawosławia.—4) Subbotnikii woskresniki —Semiou Dałmatów ogłosił, że M. podobnież jak Żydzi, nie powinni jeść wieprzowiny, ani jadła zabronionego przez Mojżesza. Śundukow,

z Saratowskiego, poszedł jeszcze dalej, twierdząc    ko obrońca w Heidelbergu. Wcześnie wystą-

że judaizm jest podnioślejszy od chrześcianizmu,    pił na polu poetyckiem. Zbiorki poezyi: „Tag

und Nacht“ (Heidelb. 1894), „Der Glühende“ (Lipsk 1896) i „Die Schöpfung“ (tamże 1896) zwróciły uwagę powszechną krytyki na młodego poetę i w r. 1902 powtórnego już doczekały się wydania. Drugą z wymienionych książek („Płomiennego“) Przybyszewski zalicza do „najwybitniejszych dzieł liryki młodoniemie-ckiej“, widzi tam „gdyby orkan Szopenowskich akordów“, „wiecznie stary i wiecznie nowy ton wielkiej sztuki: rozmach, namiętność i szał“. W r. 1901 ukazał się „Der Denker (Minden), po nim: „Die Blüte des Chaos“ i „Der Sonne-Geist“ (tamże 1905), dalej dramat metafizyczny: „Aeon der Weltgesuchte“ (1907), wkoûcu wybór z dzieł poprzednich p. n. „Der himmlische Zecher“ (Berlin 1909). Symbolista, poeta stanów nieuchwytnych i podświadomych, porównywany był do Maeterlincka (ob.). Pod względem filozoficznym ulega wpływowi Nietzschego i staje sie piewcą porywów taustowskich do poznania i walki prometeuszowej. Wyobraźnia często dziwaczna i wycieczki teozoficzne mącą jasność dzieł tego twórcy niepospolitego. — Przekładów polskich mamy niewiele (np. „Życie“ 1899. J\l2 44; „Ateneum“ 1903, N r 7). — Bibl.: Przybyszewski „Na drogach duszy“ (Kraków 1900); Reinhart „A. M., der Denker“ (Lipsk 1903); Brodzki („Prawda“ 1904, N-r 33); Strobl „A. M.“ (1906); Möller van den Bruck „Die Deutschen“ (t. III, 1906)- Benndorf „A. M., der

M. Ab.

Stary Testament ważniejszy niż Nowy, a Mojżesz wyższy od Chrystusa. Ustanowi! więc święto nie w niedziele, lecz w soboty. Zwolennicy jego zwą się sobotnikami, a prawdziwi M. ościenni, dla odróżnienia, przybrali nazwę „wo-skr e sui kó w“. —5) Obszczyje. Michał Popow głosił, że wierni nie powinni posiadać własności prywatnej: owoce pracy mają być własnością gminy, zarządzanej przez 12 osób z wyboru z „sędzią“ na czele, który jest zarazem komentatorem Pisma Św. „Obszczyje“ ogniskują się w pow. Szemachińskim. — 6) Pryguny— odłam „obszczych“, wyrosły w 4-ym dziesiątku lat w. XIX z nauki Łukasza Piętrowa, który niezadowolony ze zbyt samowolnej władzy „sędziów“, przed którymi wszyscy członkowie gminy winni się byli spowiadać, odrzucił spowiedź, ustanowiwszy wzamiau „chrapanie“ („sopienie“),

-—stąd „pryguny“ zwani są też „sopunami“,— a dla podniesienia ducha „skakanie“, połączone ze śpiewem, jak król Dawid, który w zachwycie skakał przed Arką Przymierza. „Pryguny“ uważają się za „wybranych“ śród M-ów i wierzą, że w przyszłem państwie Chrystusowem zajmą stanowisko poczesne. Inny z przywódców prygunów na Kaukazie był Maksym Rudomiet kin, który w r. 1857 ogłosił się „królem wszystkich chrześcian duchowych“ (rząd zesłał go za to do klasztoru Sołowki) i wypracował w szczegółach cały obrząd skakania. Pryguny noszą niekiedy

Moment (łac. Momentum, skróć, z movimen-tum), pojęcie używane często w mechanice, przy rozważaniu ruchu obrotowego, a oznaczające waż-uość, doniosłość ruchu lub siły. 1) M. ruchu, nazywany też M-em ilości ruchu, czyli pędu, względem punktu stałego, jest to iloczyn z ilości ruchu czyli pędu i długości prostopadłej, opuszczonej z tego punktu na prostą, wyznaczającą kierunek ruchu; pędem nazywa się przytein iloczyn z masy poruszającego się ciała i jego szybkości. Często zachodzi potrzeba obliczenia M-u ruchu względem prostej nieruchomej; w tym celu należy utworzyć rzut szybkości na płaszczyznę prostopadłą do tej prostej i obliczyć M. ruchu o szybkości, równej znalezionemu rzutowi, względem punktu przecięcia prostej z płaszczyzną. 2) M. siły, albo M. statyczny względem punktu stałego jest to iloczyn siły i długości prostopadłej, opuszczonej z tego punktu na prostą, wzdłuż której działa siła; długość ta nazywa się ramieniem siły. M. siły względem prostej nieruchomej znajdujemy w sposób podobny, jak w wypadku M-u ruchu. M. statyczny gra rolę ważną w teoryi drążka (ob.). Gdy mamy do czynienia z parą sił, t. j. z dwoma siłami równoległemi, równemi sobie, działaj ącerni w kierunkach odwrotnych, to M. s. ich równa się iloczynowi z natężenia jednej z sił i ich odległości wzajemnej.—Poin-

nazwę „syońców“, świętują bowiem soboty, ob- Dichter u. Mystiker“ (1910). chodzą paschę żydowską i święto kuczek.—

Por.: A. Prugawin „Religioznyje otszczepiency.

Oczerki sowremiennawo sjektanstwa“ (Moskwa);

E. Chw-

Juzów „Russkije dissidenty. Starowjery i du-chownyje christijanie“ (Petersb. 1881); Boncz-Brujewicz „Russkije sjektanty“.

Mombaz (Mombasa) m-to we wschodniej Afryce, na koralowej wyspie tejże nazwy, dług.

5 a szer, 3 km., pod 404’ szer. płd.; port M. uchodzi za jeden z lepszych na brzegu wschodnim Afryki; fortyfikacye, szpital i urząd celny, zbudowane przez Portugalczyków w r. 1635; ok. 20 000 m-ców, złożonych z mieszańców różnych szczepów murzyńskich, oraz nieco Arabów, Indów i Banjanów. Na krańcu północnym znajduje się misya angielska Rabbai.

M. połączony koleją z lądem stałym i telegrafem z Zanzybarem. Przedmioty wwozu: bawełna, mosiądz, drut, ryż, perły; wywozu: kość słoniowa, guma, kopal, kopra, mech farbierczy, kukurydza.—W r. 1506 i 1528 M. zdobywany był przez Portugalczyków, w w. XVII przez sułtanów omamskich, którzy tu wprowadzili islam.

adz.

W r. 1824—26 podbity przez Anglię, przeszedł następnie do Zauzybaru, a w r. 1890 z powrotem do Anglii.

Mombert Alfred, pisarz niemiecki ( * 6 lut.

1872 w Karlsruhe), uczył się prawa w Heidelbergu, Lipsku, Monachium i Berlinie, osiadł ja-

*=]/

V M

Dr W. Wer.

sot wprowadził przedstawienie graficzne M-ów zapomocą odcinków kierunkowych, równych wielkości M-ów w dowolnie przyjętej skali, skierowanych wzdłuż osi (chwilowej) obrotu tak, że oko patrzące we wskazanym przez nie kierunku, widzi ruch (lub siłę) odbywający się (działającą) zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Tak przedstawione M-y można do siebie dodawać, podobnie jak szybkości, siły i inne wielkości kierunkowe, t. j. zgodnie z zasadą równoległoboku (ob. Wektory). Siła f, działająca na masę m, obracająca się koło punktu

stałego, wywołuje przyspieszenie a~— ruchu

m

tej masy, czyli zmienia jej szybkość o a w ciągu jednostki czasu (ob. Siła, Masa). Jeśli ramię siły jest r, to /.rjest M-tem statycznym, przy tern będzie f.r = a.m.r.— Ponieważ a.m jest zmianą ilości ruchu przypadającą na jednostkę czasu, więc a.m.r jest takąż zmianą M-u ruchu; zatem przypadająca na jednostkę czasu zmiana M-u ruchu=M-owi siły działającej, analogicznie do twierdzenia z dynamiki ruchu postępowego, że zmiana ilości ruchu przypadająca na jednostkę czasu=sile.—W układzie ciał, siły wywierane wzajemnie na siebie przez jakiekolwiek dwa z nich, są sobie równe, skierowane odwrotnie i działają wzdłuż tej samej prostej, M-y ich względem dowolnego punktu stałego będą sobie równe, lecz skierowane odwrotnie, a więc dodane do siebie, zniosą się nawzajem; jeśli dodamy do siebie M-y wszystkich sił wewnętrznych, to suma będzie = O. Jeśli nadto nie działają żadne siły zewnętrzne t. j. jeśli układ jest pozostawiony samemu sobie, to M. wypadkowy wszystkich sił będzie zerem, a zatem i zmiana M-u ruchu będzie równa zeru t. j. M. ruchu będzie wielkością stałą; jest to t. zw. zasada zachowania M-ów.—Rozważmy układ składający się tylko z dwuch ciał, uważajmy jedno z nich za nieruchome i punkt stały umieścimy w jego środku masy; M. ruchu drugiego ciała, ruchomego, będzie liczbowo równy podwójnie wziętemu polu trójkąta, którego jeden bok = szybkości ciała, a drugi jego odległości od ciała nieruchomego, albo podwójnie wziętemu polu, jakie zakreśli w ciągu jednostki czasu promień wodzący, łączący ciało z punktem stałym. Zgodnie z zasadą zachowania M-ów jest to wielkość stała; jeśli jako ciało nieruchome przyjmiemy słońce, a jako ruchome jednę planet, to dojdziemy do drugiego z praw ruchu planet, odkrytych przez Kepplera (ob.), a znanego pod nazwą prawa zacho wania pól (ob. Planety). 3) M. bezwładności. Wszystkie cząsteczki bryły sztywnej, obracającej się około osi stałej, posiadają wspólną prędkość kątową w; szybkość każdej cząstki znajdziemy, mnożąc w przez odległość r cząstki od osi obrotu; pęd cząstki o masie m zatem=m.w.r, a M. jej ruchu =m.w.r². M-y wszystkich cząstek są skierowane wzdłuż osi, mają więc ten sam kierunek i M. ruchu całej bryły znajdziemy dodając je wprost do siebie; w jako czynnik wspólny możemy wyprowadzić poza znak sumy: H = whm.r* — w.B analogicznie do u.m, które jest wyrażeniem na pęd przy ruchu postępowym. Wyrażenie B=Lmr² nazywamy M-em b. bryły. Podobnie można wyliczyć, że e-nergia ruchu obrotowego bryły sztywnej = x\₂w²B, analogicznie do Vavhn przy ruchu postępowym. Wogóle w dynamice ruchu obrotowego możemy zachować twierdzenia podstawne dynamiki ruchu postępowego, zastępując szybkość przez prędkość kątową, siłę przez M. siły, pęd przez M. ruchu, a masę przez M. b-i.— Jeśli wyobrazimy sobie masę ciała M. skupioną w jednym punkcie, oddalonym o h od osi obrotu, to aby masa ta posiadała M. b. równy M-owi b. ciała, musi być B=k²Mt albo

—. h nazywa się ramieniem bezwładności. Łatwo jest obliczyć jego wielkość dla brył prostych. Np. dla prostopadłościanu o krawędziach a, b i c, przy obrocie dookoła osi równoległej do krawędzi c i przechodzącej przez środek bryły Ä²= V,2(a²-)-6²); dla kuli o promieniu r, gdy oś przechodzi przez jej środek 7c²=:²/₅r i t. d,—-M. b. bryły jest zależny od kierunku i położenia osi; jeśli oś przechodzi przez środek masy (ciężkości), wówczas M. b. będzie mniejszy, niż względem każdej innej osi równoległej do niej. Pomiędzy wszystkimi osiami, przechodzącemi przez środek masy istnieje zawsze taka, że względem niej M. b. jest większym, niż względem wszystkich pozostałych, oraz taka, względem której M. b. będzie mniejszy od wszystkich innych; te dwie osi są prostopadłe do siebie i nazywają się osiami głównemi bezwładności. — M. b. odgrywa rolę doniosłą w teo-ryi wahadła (ob.), i był w niej użyty po raz pierwszy przez Huygensa (ob.), który posługiwał się tą wielkością, ale nie wprowadził oddzielnej nazwy dla niej; uczynił to dopiero Euler (ob.).— Inne ważne zastosowanie znajduje M. b. w teo-ryi wytrzymałości. 4) M. Kierunkowy ob. Wahadło. 5) M. m a g n e t y c z n y = iloczynowi z natężenia bieguna magnesu liuiowego przez odległość obu biegunów magnesu. (Ob. Magnetyzm i Magnetyzm ziemski).

Mômiers, nazwa szydercza metodystów (Ob.).

Mommsen Teodor, słynny historyk niemiecki ( * 30 list. 1817 w Garding (Szlezwik) — f 1 list. 1903 w Berlinie). Nauki prawnicze i filozoficzne odbywał w Kielu. Przedwcześnie dojrzały, zwrócił na siebie uwagę pracowitością i talentem (pisał wiersze na ławie studenckiej, ogłoszone 1843 w zbiorku trzech poetów: „Das Liederbuch dreier Freunde“);

go

1899,

1893.

s. P.

(5 zeszytów 1853 —1879).

r. 1844 wysłano go do Włoch i Francyi, gdzie gromadził materyały do prac, które długie miały wypełnić życie. Uczestniczył w ruchu rewolucyjnym r. 1848; ranny podczas ruchawki ludowej został dziennikarzem i od wiosny do jesieni r. 1848 był redaktorem i zapełniał „Schleswig-Holsteinische Zeitung“ w Rends-burgu (artykuły w wyborze podane w książce prof. Hartmanna „T. M.“, 1908, 161 — 254). Na jesieni t. r. mianowany profesorem prawa w Lipsku, za udział w ruchu politycznym tamże, w szczególności za domniemane poparcie ruchu rewolucyjnego w Dreźnie, skazany w sprawie sądowej i pozbawiony katedry r. 1850. Później profesor w Zurychu (1851 — 54), Wrocławiu (do 1857), nakoniec w Berlinie (1858 — 1887); 1873 — 1895 sekretarz stały pruskiej Akademii Umiejętności. I w późniejszych latach był czynny politycznie: r. 1863 — 1867, 1873 —1879, posłował do sejmu pruskiego, r. 1881 — 1885 do parlamentu. Do sejmu wchodził, aby „bronić konstytucyi“ przed zamachami Bismarcka. Z kanclerzem prowadził walkę do końca; w r. 1882 jeden z epizodów tej walki rozegrał się w sądzie: Bismarck oskarżył M-a o obrazę czci z powodu ustępu w mowie parlamentarnej; sąd uwolnił M-a. W polityce wewnętrznej był liberałem, bronił wolności nauki, wyznania, zwalczał klerykalizm, antysemityzm, socyalizm (był jednak przeciwnikiem praw wyjątkowych przeciwko socyalistom), w końcu życia, r. 1902, przemawiał za sojuszem wszystkich stronnictw wolnomyśl-nych aż do socyalistów włącznie, w celu zwalczania reakcyi pruskiej. Z tym liberalizmem, który otwarcie i odważnie wyznawał, umiał M. łączyć surowy i bezwzględny patryotyzm pruski; w imię tego patryotyzmu bronił wszystkich zaborów pruskich, wszystkich wojen: 1864, 1866 i 1870; nie oglądając się na poglądy zasadnicze oddawał się w tych wypadkach na usługi rządu pruskiego; w r. 1870 zwrócił się w listach otwartych do Włochów, aby nie popierali Francyi, z którą utrzymywał najlepsze stosunki. Zarzucano mu, że podpisał adres do Moltkego, aby nie szczędził Paryża (sam M. przeczył temu); w. r. 1897 w okresie Badenie-nie szczędził słów zachęty centralistom wiedeńskim, aby „rozbijali twarde łby czeskie, gdy ci argumentów kultury wyższej zrozumieć nie mogą“.—Działalność naukowa M-a olbrzymia. Wydajność naukowa objęła 1513 numerów bibliograficznych. Rozwijała się w kilku kierunkach. Imię M-a rozsławiła jego „Historya Rzymska“ („Römische Geschichte“), doprowadzona do r. 46 p. Chr. (1856 — 1859, wyd. 9, 1904; tom IV Okres Cezarów) pozostał niena-pisany; tom V, 1855, wyd. 5-e, 1904), przełożona na wszystkie języki świata (pierwsze trzy tomy tłumaczył na jęz. polski Dziekoński r. 1867). Pod względem talentu, wykładu i budowy, dzieło niezrównane, często jednostronne i dale-

kie od równowagi w sądach historycznych, pełne też wycieczek do współczesnych autorowi wypadków, odzwierciadlające wkońcu jego poglądy polityczne, wiarę w państwo silne i władzę silną. Prace epigraficzne M-a powołały do życia wielki ruch w tej dziedzinie w całym świecie: „Corpus inscriptionum Neopolitanarum“ (1851), „Ińseriptiones confoederationis Helveti-cae“ (1854), „Corpus Inscriptionum latinarum (1863 i nast.; tom I, 1863, ponownie opracowany 1893, tom III, 1873 — 190*2, t. V, 1872, t. VIII, 1881, t. IX i X, 1883). Wydawał źródła autorów, źródła prawa rzymskiego („Digesta“ 1866 — 70, wyd. 8-e, 1899), „Codex Theodosianus“ (1904 i in.). W znakomitych dziełach opracował prawo państwowe i karne Rzymu (,,Römisches Staatrecht“, t. I — III, 1871 — 1888, „Römisches Strafrecht“

„Abriss des römischen Staatsrechts“, Bibliografia pism M-a: Zangemeister ,,Th. M., der Schriftsteller, ein Vezeichniss seiner Schriften (Heidelberg 1877); uzupełniona przez Ja-cobsa (Berlin 1905); bibliografia obejmuje 1 513 numerów.—Por. o M-senie Hirschfeld O. (1904); Costa E. (Bologna 1904); Gradenwitz w „Zeit-schr. der Saviguy-Stiftung“ (t. XXV, 1904); Guillaud „1’Alemagne nouvelle et ses historiens“ (1899): Posner w „Ogniwie“ (1903)- Hartmann L. M. w „Th. M. Eine biographische Skizze“ (1908 —najobszerniej).

Mommsen Fryderyk, prawnik niemiecki ( * 1818 — f 1892), uczestniczył w ruchu politycznym Szlezwiku r. 1848; w r. 1858 profesor w Getyndze, później sędzia apelacyjny w Kielu, w Berlinie, prezydent konsystorza ewangielickiego, kurator uniwersytetu w Kielu. Napisał kilka cennych prac z zakresu prawa

zobowiązań: „Beiträge zum Obligationenrecht“

s. r.

Mommsen Jan Tycho, filolog klasyczny, brat Teodora (* 23 maja 1819 w Garding w Szlez-wigu — f 1900), wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Kilonii 1838—43, zwiedził Włochy i Grecyę (1846 — 48); uauczyciel gimnazyum w Husum (1848), i szkoły realnej w Eisenachu (1851), dyrektor szkoły miejskiej w Oldenburgu (1856) i gimn. w Frankfurcie nad M. (1864). Naukowa działalność M-a ześrodkowana była przeważnie na pracach o Pindarze: sporządził m. iun. wydanie krytyczne (Berlin 1864), oraz wyd. tekstu (t-że 1866). Jako prace przygotowawcze do tych wydań można uważać rozprawy M. „Pindaros. Zur Gesell, d. Dichters u. d. Parteikämpfe jener Zeit“ (Kiel 1845), „Scholia Germani in Pindari Olympia“ (Kiel 1861).—Później ogłosił: „Parerga Piuda-rica“ (Frankfurt 1877). Z rzeczy gramat. M-a przytoczyć należy jego rozprawki o przyim-kach greckich: p.sTa, oóv i ap.a (w program, szkolnych z 1874, 76 i 79 r.) i studyum: „Beiträge zu der Lehre v. griech. Präpositionen“ (Frankfurt nad M., 1886—87, 3 zesz.). M. zaj-

wyd., 1853).

Teodora (* 25 lipca 1821 w Oldesloe w Szlez-wigu), kształcił się w uniwesytecie kilońskim (od 1841), w r. 1848 walczył przeciw Danii, r. 1851 został nauczycielem szkoły realnej w Hamburgu, później w gimuazyum w Parcliimie i Szlezwigu (1853—83). — Ogłosił prace dotyczące archeologii i chronologii: „Römische Daten“ (Parchim 1855); „Beiträge zur griechischen Zeitrechnung“ (Lipsk 1856); „Zweiter Beitrag zur Zeitrechnung d. Griechen u. Römer“ (t-że 1859); „Antiquarische Untersuchungen üb. d. städtischen Feste d. . Athener“ (t-że 1864); „Athenae christianae (t-że 1868); „Mittelzeiten, Beitrag zur Kunde d. griech. Klimas“ (t-że 1870), „Griechische Jahreszeiten“ (Szlezwig 1873): „Delphia“ (Lipsk 1878), „Chronologie, Untersuchungen üb. d. Kalenderwesen d. Griechen“ (t-że 1883). — Główne dzieło M-a: „Die Zeit d. Olympier“ (Lipsk 1891). Podobnie, jak i brat jego Tycho, zajmował się literaturą angielską i wydał: „Child Harold’s pilgrimage“

K. A.

T. Kł.

między sobą się sprzeczali, które z uich rzecz pożyteczniejszą dokonać może, stworzył Hefajstos człowieka, Posejdon wołu, a Pallas postawiła dom piękny. Natenczas M., którego jako sędziego rozstrzygającego powołano, ganił u człowieka, że na piersiach nie ma okna, aby do wnętrza serca jego zajrzeć można, u wołu zaś, że nie ma rogów pod oczami. Także Mommsen August, filolog klasyczny, brat i Arystoteles świadczy, że M. przyganiać miał

przyrodzie, ponieważ wołom rogów na piersiach nie dała, bo w takim razie mogłyby bóść silniej. Pękł zaś podobno ze złości, że na czarującej postaci Afrodyty nic nagannego znaleźć nie mógł.—Nowsze sztuki piękne przedstawiają go pod postacią młodzieńca chudego z twarzą Satyra, z czapką błazeńską na głowie.

Mona, gr. Mova, wyspa pomiędzy Hiberuią (dzisiaj Irlandya) i Albionem, przed wybrzeżem Ordowików w Britannia Romana, gęsto zaludniona; główna siedziba Druidów (ob.), którzy tu bogom ofiary z ludzi złożone składali; dziś.

S. Drz.

mował się utworami Szekspira: „Der Perkins Shakespeare“ (Berlin 1854), oraz wyd. kryt. „Romeo und Julia“ (Oldenburg 1859). Dwukrotnie (1858 i 1886) wyszła praca M-a „Die Kunst d. Uebersetzens fremdsprachlichter Dichtungen ins Deutsche“. Sam przekładał wierszem arcydzieła Pindara na niem. (Lipsk 1846,

K. A.

(Berl. 1885).

Momordica, rodzaj roślin z rodziny dyniowatych (Cucurbiteae); 25 gatunków ziół, jednorocznych lub trwałych, pnących się lub przyziemnych, przeważnie w Afryce zwrotnikowej, acz spotykają się i w innych częciach świata. Kwiaty żółte, rzadziej białe, o koronie dzwonkowatej, podzielonej do podstawy; kwiaty męskie pojedyńcze lub zebrane w grona albo w bal-daszki o jednym, rzadziej 2 lub 5 pręcikach; kwiaty żeńskie pojedyńcze; Staminodia (zanikłe pręciki) 0 albo 3 w kształcie gruczołków. Owoce podłużne, cylindryczne; liście całe lub złożone; wąsy pojedyńcze lub dwudzielne. M. Charan-tia pospolita w Indyach Wschodnich, Chinach i Afryce zwrotnikowej (do Ameryki zawleczona) o liściach smaku mocno gorzkiego, używanych w lecznictwie. Owoce tej rośliny dojrzałe i niedojrzałe są jadalne. M. Balsamina, różni się tern od poprzedzającej, że przykwiatek znajduje się uie u podstawy ani pośrodku szypułki, ale na jej wierzchołku. Wszędzie pospolita w krajach zwrotnikowych. Owoce (Borna Hiero-solymitana) działają rozwalniająco; olej wydzielany przez owoce tej rośliny dawniej uważano za środek gojący rany. Owoce niedojrzałe, mocno osolone, są jadalne. Liczne gatunki często hodują w ogrodach jako rośliny ozdobne.

Momos, gr. Mwpxiç, łac. Momus, syn Hory, uosobienie skłonuości do ganienia i szyderstwa, który z bogów nawet się naigrawał. Kiedy razu pewnego Pallas, Hefajstos i Posejdon po-

S. l)rz.

Anglesey.

Monachium (niem. München, franc. M u-n i c h), stolica Królestwa Bawarskiego, wśród szerokiego płaskowzgórza, 520 m. npm., głównie na praw. brzegu rz. Izary (8 mostów). Wskutek wysokiego położenia klimat dość surowy (latem różnica ciepłoty w południe a wieczorem dochodzi do 9°). Wspaniałe urządzenia kanalizacyjne i wodociągowe (do 100 tys. m. sześć. wody). Zachowały się dawne bramy: Isartor, Sendlingertor, Karlstor i Taltor; nowe łuki: Propileje (1854—62, budowane na wzór ateńskich na pamiątkę oswobodzenia Grecyi) i Siegestor (1843—1850, na wzór łuku Konstantyna w Rzymie).— P lace: Marienplatz, najstarsza dzielnica, gdzie w poniedziałek zapustny odbywał się (do r. 1877) obrząd wyświęcania na podmajstrzych (Met z g er sprung)-, na placu stary (z w. XIV) i nowy (1907) ratusz; plac Maksymiliana-Józefa z jego pomnikiem (dłuta Raucha) i z teatrem nadwornym; Odeonsplatz; Wittelsbacher-Platz z posągiem elektora Maksymiliana I (dłuta Torwaldsena); Promenadeplatz z 5 posągami; Maximiliansplatz z planta-cyami, pomnikiem Liebiga i wodotryskiem (dłuta Hildebrandta); Karlsplatz z posągiem Goethego i pałacem sprawiedliwości, Königsplatz z Propilejami w stylu doryckim, Gliptoteką w joń-skim i z gmachem Secesyi w korynckim.—Ulice: Ludwigstr. z „Feldherrnhalle“ (na wzór florenckiej Loggia dei Lanzi), uniwersytetem, biblioteką państwową; Maximilianstr. z pomnikami Schellinga, Frauenhofera, Maksymiliana II, Ma-ximilianeum, Briennerstr. z placem Wittelsba-chów; Prinzregentenstr. z nowem muzeum narodowym. — Kościoły (katolickie): Frauenkirche (1467—88, gotyk późny), Mariahilfkirche (1831—39 wczesny gotyk), Bazylika św. Bonifacego (1850 na wzór starych włoskich bazylik z w. V i VI), Teatinerkirche (1662 — 75, barok) z grobami królów, św. Michała (1583 — 97, barok) z grobem ks. Leuchtenberga dłuta Torwaldsena.—R ezydencya królewska składa się z Königsbau, Festsaalbau i Hotgarten i zawiera mnóstwo cennych obrazów, rzeźb, kobierców; łączy się z kość. Wszystkich św. (w stylu bizantyńsko-romańskim, 1826 -37).—Inne gmachy: teatr rezydencyi (odbud. 1857, rokoko), pałac szklany (1854), obie pinakoteki (ob. niż.), politechnika, akad. Szt. P., „Ruhmeshalle“ w stylu doryckim z olbrzymim posągiem Bawaryi wysok. 20 m., dworzec centralny.—? lantacye: Ogród angielski (6X2 km.), botaniczny, polany nad Izarą. — Pod względem rozmiarów ludności M. jest trzeciem miastem w Rzeszy (po Berlinie i Hamburgu); m-ców 538 983 (w 1905), w czym katolików 83.5$, protestantów 14$, żydów 2$, tylko 37$ m-ców urodziło się w M.; 4$ cudzoziemców; wielu Polaków. Na 1000 osób rocznie 71 ślubów, 36 urodzeń, 25 zejść. Co do liczby pracujących na życie (462 na 1000), M. ustępuje z wielkich miast niemieckich jedynie Strasburgowi, chociaż dość dużo rentyerów i emerytów (49 na 1000). — Zakłady naukowe i muzea. Uniwersytet, po berlińskim największy w Niemczech (5 wydziałów w r. 1907 — 8, 239 prof, i doc., 5 943 stud ), z bogatą biblioteką (¹/₂ mi- I liona t.), instytutami fizycznym, matematycznym i farmaceutycznym, zbiorami rycin, obrazów, medali, przyrodniczemi, klinikami, ogrodem botanicznym, obserwatoryum. W związku z uniwersytetem: instytut higieniczny, seminaryum duchowne, Maximilianeum, szkoła położnicza. Politechnika (6 wydziałów, w r. 1907—8, 70 prof, i doc., 1665 stud.). Instytut weterynaryjny, Akad. Szt. P. Akademia muzyczna, 5 gim-nazyów, 1 realne, szkoła wojskowa, korpus kadetów, szkoła inżyniersko-artyleryjska, akad. wojskowa, szkoły artystyczno-przemysłowa, realne, handlowe, robót żeńskich, seminaryum nauczycielskie, instytuty dla głuchoniemych, dla ociemniałych i in. Wiele T-stw naukowych; Akademia nauk, jedna z pierwszych w Niemczech, ze zbiorami geologicznemi i mineralo-gicznemi oraz gabinetem zoologicznym; biblioteka „nadworna i państwowa“—do 1400 000 t. i 40 000 rękopisów; muzeum etnograficzne; muzeum narodowe (założone 1854, przeniesione do nowego gmachu 1900) ze zbiorami z historyi kultury, przedhistorycznemi, sztuki średniowiecznej i nowożytnej (77 sal). Szczególnie ważne jest znaczenie M. w dziedzinie sztuki.—Gale r y e: Stara Pinakoteka z 1400 obrazów wszystkich czasów i szkół (Fra Filippo Lippi, Boticelli, Ghirlandajo, Conegliano, Francia, Pe-rugino, Rafael, Correggio, Tycyan, Palma Vecchio, Murillo, Roger v. d. Weyden, Memlig, Bouts, Holbein st., Dürer, Altdorfer, Beham, Grien, Rubens, v. Dyck, Brouwer, Borch, Met-su, Steen, Guido Reni, Poussin). Nowa Pinakoteka z 900 obrazami malarzy nowożytnych, prze-

ważnie monachijskich (m. in. Böcklin, Len bach oraz Polacy: Gierymski „Plac Wittelsbach-ski w Monachium“, J. Brandt „Obrona“ i „Konie kozackie w zawiei śnieżnej“, Stabrowski „Przed rozjazdem“, Wierusz-Kowalski „W lutym“). Gliptoteka, zawierająca rzeźby, poczynając od egipskich, asyryjskich, greckich i rzymskich, a kończąc na nowożytnych i współczesnych (Canova, Torwaldsen, Schadow, Rauch, Hildebrandt). Galerya hr. Schacka (własność cesarza Wilhelma II) z obrazami Bócklina, Schwiudta, Lenbacha. Nadto kilka galeryi prywatnych; stałe wystawy Sztuk Pięknych; co 4 lata międzynarodowe w pałacu szklanym.— Przemysł obraca się przedewszystkiem w gałęziach sąsiadujących ze sztukami pięknemi: odlewnie ze śpiżu i cynku, witraże, jubilerstwo, papier do robót artystycznych, przedmioty kościelne; nadto wyrób przyrządów optycznych (instytut Frauenhofera), fizycznych, chirurgicznych, narzędzi muzycznych, powozów, wagonów, lokomotyw, pachnideł i t. d. Szczególne jednak stanowisko zajmuje przemysł piwowarski: 28 browarów z 3 550 robotników i wytwórczością roczną 3 milionów litrów (około 66 milionów marek), z czego więcej niż połowa wypijana bywa w samym M. (na głowę przypada 40 litrów rocznie). Bardzo rozwinięty handel przedmiotami artystycznenemi z wszyst-kiemi częściami świata. Olbrzymie składy płodów rolniczych i in. Z trzech jarmarków dwa połączone są z oryginalnym bazarem na przedmioty używane. Na Teresienwiese corocznie słynny obchód święta rolniczo-gospodarskiego (Oktoberfest) z zabawami ludowemi. Oddział banku niemieckiego, nadto 6 banków i kilka oddziałów, 8 dróg żelaznych, prócz centralnego, 4 dworce. — Wyższe instytucye państwowe i prowincyonalne, dwór królewski, wiele poselstw i konsulatów, sejm (rada państwa i izba posłów), arcyb-pstwo, konsystorz protestancki. Rada miejska składa się z 2 burmistrzów, 36 członków magistratu i 60 ławników. — M. powstało z wsi M u n i h a (jako założonej przez mnichów; stąd mnich w herbie miasta „Münchner Kindl“). Henryk Lew zamienił w r. 1158 M. na miasto. Otton Dostojny (1231 — 53) przeniósł do M. rezydencyę. Cesarz Ludwik Ba-warczyk (1294—1347) odbudował m-to po pożarze r. 1327. Ks. Albrecht V (1550—79) założył bibliotekę i skarbiec. Król Maksymilian I Józef (1799—1825) przez zniesienie klasztorów przyczynił się do rozszerzenia M. Właściwym twórcą współczesnego M. był jego syn Ludwik I (1825—48; f 1868), który zbudował Gliptotekę i obie Pinakoteki. Nowego rozszerzenia i zbo-gacenia w piękne gmachy doznało M. za obecnych rządów ks. regenta Luitpolda (* 1831).— Bibi. „Statist. Jahrb. f. d. Königreich Bayern“ (Monachium, corocznie); „Mitth. d. Statist. Bureaus d. Stadt München (t-że), Söltl „M. mit seinen Umgebungen, vorzüglich in geschichtl.

Beziehung“ (M. 1854), Aufleger, u. Trautmann w Czechach, koło Nil-St. - Vicent w Belgii „Alt-München in Bild u. Wort (t-że 1895), Renard znalazł M. z turmalinem i moskawitem „Führer durch M.“ (t-że 1908).

adz.

w masie gliniastej. Piaski M-owe znaleziono w Brazylii. Nazwę turneryt stosują do kryształów drobnych, żółtych, które z anata-zem są osadzone na ścianach gnejsów szwajcarskich, w dolinach: Tavetsch, Cornera, Binnen. M. i inne minerały, zawierające metale rzadkie, są używane jako ciała świecące do lamp gazowo-żarowych.

Monadelphia w systemie Linneusza XVI, klasa roślin u których pręciki zrosły się w jedną wiązkę. Stamina monadelpha pręciki zro-śniętę pomiędzy sobą, jak naprz. u dyni, gdzie środek kwiatu bezsłupkowego zajmują oryginalnie zrośnięte pręciki. W kwiatach dwupłcio-wych pręciki otaczające słupek zrastają się często w rurkę. Zrośnięcie takie może być tylko częściowe, jak naprz. u lnu, gdzie tylko dolnę części nitek pręcikowych zrosły się. W wielu wypadkach pręciki zrastają się zupełnie jak w kwiatach malwy, gdzie tylko woreczki pręcików są wolne.

Monadologia, Monady w filoz., ob. Leibnitz.

Monady, M o n a d i n a, pierwotniaki z klasy Wiciowców — Mastigophora, gromady Flagel-latu\ M. tworzą jedną z podgromad (nowsza nazwa—Protomonadina, B 1 o c h m a n n). Są to pierwotniaki o b. małych wymiarach, mikroskopowych, żyjące swobodnie w wodzie lub paso-rzytujące w różnych zwierzętach. Niektóre wywołują choroby dość niebezpieczne. Wiele z tych jestestw pasorzy cnych poznano dokładniej w czasach stosunkowo nowszych dzięki pracom Dofleina, Schaudinua, Wasilewskiego i in. Pewne gatunki tej podgromady, szczególnie wolno żyjące, tworzą kolonie. Rozmnażanie tej grupy wiciowców zachodzi albo przez podział podłużny ciała całego, albo też drogą płciową, przy zapłodnieniu makrogametów (osobników żeńskich) przez mikrogamety — (osobniki męskie); po zapłodnieniu powstają z pierwszych t. zw. o o k i-n e t y; rozwój płciowy poznany został niedawno przez Schaudinna dla gatunków Trypasoma noctuae (Celli et S. Fel.) S chaud., Spirochaete Ziemanm (La^.)Schau d., pasorzy tuj ących we krwi sowy—Athene noctua\ Spirochaete pallida Sch. (zarazek przymiotu), badany również przez przyrodników polskich (ob. niżej). Ciało, jest nagie, niekiedy częściowo ukryte w pewnego rodzaju skieleciku; u pewnych gatunków kształt ciała amebo waty; niekiedy (t. j. pewne formy) bywają w dwu postaciach — stałej, mniej lub więcej owalnej, i amebowatej. Stale na przed-uim końcu ciała (jak wogóle u wiciowców) istnieją biczyki (flagellum): jeden większy (t. zw.—główny), zwrócony w stronę, w którą się M. porusza, i 1—2 mniejsze, z przodu ciała osadzone, lecz podczas ruchu w tył zwrócone;

Monaco: 1) księstwo niezależne na brzegu m.

O. B.

T. Kł.

Śródziemnego, powierzchnia 21.6 km., 19121 m-ców (1910). Klimat nadzwyczaj łagodny (oliwki, pomarańcze, cytryny); wywóz pachnideł, likieru, wyrobów garncarskich. M. jest od r. 1911 monarchią konstytucyjną; księciu pomaga rada państwa złożona z 25 członków. Administracya jest w rękach generał-gubernat., sekreterza generalnego i sekretarza państwa. Administracya miejska— w rękach mera z dwoma pomocnikami i 5 członków rady państwa. Siły wojskowe składają się z żandarmeryi (4 oficer, i 82 żołnierzy). Urzędem celnym i pocztowym zawiaduje Francy a. Prawodawstwo francuskie; miary i wagi metryczne. Flaga czerwono-biała w kierunku poziomym. Miasta: Monaco, La Con-damine, Monte-Carlo. — 2) Miasto M. leży u stóp góry Tête-de-Chien (573 m.) na występie skalistym wchodzącym w morze na 800 m. długości i 300 m. szerokości, przy linii kolei śród-dziemnomorskiej Marsylia — Mentona; stolica b-pia i władz państwa. Stary zamek otoczony parkiem, katedra w stylu bizantyjskim, zbudowana r. 1887; plantacye publiczne, przystań, 3292 m-ców (1910). Na płn. od starego m-ta leżą hotele i wille nowej dzielnicy, zwiedzanej jako uzdrowisko klimatyczne. Od M. prowadzi kolej zębata do francuskiej wsi La Turbie (486 npm.) ze zwaliskami z czasów rzymskich.—

Nazwę M. wywodzą od świątyni poświęconej Herkulesowi Monoecus. M. należało od r. 968 do rodziny, genueńskiej Grimaldich która w r.

1641 przybrała tytuł książęcy, Po wygaśnięciu rodziny Grimaldich w linii męskiej przeszło M. do francuskich hrabiów Goyon - Matignon.

(1715) Na podstawie układów paryskich z r. 1815 zostało M. krajem podległym opiece Sardynii, a w r. 1817 niezależnem. Ks. Karol III Honoryusz ustąpił Mentonę i Roccabrunę Francyi. Obecny książę, Albert Honoryusz (* 1848), rozwiedziony z córką ks. Hamiltona, ożenił się powtórnie z wdową po ks. Richelieu Maryą Alicyą z domu Heine (* 1858), z rodziny bankierskiej, osiadłej w Hamburgu. Albert wiele podróżował i poświęcał się badaniom przyrodniczym; jego kosztem powstała też stacya oceanograficzna.—Bibl.

Métivier ,,M. et ses princes“ (La Flèche, 1862 2-e wyd., 1865), Saige „M. ses origines et son histoire“ (Paryż 1898); H. France „Au pays de Cocagne i La Principauté de M.“ (Paryż 1901),

adz

Tasil „ M. “ (Paryż 1905).

Monacyt (turneryt)—fosforan metali rzadkich.

Krysztalizuje się jednoskośnie. Tw. 5 — 5.5. C. wł. 5.0—5.2. Żółty, czerwony, zielony, o połysku tłustym. Skł. chem. (Ce La Di) P0₄, zawiera prócz tego tor, organ i hel. Występuje w granitach Miaska, Złatousta, Sanarki na Ura- u jednych form istnieje tylko 1 biczyk, inne lu, koło Norwich w Massachusetts, Schreiber- mają dwa biczyki jednakowe; inne — większy hau w Karkonoszach, Suszyce (Schüttenhofen) biczyk główny i mniejszy dodatkowy, w koń-

ró

ms

Y.

<-3

SD

a@s?v — z>aS:

Sä

•z*

Si

/0

2 o.

f.

hmmM

§m

fi&ŚS

Ł_

-H*;ret

ia

P

Q>

\v.

w*

<3?

if

Łv%

e.

(f?

CÙ

:ą

f 'fi

fig

Si

fnxfc

YJ^

;w

v,;.

ffl Or *

v W

® M

»*■ (

r*»

V'i

iC*Yri "ü

Fig. 41. Ob. objaśnienia na str. 362

cu — trzy biczyki niejednakowe. U wielu M-d Osobniki kolonii ukryte w domkach kubeczko-pasorzytniczych obok biczyka głównego roz- wTatych, wydłużonych; kolonie rozgałęzione krza-wija się delikatna błonka falująca. U wielu czasto. Gatunek I). sertularia Ehr b., dl. dom-gatunków istnieje u podstawy biczyka otwór ków ok. 0.046 mm. (ob. rys. 3)111 ) Cercomonadi-ustny, jednak przełyku brak. Rodziny: I) JRhi~ dae (ob. rys. 4), o jednym długim biczyku z przodu zomastigina: bez otworu ustnego; 1 — 2 bieży- ciała, bez błonki falującej. B. małe formy o ki; formy albo stale amebowate, albo z przej- kształcie ciała owalnym lub okrągłym, niekiedy ściem stopniowym od postaci bez nibynóżek do bardziej wydłużonym; ciało bezbarwne; u wielu posiadającej je; przyjmują pokarm za porno- form zmienne: mianowicie, w części tylnej mocą nibynóżek. Z rodzajów i gatunków zasłu- że wypuszczać nibynóżki zaostrzone. Jądro gują na wzmiankę: a) Mastig amoeba Schulze; w przedniej części ciała; u podstawy biczyka o ciele owalnem (0.02 — 0.1 mm. długości), wodniczka pokarmowa, przez którą odbywa się po-kilka gatunków, żyjących w wodach słodkich j bieranie pokarmu. Żyją w wodzie słodkiej i pa-Europy i Azyi wschodniej. Przechodzą od for- j sorzytniczo, spotykane w plwocinach osób Chomy pełzakowatej przez wciąganie większej części nibynóżek do pływającej, bez tych narządów. Gat. M. aspera. S. 0.18 mm. dł.; b)

rych na koklusz, zapalenie opłucnej. Jeden z gatunków—Cercomonas hominis (ob. rys. 4). Davaine, znaleziony został przez Davainea w wymiocinach chorych na cholerę. Wiciowiec ten, jak i inne z tegoż rodzaju, nie są ustrojami chorobotwórczemi. Z innych gatunków często spotykany jest —- Herpetomonas muscae domesticae Burnet, dług. 50 mikronów, pa-sorzytujący w przewodzie pokarmowym muchy domowej, niekiedy zupełnie wypełniając pewne oddziały tegoż; kształt ciała robakowaty, zaostrzony z obu końców (ob. rys. 5). IV) Try-panosomidae, Swidrowce (Trypanosomy); pasorzyty, wywołujące choroby niebezpieczne u człowieka i wielu kręgowców. Jeden biczyk

Ciliophrys infusorium Cienkowski (ob, rye. 1); w dwuch postaciach: rozmnaża się przez podział pod postacią amebowatą; potomstwo stopniowo przybiera postać wiciowców typowych. Wielkości do 0.03 mm; 1—2 biczyki. W wodach słodkich Europy. II) Hetero-monadina (—idae). Formy małe, bezbarwne, z jednym biczykiem głównym, obok którego tuż prawie jeden lub dwa dodatkowe, falisto poruszające się: po większej części jestestwa kolonialne, siedzące na szypułeczkach (ob. rys.

2). Rozmnażają się przez podział. Z rodzajów i gatunków pospolitsze są: a) Monas (E h r b). główny, skierowany ku przodowi (u nielicznych Stein, ii gatunkiem 31. guttula Ehrb., o gatunków—drugi z tyłu ciała). Kształty mniej ciele kulistem, średn. do 0.02 mm.; b) Antho- | lub więcej spiralnie skręcone; wzdłuż jednego physa vegetans Stein, forma kolonialna (ob. brzegu rozwinięta błonka falująca. Żyją prze-rys. 2); wielkość kolonii do 0.44 mjp.; poje- ważnie we krwi kręgowców, a zdaniem pewnych dyńczych osobników — do 0.03 mm.; ciało ich badaczy (Schaudinn) wnikają też do wnętrza owalne, rozszerzone z przodu; wodniczek tę- ciałek krwi. Pewne gatunki żyją w przewodzie tniący jeden. W wodach słodkich Europy pokarmowym kręgowców i bezkręgowych. Ro-i Ameryki Północnej. Grupy osobników odry- dzinę utrwalił Doflein od niedawna, choć formy wają się niekiedy od szypułek swych i rozpa- do niej włączone poznano już dość dawno. Rozwój dają na poszczególne osobniki; c) Dinobryon wielu jestestw tej rodziny dotąd nie zbadany, Ehrb.—forma kolonialna; osobniki kolonii z a wiele gatunków systematycznie nie ustalono, plamkami ocznemi; dług. do 0.1 mm. Liczne Z najbardziej niebezpiecznych wymienić należy gatunki w wodach słodkich Europy i Ameryki, rodzaj Trypanosoma — Ś w i d r o w i e c z ga-

Monady: Fig. 1. Ciliophrys infusorium, Cienk. a) postać typowego wiciowca; b) ameby: powiększone 500 razy (z pracy Leunisa); j—jądro; v—wodniczek tętniący. Fig. 2. Anthophysa vegetans, Stein a) kolonie na rozgałęzionych szypułkach galaretowatych (powiększenie 100 razy); b) oderwana kolonia (pow. 1000 razy); c) osobniki pojedyncze (pow. 1000 razy) (według G. Senna). Fig. 3. Dinobryon sertularia, Eùrb. kolonia wolno

„    ch— chromatofory (ciałka barwnikowe); Fig. 4. Cerco-

pływająca; powiększona 1000 razy, podług G. Senna, y_-^dro

monas hominis, Davaine (podł. Davainea z Brauna). Fig. 5. Herpetomonas muscae domesticae, Burnett (podł. Burnetta z pracy Dofleina: „Die Protozoen als Parasiten und Krankheitserreger). Fig. 6. Trypanosoma (Her-petosoma) Bruccii, PI. et. Br.: Tr— trypanosomy, Er—ciałka czerwone krwi żywiciela (podł. Kocha z pracy Dofleina). Fig. 7. Trypanosoma ugandense C. (Tr. Castellanii, Kruse), a i b—formy dorosłe; c) osobnik większy prawdopodobnie przed podziałem podłużnym, d i e—podział podłużny; f) kilka osobników zlanych razem g, h, i, j—rozmaite stopnie rozwojowe, prawdopodobnie przygotowawcze do spraw płciowych (?), k, l, m, n —formy ameboidowe — (podł. Castellaniego z pracy W. Kulczyckiego: „Pierwotniaki pasorzytne i chorobotwórcze“). Fig. 8. Spirochaete pallida, Schaudinn: a różne postaci krętków; b) podział podłużny krętków: c) postać świdrowca; d) odział świdrowca; e) komórka macierzysta mikrogametów, obok niej jeden mikroga-met; f) zespolenie się widrowca z mikrogametem; podł. M. Siedleckiego i Fr. Kryształowicza (półschema-tycznie); powiększenie bardzo silne [wielkość rzeczywista od 2 do 8-iu mikronów u różnych postaci rozwojowych]. Fig. 9. Bodo caudatus (Duj.) Stein, z boku (z dwoma wiciowcami wewnątrz); a)—biczyk dodatkowy z Leunisa; pow. 520 razy. Fig. 10. Bodo urinarius, Künstler (podł. Künstlera z Brauna). Fig. 11. Bodo

gryllotalpae Grassi (podł. Grassiego z pracy Dofleina).

ÿt Min.

w zdradziecki sposób zamordować

S. Im.

E. Chw.

tunkami: a) Trypanosoma (Herpetosoma) Bruc-% cii Plimmer et Bradford, o robakowa-tem ciele, zaopatrzonym w biczyk z przodu (ob. rys. 6); dł.—30 mikron. (10 inikr. — dług. biczyka). Rozmnażanie przez podział podłużny; spostrzeżono i kopulacyę (Ziemanu). Wywołują one zarazę u koni, bydła, osłów, antylop, wielbłądów, świń i psów w Afryce. Występowanie i etyologia tego pasorzyta związane są z geogra-ficznem rozsiedleniem muchy Glossina morsi-tans. Dotychczas stwierdzono chorobę tę w różnych miejscowościach Afryki południowej, płd wschodniej i zachodniej, w Kongo, w Togo. W kraju Zulów choroba znaną jest pod nazwą nagana; w Afryce południowej — tsetse. W okolicach, w których spotyka się Glossina morsitans, śmiertelność koni i bydła jest tak wielka, że hodowla ich staje się prawie niemożliwą. Przypuszczają, że zgubne działanie wi-ciowca Tr. Bruccii zależy od pewnych (niepo-znanych dotąd) istot trujących, przezeń wydzielanych, a również, zdaniem Miecznikowa, od zatkania przez pasorzyta drobnych naczyń krwionośnych (T. Bruccii żyje we krwi), ilość ciałek czerwonych krwi podczas choroby tej ubywa znacznie; b) Trypanosoma ugan-dense C., wykryty r. 1903 przez Castellaniego u Murzynów w Afryce (Uganda), chorych na „śpiączkę“ (o przebiegu nieuleczalnym). Wi-ciowce żyją w płynie mózgordzeniowym. Ciało wydłużone, z biczykiem na końcu ostrym; koniec tylny — tępy — posiada wodniczek i błonę falującą (ob. rys. 7). Według pewnych badaczy pasorzyty czas jakiś przebywają we krwi i nie wywołują objawów „śpiączki“, te zaś następują wraz z przedostaniem się ich do rdzenia. Ci sami badacze twierdzą, iż chorobę przenosi mucha Glossina palpalis. W czasach ostatnich do wiciowców grupy opisywanej zaliczono jestestwa uważane dawnej za bakterye, a również kilka form nowo poznanych przez Schau-dinna, Hoffmanna, a z naszych — M. Siedleckiego i Fr. Kryształowicza. Są to pasorzyty bardzo niebezpieczne: a) Spirochaete pallida Schaud., wywołujący przymiot (s y f i 1 i s) u ludzi; b) Spirochaete recurrentis (Obermeieri) — przyczyna duru powrotnego u człowieka (zarazki przenoszą wysysające krew stawonogi, jak kleszcze, wszy, a przypuszczalnie też i pluskwy). Schaudinn, Hoffmann, M. Siedlecki i Kryształo-wicz stwierdzili, że Spirochaete (pallida) i Trypanosoma (postać świdrowca) należą do jednego cyklu rozwoju. Trypanosoma (Swidrowiec) występuje jako postać rozwojowa krętka—■ Spirochaete pallida; z tego też względu M. Siedlecki i Franc. Kryształowicz zalecają umieścić tego wiciowca obok innych w systemie pod nazwą Trypanosoma luis (Swidrowiec przy mi o-t u). Kształt Świdrowca (Trypanosoma) w hi-storyi rozwoju Spirochaete pallida gra rolę komórki rozrodczej żeńskiej {makr o gamet a). Postać (stadyum) krętka {Spirochaete) po kilkakrotnych

podziałach rozpada się na osobniki małe (małe krętki), które zespalają się ze świdrowcami; te małe krętki, zdaniem M. Siedleckiego i Fr. Kryształowicza, grają więc rolę komórek męskich—mikrogametów. Krętki spore (o kilku jądrach), jak również i świdrowce mogą się rozmnażać przez podział podłużny (ob. załączony rys. 8j. V) Bodonidae. Kilka gatunków wolno żyjących i pasorzytniczych, posiadających po 2 prawie równe bieży ki, jak; a) Bodo candatus (Duj) Stein, dług. 25 mikr, o ciele zaostrzo-nem z przodu, o dwu prawie jednakowych bi-czykach (ob. rys. 9); w wodach słodkich, b) Bodo urinarius Künstler (ob. rys. 10), do 10 mikr. dł., w moczu ludzkim; c) Bodo gryl-lotalpae Grassi (rys. 11), dł. do 16 mikr., w jelicie odbytowym turkucia. — Liter.: Doflein F. dr. „D. Protozoen als Parasiten u. Krankheitserreger nach biologischen Gesichtspunkten dargestellt“ (Jena 1901); Braun Max. dr. „D. thierischen Parasiten d. Menschen“ (Würzburg 1903); M. Siedlecki i Fr. Kryształowicz „Spo-strzenia nad budową i rozwojem Spirochaete pallida Schaud.“. (Kraków 1908) (Akad. Um.); W Kulczycki „Pierwotniaki pasorzytue i chorobotwórcze“ (Lwów 1905i.

Monadzyt — poprawniejsza nazwa polska monacytu (ob.).

Ivlonaeses, Partyjczyk, który razem z królem Pakorusem Rzymianom ciężką klęskę zadał. Ponieważ imieniajego źródła nie wspo-uają, domyślać się wolno, że oznacza ono właściwie Surenę (ob.), albo Surenasa, naczelnego wodza partyjskiego, który d. 9 czerw, r. 53 przed Chr. prokonsula Marka Licyniusza Krassusa pod Carrhae, w Mezopotamii, na głowę pobił i podczas układów o zawieszenie broni kazał.

Monaghan (d. Muinechan), najmniejsze z hrabstw w prowincyi irlandzkiej Ulster, graniczy z Armagh, Meuth, Cavan, Fermanagh i Tyrone; 1 294 klm. kw. i 75 505 m-ców (1901, 54 708 katolików). Powierzchnia lekko falista, miejscami pagórkowata, miejscami bagnista. Grunt wielu jeziorkami i rzeczkami (Blackwa-ter, Fine) przerżnięty, dosyć żyzny, rodzi owies, ziemniaki i konopie. Hodowla bydła, gospodarstwo mleczne i rękodzielnictwo lniane. Znaczne pokłady kamienia wapiennego i rudy ołowianej. Torf dla braku drzewa służy na opał. Dwie koleje przerzynają hrabstwo. Do parlamentu wysyła dwuch przedstawicieli. Stolicą hrabstwa M. jest m-sto t. n., st. kolei Armagh-Cavan, nad kanałem ulsterskim, 2 938 m-ców, znaczne młyny wodne i blicharnie płótna; niegdyś warownia.

Monaldeschi Jail Rinaldo, markiz, ulubieniec królowej Krystyny szwedzkiej (f 10 list. 1657). Jeden z przywódców stronnictwa francuskiego w Rzymie; na wiosnę r. 1656, gdy stronnictwo hiszpańskie straciło łaski kró-

lowej Krystyny, M. został na jej dworze pierw-    rze“. Każda ustawa nosi podpis króla, kontra-

sprawiedliwości.—Por.: „Konstytucya belgijska“ art. 63, 65, 77, 80, 66—76, 101; „Konstytucya włoska“, art. 4, 22, 67, 6; Orlando „Principes du droit public“ (1902, 281 i nast.); Errera: „Droit public belge“ (1909); ,,Konstytucya“,

s. P.

szym koniuszym i towarzyszył jej w podróży sygnowany przez ministra właściwego i ministra do Francyi. Tutaj oskarżony o zdradę, został i na rozkaz królowej osądzony i stracony w zamku Fontainebleau; podobno wydał on Hiszpanii plany uknute przez Mazariniego (ob.) i królowę, zamierzające do opanowania Neapolu i osadzenia

Monarchia (por. Rzeczpospolita) jest to forma państwa, w której najwyższy piastun władzy wykonawczej (rządu) stanowi ostatecznie o najważniejszych aktach państwowych, albo przynajmniej musi w nich uczestniczyć (w rze-czypospolitej w tym względzie roztrzyga naród i tylko naród). M.—spoglądając na współczesne urządzenia polityczne w szerokiej perspektywie historycznej—jest formą państwa coraz mniej liczną. Stara forma M-i wyborczej, elekcyjnej (Polska) zniknęła zupełnie. Zniknęła władza królewska „z Bożej łaski“, jako przedstawicielstwo Boga na ziemi (tytuł „z Bożej łaski“, jest dziś tylko tytułem, któremu nie odpowiada realny pogląd państwowy, ani funkcya państwowa). Zanikło stare pojęcie monarchy jako właściciela państwa (Ludwik XIV: ,,les rois ont la disposition pleine et libre de tous les biens qui sont possédés aussi bien par les gens d'église que par les séculiers*). Zanikł też typ M-i republikańskiej, która wprawdzie wyznawała M-ę dziedziczną, ograniczała jednak cechy najbardziej zasadnicze władzy królewskiej, prawo sankcyi ustaw (konstytucya francuska z r. 1791, konstytucya 3-go maja w Polsce, w szczególności projekty konstytucyi z r. 1790, koustytucya Kortezów z r. 1812, konstytucya Norwegii z r. 1814—z tych wszystkich istnieje tylko norweska przeobrażona na parlamentarną).—Pierwotnie, w zaraniu życia państwowego, M-e posiadają monarchów o władzy ograniczonej zgromadzeniem ludowem, radą starców itp., monarcha jest wtedy przedewszystkiem wodzem (ale również kapłanem i sędzią). Zasada dziedziczności nie jest jeszcze ustalona, podstawą władzy jest wartość osobista wodza. Z biegiem czasu M. staje się silniejszą; zanikają ograniczenia, władza staje się dziedziczną. Zresztą uogólnienia są dosyć niepewne i w szerokiej tylko perspektywie dopuszczalne. Tak np. w Rzymie urządzenia republikańskie wiązały się długo z nader silną władzą zwierzchniczą, która nie miała nazwy monarchy, a nadawała sobie różne urzędy republikańskie, aby nakoniec pod nazwą imperatora stać się królem dziedzicznym i nieograniczonym.—W okresie feodalizmu metoda mo-narchiczna opiera się na własności ziemskiej; jest przeważnie bardzo słaba. Powstaje typ M-i z królem obieralnym, dożywotnim (Polska, św. Cesarstwo Rzymskie, Rzym papieski). Na przełomie Wieków orednich a nowożytnych M. wszędzie rośnie kosztem przywilejów stanowych, staje się nieograniczoną (absolutną), aby po kilku wiekach panowania powoli (gdzieniegdzie

Krystyny na tronie neapolitańskim. Miłosnego „Król panuje, nie rządzi“, stosunku pomiędzy M-m a Krystyną nie było. Żywot i przygody M-ego dostarczyły wątku do wielu utworów (van der Veldego i innych) tudzież do wielu dramatów (Dumasa starszego, H.

Laubego). — Por.: „Relation de la mort de M.

(Par. 1701); K. v. Martens „Causes célèbres du droit des gens“ (wyd, 2-e, Lipsk 1858);

M. Ko.

Bildt „Christine de Suède et le cardinal Azzo-lino; lettres inédites“ (Par. 1899).

Monandria, ob. Jednopręcikowe rośliny.

Monarcha, ob. Monarchia.

Monarcha konstytucyjny nie stoi ponad albo poza państwem; jest organem państwa.

Już nawet Fryderyk W. mówił, że jest premier magistrat (1739); podobnież Blackstone (magistrate of the nation) M. k. posiada przywileje, M. mianuje ministrów i urzędników, uczestniczy w pracy prawodawczej, udziela sankcyi ustawom uchwalonym, jest naczelnikiem wojska i floty, prowadzi wojnę, zawiera pokój, reprezentuje państwo na zewnątrz, odracza i rozwiązuje parlament, bije monetę, posiada prawo łaski i am-nestyi, obdarzania orderami, tytułami (szlachectwem) i godnościami. Do praw M-y zalicza się prawo do tytułu, herbu, insygniów, do modlitwy (za M-ę), do dworu, honorów wojskowych. Przywileje te sformułowane zostały poraź pierwszy przez Bodina (ob.). M. jest nietykalny; jest zarówno politycznie, jak prawnie nie odpowiedzialny, t. j. nie może być powołany przed sąd państwowy z tytułu czynu karnego, wykonanego bądź w charakterze monarchy, bądź osoby prywatnej, odpowiada tylko cywilnie, jako osoba prywatna; najzupełniej nieodpowiedzialny jest tylko w monarchi absolutnej. Politycznie odpowiedzialny jest minister.

M. pobiera dochody roczne (ob. Lista cywilna), których wysokość jest w monarchii konstytucyjnej określona raz na zawsze w M-ach parlamentarnych na przeciąg życia M-chy panującego.

Król składa przysięgę, jest to warunek objęcia tronu: „przysięgam, że szanować będę konsty-tucyę i prawa ludu belgijskiego, że zachowam niepodległość narodową i całkowitość teryto-ryumu („Konst, belg.“ art. 80). Sankcya ustaw (według prawa belgijskiego z r. 1898) brzmi:

„Albert, król Belgów wszystkim obecnym i przyszłym pozdrowienie (à tous présents et à venir salut). Izby uchwaliły i my sankcyonujemy co następuje...“ (tu wpisuje się tekst ustawy, poczerń następuje zamknięcie:)... ,,Promulgujem ustawę niniejszą, nakazujemy, aby otrzymała pieczęć państwa i została ogłosona w Monito-

na drodze kataklizmów długotrwałych) osłabnąć na rzecz poddanych, dobijających się praw i udziałów w rządzie. Władza księcia jest pierwotnie władzą wodza na wojnie. Podczas pokoju zażywa tylko szacunku w granicach osobistej wyższości i zacności. Z biegiem czasu stanowisko księcia (czy króla) wzrasta, staje się samodzielnym i samowładnym organem, w którym krystalizuje się potęga organizacyi społecznej. Przewaga społeczna, o ile ma być stała, może być osiągnięta tylko dzięki przewadze ekonomicznej: książę, o ile chce stale panować, musi być najbogatszy, występuje tedy jako właściciel wszystkiej ziemi, którą wydziela poddanym pod uprawę, żądając wza-mian tytułem zapłaty za użytkowanie świadczenia płodów naturalnych albo podatków. Król posiada najliczniejsze stada, najwięcej żon (Król Salomon, Daryusz perski; w Afryce wszystkie dziewczęta należą do króla, on udziela pozwolenia na małżeństwa; zwyczaj prawny mający też zastosowanie w świecie kultury europejskiej w okresie podatnym pod rządem instytu-cyi małżeństwa przez kupno on niekiedy pobiera zapłatę przy sposobności zawieranych małżeństw), król jest spadkobiercą ogólnym (w Dahomeju), jemu w udziale przypadają pierwsze owoce żniw, polowania, rybołówstwa; król monopolizuje niektóre artykuły przemysłu kopalnego t. zw. regalia (kość słoniowa w Afryce, sól, srebro w Europie); król jest największym kupcem swego kraju (tak w Afryce, w Europie Leopold II belgijski).— W ten sposób utrwala się przewaga społeczna i król nie jest już tylko wodzem na wojnie; staje się sędzią, nasamprzód obok zgromadzenia ludowego, z którym tę czynność dzieli, wkońcu samowładcą. Wódz, sędzia, największy właściciel ziemski, pan rynku i drogi publicznej (myta), książę (król) zamyka koło swych czynności zwierzchniczych w stopniu kapłana (czarodzieja, lekarza, cudotwórcy). Niektóre z tych cech przetrwały wieki: utrwalały się w cezaropapizmie, w królowaniu „z Bożej łaski“, w „cesarzu jako głowie kościoła.“ Władza królewska ustala się przez dziedziczeń i e tronu (nie bez wpływu kultu przodków i pierwotnych wierzeń religijnych). Taki stan rzeczy t. j. coraz bardziej rosnąca władza księcia (króla) prowadzi do walki klasy wyższej z królem o władzę. Walka to długa i bezwzględna, wypełnia stulecia historyi świata. Z walk tych korzysta klasa dotąd bezprawna, sojuszniczka bądź jednej, bądź drugiej strony walczącej. Z sojuszu szlachty angielskiej z mieszczaństwem i zamożnymi włościanami rodzi się w Anglii Magna Charta Libertatum (oh. Anglia) i trybuna parlamentarna, momenty, dzięki którym mieszczaństwo angielskie, pomimo przywilejów korony i pomimo szlachty wybiło się na czoło organizacyi społecznej. — We Francy i, gdzie walka była cięższa, odporność feo-dałów większa, królowie odwoływali się do pomocy mieszczaństwa (które stanowiło później o ich zgubie), popierali reformę kościelną (która wywarła wielki wpływ na powstanie wrogich dla władzy królewskiej idei konstytucyjnych), słowem — walka władzy królewskiej z klasą feodalną powołała do życia i władzy klasę mieszczańską (dziś podporą władzy królewskiej jest natomiast owa klasa zwalczanych feo-dałów).—Tylko w pierwotnych stosunkach trwać może kumulacya czynności zwierzchniczych; w stosunkach nieco bardziej złożonych dokonywać się musi podział pracy, muszą powstawać ustroje odrębne do załatwiania czynności skarbowych (cła, myta, podatki, grzywny, zarząd dóbr skarbowych); w ten sposób wyodrębniają się z władzy królewskiej czynności administracyjne, sądowe (czynności te przechodzą na osoby trzecie drogą delegacyi), wkońcu, najpóźniej, wyodrębnia się władza prawodaw-c z a.—M-e dzielą się w układzie obecnym i u-rządzeniu na autokratyczne, konstytucyjne i parlamentarne. Na czele M-i autokratycznej stoi monarcha, obdarzony władzą dziedzicznie przekazywaną t. zw. na prawie własnem („z łaski Bożej", z „woli Boga i Ludu“) opartą. Monarcha jest źródłem prawa (tylko z jego woli uchwała prawodawcza może zacząc obowiązywać, staje się ustawą); w jego imieniu wykonywa się sprawiedliwość, on stoi na czele władzy wykonawczej; on stosuje prawo łaski; on reprezentuje państwo nazewnątrz. Ou posiada tytuł (cesarza, króla, księcia), otrzymuje pensyę znaczną (ob. Lista cywilna) ze skarbu państwa. W M-ch nieograniczonych wszystkie te prawa monarcha posiada z własnej woli, nieograniczenie i bez zależności od jakiejkolwiekbądź władzy innej: w M-ach ograniczonych—przy udziale organów istniejących niezależnie od niego. Nie przestawano od czasów Arystotolesa odróżniać M-i od despotyi albo tyranii; tak Montesquieu (ob.) widzi tę różnicę w zgoła nieograniczonej władzy monarchy w despotyi, w ograniczonej niewzruszalnemi przywilejami stanów w monarchii (oczywiście na podstawie materyału konkretnego, który widział); Kant (ob.) spostrzegał cechy despotyzmu w pomieszaniu władzy wykonawczej, prawodawczej i sądowej; inni widzą różnicę w przeciwstawieniu samowoli, jako podstawy despotyi, i prawa, jako podstawy M-i; w despotyi rozstrzyga w k a ż d y m wypadku władza monarchy; gdy tymczasem M-e oparte są na ustawach, obowiązujących samych monarchów. Teoretycznie ten punkt widzenia jest słuszny. Jak wszelkie uogólnienie jest niebezpieczny. Najlepiej formy państwowe rozpatrywać na przykładach typowych. M-ę autokratyczną na przykładzie Rossyi, M-ę konstytucyjną na przykładzie Belgii albo Niemiec. M-ę parlamentarną na przykładzie Anglii albo Francyi pomiędzy r. 1814 a 1848 (ob.)—M. autokratyczna (despotyczna), istnieje obecnie tylko w krajach barbarzyńskich kilku

ludów europejskich, do niedawna żyjących pod rządem despotycznym, w ostatnich latach otrzymały urządzenia parlamentarne, które w zasadzie ograniczają władzę monarchy, uchwalają ustawy i podatki. Tak Czarnogórze wr.

czy w tej decyzyi parlament (nie zawsze)—wra-zie zatargu rozstrzyga jednak wola monarchy; w M-i parlamentarnej— o najważniejszych aktach państwowych stanowi parlament, a wrazie zatargu racja zostaje przy parlamencie. — Monarcha niczego nie załatwia osobiście, czynią to urzędnicy. Różnym też bywa udział aparatu urzędniczego w objawach woli państwowej. W M-i absolutnej kontrolę nad tym aparatem wykonywa wyłącznie tylko monarcha. To też kontrola ta jest w rzeczywistości urojona. Biurokracja rządzi niemal nieograniczenie, wydaje ustawy, zmienia je do woli.—W M-i konstytucyjnej reprezentacja zwykle posiada potrzebne środki koutroli. Nie są jeszcze zupełnie wystarczające. W M-i parlamentarnej biurokracja podporządkowana jest najzupełniej kontroli parlamentu (w zasadzie, oczywiście, która nie wyłącza nadużyć i korrupcyi biuro-kracyi). M. konstytucyjna zasadniczo wyłącza zależność monarchy od parlamentu przy wyborze ministrów i wykonywaniu zarządu. Pojęcie to jednak jest płynne, zmienne. M. konstytucyjna belgijska, albo włoska, zbliża się do parlamentarnej, prawa i przywileje króla surowe i bezwzględne w konstytucji pisanej w rzeczywistości życia nie są wykonywane. Natomiast surowo są przestrzegane w Niemczech, gdzie kroi pruski i cesarz niemiecki—zazdrośnie strzeże ich przed światoburczemi momentami czasu. M. konstytucyjna powstała w Niemczech pod wpływem Rewolucji francuskiej, przez zastosowanie podziału władzy Montesquieu-go przez Steina i Hardenberga (ob. te nazw.) przez przyjęcie karty konstytucyjnej francuskiej r. 1864; przez Bawaryę, Baden, Wirtemberg i Hesyę w r. 1818. Jednak rozwój konstytucyo-nalizmu w Niemczech powstrzymany przez politykę reakcyjną Święt. Przymierza, przez Metter-nicha(ob.), przez reakcyę porewolucyjną pruską, nakoniec przez Bismarcka (ob.). Zwierzchnictwo polityczne spoczywa jeszcze w Niemczech całkowicie w osobie króla i cesarza; on mianuje ministrów; ci są przed nim tylko odpowiedzialni. Teoretykiem tego monarchizmu, graniczącego z absolutyzmem, był Stahl (ob.)—Por. Rossja (rozwój polityczny).—W M-i parlamentarnej ministrowie są monarsze wskazywani przez parlament i widoczna jest ingerencya parlamentu do zarządu. M. parlamentarna zamyka zazwyczaj mniej urządzeń monarchicznych, posuwających się od absolutyzmu do parlamentaryzmu poprzez M-ę konstytucyjną. Droga rozwojowa jest przytem różna: tu wczesna, owdzie powolna. Wpływ stosunków społecznych, układ sił społecznych jest w tych przeobrażeniach ważny, choć nie zawsze widoczny i nie z jednakową ujawnia się siłą. Np. przekształcenie Francji w dobie Restauracji ponapoleońskiej w monarchię parlamentarną dokonane w ciągu drugiej połowy panowania Ludwika XVIII od-

1905 otrzymało konstytucyę (z d. 6 grudnia), zgromadzenie ludowe (w r. 1910 Cz. zostało ogłoszone królestwem).—Rossy a od r. 1906 posiada parlament (Dumę państwową), obok Monarchy autokratycznego.—Turcy a od r. 1908 jest monarchią konstytucyjną.—P er sy a posiada parlament od października r. 1906.—Nako-niec Chiny przystąpiły do zorganizowania ustroju państwowego w duchu konstytucyjnym; otwarcie parlamentu zapowiedziano na rok 1913.

M-e współczesne są tedy M-ami ograniczonemi: obok monarchy i dzieląc z nim władzę zwierz-chniczą państwa, istnieje inny organ, parlament, bądź w całości, bądź w części wybierany przez ludność na podstawie więcej lub mniej szerokiego prawa wyborczego. Boskiego pochodzenia władzy zwierzchniczej głosi obecnie już tylko Wilhelm II, który uważa, że jest „jedynie odpowiedzialny wobec Stwórcy“ (tak w mowie wygłoszonej w Koblencyi we wrześniu 1897), a w Królewcu w sierpniu r. 1910 powtarzał:

„Dziad mój z własnego prawa włożył koronę na głowę, stwierdzając raz jeszcze, że otrzymał ją wyłącznie od Boga, a nie od parlamentu i t. p., był on narzędziem wybranem nieba i jako takie spełniał obowiązki panującego i zwierzchnika. 1 ja uważam siebie za narzędzie boże i obcy jestem pupularnym mniemaniom o pochodzeniu władzy królewskiej“ (Mowa ta wywołała wielkie wrażenie w całym świecie pod względem komizmu, a w Niemczech -oburzenie). Poza terni przeżytkami odległej przeszłości (w odezwach Wilhelma II powtarzają się dosłownie niemal słowa Ludwika XIV i XV) zasada zwierzchnictwa narodu toruje sobie drogę przez świat cały i staje się powoli podłożem rządzienia i rządów. Ludwik Filip już w r. 1830 nazywał siebie „królem Francuzów“ w samym tytule stwierdzając zależność swoją od narodu, a nie od ziemi. Napoleon I i III nazwali siebie „cesarzami Francuzów“, stwierdzając, że są przedstawicielami woli narodu. Konstytucya r. 1870 wyraźnie mówi o odpowiedzialności cesarza przed narodem francuskiem (art. 21). — Serbowie po zamordowaniu Aleksandra powołali na tron serbski Piotra Karadżorżewicza (1903); po oderwa-waniu Norwegii od Szwecyi parlament norweski powołał ną tron Haakona VII (1905).

W porządku historycznym, w dziejach nowożytnych M-e stają przed nami jako autokratyczne (absolutne), konstytucyjne, nakoniec parlamentarne. Różnice pomiędzy niemi dają się sprowadzić do znaczenia głosu monarchy w najważniejszych aktach państwowych. W M-i absolutnej stanowi o tych aktach wola monarchy absolutnego; w M-i konstytucyjnej uczestni- j bywa się w łonie samego parlamentu, jak gdyby siłą logiki wewnętrznej samej instytucyi przedstawicielskiej. Ludwik XVIII wstępuje na tron jako dziedzic Burbonów; zwierzchnictwo państwowe w jego spoczywa osobie, pragnie tylko w zakresie władzy prawodawczej ograniczyć tę władzę na rzecz parlamentu. Z prawa o uchwalaniu podatków wnioskują o prawie uchwalania wydatków, a więc kontroli nad władzami skarbowemi państwa. Z prawa uchwalania adresów do króla, z prawa składania pe-tycyi do tronu, wnioskują o prawie wykonywania krytyki w stosunku do działalności ministrów, wypowiadanej w⁷ adresach i petycyach.

sekt w Kościele katolickim, które w imię jedności Bóstwa nie uznawały dogmatu Trójcy św., uważając bądź Chrystusa za człowieka, jak sam się nim mienił, bądź widząc w nazwach „Bóg Ojciec”, ,,Syu Boży” i „Duch Św.”, jedynie 3 momenty kolejne przejawiania się tegoż Bóstwa, jako początku wszechbytu na ziemi. Naukę tę szerzyli w w. II i III bi-zantyjczyk Te o do tus, Arte mon (ob.), czerpiący swą wiedzę z Arystotelesa i Euklidesa, Prakseusz, Noetus (ob.) i inni. Stanowisko niezależne w rozwoju monarchianizmu zajmowała nauka Sabelliusza (ob.), odgrywająca przez długi czas rolę wybituą jako here-zya osobna. Przeciwnicy, zwłaszcza Tertuliau zwalczając M., zarzucali wyznawcom, że według ich nauki sam Bóg Ojciec pod postacią Syna, cierpiał na ziemi, stąd nazywano ich deo-passyanami lub patrypassyanami, mie-

Konstytucya przewiduje odpowiedzialność ministrów karną — .z przepisu tego wnioskują o prawie do mianowania komisyi śledczych i wnoszenia interpelacyi; w ten sposób po upływie lat kilku — z naśladowania zresztą wzorów angielskich—zbudowany został system koutroli

Monarcłlianizm, ob. Monarc‘hianie.

Monarchomachowie, dosłownie bojownicy przeciw monarchii. Pod tą nazwą historya doktryn politycznych zna i wymienia szereg pisarzy rewolucyjnych z w. XVI, broniących powstań i mordów na osobach tyranów w imię prawa przyrodzonego, albo interesów Kościoła. W okresie wojen religijnych różni pisarze występowali przeciwko monarchii absolutnej we Francyi, Hollandyi, Hiszpanii, Niemczech i w Szko-cyi. Pierwszy użył nazwy M. Barclay (Szkot z urodzenia) w pracy „De ręgno et regali po-testate adversus Buehananum, Brutum et reliques monarchomachos libri sex” (1600). M. dzielili się na protestantów i na katolików. W liczbie tychże najgłośniej i najbezwzględniej występowali Jezuici. Wszyscy wychodzili z założeń teokratycznych, wysuwali naprzód czynnik hegemonii Kościoła i wiary przed czynnikiem świeckim i władzą świecką. Zwalczając władzę świecką pod jej postacią monarchii absolutnej, przeciwstawiającej się Kościołowi, a nawet podporządkowującej sobie Kościół. M. bronili praw społeczeństwa, korporacyi spo-

tych czynników życia społecznego, które mogłyby osłabić monarchię i władzę królewską. W miarę jak walka z monarchią stawała się silniejszą od instytucyi, które w rozwoju historycznym posiadały niegdyś prawa i wolność od władzy monarchicznej niezależne, M. wyodrębniali zasady; oderwane prawa jednostki i narodu; uzasadnienia tych praw wiekuistych i niewzruszalnych, szukali w umowie pierwotnej. Stąd, wracając znowu do rzeczywistości życia ówczesnego, domagali się uświęcenia tych praw wiekuistych w konstytucyach: jedni żądali konstytucyi arystokratycznej (protestanci) inni — ■ demokratycznej (pisarze katoliccy); inni nakoniec domagali się państwa federacyjnego. Wszyscy wzywali namiętnie i wymownie do zgładzenia przy pomocy wszelkich

parlamentu nad rządem. Wybór ministrów szającymi Boga Ojca z Synem uzależniono od większości parlamentarnej, jako conséquence rigoureuse du système constitutionnel; wnet i gotowe będzie pojęcie gabinetu, pojęcie prezydenta rady ministrów. Dalej w okresie drugiego ministerjum Richelieugo, zniesiony zostanie sekretaryat stanu, przypominający dawne rządy królewskie, natomiast powstaną sekretarze stanu jako pomocnicy ministrów nie administracyjni, jeno polityczni. W myśl gotowej już zasady wybierania ministrów, z większości parlamentarnej—od r. 1820 mianowani ministrowie bez teki, jako przedstawiciele większości, a w⁷ r. 1827 ministerjum Mar-tignaca w całości reprezentuje większość; gdy zaś roku 1829 ministerjum Polignaca staje w sprzeczności z zasadą nową, adres 221 posłów przypomina o niej królowi w słowach energicznych. Energiczniejsza już tylko była rewolucya lipcowa.—W Anglii przeważnie społeczne momenty przyśpieszyły przeobrażenie M-i konstytucyjnej na parlamentarną. M. była jeszcze konstytucyjną tylko za Wilhelma III i Anny. Powstanie atoli stronnictw silnych, ich hegemonja (w szczególności Whigów) za dy-nastyi hanowerskiej (nie umiejącej po angiel- łecznych, stanów, gmin — wogóle wszystkich sku), o czem wymownie świadczą słowa Jerzego II: „Ministrowie są królem tego kraju“, powstanie egzekutywy parlamentarnej, organiza-cya administracyi przez Pitta za Jerzego III (1782) — wszystkie te czynniki wpłynęły na utwierdzenie M-i parlamentarnej z gabinetem, odpowiedzialnym przed parlamentem. — Por.:

Król, Król w Polsce, Państwo, Polityka, Ros-sya, Rzeczpospolita (Republika). — Lit.: Bluntschli „Das Recht des modernen Staates“, „Die Politik“; Roscher „Politik“; Jellinek „Recht des modernen Staates“; Kaufmann „Studien zur Staatslehre des monarchischen Princips“

s. p.

(1906). Wykłady prawa państwowego Niemiec (Labaud, S. Meyer), Anglii (Hatschek), Włoch (Orlando), Belgii (Errera).

Monarchianie, nazwa zbiorowa wszystkich

środków nikczemnego i bezprawnego tyrana, cegielnia, 3 młyny i 6 wiatraków; 9 000 m-ców przeciwstawiającego się Bogu i przez Boga (r. 1900), trudniących się poza rolnictwem na bronionym prawom ludu. Najwięcej i najwy- wielką skalę sadownictwem i pszczelnictwem; bitniejszych M-ów wydała Francya w ćwierci gmina M. obejmuje 7 miejscowości i 15 000 ostatniej w. XVI, w okresie walki prowin-cyi, stanów, Hugonotów przeciwko królom z domu Valois. Śród tych najwybitniejsze zajmuje miejsce Hotman (Franciszek, kalwin) autor traktatu „Franco-Gallia“ (1573), Junius Brutus (prawdopodobnie Hubert Languet) „Vindi-ciae contra tyrannos“ (Bazylea 1580); Juan Mariana „De rege ac régis institutione“

(1611). Obok nich: Georgius Buc han a-nus „De jure regni apud Scotos Dialogus“,

Boucher „De justa Henrici tertii abdicatione a francorum regno“ (1591); Guill. Bossaeus „De justo Respublicae Christianae in Reges impios et haereticos authoritate“ (1592);

Marius Salamonius „De principatu“ (1578);

MarsiliusPatavinus „Defensorpacis“(1622)

—Liter.: Ad. Frank „Reformateurs et publicistes de l’Europe“ (1864); Sennrich „Staatslehre J. von Salisbury“ (1894); Lossen „D. Lehre vom Tyrannenmord in der christlichen Zeit“ (1894);

Treumanu „D. Monarchomaclien“ (Lipsk 1895);

P. Janet „Histoire de la science politique“

(1872); F. Laurent „L’Église et l’État (Bruksel-la 1858); Gieske O. „J. Althusius“ (Wrocław 1880). —Por. Marsilius „Prawo Przyrodzone“.

Monarda (od Mikołaja M., lekarza i botanika w Sewilli * 1493 — f 1588), rodzaj roślin wargowych obejmujący 28 gatunków ziół trwałych w Ameryce północnej. Rośliny o liściach podłużnych, przeciwległych, najczęściej ząbkowanych, aromatycznych; kwiaty: żółte, purpurowe a. białe, zebrane w pozorne okółki, z przykwiatkami barwnymi, tworzą na wierzchołku łodygi bukiety zbite. Korona kropkowana gruczołkami, o wązkiej, prostej albo wygiętej wardze górnej, szerszej, trójdzielnej, wardze dolnej; kielich rurkowato wydłużony o 15 nerwach i 5 prawie równych ząbkach. Owoce—orzeszki gładkie, jajowate. M. didyma i M. fistulosa często hodowane po ogrodach, jako rośliny ozdobne. Liście tych roślin służą do przyrządzania herbaty, a w ojczyźnie swej ma-

T. KI,

s. P.

ją zastosowanie w lecznictwie.

Monasteryszcze, uroczysko uad Horyniem, pow. Rówieński, o pół mili od Stepauia. W r. 1572 był ihumenem Sylwester. Monaster był drewniany dwuprestolny, pod wezwaniem św. Jerzego i Archanioła Michała. Tu przebywali i mieszkali metropolici i władykowie, wówczas gdy metropolia nawet kijowska pustkowała. Isakij Boryszkowicz, biskup łucki i ostrogski (r. 1627), był ostatnim przełożonym.

Monasterzyska (rus. Monastyryszcze), m-ko pow. Lipowiecki (g. Kijowska), nad rz. Konełą, dopływem Tykiczą Uhorskiego i przy liuii kolei humańskiej; kościół paraf, katol., 4 cerkwie, synagoga, szkoła, gorzelnia, browar,

m-ców.—Czas założenia M. niewiadomy, prawdopodobnie jednak powstały wkońcu w. XIV lub na pocz. XV. R. 1635 posiadał je ks. Janusz Wiśniowiecki, który wzniósł tu zameczek obronny. Kozacy, owładnąwszy M-kami, jeszcze silniej go obwarowali. R. 1652 uciekając przed Stef. Czarnieckim zamknął się w M-ach Bohun, pułkownik kozacki, lecz wojsko polskie przypuściło szturm do m-ta, wdarło się ua wały i wkońcu podpaliło M.; Bohun cichaczem wymknął się z m-ta. M. przeszły później do Tarłów, Lanckorońskiego, Podoskich. Rozruchy Ko-liszczyzny w r. 1768 dotarły i do M. Leon Po-doski, dziedzic M., wystawił pałac ozdobny i wzniósł w parku na pamiątkę zwycięstwa Czarnieckiego basztę obok dawnych wałów m-ka.

Monasterzyska, Monasteryszcze m-to w pow. Buczackim (Galicya) nad rz. Koropec; kościół katol, paraf, niewiadomej erekcyi (według akt. kość. istniał już przed r. 1702) cerkiew, szkoła męska, fabryka rządowa tytoniu i cygar, przerabiająca tytoń krajowy, węgierski, turecki i amerykański, przy niej szpital fabryczny, koszary dla kawaleryi (3 szwadrony), i stadnina cesarska, handel ożywiony, 6 000 m-ców; dawniej była tu papiernia, poruszana wodą. Gniazdo rodziny Monasterskich h. I^ilawa, później Siemieńskich, z zamkiem warownym, który jednak nie zdołał uchronić m-ców od kilkakrotnego najścia Tatarów. W r. 1629 odniósł tu zwycięstwo nad Tatarami Stan. Lubomirski, woj. ruski. W latach późniejszych własność Potockich, Koryto wskich i Mołodeckich.    . * .

Monastyr (łac.: Bitotia, Butelium, bulgar. Bitol, albo Bitel, po tur.: Toli Monastir), największe po Salonikach m-sto w Macedonii, stolica tejże nazwy wilajetu (27 700 kim. kw. i 84 700 m-ców), ważny punkt handlowy, w dolinie (550 m. npm., 20 kim. szer., 70 kim. dł.) błotnistej, bardzo urodzajnej (pszenica, kukurydza, tytuń, marena i ryż), przerżniętej rz. Czerną, dopływem Wardaru, opasanej zewsząd wysokiemi górami, u stóp Peristeri, węzeł kolei żel. Sofia-Janina i Saloniki-Durazzo, punkt końcowy kolei Saloniki - M., siedziba walego, wielu konsulów (angiel., austr., greek, i ros.), sztabu trzeciej armii tureckiej i arcybiskupa greckiego. Wiele meczetów, sobór grecki, arsenał, szkoła kadetów, seminaryum nauczycielskie, wyższa szkoła żeńska, gimnazyum i seminaryum duchowne greckie, łaźnie i zakłady przemysłowe. Bardzo znaczny bazar i handel. Wywóz zboża i płodów rolniczych, tudzież wyrobów filigranowych ze srebra i dywanów. M-ców przeszło 50 000 (Turków, Albańczyków, Wołochów, Serbów, Bułgarów, Greków, Żydów

E. Chw.

adz.

adz

adz.

adz.

i Cyganów). Jako „Bitol“ M. był ongi stolicą cara bułgarskiego Gawryła, albo Radomira w 1. 1014 —1015. R. 1806 M. zburzyły wojska Ali-Paszy janińskiego. O pół godziny drogi od M-ru leżą zwaliska starożytnej Herak-lei Lynkestis (ob.). Za czasów rzymskich była ona stolicą czwartego okręgu macedońskiego i nazywała się Pelargonią. Stąd arcybiskup grecki w M-rze używa dotąd tytułu pe-largonijskiego.

Monastyryszcze, m-ko pow. Nieżyński (g. Czernihowska), nad. rz. Udają i Rudką; 5 cerkwi, szpital, 2 cegielnie, gorzelnia, uprawa tytoniu na wielką skalę, 5 000 m-ców. W pobliżu starodawny wał obronny: 3 razy zniszczone przez Tatarów. R. 1637 należało do ks. Wi-śniowieckiego, później było m-kiem secinnem pułku Przyłuckiego.    . • .

Monboddo J a k ó b, lord Burnett, filozof szkocki (* 1714 w Monboddo — ■}* 1799 w Edynburgu) po naukach odbytych w uniwersytecie edynburskim i groningeńskim w Hollan-dyi, został adwokatem i odznaczył się w słynnym procesie Duglasa. Jako filozof zwrócił na siebie uwagę dziełem „Ancient Metaphysics“ (Edynburg 1779 — 99, 6 t.), w którem wynosząc filozofię grecką, zwalczał współczesną. Dzieło to, uchodzące bardziej za płód ekscen-tryczności, niż za pracę naukową, wyprzedziło niektóre idee darwinizmu i nowokantyzmu. (ob. te wyr.).

Monbuttu (Mangbattu) lud w Afryce środkowej, pomiędzy 3—4° szer. płn. i 28 — 29 dług. wsch. od gr. w porzeczu górnego Uëlle na płaskowzgórzu mającem powierzchni 12 000 km. kw., 800 — 900 m. npm. obfitującem w wody, lasy i zwierzynę. M. ok. 1 000 000 głów, są barwy bronzowej, wyglądu nieco semickiego, włosy kędzierzawe. Istnieje tatuowanie i obrzezanie. Ubiory przygotowują z kory drzewa figowego, którą zabarwiają; kobiety chodzą prawie nago, natomiast malują całe ciało. Oręż: dzidy, tarcze drewniane, rzadziej łuk i strzały, noże. Jako kowale wyróżniają się z pośród ludów afrykańskich; żelazo dobywają sami, miedź otrzymują z południa. Rzeźbiarstwo odznacza się wysokim poziomem; a wyżej jeszcze stoi garncarstwo, mianowicie wyrób butelek do wody. Rolnictwo i chów bydła zaniedbane; hodują tylko kury i małe psy. M. są zdolnymi kucharzami; są niepoprawnymi ludożercami. Chaty przeważnie czworokątne z wielkim kopulastym dachem; są wszakże i okrągłe, a wszystkie zbudowane zgrabnie. Pałac króla Munzy miał 50 m. dług., 20 m. szerok. i 16 m. wysok. O religii M. mało wiadomo. Mimo kanibalizmu stoją kulturalnie wyżej od sąsiadów, a mimo wielożeństwa postępują z kobietami lepiej, niż ludy sąsiadujące. Zasadniczo różni od Murzynów trzymają się razem. Książęta mają przywileje znaczne; prócz monopo-

Wiel. Enc. Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 374b.

lu na kość słoniową, posiadają prawo do określonej części ziemiopłodów; otoczeni są przez urzędników licznych i przez wojsko przyboczne. Kapłani mają wielki wpływ, głównie jako wróżbici.—Bibi. Schweinfurth „Im Herzen von Afrika“ (Lipsk 1875), Junker „Reisen in Afrika“ (Wieden 1889 — 91).

Moncada Franciszek hr. de Osona, dowódca hiszpański i historyk (* 1586 w Wa-lencyi—f 1635) pochodził ze znakomitej rodziny katalońskiej i był kolejno radcą państwa i radcą wojennym, posłem na dworze wiedeńskim, mistrzem dworu infantki Klary Eugenii, gubernatorem Niderlandów i r. 1633 naczelnym dowódcą wojsk hiszpańskich tamże. Padł przy oblężeniu twierdzy Goch pod Klewe. Główne dzieło: „Historia de la expedicion de Catalones y Aragoneses contra Turcos y Griegos“ (Barcelona 1623, Madryt 1777 i 1805, oraz w 21 t. wydawnictwa „Biblioteca de autores espańoles“ Madryt 1852).

Moncalieri, m-to w prowincyi Turyńskiej (Włochy), na pr. brzegu Padu i na linii kole-lowej Turyn-Genua oraz tramwajowej Turyn-Saluzzo-Privino; zamek królewski (zbudowany 1470) z galeryą portretów, wille, liceum, gim-nazyum, instytut meteorologiczny, teatr; wyrób zapałek, cegieł, wapna. 4 000 m-ców.

Moncel Teodor Achilles Ludwik, hr. de, fizyk franc. (* w Paryżu d. 5 mar. 1821—*j* 14 lut. 1884). Majętny, mógł się całkowicie oddać naukom. Własną stacyę meteorologiczną zaopatrzył w liczne narzędzia automatyczne, przeważnie własnego pomysłu, w celu zaś ich udoskonalenia jął się badania zjawisk elektrycznych, ogłaszając swoje pomysły w pismach licznych. Powołany został następnie do zarządu poczt i telegrafów oraz na członka Rady do udoskonalenia komunika-cyi telegraficznych. Należał do założycieli T-stwa przyrodniczego w Cherbourgu, w r. 1874 został członkiem Akademii. Prócz rozpraw licznych, głównie z teoryi elektryczności, w „Comptes rendus“, ,,Mém. de la Soc. d. sc. de Cherbourg“, ,,Journ. de télégraphié“, „Annales télégraphiques“, ,,Cosmos“, „Mondes“, „Illustration“ itd., ogłosił wiele prac, ważniejsze osobno: „Traite de perspective mathématique“ (1839, wyd. 2-e, 1846); „Théorie des éclaires“ (1854), „Exposé des applications de l’électricité“ (1853—54, 2 t.; wyd. 3-e, 1872 — 78, 5 tom.); „Notice sur l’a-ppareil du Ruhmkorff“ (1855; wyd. 5-e, 1866); „Etudes du magnétisme et de l’électro-magne-tisme“ (1858); „Etudes des lois des courants électriques“ (1860); „Recherches sur les meilleures conditions de construction des électro-aimants“ (1871); „Détermination des éléments de const, d. él.-aim.“ (1874; wyd. 2-e, 1882); „Recherches sur la conductibilité électrique des corps médiocrement conducteurs“ (1876); wyd. 5-e, 1886); „Le microphone, le radiophon

et le phonographe“ (1882); „La musique historique“ (1885, ze współudz. F. Boudoina).—Życiorys, E. Becquarela, „Comptes rendus“ (1884.

do Paryża, został inspektorem generalnym żan-darmeryi, a więc niejako ministrem policyi, jeno bez teki i bez tytułu właściwego. Po ogłoszeniu Cesarstwa Napoleon mianował go marszałkiem Francyi, a w r. 1808 dał mu tytuł ks. Couegliauo. W tym samym roku cesarz, powierzywszy mu dowództwo korpusu trzeciego, wysłał go do Hiszpanii. Ale wojnę tę M. całkiem otwarcie ganił i z wyraźną niechęcią u-

A. Ł.

I, 453).

Moncey Bon Adryan Jeannot de, ks.

C o n e g 1 i a no, marszałek francuski (* w Moncey pod Besançonem 31 lip. 1754—f w Paryżu 20 kwiet. 1842). Do żołnierki miał M.od Jat najmłodszych pociąg nieprzezwyciężony. Jako piętnastoletni wyrostek zapisał się potajemnie do    dał się na plac boju. Kiedy ani napad, któ-

pułku piechoty ks. Conti, ale po niespełna pół-    ry był przypuścił do Walencyi, ani oblężenie

Napoleon i posłał do Hollandyi, gdzie mu dał skromne dowództwo nad armią odwodową północną. Na stanowisku tem, w zupełnej niemal bezczynności, M. przetrwał do r. 1813. Już sześćdziesięcioletnim starcem będąc, objął w styczniu r. 1814 dowództwo nad gwardyą narodową, z którą po bohatersku bronił Paryża przed najazdem koalicyi. Po walkach morderczych, które stoczył z wrogiem najpierw na wzgórzach S-t-Chaumont, Belleville i Ba-tignolles, a potem na równinie Clichy, M. odprowadził nędzne resztki swojego przetrzebionego korpusu do Fontainebleau i, wróciwszy do Paryża, podpisał akces na rzecz Bur-

ści inspektora żandarmeryi i uczynił parem Francyi. Za Stu Dni M. trzymał się na ubo-W sierpniu r. 1815 wezwał go Ludwik XVIII do sądzenia marsz. Neya. — W pięknym liście, w którym dał wyraz swojemu bólowi nad zbrodnią, której chciano się z zimną krwią dopuścić, M. z wyniosłością oświadczył, że nie sliańbi nazwiska swojego i nie przyjął przewodnictwa w sądzie. Godna ta odmowa rozjątrzyła rejalistów. M-a przyaresz-towano, pozbawiono wszystkich tytułów i rang i osadzono w twierdzy. Wolność przywrócono mu dopiero po kilku miesiącach i zwolna też zaczął mu Ludwik XVIII przywracać godności dawne. W r. 1819 mianował go ua nowo parem Francyi dowództwo nad 4-m korpusem armii hiszpańskiej. W r. 1834 został M. gubernatorem Inwalidów i na krótko przed śmiercią doczekał się jeszcze powrotu prochów Napoleona.

Monchique, m-to w Portugalii, w prowin-cyi Algarve, 455 m. npm. na północnym stoku Serra de M,, położone malowniczo między lasami kasztauowemi, a gajami pomarańczowemi, 7 000 m-ców. W 6 km. na płd. leży C aidas

1823 powierzył mu

a w r.

M. Sz

aóz.

Moncrif Franciszek Augustyn Paradis de literat francuski (* 1687 w Paryżu — f 1770 t-że), syn Angielki Moncriff, sekretarz u różnych dostojników, lektor Maryi Leszczyńskiej, sekretarz departamentu wojny, cenzor królewski, członek Akademii. Pisał wiersze i piosenki, powieści („Les ńmes rivales“, „Les Aventure de Zébride et d’Amanzarifdine“) sztuki teatralne („Les Abdérites“, „Isméne“

rocznym pobycie w koszarach, wykupiony przez Saragossy nie powiodły mu się, odwołał go ojca, adwokata przy parlamencie besanęonskim, musiał wrócić na ławę szkolną. Niebawem znowu uciekł z domu i zaciąguął się do gre-nadyerów, odbył wyprawę na pobrzeżu bretoń-skiem(L773) i ponownie wykupiony, poświęcał się jakiś czas nauce prawa. Kiedy już został praktykantem adwokackim, chęć do służby wojskowej znowu w nim wzięła górę. Opuściwszy tedy Besançon, pojechał do Lunévillu i tam wstąpił w szeregi uprzywilejowanej żandarme-ryi lotaryńskiej. Wkrótce ze stopniem oficerskim przeszedł do wojska linjowego i w r. 1791 był już kapitanem. Rewolucya, której zasadami szczerze i głęboko się przejął, otworzyła mu na oścież wrota do karyery. W r. 1792 i bonów. Ludwik XVIII utrzymał go w godno-obwołany szefem 5° batalionu piechoty lekkiej, t. zw. strzelców kantabryjskich, wysłany został ze swym oddziałem na pogranicze hiszpań- czu. skie i, wcielony do armii pirenejskiej wsdaod-niej, odznaczył się tu kilkakrotnie. Po kilku miesiącach był już generałem brygady, a pod koniec r. 1794 dowódcą dywizyi. W lipcu roku następnego dowodził już całem lewem skrzydłem armii zachodnio-pireuejskiej. Stanowczością i sądem wytrawnym, wypowiadanym na radach wojennych, wkrótce zwrócił na siebie uwagę Konwencyi. — D. 17 sierpnia r. 1795 na posiedzeniu Konwencyi zaproponowano go na wodza armii zachodnio-pireuejskiej i tegoż dnia mianowano go też. Nadziej pokładanych w nim przez rząd M. nie zawiódł. Pobiwszy wroga kilkokrotnie na głowę (Villa-Nova, Ca-stellana, Tolosa) dostał się pod koniec lata do Bilbao i zmusił Hiszpanię do rozejmu, i do prośby o pokój. Po skończonej wojnie M. posłany do Bretanii przyczynił się wielce umiarkowaniem do uspokojenia umysłów, potem został dowódcą XI dywizyi bajońskiej. — W listopadzie r. 1799 M. znajdował się przypadkiem w Paryżu. Tu zetknął się z Bonapartem, i puściwszy w niepamięć przekonania polityczne i przeszłość re- de M. z kąpielami siarkowemi publikańską, dopomógł mu do brumairowego zamachu stanu. W r. 1800 spadło na M-a zadanie ciężkie i odpowiedzialne, poprowadzenia do Włoch przez przełęcz św. Gotharda korpusu odwodowego reńskiego na odsiecz armii dijoń-skiej. Po rozejmie aleksandryjskim M. pozostał przez kilka miesięcy we Włoszech, potem walczył pod Brunem i pod koniec r. 1801 wezwany przez pierwszego konsula, z powrotem

adz.

adz.

génér.“ (XIX, 238).

178).

prowadzi kolejka zębata, znajduje się cytadela z r. 1573, stara wieża gotycka, katedra z r. 1450, piękny pałac biskupi i pomniki Emanuela I, i zmarłego tutaj fizyka Beccarii. W M. dolnej, Breo, Borgato i Carassone, mieszczą się zakłady przemysłowe i handlowe. Siedziba biskupa; liceum i gimnazyum królewskie, szkoła techniczna i instytut techniczny, trzy biblioteki publiczne, fabryki maszyn, wyrobów z lanego żelaza, papieru, wyrobów glinianych, drukarnie. M-ców 12 252 (1901). Tu r. 1796 wojska francuskie, pod wodzą Masseny i Auge-reau, odniosły zwycięstwo nad wojskiem austry-ackiem, na którego czele stał Beaulieu—Por.: E. Donne „Monografia interno di citta di M.“

M. K

den“ (Regensburg 1891 — 3).

Monedula europaea, ob. Kawka. Monemvasia (Napoli di Malvasia) m-to w nomosie Lakońskim w Grecyi, na wyspie skalistej, połączonej z lądem mostem długości 150 m., 600 m-ców. R. 1205 Frankowie zdobyli tę miejscowość, dając jej nazwę Malvoisie; r. 1822 obradowało tu pierwsze zgromadzenie narodowe greckie. W pobliżu ruiny starożytnego Epidauros Limera.

Monet Klaudyusz, malarz znakomity francuski (* 14 list. 1840 w Paryżu). Życie pędził przeważnie na wsi, w okolicach Paryża (Argenteuil, Vétheuil, Giverny), podróżował też wiele po Normandyi i Bretanii, Prowancyi, i Hollandyi, Anglii i Algierze. Kształcił się samodzielnie, może jednak być poczęści uważany za ucznia Maneta (ob.), na którego później, po pobycie za granicą i przejęciu się techniką anglika Turnera i Holendra Jongkinda, sam znów wpływ znaczny wywarł. Grupa młodych malarzy (M., Renoir, Sisley, Cézanne, Pissarro

„La Sybille“), wreszcie znakomitą parodyę uczonych „Histoire des chats“ (1727). Zbiorowo wyszły jego dzieła w Paryżu 1751 (3 t.) 1768 (4 t.), 1791 (2 t.); „Oevres choisies“ (Paryż 1801, 2 t.), „Contes“ (t-że 1879).

Mondego rz. w Portugalii, w prowincyi Bei-ra, wypływa z zach. strony Serra da Estrella, otacza łukiera tę góry i płynie dalej w kierunku na płd. zach., a przyjmując z pr. strony dopływ Dao, z lewej zaś Ceira, przepływa przez równinę Coimbra i wpada do Atlantyku pod Figueira da Foz na płd. od przylądka M. Długość 200 km., z czego 84 spławne.

Mondeville (Hermondaville) Henryk d e (f około 1320) anatom i chirurg francuski, mistrz Gwidona de Chauliac (ob.), był profesorem w Montpellier, gdzie w r. 1304, o ile wiadomo, pierwszy podczas wykładów anatomii posługiwał się tablicami rysowanemi, wyobra-żającemi części ciała. Później przeniósł się do Paryża, został członkiem kollegium chirurgicznego i lekarzem przybocznym króla Filipa IV (Pięknego) oraz doszedł w stolicy wielkiej wziętości i sławy. O nim m. in. pisali oraz drukiem ogłosili, co się z dzieł jego dotąd przechowało: J. Pagel „Die Anatomie des H. i

v. M.“ (Berlin 1889), „D. Chirurgie des H. v. M.“ (t-że 1892) i E. Nicaise „La chirurgie de H. de M.“ (Paryż 1893). — Por.: „Nouvelle biogr.

Dr J. P.

Mondino de Luzzi (L i u c c i) także z łac. Mundinus de Leutiis (*w Bolonii około 1275—"J* t-że 1327) anatom znakomity, wskrze- I siciel tej nauki; był profesorem w Bolonii, gdzie w r. 1316 wykończył słynny podręcznik, używany powszechnie jeszcze w połowie pierwszej

w. XVI. Książka ta po raz pierwszy wydrukowana v.⁷ Bolonii r. 1478 p. n. „Anathomia Mundini“ doczekała się jeszcze 24-ech wydań późniejszych, opatrzonych drzeworytami b. nieu-dolnemi; zawiera ona, oprócz treści czysto anatomicznej, także uwagi fizyologiczne i patologiczne. Mimo że M. sam rozczłonkowywał już ciała ludzkie, wiara jego w nieomylność Galena (ob.) była tak wielka, iż niejeden z opisów narządów, zwłaszcza wewnętrznych, zgadza się raczej z poglądami Gałenowskiemi, niż z tym, co na oczy własne widział. — Nie należy go mieć za osobę z M-em z Friulu (M o n d i n u s o r o I u 1 i o, a. M. F r i u 1 e n s i s) rodem z Cividale, który wykonywał sztukę lekarską w Padwie i zmarł ok. r. 1340. — Por.: Sprengel „Versuch e. pragma! Gesch. d. Arzney-kunde“ (wyd. 3-e, II, 609 — 611); „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 264) i Pagel „Einführung in d. Gesch. d. Med.“ (Berlin 1898,

Dr j. p.

Mondovi miasto w prow. Cuneo (Włochy), st. kolei Bastia-M.-Cuneo i Fossano-Villanova, oraz żeglugi parowej. M. składa się z części: górnej i dolnej. W górnej, M. Piazza, do której

(wyd. 2-e, Turyn 1860).

Monę Franciszek Józef, historyk niemiecki, badacz starożytności (* 1796—f 1871). R. 1819 profesor nadzwyczajny, a r. 1822 zwyczajny historyi w Heidelbergu. W r. 1827 przeniósł się do Louvain jako profesor statystyki i polityki; po rewolucyi r. 1830 stracił tę katedrę i powrócił do Heidelberga; r. 1835 został dyrektorem archiwum krajowego w Karlsruhe. Z dzieł jego ważniejsze są: „Geschichte d. Heidentums in nördlichen Europa“ (Darmstadt 1822—23, 2 t.); „Untersuchungen zur Gesch. d. deutschen Heldensage“ (Quedlinburg 1836); „Uebersicht d. niederländischen Volksliteratur älterer Zeit“ (Tubinga 1838); „Lateinische Hymnen des Mittelalters“ (Freiburg 1853 — 54, 3 t.); „Schauspiele des Mittelalters“ (Karlsruhe 1846, 2 t.). Wydawał 1835 — 39 „Anzeiger f. Kunde d. deutsch. Vorzeit“ i od r. 1851 „Ztsch. f. d. Gesch. des Oberrheins“, jako też „Quellensammlung zur badischen Landes-Geschichte“ (Karlsruhe 1845 — 67, 4 t.). Jego prace o Celtach (Heidelberg 1857) są pełne złudzeń. M. wydał wielką pracę polemiczną w duchu ultra-montańskim: „Die katholischen Zustände in Bain. Ko.

adz.

i in.), która dokoła starszego od siebie Maneta \ M. umieścił 48 obrazów z liliami wodnemi się skupiała, zaczęła się zaznaczać ok. r. 1862. ! (,,Les Nymphéas¹' drzemiącemi na nieruchomej Po raz pierwszy M. zwrócił na się uwagę w salonie r. 1865: już tu widoczne było piętno wyraźne pleinairyzmu. Następny pobyt kilko-letni w Londynie, gdzie wspólnie z Pissarrem ,,odkrył” Turnera, wzmocnił jeszcze w M-e pierwiastki nowej sztuki, wolnej od dawnych sosów brunatnych i lubującej się w przestworach powietrza i słońca. Jego to właśnie obraz ,,Impression, soleil levant” (z wystawy r. 1871 u Nadara) dał powód krytykowi „Charivari“ do ochrzczenia całej szkoły powstającej nazwą ,,impresyonistów”, która potym dopiero utraciła znaczenie ironiczne (por. Impressyonizm). Uznanie n i z m. jednak z trudem wielkim musiał M. sobie zdoby- Moneta, MovYjTa 1) matka Muz, zwana zwy-wać: w r. 1875 u Drouota sprzedawauo arcydzieła czajnie Mv7j(jur] a. Mv7]p,oaóvY). — 2) przydomek jego po 50 —100 fr., wystawę z r. 1880 przyjęto Junony, który nadali jej Rzymianie dla prze-z szyderstwem, a krytyka długo jeszcze wyśmie- różnych dobrych rad, napomnień, ostrzeżeń (por. wała „farbkę” jego krajobrazów rozbłękitnionych, łaciński czasownik monere—radzić, napominać, przeciwstawiając mu tego samego Corota, któ- ostrzegać), od niej odebranych; po grecku rego w swoim czasie również wydrwiwano. ! EofißooXoc. Np. po trzęsieniu ziemi, które Rzym Jak i Sisley, M. nie jest mistrzem kompozycyi.

wodzie stawu, dowiodła niestety, że M. się przeżył. — Bibl.: Duret „Le.peintre Cl. M.“ (1880); Féuélon ,.Les Impressionistes en 1886“; Helferich „C. M.“ („Freie Bühne“ 1890, VIII); Signac „D’ Eugène Delacroix au néoimpressio-nisme“ (1899); Mauclair „LTmpressionisme“ (1904); Springer „Handbuch der Kunstgeschichte“: t. V opracowany przez Osborna (Lipsk 1909); Haack „Die Kunst des XIX. Jhr.“ (Esslingen 1909); Tugendhold „Francuz-skoje iskusstwo i jego predstawiteli“ (Petersburg 1911).—Por. literat, p. w. Impressyo-

M, Ab.

razu pewnego nawiedziło, usłyszano z świątyni jej napomnienie, aby lud celem przebłagania bogini prośną świnię jej w ofierze złożył. Świą tynia jej stała na pagórze Kapitolińskim (na miejscu dzisiejszego kościoła Santa Maria in Ara Coeli), a przyrzekł ją wystawić dyktator Luc. Fur. Camillus podczas wojny z Aurunkami; senat zaś przeznaczył dla niej plac, na którym stał dawniej dom Marka Manliusza Kapitolińskiego. Tutaj znajdowała się także rzymska mennica, na cześć bogini moneta zwana, który to wypraż żywcem z łacińskiego języka, chociaż w in-nem znaczeniu (ob. p. 1. 4) przejęliśmy. Otóż kiedy Rzymianie w wojnie z Tarentyńczykami

Natomiast dzięki nowym metodom technicznym (nie mieszał farb na palecie, owszem kładł je czyste obok siebie na płótno, jako barwne „przecinki” (virgules) co znakomite dawało wyniki wzrokowe) do zadziwiających doszedł wyników w dziedzinie krajobrazu, w odtwarzaniu powietrza, wody, słońca i światła wogóle.

gali, odebrali odpowiedź, że nigdy im brakować ich nie będzie, jeżeli wojnę toczyć będą sprawiedliwie. Ponieważ przepowiednia owa ziściła się, nadali jej wdzięczni obywatele przydomek Moneta. Snadno też takim sposobem wyrozumieć, dlaczego Rzymianie mennicę swą, od przydomka bogini monetą zwaną, w jej właśnie świątyni umieścili. W przybytku tym świętym przechowywano także Ubri lintei (lin-tews^płócienny), t. j. kronikę starodawną, spisaną na płótnie. W r. 173 przed Chr. ślubował pretor Cicereius w wojnie z Korsykańczykami Junonie M-cie świątynię wystawić; niewiadomo, czy ślubu tego dotrzymał.—Na bitych pienię-dzach przedstawiano Junonę M-ę w tej samej postaci, jak Acquit as, boginię sprawiedliwości, i to z wagą w prawej, a z rogiem obfitości w lewej ręce. Na oznaczenie trojakiego kruszcu, z jakiego pieniądze bito, t. j. złota, srebra i śpiżu, stoją na monetach rzymskich b. często trzy takie postaci obok siebie, a u stóp każdej leży kupa kruszcu. — 3) przydomek Apol-lina, nadany mu przez Rzymian z wdzięczności za rady, udzielone im podczas zarazy morowej, w stolicy w r. 189 po Chr. — 4) nazwa bitych

Przeciwieństwo plam jasnych do tła zimnego płótna daje u niego złudzenie przezroczystości niezwykłe. Z początku wprowadzał również postaci ludzkie (np. „Śniadanie na łące”, chociaż mniej sławne niż takiż obraz Maneta), później przeszedł wyłącznie prawie do krajobrazów, których namalował cały szereg wspa- Junonę o pomoc w opałach pieniężnych bła-niały: wille nadsekwańskie, brzegi morza w Bel-le-Ile, pjszne „Katedry” w Rouen (1895), pinie, studya nad miastem nowoczesnem (zadeszczo-ne, zamglone, zadymione lub światłem elektrycznym zalane ulice Paryża i Londynu), fiolet śniegu, pola wiosenne, , słynne dwa „Stogi”

(wystawione przezeń r. 1891 w 15 obrazach, przy najrozmaitszemu oświetleniu zależnie od pory dnia i roku) itd. M. nie boi się najbardziej olśniewającego słońca godzin południowych, kiedy powietrze zdaje się drżeć i przelewać (a „słyszy się niemal ćwierkanie świerszczy” na obrazie) i uwielbia wprost grę nieskończoną światła na wodzie i cudne odbicia w niej świata, za co Manet „Rafaelem wody” go przezwał. Malarstwo jego wyzwolone z wszystkiego prócz barw. Sama linia nawet jest dlań granicą jedynie plam barwnych („Przyroda nie zna linii”). Dziełom jego, pełnym wielkiej poezyi kosmicznej, epickiej, beznamiętnej, nic zarzucić nie można, chyba chłód jakiś wiejący z nieobecności człowieka. Niestety, tryumf jego nie trwał długo. Dopiero w r. 1896 Zola ogłaszał zwycięstwo zupełne M-a i jego towarzyszy, a już wystawa 1909 r., na której

— 6) Pier-

w. w. w.

pieniędzy. Por. N u m m i. s. Drz.—5) Przezwisko Ju-nony, M. w której świątyni wybijano pieniądze (ob. p. 1. 2) pierwotnie wyrażała fabrykę wyrobu pieniędzy—m e n n i c ę, m i n c ę, dopiero Juliusz Cezar pieniądz nazwał M-ą (właściwa nazwa pieniądza—pecunia). O urządzeniach starożytnych mennic wiadomości pewnych nie mamy. Pierwotne M-y Grecyi i Rzymu były lane, a następnie stemplami dobijane za pomocą młota. — Mennice Polski początkowo były niedołężne; krążki srebra o pewnej wadze i próbie kładziono pomiędzy stemple i uderzeniami młota wybijano znaki wyobrażeń stempla na pieniądzu, przez co powstał wyraz kuć monetę. Czynność tę wypełniali mincarze. Mincarzem w Wiekach Średnich mógł być złotnik tylko wszechstronnie w swym zawodzie wykształcony, ponieważ oprócz złotnictwa właściwego musiał się znać na probierstwie i rytowaniu stempli, słowem musiał być artystą, gdyż nawet wybór wzoru do stempli zależał w zupełności od niego, a nie z góry był mu nakazywany. W końcu w. XII mincarze jeździli z warsztatem menniczym po miastach i na rynku kuli monety, wymieniając je na monetę stempla dawnego, cięższą, tym sposobem dokonywali praktykowanych w Średniowieczu operacyi finansowych księcia. Wybijanie takie łatwo było im czynić, ponieważ M. była kuta na blaszkach bardzo cienkich. W w. XIV, z wprowadzeniem M-y grubszej, groszowej i urządzenia mennic M-y musiały uledz przekształceniu; mincarz otrzymywał z góry wzór, jakie wyobrażenie ma przedstawiać M. i musiał się mniej lub więcej ściśle tego wzoru trzymać, to też i warsztat jego jest już bardziej udoskonalony, ponieważ samo wybijanie M-y grubszej wymagało już i stempli mocniejszych i młotów cięższych, a wyrób blachy srebrnej do wycinania krążków dla M-t wymagał urządzenia przyrządu w rodzaju walcowni. Taki stan urządzeń mennicy w Polsce przetrwał do końca w. XVI, w którym to czasie mincarze Gobeliusz i Gonzala pierwsi wprowadzili do mennicy malborskiej prasę menniczą i od tej pory M-y są bardziej poprawnego bicia; w zarządzie zaś mennic, oprócz min-carzy, którzy w swych czynnościach zeszli tylko do roli dyrektorów mennicy, widzimy nadto urzędy wardejnów, probierzy, rzeźbiarzy stempli i innych. Dopiero za Stanisława Augusta wprowadzono prasy mennicze o silnem ciśnieniu, M-y zaś zaczęto wybijać stale w pierścieniu, co uwydatniało się ozdobnym lub napisowym rantem M-y; na M-ach dawniejszych podobne ranty należą do wyjątków. W mennicach obecnych wszystkie czynności są me-chaniczno-automatyczne: maszyny walcują blachę, wycinają krążki, ważą je, puszczają pod prasę i wsypują do worków już gotową M-ę; same wyobrażenia na M-ach zatraciły swój różnorodny, indywidualny charakter artystyczny, ponieważ nawet stempel do wybijania M-t

wyrabia maszyna z wzoru raz wykonanego z plasteliny, nie jest zaś jak dawniej każdorazowo rżnięty przez artystę odręcznie. Ob. Regalia mennicze, wotny handel był zamienny; — za przedmiot płacono innym przedmiotem lub kilku przedmiotami, byle odpowiadały wartością swą zamianie. Kruszce drogie ułatwiły takie zamiany, nadając pewnej wadze metalu odpowiednią wartość przedmiotów, szczególnie w stosunku do wartości zboża i bydła. Fenicyanom przypisują, że pierwsi zaczęli wybijać M-ę z metalu. Najstarsze M-y, jakie się nam dochowały, są greckie. — W Polsce przedhistorycznej pierwotny handel był również zamienny. Su-rogatem głównym pieniędzy był wół, jako u ludu, zajmującego się pasterstwem; surogat to był wartości dość wysokiej, ponieważ kto posiadał wołu nie mógł zań kupić kury, lub miarki żyta, bo by mu przekupień nie miał czem wydać reszty, więc musiały być i inne surogaty pieniężne, ułatwiające handel zamienny. Podróżnik i geograf arabski Al-Bekri, w w. X, opisując Czechy, nadmienia: „wyrabiają tam z cienkiej tkaniny chusty na podobę siatek, które na nic się nie przydają i temi chustami kupczą i rozrachowują się pomiędzy sobą. Mają ich pełne skrzynie, a poczytują je za bogactwo i rzecz cenną; za nie kupuje się: pszenica, mąka, konie, srebro, złoto i wszystkie rzeczy“. Więc surogatem najpierwszym pieniędzy w ziemiach słowiańskich, o których posiadamy wiadomości współczesne, są bydło i chusty, płaty, płatki (od czego prawdopodobnie powstało słowo płacić), do których wartości zastosowywano proporcyonalnie inne przedmioty. Starodawne pomniki prawa polskiego wykazują nam jeszcze jako surogaty pieniędzy: łupieże zwierzęce a dla wypłat najdrobniejszych kruszyny soli. Rozumie się, że długo tak niedogodny sposób handlu utrzymać się nie mógł i z postępem cywilizacyi, wzorując się na Zachodzie, Polska rówuież wprowadziła surogat pieniędzy metalu, określając wagę grzywny czystego srebra na 39.5 gramów, grzywnę zaś dzieląc na 24 skojce, której to nazwy początek wywodzi się od słowa skot, bydło, więc cenę grzywny czystego srebra zastosowano do wartości 24 wołów. Do w. XIII włącznie w Polsce handel zamienny istniał jeszcze w całej pełni, przy obrachunkach zaś pieniężnych, płaconych surogatem metalu, t. j. monetą lub kawałkami srebra, kładąc je na wagę, szczególnie przy wypłatach większych; w handlu bowiem obojętną było rzeczą jakiem srebrem czyniono wypłatę, byleby zawartość metalu odpowiadała ilości wagi czystego srebra, M. zaś była używana do wypłaty bez posiłkowania się wagą, ponieważ dla surogatu metalu, w celu zapewnienia należytej zawartości czystego srebra i umówionej wagi, wybijano na krążkach metalowych stempel, jako oznakę, kto odpowiada

w. w. w.

A-

K. A.

cz. I, 148).

za dobroć srebra i wagi i taki surogat był M-ą. Początek wybijania M-t w Polsce należy odnieść do wieku X. — Ob. Pieniądze. Por. Numizmatyk a.

Moneta Jan z Oleska, kaznodz. ewangelicki (* 1659 w Olesku — f 16 marca 1755), kantor w Wilnie, nast. w Grudziądzu, później rektor, pastor w Rosenbergu, kaznodzieja w Gdańsku. Wydając „Kancyonał“ (Gdańsk 1723), zamieścił w nim pieśni niektóre swego przekładu i wydał „Augsburską konfesyę“ (Gdańsk 1708 1730). —■ Por. Estreicher XXII.

Moneta Jan, gramatyk polski w. XVIII, syn kaznodziei ewangielickiego (Jana), jest autorem podręcznika do nauki jęz. polskiego dla Niemców, który wskutek swojej praktyczności, osiągnął kilkanaście (?) wydań: „Enchiridion polonicum oder Pohlnisches (tak!) Handbuch geschriben und gegeben in Dantzig Anno 1720“, 8°, 5—J— 422; „Enchiridion“ (od greek. sv = w ^eip = ręka) zawiera: gramatykę, rozmowy, słowniczek i listy w dwu językach. W przedmowie, jako źródła wymienione są: gramatyka polska Jana Karola de Jasienica Wojny „Com-pendiosa linguae polonicae instutitio A, D. 1690“; „Przysłowia“ Andrzeja M. Fredry, „Adagia“ G. Cnapii; A. Schwertner „Polnische Sendschrift“ i in. Po dwu latach, wyszło wydanie nowe, pomnożone tej książki pod napisem nieco zmienionym: „Ench. pol. oder polnisches Hand-Buch in welehem ze finden...“ (następuje drobiazgowe wyłuszczenie treści po niemiecku). Toruń 1722, wyd. to nie liczy się t. j. nie uwzględniano go przy określaniu nst. wydań, tak iż wyd. Gdańskie (u Schreibera) z r. 1738, 8°, 2-{-694 uchodzi za drugie. Opracował je niejaki C. A. Schnitzenbäumer, kantor przy szkołach w Gdańsku p. n. „Herrn Joan (tak) Monetae in Dantzig... Enchiridion polonicum so damals von Ihme 1720 verfertiget... vermehrt von C. A. S. Andere u. vermehrte Auflage“, Egzemplarze tegoż wyd. 2-go, zarówno jak wyd. 1-go z r. 1720 znajdują się w Muzeum Ossolińskich we VLwowie; wyd. z r. 1722 w bibliotece uniwersytetu kijowskiego. Biblioteka Jagiellońska posiada natomiast wyd. z r. 1763, 8°, 8-f-693, opracowane przez Daniela Yogla, nauczyciela jęz. polskiego wrocławskiego gimuazyum realuego S. M. Magdaleny. Wydawcą był G. G. Korn („Breslau, Thorn u. Leipzig“, „Dritte Auflage“). Następują później wyd. r. 1774, r. 1798 („Siebente Auflage“). W. Enc. Orgelbranda podaje wyd. z r. 1809 jako 19 (?).— Estreicher, Bibl. poi. O. Z. t., XXII, 529 przytacza za Bantkiem („Hist, lit.“, I, 210j i Kucharskim (ortogr. poi. 30) jeszcze dwa inne dzieła M-y, również opracowane przez Daniela Vogla: wypisy—„Polnisches Lesebuch“—i „Słownik polsko-niemiecki“, obydwa z 1785 (w Wrocławiu).

Moneta Krystyan Jakób, Gdańszczanin ( + 27 lut. 1792) lekarz. Dyplom doktorski uzyskał w Królewcu po obronieniu rozprawy „De apoplexia“ (1764) i początkowo był lekarzem Józefa Sołłohuba, wojew. witebskiego, następnie osiadł w Warszawie, gdzie szybko doszedł do wziętości i sławy, a został także lekarzem przybocznym króla Stanisława Augusta. Od r. 1776 do 1790 wydał w Warszawie kilka książeczek popularnych bądź po polsku, bądź po niemiecku, wyszczególnia je Koś-miński w „Sł. lek. polskich“ (333); biblioteka Jagiellońska posiada w rękopisie (kod. 2 885) jego rozprawkę p. n. „Gruntowne doświadczenie Imci pana M., konsyliarza, d-ra Jego Król. Mści, że wszystkie mniejsze choroby z kataru pochodzą, oraz dostateczne sposoby, jako się onych ustrzedz y jak prędko y bezpiecznie od kataru uleczyć się można“ (w. 4-te str. 15).— Por.: Giedroyć „Źródło biogr. - bibliograf, do dziejów medycyny“ („Pam. Tow. lek. warsz.“,

Dr J. p.

Monetarne konwencye, umowy pomiędzy państwami w celu uregulowania wzajemnych stosunków handlowo-przemysłowych w drodze zaprowadzenia waluty wspólnej, ujednostajnienia układu M-go i poręczenia sobie wzajemnego kursu kasowego pieniędzy. M. k-ye zawierano acz. ze słabym skutkiem, już za Średniowiecza, kiedy układ M-ty niemal każdego z miast bardzo się różnił. Państwa niemieckie zawarły r. 1690 K-ę według, której przyjęto za jednostkę M-rną stopę lipską 18-guldenową. Kiedy zarządzenie to nie wydało skutków, przyjęto r. 1737 na sejmie w Ratysbonie nową stopę ogólną, która d. 1 grud. r. 1738 miała być wprowadzona w życie. Rolę ważniejszą odegrała K-cya m-a austryacko-ba wa r s k a, zawarta d. 20 wrześ. r. 1753, na zasadzie której oba rządy zobowiązały się trzymać zasad, przyjętych już w r. 1748 przez Austryę, i wprowadzić stopę M-rną, według której z l grzywny kolońskiej srebra czystego wybijać winno się 20 guldenów, a ustanowiono stosunek złota do srebra, jak Ido 14. Przed upływem roku Bawary a odstąpiła od K-cyi, monety wybijano według umówionej stopy, lecz w rachubie wartość ich nominalną podniesiono o l/₅, czyli zaprowadzono stopę 24 guldenową. Wkrótce Saksonia przystąpiła do jedności monetarnej z Austryą, a nast. wiele państw niemieckich. Lecz Rządy krajów pld. niemieckich wstąpiły w ślady Bawaryi i pospołu z nią 25 sierp. r. 1837 przyjęły stopę 24y₂ guldenową, gdy zaś Hes-sya elektoralua, Saksonia, Haunower i inne państwa płn. niemieckie, na kouwencyi w Dreźnie, d. 30 lipca r. 1838, zaprowadziły 14 talarową stopę pruską. Obie K-cye przetrwały niedługo. Większe znaczenie miała k-cya M-a wiedeńska, d. 24 stycz. r. 1857, zawarta; starą grzywnę niemiecką zastąpiono stopą 1 funtową (5009), według której z 1 funta czystego srebra wszystkie północne państwa, niemieckie zobowiązały się wybijać 30 talarów, płdwe zaś — 52¹/«, guldenów, a Austrya — 45

skłoniły niektóre państwa pozazwiązkowe bądź do przystosowania swego układu M-go do układu K-i M-rnej (wzg. zaprowadzenia u siebie gatunku monet odpowiadających monetom państw unii monetarnej). Pierwszą drogę obrały Ru-d. 23 grudn r. 1865 między Francyą, Włocha- munia r. 1867 (len i bani = 1 frank i centime), mi, Belgią, Szwajearyą i Grecyą (od r. 1868), Pinlandya r. 1878 (marka i penui), Luksem-r. 1888 przyłączyły się do niej Hiszpania, Ser- j burg (frank i centime), Boliwia (bolivar i een-bia i Bulgarya. Zadaniem K-yi łacińskiej by- I tavo), San Marino (lira i centesimo), Monako ło uregulowanie wzajemnych stosunków prze- ¹ (frank i centina), Andora (peseta i ceutim) i mysłowo-handlowych, wynikłych wskutek swo- I bodnego, lecz nie ulegalizowanego obiegu monety jednego państwa w granicach innych państw i nieograniczonego bicia srebra. K-ę zawarto na zasadach: 1) Waga, próba, typ i kurs monety złotej i srebnej winny być jednakowe.

guldenów. Po zaprowadzeniu nowej stopy menniczej przez Cesarstwo niemieckie, K. M. wiedeńska upadła. Obecnie zachowują moc prawną dwie K. M: łacińska i Skandynaw ska.—K. M. łacińska zawiązała się

obecnie Turcya. Drugą—Rossya (imperyał 10 r. —40 fr.) i państwa środkowej i południowej Ameryki (peso = 5 fr.).—M. K. s k a n d y n a w s k a, zapoczątkowana w r. 1872 i ostatecznie w r. 1875 zawarta między Danią, Szwecyą i Norwegią, ma wspólną jednostkę monetarną (krona), prawodawstwo monetarne i jednakowy stosunek złota do srebra. — Por.: G. Simmel „Filozfia pienię-

E. Chw

Moneta bilonowa chwilowo pozostaje bez zmiany. 2) Żadnemu z państw unią związanych

Monety fałszerstwo ( prawo karne). W prawie rzymskim f. M. w ścisłem znaczeniu tego wyrazu (nummos rädere, tingere, fingere) tworzyło jedną z głównych części składowych legis Corneliae testamentariae, num-mariae. O ile takie podciągnięcie pod rozciągliwe pojęcie fal sum musiało zatamować rozwój samoistny pojęcia przestępstwa monetarnego, o tyle rozwój ten stał się prawie niemożliwym, gdy prawo późniejsze ze stanowiska obrażonych praw zwierzchniczych państwa poczęło widzieć w f. M. rodzaj crimen laesae maie-statis(Cod Just. 9,24). W źródłach Średniowiecza niemieckiego f. M. jest karane śmiercią przez spalenie (wedł. Zwierciadła Saskiego—przez ścięcie); posiadanie i wydawanie f. M. zaś utratą ręki. „Peinliche Gerichtsordnung“ Karola V zna trzy rodzaje przestępstw monetarnych: —1) Odciśnięcie na M-cie w celach oszukańczych cudzego znaku, —2) dodanie do M-y jakiegoś metalu, — 3) zmniejszenie ustanowionej wagi M-y. Tylko w wypadkach najcięższych jest stosowana kara śmierci przez spalenie, nadto grozi utrata wolności i majątku. Późniejsze prawodawstwo niemieckie („Reichs-Münzordnung“ 1559 „Münzedikt“ 1759 i in.) wzmogło jeszcze panujące pomięszanie pojęć. Do przestępstw dotychczasowych M-rnych przybyły nowe: wyrabianie lub przetapianie dobrej krajowej M-y oraz wprowadzanie złej, zagranicznej. Teorya prawa pospolitego rozróżniała następujące rodzaje f. M. : —1) f. M. tworzące falsum —2) tworzące crimen laesae maiestatis oraz —3) tworzące jedno i drugie jednocześnie. Zastosowanie kary śmierci zostało ograniczone. W usta-wodawstwacb krajowych z początkiem w. XVIII zaczyna coraz bardziej przeważać czysto fiskalny punkt widzenia. — Pruskie Powszechne prawo krajowe mówi o f. M. w dziale „Przywłaszczenie i obraza zastrzeżonych praw państwa“.— W czasach najnowszych pojęcie f. M. doznało rozszerzenia znacznego wskutek zrównania pieniędzy papierowych oraz papierów

nie wolno puszczać w obieg monety gatunku dzy“ (Warszawa 1905). nieustanowionego, wagi i typu. Wszystkie państwa związkowe obowiązane są przyjmować wzajemnie monety swoje. Nie przyjmowane być mogą monety bądź wytarte, bądź takie, które straciły na wadze lj₂ %.    3) Pięciofran-

kówki srebrne bije się według ustanowionej próby i wagi. Jedynie wytarte, lub lżejsze od ustanowionej wagi o Va % może kasa państwa nie przyjąć. 4) Monety srebrne 2, 1, l[₂ i ł/5 frankowe biją się według ustanowionych przepisów. O ile stracą na wadze 5°/o lub mają stemple wytarte, winny uledz stopieniu przez państwo,które je wybiło. 5) Osoby prywatne w państwach związkowych obowiązane są przyjmo-wać2 — 75 franków bez różnicy miejsca bicia, w granicach unii, do wysokości 50 fr. kasy państwa—100 fr. od osoby. 6) Kasy państwa obowiązane są bezpłatnie na każde żądanie wymieniać 100 fr. (w monecie 2 — do ¹/₅ fr.) na złoto lub 5-fran-kówki przez cały czas trwania konwencyi i przez dwa lata po jej rozwiązaniu. 7) Ilość monety wybitej (od 2 do ¹/₅ fr.) w każdym państwie nie powinna przewyższać 6 fr. na głowę ludności. 8) Każde inne państwo może przystąpić do K-cyi, o ile zobowiąże się wypełniać jej uchwały i 9) trwanie K-cyi przedłuża się do d 1 stycz. r.

1880, o ile zaś na rok przed tym terminem nie zostaje wymówiona, przedłuża się sama przez się na dalsze lat 15 i t. d. Wskutek spadku wartości srebra w 6 dziesiątku lat w. XIX, wniesiono do K-cyi M-nej łacińskiej poprawki: a mianowicie: ograniczono bicie srebra, a w r. 1878 całkiem zakazano, uznano jako jednostkę monetarną frank (drachma, lira) = 100 centimów (lept, ceutesimów); zaprowadzono jednakowy stosunek złota do srebra (1 do 157₂); określono warunki wznowienia bicia monety srebrnej i opracowa-. no warunki likwidacyjne K-cyi, na których zasadzie każde państwo związkowe, z chwilą rozwiązania K-cyi, winno wymienić całą swą monetę 5-frankową na monetę państw, gdzie ta moneta była bita, albo na złoto.—Dogodności płynące z ujednostajnienia układu M-go

wartościowych z M-ą metaliczną. Natomiast do dnia dzisiejszego nie został w nance roztrzy-gnięty spór co do tego, przeciw jakim dobrom prawnym jest skierowane f. M.—Przestępstwa monetarne albo f. M. w szerokim znaczeniu wyrazu są to czynności bezprawne, dokonywane na określonych znakach wartościowych. Przedmiotem przestępstwa nie jest domniemane dobro prawne publicae fidei, które nie podlega żadnemu pojęciowemu ujęciu. Prawodawca grozi karami fałszerzom M-y nie dla samej niety-tykaluości znaków pieniężnych, lecz dlatego, że obraza tej nietykalności zagraża innym dobrom prawnym, jak oto: interesom majątkowym jednostek, bezpieczeństwu stosuuków prawnych, wkońcu zwierzchnictwu państwowemu monetarnemu. Przestępstwa M-e tworzą więc nadużycie znaków pieniężnych i nie mogą być zaliczone do grupy t, zw. przestępstw fałszerskich (Liszt). Z ochrony prawnej korzystają dzisiaj następujące znaki wartościowe: —1) pieniądze, t. j. uznane przez państwo prawne środki płatnicze, zarówno metalowe, jak i papierowe, krajowe, jak zagraniczne; —2) papiery pieniężne (wartościowe), jak oto: akcye, świadectwa tymczasowe T-stw akcyjnych, banknoty, należące do nich kupony — Kodeks karny niemiecki r. 1871 rozróżnia: — 1) f. M. w ścisłem znaczeniu, t. j. a) podrabianie M-t czyli bezprawne bicie dobrej M., b) przerabianie M-t czyli dokonywanie na prawdziwej M-ie takich zmian, przez które otrzymuje ona wygląd M-y cenniejszej; kara: ciężkie roboty nie niżej 2 lat. — 2) Rozpowszechnianie fałszywych znaków pieniężnych; kara jak wyżej. — 3) Pozbywanie się fałszywych pieniędzy zdarza się wtedy, gdy ktoś otrzymuje pieniądz jako dobry i puszcza go w obieg po przekonaniu się, że jest fałszywym. Kara: więzienie do 3 miesięcy lub grzywna do 300 mar. —4) Psucie M-y czyli rozpowszechnianie prawdziwej M-y metalowej, której wartość rzeczywista została zmniejszona sposobem mechanicznym albo chemicznym. Kara: wiezienie oraz grzywna do 300 m. lub utrata czci. — 5) Nabywanie lub przygotowywanie form, stempli i t. d. które służą do wyrobu znaków pieniężnych, w celu dokonania przestępstwa monetarnego. Kara: więzienie do lat. 2.—Według prawa austryackiego należy odróżniać: —1) Fałszowanie papierów kredytowych publicznych. Kara: ciężkie więzienie od 10 lat do końca życia.—2). Właściwe f. M.: bezprawne bicie monety, nadanie fałszywej M-cie wyglądu prawdziwej, psucie prawdziwej M-ty pod względem wartości, nabywanie narzędzi w celu dokonania f. M. Kara; ciężkie więzienie 5 — 10 lat, przy ukolicznościach łagodzących — 1 — 5 lat. —3) Spółudział w f. M., którego wianym jest każdy, kto w porozumieniu z fałszerzem puszcza w obieg pieniądze fałszowane. Kara: ciężkie więzienie od 1 roku do 5 lat, przy-okolicznościach obciążających do 10 lat.—Według Kodeksu Kar Głównych i Poprawczych, obowiązującego w Rossyi i Kr. Pol. od r. 1885 istnieją następujące przestępstwa pieniężne: — 1) podrabianie pieniędzy papierowych i metalowych, krajowych i zagranicznych. Kara: za podrabianie pieniędzy krajowych metalowych

—    cieżkie roboty do 10 lat lub 12 lat, jeśli

winna jest osoba, pracująca w rządowych zakładach menniczych (art. 556 i 557); za podrabianie pieniędzy papierowych—do 8 lat lub 10 lat, zależnie od tego, czy podrobiony był tylko rysunek, czy i papier także (art. 571); kara ta podlega powiększeniu, jeśli winna jest osoba pracująca w rządowych zakładach menniczych; za podrobienie pieniędzy zagranicznych: metalowych—cieżkie roboty do 6 lat (art. 558), papierowych —oddziały aresztanckie do 5 lat. (art. 577).    — 2) Przetapianie i przerabianie

pieniędzy. Kara: pozbawienie wszystkich szczególnych praw i przywilejów oraz oddziały aresz-sztanckie 5—6 lat (art. 561) —3) Przerabianie i przekształcanie pieniędzy (srebrzenie, złocenie, obcinanie, i t. p.). Według art. 556 za nadawanie monecie wyglądu większej wartości grozi kara pozbawienia wszystkich szczególnych praw i przywilejów oraz poprawcze oddziały aresztanckie 27a 3 lat: Za pozbawianie monety wagi przepisanej—utrata szczególnych praw i przywilejów oraz oddziały aresz-tanckio do 3 lat.—4) Przywóz, wywóz i puszczanie w obieg pieniędzy fałszywych. Za przywóz fałszywych pieniędzy rossyjskich—ciężkie roboty do 10 lat (art. 563); za przywóz fałszywych zagranicznych pieniędzy: metalowych—do 6 lat ciężkich robót (art. 564), papierowych: oddziały aresztanckie do 5 lat z pozbawieniem szczególnych praw i przywilejów. Nowy kodeks karny rossyjski o f. M. mówi w R. XX (art. 427 do 436) p. n. „O podrabianiu monet, papierów i znaków wartościowych“. Mamy tutaj następujące kategorye przestępstw: — 1) podrabianie pieniędzy metalowych i papierowych oraz papierów wartościowych; kara: ciężkie roboty do 20 lat, przy okolicznościach łagodzących—do 8 lat; podrabianie obcych pieniędzy—ciężkie roboty do 10 lat. —2) Podrabianie krajowych i zagranicznych akcyi i obli -gacyi prywatnych instytucyi; kara: ciężkie roboty do 8 lat, przy okolicznościach łagodzących

—    dom poprawczy (tart 427, 428). Przygotowanie do wyliczonych przestępstw podlega karze więzienia od y₂ do 1 roku. Usiłowanie podlega karze. Takim samym karom podlegają osoby, które w złej wierze puszczały w obieg, przywoziły lub wywoziły za granicę f. M. —3) Zmiana próby lub wagi monety rossyjskiej lub zagranicznej w celu zbycia jej za dobrą; kara: zamknięcie w domu poprawczym. —4) Odnawianie skasowanych marek stemplowych, od-klejanieich z aktów urzędowych w celu zbywania marek, jako nowych; kara: areszt do 3.

Dr Z. N.

W. W. W.

ma-

metalu.

adz.

adz.

A. Ł.

1849).

adz.

miesięcy lub grzywna do 300 rb., w razie przestępstwa zawodowego—więzienie. — 5) Podrabianie papieru lub marek stemplowych, banderoli lub znaków wartościowych; kara: zamknięcie w domu poprawczym.

Monety konsularne, pieniądze Rzplitej Rzymskiej, wybijane przez konsulów do r. 30 przed Chryst., t. j. do utworzenia władzy imperatorów.

Monety kufickie, pieniądze arabskie, jące napisy z wyjątków korauu, pismem arab-skiem, używanem od śmierci Mahometa do końca w. X. W wykopaliskach, szczególnie na ziemiach Litwy i Prus, znajdują się one w znacznej ilości, co dowodnie świadczy, że już w tym czasie ludy zamieszkujące te ziemie były w stosunkach handlowych nawet z dalekim Wschodem i w handlu posiłkowały się już surogatem

w. w. w.

Monezes (właściwie Menezes) Franciszek Ksawery hr. de Ericeira, mąż stanu i poeta portugalski (* 1673 w Lizbonie’ — t 1T43j, autor poematu ,,Heuriquieda’’ i tłumacz ,,Sztuki poetyckiej“ Boileaua.

Monfalcone, m-to na austryacko-illiryjskiem wybrzeżu Adryatyku, 3 km. od morza, na zach. stoku Karstu i na liniach kolei Tryest-Cormons i M.-Cervignauo; sąd okręgowy, ruiny zamku, port (Porto Rosega), przemysł bawełniany i garbarski, wyrób farb i oleju, uprawa wina i owoców, 4 000 m-ców, Włochów. W pobliżu źródła solankowo - siarczane (40°), znane przez Rzymian.

Monfalut, m-to w prow. Siut w Egipcie, nad Nilem, na linii kolei żel. Kair-Siut, rynek, 14 000 m ców.    adz

Monfia, wyspa, ob. Mafia. Monfort-l’Amaury, m-to w dep. francuskim Seine-et-Oise, przy linii kolei zachodnich, 2 000 m-ców. Kościół renesansowy z oknami z w. XVI i XVII; ruiny zamku hr. M., z w. XI, z kaplicą romańską i portalem z w. XVI. adz* Monforte, m-to w prow. Lugo w Hiszpanii, 385 npm., nad rz. Cabe, dopływem Mino, na linii kolei Madryt-Coruna i Madryt-Vigo, ruiny zamku, dawne kolegium jezuickie, 12 000

m-CÓW.    adz.

MongG Kacper, matematyk i fizyk franc. (* 10 maja 1746 w Béaune—f 18 lip. 1818 w Paryżu). Kształcił się w Lyonie, gdzie w r. 16-ym życia został naucz, matematyki i fizyki; r. 1783 prof, w Paryżu; r. 1792 ministrem marynarki, następnie generalnym inspektorem fabryk broni. Za Dyrektoryatu założył w Paryżu szkołę politechniczną, w której objął katedrę matematyki. R. 1798 czynny w wyprawie do Egiptu, podał trafne tłumaczenie zjawiska mirażu. Poczynił ważne spostrzeżenia w geometryi, głównie w zakresie teoryi kwadryk; wiele mu zawdzięcza geometrya nieskończonostkowa, w której rozwinął dział o krzywiźnie powierzchni; podał

Wielka Enc. Poważ. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 374b.

w końcu podstawy geometryi wykreślnej; wytłumaczył nadto niektóre zjawiska meteorologiczne.— W r. 1849 rodzinne miasto uczciło go pomnikiem. — Ogłosił: „Traité élémentaire de statique“ (1786; wyd. 5-e, 1819; po polsku przek. O. Lewockiego, 1820); „Leçons de géométrie descriptive** (1799; wyd. 7-e, 1846); „Feuilles d’analyse appliquée à la géométrie (1795; wyd. 5-e, 1849 p. n. „Application de l’analyse à la géométrie des surfaces du 1 et 2-me degré“); „Application de l’algèbre à la géométrie“ (1805), „Précis des leçons sur la calorique et l’électricité (1805); „Théorie des ombres et de la perspective“ (1819 — dodatek do wyd. 4-go „Géométrie descriptive“).

Mongez Antoni, archeolog francuski (* w Lugdunie 1747—f w Paryżu 1835). W wieku młodym wstąpił do kongregacyi św. Genowefy w Paryżu, r. 1785 mianowano go członkiem Akad. Napisów. Po wybuchu Rewolucyi porzucił stan duchowny i zaślubił malarkę, Maryę Le-vol. Był w r. 1792 członkiem komisyi monetarnej, r. 1796 członkiem Instytutu, a 1804—1827 administratorem monetarnym. Za czasów re-stauracyi M. został skreślony z listy członków Instytutu, ale w r. 1818 otrzymał znowu tę godność i zajął miejsce Duponta de Nemours. M. inn. napisał: „Hist. de la reine Marguerite de Valois“ (Par. 1777); „Mémoires sur les cygnes qui chantent“ (Par. 1783); „Dissertation sur les noms et attributs des divinités infernales“ (Par. 1783); „Dictionnaire d’antiquités“ (t-że 1786—94, 5 t.) „Vie privée du cardinal Dubois“ (Londyn 1789); „Iconographie romaine“ (t-że 1812—24).— Por.: „Móm. de l'institut.“ Walckenaer „Notice sur la vie et les ouvrages de M.“ (Paryż

M. Ko.

Monghir (Mungir), m-to główne w okręgu t. n. w Bengalii, pod 15°23’ szer. płn. i 86°30’ dług. wsch. od Gr., na płd. brzegu Gangesu, połączone bocznicą z koleją Kalkutta — Palma; stare fortyfikacye, 60 000 m-ców (45 000 Indów, 13 000 Mahometan) zajętych dawniej wyrobem broni wykładanej miedzią, obecnie zaś uprawą indyga. O 6 km. w Si-takhund źródła (54—59°), z których wodę rozsyłają po całych Indyach.

Mongibello, nazwa Etny (ob.).

Mcnglave Franciszek Eugeniusz Garay de, literat francuski (* 1796 w Bajon-nie—-f 1873), służył w Brazylii w wojsku Dom Pedra, w r. 1820 wrócił do Francyi, gdzie oddał się dziennikarstwu opozycyjnemu. Założył pismo „Le diable boiteux“ (1823), zamienione nast. na „Frondeur impartial“. W 1. 1830— 1832 pracował w ministeryum spraw wewn. Współdziałał w założeniu instytutu krytycznego. Oprócz tłumaczeń z portugalskiego i broszur polemicznych ogłosił: „Hist, des missionaires dans le midi de la France“ (Paryż 1819), „Les parchemins et la livrée“ (1825, 2 t.), „Biogra-

phie pittoresque des pairs de France“ (1826),

nadzwyczajną i niezwykłemi zmianami w ciepłocie nie tylko pór roku, lecz uawet w ciągu doby; w dzielnicy płd-wschodniej jest surowszy niż w płn - zachodniej. Wogóle jest zdrowy, powietrze zaś świeże i suche, ludzie przy ciepłocie —|—30° nie pocą się. Noce są chłodnawe latem. Cechą znamienną klimatu są burze, latem i jesienią^rzadkie, zimą i wiosną częste. Z bogactw mineralnych, mało zbadanych i jeszcze mniej wyzyskanych, istnieją: pokłady grafitu w dolinach Selengi, węgiel kamienny — w płn. stokach Tanuu, w' dolinie Elegesa i w górach C-zun-chairchan, złoto — w Ałtaju i w dolinie rz. Ołogoj, topazy —w Gobi, w pobliżu Szac - zagajtu. Pod względem roślinności M. rozpada się na dwie części odmienne: północną, albo właściwiej płn-zachodnią, gdzie rosną wszystkie gatunki drzew leśnych i południową, właściwie płd-wscliodnią, bezdrzewną. Rolnictwo rozwinięte jest jedynie na płd. wschodzie i w niektórych dolinach płn - zachodnich: uprawia się jęczmień, proso, żyto jare, pszenicę, ryż i ogrodowizny różne. Świat zwierzęcy jednakowy z fauną Azyi środkowej. Zwierzęta domowe hodowane są licznie, gdyż tworzą pod-

adz.

„Le bourreau“ (1830, 4 t.).

Mongolia (chin. Men-gu)—rozległa kraina pustynna w Azyi środkowej, pod panowaniem Chin, między 37°31’ —53°45’ szer. pin. i 85°20’—

124’ dł. wsch., zajmująca w przybliżeniu, według Wagnera, 3 337 283 w. kw. z 2 600 000 ludności. Wyżyna wyniosła, opasana na płn.

Ałtajem rossyjskim, Sajanem i Hen-tejem, na wsch.—Hinganem, na płd. górami Ińszań i na zach. — Ałtajem południowym (mongolskim), inaczej Ektag. Graniczy na płn. z Syberyą, na wsch. z Mandżuryą, na płd. z wielkim mu-rem chińskim, na zach.—z rz. Ec-zine-hoł, górami Karłyk-tag, pustynią Nomin-Mingan-Gobi, górami Szara - Nuru i Ałtajem mongolskim.

i wielbłądy dwugarbne. Dzikich koni, właściwych Dżungaryi, niema wcale w M-ii. Ludność należy: 1) do szczepu mongolskiego: wschodni a. właściwi Mongołowie, główny zrąb ludności w M-ii, i zachodni a. Kał mu cy, 2) do szczepu turkotatarskiego: Kirgizi Ałtaju i Czarnego Irtyszu, Urjanchaje, Kokczutunie z nad Kobdo i Kotonowi e, w pobliżu jeziora Ubsa, 3) Chińczycy mieszkają przeważnie po miastach, trudnią się handlem lub zajmują urodzajniejsze miejsca w dolinach jako rolnicy i 4) do szczepu tunguskiego (Solonowie płd-wscliodni kąt M-ii). Mongołowie — najliczniejsi, są gościnni, nieco leniwi, choć bardzo wytrzymali w pracy, niechlujni, żarłoczni, wyznają lamaizm, który przyjęli dopiero w wieku XVI i wierzą w przenoszenie się dusz. Mieszkają w jurtach. Wody surowej nie używają, namiętnie piją herbatę cegiełkową z mlekiem, solą lub masłem. Chleba nie znają, ryb i ptactwa nie spożywają, jak również mięsa gotowanego, przekładają surowe, zwłaszcza baraninę, choć nie gardzą i padliną. Gospodarstwem domowem trudnią się tylko kobiety. Głownem zajęciem mieszkańców M-ii jest hodowla bydła, przeważnie koni, wielbłądów, jaków tybetańskich, owiec i kóz. Zwierzęta domowe dostarczają Mongołom pożywienia (mięso i mleko), ubrania (wełna), opału (pomiot suchy), materyału budowlanego (wojłok), środków komunikacyjnych i t. d. Nadto Mongołowie trudnią się przewozem towarów chińskich do Rossyi i swoich przedmiotów oraz rossyjskich do Chin. Ogniskiem handlu przewozowego jest Kałgan, skąd 100 000 wiel-

Składa się z trzech części: część środkowa—kamienisto - płaska (1 144 m.) z wgłębieniem pośrodku (800 — 900 m.) elliptoidalnem (niegdyś dnem morskiem), zajmuje prawie 1 500 000 w. kw. i nosi nazwę Gobi „mongolskiej“ w odróżnieniu od „wielkiej“, leżącej na wsch. od rz. Jarkend-daryi, a łączącej się z „mongolską“ za pośrednictwem Hałbyn Gobi w Ałaszani i piasków Kuzupczy — w Ordosie. Część płn-zachodnia—to rząd pasm górskich, ciągnących stawę majątku M-ii. Koty, świnie, osły i mu-się z płn. zach. na płd. wschód. Trzecia część, łv, istnieją u osiadłych Mongołów, koczujący zaś, na płd-wsch. od mongolskiej Gobi położona stepowi, hodują owce, kozy, bydło rogate, konie i opasana górami Wielkiego Chingana i Ińsza-nia, składa się z mnóstwa dolin, podatnych do rolnictwa i na pastwiska; tworzy pod względem geologicznym i etnograficznym krainę przechodnią od pustyń M-lii do pastwisk Mandżuryi.

Dzisiaj osiedlają się w niej Chińczycy, którzy ją zowią „M-ią wewnętrzną“, a. Kou - Wej (za wrotami). Położona w obrębie suchych wiatrów, M. nie jest dzielnicą wyjścia jakichkolwiek rzek większych. Tylko z płn. zach. gór M-lii wypływają dwie wielkie syberyjskie rzeki: Jenisiej i Selenga, z dopływami Egiin-hoł i z historycznym Orchonem, nad którym ongi wznosił się Karakorum, starożytna stolica M-lii, a później pierwszy klasztor lamajski Erdeni-c-zu. Najważniejszym dopływem Orcho-nu jest Toła, nad którą leży m. Urga, najludniejsze i najświętsze ze wszystkich miast współczesnej M-lii północnej. Płn - wschodnią część M-ii zrasza Onon, dopływ Amuru, wytryskujący z stoków północnych Henteju, płd - wschodnią część —rzeki Szara Mureń i Luań-he, południową— rz. Huan-he i wschodnią—Sungari. Z rzek wewnętrznych M-ii: Kerulen (1 000 w.), Ulc-zja,

Tes, Kobdo i Dzabhan. Z jezior największe Chosogoł (120 w. dł. i 130 w. sz.) w górach Sajańskich, niezmiernie rybne; inne jeziora M-ii są to wgłębienia, do których spływają wody z wyżyn je otaczających, często zmieniające nie tylko swój kształt, ale i właściwości wody, niekiedy zamieniające się na błota, wysychające i niknące zupełnie, jak Ubsanur (60 kl. sz. i 68 kl. dł., w płn-zach. kącie M-ii), Kirgiz-nur,

Airak-nur i in. Klimat M-ii wyróżnia się suchością

błądów do samej Rossyi przewozi około 300 000    miona całej dzielnicy. Syn jego, Temuczyn

cybików herbaty. Cała siła pociągowa M-ii wyno-    (f 1227) dokonywa zjednoczenia ostatecznego;

r. 1206 ogłasza się hanem wielkim, Dżyngis hanem (ob.), i narzuca zjednoczonym plemionom nazwę Mongołów. R. 1214 Dżyngishan zwycięża Chiny, r. 1220 podbija Bucharę i Cho-rezm, w 1. 1221, 1222 gromi Charasan, Irak i Armenię, w r. 1224 zadaje klęskę Rurykowiczom nad Kałką. Po śmierci Dżyngishaua (f 1227) państwo M-skie, podzielono między czterech jego synów z przekazaniem prawa starszeństwa Ugedejowi. R. 1234 Ugedej podbija większa część Chin północnych i środkowych, napada na Turkiestan, dochodzi do Armenii i Gruzyi, gdzie zajmuje Kars i Tyflis. Batu, krewniak Ugedęja, rozciąga jeszcze dalej władzę mongolską na płn. zach.: podbija państwo bułgarskie nad Wołgą, r. 1237 gromi Rjazań, Włodzimierz i Moskwę, r. 1240 burzy Kijów, rzuca się na Polskę, wdziera się do Węgier, do Śląska, i dopiero na wieść o śmierci Ugedeja, powraca do M-ii. Wnuk Dżyngis-hana, Munke-han, po objęciu tronu r. 1251 podbija Tybet, Indochiny i sięga aż do Tonki-nu. Za jego rządów Rubruquis i iu. missyona-rze chrześciańscy odwiedzają stolicę M-ii, Karakorum, i zakładają tam missye swoje. Panowanie Chubilaja, (f 1294), następcy Mun-kehana, jest dobą największego rozkwitu. R. 1267 Chubilaj zakłada miasto Dajdu (Pekin), przenosi tu z Karakorumu stolicę państwa M-skiego, r. 1271 strąca dynastyę suńską chińską, sam ogłasza się bogdyhauem chińskim i daje początek dynastyi Juań w Chinach. Zwolennik oświaty i literatury, toleruje chrze-ściaństwo. Po nim tron mongolsko-chiński obejmują kolejno Temur, Chajsan, Chuluk-han, Bu-jantu (1311), Gegen (~j* 1323). Następca Ge-gena, Isun-Temur, podzielił Chiny na 18 pro-wincyi, zamiast dawnych 12, i przywrócił dawny ustrój spichlerzów zbożowych państwowych, zaniechany przez władców mongolskich. Surowe rządy dynastyi mongolskiej w Chinach nie przyczyniały się do wzniecenia miłości; trzęsienia ziemi i wylewy rzek zniechęciły do niej lud chiński i wywołały powstanie przeciwko M-łom. R. 1355 na czele rokoszu stanął lama buddyjski, Czżu-juań-czżan, w r. 1368 zdobył Pekin, zmusiwszy bogdyhana Togontemura do ucieczki, poczem pod imieniem Chun-wu (Tajc-zu) wstąpił na tron chiński, dając początek nowej dynastyi Min. Następca Togontemura, B i 1 i k t u-c han, zupełnie zaniechał myśli o panowaniu w Chinach i obrał na nowo stolicę w Golcy (od r. 1402)

si ok. 1 200 tys. wielbłądów i ok. 300 000 wozów zaprzęganych wołmi. Rolnictwo, którego nauczyli się nieco od Chińczyków, istnieje w Ułankomie, w pobliżu Kobodo, i w dolinie rz.

Selengi. Rzemiosła mało zwane, wszystko gotowe M. otrzymuje z Chin, Mongołowie nie umieją nawet strzydz owiec, z wełny potrafią jedynie skręcać sznurki mocne. Handel wyłącznie zamienny, karawanowy, znaczny, głównie w rękach Chińczyków i zogniskowany w osadach: Ugrze,

Ulasutaju, Kobdo, Kałganie, Kuku-Choto, Do-łon-nurze, Biru-Choto, Kerulenie i w pobliżu większych klasztorów i obozowisk książąt mongolskich. Do Chin i do Rossyi Mongołowie wywożą bydło, sól, skóry, wełnę i włosy. Z Chin otrzymują herbatę, materyę i wyroby gotowe.

Najważniejszym traktem jest Ałtajski z Kał ganu do Kobdo (1950 w.) z rozgałęzieniami do Sonku, Kjachty (przez Ugrę), Hu-Cze-nu, Barkulu i Dzindzi-liktr. Pod względem administracyjnym M-ą rządzą władze składające się w połowie z Mongołów, w połowie z Mandżurów. Ustrój jest wojskowo-admi-uistracyjny (27 aj maków odpowiadających dawnym dzielnicom książęcym). — Dzieje. Zdaje się, już na 25 wieków przed N. Chr. M-ę w częściach płn-zachodniej, południowej i wschodniej zamieszkiwały hordy koczowników, urządzające wyprawy rozbójnicze do Chin. Dla zabezpieczenia się przed temi napadami niektóre dzielnice chińskie jęły w w. III prz. N. Chr. wznosić mury, które, po zjednoczeniu się Chin pod władzą Szi-chuan-di Mężnego, ze sobą połączone są zuane, jako „wielki mur chiński“.

Karakorumie. Han zrzekł się nawet imienia dynastycznego Juań i przybrał poprzednie Tatań. Za jego rządów wybuchły w M-ii śród rodu panującego rozterki o władzę. Skorzystali z tego Chińczycy i zaczęli sięgać po władzę nad M-ią. Niesnaski te ciągnęły się niemal przez półtora wieku. Podniosło się znaczenie polityczne M-lii dopiero

Śród odgraniczonych w ten sposób koczowników w r. 214 prz. N. Chr. powstały trzy hanaty: na wsch. — Dun - hu; pośrodku od Orchona, wzdłuż całej Cliałchy, największy — Hun-nu, i na zach. od Ordosu—Juecz-żi. Władca państwa Hun-nu, Modo-szań-juj (209 — 174), podbił Dun-hu, rozgromił Juecz-żi i zjednoczywszy w swych rękach władzę nad całą M-ią, założył cesarstwo Huunów, ciągnące się od Mandżuryi do stepów kirgiskich i od muru chińskiego do Syberyi. R. 202 prz. N. Chr. Modo podbił Chiny i zmusił je do haraczu. Za panowania następców Moda, państwo huńskie znacznie osłabło. Powróciło do dawnej potęgi dopiero za rządów Chuchanje-szań-juja (57 — 31) i zachowało samodzielność w ciągu 250 lat następnych, aż wskutek rozterek wewnętrznych, uległo Chinom i rozpadło się. Śród plemion tamtejszych za panowania w M-ii chińskiej dynastyi Tańskiej (620—901) zaczęło się wysuwać plemię „szi-wej rnon-gu“. W w. X i XI, za dynastyi Suńskiej, plemię to zdobywa wpływ przemożny,

Chińczycy zaś zaczynają nazywać je mon-gu, men-gu, mon-gu-li (stąd nazwa Mongolii).

W w. XII jeden z przywódców Mongów, Isu-kej, zaczyna jednoczyć pod swą władzą ple-

E, Chw.

Mongsen (seng, seni, m on g, it simon) moneta japońska do r. 1871 z żelaza, albo też z domieszką miedzi, z otworem kwadratowym pośrodku, jak chińskie tsien, albo kesz; 2 500 M. -= 1 Bu wartości ok. 66 kop. Stszi — M.=4 Hatszi—M.=8 sen. M. wartości ok.

adz.

S. Drz,

zarządów Dajan-hana (f 1544), kiedy została zjednoczona pod jednem berłem. Po śmierci jego M., podzielona między jego 11 synów, rozpadła się znów na dzielnice. Odtąd północna i południowa części jej miały byt samodzielny. Ponieważ starsi synowie Dajan-hana otrzymali dzielnice w M-ii południowej, przeto ta rościła prawa do panowania nad północną. Starszy z rodu, B o d i - h a n, uważał się za władcę M-ii, lecz faktyczne nie uznawano władzy jego nietylko w płn. M-ii ale i w zachodniej części południowej M-ii. Następcy jego nie odegrali roli ważniejszej, jedynie Likdan (f 1633 cieszył się pewną powagą. —Dzieje płd.-zach. M-ii wiążą się z panowaniem Andy albo tu-metskiego Ałtan-hana (1532 —1585), który dokonał kilka zwycięskich wypraw przeciw Tybetowi i szczęśliwie walczył z Chinami; jeńcy tybetańscy, osadzeni w M-ii, zapoczątkowali tam lamaizm. Za rządów następcy Ałtan-hana, Duguren-Temurze, Mongołowie płd.-zach. zaczęli imać się rolnictwa i ostatecznie bez rozprawy orężnej ulegli Chinom. Północna Mongolia albo Chał-cha, stosunkowo najdłużej otrzymała swą samodzielność. Dzielnica ta dostała się w udziale szóstemu synowi Dajan-hana, Geresenc-ze. Wnuk jego, Abata j-Tu szetu-Ha n, pierwszy z hanów chałchańskich, przyjął lamaizm. R. 1688 hanat chałchański został najechany przez ojratskiego Boszoktu-hana; ludność uciekła do Syberyi, bądź uznała nad sobą zwierzchnictwo Chin, rządzonych przez Mandżurów. R. 1719 Chiny zabroniły książętom mongolskim zawierać bez swego pozwolenia umów z cudzoziemcami oraz rozstrzygać własną władzą sprawy; r. 1721 odjęły M-łom kierownictwo nad stosunkami handlowo-polityeznemi z Rossyą, przekazały go ambaniom urgińskim oraz zaprowadziły język mandżurski jako urzędowy w M-lii. R. 1727 Chiny zniosły przywileje książąt mongolskich i wszelkie sprawy poleciły roztrzygać na sejmach książęcych pod kontrolą urzędników chińskich. Odtąd M. tworzy niepodzielną część Chin. —Por.: Przewalski „M. i stany tangutów“ (Petersburg 1875); Potanin „Oczerki siewierozapadnoj M-ii“ (t-że 1881 — 83); Pozdnjejew „M. i mongoły“ (t-że 1896); Rockhill „Journey Through M. and Tibet“ (189Ó); Schmidt „Gesch. d. Ost-Mongolen“ (Petersburg 1829), Pozdnjejew „Mongolskaja lietopis Erdeniin Eriche“ (t-że 1832); tegoż „Urgińskije chutuchty“ (t-że 1879); Osokin, „M.“ (1911), G. Bachfeld ,,Die M-en in Polen, Schlesien, Böhmen und Mähren Ein Beitrag zur Geschichte d. grossen Mongolensturmes im

J. 1241“ (Insbruck 1889); Strakosch-Grassmann „D. Einfall d. M. in Mitteleuropa in d. J. 1241 u. 1242“ (t-że 1893); Elias ,,A history of the Moghuls of Central Asia“ (Londyn 1898). Mongołowie, ob. Mongolia.

MongO-ma-Loba, ob.Kameruńskie góry. Mongoz, Lemur Mongoz, ob. Lemury.

0,20 kop.

Monika św. wdowa, matka św. Augustyna (* w Afryce 332 — f w Ostyi 387), Wychowana pobożnie, miała zamiar poświęcić się wyłącznie służbie bożej; lecz posłuszna woli rodziców, oddała rękę swą patrycyuszowi, którego oni wybrali jej za męża. Łagodnością, tyle dokazała, iż mąż, poganin gwałtowny i porywczy, nawrócił się na wiarę chrześciańską. M. szczodra była dla ubogich; każdego dnia słuchała mszy. Pilność jej w spełnianiu obowiązków religijnych nie przeszkadzała czuwaniu nad wychowaniem dwuch synów i córki. Augustyn (ob.), później święty, martwił matkę życiem nierządnem i grążeniem się w błędach raanicbejskich. Wkońcu podstępnie odpłynął do Rzymu. Matka, mimo podeszłego wieku, udała się w ślad za nim i po długiej podróży, ucieszyła się, znalazłszy szczęśliwą odmianę w Augustynie, który od św. Ambrożego (ob.) nawrócony, ochrzcił się. Uradowana tem prowadziła z synami rozmowy ustawiczne o przedmiotach religijnych. Ciało jej, przeniesione r. 1430 z Ostyi do Rzymu, znajduje się w kościele św. Augustyna. Kościół obchodzi jej pamiątkę d. 4 maja.

Monile, gr. ôîtoâsptç, wyraz łaciński; 1) naszyjnik, zdobiący kobiety, zwyczajnie wysadzany perłami, w złoto oprawnemi, albo drogieini kamieniami; odpowiednia ozdoba u mężczyzn zwała się torques (=łańcuch); — 2) kosztowny naszyjnik, który chłopcy bogatych rodów rzymskich nosili; — 3) naszyjnik, zdobiący konie i inne zwierzęta.

Monimiaceae, rodzina roślin z rzędu w i e-loowocowych (Polycarpieae). Drzewa lub krzewy o liściach wiecznozielonych, skó-rzastych, przeciwległych lub okółkowych, rzadziej naprzemianległych, bez przylistków. Kwiaty rzadko dwupłciowe, najczęściej jednopłciowe, pojedyńcze lub zebrane w niby-baldaszki. Budowa kwiatu nadzwyczaj różnorodna: zdarza się często, że kwiaty męskie są w wysokim stopniu różne od kwiatów żeńskich. Przede-wszystkiem znamienna jest budowa osi kwiatowej, która rzadko jest wklęśnięta lub płaska, a najczęściej kubeczkowata, a nawet woreczko-wata; wewnątrz znajdują się słupki i pręciki. Okwiatu zwykle brak, lub składa się z 4 listków albo z wielu; w tym wypadku najzewnętrz-niejsze mają kształt działek kielicha. Pręcików zwykle wiele, często jednak nieliczne (1, 4, 5 i t. d.). Pylniki pękają podłużnemi lub poprzecznemi szparami. Słupek jeden lub wiele, każdy tworzy zalążnię oddzielną i zawiera jeden zalążek. Owoce—niełupki, otoczone roz-

na

z r.

sur

adz.

na

in. npm.;

M. Ko.

adz.

rośniętą osią kwiatową, wskutek czego powstają owoce pozorne. Wszystkie M. zamieszkują krainy podzwrotnikowe i zwrotnikowe, zwłaszcza półkuli południowej (Archipelag Malajski, Po-linezya, Australia, wyspy Sundzkie); M. są doskonałym przykładem rodziny roślin strefy roślinnej oceanicznej. Rodzina ta rozpada się na 2 podrodziny, a to w zależności od szerokości promieni rdzeniowych: 1) Monimioideae; promienie rdzeniowe są szerokie: na granicy kory i drewna ułożone w 2 —6 szeregów. 2) Atherospermoideae; promienie rdzeniowe granicy kory i drewna ułożone w 1—3 szeregów. Niektóre gatunki M., zwłaszcza krzewy, są roślinami pnącemi się (Palmeria). Najliczniejsze są gatunki Mollinedia (Ameryka Zwrotnikowa) i Siporuna. Znaczenia praktycznego rośliny te prawie nie mają. — Peumus Boldo (Ch ile) dostarcza tu i owdzie wlecznicztwieużywanych „Folia Boldo“; liczne gatunki zaś pachnącego drzewa na meble.    T- Kł

Monin Teodor, matematyk czeski (* 1858 — f 1893). Kształcił się w wyższej szkole technicznej w Pradze i poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu, początkowo przy gimn. I w Pradze, nast. w szkołach wyższych w Ru-melii wschodniej i Bulgaryi. W wydawnictwach czeskiego Tow. Naukowego zostawił pokaźną liczbę rozpraw z geometryi wykreślnej i analitycznej.    A. Ł.

Monin Hipolit, literat i historyk francuski ( * 1854 w Besançon), prof, w kolegium Rollina, autor projektu ankiety francuskiej 1885, która była przedmiotem rozpraw na kongresie T-stw naukowych w Paryżu (1886). Prócz drobniejszych rozpraw ogłosił: „Essai 1 hist, administrative du Languedoc pendant l’intendance de Basville“ (1885), „L’état de Paris en 1789, études et documents sur l’ancien régime à Paris“ (1889), „Journal d’un bourgeois de Paris pendant la Révolution française“ (1889), „Mém. sur la Bastille“ (1889), „Précis d’histoire contemporaine“ (1885) i w. in.’

Moniqnira, miasto w dep. Boyacâ (Kolumbia), ok. 10 000 m-ców, nad rzeką tegoż zwiska, wpadającą do Suarezu, 1 705 plantacye cukru i kopalnie węgla.—

Monita privata Societatis Jesu, książka, która wyszła r. 1612 („Notobirgae“), a której domniemanym autorem ma być ks. Hieronim Zaborowski, były Jezuita. Książka poświęcona satyrze na zakon jezuicki, była r. 1616 potępiona przez kongregacyę kardynałów. R. 1761 ukazała się ponownie w wydaniu nieco zmie-nionem i uzupełnionem we Francyi z fałszywie podanem miejscem druku (Paderborn).

Monitor 1) nazwa pisma peryodycznego polskiego z w. XVIII, które pierwsze wywalczyło sobie byt trwalszy. M. zaczął wychodzić od d. 21 marca r. 1765 w Warszawie, ukazując się dwa razy na tydzień, pod redakcyą główną Jezuity Fr. Bohomolca (ob.), przyjął

się, utrzymał przez lat 20 i upadł dopiero wraz ze śmiercią swego założyciela ( f 1784). M. był również pierwszem pismem polskiem, które postawiło sobie za cel wyraźny wpływanie na opinię czytelników i szerzenie śród nich idei postępu umiarkowanego. Przed nim żadne z pism polskich nie uważało za stosowne wypowiedzieć swego credo przed społeczeństwem. M. pierwszy w Polsce wyrzekł się takiego stanowiska biernego. To też narodziny M-ra w historyi dziennikarstwa polskiego są epoką zwrotną w przeobrażaniu się pracy rodzimej. Postawienie programu na czele wydawnictwa —to samodzielny krok M-ra. A programem tym było wszystko, cokolwiek zmierzało do polepszenia rządów i natury tychże u nas. Wszystko też, co zostawiało wiele do życzenia pod względem nauk, moralności i obyczajności w społeczeństwie naszem, było przedmiotem pieczołowitości M-ra Programowi temu pozostał wierny M. przez cały ciąg istnienia, ucząc zarazem, jakiem powinno być dziennikarstwo, aby odpowiadało zadaniu i aby wpływ dodatni wywierało na społeczeństwo. M. już w w. XVIII reprezentował pierwsze pismo polskie postępowe, umiarkowane; popierał wszelkie dążności szlachetue, mając na celu nie tylko umysłowe wykształcenie współrodaków, ale także i polepszenie dobrobytu kraju pod względem obyczajowym, politycznym i ekonomicznym. Ze szczególną pieczołowitością bronił M. przez lat 20 spraw ludu i mieszczaństwa. On pierwszy wysunął je przed forum publiczne i pierwszy wspólnie z dziełami poli-tycznemi Staszica przygotował i urobił opinię do przyjęcia późniejszego konstytucyi 3-go maja. Kiedy żadne pismo ówczesne polskie nie śmiało podnieść głosu za sprawą ludu, M. już głośno oświadczał (r. 1765 str. 197): „niewolnictwo ustanowieniem chrześcijańskiej wiary i wydoskonaleniem umysłów zniesione jeszcze w kraju naszym uczuć daje się nie tylko w poddaństwie do roli przywiązanem, ale i u tych, których niedostatek do zaprzedania na czas własnej woli przymusił“. Gorąco też zalecał M. oczynszowanie gruntu, dając za przykład dawne staropolskie postanowienia z łanów sołtysich. Zachęcał również do rozwinięcia handlu i przemysłu w Polsce, do zaprowadzenia kultury w gospodarstwie, a rachunku w życiu. Wiele myśli poświęcił nadto M. polepszeniu rządów, zdejmując społeczeństwu bielmo z oczu i okazując istotny stan rzeczy w Polsce, oraz grożące jej niebezpieczeństwo (r. 1765). Lecz nie tylko gromić, ale radzić i leczyć było celem M-ra. Obowiązki obywatelskie i dygnitarzy państwowych stawiał M. śmiało przed oczyma, a nawet w jednem miejscu (r. 1766 Nr. 83— 86) pod adresem samego króla nie zawahał się rzucić swoich uwag dziennikarskich. Najczęściej posiłkował się M, satyrą do biczowania i poprawy społeczeństwa, co było dlań

wprawdzie „liberali szemrzą prze-

Por. J.

łatwe, gdyż do M-ra pisywały najlepsze pióra ówczesne, jak Krasicki, Konarski, Albertrandi, Naruszewicz, Minasowicz i inni. W M-rze Krasicki pomieścił „pierwsze płody swego dowcipu“ (r. 1765 Nr. 8 i 9). On też był głównym redaktorem rocznika M-ra z r. 1772. Aczkolwiek artykuły w sprawach moralnych, tudzież społecznych, politycznych i ekonomicznych wypełniały łamy M-ra, to jednak były poruszane w nim i zagadnienia literackie, choć może nie tak zasadniczo i śmiało jak pierwsze. Tylko co się tyczy sztuki teatralnej zaznaczył M. stanowisko swe jasno, poświęcając jej, obok luźnych wzmianek, rozprawkę obszerniejszą (r. 1766, Nr. 63 — 65), w której wita przybytek muz jako nową, świecką szkołę życia. Wypadki r. 1772 odbiły się bolesuem echem na łamach M-ra. W miejsce dawnych prac oryginalnych spotykamy w tym roku więcej tłumaczeń ze „Spektatora“ angielskiego, na którem się M. wzorował, odpowiednio do potrzeb społeczeństwa naszego. 0-drętwienie to dziennikarskie M-ra trwa niedługo. Już w N-rze 67-ym z r. 1772 otrząsł się zeń M. i rozpoczyna walkę z klasycyzmem. Po pierwszym rozbiorze M. rozpoczyna z zapałem jeszcze większym robotę uświadamiającą (r. 1773, Nr. 16 — 24). Stara się poruszyć społeczeństwo, usiłuje wlać w nie i otuchę i wiarę w lepszą przyszłość. Treści głębokiej odpowiadała i strona zewnętrzna M-ra: język jędrny, poprawny i czysty, a żywość niektórych ustępów, zwłaszcza wierszy oryginalnych, odtwarzających typy i obyczaje swojskie, tak wielka, że tylko dopraszają się pędzla lub ołówka.—Por.: Koppens „Ze studyów nad znaczeniem czasopisma M. w drugiej połowie w. XVIII“ („Spraw. gimn. chyrowskiego“ 1894 — 1895); Offmański „Znaczenie czasopisma M. dla umysłowego i moralnego rozwoju w Polsce w. XVIII“. („Przewód. Nauk. i liter“, 1895); Smoleński „Przewrót umysłowy w Polsce w. XVIII“ (Kraków, 1891); Chrzanowski „Krasicki jako autor M-ra z r. 1772“ („Pamiętn. liter.“, rok 1904, III); Górski „Dziennikarstwo polskie. Zarys historyczny“ („Książki dla wszystkich“ Nr. 245, Warszawa, 1904). —

2) gazeta urzędowa, od r. 1824 — 28 (od r. 1828 pod nazwą zmienioną „Dziennika Powszechnego”) wychodził 2, później 3, 4 razy w tygodniu, zwiększając stale objętość od 1 Va d° 4 arkuszy, pod nominalną redakcyą Chłędowskiego, faktycznie zaś jako organ No-wosilcowa (ob.) pod bezpośrednim kierunkiem Szaniawskiego, dyrektora wychowania publicznego i general, cenzora przy Komisyi rząd. wyznań relig. i oświecenia publ., utrzymywany z tajnych funduszów rządowych. Założony w obronie, „ołtarza i tronu”, poświęcony „najważniejszym sprawom: religii, moralności, edukacyi i społecznego porządku”, służył „ustalaniu prawd” klerykalno - monarchicznych, wytwarzał w pu-

bliczności „prawy i gruntowny sposób myślenia”, zwalczał „błędne maksymy” opozycyi narodowo-konstytucyjnej; umieszczano w nim mianowicie to, ,,co trzeba częściej wbijać w umysły

ciw niemu, ale to dowodzi właśnie, że jest potrzebny” według zdania Szaniawskiego. Treść M-a poza tendencyjnością błaha, nudna, egzotyczna, unikająca spraw aktualnych, bieżących; w powszechnej podówczas w prasie peryodycz-nej walce klasyków z romantykami M. stał po stronie drugich. Wychodził w 800 egz. po cenie wyjątkowo nizkiej (9 złp. kwart, gdy np. „Gazeta Warszawska” 24 złp. kw.), rozdawany bezpłatnie w szkołach, duchowieństwu, urzędnikom wojewódzkim; nigdy nie wywierał wpływu poważnego na opinię publiczną, zwalczany przez społeczeństwo czytające, opozycyjnie przeciw rządowi usposobione.    N- 6'

Monitoridae, jaszczurki, ob. Ostrzegacze. Moniuszko Dominik, major wojsk polskich, podkomorzy ihumeński (* 1787—f 28 paźdz. 1848), jeden z najgorliwszych rzeczników oświaty w Mińszczyźnie, syn Stanisława i Ewy z Woyniłłowiczów. Po ukończeniu uniwersytetu wileńskiego, wstąpił do wojska polskiego, gdzie dosłużył się stopnia majora. Po wystąpieniu poświęcił się całkiem gospodarce na roli i oświacie swych poddanych. Oprócz konwiktu dla dziewcząt wiejskich, otworzył w r. 1824 szkółkę paratialną w Radkowszczyźnie dla chłopców, podzieloną na dwa oddziały odrębne, niższy i wyższy. W pierwszej stosowano metodę Pestallozziego (ob.), w drugiej J. Lan-castra (ob.). Kurs był dwuletni. Wykłady odbywały się głównie w porze zimowej, Uczono języka polskiego, rossyjskiego, religii, arytmetyki, kaligrafii, rysunków, ogrodnictwa, rolnictwa (narzędza rolnicze udoskonalone sprowadzano z Warszawy do Ewansa), leśnictwa, pszczelnictwa, rzemiosł oraz nieco medycyny, hygieny i weterynaryi w zakresie do potrzeb wieśniaka. Dla uczniów starszych też przedmioty w nieco obszeruiejszem przedstawieniu oraz geografię i miernictwo. Latem uczniowie odbywali praktykę przy szkółkach ogrodowych i warzywnych we dworze lub po ,domach rodzicielskich. Przy szkole urządzono zakłady pomocnicze: ogród owocowy z oddziałem ziół i drzew lekarskich, warzywny, aptekę, pracownie. Wskutek warunków ówczesnych, szkoła radkowszczyźniańska mało przyczyniła się do podniesienia oświaty i ze zgonem swego założyciela upadła.

Bieliński „Uniwersytet wileński“ (3 t., Kraków 1899 - 1900).    E- Chw‘

Moniuszko Kazimierz, wizytator honorowy szkół w okręgu naukowym wileńskim (f 1836), jeden z uczniów najwybitniejszych uniwersytetu wileńskiego. Ogłosił „Rzut oka na początek i upowszechnienie prawa rzymskiego z krótkim rozbiorem nowego wydania zasad

* CO

t- •

prawa cywilnego napisanych przez Heinekcyu-sza z wiadomością o życiu tego autora“ (Wilno 1816), — przedruk z „Dzienn. Wileńskiego“, w którym M. umieścił bezimiennie kilka innych rozpraw prawnych. — Por. J. Bieliński, Uniwersytet Wileński“ (Kraków 1899 — 1900,

E. Chw.

Moniuszko Stauisław (* 5 maja 1819 w wsi Ubielu, w gub. Mińskiej—f 4 czerw. 1872 w Warszawie), jeden z najgenialniejszych kompozytorów muzycznych polskich. Rodzice jego właściciele Ubielą, byli wykształceni humanistycznie; nadto ojciec posiadał wybitny talent do rysunków (pisał też wiersze), a matka bardzo dobrze grała na fortepianie i śpiewała. Przyszły przeto autor „Halki“ przeżywał lata dziecięce w środowisku, które korzystny wpływ wywierało na rozwój jego uzdolnienia. O tych latach pacholęcych sam M. podaje szczegóły charakterystyczne w notatkach autobiograficznych: „Nie należałem ja wcale do dzieci, zwanych cudownemi, lecz od najmłodszych lat czułem nieprzeparty pociąg do muzyki, w którym się też bardzo wcześnie objawiło moje powołanie. Obdarzony od natury bystrym i delikatnym słuchem, zaledwiem zaczynał chodzić, już zatrzymywałem w pamięci każdą nutę słyszanych piosenek, dziecęcym głosem powtarzałem ją z łatwością“. Z największą chciwością przysłuchiwał się muzyce i śpiewom ludowym na wieczornicach, urządzanych w domu jego rodziców, bądź na zabawach ludowych w gospodzie wiejskiej; z lubością słuchał baśni ludowych, podań, legend o dawnych czasach i o starych zamczyskach, z których w jednym, w pobliskich Śmiłowiczach, należącym do książąt Ogińskich, widział starożytny zegar wydzwaniający kuranty. Wszystko to rozbudzało jego fantazyę, rozmarzało umysł młody, rozpłomieniało poetyczną z natury wyobraźnię, wzniecało w piersi tęsknotę niepojętą i często rozrzewniało do łez, których przyczyny nie mógł zrozumieć jeszcze. Wpływ obcowania z naturą, wsłuchiwanie się w melodye ludowe, udział w obrzędach, zwyczajach i gusłach wieśniaczych, głębokie wycisnęły ślady na duszy M-i. Stąd właśnie bierze źródło owo bogactwo rytmiki charakterystycznej w utworach M-i, zaduma jego melodyi, wkońcu treść wrażeń muzykalnych, uplastycznionych w dziełach późniejszych (arja z kurantem w „Strasznym dworze“, „Widma“, w których przesądy i gusła „dziadów“ litewsko-rusińskich odtworzył w obrazach pełnych dosadnej charakterystyki etnicznej). Matka pierwsza poznała się na zdolnościach syna, starannie go też obznajmiła z podstawami zasadniczemi gry na fortepianie. W r. 1827 rodzice M-i przenieśli się do Warszawy w celu kształcenia syna, którego umieścili, po odpo-wiedniem przygotowaniu, w czwartej klasie w szkole Pijarów. Jednocześnie pobierał młody M. lekcye teoryi od znanego wówczas nauczy-

cielą Freyera, ucznia Elsnera. Po ukończeniu czwartej klasy rodzice M-i, podupadłszy mate-ryalnie, zmuszeni byli zamieszkać w Mińsku, gdzie umieścili syna w gimuazyum r. 1831.— Tu również pracował młody M. nad fortepianem, pod kierunkiem Stefanowicza, najlepszego w mieście „metra muzyki“, w rzeczywistości nauczyciela lichego, rutynisty bez talentu. W r. 1834 po ukończeniu sześciu klas gimnazyum, M. zachorował ciężko, a gdy nierychło przychodził do zdrowia, rodzice nie pozwolili mu już nadal uczęszczać do gimnazyum. W r. 1837 wyjechał do Berlina, gdzie uczył się teoryi wyższej muzyki pod kierunkiem Rungenhagena. Po ukończeniu nauk M. wrócił do Wilna, gdzie w r. 1840 wszedł w związki małżeńskie z Aleksandrą Mil-lerówuą. Powieważ jego ojciec był już majątkowo zrujnowany doszczętnie, a Millerówna panną bez posagu, M. musiał, dla zdobycia kawałka chleba, objąć obowiązki organisty przy kościele św. Jana, i mało płatnemi lekcyami zarabiać na życie. Lecz wiodło się mu uieoso-bliwie. Nierzadko bieda w dom jego zaglądała. Raz dyrygował koncertem, mając na jednej nodze but zwyczajny, a na drugiej futrzany, bo jednolitej całej pary nie posiadał!.. Czasami znów intrygi małomiasteczkowe paraliżowały dobre jego chęci, mimo to pogody ducha nię tracił i do pracy się nie zniechęcał. Pisał szybko i wiele pieśni, które rozchodziły się po całym kraju, głosząc sławę młodego kompozytora. Znane były i zagranicą, sztychowano je bowiem w Berlinie w zakładzie „Bote und Bock“. Były to pieśni do słów Mickiewicza w tłumaczeniu Blankenseego, o których „Tygodnik literacki“ w Poznaniu z r. 1838 pisze: „Z prawdziwą przyjemnością donosimy o tych pieśniach jednego z młodych kompozytorów, w którym miło nam poznać utalentowanego kompozytora śpiewu, jakich dotąd prawie nie posiadamy. Niektóre przejścia możeby Rellstab lub Fink (krytycy ówcześni) podkreślił, lecz pewni jesteśmy, żeby je Robert Schumann pochwalił“. Zachęcony powodzeniem pieśni (w Wilnie popularyzował je głównie Achilles Bonoldi, Włoch, barytonista, nauczyciel śpiewu, wielki przyjaciel M-ki), zapragnął doświadczyć swych sił w operze. Utworzył więc w r. 1840 opery „Ideał“ i „Loteryę“, nieco później „Karmaniol“, „Nocleg w Apeninach“, „Don Kiszot“ i „Żółta szlafmyca“, które siłami amatorskimi wystawiał w Wilnie. Po za Wilnem „Nocleg w Apeninach“ wystawiono we Lwowie r. 1841, a „Loteryę“ r. 1846 na scenie warszawskiej. Prócz tych napisał M. wiele innych operetek, które oddawna zaginęły w rękopisach, jak: „Sielanka“, „Walka muzyków“, „Woda cudowna“ i inne. W r. 1847 powstało arcydzieło jego muzy: „Halka“, do tekstu Włodzimierza Wolskiego (treść zaczerpnięta z poematu niedrukowanego Wolskiego, tenże sam tytuł noszącego). Po raz pierwszy wykonano ją w Wilnie, w sali Millerów d. 20

grudnia r. 1847 (według starego stylu} siłami przeważnie amatorskimi, w formie koncertu, bez kostyumów. Dopiero d. 16 lutego r. 1854 śpiewano pierwszy raz „Halkę“ na scenie wileńskiej. Rolę tytułową śpiewała Rostkowska, Jontka Kleczyński, cześnika Kierznowski, Janusza Nowacki. W kilka miesięcy później przysłał M. partycyę tej opery do Warszawy, tu jednak spoczywała 10 lat w bibliotece teatralnej, nie przywiązywano bowiem wartości do opery, napisanej przez „orgauistę wileńskiego“. Dopiero w r. 1857 reżyser Matuszyński i kapelmistrz Quattrini, oceniwszy należycie wartość „Halki“, zalecili ją do wykonania. „Halka“ pierwotnie składała się z dwuch aktów, dopiero przed wystawieniem jej w Warszawie, M. powziął myśl rozszerzenia ram partytury, przez dodanie jeszcze dwuch aktów. Wtedy to powstała dumka „Szumią jodły“, tańce góralskie i mazur, do którego w trio użył M. piosenki z opery „Ideał“; nadto skromną, ze względu na siły orkiestry wileńskiej, instrumentacyę, przerobił zupełnie, jak i niektóre numery partycyi. W takiej postaci „Halkę“ wystawiono na scenie warszawskiej d. 1 stycznia r. 1858. Rolę tytułową odtworzyła Rivoli, Jontka Dobrski, stolnika (dawniejszego „cześnika“) Troschel. Powodzenie „Halki“ było olbrzymie i trwałe niezmiennie. Oprócz Warszawy, grano ją w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Odessie, Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Pradze, Wiedniu, Lublanie (po słoweńsku) i kilku innych scenach pomniejszych. W kilka miesięcy po wystawieniu „Halki“ poszedł na scenę „Flis“, prosty, lecz pełen wdzięku obrazek rodzajowy, odtwarzający sceny charakterystyczne z życia wieśniaczego. Trzecią z rzędu operą, napisaną i wystawioną w Warszawie, była piękna „Hrabina“ do słów Wolskiego. Osnowa jej libreta jest oparta na podwalinie historycznej z przed czasów Księstwa Warszawskiego. Następną operą była jednoaktówka „Verbum nobile“ (1861), śliczny obrazek sceniczny, odtwarzający w słowach i muzyce pewne znamiona charakteru staroszlacheckiego. W r. 1865 powstał „Straszny Dwór“ do libreta Chęcińskiego, osnutego na podaniu o dziewięciu pięknych pannach z Kalinowa, zabarwionem motywami zaczerpniętymi ze zwyczajów staroszlacheckich i obyczajów, przesądów i wiary, wad i cnót narodowych. Zarówno jak „Halka“ i „Hrabina“, | tak i „Straszny Dwór“ stały się ulubionemi operami polskiemi, wskutek sympatycznej muzyki swojskiej, w tych operach rozbrzmiewającej, co nadawało im cechy oper narodowych, czysto polskich. Lecz właśnie to, co dziełom M-ki zapewniało żywot nieśmiertelny w Polsce, nie podobało się krytykom ówczesnym (z wyjątkiem Sikorskiego, jedynego z ich grona, co znal się na muzyce), którzy lekceważyli kierunek M-ki narodowy w muzyce. Żeby przekonać owych niby krytyków, iż i muzyką kosmolityczną uczucia swych bohaterów oddać potrafi, M. napisał i wystawił w r. 1869 wielką operę ,,Pa-rya“ (według dramatu Delavignea), która jednak upadła, przyczem okazało się, że M. w muzyce swojej umie uzmysławiać tylko duszę polską. Nie wielkiego też powodzenia doznała je-dnoaktowa „Beata (2 luty 1872 w Warszawie), do słów Chęcińskiego. Ostatnią operą nad którą M. pracował, była dwuaktowa „Trea“ do słów Jasińskiego, zaczerpniętych z legendy flamandzkiej; śmierć przerwała tę pracę. Napisał też M. operę komiczną w jednym akcie p. n. „Le Chalet“ do słów francuskich Scribego, graną w Wilnie przez amatorów r, 1852. Kilka motywów tej opery użył następnie M. do ,,Hrabiny“, „Strasznego Dworu“ i „Beaty“. Przed ćwierć wiekiem wystawiono ją na scenie teatrzyku dobroczynności w Warszawie, z tekstem

-s

•V

Fig. 42. Moniuszko Stanisław.

wziętym przez Szobera z libretta „Bettly“ Do-nizettiego (granej w Warszawie 1845). „Le Chalet“ (do tego samego tekstu napisał operę Adam) M. przerobił w Wilnie i z tekstem niemieckim p. n. „Die Schweizerhütte“ puścił w świat niemiecki; Niemców jednak opera M-ki nie skusiła, nigdzie jej nie wystawiono.—Opery nie wyczerpują całego dorobku duchowego M-ki. Prócz nich utworzył kantaty: „Milda“, „Nioła“, „Pani Twardowska“, „Sonety Krymskie“, „Widma“ i kilka innych. Z tych największą wartość posiadają „Sonety“, następnie „Widma“ („Dziady“); zwłaszcza pierwsze, arcydzieło w swoim rodzaju. Dalej: siedem mszy, wiele hymnów, pieśni religijnych, graduałów, trzy piękne „Litanie ostrobramskie“, wkońcu około czterystu pieśni (ballady, pieśni liryczne, charakterystyczne, i t. p.), które najbogatszą pono stanowią spuściznę po M-ce. Część ich większa

oparta na rytmach muzyki polskiej, tanecznej, część inuiejsza ujęta w formę dumek i w formę szeroką, właściwą muzyce kosmopolitycznej.

co zezowate, pełne wyrazu. Wzrok miał krótki, z tego więc powodu nosił okulary; usta zaciśnięte, szyję krótką i grubą. Chodził zwykle na palcach, cicho. Głos w mowie miał dźwięczny, czasami jednak jąkał się trochę. W obejściu z ludźmi był nadzwyczajnie uprzejmy i delikatny. Prawie codziennie rano chodził do kościoła, poczem komponował do południa. Pełnił przez długie lata obowiązki kapelmistrza w operze, talentu jednak w tym kierunku nie posiadał; zarówno zdolności pedagogicznych, jako profesor konserwatoryum, nie wykazał. Dobrego życiorysu M-ki dotychczas literatura polska nie posiada. Istnieją tylko: monografia anegdotyczna Walickiego „Stanisław Moniuszko“ (Warszawa 1873); studyum estetyczne Wilczyńskiego: „Stanisław Moniuszko“ (Warszawa 1874) i tegoż

O tej cennej skarbnicy pieśniarskiej mówi Sie-row, znakomity kompozytor rossyjski, że nie zawahałby się ani na chwilę „zestawić ją z naj-lepszemi w rodzaju lirycznym kompozycyami, jakiemi sztuka pochlubić się może, a których wyrazem są dla Europy zachodniej, imiona Schuberta i Schumanna. Wdzięk i szlachetność melodyi, prześliczne i pełne myśli opracowanie, zupełna niewymuszoność i miara wyrazu, oto szczególnie wypukłe znamiona pieśni M-ki“. Z kilku zeszytów Sierow najwyżej stawia pieśni:

A. Pol.

Monizm (z greek. p,óvoę= jedyny) nazwa kierunku metodycznego w filozofii, zmierzającego do przeprowadzenia jedynej zasady, do ustanowienia jedynego pierwiastku, do uznania jedynej istoty dla systematycznie jednolitego ujęcia całokształtu rzeczywistości, która w doświadczeniu najbardziej uogólnionym przedstawia się pod postacią dwuch szeregów zjawisk: materyalnego i duchowego. Dualizm ten ujmowany bywa rozmaicie w zagadnieniach, czy to jako przeciwstawienie świata i bóstwa, czy jako stosunek między światami: fizycznym i psychicznym; czy jako przeciwieństwo prze-dmiotowości i podmiotowości. Dla zespolenia obu szeregów istnieją 4 możliwości spekulacyjne: 1) połączenie sumaryczne, 2) sprowadzenie pierwiastku materyalnego do duchowego, 3) sprowadzenie pierwiastku duchowego do materyalnego, 4) skonstruowanie czegoś trzeciego, jedni najogólniejszej i utajonej, a przejawiającej się w owych dwuch szeregach, będących stronami równoległemi tej samej istoty. Pierwszy rodzaj rozwiązania (np. w pomyśle uduchowionych atomów Diderota lub monad, obdarzonych wyobrażaniem rzeczy zmysłowych, Bruna i Leibniza) nie jest właściwie M-em. Drugi i trzeci sposób zjednoczenia, spotykany najczęściej w dziejach filozofii (materyalizm, spirytualizm, transcendentalizm, solipsyzm i t. d.), tworzą istotnie M„ nie noszą jednak zazwyczaj tego imienia, wchodzą bowiem w skład systematów wielkich, w których zagadnienie mo-nizmu, nie będąc wysunięte na czoło, wiąże się z licznemi zadaniami innerai. Czwarty rodzaj syntezy jest prawdziwym M-em i bywa też tak

„Znasz-li ten kraj“, ,,Aniołek“, ,,Czaty“, ,,Dwa słowa“, „Prząśniczka“, „Moje bogactwa“, „Dziad i baba“, „Magda Karczmarka“ i parę innych, równie i przez krytykę polską wysoko cenio- zarys biograficzny: „St. M.“ (Petersburg 1900), nyeh. Niemcy zachwycali się również pie- j oba nie posiadające wartości istotnej. Istniejąca śniami M-ki. Głośny krytyk Fink mówi w lip- przy Tow. muzycznem w Warszawie sekcya skiej ,,Allgemeine musikal. Ztg.“ z r. 1838: imienia M-ki, zajmuje się wydawnictwem wszyst-„Pieśni polskie M-ki wydane z tekstem nie- kich niedrukowanych dzieł autora „Halki“, wy-mieckim, są pieśniami miłosnemi, które w sło- tworzyła przytem muzeum, w którem znajdują wie i tonie mają coś narodowego, co się w mu- się prawie wszystkie jego rękopisy, fortepian zyce dwuch ostatnich pieśni doskonale uwydat- i różne przedmioty będące pamiątką cenną po nia przez modulacyę niespokojną, która znów wielkim pieśniarzu polskim, odznacza się wielką stanowczością i pewnością, nadającą pieśniom wdzięk szczególny“. Najwybitniejszą cechą M-ki, jest bajeczna melodyjność, która go stawia wyżej nad wszystkich prawie współczesnych mu kompozytorów europejskich.

Strona techniczna jego dzieł, zwłaszcza scenicznych, stała o wiele niżej od tej nadzwyczajnej łatwości tworzenia melodyi najcudniejszych. Tłumaczy się to tem, że M. nie posiadał dostatecznego przygotowania technicznego, a przytem ochoty do korzystania ze zdobyczy teoretycznych i praktycznych, przez wielkich kompozytorów dziewiętnastego wieku nagromadzonych. Mistrzów głębokich muiej cenił, aniżeli prostych w wyrażauiach muzycznych.

Stąd Haydna i Meudelsohna przenosił nad Beet-hoveua, a Wagnerowi wprost odmawiał talentu twórczego. W ciągu całej swej działalności zadowalał się wiedzą skromną, nabytą w szkole konserwatysty Rungenhagena, który się na nim nie poznał i wiele go nie nauczył. Podczas tworzenia ratował go geniusz i bogata intuicya artystyczna, lecz talent nie wspomagał. I dlatego nie zajął przodującego stanowiska w rzędzie najsłynniejszych kompozytorów europejskich, lubo jako melodysta o całą głowę przerastał prawie wszystkich.--Jako człowiek odznaczał się M. charakterem anielskim, pracowitością oraz poświęceniem dla wszystkich, którzy jego pomocy potrzebowali. Wzrostu był średniego, a nawet prawie nizkiego. Głowę miał sporą, czoło szerokie, wysokie, z wypukłościami, cechujące-mi według „znawców“, umysły wyższe; nos kształtny, trochę ostro zakończonony, włosy dość ciemne (na starość ołysiał), oczy błękitne, nie-

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XI.VII. Zesz. 376a.

najwłaściwiej nazywany; nie jest on jednak zasadniczo różny od tamtych, mimo wyraźnego postawienia sprawy, jak okazuje wykonanie, albowiem transcendentna jednia otrzymuje zależnie od skłonności autorów przewagę cech bądź materyalnych, bądź duchowych, a w każdym przypadku obydwa pierwiastki zostają nie inaczej jak sumarycznie ze sobą połączone. Pierwszy raz spotyka się wyraz M. w § 32 „Psychologiae rationalis“ Chr. Wolffa. Zwykle autorowie dodają do tego wyrazu przymiotnik, charakteryzujący bliżej ich stanowisko. M. jest doktryną bardzo dawną; można rodowód jego ciągnąć od animizmu i hylozoizmu. Wyraźnie występuje ona u Heraklita i Stoików, później u Spinozy, w nowszym czasie pod nazwą nauki o tożsamości u Schellinga, Noirégo Fechnera, Paulsena, Höffdinga. Ponieważ wszędzie tutaj pojmuje się ze względu na zjawiska przyrody fizycznej jednię jako podłoże, więc M. ten skłania się ku materyalizmowi. Natomiast ku spirytualizmowi ciążą poglądy takie, jak „M. krytyczny“ Riehla i empiryokrytycyzm Avena-riusa i Macha, którym chodzi nie tyle o samą jednię, ile o dwojakie jej zjawianie się i dwie strony, czyli dwa kierunki poznawania. W w. XIX rozkwitł M. w rozmaitycb systematach z powodu znalezienia zasady zachowania energii w przyrodzie fizycznej, albowiem przy ciasnym pierwotnie sformułowaniu tej zasady wydawało się niemożliwem wplątanie zjawisk psychicznych do zwartego szeregu przyczynowego, podległego owemu prawu. M. o charakterze materyali-stycznym urobili Moleschott, Caspari, mianujący swój pogląd „M-em empirycznym“ i Haeckel, którego zwolennicy zrzeszyli się w związku agitacyjnym „Monisten-Bund“.—M. o charakterze spirytualistycznym urobili: Fouillée, którego „M. idealistyczny, wsobny (immanentny) i eksperymentalny ustanawia pojęcie „idées-forces“ dla zjednoczenia ewolucyi mechanicznej z dążnością woli powszechnej, Verworn, którego „psychomonizm“ usiłuje wprost sprowadzić zjawiska fizyczne do psychicznych, Ferri, którego „M. dynamiczny“ urabia pojęcie siły dla zespolenia światów fizycznego i duchowego, Clifford, który zbudował teoryę „mind-stuff“, przejętą i samodzielnie urobioną przez Roma-nesa; du Frei, który budował M. mistyczny, Ratzenhofer, którego „M. pozytywny“ urobi! pojęcie energii pierwotnej, uświadomionej; Wundt, którego „M. transcendentalny“ jednoczy czynniki przyrody nadempiryczne i ducha; Hartmann, którego „M. konkretny“ łączy transcendentność i wsobność bóstwa, Riilf, którego „teomonizm“, Kym, którego „M. sei-styczny“ zmierzają do tegoż celu, Carus, który, uważając materyę i ducha oraz ich pochodne za abstrakcye, podał w swym „poglądzie unitarnym na świat“ rys programowy rozwiązania zagadzenia, któremu posłużyć miały założone przezeń pisma „The Monist“, a później „The open Court“. Odmienny zgoła typ M.-u przedstawia euergeetyka Ostwalda, który, nie sądząc, iżby zasada zachowania energii miała wyjmować zjawiska psychiczne z pośród fizycznych, uważa je za jeden z wielu rodzajów zjawiskowej przemiany energii. Pojawienie się tego poglądu pozwala wnioskować że budowanie M-u nie jest zależne od jakiegokolwiek pojmowania przyczynowości, z czego znów można wnosić, że nowoczesne rugowanie przyczynowości wogóle i zastępowanie jej pojęciem funkcyi, zapewne da pochop do tworzenia nowych systeinatów M-istycznych. — W znaczeniu ograniczonym mówi się o M-ie wszędzie, gdzie chodzi, czy to o połączenie sprzecznych poglądów, czy o znalezienie jedności w rozmaitości (np. pogląd M. Miillera na istotę religii), czy o przemianę zjawisk w pewnym zakresie (np. R. Meyera zasada zachowania energii). — Usiłowanie sprowadzenia wszystkich wogóle zjawisk do jednego mianownika jest wyrazem syntetycznej czynności myślenia, ale też i potrzeb emocyonalnych, a więc dążeniem nauko-wem, artystycznem i religijnem zarazem. To też zwykle budowaniu M-u towarzyszy dogma-tyzm apodyktyczny, wybujający poza granice wiedzy autora i nawet pospiesznie wyprzedzający stan współczesnej mu nauki. Dlatego sy-stematy M-istyczne narażone są na zarzuty jednostronności utopijnej, uogólniania bózkry-tycznego, mistyfikacyi wyrazowej, podciągania utajonego (subrepcyi), hypostazy, niewykończe-nia i nieosiągnięcia jedni. Wskutek tego właśnie systematy te nie ostają się. Zarzut nieosiągnięcia jedni zawsze jest trafny, a to dlatego, że M. nie daje się osiągnąć, ponieważ jest albo sumarycznym połączeniem dwoistości, albo utajeniem jednego z dwuch składników, albo ustanowieniem jedni tajemniczej, z natury rzeczy niewydajnej, przeto metafizycznie i mistycznie nawet przeobrażającej się poza światem zjawisk i doświadczenia. Właściwie M. pozostaje ideałem, a nazwa jego hasłem dążenia do doprowadzenia syntezy do końca. Dążenie to posiada w myśleniu naukowem znaczenie zasady heurystycznej, pomocniczej, stawiającej zagadnienia i tworzącej hypotezy. O ile ono poczytywane zostaje mylnie za przewodnią zasadę poznania, prowadzi do metafizyki, która przy pomocy wyobraźni łacno tworzy konstruk-cye dogmatyczne drogą uogólnienia. Atoli krytycyzm nakazuje zwalnianie się od wyobrażeniowych czynników w nauce i powściągliwość w przyjmowaniu domniemań. Krytycyzm ten, sięgając do głębi, wykazuje, że postawienie zagadnienia, nakazujące M., jest wadliwe, istotnie bowiem rzekomy dualizm kryje w sobie mnóstwo rozmaitego rodzaju dualizmów, które winny być uprzednio zbadane. Krytycyzm ujawnia też, że postawienie zagadnienia jest wieloznaczne i że wszelkie najogólniejsze pojęcia, które logika wykazuje, mogą stać się

punktem wyjścia dla M-u. Płodnym dla nauki stać się może M. wtedy, kiedy treścią jedni będzie nie pojęcie, lecz stosunek, sformułowany jako prawo. Takim M-em jest np. prawo zachowania energii, idealna formuła Lapla-cea, tożsamość pod postacią najpowszechniejszego zrównania Jana Śniadeckiego i t. p.

i obsypując go godnościami dworskiemi. R. 1666 uczestniczył w wojnie z Hollandyą. Pobity przez Ruytera pod Dunkierką, zadał mu klęskę pod North Foreland. Zwycięstwo nie było jednak stanowcze. R. 1667 mianowany pierwszym lordem skarbu, złożony chorobą, coraz mniej jest czynny w sprawach publicznych. W r. 1670 schodzi ze świata, pozostawiając jedynego syna, Krzysztofa, późniejszego gubernatora Jamajki, z którego zgonem wygasł tytuł książęcy Albermarle.—Bibl.: Gumble „Life of generał M.“ (Lond. 1671); Guizot „Mćm. de George M., duc d’Albermarle“ (Par. 1838); tenże „Monk. Chute de la République et l'établissement de la Monarchie en Angleterre" (Par. 1850); J. Corbett „Life of M.“

T. R.

O monizmie pisali: P. Drews „Der Monismus“,

W. v. Reichenau, „Filoz. M-istyczna od Spinozy do nowszych czasów“ (przkł. K. Hertza),

A. Mahrburg „M współczesny i jego echa u nas“

(„Ateneum“ 1891).

lir i. H

Monk (Monck) Jerzy, książę Albermarle, mąż stanu i generał angielski ( * 6 grud. 1608 w Potheridge, hr. Devonshire—f 3 stycz. 1670).

Monk Bretton, m-to w Yorkshire w Anglii, 5 km. na płn.-wsch. od Barnsley: ruiny klasz-

adz,

R. 1625 wstąpił do służby wojskowej, odznaczył się naprzód w Hollandyi, później, podczas (Lond. 1889) wojny domowej w Szkocyi i Irlandyi, walcząc z początku po stronie królewskiej. R. 1644

Monk Bretton Jan Jerzy Dodson, mąż stanu angielski ( * 1825), ukończył nauki w Oksfordzie, poświęcił się prawu; w r. 1851 został adwokatem, r. 1857 wybrany do parlamentu przystąpił do stronnictwa liberalnego, skłaniając się ku radykalniejszemu jego odłamowi. Przez czas jakiś piastował godność zastępcy przewodniczącego komitetowi parlamentu (Chairman of the Cornittees). R. 1880 w ministeryum Gladstona był prezesem zarządu miejscowego, a r. 1882—4 kanclerzem księstwa Lancaster, po złożeniu urzędu powołany do Izby wyższej jako

T. R.

Monkton, ob. Jaarrow.

Monmouth, najbardziej na zachód wysunięte hrabstwo angielskie, graniczy na zach. i płn. zach. z Walią, na wsch. z Herefordem i Glou-cesterem i na płd. z uściem rz. Severn, 1 499 kim. kw. i 292 327 m-ców (1901). zachodzie odnogi gór Walijskich, które tu w Sugarloaf lub Pen-y-val dosięgają 596 metrów; na wsch. od rz. Usk aż do doliny Wye —kraina pełna ustroni górzystych, dzikich, dolin powabnych i równin urodzajnych. Ludność, prócz rolnictwem, trudni się owocarstwem, hodowlą bydła i uprawą chmielu. Bogactwem głównem hrabstwa są kopalnie węgla i rudy żelaznej Wysyła do parlamentu trzech posłów. Stolicą hrabstwa M. jest miasto tejże nazwy M. (po walijsku Mynwye), o 37 kim. od Bristolu przy zlewie obfitującej w ryby rz. Mynwye (Munnow) z Wye. Stary zamek (miejsce urodzenia Henryka V), ratusz, kościoły piękne: S-te Marie i Śt. Tomas, szkoła łacińska, trzy mosty (słynny Tibsbridge), znaczny przemysł żelazny i 5 509 m-ców (1901). Z inuych miast zasługują na wzmiankę: Caerleon (słynna stolica Bretonów), wielce handlowe, portowe Newport, Abergaren-ny i Pontypool. — Por.: Bradney „History of Monmouthshire“ (Londyn 1904).

Monmouth Cralfridus, kronik, średniow. ang., ob. Geoffrey of M.

Na

wzięty przez wojska parlamentu do niewoli toru z XII w., 3 500 ra-eów. i uwięziony. Po dwuch latach został uwolniony i przeszedł na stronę parlamentu. Posłany do Irlandyi, walczył z powodzeniem przeciwko rojalistom; odznaczył się zarazem umiejętnością zażegnywania rozruchów drogą układów, co obudziło przeciwko niemu niezadowolenie żarliwców purytańskich. Uczestniczył w wyprawie Kromwella (ob.) do Szkocyi i odznaczył się w bitwie pod Dunbarem (1650). Kromwell mianował go generał - porucznikiem i głównym naczelnikiem sił zbrojnych w Szkocyi. Na stanowisku tem znakomicie wywiązał się ze swego zadania, zdobywając Dundee i Stirling, lord M. uskuteczniając uspokojenie kraju. R. 1653 w wojuie morskiej z Hollandyą mianowany jednym z trzech wodzów naczelnych, walczył w kilku bitwach; mianowany sam wodzem naczelnym, zadał Hollendrom klęskę ostateczną w walnych bitwach w d. 29 i 31 lipca, przy-czem poległ admirał hollenderski Tromp. R.

1654 posłany do Szkocyi jako wódz naczelny, pozostał po śmierci Kromwella przy jego synu; po upadku zaś tegoż stanął z początku po stronie t. zw. parlamentu - kadłuba. Dopiero gdy gen. Sambert rozpędził ten parlament, M., który już wówczas prowadził rokowania z rojalistami, lecz przez czas jakiś zachowywał powściągliwość, postanowił wystąpić jawnie na korzyść Restauracyi. 1 stycznia r.

1660 przekroczył granicę Anglii, mając pod swem dowództwem 7-tysięczną armię i w d.

3 lutego bez przelewu krwi zajął Londyn. Dotąd M. występował jako obrońca parlamentu przeciwko rządom żołnierskim. W kilka dni jednak po przybyciu do Londynu wypowiedział posłuszeństwo parlamentowi, przywołał na jego członków — presbyteryan, wyłączonych w r.

IS. Chw.

1649, w końcu doprowadził do skutku wybory uowege parlamentu z większością prezbyte-ryańsko-rojalistyczną, który Karola II na tron powołał. Król wywdzięczył się mu, mianując go członkiem Rady tajnej, księciem Albermarle

Monmouth Jakób Stuart, książę M., syn Z. Vulliemina, 18 t., z tych trzy ostatnie napi-naturalny Karola II angielskiego i Łucyi Wal- sał M.); „Tableaux d’histoire de la Suisse au ters ( * 9 kwiet. 1649 w Rotterdamie — f 15 XVIII siècle“, lipca 1685 w Londynie). Wychowany we Fran-cyi pod opieką swej babki, królowej Henryki Maryi, po nastaniu Restauracyi powołany do Londynu przez ojca, który obsypywał go zaszczytami, mianując go naprzód hrabią Orkney, później księciem M., wydając za niego Annę Scot, dziedziczkę hrabiowskiego rodu Buccleuch (wyniesioną przy tej sposobności do godności książęcej), darząc go orderem Podwiązki i wkoń-cu mianując naczelnikiem gwardyi. R. 1673 dowodził wojskami angielskiemi w kampanii niderlandzkiej. R. 1679 stłumił powstanie wybuchłe w Szkocyi, rozbijając powstańców w bitwie przy moście Bothwell. Pielęgnował plany ambitne; w tym celu rozpowszechniał pogłoski, że stosunek jego ojca z matką był uświęcony ślubem tajemnym, szukał popularności w częstych podróżach na prowincyę, starając się zjednać stronników i wiążąc się ze stronnictwem, przeeiwnem księciu Yorku, późniejszemu Jakóbowi II. Skompromitowany w spisku, który miał w następstwie stracenie Russella i Sidneya, był uwięziony, lecz wkrótce potem uwolniony, wyjechał na wygnanie do Hollandyi, gdzie w dalszym ciągu spiskował. Po śmierci Karola II i wstąpieniu na tron Jakóba II, łącznie z ks. Argyllem uknuł plan zawładnięcia tronem. Podczas wtargnięcia Argylła do Szkocyi,

M. Ko

Monnier Zofia, właśc. Marya Teresa Richard de Ruffey, margrabina de M., kochanka Mirabeau’a (ob.), uwieczniona przez niego w listach pod pseud. „Sophie“ (* 9 styczn. 1754 — f w Gien 9 wrześn. 1789). W r. 1771 wydana została za 70-letniego magr. M., byłego prezesa izby obrachunkowej w Dole, który zamknął ją w małej mieścinie Pontar-lier. Tu miała licznych kochanków, m. in. niejakiego Montperreux, oficera, od którego gdy Mirabeau wydostał listy jej i portret, została kochanką jego (koniec r. 1775). Ścigani wskutek skargi margrabiego, uciekli przez Dijon do Hollandyi (czerw. 1776), gdzie pędzili życie skromne i pracowite. Schwytano ich w Amsterdamie: Zofię zamknięto w klasztorze w Gien, jego zaś w Vincenues, skąd pisywał do niej słynne listy miłosne. Po opuszczeniu jednak przezeń murów więziennych przyjęła go ozięble, a wkrótce nowe i liczne miłostki za tarły zupełne wspomnienie o nim. Po śmierci jednego z późniejszych kochanków (kapitana Potrata) odebrała sobie życie.—Bibl.: Mirabeau „Lettres écrites du Donjon de Vincennes” (1792); Leloir „Mirabeau à Pontarlier“; Sainte-Beuve „Causeries du lundi“, t. IV.

Monnier Henryk Bonawentura, rysownik i literat francuski (* 1805 w Paryżu— f 1877 t-że). W młodości pracował u notaryu-sza; później, jako urzędnik ministeryum sprawiedliwości, oddał się rysunkom i wstąpił do pracowni Girodeta, gdzie się wykształcił na karykaturzystę wybitnego. Zwrócił na siebie uwagę ilustracyami do Pieśni Bérengera i Bajek Lafontaina, zwłaszcza zaś swemi „Scènes populaires, dessinées à la plume“ (1830), gdzie w karykaturze odznaczał obyczaje mieszczan i ludu; książka doczekała się wielu wydań (wyd. 7-e, 1890). Nast. oddał się teatrowi, występując na scenie w rolach charakterystycznych oraz pisząc komedye [„Grandeur et décadence de Joseph Prudhomme“ (1852), „Le roman chez la portière“ (1855) i in.j. Nadto słynne szkice satyryczne własnoręcznie ilustrowane: „Scènes de la ville et de la campagne“ (1841, 2 t.); „Physiologie du bourgeois“ (1841); „Bourgeois de Paris“ (1854); „Mém. de M. Joseph Prudhomme“ (1857, 2 t.); „La religion des imbéciles“ (1862), „Paris et la province“ (1866).—Bibi. Champileury „Henri M., sa vie, son oeuvre

adz.

M- Ab.

M. wylądował d. 11 czerw. r. 1685 w Lyme, w hr.

Dorset. Podając się za obrońcę protestantyzmu zagrożonego przez Jakóba II, znalazł licznych zwolenników wśród ludności włościańskiej; w odezwie, wydanej w Taunton, przybrał tytuł królewski, jako prawowity następca Karola II.

Pobity d. 6 lipca r. 1685 pod Sedgemoore przez wojska Jakóba, został pojmany i stracony w Londynie. Od M-a pochodzą książęta Buccleuch.— Bi b 1.: Crey „Secret hist, of the Rye-house flot and of M.’s rebellion“ (Lond. 1854);

T. R.

J. Roberts „Life, progresses a. rebellion of James, Duke of M.“ (Lond., 2 t., 1844).

Monnard Karol, polityk i historyk szwajcarski (* w Bernie 1790 —f w Bonnie 1865).

Monnier Marek, pisarz francuski (* we Florencyi 7 grudn. 1827 — f w Genewie 18 kwietn. 1885). W Szwajcaryi, skąd matka jego pochodziła, spędził czas dłuższy jako profesor literatury, później pomocnik rektora uniw. w Genewie. Pod wpływem Daniela Ma-

Kształcił, się w Lozannie, gdzie oddawał się szczególnie naukom języków starożytnych, oraz literaturze nowożytnej. R. 1817 profesor literatury francuskiej w Lozannie. M. założył pismo „Nouvelliste vaudois“ organ opozycyi przeciw rządowi zachowawczemu; był członkiem rady kantonu Vaud. Jako deputowany sejmu federalnego grał w nim wybitną rolę poli- (Paryż 1889). tyczną. W r. 1845 rząd odebrał mu jego urzędy, M. przyjął wtedy katedrę literatur języków romańskich w Bonnie. Na stanowisku tem pozostawał do śmierci, uczniem jego był Fryderyk III. Napisał około 40 większych prac historycznych, z których cenniejsze: „Hist. de la coufédération suisse de J. de Muller, R. Gloutz- J nina (ob.), ostatniego doży weneckiego, dzia-Blotzheim et Hottinger“ (ciąg dalszy z udziałem ' łalność literacką rozpoczął od krzewienia idei

M. Ab.

1904).

Monnoyer Jan Chrzciciel, malarz francuski (* ok. 1634 w Lille—f 1699 w Londynie) malował przeważnie kwiaty, w r. 1665 został

adz.

kord.

zjednoczenia Włoch i obznajomienia Francyi z tym krajem w szeregu korespodencyi i artykułów publicystycznych oraz w pracach osobnych o poważniejszym zakresie, jak oto: „Étude hist, de la conquête de la Sicile par les Sarrasins“ (Genewa 1847), słynny pamflet: ,,l’Italie est-elle la terre des morts?” (1859), „Garibaldi” (Paryż — 1861), ,,Hist. du brigandage dans l’Italie méridionale” (1862), „La Camorra” (1863), „Pompei et les pompéiens” (1864), „L’Italie à l’oeuvre” (1868), „Les contes populaires en Italie” (1880), „Un Aventurier italien du siècle dernier” (1883) i in. Ważniejsze prace M-a z dziejów piśmiennictwa i kultury: „le Protestantisme eu France” (1854), Historya teatru: ,,les Aïeux de Figaro” (1868), „Genève et ses poètes du XVI e s. à nos jours” (1873), ,,la Comédie du Renard” (1878), „la Renaissance de Dante à Luther”

(1884, rzecz uwieńczona przez Akademię), ,,la Réforme de Luther à Shakespeare” (1885, praca niedokończona). Pod wpływem Gozzie-go napisał szereg niewielkich komedyjek („Sic vos non vobis” i in.), które wydał pod nagłówkiem ogólnym „Théâtre de marionnettes” (1871); większe utwory dramatyczne jak „La ligne droite” (1854), „La mouche du coche”, „La soupe aux choux” grane były w Paryżu. Napisał sporo nowel i powieści dowcipnych („La vieille filie”, „La tante Jeanne”, „Les amours permises” (1861), „Nouvelles napolitaines” (1679), ,,le Charmeur” (1882), „Détraque” (1883), „Après le divorce” (1885 i in., ogłosił parę zbiorków poezyi: „Les lucioles” (Genewa 1853), „Poésies” (Paryż 1871), „la Vie de Jésus” (1873) i in.; tragedyę „Rome sous Tibère” i t. d., przełożył „Fausta” Goethego (1875). — Bibl.: Rambert „Ecrivains nationaux suisses” (Genewa 1874, t. I), Tallichet „M, M., souvenirs” („Bibl. univers.” 1885, II); Emery ,,M. M.” („Revue internat.”, 1886, XII); Godet, „P Esprit de M. M.” („Bibl. unir”, 1888).

Monnisr Filip, syn Marka (ob.), pisarz francuski (* 2 list. 1864 w Genewie). Uczył się prawa w uuiw. w Genewie i Mouachium. Od r. 1889—97 przebywał kolejno w Paryżu i Florencyi. Badał dzieje literatury i redagował dział włoski w „Bibl. univers.“ (Genewa). Od r. 1897 osiadł w Genewie. Wydał poezye: „Rimes d’écoliers“ (Genewa 1891) oraz szkice i nowele: „Vieilles femmes“ (Genewa 1895), „Jeunes ménages“ (1899), „Le Livre de Blaise“ (1904) i in. Główne atoli dzieło jego to 2-tom. dzieje literatury włoskiej w. XV p. n. „Le Quattrocento“ (Paryż 1901), uwieńczone przez Akademię francuską; odznacza się bogactwem szczegółów i stylem mistrzowskim; dedykowane jest Mazzoniemu (jest przekł. ros.-Petersburg

M. Ab.

członkiem Akademii. Dzieła jego są w Louv-rze paryskim i w wielu m-tach francuskich, jak Montpellier, Orlean, Grenoble, Lille, Lugduu i in.

Monocentris, ryba, ob. K o 1 c o ł u s k. Monoceros, ob. Jednorożec.

Monochord, przyrząd, znany już w starożytności, służy do badania i sprawdzania praw drgań struny naciągniętej. M. składa się z pudła rezonansowego, na którem napięta jest struna, oparta na dwuch podstawkach nieruchomych; trzecia podstawka, przesuwana służy do zmieniania długości części drgającej struny. Strunę wprawia się w drganie zapomocą smyczka, napina się ją albo przez zawieszanie ciężarów na jej końcu swobodnym, przerzuconym przez bloczek, albo też zapomocą śruby; chcąc zmierzyć wielkość napięcia w wypadku drugim można włączyć dynamometr pomiędzy śrubę, a strunę. — W celu porównywania dogodnego drgań, umieszcza się na M-ie dwie lub więcej strun obok siebie. Z używanego w wiekach średnich M-a o 4 strunach powstało następnie narzędzie muzyczne — klawi-

D-r W. Wer.

Monochrom (z gr. p.óvoę sam, jeden i vo kolor), obraz jednokolorowy, który to rodzaj malarstwa jest ze wszystkich najdawniejszy i najprostszy. Do M-ów używano zwykle koloru czerwonego na tle czarnem lub białem, albo czarnego na czerwonem; pozostały z nich malowidła na wazonach i ścianach w grobach etruskich. Podania o sztuce greckiej przepisują pierwszy rozwój tego malarstwa Koryntczy-kom i Sycyjończykom.

Monochromatyczny,jednobarw., ob.Barwa. Monocotyledones, ob. Jeduoliścienne.

Monocystidae, jednokomórkowe, ob. Gre-g a r y u y.

Monod: 1) A d o 1 f, teolog ewaDgielicki (* 1802 w Kopanhedze—f 1856 w Paryżu), syn pisarza i kaznodziei Jana z Genewy. M. kształcił się w Genewie; r. 1825 — 27 kaznodzieja w Neapolu, założył tam gminę ewangielicką, r. 1828—31 bawił w Lugdunie; r. 1836 profesor w Mon-tauban, a w r. 1844 kaznodzieja przy kościele reformowanym w Paryżu. Napisał bardzo wiele drobnych rozpraw, ściśle opartych o Biblię.— Z większych prac: „Sermons“ wyd. (3-e, Paryż 1860, 4 t.); „La femme“ (1848, wyd. 11-e, Paryż 1899);„Les adieux à mes amis et à l’Église“ (1856, wyd. 12-e, 1894). — Por.: „A. M. Souvenir de sa vie“ (Paryż 1885, wyd. 3-e, 1898, 2 t.); Stapfer „La grande prédication chrétienne en France: Bossuet, M.“ (Par. 1898). Brat jego 2) F r y d e r y k, (* 1797 w Mounas w Kantonie Waadt—f 1863). R. 1819—49 był pastorem w Paryżu, r. 1849 założył wraz z hrabią Gasparinem wolny kościół reformowany francuski i redagował „Archives du christianisme“.—Por.: „L’union des Eglises évangeliquez libres de France“ (wydawnictwo jubileuszowe,

1890).

N. G.

mo-

cza-

A. Pol.

Par. 1899). Trzeci brat 3) W i 1 h e 1 m (* 1800 w Kopenhadze—f 1896 w Paryżu). Przez jakiś czas pełnił po śmierci brata obowiązki kaznodziei przy kościele reformowanym w Paryżu, a w r. 1894 założył gminę własną. Inni znani teologowie tegoż nazwiska są synami Fryderyka.—Por.: G. Monod „La familie M.“ (Paryż

M. Ko.

Monod Gabryel, historyk francuski (* 1844 w Hawrze z rodziny hugonockiej); od r. 1862 kształcił się w szkole normalnej i wówczas zbliżył się do katolicyzmu, w którym on, wróg cesarstwa, republikanin, widział jedyny żywioł opozycyjny; przeszedłszy krótki okres niewiary, wrócił do religii indywidualnie pojętej. Pierwiastek riligijny ważną rolę odegrał w jego poglądach na rozwój historyczny; zarazem wpływ silny wywarł na M-a Michelet (ob.), budząc w nim ukochanie przeszłości. Wyruszywszy w świat, M. pracował naukowo w Anglii, w Szwajcaryi i w Niemczech. Gdy Duruy objął ministeryum oświaty i rozpoczął działalność reformatorską, wezwał M-a do zajęć historycznych; od r. 1868 praca nauczycielska wzięła przewagę nad pracą uczonego; został profesorem, później dyrektorem w Szkole nauk wyższych; zarazem profesorem historyi w Szkole normalnej wyższej. Jako nauczyciel oddał się pracy nad bibliografią historyi, zbadaniu krytycznemu źródeł historyi średniowiecznej, metodyce historyi. Oddany sprawie szkolnictwa, walczył o uniwersytet jednolity, powszechny, wolny, na wzór niemieckich, współczesnych. Należał czynnie do prac. Towarzystwa do badania sprawy wykształcenia wyższego, był współpracownikiem „Revue internationale de l’enseignement“; dbał również o wykształcenie średnie, zwłaszcza w historyi, wydawał podręczniki dla dzieci od lat najmłodszych do klas najwyższych. Był członkiem komitetu re-dacyjnego „Revue critique“; od. r. 1876 wydawał „Revue historique“, jedyne podówczas pismo historyczne, bezstronne, naukowe, niezależne, którego w r. 1910 wyszedł tom setny, przyczem M. w każdym zeszycie dawał swoje przeglądy, liczne nekrologi i t. d. Autor licznych prac w powyższych pismach; oraz w „Contemporary Review“, w „Nouvelle Revue“, w „Revue bleue“ i t. d. Oddzielnie ogłosił „Allemands et Français. Souvenirs de campagne“ (Paryż 1872); „Études critiques sur les sources de l’histoire méroving“ (w „Bibi, de l’Éc. des hautes études“ 1872—85); „J. Michelet“ (Paryż 1875); „Les Origines de l’historiographie à Paris“ (t-że 1877); „Les Beaux Arts à l’Expos, univ.“ (t-że 1879); „Bibliographie de F Hist de France depuis les orig. jusqu’à 1719“ (t-że 1888); „Les Maitres de l’Histoire Renau, Taine, Michelet“ (t-że 1894) ^Portraits et souvenirs“ (1897); „Souvenirs d’adolescence“ (1903); „Souvenirs et lettres inédites“ (1904), kilka podręczników, artykuły w „Dictionnaire de pédagogie“ Buissona „Encyclop. des sciences religieuses“, Lichtenbergera, współpracownik „Grande Encyclop“, Członek wszystkich prawie akademii świata, korespondent kilku akademii i towarzystw cudzoziemskich, współpracownik różnych komisyi francuskich. W r. 1905 otrzymał utwrorzoną na lat 5 w College de France katedrę historyi ogólnej i metody historycznej, gdzie wykładał Mieheleta. W r. 1909 autor szkicu o metodzie historycznej w cennej pracy zbiorowej „De la méthode dans les sciences“ pod red. og. Thomasa (Paryż 1909). Jako historyk postawił sobie ideał: „Cel idealny historyi polega na odbudowaniu w szeregu czasów życia całkowitego ludzkości“, jako człowiek i obywatel. „Czyż może być wyższe posłannictwo jak uczenie ojczyzny“.

Monodinae, ob. Jednodomowe rośliny. Monodon, ob. Jednorożec.

Monodrama (gr. {i.óvoę = jeden, to ôpàjxa — czynność, widowisko), dramat, w którym jedna tylko osoba występuje. Dla pokrycia czczości wewnętrznej, starano się nowszemi czasy osłonić ubóstwo M-u muzyką. Najdawniejszym nodramatem ma być „Kassandra“ czyli „Alexandra“, przypisywana poecie Lykofronowi z Chalkis na w. Eubei (280 lat przed Chr.). Naśladował ją u nas Jan Kochanowski. Ku końcowi w. XVIII poczyniono nowe tego rodzaju próby; i Rousseau napisał „Pigmaliona“, a Brandes „Ariadne na Naxos“, przyczem jednak muzyka główną odgrywała rolę. W najnowszych sach forma ta zastosowana jedynie została do małej liczby sztuk, nie przeznaczonych bynajmniej do przedstawienia scenicznego. Na scenach polskich przed kilkudziesięciu laty wystawiano z powodzeniem M-y A. Ładnowskiego: „Berek zapieczętowany“, ,,Lokaj za pana“, ,,Pan Stefan z Pokucia“ i ,,Pan Kasper z Łęczycy“.

Monodya (grec, „śpiew jednogłosowy“). Tak zwano w Starożytuości i Wiekach Średnich pieśń na jeden głos, bez towarzyszenia instrumentów. Dzisiejsza pieśń ludowa także jest M-ą. Nazwa ta tyczy się głównie śpiewu solowego z towarzyszeniem instrumentów, u-robionego w w. XVI w ten sposób, że w kilkogłosowych kompozycyach, utrzymywanych w ścisłym stylu imitacyjnym, jeden z głosów odtwarzał śpiewak, a resztę instrumenty. W początkach w. XVII M. szeroko kwituęła we Włoszech, w operach, jako recytatywo, z którego urobiła się arya i wogóle muzyka głosowa nowoczesna. M. kwituęła zarówno w muzyce świeckiej jak i kościelnej.

Monoeci Portus, gr. MovoUod Xtp/rjv (=Mon-ojkosa port), miasto portowe na wybrzeżu Li-guryjskiem, pomiędzy Niceą i Albium Jnte-messwn, a. Intemelium (dz. Vintimiglia); zało-

S. Drz.

S. Drz

». G.

Red.

Nouveau

>>

T. K.

żonę przez Massylijczyków, wkrótce przez ożywiony handel zakwitło; dziś. Monako.

Monoecus, gr. Movotxoç, przydomek Heraklesa, któremu na wybrzeżu Liguryi, na miejscu Monako dzisiejszego, port (ob. Mo no e ci Portus) i świątynia były poświęcone.

Monofizyci, sekta chrześeiańska, uznająca w Jezusie jedną naturę. Niektórzy ojcowie kościoła w. II i III wspominają już o jednej tylko naturze, większość jednak uznaje dwie: S-ty Cyryl Aleksandryjski mówi o zjednoczeniu dwu natur; wielu z jego uczuiów mylnie go tłumaczyło, m. in. Eutyches, właściwy twórca sekty M-tów, który występował przeciw zasadom Nestoryusza (ob.) i wpadł w ostateczność krańcową. Bronił swej zasady na synodzie w Efezie r. 449, potępiony został w r. 451 na soborze powszechnym chalcedońskim. Wyznanie wiary chalcedońskiej zyskało ogólne uznanie tylko na zachodzie, gdy tymczasem duchowieństwo wschodnie, mianowicie w Aleksandryt Palestynie i Antyochii upatrywało w nim kierunek nestoryańki; rozpoczęło długi i zacięty spór, zyskało poparcie u ces. Bazylika w r. 476. Edykt ces. Zenona Henotichona z r. 482 nie położył końca sporom, wkońcu M. odłączyli się od Kościoła. Najsilniej reprezentowani w Egipcie, M. prowadzili dalej walki wewnętrzne; rozpadli się po tern na sekty poszczególne z powodu różnic w poglądach na ciało Jezusa, czy jest ono skazitelne czy nieskazitelne, stworzone lub niestworzone: Powstali stąd w r. 483 Akefalici, jądro M-ów; w r. 519 Seweryanie i Julia-niści, dalej Gajaniści, Aktysteci, Ktystetolarzy Agnoeci, Tryteici, Damianiści, Kononici, Niobici i in. Ces Justynjani Teodora, wyznawczyni M-u usiłowali zjednoczyć M-ów, bezkutecznie jednak. Rozszerzyli się w Egipcie, Syryi, Mezopotamii; posiadali organizacyę hierarhiczną, stworzoną przez ich Patryarchów w Aleksandryi i Antyochii. Do M-ów należą Abisyńczycy i Koptowie w Egipcie oraz Ja-kobici w Syryi i Mezopotamii; w ostatnich latach wielu Koptów wróciło do kościoła katolickiego, mianowicie dzięki propagandzie patry-archatu aleksandryjskiego.

Monogamia, ob. Jednożeństwo.

Monografia, rozprawa naukowa, opracowująca szegółowo, jako całość, cząstkę jaką nauki którejkolwiek; z gr. {j,óvoę=jeden, sam, po-jedyńczy i 7] YpacpVj=pismo, opis.

Monogram (gr. fxóvoę=jeden4-Ypap.p.a = litera), figura a. znak (łac. Signum), a. cyfra (fr. chiffre) powstała z połączenia kilku liter (zwykle początkowych imienia i nazwiska) powiązanych w pewny rysunek prawidłowy: 1) wżyciu powszedniem M. oznacza właściciela danego przedmiotu, up. karety lub chustki; 2) często używali M-ów malarze i rytownicy dawniejsi, kładąc je zamiast podpisu na dziełach swoich; zastępowali je niektórzy wyobrażeniem symbolicznym, np. węża skrzydlatego (Kranach), gwoździka (Garofalo), ichueumona (Cima da Cone-

gliano), okularów, sowy itp.--3) Przez całe niemal Wieki Średnie (od w. VII do XIV) królowie, papieże i inni władcy używali M-ów na listach, edyktach, pieczęciach itp.; zwłaszcza monarchowie francuzcy aż do Filipa VI radzi się posługiwali M-ami zamiast podpisów, przede wszystkiem zaś — Karol W. jako niezbyt z pismem obyty. — Pod postacią M-ów wyrażano też nieraz zwroty ogólnie przyjęte, jak oto: Bene vale te itd. Nauka o M-ach średniowiecznych jest częścią osobną dyplomatyki (ob.).— 4) Ważne znaczenie w dziejach symbolistyki chrze-ściańskiej posiada t. zw. M. Chrystusa o kilku postaciach pokrewnych:

IHC, XC, XPC, XPC, IHS

( = Jesus hominum salvator) itd. Z liter początkowych słów: ’bqaooç Xpioroç ff-soo óióę acótYjp powstał wzór IX0YS (=ri^0-óę), skąd znów drogą dalszego symbolizowania wyrósł słynny znak Ryby. — Bibi.: Mavelot Livre de chiffres qui contient en général tous les noms et surnoms entrelassez par alphabet“ (Paryż 1680); Pouget „Dictionnaire des chiffres“ (1767); Brulliot „Diction, des monogrammes“ (1817—8, 2 t.); tegoż „Table générale des M.“ (wyd. 2-e, Stuttgart 1832—4, 3 t.); Heler ,,Mo-nogrammen-Lexicon“ (Hamburg 1831); Nagler „Die Monogrammisten“ (Monachium 1858 — 76, 5 t.), Grasse ,,Guide de l’amateur de porcelaines“ (wyd. 7-e, Drezno 1885); Ris-Paquot „Diet. des marques et M. de faiences et poteries“ (wyd. 4-e, Paryż 1885); Duplessis „Diet. des marques et des graveurs“ (Par. 1886 — 7); Bouveune ,,Les M. histor. d’après les monuments originaux“ (Par. 1870); Kraus „Realen-cyklopädie der christl. Altertümer'⁴ (t. II, Fryburg 1886); Fogan „Collectors Marks“ (Londyn 1883); Guiard „Nouvel Armorial du Bibliophile“ (1890); Rosenberg „Der Goldschmiede Markzeichen“ (Franfurt nad Menem 1890). Benker „Das M, der Gegenwart“ (1910).    M Ab-

Monogynia w systemie Linneusza tak nazywają się rzędy roślin, których kwiaty mają jeden słupek jeden zalążek

Monoideizm, stan psychiczny, w którym osobnik, owładnięty przez jedno wyobrażenie, w jego tylko kierunku ześrodkowuje całą swą uwagę Na M. jako na waruuek stanu hypno-tycznego zwrócił uwagę J. Braid, któremu też nazwa ta zawdzięcza swoje powstanie. M. możliwy jest przy pewnym rozwoju życia duchowego; przy braku zdolności do ześrodkowania uwagi na jednym przedmiocie lub przy wybitnej żywości umysłu M. nie występuje, natomiast zjawia się tern łatwiej, im bardziej świadomość bywa odcięta od przypływu nowej treści i pozostawiona własnemu stanowi wewnętrznemu. Przeciwieństwem M-ujest poli-ideizm (Charcot).—Bibi.: Preyer „Die Entdeckung des Hypnotismus“ (Berlin 1881), Ch. Richet „Le somnambulisme provoqué“ (w pracy „L’homme et

intelligence“, Paryż 1884), Janet „L’automati- | Gogol); Dumas, Sardou, Fredro umyślnych sme psychologique“ (t-że 1889).

adz.

w tym celu wprowadzają „rezonerów“. — Oso* bny rodzaj M-u tworzą t. zw. słowa „na stronie“ sztuczność ich wszakże tak jest rażąca, że teraz już chyba tylko w pospolitym melodramacie uchodzą.

Monomania (gr. ;j.óvoc;=jeden, sam i tj p.a-vta=szał. obłąkanie) —pojęcie wprowadzone do psychiatry]' przez Esquirola (ob.), który rozumiał pod tym mianem te postaci zaburzeń umysłowych przewlekłych, w których istnieje częściowe zakłócenie inteligencyi, uczuć i woli, przeto rozróżniał M-ę rozumową, czuciową i popędową. Teorya Esquirola znalazła oddźwięk w praktyce sądowo-lekarskiej, gdyż wprowadziła kategorye chorób woli, polegających na nieprzezwyciężonej skłonności osobników do czynów przestępczych: podpalania, kradzieży, mordu itd. (pyromania, kleptomania etc.). Psychia-trya spółczesna nie uznaje pojęcia M-i, uważając poszczególne objawy chorobne, objęte tą nazwą, albo za różuorodue objawy jednej choroby—manii czyli obłędu (ob.) lub też za oznaki zwyrodnienia, padaczki itp. — Por.: Umysło-

Dr A. E

Motlokracya, jednowladztwo, ob. Monar-

c h i a.

M. Ab.

Red.

Monolit (gr. (Jióvoę= jeden, pojedynczy, sam i ó Młłoę^kamień, głaz) dzieło sztuki rzeźbiarskiej, zwłaszcza o rozmiarach większych, wyciosane z kamienia jednego, n. p. słup. obelisk, posąg olbrzymi. M-m jest trzon kolumny króla Zygmunta na placu Zamkowym w Warszawie; do największych M-ów należą: kolumna Pom-pejusza w Aleksandryi, a z czasów nowszych pomnik Aleksandra I w Petersburgu. M-ami nazywane też bywają głazy wielkie, odosobnione, nie obrobione (por. Menhir).

Monolog z gr. (AÔVOÇ = jedyny -|- Xófoę = słowo) — w sztuce dramatycznej dłuższe, zwrócone do samego siebie przemówienie, wygłaszane przez aktora w nieobecności osób innych.

Konwencyonalna forma ta znajduje swe usprawiedliwienie wtedy jedynie, jeżeli naprawdę pogłębia charakterystykę psychologiczną lub sama przez się posiada wartość wybitną pod względem filozoficznym lub estetycznym. Znaczenie M-u polega na tem, że wstrzymując    we choroby,

Monomotapa, nazwa państwa murzyńskiego w Afryce, na wybrzeżu Sofali nad biegiem dolnym rzeki Zambezi. Państwo to rozległe zakwitło w w. XVII, lecz rozpadło się już zupełnie w biegu wieku następnego i przestało ist-

Red.

akcyę, pobudza widza do skupienia się i rozważenia odebranych już wrażeń.—W dramacie starożytnym M. większej roli nie grał. Arystoteles w „Poetyce“ stawia go na miejscu pośledniem. Zastępują go u Greków strofy liryczne, wygłaszane przez chór (np. w „Edypie“ nieć.

Monopetalae, ob. Jednopłatkowe ro-

Sofoklesa) lub opowieści t. zw. „gońców“ (jak w „Antygonie“ tegoż). Liczne M-i spotykamy    śliny,

Monopodium jedna z najpospolitszych postaci

u Shakespeara, np. słynny M. Hamleta: „To be or no to beu, M. lady Machet, Ryszarda    rozgałęzieni roślin; powstaje zazwyczaj wte-

III i in. — Klasycy i pseudoklasycy francuscy    dy, jeżeli pęd wzrasta przez rozwijanie się pą-

również często nim się posługiwali, a Racine    ka wierzchołkowego, a z pochew liściowych

i Corneille kazali nieraz bohaterom swoim ca-    wyrastają gałęzie boczne, ustawione pod kątem

łe ody pod postacią M-ców wygłaszać (M-i    do osi głównej lub prostopadle, zwykle od niej

T. R.

Phedry, Cinny, Cyda i t. d.). Znany jest dłu-    krótsze i cieńsze,

Monopodium, gr. p.ovo7tóóiov, grecka nazwa stolików o jednej nodze (p,óvfyę = jeden, 7toóę, —doę = noga), będących sprzętem zbytkownym w urządzeniu domów bogatych Rzymian. Wyrabiano je z kamienia, albo z kruszcu. Misterne płyty na nich zwały się abaci.

Monopol ([iôvqç—jedyny i tkoXsw—przeda-ję) splot stosunków, kiedy istnieje jedyny sprzedawca jakiegokolwiek towaru, a w szerszeni znaczeniu stosunek pomiędzy podażą i popytem, w którym jeden z czynników korzysta z wyjątkowo dogodnych warunków. Zwykle w literaturze ekonomicznej M. przeciwstawiany jest wolnej konkurencyi, acz zarówno M. bezwzględny jak i zupełna wolna konkurencya w swym kształcie czystym zdarzają się stosunkowo rzadko. W gospodarstwie społecznem, na wymianie opartem, M. ujawnia się głównie w regulowaniu ceny, uniezależniając ją od czynnika kosztów wyłożonych. Przedmiotem M-lu z punk-

S. Dii.

gi również M. Cyrulika w komedyi Beanmar-chaisgo (ob.). — Pogodzić dramat położenia z dramatem charakterów umieli Goethe i Schiller, którego Dziewica Orlańska wygłasza M. o wielkim napięciu dramatycznym. Jeszcze większe znaczenie zdobywa M. u romantyków z początku w. XIX, np. u Byrona („Manfred“),

Grillparzera, Wiktora Hugo (M. Karola V w „Her-nanim“ ma aż 160 wierszy!), u naszych wielkich poetów (M-i Gustawa i Konrada w „Dziadach“, w „Kordyanie“ itd.). W nowszym dramacie naturalistycznym, powracającym do wzorów starożytnych, — w dramacie, gdzie także pojęcia i siły jak „instynkt“, „dziedziczność“ itp. zastępują miejsce „losu“ starożytnego, M. traci na znaczeniu i ginie zupełnie u Ibsena, Haupt-manna, Strindberga, Maeterlimka (ob. te nazw.).

Słusznie widzieć w tym można reakcyę przeciwko nadużyciom pierwiastku lirycznego. — U nas Wyspiański unika również M-u. — W komedyi M. tendencyjny, satyryczny, na tematy ak- tu widzenia spółczesnej gospodarki wymienno-tualne wygłaszany, jest nie rzadki (Molière,    pieniężnej może być wszystko, co nadaje się

adz.

do wymiany i oceny pieniężnej. Rozróżniają M*e naturalne i praktyczne od M-li sztucznych (prawnych). Pierwsze są wynikiem warunków naturalnych: już to rzadkości tych lub innych wytworów natury, już ześrodkowania pewnego przedsiębiorstwa w jednych ręku wskutek wymagań technicznych (wodociągi np.) i rozwoju przemysłu wielkiego (trusty). Drugie powstają na mocy legalizacyi tych warunków przez prawo lub władzę (cechy, kompanie handlowe, np. Wschodnio-Indyjska); pomiędzy obydwoma rodzajami istnieje pewien związek. Niekiedy M-le (np. przez wynalazki zdobyte) o charakterze całkiem naturalnym posiadają dążność do uogólnienia i samozniszczenia się, dopiero prawodawstwo w drodze sztucznego nadania t. zw. „praw wyjątkowych“ utrwala ich charakter monopolistyczny. Tu należą prawa autorskie, patenty na wynalazki i inne przywileje i kon-cesye. M-le są również ogólne i prywatne. Pierwotne wynikają ze szczególnie korzystnych warunków położenia przedsiębiorstwa monopolistycznego w stosunku do miejsca zbytu. Pod względem stopnia ogólności rozróżniają nadto M-le narodowe i wszechświatowe. Jako przykład M-u naturalnego, wszechświatowego może służyć zmonopolizowanie wytwórczości rtęci po odkryciu kopalni w Kalifornii, przez londyński dom Rotszyldów, który w swe ręce zagarnął wszystkie kopalnie rtęci w Hiszpanii i w Austryi, będące w owe czasy jedynemi w świecie Jest to zarazem przykład M-lu czasowego. Wszelki M. stały może być przekształcony w czasowy w drodze kapitalizacyi dochodu monopolistycznego przy wyzbywaniu się M-lu (np. agents de change przy giełdzie paryskiej). Odróżniać należy M-le handlowe od M-li wytwórczych. M. handlowy zawsze wywiera wpływ silny na warunki wolnej wytwórczości, a M. wytwórczy na warunki wolnego handlu. M. wytwórczy, będący zarazem M-em sprzedaży, jak to bywa w M-lach państwowych wytwórczości przemysłowych, kojarzy się z przynależnym państwu M-em przy nabywaniu ma-teryalów surowych. Od nabywcy monopolistycznego państwa zależy niekorzystanie ze swego stanowiska przy nabywaniu na zasadzie konku-rencyi wolnej wytworzonego towaru i fiskalizm zwykle tak postępuje. Wówczas, z gospodarczego puuktu widzenia, niema M-lu ponieważ niema monopolistycznego tworzenia ceny. Niektórzy teoretycy (Proudhon, Ricardo, Schaffie, Mangold) rozróżniają M. bezwzględny al. zupełny, od M. stosunkowego, niezupełnego, rozumiejąc przez to takie warunki wytwórczości i zbytu, które, przy pewnym poziomie ceny, wytwarzają dochód nadwyżkowy, przeważnie rentowy. Formę M-lu państwowego, z punktu widzenia nauki skarbowej, mogą przybierać dochody najróżnorodniejsze państwowe, zwłaszcza podatki pośrednie i cła (we właściwem tego słowa znacze-

Wiel. Kac. Powsi. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 375a

uiu). M-le tytuniowy, spirytusowy, solny, za-pałkowy, prochowy to jedynie modły pobierania określonego podatku ze spożywcy. Jest to t. zw. M. fiskalny. Natomiast istnienie M-lu pocztowego, telegraficznego, telefonicznego, nie jest uwarunkowane ani wyłącznie, ani nawet przeważnie względami fiskalnemi (M. telegraficzny prawie wszędzie pod względem kasowym jest niekorzystny dla państwa), podobnież rzecz się ma z M-lem bicia pieniędzy przez państwo. Są to M-le administracyjne, których celem są względy państwowe lub dobra ogólnego. Ocena M-li państwowych z punktu widzenia polityki finansowej zależy od istoty dochodów, których formą są M-le. Za zmonopolizowaniem niektórych dziedzin (np. kolei) przez państwo przemawiają i względy społeczno-polityczne. Dążność spółczesna do ześrodkowywa-nia przedsiębiorstw przemysłowych, jako wynik konkurencyi wolnej, wytwarza warunki dogodne do powstawania monopoli faktycznych, n ow o-c z e s n y c h.—M-le, jako zjawisko gospodarcze, znane są oddawna. Już Arystoteles w swej „Polityce“ (I, 4) opowiada anekdotkę o Talesie z Miletu, który, przewidziawszy nadzwyczajny urodzaj drzew oliwnych, powynajmował na czas zbioru plonu wszystkich w okolicy najemników, a wytworzywszy w ten sposób sztuczny brak rąk do pracy, po wysokiej cenie odnaj-inował ich od siebie potrzebującym. Strabon w swej „Geografii“ wspomina już w znaczeniu ogólniejszem o M-lu handlowym m-sta Aleksandryt—Za Średniowiecza, kiedy negowano zasady wolnej konkurencyi, były znane liczne M-le, nawet fiskalne. M-polowy charakter, w szero-kiem tegor słowa znaczeniu, miały organizacye cechowe Średniowiecza i czasów późniejszych. Wyjątkowe prawa senioralne omłotu, wypieku chleba, ważenia piwa itd. również są charakteru M-lowego.—Za absolutyzmu M. wzrasta, znajdując w polityce zachętę, i ściśle wiąże się z merkantylizmem (ob.). Prawie każdy wytwór stawał się wówczas przedmiotem M-lu na podstawie przywileju odrębnego. Polityka przemysłowa Ludwika XIV jest wzorowym przykładem polityki monopolowej. Wówczas M-le fiskalne przybrały znienawidzoną przed lud postać odkupów, która w wielu państwach (np. w Ros-syi) przetrwała do czasów ostatnich, a w państwach chronicznie pod względem finansowym chorych istnieje i dotąd (Turcya, Persya, Chiny).—Por.: Condorcet „Monopole et monopoleurs“ (,,Collection des principaux économistes“, t. XIV); Ely „Monopolies a. Trusts“ (N.-York 1900).    E-Ghw-

Monopoli, m-to w prow. Bari we Włoszech nad Adryatykiem i przy linii kolei Bari-Brindisi, stolica b-pia; zamek i mury, katedra, gimna-zyum, szkoła techniczna, przystań otwarta, uprawa oliwy, wyrób mydła, handel oliwą i winem, 20 000 m-ców.

Monopteros, gr. p.ovÓ7TC2po<;, świątynia, zbu-

dowana w formie okrągłej, utworzonej przez pewną ilość kolumu w koło ustawionych, na wspólnej, we schody zaopatrzonej podstawie, aToXoßoaov, spoczywających, które dach kopuło-waty dźwigają. Taki sposób budowania był szczególnie u Rzymian przyjęty; u Greków znachodzimy go tylko wyjątkowo.

Monor, m-to na Węgrzech w komitacie peszteńskim, przy linii kolei Budapeszt - Czegléd; młyn parowy, hodowla świń, 8 000 m-ców, Madziarów wyzn. katolickiego i reformowanego.

S. I‘rz.

Red.

uzna-

ZO-

N. G.

T. K.

adz.

Pm

adz.

Monoteizm (gr. p,óvoę—sam, jeden, pojedyń-czy i 6 9-eói;=bóg, bóstwo) jednobóstwo, wiara w Boga jedynego, jest przeciwstawieniem po-liteizmu (ob.) czyli wielobóstwa. Wyznawcami M-u w znaczeniu najściślejszem wyrazu, są Żydzi, chrześcianie i wyznawcy islamu; w systemach religijnych Indów napotyka się także ślady M-u, będące raczej rodzajom monizmu. — Por.: Bóg i Politeizm, oraz Lang Andr.

Monoteleci, sekta chrześciańska, która wała w Jezusie naturą dwoistą, ale upatrywała w nim jedność woli i czynu, gdyż wola boska opanowała wolę ludzką. Zapoczątkowana stała w czasach cesarza bizantyjskiego Hera-kliusza z usiłowań pogodzeuia monofizytów (ob.) z kościołem prawowiernym; przeciw twierdzeniu monoteletów, że czyny Jezusa wypływały z działania zarazem boskiego i ludzkiego, wystąpili biskup jerozolimski i inni, rozpoczęła sie walka, której nie zażegnał ani edykt cesarski Ekthezys w r. 638, ani Typos r. 648. Dopiero szósty sobór powszechny r. 680 w Konstantynopolu zapewnił przewagę dogmatowi o istnieniu w Jezusie woli dwojakiej i dwojakiego działania. M. utrzymali się jako sekta Ma-ronitów (ob.) w górach Libanu.

Monotonia „Jednostajność“ „Jedno-tonność“, brak akcentacyi i modulacyi w głosie ludzkim, tak w mowie jako i w śpiewie. W sztuce plastycznej i malarstwie oznacza się tem mianem powtarzającą się i nużącą oko jednoksztatłność, jednobarwność, wynikającą już to ze sposobu traktowania przedmiotu, już leżącą w jego wyborze i przedstawieniu, w o-góle brak urozmaicenia, życia i t. p.

Monotremata, Jednoodchodowe, ob. Stekowce.

Monotropa—Korzeniówka, rodzaj roślin z rodziny gruszczyczkowatych (Pirolaleae). Należą tu 3 gatunki ziół o łodydze prostej, pokrytej, zamiast liści, łuskami bladożółtemi, o kwiatach pojedyńczych, wierzchołkowych lub zebranych w grona z przykwiatkami. Kwiaty wierzchołkowe zakwitają najpierw, są silnie rozwinięte, o kielichu i koronie 4—5 działkowej; boczne zwykle 4-działkowe; pręcików 2 razy tyle co płatków; słupek o jednej szyjce ze znamieniu lejkowatem, zawiązkiem nadkwiatowym, pozornie 4—5 komorowym. Zarodek bardzo mały, niezupełny, bez liścia. Wszystkie gatunki korzeniówek są saprofitami bezchlorofilowemi, czerpiącemi pokarm z obumarłych tkanek pod-śóieliska. Wszystkie tkanki tych roślin są skrzli-ste, kruche i zawierają wielką ilość garbników; Kamieński wykrył u korzeniowki komórki wielkie, licznie rozrzucone, które mają być właśnie zbiornikami tych garbników. W lasach cienistych Europy, zwłaszcza pod dębami, sosnami i świerkami, rośnie często M. Hypopitys wysokości 0,15—0,25 m. o kwiatach żółtawych, korzeniach mocno rozgałęzionych i pokrzywionych, na których Kamieński (1881) znalazł grzybnię jakiegoś grzyba, żyjącego w mykorhi-zie z korzeniówką. Według niektórych autorów korzeniówka jest pasorzytem na korzeniach drzew; przypuszczenie to należałoby sprawdzić. —M. uniflora L. rośnie w Ameryce północnej (od Kanady do Meksyku), w Indyach, Japonii.— M. fmbriata Gray w górach Kaskadowych Oregonn.

Monovar, m-to w prow. Alicante (Hiszpania), przy linii kolei Madryt - Alicante; uprawa wina, owoców południowych, 9 000 m-cow.

Monrad Detlev Gotard, minister i publicysta duński (* 24 list. 1811 f 1887). Ukończywszy teologię poświęcił się dziennikarstwu, R. 1848 mianowany ministrem robót publicznych; w niespełna rok po objęciu tego urzędu dano mu biskupstwo w Laaland-Falster. T. r. wybrany jako poseł do parlamentu duńskiego. Następnie powtórnie minister robót publicznych,

r. 1863 zaś prezes ministrów. W tym czasie wybuchła wojna z Prusami, i M. miał ciężkie zadanie w kierowaniu sprawami swego kraju ze względu na nieprzygotowanie wobec takiego przeciwnika. W r. 1871 objął znów dye-cezyę Laaland-Falster jako biskup. Pośród licznych prac najważniejsze: „Listy polityczne“ (1874—1882).

Monrad Marek Jakób ( * 1816—f 1897). Od r. 1851 do śmierci profesor filozofii w Chrystyanii, heglista, określił swoje stanowisko jako mistyczno-panteistyczne. Wydał wiele prac, pomiędzy niemi: propedeutykę (wyd. 5-e, 1892), etykę (wyd. 4-e,    1885), estetykę

(1890), logikę (1881), o prądach filozofii współczesnej (wyd. 2-e, 1885; wyd. 1-e w tłum.: „Denkrichtungen der neuren Zeit.“ 1879), o tajemnicach chrześciaństwa (1895; tłum.: „Die Mysterien des Christentums vom Gesichtspunkte der Veruunft“, 1896), o wolności woli (1897; tłum.: „Die menschliche Willensfreiheit und das Böse“, 1898), religia i chrześciaństwo (1885). Według, niego rzeczywistością jest idea, istotą—pojęcie, a bytem—myślenie. Idea objawia się w przyrodzie i życiu, a najwyższą jej modłą ziemską jest osobistość ludzka. Pierw-szem w niej, zarazem doskonałem objawieniem się idei jest wiara w bóstwo osobowe. Istotą rozumu jest, że daje on się ująć rozumowi boskiemu, tworząc zarodki tegoż; w ten sposób M. dochodzi do poznania i w końcu do zgłębienia

(Chrystyania 1898).

;idi.

269).

mistycznej nauki chrześciańskiej, godząc nie kończącą się nigdy wiedzę z wiarą, ubiegającą ostateczny tejże cel. Życie polega na usta-wicznem pokonywaniu i godzeniu sprzeczności. Pozytywizm jest koniecznym ogniwem w rozwoju idei, atoli będąc jej negacyą, posiada znaczenie przejściowe. P. o nim Mourly Void

Dr. I. H.

Monreale, m. w prow. Palermo (w. Sycylia), 330 m. npm., 7 km. na płd. zach. od Palermo, stolica arcybiskupa; katedra dobrze zachowana (z. 1174--89), najwybitniejsze dzieło stylu uor-mańsko-sycylijskiego z odrzwiami spiżowemi, mozajkami wspaniałemi i grobami kilku królów normańskich; dawny klasztor Benedyktynów (z w. XII) z biblioteką (17 000 t.), liceum, gimnazyum; uprawa owoców południowych; 20 000 m-ców. Na płn. zach. od M. dawny klasztor Benedyktynów San-Martino.

Monro, rodzina lekarska, zasłużoua zwłaszcza w dziedzinie anatomii i chirurgii: 1) Aleksander zwany Primus (* w Londynie 8 wrześ. 1697 — f 10 lip. 1767) syn chirurga wojskowego, który następnie osiadł w Edynburgu: M. kształcił się w Londynie pod przewodnictwem W. Cheseldena (ob.); odbywszy podróż naukową do Francyi i Hollandyi, w r. 1718 osiadł w Edynburgu, gdzie w r. nast. został prosektorem w Szkole chirurgicznej; w r. 1720 zaczął wykładać chirurgię i anatomię; r. 1721 mianowano go profesorem anatomii w tejże szkole; katedrę w uniwersytecie edynburskim otrzymał dopiero w r. 1725. Świeżo powstałe towarzystwo lek. wybrało go na sekretarza, a na stanowisku tym od r. 1732 wydał 6 tomów pamiętnika towarzystwa tego, umieszczając w nim wiele prac własnych. W r. 1759 ustąpił z katedry zajmowanej, na korzyść syna, także Aleksandra, i sam odtąd miewał już tylko odczyty kliniczne. Należał do najbieglej szych anatomów i chirurgów ówczesnych, a przyczynił się ogromnie do podniesienia uniwersytetu edyn-burskiego, naukę chirurgii także pchnął naprzód. Dzieła najgłówniejsze: „Osteology; or a treatise on the bones, etc.“ (Edynburg 1726; wyd. 6-e 1758; przekłady franc. (1759) i niem. (1761); „Essay on comparative Anatomy“ (Londyn 1744 i 1783; przekł. franc, i niem. 1766). —2) Donald M. syn starszy poprzedzającego (* w Edynburgu 1729—f 9 czerw. 1792), wykształcił się pod okiem ojca w mieście rodzinnym i w r. 1753 dyplom doktorski otrzymał, poczem wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej; r. 1756 został przyjęty jako licencyat do kollegium doktorskiego w Londynie, gdzie też w r. 1758 otrzymał miejsce ordynatora w szpitalu św. Jerzego, W r. 1760 z wojskiem wysłano go do Niemiec, powróciwszy stamtąd napisał: ,,An account of the disea-sas of the British military hospitals in Germany etc.“ (Londyn 1764); oprócz tego m. in. pisał o wodach mineralnych (1770, 2 t.); o hy-gienie wojska (1780, 2 t.), o chemii lekarskiej

i aptekarskiej (1788, 3 t.) i sporządził też wydanie zbiorowe dzieł ojca, poprzedzone życiorysem obszernym (1781). — W r. 1786 usunął się zupełnie od zajęć lekarskich.—3) Aleksander (Śecundus) brat młodszy poprzedzającego (* w Edynburgu 20 mar. 1733—f 2 paźd. 1817), wykształcony pod okiem ojca w uniwersytecie edynburskim, w r. 1755 po obrouieniu rozprawy „De testibus et de semine in variis ani-malibus“ otrzymał dyplom doktorski i w tymże już roku był mianowany profesorem anatomii i chirurgii, ale katedrę po ojcu objął dopiero w r. 1759, odbywszy przedtym podróż naukową do Londynu, Paryża i Berlina. Profesorem był do r. 1801 sam, później aż do śmierci wspólnie z synem, znów Aleksandrem, wykładał jednak tylko do r. 1808, wtedy też zaniechał również wykonawstwa chirurgii. Zasłużył się głównie jako anatom, zwłaszcza badaniem układu nerwowego i mózgu, profesorem był b. cenionym. Napisał m. in.: „An essay on the dropsy a. its différend species“ (Londyn 1756 i przekł. franc. (1760) i niem. (1762); „De ve-nis lymphaticis valvulosis“ (Berlin 1760); „Microscopical inquiries into the nerves and brain“ (Edynburg 1780); „Observations on the structure a. functions of the nervous system“ (t-że 1783, in fol. 2 tabl.), ,Experiments on the nervous system with opium and metalic substances“ (t-że 1793) i „Three treatises on the brain, the eye a. the ear (t-że 1797).—4) Aleksander (Tertius) syn poprzedzającego (* w Edynburgu 5 listop. 1773—f na wsi pod Edynburgiem 10 mar. 1859); nauki odbył pod okiem ojca i w r. 1797 dyplom doktorski osiągnął, poczym dalej kształcił się w Londynie i w Paryżu. W r. 1801 mianowany prof, anatomii i chirurgii zajmował katedrę naprzód razem z ojcem, od r. zaś 1817 sam, ustąpił z. niej w r. 1846. —Napisał m. in.: „Observations on crural hernia“ (Edynburg 1803); „The morbid anatomy of human gulled, stomach and intestines“ (t-że 1811 i 1830, 2 tabl.); „Outlines of the human body“ (t-że 1813, 1816, 1825; 4 t., 2 tabl.); „Observations on the thoracic duct“ (t-że 1814, z 4 tabl.); „The anatomy of the brain, with some observations on its functions“ (t-że 1831, 1832), wydał też dzieła pośmiertne ojca wraz z życiorysem jego (t-że 1840). — Por.:

„Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (IV, 267 —

nr j. r.

Monroe, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych Am. północnej: 1) stolica parafii Quachita w Louizyanie, nad rzeką spławną Quachita; spław bawełny i drzewa; 5 428 m-ców (1900).—2) stolica hr. tejże nazwy w stanie Michigan, nad rz. Raisin o 4 kim. od jej uścia do jeziora Erie, z którem połączona jest kanałem dostępnym dla statków; stacya węzłowa kolei żel. M-ców 5 043 (1900), zajmujących się przemysłem i ogrodownictwem.—3) Śtolica hr. Green w st. Wisconsin. Wielka fabryka wozów

i narzędzi rolniczych; m-ców 3 427 (1900); handel serem.—4) Twierdza pod Hampton w Wirginii.

T. A.

T. R.

M. Ko

Monroe Jakób, prezydent Stanów Zjednoczonych (* 2 kwiet. 1759 w hr. Westmorelan-dzie, Wirginia—f 4 lipca 1831 w N-Yorku). Pochodząc z jednej z najstarszych i najbardziej znanych rodzin Wirginii, która już przed nim dała Stanom Zjednoczonym trzech prezydentów (Washington, Jefferson, Madison), rozpoczął nauki prawne, od nich oderwała go wojna o niepodległość. Zaciągnąwszy się do zastępów powstańczych, uczestniczył z odznaczeniem w wielu bitwach, posuwając się po upływie lat paru na pułkownika, oraz spełniałniał różne misy e cywilne. R. 1782 wybrany na członka zgromadzenia prawodawczego Wirginii, r. 1783 przedstawia ten stan na kongresie, popierając dążności federalistyczne. Później przechodzi na stronę antyfederalistów i jako członek kongresu w r. 1788 głosuje z nimi przeciw artykułom konstytucyi nowej, wzmacniającym władzę rządu centralnego. R. 1790 wybrany przez Wirginię na senatora; r. 1794—6 posłuje w Paryżu, r. 1799 —1802 gubernator Wirginii, roku tym ponownie posłany do Paryża w charakterze posła nadzwyczajnego, z misyą zakończenia rokowań w sprawie odstąpiania Luizyany; w latach następnych odbywa poselstwa w Londynie, w Madrycie i znów w Londynie. R. 1811 wybrany ponownie na gubernatora Wirginii, porzuca niebawem to stanowisko, przyjmując na zaproszenia prezydenta Madisona urząd Sekretarza Stanu. R. 1814, podczas wojny z Anglią, gdy Anglicy zajęli Waszyngton, M. zostaje ministrem wojny i wykazuje na tern stanowisku energię niepospolitą. W uznaniu jego zasług długoletnich, w r. 1816 wybrany na prezydenta, obejmuje godność tę w r. 1817 i po upływie czteroletnim, wybrany ponownie, piastuje ją do r. 1825. Główne wypadki prezydentury M-go: nabycie r. 1819 Florydy od Hiszpanii, uznanie niezależności dawnych kolonii hiszpańskich i portugalskich, które od swych metropolii się oderwały (przyczyni w orędziu swem, wydanym w d. 2 grud. r. 1823 wygłosił zasadę niedopuszczalności wdawania się państw europejskich do spraw państw amerykańskich (ob. M-go Doktryna), oraz t. zw. „kompromis missouryjski“ (1820), na mocy którego na te-rytoryum leżącym na zachód od Mississipi i na północ od 36° 30’, niewolnictwo na zawsze zniesiono. Po złożeniu pełnomocnictw prezydenta, M. uczestniczył r. 1830 jako przewodniczący w zgromadzeniu zwołanem w celu re-wizyi konstytucyi stanu Wirginii. Wkrótce zamieszkał w Nowym Yorku, gdzie życie zakończył. — Bibl.: Gilman „J. M.“ (Boston 1883).

Monroego Doktryna. Gdy w początku trzeciego dziesięciolecia w. XIX mocarstwa. Świętego Przymierza zamierzały poprzeć Hiszpanię wobec zatargu jej z koloniami płd-amery-kańskiemi, które ogłosiły swe niepodległość (uznaną w r. 1822 przez Stany Zjednoczone), i gdy jednocześnie Rossya rozpoczęła kolonizacyę zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej, rząd Stanów Zjednoczonych, w porozumieniu z Anglią, postanowił wystąpić z deklaracyą, kładącą koniec tym zachceniom. Uczyniono to w orędziu napisanem przez sekretarza stanu Johna Quincy Adamsa i wydanem przez prezydenta Mon-roego (ob.) w d. 2 grud. r. 1823. Główne zasady tej deklaracyi, która otrzymała miano D-y M-go zawierają się w słowach następujących: „Nastał czas zaznaczenia, jako zasady, związanej z prawami i interesami Stanów Zjednoczonych, że ludy amerykańskie, dzięki wolności i niezależności, którą zdobyły, nie powinny w przyszłości stawać się widownią kolonizacyi dla jakiegokolwiek państwa europejskiego... Szczere i przyjacielskie stosunki, które istnieją pomiędzy Stanami Zjednoczonemi, a terni państwami, obowiązują nas do oznajmienia, że będziemy uważali wszelkie usiłowania z ich strony, przeniesienia ich systemu na którąkolwiek części tej półkuli, za zagrożenie naszemu spokojowi i bezpieczeństwu. Dotąd nie wtrącaliśmy się i nie będziemy się wtrącali do spraw znajdujących się w Ameryce posiadłości państw europejskich. Lecz wszelka interwencya do spraw któregokolwiek z rządów, który ogłosił swą niepodległość i ją utrzymał, i którego niepodległość, po dojrzałej rozwadze i zgodnie ze sprawiedliwością, przez uas uznana została, czy to w celu ujarzmienia tych rządów, czy to dla wywierania wpływu na ich losy, będzie przez nas uznana za wyraz wrogi względem Stanów Zjednoczonych“. Oświadczenie powyższe stało się dla polityki i dyplomacyi St. Zjednoczonych zasadą podstawną. Rząd Stanów stałe i niejednokrotnie na nie się powoływał w różnych zatargach (przeciw projektom meksykańskim Napoleona III; w r. 1895 podczas zatargu Anglii z Wenezuelą itd.).—Bibl.: Tucker „The M. Doctrine“ (Boston 1885).

Monrose LudwikMartial, pseudonim Ba-rizaina, aktora i dramaturga francuskiego (*1809 —f 1883). Występował w trupach prowincyo-nalnych, w Komedyi, Francuskiej, w Antwerpii, w Odeonie i Vaudevillu, w końcu ponownie w Komedyi Francuskiej. Był także profesorem w konserwatoryum. Napisał kilka komedyi; „Uu comique à la ville“ (1845, 1 akt), „La couronne de France“ (1847, 3 akty), „Figaro en prison“ (1850, 1 akt). Oraz tom poezyi „Petites Satires et Menus Propos“ (Paryż 1870). adz-

Monrovia, stolica rzeczypospolitej murzyńskiej Liberyi, pod 6° 19’ szer. płn. i 10°50’ dług. zach. od Gr., z 1. strony uścia rz. św. Pawła; klimat nieznośny dla Europejczyków; mierny port pod przylądkiem Mesurado, misya protestancka i katolicka, kolegium, 8 000 m-ców (w 1905). M.-środowisko handlu w całym

ad'/,.

S. Drz.

Mons (flamandzkie Bergen), miasto w Hai-naut ( Belgia) nad rz. Trouille, st. węzłowa linii kolei żel. i podjazdowych. Piękne budowle starożytne: kościół gotycki zbudowany r. 1450 — 1687 (Église collegiale Ste-Vaudru), ratusz w stylu gotyku późnego (1458 — 1467, kościół św. Elżbiety, wielki szpital; pomnik Leopolda I, Baidwina IX Flandryjskiego, Orlanda di Lasso (ob.). M-ców 27 072 (1904). W okolicy stalownie, mydlarnie, fabryki nawozów sztucznych, odlewnie, browary, fabryki maszyn, wkoń-cu kopalnie węgla. Tutejsze zagłębie węglowe obejmuje 15 klin. kw. powierzchni i liczy ok. 30 szybów. M. łączy się z rz. Skaldą kanałem. Siedziba trybunału pierwszej instancyi i sądu handlowego; Ateneum, szkoła średnia dla dziewcząt i chłopców, przemysłowa i górnicza, se-minaryum nauczycielskie, biblioteka publiczna, galerya, obrazów. — M. (M. castri locus) założono jeszcze za czasów Cezara; stolica hrabiów Hainaut, w Wiekach Średnich miejscowością było dość znaczną. R. 1572 dostało się w chwilowe posiadanie hr. Ludwika Nassau-

1905).

adz.

S. Drz.

adz.

państwie; odwiedzana przez 7 linii okrętowych (w r. 1907 727 067 tonn).

Mons, wyraz łaciński, znaczy dosłownie góra, pagór, w rozumieniu ogólniejszem: część miasta, zwana tak zwykle od wznoszącej się w niej góry; wszakże i taka dzielnica, która całkiem w równinie leżeć może; z szczególnem zaś uwzględnieniem Rzymu oznacza M. dzielnicę stolicy przesławnej. Liczono tam 7 takich montes, a. colles (=pagóry), skąd wzięło się wyrażenie Septimontium, które oznacza: 1) obwód wszystkich siedmiu pagórów, na których Rzym się wznosił. W skład jego najstarszy wchodziły następujące pagóry: Cormalus, Velia, Palatium, póżniejszemi czasy wszystkie trzy razem M. Palatinus zwane; Fagutal, Cispius, Op-pius, później razem noszące miano Esquilinus, a w końcu Śubura, dolina pomiędzy M. Palat. i Esquil., zwana także pagus Sacusanus. Najstarszy ten podział Rzymu ustąpił wskutek wielkiego wzrostu miasta w czasach późniejszych podziałowi na tribus urbanae (ob.). Obejmowała stolica naonczas z kolei następujące pagóry {montes, colles, arces, juga)- Palatinus, Quirinalis, Aventinus, Coelius, Viminalis, Esquilinus, Jauiculus, albo według innych źródeł, Tarpejus, i zwała się stąd urbs septicolis. Mieszkańcy, osiedli na tych pagórach miejskich, nosili nazwę Montani (=Górale), gdy tymczasem ludność, w obwodach wiejskich, do stolicy przynależnych zamieszkała, zwała się p ag a ni (wieśniacy), skąd też nazwa poganin się wywodzi. Ludność ta wiejska obchodziła jako wspólny dzień uroczysty tak zwane Pagana-1 i a (ob.), mieszczauie święcili uroczystość osobną, Montanalia zwaną. — 2) święto, obchodzone w grudniu na pamiątkę wliczenia wszystkich 7 pagórów do miejskiego obwodu rzymskiego.

skiego; w różnych odstępach czasu było w rękach francuskich. Miejsce urodzenia kompozytora Orłanda di Lasso (ob.).—Por.: Boussu „Hist. de la ville de M.“ (Mons 1868, 2 t.); Devillers „Inventaire des archives de M.“ (tamże 1882 — 86, 3 t.); Decamps „M. et ses environs“ (tamże

M. Ko

Mons Jan Chrzciciel, chemik i fizyk belgijski (* 1765 w Brukselli —f 1842 w Lo-wańjum). Jako młody praktykant aptekarski nabył gruntownych wiadomości chemicznych i ogłosił w 20-ym r. życia: „Essai sur les principes de la chimie antiphlogistique“ (Bruksella 1785); r. 1796 prof, chemii i fizyki doświadczalnej w szkole Centralnej w Brukselli i członek Instytutu francuskiego. W r. 1817 —1830 prof, chemii w Lowanium. Wyznawca zasad Lavoisiera (ob.), główne zasługi jednak położył dla fizyki, zwłaszcza zaś meteorologii; poświęcał się także agronomii. Z dzieł jego ważniejsze: „Principes d’électricité“ (t-że 1802), „Théorie de la combustion“ (t-że 1802), „Principes élémentaires de chimie philosophique“ (t-że 1818), „La chimie des éthers" (t-że 1837), a nadto liczne rozprawy w pismach, m. in. w założonych przez niego: „Journal de chimie et de physique“ (Bruksella 1800 — 02) i „Annales générales des sciences physiques“ (t - że 1819—21).

Mons Claudius, ob. Moslavina.

Mons Sacer (=Góra Święta) w Lacyum, na brzegu prawym rz. Anio, na którą plebejusze rzymscy, w r. 494 przed Chr., wywędrowali (secessio plebis in Montent Sacrum) i dopiero po dopięciu swego celu, aby spraw ich trybunowie ludowi, tribuni plebis (ob.), bronili, do Rzymu powrócili.

Monse Józef Wratysław, prawnik i historyk czeski (* 1733 w Nowem Mieście—f 9 lutego 1793 w Ołomuńcu), kształcił się u Jezuitów w Telczu, poczem przykładał się do filozofii w Pradze i do prawa w Wiedniu, gdzie uzyskał doktorat. Początkowo poświęcił się adwokaturze w Ołomuńcu, wszakże pod wpływem J. P. Riegera wstąpił na drogę naukową, otrzymał w uniwersytecie w Ołomuńcu katedrę i wykładał od r. 1768 prawo państwowe, od r. 1769 digesta i prawo kościelne; r. 1777— ' dyrektor biblioteki uniwersyteckiej, od r. 1778, po przeniesieniu uniwersytetu z Ołomuńca do Berna, dziekan wydziału prawnego. R. 1780 za zasługi naukowe otrzymał szlachectwo. Wytrawny prawnik, ogłosił wiele prac. Bardziej zasłynął jako historyk źródłowy przeszłości morawskiej.    K Chw

Monsefn, m-to w depart. Lambayaque w Peru, niedaleko od Eten, 8 000 m-ców, śród nich wielu Chińczyków; znane z wyrobu tornistrów.

Monseigneur, (fr.) tytuł ten bez dodatku należał do wielkiego delfina, syna Ludwika XIV. Z dodaniem imienia własnego rozpowszechnio-

adz.

adz.

adz.

N O.

A- Pol.

ny dla osób z godnościami wyższemi. Gdy etykieta została ustalona, utrzymał się dla hrabiów, parów, marszałków Fraucyi, ministrów, radców stanu, później biskupów. To odznaczenie honorowe zniosła Rewolucya w nocy d. 4 sierpniar. 1789; Napoleon nadawał je ministrom, którzy je zatrzymali do rewolucyi lipcowej; konkordat nie pozostawił go biskupom, powszechny zwyczaj jednak go utrzymał. N' Cj-

Monselet Karol, literat francuski ( * 1825 w Nantes—f 1888 w Paryżu), przybywszy do Paryża r. 1846 współpracował w kilku dziennikach, pisząc krytyki teatralne i felietony w tonie powierzchownym i o charakterze lekkim. Celował w monografiach, zwłaszcza o mało znanych autorach w. XVIII Wydał mnóstwo dzieł, z których najważniejsze; „La lorgnette littéraire“ (1857), „Les oubliés et les dédaignés (1857, 2 t.), ,,La franc —massonerie des femmes“ (1856, 7 t.), ,,Les galanteries du XVIII siècle“ (1862), ,,Hist. anecdotique du tribunal révolutionnaire“ (1853), ,,Les chemises rouges“ (1857, 8 t.), „Le musée secret de Paris“ (1859), „Almanach gourmand“ (1865 — 1870), „Les amours du temps passé“ (1875), „Physionomies parisiennes, acteurs et actrices“ (1868,), „Lettres gourmandes“ (1877), „Mes souvenirs littéraires“, nadto poezye zebrane p. n. „Poésies complètes“ (1881, 1889), oraz kilka komedyi.

Monselice, m-to w prowincyi paduańskiej we Włoszech, na stoku gór Enganejskich (La Rocca), nad kanałem Frassine - Bacchiglione i przy liniach kolei Padwa-Bolonia i M.-Legnano; ruiny zamku, pałac, kilka pięknych kościołów, muzeum starożytności, uprawa wina, kamieniołomy, przemysł jedwabniczy, handel, 3 372 m-ców (jako gmina 10 479).

Manseny, Sierra de, góry na pograniczu prowincyi Barcelona i Gerona (Hiszpania) dochodzące 1 700 m. ; obserwatoryum astronomiczne; widoki piękne.

Monserrat, ob. Montserrat.

Monsieur (fr.) bez dodatku od r. 1560 tytuł najstarszego syna królewskiego, z imieniem własnym początkowo tytuł synonim Monseigneur, później niższy, właściwy szlachcie podrzędnej, mieszczanom; ostatecznie w etykiecie ustalonej zależało to od stosunków wzajemnych. Kon-weucya zniosła ten tytuł jako niezgodny z równością obywatelską d. 9 paźdz. 1792, po rewolucyi jednak utrzymał się; Rząd tymczasowy i Konstytuanta r. 1848 usunęły go ze stosunków publicznych i urzędowych

Monsignore (włos.), w skróceniu Msgr., tytuł nadawany dostojnikom duchownym, a mianowicie: 1) prałatom honorowym kuryi rzymskiej, 2) protonotaryuszom apostolskim, 3) szambela-nom papieskim.

Monsigny Piotr (* 17 paźdz. 1729 w Fau-quembergue — f 14 stycz. 1817 w Paryżu) słynny kompozytor francuski. Późno, bo dopiero w dwudziestyintrzecim roku życia zbudził się w nim pociąg do kompozycyi. Prócz pobieżnych studyów harmonicznych u Gianot-tiego, M. nie otrzymał wykształcenia wyższego zawodowego. Mimo to tworzył opery oryginalne, opracowane efektownie i melodyjne, które ogromną cieszyły się wziętością w całej Europie. Największego powodzenia dostąpiły opery: „Le maître en droit“, „Le Cadi dupé“, „Aline reine de Golconde“, „Le déserteur“, „Labelle Arsène“, „L’ile sonnante“ i „Félix.“ W rewolucyi M., straciwszy posadę intratną administratora majątku ks. Orleańskiego, popadł w nędzę, później jednak dano mu posadę w konserwa-toryum paryskiem. W Warszawie śpiewano jego opery: „Wieszczka Urzella“ (1781), „Dyabla wrzawa“ (1787) i „Piękna Arsena“ (1788).

Mons pietatis, Ob. Lombard (dopełnienia do L.).

Monstera, Ob. Philodendron.

Monstrancya (Tabernaculum, Ostensorium, Ilierotheca), naczynie służące w kościele do wystawiania Najświętszego Sakramentu i noszenia go w processyach. M. zowie się po franc. Ostensoire (od łac. ostenclere = okazywać), także „słońcem“ soleil, z powodu promieni ją otaczających, „tabernaculum przenośnem“, tabernaculum portatile, ponieważ jest ruchoma i bywa noszona podczas processyi; „kulą“ sphae-ra, ponieważ niegdyś dawano jej kształt kulisty; „wieżą“, turris, ponieważ także dawano jej kształt wieżyczki i tak wyobrażają M-ę, którą św. Klara wynieść kazała do bram swego klasztoru, obleganego przez Saracenów. — W początkach M., zwana także remonstrantia, była puszką małą, na nóżce nizkiej, otoczoną promieniami i mającą krzyż na wierzchu. Wkładano hostyę w środek tej puszki, i tak wystawiano ją ku uczczeniu czyli adoracyi wiernych. Niedługo potem zaczęto dawać M-yi kształt wyższy, a nadewszystko od stu lat przybrała rozmiarów wielkich i okazałości nadzwyczajnej. „Księżyc“ w moustrancyi, lunula, który znajduje się w środku promieni i przeznaczony jest na przyjęcie hostyi św., powinien być zło ty, albo srebrny pozłacany; sama zaś M. może być z materyału mniej kosztownego, np. z brou-zu pozłacanego lub posrebrzanego. Przed w. XIII nie używano M-i. Na soborze kolońskim r. 1552, postanowiono, że ma być wystawiany Najśw. Sakrament tylko na Boże Ciało i przez oktawę tego święta; później Kościół pozwolił, iżby był wystawiany ku uczczeniu, czyli adoracyi wiernych, podczas większej części świąt uroczystych i aby często udzielano błogosławieństwa M-yi. Poświęcanie M-i, należy do biskupa, ale może ou według prawa kanonicznego upoważnić do tego kapłana innego.

Monstrelet Enguerrand de, kronikarz francuski (* w końcu w. XIV we Flaudryi—f 1453), napisał ciąg dalszy kroniki Froissarta (ob.) zę stanowiska interesów burgundzkich (1. 1400 —

1444) (wydał ją Douet d’Arcy, Par. 1857--62,

ce homo (Paryż, Louvre). Z dobitnością charakterystyki łączył bogactwo barw szkoły weneckiej.—2) Benedykt, syn poprzedzającego, malarz i rysownik (* 1470 — f po 1535), autor Trójcy św., św. Moniki i św. Jana (Vicenza, tum) i wiele sztychów, zbliżonych w charakterze do szkoły weneckiej, a w technice do dzieł Dürera (ob.).

Montagnana, m-to w prow, paduańskiej we Włoszech, przy linii kolei Monfelice - Legnano, otoczone murem z wieżami; kościół gotycki, ratusz z malowidłami pięknemi; przemysł włóknisty, garbarski, handel, 3 500 (jako gmi-ua 10 000) in-ców.

Montagu a. Montacute, a. Montague T o-m a s z, wódz angielski (* 1388—1428), syn Jana M., trzeciego lorda Salisbury. Walczył od lat młodych we Francyi podczas wojny stuletniej, odznaczył się w bitwach pod Honfleur, Azincourt, Caen, Falaise, Rouen i został r. 1419 namiestnikiem głównym króla w Normandyi oraz otrzymał tytuł hrabiego Perche. Uczestniczył w bitwie słynnej pod Melunem (1420). Jako wielkorządca Szampanii i Brie odniósł zwycięstwa pod Orovant (1423) i Verneuil. Z powodów osobistych czynny w spisku na życie Filipa Dobrego. Dzięki odniesionym przez M. zwycięstwom pod Mans, Mayenne, Montaimé, Vendômois i in. Anglicy uzyskali drogę otwartą do pochodu na Orlean. W bitwie pod Orleanem (1428) odniósłszy rany śmiertelnie, zmarł w tydzień później (3 list.). M. był bardzo popularny

adz

6 t.). Kronikę M-a prowadził dalej Mateusz d’Escouchy (wydał go Beaucourt, 1863), który sprzyjał Francuzom.

Monstrum, ob. Potwór.

adz

Monsnmmano, a. Montesummano, m-to w prow. Lucca (Włochy) nad rz. Nievole; dawny zamek; pomnik urodzonego tu poety Giu-stiego; 1 000 rn-ców (jako gmina 7 000). W pobliżu jaskinia stalaktytowa, odkryta w r. 1849 z dwiema ciepłemi sadzawkami solankowemi (32°—40°), których oparami leczą reumatyzm, zapalenie stawów i rwę kulszową. — Por.:

adz.

adz

„Der Kurort Monte Catini u. d. natürliche Dampfbad M.“ (Wiedeń 1893).

VI. Ko.

ny, Eleonory Kent) wyszła za Ryszarda Nevila, któ-Montabaur, miasto w reg. Wiesbaden przy ry odziedziczył tytuł lorda Salisbury, dr. żel. Engers - Limburg. Pomnik kr. Wilhelma I I, tudzież pedagoga Kechreina; seminaryum nauczycielskie, gimnazyum katolickie, różne zakłady przemysłowe. Źródło kwaśne. 3 740 m-ców (1905), przeważnie katolików. W pobliżu kopalnie srebra i żelaza. Niegdyś rezydencya arcybiskupów trewirskich.

Mont Karol Mary a, poeta flamandzki (* 1857 w Wambeeku w Brabancie), przykładał się do filozofii, później do prawa w Louvain, w r. 1880 profesor języka i literatury holenderskiej w Ateneum w Tournai, zaś r. 1882 w Antwerpii. Pisywał poezye liryczne oraz sielanki prozą. Z jego prac krytycznych zasługują na uwagę: „Losse sche-tsen“ Utrecht 1899 — 90, 3 t.); „Die groote vlo-rainger“ (H. Conscience, Ian vou Beers, T. Benoit, Brukselle 1901) oraz studya dotyczące malarzy belgijskich „Het Schilder boek“ (Antwerpia 1902). M. byl jednym z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu flamandzkiego. Poe-zye jege, acz bardzo piękne w formie, mają jednak mało uczucia i zabarwienia indywidualnego. Albert Möser przetłumaczył na język niemiecki niektóre jego sielanki (Berlin 1893), oraz I wśród Anglików, jego śmierć uważali Francuzi za powieści poetyckie. —Por. O Hauser „Die nieder- łaskę niebios. Jedyna jego córka (z pierwszej żo-ländischeLyrik“ 1875 —1900“ (Lipsk 1901).

adz.

M, Ko.

skiego i współdziałał przy objęciu przez tegoż tronu Anglii. Był uczestnikiem grupy liberalnych przywódców angielskich (Russell, Somers, Wharton i in.), której dano miano Junty i która przez długi czas na politykę angielską znaczny wpływ wywierała. R. 1689 mianowany członkiem Rady tajnej, 1695 kanclerzem Skarbu. Dwukrotnie żonaty: raz z najbogatszą dziedziczką ówczesną, Elżbietą, córką

Montagu Ralf, książę, mąż stanu angielski ( * 1638 -f 9 marca 1709). Piastując rozmaite godności na dworze angielskim, powodzenie swe zawdzięczał kobietom i intrygom, w których był mistrzem. W 1. 1669, 1676 odbywał poselstwa do Francyi. Nie wahał się brać pieniędzy od rządu francuskiego, Montafon (Mon ta von), dolina w Voralbergu, w którego interesach przyczynił się w r. 1679 otoczona od zachodu łańcuchem gór Rätikon, do obalenia hr. Danby, przyczem jednak a od południa zamknięta przez grupę Sil- z trudnością uniknął uwięzienia. Przez czas vrette. Dolinę przecina rz. 111. M-cy (7 110wr. jakiś popierał roszczenia księcia Monmouth 1900) zajmują się hodowlą bydła. Miasto (ob.), nast. został stronnikiem Wilhelma Orań-główne Schruns.—Por.: O. v. Pfister „Das M. mit dem obéra Paznaun“ (Augsburg 1884);

M. Ko.

Sander „Beiträge zur Gesch. v. Bludenz M. und Sonnenberg“ (Innsbruck 1897 — 1904.

Montagna: 1) Bartłomiej, malarz włoski (* 1440—45 pod Brescią—f 1525 w Vicenzy) kształcił się pod wpływem Mautegni, a także Belliniego i Carpaccia. Czynny w Wenecyi,

Bassano, Padwie i Weronie, głównie zaś w Vicenzy. Gł. dzieła: fresk z życia św. Błażeja hr. Southampton, powtórnie z Elżbietą Caveu-(Werona), Madonna w otoczeniu świętych i gra- dish, wdową po ks. Albermarle, również bardzo jących aniołów (Medyolan, Brera), Marya w oto- posażną, małżeństwom tym zawdzięczał swe czeniu świętych i Bernardina da Feltre (Berlin), stanowisko, które pozwalało mu rozwijać prze-św. Magdalena pod baldachimem (Vicenza), Ec- pych niesłychany. Odznaczał się inteligeucyą

i wykształceniem, pułów.

adz.

Montaigne (wł. Eyquem de M.j Michał, myśliciel i pisarz znakomity (* na zamku M., w dawnej prowincyi Périgord (dep. Dordogne) 28 lut. 1533 —f t-że 13 wrześn. 1592). Życiorys. — Pochodził ze starożytnej, poważanej i zamożnej rodziny mieszczańskiej Eyquemôw, w której posiadaniu już w w. XIV liczne znajdowały się dobra w dorzeczu Garon-ny, m. inn. zapewne i słynny Château-Yquem, w Sauternes. Pradziad M-a, Ramon Eyquem „kupiec i obywatel miasta Bordeaux“, gdzie rybami solonemi handlował, w r. 1477 nabył ów zamek M. o kilka kim, od rz. Dordogne oddalony, a przynależny wówczas do baronii Montravel, która znów była jedną z włości lennych arcybpstwa Bordeaux. Dziad, Grimon E., wyłącznie prawie trudnił się kupiectwem. Ojciec M-a, Piotr, który już na zamku się był urodził (1495), jął się, jako młodzieniec, rzemiosła wojennego. Towarzyszył Franciszkowi 1 w wyprawie do Włoch, gdzie miał sposobność wielką poznać wartość kultury wyższej i odczuć urok Odrodzenia. W drodze powrotnej (1528) poślubił Antoninę de Louppes (wł. Lopès), bogatą żydówkę hiszpańską, z której siedmioro miał dzieci. Koniec życia spędził na gospodarce i pełnieniu urzędów rozlicznych z wyboru: kolejno był syndykiem, sędzią, na-koniec 2 lata — merem w Bordeaux; opiekował się chętnie oświatą; podźwignął kolegium gwijeńskie; dzieci swoje podług własnej, oryginalnej metody wychowywał. Lata niemowlęce M-a upłynęły pośród chłopów okolicznych którym go powierzono, ażeby się zawczasu przyzwyczaił „zwracać do tych raczej, którzy ręce do nas wyciągają, aniżeli do tych, któ-Montaiglon A n atol de Courde de, eru- rzy odwracają się od nas tyłem". Jedynym dyta francuski (* 1824 w Paryżu — + 1895 w nauczycielem jego był z początku niejaki Hor-Tours), wy Chowaniec Ecole des chartes, sekre- stanus, Niemiec, który, nie znając wcale ję-tarz jej i profesor bibliografii. Wykształcony zyka francuskiego, mówił ze swym wychowań-

adz.

adz.

adz.

adz.

ale też brakiem skru-

T. R.

Montagu Marya Pierrepont, pisarka angielska ( * 1689 w Thoresby —f 1765), spędziła 1. 1716—19 z małżonkiem swoim, lordem W ort ley, posłem angielskim, w Konstantynopolu, a po powrocie do Anglii próbowała wprowadzić szczepienie ospy ochronne. Zamek jej Thwickenham gromadził wybitnych pisarzy owego czasu (Addison, Steele, Young, Pope i in.). W 1. 1739 — 61 bawiła we Włoszech. Oprócz „Town Eclogues“ (1716) znane są jej listy dla swych zalet stylistycznych i spostrzegawczości psychologicznej. „Letters“ wyszły r. 1763 (2 t.), „Letters a. works“ 1803, 1817, 1837 i 1892 (2 t.).

Montagu Edward Wortley, literat angielski (* 1713—f 1776 w Padwie), syn Lady Mary M., zbiegł ze szkoły, aby sprzedawać ryby lub wino, podróżował po całym świecie i nabył znajomość wielu języków, prowadził życie cygańskie, co go uczyniło bohaterem romansów. Napisał: „Reflexions on the Rise a. Fall of the ancient republics adapted to the present state of Great Britain“ (Londyn 1759), „Observations upon a supposed antique bust at Turin“ (t-że 1763). Pod jego nazwiskiem wydano też Pamiętniki (Londyn 1778, 2 t.) i Autobiografię (1869) wiarogodności podejrzanej.

Montagu Elżbieta, pisarka angielska ( * 1720 w N.-Jorku — f 1800); zamieszkawszy r. 1750 w Londynie otworzyła salouy, do których uczęszczali różne znakomitości (Walpole, Burke, Garrick, Reynalds); z pism jej znane są zwłaszcza: „An essay on the writings and genius of Shakespeare“ (Londyn 1769), przełożony przez Voltera na jęz. francuski, oraz liczue listy.

Montagu Bazyli, pisarz angielski (* 1770 w Boulogne-s.-Mer — f 1851), syn naturalny i adoptowany Jana hr. Sandwich, adwokata trybunału londyńskiego, przyjaciel Coleridge’a i Wordswortha; poświęcał się prawoznawstwu i proponował zniesienie kary śmierci, w tym też celu założył T-stwo (1809). Zajmował się także filozofią i wydał dzieła Bacona (1825 — 37, 16 t.), oraz pisał szkice o nim. Prace jego są bardzo liczne, ważniejsze: „A summary of the law of set Oft“ (Lond. 1801), „A digest of the bankrupt laws“ (t-że 1805 — 07, 4 1), ,,The opinions of differents authors upon the punishment of death“ (t-że 1809j, „An outline of a course of lectures upon the conduct of the understanding“ (t-że 1824), „Knowledge, error, prejudice an dreform“ (t-że 1836), „Adam in Paradise a view of man in his first state“ (1837).

w różnych dziedzinach wiedzy, poświęcał się głównie początkom sztuki i literatury francuskiej i wydał mnóstwo prac, które wyjaśniły wiele spraw ciemnych, dotyczących sztuki Średniowiecza i Odrodzenia. Z ważniejszych jego dzieł wymienić należy: „Mein, pour servir à l’hist. de l’académie royale de peinture“ (Paryż 1853, 2 t.), „Recueil général et complet des fabliaux des XIII et XIV siècles“ (t-że 1872—90, 9 t.), „Michel-Ange et les statues de la famille Médicis à l’église Saint-Jean de Florence“ (1877), „La famille des Juste en Italie et en France" (1877). Wydał nadto liczue teksty autorów dawniejszych oraz opracował wydania krytyczne dzieł La Fontaina, Pog-gego, Gringora; redagował w 1. 1851 — 66 „Arch. de l’art français“ i współpracował w wielu pismach, poświęconych sztuce. Pisał także poezye o formie pięknej: „Sept dizaines de sonnets tirés de Rabelais“ (1881), „Sonnets tourangeaux“ (1885), „Sonnets de la Chaise“ (1885).

zawarł małżeństwo „z rozsądku“ z

cem po łacinie, w tymże języku zwracali się doń rodzice i służba; w ten sposób łacina stała się jego językiem ojczystym i w 7-ym roku życia M. tłumaczył Owidyusza, „po francusku zaś rozumiał tyleż, co po arabsku“. Siedmiolecie następne spędził w kolegium, gdzie znajomością łaciny w podziw wprawiał wszystkich profesorów, nawet takich jak Buchanan, Muret, Grouchy i inn. Po ukończeniu szkół w Bordeaux (1546), gdzie się czas jakiś przykładał jeszcze do logiki, udał się do Tuluzy na wydział prawny, a po zdobyciu stopnia naukowego wstąpił na drogę urzędniczą i został najpierw (1555) radcą izby skarbowej (cour des aides) w Périgueux, wkrótce zaś (1557) — członkiem parlamentu w Bordeaux. Urzędnikiem przykładnym nie był; załatwianie formalne różnych spraw bieżących nie zgadzało się z usposobieniem jego żywem, przekupstwo zaś sędziów, tak rozwielmożnione w owych czasach, i prześladowania różnowierców odstręczały go od udziału w „polityce“. To też 15-letnie urzędowanie M-a polegało głównie na szkicowaniu karykatur oraz na corocznych niemal wycieczkach pod jakimś pozorem: to do Paryża (gdzie w r. 1562 zmuszony był złożyć przed prezydentem parlamentu „wyznanie wiary“ katolickiej), to do Bar-le-Duc (dokąd towarzyszył królowi), to do Rouen (gdzie spotkał trzech brazylijczyków, których opisał później w rozdz. o „Ludożercach“) i t. d. Za to jednak ten znienawidzony przez M-a parlament dał mu sposobność poznania (1557) człowieka szlachetnego i prawnika znakomitego, Stefana de La Boétie (ob.), który został serdecznym jego przyjacielem, wywarł nań wpływ dobroczynny pod względem moralnym i dla swej prawości i u-mysłu niepospolitego był wprost uwielbiany przez młodszego o dwa lata M-a. Po śmierci przedwczesnej (1563) przyjaciela wydał, z przedmową, większą część jego puścizny literackiej (1570), z wyjątkiem wszakże „Mémoires de nos troubles“... oraz słynnego pamfletu politycznego „Discours de la servitude volontaire“, którego ogłoszenia zaniechał ze względów taktycznych podobuo, a który ukazał się bezimiennie w r. 1574 ( w ułamkach) i 1576 — w całości. Niedawno badacze tak poważni jak Champion, Armaingaud i inni udowodnili (1910), że La Boétie nie mógł napisać wielu ustępów owej rozprawy, utrzymują zaś, że autorem ich jest właśnie sam M. — W r. 1565 M.

Franciszką de la Chassaigne, panną bogatą, która kilkorgiem dzieci go obdarzyła (z tych „dwoje czy troje“ — jak sam opowiada — w wieku niemowlęcym umarło). — W r. 1568 M., straciwszy ojca, został głową rodu i panem na zamku, od którego wtedy dopiero przybrał nazwisko M, W r. 1569 ukończył i wydał pierwszą swą pracę — przekład z łaciny

Wiel. Enc. Powsz Illustr. Ser. Z. Tom XLVII. Zesz. 375a.

„Theologia naturalis“, dzieła lekarza i filozofa hiszpańskiego, Rajmunda Sebondus a. Sabundus (f w Tuluzie 1432), o którym znacznie później pisał w jednym z najznakomitszych rozdziałów swoich „Szkiców“ (ks. II, rozdział XII, „Apologia Rajmunda“). Na wiosnę r. 1571 M., „znudzony“ życiem publicznem, osiada na wsi i na przeciąg lat 9-ciu usuwa się w zacisze domowe, a zamknąwszy się niemal w swej wieży, pośród ulubionym ksiąg, przeważnie klasyków łacińskich i dziejopisarzy, tworzy owe dzieło, które miało go wsławić. I teraz jednak nie pozostawiają go zupełnie w spokoju: w r. 1571 obdarzony przez Karola IX łańcuchem orderu św. Michała, r. 1572 uczestniczył w zgromadzeniu kawalerów tego znaku w Paryżu; r. 1574 pośredniczył na rzecz króla w zatargu z parlamentem w Bordeaux; r. 1576 dostał od Henryka III, a r. 1577 — od Henryka Bourbona godność szambelańską. — W r. 1580 w Bordeaux ukazały się dwie pierwsze księgi dzieła: „Essais de messire Michel, seigneur de M.,“ poczem wybrał się niezwłocznie do Paryża, aby osobiście ofiarować je królowi. Wówczas pierwsze objawy cierpienia dziedzicznego (kamienie nerkowe) zmusiły go u wód szukać ratunku: siada więc na koń i przedsiębierze długą, uciążliwą podróż przez Niemcy, Szwajcaryę, Tyrol do Włoch. „Journal“ tej podróży, która od lipca r. 1580 trwała do grudnia 1581, pisany częściowo po włosku, znaleziony i wydany po raz pierwszy przez Querlona w r. 1774, doczekał się wydania poprawnego dopiero w r. 1889 przez A. d’Ancona, w Citta del Castello p. n. „L’ Italia alia fine del secolo XVI⁰, giornale del viaggio di...“ i jeszcze lepszego—przez Lautreya (Paryż 1907;. Z „Dziennika“ tego wyziera postać obserwatora bystrego i ciekawego, pisarza trochę bezładnego i kapryśnego. Najbardziej coprawda zdrowie własne go obchodzi, poza tem jednak —wszystko, co widzi: krajobrazy, obyczaje, pamiątki dziejowe, spory religijne w drodze zasłyszane. Pije wody mineralne w Plombières, nie znosi piwa niemieckiego, wydziwia nad Szwajcarami za brak serwet odpowiednich (jadał palcami); wolny od szowinizmu, po bratersku wita każdego obcego („embrasse un Polonais comme un Français“); w Weronie przygląda się nabożeństwu w synagodze; w Ferrarze odwiedza Tassa w domu obłąkanych; w Loretto składa wotum srebrne; pod Lukką wydaje bal włościan-kom okolicznym i gościom kąpielowym; w Rzymie zwiedza bibliotekę watykańską, zachwyca się świetnością ruin, obcuje z „drogiemi“ kurtyzanami, słucha mszy papieskiej („ceremonii nietyle pobożnej, ile wspaniałej“), na posłuchaniu u Grzegorza XIII dumny jest z tego, że Jego Świętobliwość podsunął mu nieco koniec swego pantofla; oddaje „Szkice“ do cenzury papieskiej i otrzymuje po wielu staraniach oby-

watelstwo zaszczytne Rzymu (Ja plus noble ville qui fut et qui sera jamais“). — We wrześ. r. 1581, „będąc daleko od Francyi a jeszcze dalej od myśli o czymś podobnym“, M. dostał wiadomość o obiorze go na mera Bordeaux. Schlebiało to jego ambicyi (na urzędzie tym, który dawano szlachcie jeno, poprzednikiem jego był marszałek Biron), zarazem jednak krępowało tę niezależność moralną, którą nadewszystko cenił; wahał się więc i rno-żeby odmówił, gdyby nie rozkaz królewski, udania się bezzwłocznego na miejsce. Wrócił tedy przez Lugdun i przyjął godność ofiarowaną, nie kryjąc przed wyborcami swoich zasad i poglądów na służbę publiczną, które potem w rozdz. X księgi III wyłuszczył. Urzędowanie dwuletnie upłynęło mu gładko: opiekował się kolegium, którem słynny Vinet wtedy kierował; na inauguracyi nowego trybynału zaprzyjaźnił sie z de Thouem, przyszłym dziejopisarzem znakomitym, jeździł do Paryża w sprawach swego miasta. W grud. r. 1584 gościł u siebie na zamku króla Nawary i opisał to w „Efemerydach“ wydanych dopiero przez Payena w r. 1855. — W r. 1583 obrany powtórnie. Chwiejny w polityce, katolik i rojalista umiarkowany, pośród zamieszek wszczętych przez Ligę, a podsycanych przez Małgorzatę, nie mógł zadowolić fanatyków żadnego stronnictwa, | „dla gibelinów był gwelfem, dla gwelfów był gibelinem“. Bohaterem też nie był i podczas zarazy morowej, która wybuchła w Bordeaux i niemal połowę ludności porwała, trzymał się zdaleka od miasta, tłumacząc sobie i innym, że przecież niczem mu pomóc nie zdoła. Wrócił więc do życia prywatnego, do pracy nad wydaniem nowem swoich „Szkiców“, przerobionych i pomnożonych o księgę trzecią, które też ukazało się w r. 1588, tym razem w Paryżu. Wtedy to poznał tam pannę de Gournay, która z wielbicielki gorącej stała się wkrótce jego fille d'alliance, przyjaciółką najbliższą i wykonawczynią jego testamentu literackiego. Odwiedziwszy ją w jej dobrach w Pikardyi, towarzyszył dworowi do Chartres i Rouen; w ciągu paru godzin więziony był w Bastylli przez Ligę; był w Blois na otwarciu Stanów Generalnych, widział się tam znów z de Thouem i poznał Stefana Pasquiera, któremu jednak „szczebiot gaskoński“ M-a się nie podobał. W r. 1589 poznał się i zbliżył z Char-ronem (ob.), uważanym przez niektórych za jedynego ucznia i spadkobiercę filozofii M-a. — Po zgładzeniu ostatniego z Walezyuszów i wstąpieniu na tron Henryka IV, nowe widoki powodzenia otwierały się przed szermierzem to-lerancyi i ludzkości, zbyt jednak zrażony był do zgiełku i intryg dworskich, ażeby ulec pokusie. „Monarchowie— pisał—dają mi już bardzo wiele, jeżeli mi nic nie odbierają“. Lata ostatnie spędził na dalszem przerabieniu swego dzieła w zaciszu. Krótkotrwałe zapalenie gardła sprowadziło śmierć, którą spotkał jako katolik przykładny. — Piotr de Brach, poeta z Bordeaux, na prośbę wdowy, podjął się upo rządkowania rękopisów pozostałych, na których podstawie p. de Gournay dokonała redakcyi ostatecznej wydania trzeciego „Szkiców“ (Paryż 1595). — Wszystkie 3 wydania oryginalne powtarzane były niejednokrotnie; np. wyd. z r. 1580 — przez Dezeimerisa i Barckhausena w Bordeaux (1870 — 3, 2 t.), - z r. 1588 — przez Motheau i Jouausta w Paryżu (1872 — 89, 7 t.), z r. 1595 — przez Courbeta i Roye-ra (5 tom., Paryż 1872 — 1900). Nako-niec, biblioteka w Bordeaux posiada egzemplarz „Essais“ (wyd. 1588) opatrzony licznemi uwagami i dodatkami autora na marginesach, które znacznie się różnią od tekstu z r. 1595. Na podstawie tego egzemplarza dokonali wydań: Naigeon (4 t., 1802), Desoër de TAuluaye (4 t., 1818), Amaury Duval (6 t., 1820) i inni; wydanie najnowsze, 4-tomowe rozpoczął Fortunat Strowski w r. 1906 w Bordeaux. —Ż innych krajów najpierw w Anglii poznano M-a, gdzie już w r. 1603 ukazały się „Essais“ w przekł. Jana Flo-rio (nowe wyd. 3 t. z przedmową Saintsbu-ryego, Lond. 1892—3). W Niemczech dopiero w r. 1793 Bode wydał w 7 tomach „M-s Gedanken u. Meinungen“, wyboru zaś pism dokonali: Dyhrenfurth (Berlin 1895) i Kühn (Strassburg, 1900 — 1, 5 tom.). W Rossy i przekład częściowy podał Wołczkow w r. 1762 p. n. „Opyty Michajły Montanijewy“, całkowity zaś, z dodatkiem życiorysu autora, wyszedł dopiero w r. 1891—2 („Panteon Literatury“). Po polsku istnieje niewielki „Wybór pism“ w przekł. Lacka (wyd. „Symposionu“, Lwów 1909), B) M. jako filozof. — „Szkice“ M-a są punktem szczytowym w rozwoju myśli francuskiej w dobie Odrodzenia. Wszystko to, co Dolet, Rabelais (ob.) i inni wypowiedzieli dorywczo i ułamkowo, u M-a znajdujemy szeroko rozwinięte i uzasadnione, chociaż w żaden system również nie ujęte. Nikt inny nie skupia w sobie tylu cech właściwych temu okresowi burzenia powag zaśniedziałych. Po M-u średniowiecze pogrzebane jest nazawsze. Wyzwolenie jednostki z więzów tradycyjnych umożliwiło rozkwit indywidualizmu również i w dziedzinie filozofii, stworzyło typ myśliciela, który bada „siebie bardziej, niż jakikolwiek inny przedmiot“, który widzi w tern „fizykę i metafizykę swoją“, który dumnie powiada: „Je suis moy mesme la matière de mon livre“. Bo też „Szkice“ były dla M-a przedewszystkim środkiem coraz lepszego zgłębiania natury własnej, ułatwiały mu coraz dokładniejsze odzwierciedlanie tego typu mędrca, który sobie wytworzył. A najbardziej go obchodzą zagadnienia moralne, poszukiwania dróg wiodących człowieka ku szczęściu, które jest celem samoistnym i najwyższym. Gdy zamiast „szczęścia“ podstawia „rozkosz“, gdy mówi: „toutes les opinions du monde en sont là, que le plaisir est nostre butu lub: „le dernier but de nostre visée c'est la volupté'¹, jest oczywiście epikurejczykiem. Ten ton pogodny, radosny, niekiedy może nawet lekkomyślny, tworzy tło zasadnicze w jego pojmowaniu życia i świata. Łączy się to jednak w nim w sposób nieco dziwny, zwłaszcza w okresie wcześniejszym, ze stoicyzmem, naprawdę szczerze odczuwanym przezeń i wielbionym niemal pod wpływem ukochanych mistrzów Seneki i Plutarcha (ob. te nazw.), oraz żywego przykładu niezapomnianego Stefana La Boëtie. Przywiązanie do ciała, jego potrzeb i rozkoszy nie przeszkadza mu wierzyć w cnotę, czcić bohaterstwo, do którego sam nie czuje się zdolnym, i, czołgając się przy ziemi, widzieć lot wysoki orłów. Szczyci się w każdym razie, że zachował zdolność do sądu moralnego w czasach, gdy cnota wydawała się tylko jakimś Jargon du collège“. Tę wolność sądu o święcie otaczającym i niezależność moralną ce-uił zawsze wysoko, bodaj nadewszystko. Pojęcie „cnoty“ poddawał rozbiorowi i trzy stopnie jej rozróżniał: najniższy w razie, gdy pełnienie jej, jako zgodne z instynktami wrodzonymi, a nieświadomymi nie wymaga wysiłku żadnego i żadną nie jest zasługą; wyższy, gdy połączone jest ze zmaganiem się wewnętrznem i każe się piąć po ścieżkach stromych a ciernistych; i najwyższy, gdy człowiek osiąga taką doskonałość, iż cnota staje się drugą jego naturą, on zaś nie zna znowu walki z sobą. Takimi byli Sokrates („najdoskonalszy z ludzi“) lub Kato z Utyki. Nie lubił jednak M. pod tym względem przesady i stawiania nakazów niewykonalnych. „ Ces humeurs transcendantes—powiada—m'effraient comme les lieux hautains et inaccessibles“, gdzieindziej zaś zapytuje: „A quoi faire ces pointes élevées de la philosophie sur lesquelles ancun être humain ne se peut asseoir?“ — W tym jak i wielu innych wypadkach M. zalecał umiarkowanie (które, trzeba to przyznać, nieraz się staje u niego kultem „złotego środka“). Nienawidził natomiast niby cnoty (lâche et catarrheuse), która jedynie przez tchórzostwo powstrzymuje od występku. Młodzian powinien być zdolny do wszystkiego, nawet do rozpusty, od której niech go odwodzi wola rozumna i silna, nie zaś strach i bezsilność. Najpiękniejsze dusze te, co posiadają „ Cne riche composition“. Przykładem znów Sokrates, który się nie uląkł więzienia i trucizny, a jednocześnie potrafił jeździć z dziatwą na drewnianym koniku. Zdrowe tło moralne dopuszcza nietylko polot myśli niekrępowany niczym, lecz i pewną swawolę językową—to też w rozdz. „Sur des vers de Vergile“ (ks. III), pozbawiony już uciech młodości, wydaje jednak jeszcze „zmysłowości“ swojej wspaniałą ucztę pożegnalną.—Jak widać z powyższego, rdzeniem poglądu M-a na świat było pauteistyczne, żywiołowe, renesansowe umiłowanie życia; z zasadniczym tym jednak wątkiem ^splata się w nim nuta inna, która brzmi o tyle mocno, że w oczach potomności zabarwia sobą całą postać duchową filozofa. Po części, zapewne pod wpływem warunków społecznych, anarchii i walk bratobójczych, pod wpływem może czynników tak osobistych jak zdrowie nadszarpnięte, po części nakoniec pod wpływem może takich pisarzy jak Prane. Pico de la Mirandola, Korneliusz Agryppa i Sanchez (ob. te nazw.), około r. 1574 w umysłowości M-a kształtuje się ten zarodek zwątpienia, który słynne motto: „Que sais-je?li czyni urzędowym niemal jego godłem w dziejach myśli ludzkiej. Niema nic stałego: wszystko się zmienia, my —również. Zwyczaje zmieniają się zgodnie do czasu i miejsca, prawa moralne—tak samo. Zmysły nasze również nie są wiarogodne i często w błąd wprowadzają. Każdemu zdaniu przeciwstawić można inne, zarówno słuszne, rcàvu laoç àvuxeirat. Kto wie np. czy jutro jakiś nowy system nie obali teoryi Kopernika. Względność naszego poznania bije w oczy. ,,L'homme ne peut voir que de ses yeux et saisir que de ses prises. La raison ne peut rien appréhender de subsistant et de permanent. Le jugeant et le jugé sont en continuelle mutation et branle"... Takie stanowisko „krytyczne“ doprowadziło M-a, zarówno jak i Kanta (ob.), do wezwania na pomoc rozumu praktycznego. Mówi sam, że kto mniema, że wie coś o Bogu, ten nieuniknienie ściąga Boga na dół; a jednak, stwierdziwszy niemoc nauki i filozofii, głosi błogostan niewiedzy i potrzebę religii tradycyonalnej. Poszukiwania metafizyków w dziedzinie niepoznawalnego drażnią jeno pragnienie wiedzy, które nigdy nie będzie zaspokojone. Dla tęgiej głowy (une teste bien faiste) niewiedza jest un doux et mol chevet et sain. A w niewiedzy tej rozróżnia również trzy rodzaje: 1 pospolitą, naiwną (abécédaire), 2 wyższą (doctorale), stykającą się z wiarą i 3, pośrednią pomiędzy tamte-mi, połowiczną wiedzę mieszkańców (których dosadnie le cul entre deux selles nazywa), szczycących się z posiadania całej prawdy, co jest najlepszym dowodem ich nieuctwa i niemal szaleństwa. M. powiada wyraźnie, że dusza będzie o tyle lepiej zrównoważona, o ile będzie bardziej przeświadczona. o swoim braku wiedzy, o słabości swej i o nicości tego wszystkiego, co ludźmi porusza. Nic dziwnego, że pod wpływem takiego kwietyzmu, pesymizmu i „dekadentyzmu“, z wielką łatwością formalnie godzi się na stanowisko religijne w dziedzinie intelektualnej, w praktyce zaś całkiem eklektycznie, zarówno uznając Sokratesa, Epikura i św. Pawła, poddaje się posłusznie przepisom „Kościoła katolickiego, apostolskiego i rzymskiego“, na którego łonie urodził się i umiera. Niektórzy uważają M-a za niedowiarka, za poprzednika wol-teryanizmu, w istocie zaś poglądy jego ua państwo i religię były jednakowe; winniśmy ulegać prawom, chociażby niesłusznym, i zachować religię jako pożyteczną i tak samo potrzebną instytucyę, jak policy a. Można go więc nazywać katolikiem, jako że takie wyznanie wiary urzędownie czynił, nie był jednak chrze-ścianinem nigdy. Cała jego etyka była wyraźnie pogańska, zmysłowa, nie uznająca przewagi ducha nad ciałem. Jego Bóg żyje, lecz jest to „dobry Bóg*, który stworzył takie przysmaki jak melony, ryby, wino Médoc i t. d. Zamiast „Bóg“ mówi najczęściej: „Dola“ (la Fortune). Daleki jest od pojęć takich jak: skrucha, wyrzuty sumienia i t. d., i gdyby żył powtórnie, żyłby tak samo. Idea nieśmiertelności duszy obca mu jest zupełnie. Śmierć—rzecz poważna. Nie można o niej myśleć zawsze, czasami wszakże myśleć należy. Bać się niema czego, ale i pożądać też. Trzeba być jeno gotowym (rozdz. III ks. II zawiera apologię samobójstwa).—To też nie należy do nikogo, np. do dzieci swoich, zbytnio się przywiązywać, ażeby móc żyć spokojnie po ich stracie. Poglądy M-a na wychowanie uderzają trafnością, a nieraz i głębią. Zwłaszcza zapatrywania jego na kary wyprzedzają znacznie praktykę nie-tylko ówczesną i świadczą, że jest humanistą prawdziwym. Poglądy pedagogiczne M-a, wyrażone głównie w rozdz. 24 i 25 księgi 1-ej, omawiają u nas Appel, Plenkiewicz i inni (ob. niżej). — Ciekawe jest również śmiałe zdanie M-a, że zwierzęta posiadają tyleż, a często więcej rozumu, niż ludzie. Coprawda człowiekowi wogóle pochlebiać nie lubił. A jako prawdziwy filozof Odrodzenia nadawał wielkie znaczenie pięknu nietylko moralnemu, lecz i cielesnemu.—Sceptycyzm i zdrowy rozsądek M-a pod jednym jeszcze względem wielkie położyły zasługi. Głosił niemal pierwszy we Francyi niewinność błędu i zbrodniczość prześladowań. Był pierwszym w tym kraju przeciwnikiem procesów przeciwko czarownicom i stosowania tortur. — Pod względem politycznym, pomimo że nauczycielem jego był Buchanan, skłaniał się jednak do zachowawczości; winien być uważany za lojalistę i rojalistę, który zadowolony jest z panującego ustroju i twierdzi, że kto siedzi spokojnie w swoim kącie, ten jest tak samo wolny jak doża wenecki. — M. był pierwszym myślicielem we Francyi, który miał odwagę sądzić wszystkie sprawy podług miary świeckiej, był pierwszym wielkim przedstawicielem wolnego ducha nowoczesnego. 0) M. j a-ko pisarz. M. przez swe „Essais“ stał się twórcą nowego rodzaju w literaturze, naśladowanego później b. często, ponieważ daje pisarzowi wiele swobody nie krępującej się układem systematycznym dzieła. M. swobody tej używał najzupełniej, odbiegał często od przedmiotu właściwego, wtrącał rzeczy inne, uwagi i zdania przeróżne. Chciał pisać swobodnie, przyznając się do tego, że nie jest literatem zawodowym; słusznie przeto nazwać go wolno „gawędziarzem“, ale jest to gawędziarz niepospolity, dowcipny, brzydzący się pedantyzmem uczonym, lubujący się w prostocie, często rubasznej i aż nadto swawolnej. Pomimo że M. nie bardzo się troszczył o czystość i poprawność języka, słusznie jednak zaliczany bywa do pisarzów wzorowych kraju swego.—D) M. i potomność. — Mało jest dzieł tak powszechnie znauych, czytanych i komentowanych jak „Essais“ M-a, którego wpływowi ulegli wszyscy niemal myśliciele znakomici w. XVII, ci nawet, co się stali wrogami jego radosnego, nieco płochego na świat poglądu, jak np. ludzie z Port-Royalu, jak B. Pascal (ob.), sądzący go b. surowo, ale sam mimo to niewątpliwie zależy odeń duchowo i niemało mu zawdzięcza. Nawet przeciwnicy M-a, zarówno dawni jak późniejsi, chociaż napadają nań często zażarcie, odmówić mu nie mogą wpływu ogromnego na czytających i na literaturę, i to nie tylko francuską, a chyba nikt nie śmiałby dziś w dobrej wierze wpływu tego nazwać szkodliwym, ponieważ podziałał on zapładuia-jąco na szereg niemały umysłów bardzo wybitnych.— E) Bibliografia jest olbrzymia. Spis prac z przed r. 1836, ułożony przez d-ra Payena, dodany jest do „Oeuvres de M.“ wyd. Buchona; 12-stronicowy spis prac do r. 1865 zawiera t. IV dzieł M-a w wyd. Garnier; szczegółową bibl. znajdujemy też w „Manuel de 1’Hist. de la Littér. franç.“ Brunetićra (1898); Ernrner-son „Representative men“ (Lond. 1850, po polsku „Przedstawiciele ludzkości“, Kraków 1909); Sainte-Beuve „Tableau hist, et crit. de la poésie franc...“ (1828); tenże „Causerius du lundi“ (t. IV, 1853); „Nouv. Lundis“ (t. II i VI, 1864) i „Port-Royal“ (wyd. 4-e, 1878; ks. III, rozdz. II i III); Quick „Reformatorzy wychowania“ (Warsz. 1895); Bonnefon „M. l’homme et l’oeuvre“ (Bordeaux 1893); tenże „M. et ses amis“ (2 t., 1897) i w wyd. zbiorow. „Hist. de la langue et de la littérature franc.“ pod red. Petita de Julleville (t. III, 1897); Lauusse „M.“ (1895); Stapfer „M.“ (1895), tenże „La tamille et les amis de M.“ (1896), Prévost-Paradol „Les moralistes français“ (wyd. 7-e, 1890); Philo-mneste „Un livre inconnu attribué à M.“ (1902); Schwabe „M. de M. als philosoph. Charakter“ (Lipsk 1899); Ruel „Du sentiment artistique dans la morale de M.“ (1901), Kühn „D. Bedeutung M-s für unsre Zeit“ (Strasburg 1904); Appel,-art. w „Enc. Wychow.“ (Warsz. 1909, t. VJI); Plenkiewicz „Mikołaja Reja z Nagłowic Etyka“ (1905); Compayré „M. et l’éducation du jugement“ (1905); Dowdeu „M.“ (Lond. 1905); Norton „Studies in M. Early writings of M.“ (2 t., Lond. 1905); Champion „Introduction aux Essais de M.“ (1900); Nayrac ,,M.“ (Bergerac. 1904); Zangronis „M., Arnyot et Saliat“ (1906); Strowski „M.£‘ (1906); Upham ,,The French influence in English Literature“ (1908); Navon „M-s Lebeiisanschauung u. ihre Nachwirkung“

łował spoić katolicyzm z demokracyą i znieść we Francyi monopol rządowy w wychowaniu publicznem. Skoro kierunek organu „l’Avenir“ został przez Rzym potępiony, M. i Lacordaire poddali się temu wyrokowi i zerwali stosunki z księdzem de La Mennais. Wstąpiwszy w r. 1831 do izby Parów, przemawiał od począt-MontaigU, m-to w dep. Waudei (Francya), 2 000 ku w obronie wolności druku i przeciwko pra-m-ców, przy linii kolei Nantes-Bordeaux; dysty- wom wyjątkowym w szkolnictwie. R. 1843 larnie, rynek stary, na którym rojalistów w r. wydał manifest katolicki, w którym określił 1793 zwyciężył gen. Beysser. Ojczyzna La stosunek Kościoła do państwa na zasadzie Reveillère-Lepaux’a, któremu m-to postawiło „wolny kościół w wolnem państwie“. R. 1848

(Bern 1908); Klingenspor „M. u. Shaftesbury in ihrer praktischen Philosophie“ (Erlangen 1908); Lobstein „Calvin u. M.“ (1909); Villey „Les sources et l'évolution des Essais de M.“ (2 t., 1908); Robertson „M. and Shakespeare“ (Lond. 1909); d’ Arinaingaud „M. pamphlétaire“

M. Ab

(1910).

adz.

pomnik.

ad L.

7851) m-ców.

sarz francuski (*1714 w Angoulème — f 1800 w Paryżu), uczestniczył w wyprawach wojennych do Włoch, Flandryi i Niemiec w 1. 1736—41, a podczas lat następnych napisał liczne rozprawy dla Akademii, której członkiem został w r. 1747. Własnym kosztem założył odlewnie amu-nicyi w Perigordzie i Angoumois, z których dostarczał marynarce ojczystej kul i nabojów żelaznych. Podczas wojny 7-letniej był komiszarzem francuskim przy wojskach rossyj-skich i szwedzkich; prowadził roboty przy forty fi kacy ach w Anklamie i Stralsundzie, poczem wysłany do Aix i Oléron, umocnił je według pomysłu własnego. Wynalazca lawet nizkich z ramami. Mimo pochodzenia szlacheckiego był gorliwym zwolennikiem rewolucyi. M. w dziejach fortyfikacyi (ob.) zajmuje miejsce b. wybitne, jako wynalazca sposobu wznoszenia twierdz, oparty na zasadach nowych, oryginalnych, przy-czem sobie postawił zadanie zapewnienia obronie przewagi nad oblegającym. W ojczyźnie zwolenników sobie nie zjednał, natomiast Prusy przyswoiły sobie zasady jego i uprościwszy plany j ego zbyt kosztowne, podług nich przebudowały lub wzniosły kilka twierdz nowych. W fortyfikacyi stałej dzisiejszej pomysły M-a, mniej lub więcej ściśle, często wykonywane bywają. Głów. dzieło: „La fortification perpendiculaire“ (Paryż 1776 — 94, wyd. 2-ie, 1796^ 11 t.). Nadto wydał: „Mém. historique sur la fonte du canon“ (Paryż 1758), „Corespondance pendant la guerre de 1757 — 60“ (Londyn 1777, 3 t.), „L’art défensif supérieur à l’offensif“ (1796, 11 t.); „Relation du siège de Saint-Jean-d’Acre“ (Paryż 1798). Pisał także nowele, kuplety i komedye.

adz.

urządził w kościele katedralnym paryskim na-Montalcino, m-to w prow. Siena (Włochy), bożeństwo żałobne, aby uczcić pamięć 0’Cou-599 m. npm., otoczone staremi murami, siedzi- nella (ob.). Wybrany z departamentu Doubs człon-ba b-pa; kościół z freskami Łukasza della Robbia, kiem Izby, zasiadł na ławie zachowawców, ratusz, giinnazyum, biblioteka; uprawa wina, Głosował przeciwko wygnaniu Orleanów z Fran-oliwy, wody mineralne; 2 353 (jako gmina cyi, przeciw krępowaniu wolności dziennikarstwa przez rząd republikański, przeciwko prawu Montalembert MarekRenat, generał i pi- wojennemu, ściganiu L. Blanca (ob.) i przeciw samej konstytucyi r. 1848. W sprawie rzymskiej silnie popierał wyprawę francuską w obronie papiestwa, energicznie występując w Izbie przeciwko zarzutom W. Hugo (ob.) w tym względzie. W nagrodę za to otrzymał d. 9 list. 1850 od Papieża obywatelstwo rzymskie. D. 9 stycz. r. 1851 wybranym został do Akademii paryskiej. R. 1852 mianowany członkiem komis-syi doradczej rządowej, czynnie uczestniczył w rozstrzyganiu ważnych spraw państwowych, lecz oburzony dekretem rządowym, wyzuwają-cym Orleanów z posiadłości, zaczął się coraz bardziej oddalać od sfer rządowym. Przepadłszy w r. 1857 na wyborach do parlamentu, wycofał się z życia publicznego i poświęcił się całkiem pracy autorskiej. Przed samą śmiercią niemal w r. 1869 wystąpił przeciw dogmatowi nieomylności papieskiej, wywołując oświadczeniem swem popłoch w kołach katolickich. Był wylany dla sprawy polskiej. Zaczął jej bronić zaraz w r. 1830 w dzienniku „l’Avenir“. Dn. 21 kw. 1833 napisał znakomitą przedmowę do książki Mickiewicza i wydał ją w tekście francuskim p. n. „Livre de Pèlerins Polonais“. R. 1834 był czynnym współpracownikiem założonego przez hr. Wł. Platera dziennika francuskiego w Paryżu ,,Le Polonais, Journal des Intérêts de l’Europe“. Dn. 6 czerw. 1836 wymownie popierał w Izbie Parów wniosek lir. Tascber, aby gabinet francuski porozumiał się z gabinetami w celu wypełnienia traktatu Wiedeńskiego na korzyść Polski. D. 3 i 4 stycz. r. 1838 w tejże Izbie z powodu adresu, bronił spraw Polski i domagał się protestacyi rządu. Dn. 5 maja t. r. Montalembert Karol Forbes de Tryon, bronił praw gościnności francuskiej na korzyść hrabia, dę, publicysta i mąż stanu, gorący emigracyi polskiej, żądając zmiany prawa przyjaciel Polaków (* 29 maja 1810 w Lon- wyjątkowego z d. 21 kwietn. r. 1832 i d. 1 dynie — f nagle 13 marca 1870). Mając lat maja r. 1834. D. 15 czerw. r. 1839 na ze-20 zaledwie, redagował już z księżmi de La braniu przyjaciół Polski w Londynie, prezydo-Mennais i Lacordairem dziennik „l’Avenir“, wanem przez księcia Sussex, stryja królowej, którego godłem było „Bóg i Wolność“. Usi- ! wygłosił mowę płomienną w obronie Polski.

przypomiuający prawa D. 19 marca

na

we

ses

M.“ (t-że, 1897), Wł. M. Nekrolog“ (Zurych 1870). — Por. też K. Estreicher. „Bibliografia“ pod nazwiskiem „M“.    E Chw-

Montalivet: 1) Jan Piotr hr. B a c h a s s o n, mąż stanu francuski ( * 1766 w Neukirch — t 1823 w La Grange), mając lat 19 został radcą miejskim w Grenobli, podczas rewolucyi wstąpił do wojska włoskiego; za konsulatu został 1804 radcą stanu; r. 1806 dyrektorem mostów i dróg, r. 1809 ministrem spraw Wykonał wielkie budowle Napoleona I, m. in. most Jeny i kilka łuków i bulwarów. Pod- ' czas 100 dni zarządzał dobrami koronnemi; po drugiej Restauracyi wycofał się z życia publicznego i dopiero r. 1819 wstąpił do izby parów, gdzie bronił swobód konstytucyjnych. — 2) Marta Kamil Bachasson de M., syn poprzedzającego (* 1801 w Walencyi f 1880 w Paryżu). Odziedziczywszy w młodym wieku po śmierci ojca (1823) godność para, zwrócił na siebie uwagę publiczną wypowiedzeniem poglądów politycznych w broszurze „Un jeune Pa;r de France aux Français de son

O)

ciu.

M Ko.

D. 12 stycz. r. 1842 w Izbie Parów, podczas rozpraw nad adresem, popierał skutecznie na korzyść Polski wniosek lir. d’Harcourt. D. 15 styczn. r. 1846 przedstawił Izbie Parów z hr. d’Harcourt wniosek

Polski, jednomyślnie przyjęty, t. r. z powodu rzezi galicyjskiej wykazał haniebną politykę Austryi względem Galicyi. D. 2 lipca r. 1846 z powodu zajęcia Krakowa przez Austryę żądał interwencyi Francyi korzyść Polaków. D. 21 stycz. r. 1847, podczas rozpraw nad adresem w Izbie Parów, po pierał w mowie paragraf do adresu, protestujący przeciwko wcieleniu Rzpltej krakowskiej do Austryi. R. 1848 był jednym z najgorliwszych członków komitetu francusko-polskiego w Paryżu. R. 1861 przybył umyślnie do Polski, aby lepiej poznać jej cierpienia. Owocem podróży tej było pismo „Naród w żałobie“, które się ukazało d. 25 sierp. r. 1861 w „Le Correspondant“. W lutym r. 1863 ogłosił no-pismo „Powstanie polskie“, a w r. 1864 „Le Pape et la Pologne“. Przesłał nakoniec znakomite dary dla biblioteki polskiej w Paryżu i dla muzeum historycznego w Rapper-swylu, które uważał „za wielce pożyteczną instytucyę dla Polski“. Wydauie zbiorowe prac M-a wyszło w Paryżu (9 t. 1861 — 1868). Z prac jego do najważniejszych należą: „Histoire de Ste Élisabeth de Hongrie“ (Paryż 1836) i „Les Moines d’Occident“ (7 t., Paryż 1874— 77, wyd. 5-te). Po śmierci M-a wyszły nadto „Lettres à un ami de Collège, 1827 -1830“ (Paryż 1873). —Por.: Craven ,,Le comte de M“. (Paryż 1873); Hoffmann „Karl Graf von M“ (Heidelberg 1876); Lecanuet ,,M. d’après papiers et sa correspondance“ (Paryż 1895 — 1901, 3 t.); de Meaux hr. Plater „Karol hr.

wewn.

âge“ (Paryż 1827). Po rewolucyi lipcowej jeden z pierwszych oświadczył się za ks. Orleańskim i otrzymał w ministeryum Lafitta tekę ministra spraw wewnętrznych, a później ministra oświaty; po śmierci Kaz. Périera objął powtórnie ministeryum spraw wewnętrznych. Krwawe stłumienie rozruchów na pogrzebie gener. Lamarqua i ogłoszenie stolicy w stanie oblężenia wzbudziło powszechną niechęć przeciw rządom M-a, tak że d. 11 paźdz. r. 1832 musiał ustąpić ze swego stanowiska. Dwukrotnie był jeszcze ministrem spraw wewnętrznych w ministeryum pierwszem Thiersa i w przekształconem Molćgo. Jako intendent królewskiej listy cywilnej, założył muzeum wersalskie, rozszerzył muzeum w Luwrze i odnowił pałace: Fontainebleau, Pau i St.-Cloud. Po upadku dynastyi orleańskiej usunął się z widowni politycznej, występował jedynie w obro-uie Ludwika Filipa przeciw napaściom bona-partystów. Przejęty duchem czasu, skłonił się pod koniec życia do uznania rządów republikańskich. R. 1879 został senatorem. M. pozostawił następujące prace: ,,Le roi Louis-Philippe et la liste civile“ (Paryż 1851); ,,Rien! dix années de gouvernement parlamentaire“ (1862), ,,La confiscation sous l’Empire“ (1871) i ,.Casimir Périer et la politique conservatrice 1831 et 1832“ (1874).

Montalvaïl Jan Pérez, pisarz hiszpański (* 1602 w Madrycie—f tamże w 1638). Mając lat 17 jął pisywać sztuki teatralne; r. 1625 został księdzem i był notaryuszem in-kwizycyi. Zbiór jego „Comedias“ wyszedł poraź pierwszy r. 1635 (Madryt), mają one piętno wybitnie narodowe. Istnieje też jeszcze zbiór nowel: „Sucesos y prodigios de amor“ (Madryt 1624i później wielokrotnie) „Paratodos“ (Huesca 1633), „Orfeo“ poemat w oktawach (Madryt 1624). Po śmierci Lopeza de Vegi (ob.), którego znał dobrze, wydał p. n. „Fama postuma de Lope de Vega“ (Madryt 1636) wiersze na jego cześć wraz z wiadomościami o jego ży-

M. Ko

Montalvo LudwikGalvez, poeta hiszpański (* 1549 w Guadalajarze—f 1591 na w. Sycylii), kształcił się w Alcali gdzie zawarł blizką znajomość z Cervantesem (ob.). Po ukończeniu nauk wstąpił na służbę rodziny potężnej Infan-tado, u której pozostawał znaczną część życia. Później został mnichem reguły św. Hieronima i udał się na w. Sycylię. Autor romansu „El pastor de Fileda“ (Madryt 1582, najlepsze wyd. tamże 1792); odznaczającego się niezwykłą pięknością stylu i subtelnością uczucia.

Montan, Eryk Wilhelm, historyk i publicysta szwedzki (* 1838 w Arboga). R. 1869 —1882 docent, na wydziale nauk społecznych w Upsali, r. 1882 otrzymał katedrę. R. 1884 —95 redagował „Stockholms Dagblad“, organ umiarkowanych konserwatystów wolnohandlow-

ców. Z jego pism i dokumentów zasługują na rańcza. Ani jeden ze stanów nie posiada lep-uwagę: „Bidrag tili Gustaf Ill’s historia“ (Stokh. szych pastwisk od M-y, to też znaczna jest tu

1869); „Sveriges ridderskaps och adels riksdags- hodowla owiec, bydła i koni (w r.

1908

1771—1805“ (1887).

M. Ko.

szer.

czy na płn-y z Kolumbią brytyjską i Assini- 1 boią, na wsch-e z Dakotą, na połudu-u z Wy- I omingiem i Idaho, na zach-e z Idaho; zajmuje ogółem 378 330 kim. kw. (2 860 mil kw.) powierzchni. Pod względem ukształtowania powierzchni, zachodnia częśc M-y przerżnięta jest górami S k a 1 i s t e m i (ob.) i mocnem pasmem Bit ter Root Mountains, zraszają tę część rzeki: Clark, Flathead River i źródliska Missouri (ob.); wschodnia jest płaskowzgórzem Wysokiem for-macyi kredowej, gdzie występują także utwory wulkaniczne między Milk River i Missouri. Na krańcu wschodnim góry: Big Belt, Little Belt Mountains i Snow Mountains sięgają 3 000 m wysok., a Emigrant Peakh—3 324 m. Łańcuchy górskie pokryte są do wysokości 2 500 — 2 900 m. gęstemi lasami iglastemi (cedry, sosny). M. słynie z piękności natury i bogactw mineralnych; przez wąwozy górskie przeciskają się, tworząc wodospady, rzeki i potoki mniejsze, zwłaszcza piękny jest bieg rz. Yellowstone (ob.); wzdłuż trzech ramion Missouri i licznych jej dopływów ciągną się stepy faliste, słynące z urodzajuości; nad brzegami rzek rosną: topole, balsamowce, olchy i wierzby. Część płn.-wschodnia M-y jest niziną bezdrzewną. Budowa geologiczna stanu b. różnorodna, zdarzają się tu pokłady różnych okresów prócz de-wońskiego i trzeciorzędowego; na zachodzie przeważa formacya azoiczua, na wschodzie—jur-ska i kredowa. Klimat łagodny i wilgotny na płu. zachodzie; zimny i suchy na wschodzie i południu; ciepłota średnia roczna w Fort-Owen na wysok. 1000 m. jest 8° (latem 21°, zimą—4). Świat zwierzęcy, pomimo niszczeuia zwierząt przez handlarzy futer, dość pokaźnie się przedstawia: niedźwiedzie, rysie, koty dzikie —w górach, oraz kozy, jelenie i bawoły—w nizinach.—Ludności w r. 1880 było 39 159, a w r. 1900 243 329, w tem 4180 Chińczyków i Japończyków, 11.343 Indyan z plemion: Sioux (Crow, Assiniboine, Yauktonais) Algonkinów i Seliszów, zamieszkujących 6 odrębnych okręgów. W r. 1908 wzrosła ludność do 300 000. — Szkoły publiczne w r. 1907 liczyły 1753 nauczyc. i 48 851 uczniów; uniwersytet w Missoula, założony w r. 1895, miał 1907 — 24 docentów i 383 studentów. Wychodzi w M-nie 99 pism peryodycznych, — Pod rolą było w r. 1900—460 000 hekt., z czego 302 000 hekt. sztucznie nawodnionych; głównie kwitnie uprawa owsa, pszenicy, jęczmienia, ziemniaków. Klęską pól w lata upalne jest sza-

Protokoll 1719 —1734“ (1875—84, 7 t); „Jch v. 5524000 sztuk owiec, 948 000 bydła rogatego, Eugeströms Historiska anteckningar och bref 292 000 koni). Przedewsz^stkiem jednak słynie M. z bogactw mineralnych; co do olbrzy-Montana (w skróceniu Mta), stan płn.-za- miej wydajności miedzi (w r. 1907—224263 789 chodni Unii Amerykańskiej, między 44°l0’-49° * funt. wartości 44 852 758 doi.) zajmuje pierw-płn. i 101-116° dł. zach. od Gr., grani- j sze miejsce wśród Stanów Zjednoczonych,

w dobywaniu złota ustępuje jedynie Kalifornii (167 987 uncyi za 3 472 000 doi.), a srebra-Co lorado (11 129 600 une. — za 7 345 500 doi.); wę-gla kamiennego dobyto w r. 1907 — 2 016 857 ton. za 3 907 082 doi.; pod Heleną pokłady drogich kamieni, zwłaszcza szafirów, dobywają nadto w stanie: ołów, wapień, piaskowiec.—Przemysł nieznaczny, choć na drodze rozwoju, związany jest przeważnie z metalurgią ( 7 szmelcowni miedzi, 3 szmeleownie ołowiu), prócz tego tartaki, browary, przemysł mączny i t. p. Koleje żelazne zajmuje 3 300 mil ang. Missouri spławna jest od Fortu Benton, a Yellowstone od uś-cia Big-Hornu. Władza prawodawcza w ręku 27 senatorów i 73 deputowanych Izby niższej; na kongres wysyła M. 2 senatorów i 1-go deputowanego. Dzieli się na 27 hrabstw; stolicą jest Helena (16 770 m-ców w r. 1906), z miast innych ważniejsze: Great-Falls (21 500), Anaconda, kopalnie i ognisko przemysłu miedzianego (12 267 m-ców). — M. jako część kolonii franc. Luizyany (ob.) odkupiona została w r. 1803 przez Stany Zjednoczone, r. 1864 zorganizowana jako terytoryum odrębne, a r. 1889 przyjęta do związku na prawach stanu. — Por. Bancroft „History of. M.“ (Sau Francisco 1890), Smead „Land of the Flatheads“ (Missoula 1905).    . ' •

no-

Montanelli Józef, pisarz włoski (* 1813 w Fucecchio w Toskanii — f tamże 1862). Adwokat, jednocześnie pracował nad filologią, a r. 1836 wydał tom poezyi lirycznych. W r. 1840 objął katedrę prawa handlowego i włoskiego w Pizie, gdzie ogłosił kilka cennych prac z zakresu swojej specyalności. W r. 1899 założył T-stwo Dei Fratelli italiani; wilki, w r. 1847 wydawał pismo „ITtalia“; w r. 1848 walczył pod Curtatoue, a w r. 1849 był przez izby toskańskie wraz z Guerazzim i Mazzinim (ob.) wybrany tryumwirem. Z nastaniem reakcyi przeniósł się do Paryża, gdzie uapisał kilka dzieł cennych: „Memorie sull ’Italia e spe-cialmente sulla Toscana dal 1814 — 1850“ (Turyn 1853—55 2 t.); poemat dramatyczny „La sensazione“ (Par. 1856), tragedyę „Camma“ oraz prace treści politycznej. Wypadki r. 1859 pociągnęły M-go do życia politycznego; z bronią w ręku był czynny w toczącej się walce, na-początku r. 1862 został wybrany do wej izby włoskiej. W wydaniu pośmiertnem ukazało się „Dell’ ordinamento nazionale“ (Flo-reneya 1862).    M- Ko‘

Montanes Martinez Jan, rzeźbiarz hisz-

adz.

D. JP.

tor.“ (III, 598).

Montanus Arias, ob. A r i a s Montanus.

Montargis, miasto w dep. Loiret (Francya) nad odnogami rzek Loing i Vernisson i kanałem Briare, punkt węzłowy kolei Lugduńskiej i Orleańskiej. Kościół (nawa z w. XII, kaplica z w. XV, chór renesansowy z pocz. w. XVII), domy z w. XVI, ratusz z oknami barwnemi z w. XIII, mieszczący bibliotekę i muzeum, ruiny zamku (rezydencyi królewskiej) zniszczonego w r. 1837, a pochodzącego z w. XII; sąd handlowy, ko-

pański (* w końcu w. XVI— f 1649 w Sewilli). Zasłynął dzięki rzeźbom z drzewa i polichromiom. Kształcił się pod kierunkiem Rojasa w Grenadzie, poczem zamieszkał w Sewilli. Pierwsze dzieło znane, posąg polichromowany Dzieciątka Jezus (1607). R. 1614 wykonał największe dzieło swoje, Chrystusa na krzyżu, rzeźbę z drzewa wielkości naturalnej, odznaczającą się realizmem. Dla klasztoru Cuevas zrobił posągi Madonny, Sw. Jana Chrzciciela, Cnót teologicznych i św. Brunona. R. 1635 został rzeźbiarzem nadwornym Filipa IV i wykonał posąg konny Filipa z drzewa, który następnie odlał w bronzie (Madryt, plac wschodni). Zaprzyjaźniony z nim Velasquez (ob.) zrobił jego portret (Madryt, Prado). Wróciwszy do Sewilli stworzył cały szereg posągów i grup, zwanych pasos, a noszonych przez duchowieństwo w pro-cesyach wielkiego tygodnia. W muzeum se-wilskięm jest kilka jego dzieł, wykonanych dla klasztorów, obecnie nieistniejących; w katedrze Niepokalane poczęcie.

Montaniści, sekta religijna, chrześciańska z w. II po Chr. Założyciel jej, Montanus z Artabanu we Frygii (na granicy Myzyi). ogłosił się około r. 156 za przyobiecanego przez Chrystusa Parakleta, który miał jakoby przeprowadzić Kościół z wieku młodzieńczego do wieku doskonałości męskiej, a to bezpośrednio przed nadejściem tysiącletniego Królestwa Chrystusowego t. j. Chiliazmu (ob.), przyczem m-to Pepuza miało odegrać rolę nowej Jerozolimy. Uznając wszystkie ważniejsze dogmaty chrześciańskie, dążył jedynie do reformy życia chrześcian, wzmożenia karności kościelnej i polepszenia obyczajów. W tym celu nauczał, że żywot prawdziwego chrześcianina powinien być ciągłem zaparciem się siebie, domagał się askezy, postów surowych, bronił zawierania małżeństw powtórnych i chronienia się od prześladowań, odpychał niemiłosiernie z łona Kościoła każdego, kto raz wykroczył przeciwko jego prawom; „radować się powinien chrześcia-nin tylko z Boga i śmierci męczeńskiej, każda inna radość i zamiłowanie ziemskie, nawet do nauki są grzeszne“. Montanus zyskał zwolenników śród najznakomitszych mężów swego czasu. Początkowo zapatrywano się na sektę pobłażliwie, dopiero na soborze powszechnym w Nicei w r. 3*25 potępiono ją jako herezyę, Zwano M-ów również: Frygamia. Katafrygami (od ich ojczyzny), Pneumatykami t. j. „ożywionymi przez ducha“, Pepuzyanami od m-ta Pepuzy, siedliska ich głównego, Pry-scylianami od prorokini fanatycznej Pry-scylii i t. p.. Jakkolwiek zwalczani przez szkołę Aleksandryjską (ob.) z powodu pogardy dla nauk, przetrwali M-i do w. VI w Azyi Mniejszej, Afryce, Galii i i Italii. Niektórzy historycy nowsi zaprzeczali wogóle istnieniu M-ów; wierzenia ich religijne znane są

z dzieł gorącego obrońcy montanizmu, Tertulia-na (ob.)—Por. Schwegler „D. Mcntanismus u. d. christ). Kirche des 2 Jht.“ (Tubinga (1841); Bonwetsch „Die Gesch. d. M.“ (Erlangen 1881); Belek „Gesch. d. M.“ (Lipsk 1883.).    . * .

Montanim, ob. Montaniści.

Montanus, ob. Montaniści.

Montanus Jakób (f około 1580) doktor medycyny, teologii i filozofii, jeden z pięciu synów chirurga krakowskiego, także Jako ba, pochodzącego z Mantui, od r. 1512 zamieszkałego w Krakowie, zmarłego w r. 1546. — M. był lekarzem przybocznym Filipa Padniewskiego, biskupa krakowskiego, i od r. 1569 kanonikiem krakowskim. — Jest rzeczą wątpliwą, czy należał do grona profesorów uni w. Jagiellońskiego; napis na jego nagrobku, przechowany przez Starowolskiego („Monum. Sarm.“ 13) nic o tym nie wspomina. — Por. Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (333); Giedroyć „Źródła biogr.-bibiiogr. do dziejów med.“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ Cl, 148); Lachs „Kronika lekarzy krak. do końca w. XVI“ (Kraków 1909, 34) i tegoż „Lekarze krak. kapituły“ (t-że 1905, 37).

Montanus (właściwie Monti a. da Monte) Jan Chrzciciel (* w Weronie 1498 — f w Padwie 6 maja 1551) lekarz znakomity. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Padwie, poczem krótko zajmował się wykonawstwem sztuki swej w Brescyi, następnie podróżował po Włoszech, bawiąc czas dłuższy w Neapolu Rzymie i Weneeyi. Zostawszy profesorem w Fer-rarze, niedługo tam pozostawał, gdyż otrzymał katedrę w Padwie, na której do śmierci był czynny, ciesząc się sławą lekarza wielce biegłego i nauczyciela rozgłośnego. M. był zarazem humanistą wybitnym, wydał w przekładach łacińskich szereg dzieł Galena (ob.), Rha-zesa i Avicenny (ob. ta nazw.j z dopiskami i objaśnieniami; pisał również o sposobie nauczania lekarskiego; sławę największą zjednały mu „Consilia“ wydawane niejednokrotnie. Spis zupełny prac jego zestawił Haller w „Bi-blioth. med. pract.“ (II, 76 nast.); większość dzieł jego wydali dopiero uczniowie po śmierci mistrza, zwłaszcza ziomek nasz Walenty z Lublina (ob.) w kierunku tym był bardzo czynny; dzieła M-a przez niego wydane wylicza Kośmiński w „Słów. lek: polskich“ (333). — Por „Biogr. méd“. (VI, 291) i „Diction, his-

l)r. J. P.

1840).

adz.

adz.

legium, biblioteka, teatr; przemysł winny, garbarski, papierniczy, wyrób powozów, instrumentów muzycznych i strun; dystylarnie, browary, olejarnie, drukarnie, młyny. Handel końmi, owocami, drobiem, masłem, miodem, mąką, 12 000 m-ców.—Wspominane przez kronikarzy w w. X. Dawniej m-to gł. w Gâtinais. M. było w w. XIV, XV i w. XVI, kilkakrotnie zdobywane przez Anglików, a w r. 1427 prawie całkowicie spalone.—Bibl.: Stein „Inventaire des archives de M.“ (Paryż 1894). adz Montargis (pies z M.), ob. Aubry de M o u t d i d i e r.

Montarroyo a. Monterroyo Mascarenhas Józef, pisarz portugalski (* w Lizbonie 1670 — f tamże 1760). W przeciągu 10 lat podróżował po Europie i nauczył się wielu języków. R. 1704 — 1710 służył jako kapitan kawaleryi w wojsku; czynny w wojnie o następstwo tronu hiszpańskiego. W r. 1715 założył tygodnik: „Historia annual, chronologica a politica de munda“, wychodzący później pod nazwą „Gazeta de Lizboa“. — M. aż do końca żywota stał na czele tego pisma. Niesłusznie nazywali go niektórzy pierwszym dziennikarzem portugalskim, albowiem już w r. 1641 wychodziła w Portugalii „Gazeta“. M. wydał nadto kilkanaście dziesiątków broszur, z których część sam napisał, część przełożył. Z większych jego prac zasługują na uwagę: „Négociation de la paix de Ryswik“ (Haga 1697, 2 t. bezimiennie, toż samo w języku port. 1698); „Genealogias des familias de Portugal“ (24 t.); „Viagem mi-litar da guerra entre Portugal e Castella 1704 — 10“ (5 t.—dotąd w rękopisie).—Por.: I. F. de Silva „Diet. bibliographico portuguez“ (Lizbona

M. Ko.

Montataire (Mons ad Thara m), m-to w dep. Oise (Francya), nad rz. Théraiu niedaleko od jej uścia do Oise, przy linii kolei północnej; kościół staro-gotycki z w. XIII (portale romańskie z w. XII), zamek z w. XIV, łomy kamienia, odlewnia żelaza, papiernia, guzi-karnia. 5 296 m-ców. — Według podania miejscowego M. była zwiedzona przez Cezara. adz* Montauban, m-to główne w dep. Tarn-et-Garonne (Francya), na 1. brzegu rz. Tarn, do której tu wpływa Tescon, i połączone mostem z w. XIV z przedmieściem Ville-Bourbon; punkt węzłowy kolei Orleańskiej; katedra z r. 1739 z malowidłem Ingresa, ratusz (dawny zamek z w. XIV -- XVI) z muzeum sztuki i starożytności (obrazy i rysunki Ingresa), 30 000 m-ców. Przemysł: jedwab, sukno, meble, kapelusze słomkowe; handel znaczny. Muzeum przyrodnicze, seminaryum duchowne katolickie, wydział teologiczny protestancki, liceum, kolegium żeńskie, seminaryum nauczycielskie, biblioteka publiczna, teatr, ogród botaniczny, izba sądowa, sąd handlowy, oddział banku francuskiego, izba handlowo-rolnicza, T-wo Nauk i Sztuk, stolica b-pia. — R. 1317 stolica b-pia, r. 1570 jako jedno z 4-ch siedzib protestanckich ułożyło M. własną konstytucyę republikańską i wzniosło twierdze. Oblegane długo ale bezskutecznie przez Ludwika XIII, poddało się r. 1629. Również za Ludwika XIV mieszkańcy M. cierpieli wskutek waśni religijnych po zniesieniu edyktu nantejskięgo (1681). Ojczyzna malarza Ingresa (pomnik 1871).

Montauban-Cousin, hr. Palikao, ob. P a-1 i k a o.

Montausier Karol de Sainte-Maure, ks., dyplomata francuski ( * 1610 — f 1690) wstąpił młodo do wojska i odznaczył się we Włoszech i Lotaryngii, dzięki czemu już w 28 roku życia był marszałkiem polnym, a wkrótce potem gubernatorem Alzacyi, protestant. Przeszedłszy r. 1645 na katolicyzm został generałem i gubernatorem w Saintonge i Angoumois. W wojnie frondy pozostał wiernym dworowi. R. 1665 książę i par; r. 1668 guwerner delfina, a r. 1680 jego pierwszy szambelan dworu. Pod jego opieką wydawali Bossuet i Huet autorów klasycznych ad usum delphini. Odznaczał się surowością obyczajów i prawdomównością; charakter jego miał w sobie nawet coś ponurego, i dlatego uważali go za pierwowzór „Mizantropa“ Molierowskiego. Żona jego Julia Lucyna d’Angennes, córka margr. Rambouillet ( * 1607 — f 1671), słynna piękność, po wyjściu za mąż za M. uczyniła swój dom miejscem zebrań świata naukowego i artystycznego i w r. 1661 została przez Ludwika XIV mianowana wychowawczynią książąt krwi. Ofiarowane jej przez męża album „Guirlande de Julie“, do którego najsłynniejsi malarze owego czasu wykonali rysunki, a najlepsi poeci wpisali swe wiersze, ukazało się w druku r. 1784

1    1824. — Bibl.: A. Roux „M. sa vie et son temps“ (Paryż 1860).

Montawska Szpica (Montauer Szpitze), ostry przylądek o 2 mile na połudn. od Mal-borga, przy którym Wisła rozdziela się na

2    koryta: prawe, pod nazwą Nogatu, płynie mimo Malborga ku okolicom Elbląga, lewe zaś, zachowując nazwę Wisły, ku Gdańskiemu Hafowi, cz. Hauptowi się zwraca, skąd znowu na 2 ramiona się dzieli i lewem tylko pod Gdańsk i Weichselmünde podpływa. Podczas długoletnich wojen Szwedów z Polakami w tych dwuch wodą obwarowanych miejscach wzniesiono okopy silne, których przerysy zachował w swojem dziele Puffendorf fob.). Okopy te zwane hauptowski i montawski były świadkami bitew morderczych w czasach dawniejszych („W. Encykl. Orgel.“).

Montbard, m-to w depart, Côte-d’Or we Francyi, pomiędzy 1. brz. rz. Brenne a kanałem Burgońskim, przy linii kolei Lugduńskiej; ruiny zamku z w. XIV, kościół z w. XII (restaur, w. XIV), domy średniowieczne; fabryki cemen

52

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. 8er. I. Tom XLVII. Zesz. 375a.

tu i wyrobów z gliny. 3 000 m-ców. Miejsce urodzenia przyrodników: Buffona (pomnik) i Dau-bentoua, oraz rzeźbiarza Guillauma.

Montbeillard, miasto w dep. Doubs (Francy a), na prawym brzegu rz. Allaine; 9 561 m-ców. Piękne gmachy starożytne; stary zamek zamieniony później na koszary, ozdobiony dwiema wieżycami, z których Tour-bossu sięga r. 1485, Tour-Neuve 1594; kościół S. Marcina z w. XVII, ratusz z w. XVIII, hala targowa z portykiem z w. XVI. Tkalnie i przędzalnie bawełny, fabryki zegarków, gwoździ, octu, piwa, absyntu, warsztaty mechaniczne. Handel winem, serem, drzewem i bydłem. Kollegium miejskie, biblioteka publiczna, muzeum historyczne, szpital, przytułek dla sierot, kopalnie węgla.—W w. X była tu twierdza, później dopiero powstało obok niej miasto. R. 1444 zdobył je delfin Ludwik, syn Karola VII; nadaremnie oblegał je w r. 1473 Karol Śmiały; 1513 Ludwik XII; w r. 1587 ks. de Guise.

M. Ko.

M“ (Paryż).

Montblanch

M. Ko.

adz.

w r.

Księstwo M. zajęte przez Francuzów w r. 1746 i przyznane im przez traktat Lunevilski, obejmowało prócz M. ziemie Héricourt, Chastelot, Clermont i Isle Blamont. M. jest miejscem rodzinnem Cuviera, Duvernoy, Doriana.

Montblanc, góra najwyższa (4810 m) w Europie zarazem najwyższy wierzchołek systema-tu Alp, wznosi się na granicy dep. franc. Górnej Sabaudyi i prow, włoskiej Turyńskiej, tworząc wraz z pasmem Alp pennińskich, dział wodny rz. Rodanu i Po. Wraz z górami są-siedniemi przedstawia bardzo szczególną grupę górską, która wyróżnia się budowa kryszta-łowatą i wachlarzowatą, składającą się z ziarn protoginu, w gnejsie i mice rozsianych. Wierzchołki M-u są bądź czubami zaokrąglonemi, bądź rogatemi szczytami skalistemi (igły) zwanemi aiguilles, M. wznosi się z doliny Chamouny na kształt piramidy śnieźnolodowej, olbrzymiej. Główne pasmo wierzchołków M-u wznosi się jako mur lodowcowy między rz. Arve i Dora Baltea, stromo odchyla się ku płd. wschodowi i wypuszcza ku płn. zachodowi gałęzie liczne, które oddzielone są nawzajem od siebie lodowcami i cyplami nieekowatemi. Tutaj wznoszą się Aiguille de Trelatête (3932 rn), płd.-zachodni Dôme de Miage (3688), Mont-Maudit (4771), Aiguille du Géant (4019), skały Wielkiego i Małego Gorassu, Aiguilles de la lèfre (3750) i de Triolet (3879) oraz Moût-Dolent (3830) na płn-wsch. M-u. Śród płn.-zachod-niego łańcucha szczytów M-u osięgają: Dôme de Goûter (4331), Aiguille Verte (4127) i Aiguille d’Argentière (3912). Ponieważ grzebień górski M-u tylko na swych krańcach opuszcza się poniżej 3300 m., przejścia przeto dogodne przez górę są tylko na jej brzegach. Wprost wpoprzek prowadzą jedynie ścieżki lodowcowe, nadzwyczaj uciążliwe, często niebezpieczne jak Col du Géant (3362 m.), Col de Miage (3403) i Pas d’Argentière (3520).

Z 30 lodowców zsuwających się z pól śnieżnych M-u najbardziej ważne są na zach. Ar-gentière, Bois ze słynnym Mer de Glace (ob.) i Bosson, na płu.-Trient i na wsch. — de Mia-ge, de la Brenta, Mont-Dolent i de Saleinoz. Pod Tour du M. rozumie się wycieczkę dookoła M-u, głównie zaś drogę ciągnącą się z Chamonix przez Col de Bonhomme i Col de la Sei-gue do wsi Courmayeur, w dolinie Entrèves, położonej śród łąk i klombów drzew. Góra M. widzialną jest z Lyonu, Dijonu, a nawet z Lan-gres.—Pierwszy wdarł się na szczyt M-nu przewodnik szwajcarski, Jakób Balmat (w czerwcu 1786), uastępnie tenże z dr. Paccardem (8 sierpn. 1786) i z de Saussurem (d. 3 sierp, r. 1787). R. 1818 dosięgnął szczytu rodak nasz, twórca ,,Maryi“, Antoni Malczewski (ob.). Nowszemi czasy wycieczki na szczyt M-u są dość częste i nawet przez kobiety przedsiębrane. Jako noclegowisko służy, mały domek' na Wielkim Mulecie (3050    m.), na wysepce

skalistej śród lodowca bossońskiego wzniesiony, z którego, po odpoczynku, dosięgnąć szczytu M-nu można w ciągu 6 — 8 godzin drogi. Szczyt tworzy długi grzbiet wiecznym śniegem okryty, z którego roztacza się widok na okolicę daleką. Obecnie do szczytu M-u dochodzą często w ciągu 14 g. od strony St.-Gervais i Aleją Białą z Courmayeur przez Col du Géant i odnogi M. du Tacul i Mont-Maudit. Od r. 1892 wznosi się na szczycie M-u obserwa-toryum, założone przez J. Vallota i urządzone przez Piotra Janssena. — Por.: Doblhoff „der M.“ (Wiedeń 1880); Duparc ,,Le M. au point de vue géologique et pétrographique“ (Genewa 1896); Durier ,,Le M.“ (Paryż 1897, wyd 4-te); Mathews ,,The Annales of M.“ (Londyn 1898); Whymper ,,Chamonix and the rangs of M.“ (t-że 1903, 8 wyd.); Duparc i Mrazec ,,Carte géologique du massif du M. 1:50000“ (Genewa 1901); J. Vallot od r. 1893 wydaje doroczne „Annales de l’observatoire météorologique du

E. Chw.

miasto obwodowe w prow. Tarragona (Hiszpania), w dolinie żyznej, st. kolei Lerida-Tarragona, otoczone murem z wieżycami, 5 243 m-ców (1900). Na płc-zachód, w dolinie Sierra de Prades, ruiny klasztoru Cystersów pochodzące z w. XV, odbudowane częściowo w 1. 1822—35. W klasztorze groby królów aragońskich.

Montbrison (Mon s Br u son i s, Mon s Bri-sonis, Montbreson), m-to w dep. Loire (Francya), a u stóp wzgórze wulkanicznego, nad rz. Visezy i przy linii dr. żel. Lugduńskiej; siedziba izby sądowej; kościół katolicki z w. XIII (odrestaur. w. XV), dawna sala zebrań „Diana“, 3 źródła mineralne, seminaryum nauczycielskie, biblioteka, muzeum. 7 500 m-ców. —^ M-to b. dawne; zamieszkali w nim Forez w r. 1050, a w r. 1090 uczynili je stolicą swego1 hrabstwa. Podczas wojny 100-letniej zburzone

ad/..

adz.

E. Chw.

Chw.

m-ców. Łomy granitu, młyny, piece wapienne, wielkie kopalnie węgla zatrudniające 8 000 rob. (zakłady J. Chagot et Cougo), warsztaty mechaniczne, przędzalnie i tkalnie. W r. 1882 wybuchły tutaj poważne zaburzenia robotnicze.

adz.

adz.

M. Ko.

przez Anglików; ucierpiało znacznie podczas wojen religijnych i W. Rewolucyi. —Miejsce urodzenia biskupa lugduûskiego św. Aubrina (w. V), Ro-berteta, Verdiera (pomnik).

Montbrun Ludwik Piotr, generał francuski (* 1770 — fl812) uczestniczył w Rewolucyi; jako szef 1-ego pułku strzelców konnych wal-czyłpod Austerlitz; jakogenerał brygady odznaczył się w wyprawach na Śląsk do Polski (1806 — 7); na czele szwoleżerów polskich przeszedł przez Somo-Sierrę; przyczynił się do zwycięstwa pod Eckmühl i Raab (1809), poczem dowodził pod Masseną armią portugalską i walczył pod Bu-saco i Puentes d’Onoro. Powołany do Wielkiej Armii uczestniczył w wyprawie r. 1812 do Ros-syi, gdzie zginął pod Borodinem.

Montcalm, góra w Pirenejach francuskich (3080 m) w dep. Ariège, w pobliżu prowincyi hiszpańskiej Andorry. Na szczyt jej wspiął się pierwszym Vicdessos.

Montcalm de Saint-Véran 1) Ludwik Józef, markiz, de, marszałek polny francuski (* 1712 na zamku Candiac, pod Nîmes — f 14 wrześn. 1759 pod Quebekiem;, wcześnie wstąpił do wojska, uczestniczył w wojnie z Au-stryą (ranny pod Plaisance i Exiles), nast. w stopniu brygadyera przeniósł się do kawa-leryi: r. 1756 został marszałkiem polnym. T. r. wysłał go rząd francuski do Kanady w celu obrony jej przed Anglikami, zdołał własnem męstwem tchnąć w swe nieliczne wojsko tyle odwagi, że zadał Anglikom kilka klęsk dotkliwych: zdobył fort Oswego (1756), Wiliam Henry (1757), pobił lorda Abercromby pod fortem Carillon i zaprowadził stałą koinunikacyę pomiędzy Nowym Orleanem a Kanadą francuską. Nie otrzymawszy posiłków z kraju, został w r. 1759 oblężony w Quebeku przez armię 30000 gen. Wolfea. Długo opierał się skutecznie, aż d. 14 września t. r został śmiertelnie ranny. Podobny los spotkał i jego przeciwnika gen-Wolfea dn. 18 września, poczem Quebec, poddał się Anglikom. Człowiek nieskazitelnego charakteru, zwyciężał swych przeciwników głównie szybkością działania. Anglicy niesprawiedliwie posądzili go o wyrżnięcie załogi w Wiliam Henry, czego dokonali sojusznicy M-ma, indyanie, wbrew jego woli. R. 1817 gubernator angielski Kanady, hr. de Dalhousie, wzniósł M-mowi i Wolfeowi pomnik marmurowy w Quebeku. Por.: Parkman, „M. and Wolfe“. (Bosto-ra 1884 — 1886, 2 t.). Syn 2) Paweł Franciszek Józef, uczestnik walki o niepodległość Stauówch Zjednoczony Am. Płn. (1756 4 1811), uczestniczył w bitwach pod Estaing i Suffreu, po powrocie do Francyi członek stanów generalnych r. 1789, r. 1790 wyemigrował do Hiszpanii, nast. do Piemontu, gdzie umarłE-

Montceau-les-Mines, miasto w dep. Saône-et-Loire (Francya), odległe o 50 kim. od Châjons-sur-Saône, nad rz. Bourbince i kanałem Środkowym, st. dr. żel. Motchauin-Roanne, 19 612

M. Ko.

Mont-Cenis (wł. Monte-Cenisio, łac. Mons Geminua) słynny wąwóz w Alpach Zachodnich, na wysok. 2 098 m., dzielący Alpy Graickie od Kottyjskich, na pograniczu Francyi i Włoch, pomiędzy dolinami Des Arc i Dora Riparia. Już w czasach dawnych przez wąwóz prowadziła droga, którą Catinat r. 1691 uczynił dostępną do przewozu armat. Obecną drogę przez wąwóz, prowadzącą od Lnsa-le-Bourg do Suzy, zbudował Napoleon I w 1. 1802 — 10. Poniżej szczytu (na wysok. 1930 m. po stronie włoskiej) leży założone w w. IX przez Ludwika Pobożnego schronisko Benedyktynów, oraz małe jezioro, spływające przez Cenise do Dora Riparia. Od czasu zbudowania tunelu wąwóz jest opuszczony Tunel kolejowy rozpoczęła budować Sardynia w r. 1857; w r. 1862 Francya zaczęła kopać z drugiej strouy; otwarcie tunelu nastąpiło w r. 1871. Przecina on M.-C. pod C o 1-de-F r e j u s od stacyi Modane w Sa-baudyi do st. Bardonecchia w Piemoncie i posiada długości 13 km. Punkt środkowy leży 1 294 m. npm. i 1 650 m. pod wierzchołkiem góry. Ciepłota skały w środku tunelu wynosi 29,5°. Koszta budowy dosięgnęły 75 milionów franków. Kolej łączy Francyę z Włochami i Londyn przez Paryż i Lugdun z Brindisi. Mont Cervin, ob. Matterhorn.

Montchrétien Antoni, dramaturg i ekonomista francuski (* 1575 w Falaise—f 1621 pod Tourailles), syn protestanta Mauchrestien, zbiegł do Anglii po pojedynku, w którym zabił przeciwnika, ale ułaskawił go Henryk IV. Zginął w powstaniu hugonotów. Z dramatów jego wymienić należy: „Sophonisbe“ (1594), „Aman“ (1599), „L’Ecossaise ou Marie Stuart“ (1601). Zbiorowo wydał dramaty M-a Petit de Julleville p. n. „Les tragédies de M.“ (Paryż 1891). M. pierwszy użył nazwy ekonomii politycznej w swoim „Traité d’économie politique“ (Paryż 1615; wyd. nowe t-że 1889).

Mont Collon, ob. Co Ilon.

Mont-de-Marsan, stolica dep. Landes (Francya), nad rz. Midouze. Z górą 11 000 m-ców. Huta metalowa, fabryka korków, łomy kamienia; ogrodownictwo. M. założył r. 1141 wicehrabia Piotr de Marsan, później było w posiadaniu Gastoua Phoebusa, przeciw któremu buntowało się wielokrotnie. Dla poskromienia miasta Gaston zbudował tutaj wieżę forteczną (z w. XIV), której ruiny istnieją. M. weszło w skład ziem koronnych wraz z innemi posiadłościami domu d’Albret. Miejsce rodzinne Dominika de Gourques i marszałka Bosqueta.

Mondidier, m-to w dep. Somme (Francya), nad rz. Don węzeł kolei Północnej; pałac spra-

ad z.

adz.

r. R.

Francuzów z Austryakami i skończyła się zwycięstwem Francuzów (pod wodzą Foreya). 3) a. Mo m beli o, wieś w prow. Medyolańskiej, w której Bonaparte w ciągu 3 miesięcy 1787 miał leże główne; dawny zamek z parkiem (obecnie szpital obłąkanych), 2 000 mieszkańców.

E. Chw.

wiedliwości (w części z w. XIII), kościół św. Piotra z w. XV, kość. Saint-Sepulcre z w. XVI, ratusz renesansowy; kolegium duchowne; cukrownie, handel zbożem i bydłem, 5 000 m-ców. Miejsce urodzenin agronoma Parmentier (pomnik).—M. wspominany już w w. X.

Mont-Doré: 1) góry w dep. Puy-de-Dôme we Prancyi, należące do pasma Owerni, z płd. oddzielone od Cantalu wyżyną pustynną, z pin. łączące się z grupą Puy-de-Dôme, ze wsch. ograniczone doliną rz. Allier, a z zach. doliną rz. Dordogne. Składają się z granitu w połączeniu z bazaltem i dochodzą w Puy-de-Sancy, najwyższym szczycie Francyi środkowoj, do wysokości 1886 m.; inne szczyty: Puy-Ferrand (1846 m.) i Puy-de-l’Aiguiller (1546 m.). Potoki lawy wulkanów tych wygasłych rozlane na długości nieraz 30 km.; wiele bagnisk wypełnia kratery dawne, wiele jezior a także gorących źródeł świadczy o przeszłości wulkanicznej. — 2) kąpiele w tychże górach, zwane także Mont-les-Bai ns, w tymże deparlamencie i w obwodzie Clermont, 1052 m. npm. nad rz. Dordogne, z 6 źródłami gorącemi, żelazisto-alkalicznemi o 42—46°, używanemi przeciwko początkom gruźlicy, duszności i reumatyzmowi (rocznie ok. 6 000 gości); urządzenia kąpielowe, liczne hotele, ka-' syno z parkiem, zwaliska łaźni rzymskich, 1 500 m-ców. M. jest zarazem punktem wyjścia wycieczek górskich.

Monte Baldo, ob. B a 1 d o.

Monteagle Tomasz Springsrice, baron M., mąż stanu angielski ( * 8 lut. 1790 w Li-mericku w Irlandyi—f 7 lut. 1866), wy Chowaniec Cambridgu, r. 1820 członek Izby gmin, gdzie zajmował miejsce wśród whigów, r. 1830 sekretarz skarbu w ministeryum lorda Greya, r. 1834 sekretarz kolonii w krótkotrwałym gabinecie Melbourne, r. 1835 minister skarbu w nowym gabinecie Melbourna. Urząd ten piastował do r. 1839, ustępując z niego otrzymał parostwo z tytułem lorda M. Znawca stosunków irlandzkich, przykładał się czynnie do przygotowywania aktów prawodawczych Irlandyi dotyczących. Pozatem jako polityk wiel-kiemi zdolnościami się nie odznaczył i grał rolę drugorzędną.

Montebello: 1) (M. Viceutino) miejscowość w prow, włoskiej Vicenza, nad rz. Chiampo przy linii kolei Werona-Wenecya; ruiny zamku, jedwabuictwo, 2 000 m-ców. D. 12 listop. r. 1796 pod M. zwycięstwo Austryaków pod dowództwem Alvinczy nad Francuzami, a d. 2 listop. r. 1805 potyczka Austryaków pod dowództwem arcyks. Karola z Francuzami pod Masseną. — 2) Wieś w prow, włoskiej Pawia, nad rz. Coppa, 1 500 m-ców, słynna w historyi wojen z dwuch bitew Francuzów z Austryakami: pierwsza (zwycięzca generał francuski Lannes) odbyła się d. 9 czerw, r. 1800; druga, d. 20 maja r. 1859, była pierw-szem ważniejszem w tej kampanii spotkaniem

adz.

Montebello ks. marsz, franc., ob. Lannes.

Monte-Carlo, osada nadmorska w księstwie Monaco (ob.), o 2 klin. na wsch. odm. Monaco, st. kolei Marsylia-Mentona, w położeniu pięknem nad m. Śródziemuem, ok. 4,000 m-ców; pomnik Berlioza (ob.) dłuta Roussela, r. 1903 wzniesiony kasyno wspaniałe r. 1878 zbudowane według planów Ch. Garniera, słynnego budowniczego Opery paryskiej, niedawno znacznie rozszerzone, przyozdobione pięknemi malowidłami śeiennemi, cennemi dziełami sztuki, wspaniałą salą teatralną i plantacyami palmowemi; pałac wystawy sztuk pięknych i mnóstwo hoteli. M.-C. słynie z domu gry hazardowej (ruletka i trente et quarante) założonym przez kapitalistów francuskich (gra hazardowa jest zakazana we Francyi), w kasynie miejscowem, kosztem 350 mil. fr. (T-stwo akcyjne).

Monte Cassino, słynny klasztor nieopodal m-ta Cassino (ob.), 80 kim. na płn. zach. od Neapolu (prow. Caserta), na szczycie góry stromej (519 m), założony na miejscu świątyni Apol-lina w r. 529 przez św. Benedykta z Nursyi, który tu obok siostry swojej, św. Scholastyki, pochowany. Gniazdo zakonu Benedyktynów, tych erudytów Wieków Średnich. Po zburzeniu go w r. 589 przed Longobardów, większość mnichów uciekła z relikwiami fuudatora. Odbudowany w r. 720 przez pża św. Grzegorza II, poświęcony przez pża, św. Zacharyasza, przez następców mnogimi obdarzony przywilejami. Tu Karloman (brat Pepina Krótkiego) został mnichem wr. 754. Tu Karol W., zwiedzając, poznał Pawła Dyakona (ob.), który pisał tu swą kronikę lombardz-ką (inni dziejopisarze lombardzcy też tu przebywali). W r. 884 zburzony przez Śaracenów, r. 994 odnowiony, zburzony ponownie przez Normanów r. 1030, odbudowany r. 1066 przez op. Dezyderyu-sza (późń. papieża Wiktora 111). Wówczas już opa-ta M. C. zaliczano do największych potęg świeckich we Włoszech (należały doń: 2 księstwa, hrabstwo, 20 miasteczek i wsi 440, zamków 250, portów 23, kościołów 1662). Papież św., Celestyn V, r. 1294 przyłączył mnichów do założonego przez siebie zakonu Celestynów, Bonifacy VIII jednak powrócił im samodzielność. Jan XXII podniósł opactwo do godności biskupstwa (1321). Zburzony przez trzęsienie ziemi r. 1340 klasztor odbudował Urban V. Opat M. C. był głową zakonu św. Benedykta, kanclerzem państwa rzymskiego, „księciem pokoju“. Juljusz II w r. 1504 przyłączył opactwo do kongregacyi św. Justyny w Padwie. W jednej z cel klasztoru Ig. Loyola (ob.) układał podobno ustawę swego zgromadzenia. W w. XVII osiadło tu wielu zakonników

i robót publicznych. Po zaprowadzeniu konstytucyi w Królestwie Włoskiem był kilkakrotnie deputowanym. W r. 1870 za zgodą ministeryum włoskiego udał się na terytoryum państwa papieskiego, by tam prowadzić agitacyę. Gdy wojska włoskie wkroczyły do Rzymu, próbował utworzyć juntę demokratyczną, ale gen. Cadorna wypędził ją z Kapitolu. M. opuśbił Rzym i udał się do Wenecyi, a stamtąd do Londynu, gdzie umarł nagle. Ciało jego na koszt państwa spro-

angielskich. Badania dziejowe kwitły wciąż. Rpli-ta Partenopejska zniosła tu władanie feodal-ne ziemią (1799). Józef Bonaparte odebrał dobra i zamknął klasztor (1807), który wznowił Ferdynand III (1815). Po sekularyzacyi dóbr klasztornych w r. 1867 pozostało tu kilkunastu mnichów. — M.-C. posiada klasztor piękny z r. 1727 (drzwi odlane z brouzu w Konstantynopolu w w. XI; wewnątrz—marmury mozaiki, freski), bibliotekę bogatą (ok. 40 000

tom., 500 inkunabułów, ciekawe atlasy), gale- wadzono do Rzymu, ryę obrazów, portret oryginalny Dantego). Śliczny widok z Loggii di Paradiso. Cenne archiwum, przyłączone do neapolitańskiego, zawiera 1750 rękopisów (800 dyplomów papieży i pa- 11 m-ców na przestrzeni 10 kim. kw. Skała nujących, kodeks lombardzki, rękopis Diviua Commedia). - Bibi.: Tosti ,,Storia della badia di M.“ (Neapol 1841—3, now. wyd.Rzym 1889—90); tenże ,,Archivio Cassinese“ (1847); Dentier „Monastères d’Italie“ (Par. 1866); Caravita ,,I codici e le arti a M. C.“    (M.-C., 1869 —71);

Guillaume „Description du M.-C.“ (M. C. 1874); czynku.

Taeggi „Paleografia artistica di M.“ (M.-C.,

1876); Rickenbach „M. von seiner Gründung bis zu seiner höchsten Blüte unter Abt Desi-

M. Ko.

Montecristo (dawne Oglasa) wysepka maleńka, wchodząca w skład prowincyi Livorno, o 42 kilom, na południe od w. Elby; r. 1901 zaledwie granitowa 648 m. npm. Klasztor pierwszy Benedyktynów został r. 1573 zniszczony przez korsarzy. Wysepkę tę wsławił romansem swoim Dumas („Le comte de Monte-Cristo“). Obecnie własność króla włoskiego, który niekiedy przyjeżdża tutaj na polowanie lub dla odpo-

M. Ko.

Montecuccoli (Montecuculi) Rajmund, hrabia, wódz austryacki ( * 1609 w Modenie z rodziny starożytnej — y 1681 w Lincu), wstą-derius“ (Einsiedeln, 1884 — 85); Gigalski „Bru- pił do służby wojskowej w r. 1625 pod kierun-no Bischof von Segui, Abt von M. C.“.. (Mün- kiem swego stryja; należał do wyprawy do ster 1893); Clausse ,,Les origines bénédictines“ Niemiec (1629) i nast. walczył w bitwach pod (Paryż 1899); Boyer d’Agen ,,Les moines du M.- Breitenfeld, Lützen, Nördlingeu, Wittstock.

C.“ (,,Le monde moderne“ 1903, maj); Cresci- Wysłany do Czech, by niedopuścić przejścia ni „Postilla morfologica al Ritmo Cassinese“ Szwedów przez Elbę, został pobity pod Bran-(„Zeitschr. f. roman. Philologie“, 1905, X), Sa- deis i w przechodzie odwrotnym dostał się do vini ,,Scorso di un Teramano nell’archivio di niewoli. Po uwolnieniu wstąpił do armii Ślą-M.“ (Teramo, 1906); Caspar „Echte u. gefäl- skiej, odniósł zwycięstwo pod Opawą. Wró-schte Karolingenurkunden für M. C.“ („Neues ciwszy do Modeny jako gen. kawaleryi, prowa-Arch. d. Gesellschaft f. ältere deutsche Gesch.“, dził walkę o Norantulę. W r. 1643 znowu 1907); Albers (wyd.) „Monumenta antiquiora wstąpił do służby cesarskiej, został feldmar-maxime consuetudines cassinenses inde ab anno szałkiem - lejtenantem, był dowódcą Frankoń-716 —817 illustrantia“ (M. C., 1907); Bégule „Le czyków, Saksończyków, Bawarczyków, armii M.-C. et ses travaux d’art“ (Lugdun 1908). M Ab- Śląskiej; dawał pomoc arcyks. Leopoldowi w Montecatini, 2 miejscowości we Włoszech: wyprawie przeciw Rakoczemu siedmiogrodz-

1)    (M. di Val di Cecina) w prowincyi Pi- kiemu; pobił Szwedów na Śląsku. W r. 1648 zańskiej, 478 npm. nad praw. brzegiem Ceciny; dowodził w bitwie pod Zusmarhausen, zasła-źródła mineralne, górnictwo (miedź), dobywa- niał odwrót. Potym udał się w podróż do nie oliwy, 1 200 m-ców (jako gmina 5 000; — Szwecyi i Włoch. W r. 1653 mianowany za-

2)    (M. di Val di Nie vole) w prowincyi stępcą przewodniczącego w najwyższej radzie Lucca nad rz. Nievole i przy linii dr. żel. Piza- wojennej w Ratysbonie. W r. 1657 pomagał Pistorya, kąpiele lecznicze, 600 (jako gmina Janowi Kazimierzowi, królowi polskiemu, w wal-7 000 m-ców). Źródła, w liczbie 10-u, m. in. ce z Rakoczym i Szwedami; r. 1658 mianowa-Tettuccio, Regina di Salute, cieplice alkaliczno- ny feldmarszałkiem, wysłany na pomoc królo-solankowe (w 1 000 częściach 4,5 — 18,5 soli) wi duńskiemu przeciw Śzwedom. Po zawarciu mają ciepłotę 20 — 31° i są używane w cier- pokoju Oliwskiego (1660) otrzymał dowództwo pieniach żołądkowych. Pod M. w r. 1315 otrzy- przeciw Turkom, zmusił ich do ustąpienia mał zwycięstwo nad Florentczykami Uguccione z Siedmiogrodu. R. 1668 został przewodni-della Fagginola, naczelnik gibeliński Pizy. *dI- czącym rady wojskowej. W 1. 1672 — 75 wal-

Monte Cavo, ob. Al bano.    czył w Niemczech z Francuzami, pobił Tu-

Montecchi Mateusz, patryota włoski (f w renniusza pod Sasbach, usunął Francuzów aż Londynie 1871). Za czasów Grzegorza XVI był do Alzacyi, którą musiał ustąpić Kondeuszo-więziony i zesłany. R. 1848 walczył w Wenecyi, wi. Przebywał głównie na dworze cesarskim później udał się do Rzymu, był człoukiem pierw- w środowisku uczonych; przyczynił się prze-szego tryumwiratu Rzplitej (9 lut. 1849), a gdy ważnie do założenia Akademii przyrodniczej Mazzini (ob.) objął rządy, został ministrem handlu I Leopolda. R. 1679 mianowany księciem przez

N. 0.

ad z

M. Ko.

Dr. S. P

E. Chw

adz.

M. Ko.

M. ^b.

ces. Leopolda; król neapolitański nadał mu księstwo Melfi. Na jego synu Leopoldzie Filipie wygasła linia książęca M-ch w r. 1698. Wydał „Memorie della guerra ed istruzione d’un generale“ (Wenecya 1703, po niem. Lipsk 1736; o wyprawie 1664) „Opere complete di M.“ (Medyolan 1807 - 8, 2 t.) zawierają poezye, pisma polityczne, prace o Węgrzech. Archiwum wojskowe austryackie przedsięwzięło wydanie jego „Ausgewählte Schriften“. — Lit.: Campori „Raimondo M. la sua famiglia e i suoi tempi“ (Florencya 1876); Grossmann „Raimund M.“ (Wied. 1878). Rodzina hrabiów M. reprezentowana obecnie przez 2 linie: starszą austryacką i młodszą modeńską.

Montefalco, m-to w prow. Perugia (Włochy) położone ua wyżynie; kilka kościołów z freskami Benozza Gozzolego i uczniów Perugina, ga-lerya obrazów; dobywanie oliwy, 1100 (jako gmina 5200 m-ców).

MontefLascone, miasto w prow. Rzymskiej, 614 m. npm., na płd. wschód od jez. Bolsena, przy -kolei Attigliano-Viterbo, Siedziba biskupa; piękna katedra, Kościół San Flaviano zbudowany w stylu romańskim, zamek z w. XVI. M-ców 3070 (1901). Muszkatelowe wino tutejsze znane jest pod nazwą „Est, Est, Est“, od napisu na grobie b-pa niemieckiego Jana Fuggera.

Montefiore MojżeszSir, znany działacz i filantrop żydowski w Anglii (* w Liwornie, podczas przypadkowej bytności tam rodziców, 28 paźdz. 1784 — f w Ramsgate 25 lipca 1885). Z zawodu był kupcem i należał do różnych przedsięwzięć handlowych, ale już od r. 1814 piastował rozmaite urzędy honorowe, zarówno w gminie żydowskiej jak i w gminie londyńskiej. Był też między innemi kapitanem mi-licyi. Królowa Wiktorya, która znała go osobiście, nadała mu tytuł baroneta i szeryfa i inne godności, a M. obrał sobie za herb wizerunek Jerozolimy, bo był pod względem religijnym bardzo zachowawczy. Większą część życia poświęcił sprawie współwyznawców. Odwiedził 7 razy Palestynę (raz ostatni w r. 1875 jako starzec 90-letni) i zakładał tam szpitale, domy starców i t. d., oraz dał inicyatywę do pracy na roli. Był w r. 1840 w Damaszku, gdzie obwiniono Żydów o mord rytualny, i uzyskał od sułtana ferman w tej sprawie; w r. 1846 był w Rossyi, aby wstawić się u Mikołaja I za Żydów rossyjskich (wtenczas zwiedził także Wilno i Warszawę, aby poznać potrzeby Żydów polskich); w r. 1858 był w Rzymie w sprawie ochrzczonego gwałtem, za wiedzą papieża, Mortary, dziecka żydowskiego; w r. 1863 był w Marroku, w r. 1867 w Rumunii i t. d. Wszędzie okazywano mu należytą cześć, jako mężowi o wielkim charakterze i o dążeniach humanitarnych. Ujmował się też za pokrzywdzonymi innych wyznań; znane jest jego wystąpienie w obronie chrześcian syryjskich w r. 1860, dla których między innemi zebrał 20 000 funtów szterl. W podróżach towarzyszyła mu szlachetna i wykształcona małżonka, Judyta (*w Londynie 1784—f 1 paźdz. 1862). Stuletnie urodziny M - go obchodzono w Anglii i w całym świecie żydowskim uroczyście. Oprócz rozmaitych fundacyi za życia, M. pozostawił cały prawie majątek na cele dobroczynne. — Por.: Loewe „Diaries of Sir Moses and Lady Montefiore“ (1890); Wolf „Sir Moses Montefiore“ (1884).

Montefrio, miasto okręgowe hiszpańskie w prowincyi Granada, w pobliżu granicy Cor-doby, na lew. brzegu rz. Bilano (pr. dopływ Genilu), w okolicy górzystej, na północnym stoku Sierry Parapandy. Roku 1897 liczyło 10 404 m-ców. R. 1486 zostało odebrane Maurom.

Montegnée. gmina w prow, belgijskiej Leo-dyum przy linii kolei Bruksella-Leodyum; kopalnie węgla; 7000 m-ców.

Montego, m-to portowe na w. Jamajce. Semi-naryum nauczycielskie, szpital, 5000 m-ców; handel wywozowy.

Montégut Emil, pisarz francuski (* w Limoges 14 czerwca 1825 — f w Paryżu 11 grudn. 1895). Po ukończeniu szkół w mieście rodzin-nem udał się na wydział prawny do Paryża. Jako student wystąpił w r. 1847 w „Revue des Deux Mondes“ z artykułem o filozofii Einer-sona. Odtąd pisywał tam sporo o literaturze angielskiej, włoskiej, hiszpańskiej. R. 1848—51 zabierał głos w sprawach społecznych (w duchu reakcyjnym). Po śmierci Gustawa Planche’a (1857) objął stanowisko krytyka w tym miesięczniku. W r. 1862 przeniósł się do „Moniteur universel“, r. 1865—do „Journal de Paris“; po wojnie wrócił do „Revue d. D. M.“ Z dzieł jego wydanych osobno ważniejsze: „Essai sur l’époque actuelle“ (1858), „Les Pays-Bas“ (1869), „Tableau de la France“ (1874), „l’Angleterre et ses colonies“ (1879), „Poètes et artistes de l’Italie“ (1881), „Types littér. et fantaisies éclectiques“ (1882), „Essais sur la littérature anglaise“ (1883), „Mélanges critiques“ (1887), „Heures de lecture d’un critique“ (1891), „Esquisses littér.“ (1893). Przełożył: „Dzieje Anglii“ Macanlaya (1853) i dzieła Szekspira (1865 — 70). Odznaczył się stylem ostrym i oschłym. W r. 1894 kandydował do Akademii bez powodzenia.

Montégut Maurycy, pisarz francuski (* w Paryżu 16 lipc. 1855). Kształcił się w liceum Karola W. R. 1874 wydał zbiorek poezyi „La Bohème sentimentale“, po którym nastąpiły inne: ,,Les Roucaus tragiques“ (1875); ,,Poésies complètes“ (1882). Pisał zarazem dramaty wierszem: „Lady Tempest“ (1879, z przedmową Flauberta), ,,Les Noces noires“ (1880), ,,1’Arétin“ (1886; z przedmową, która burzę wywołała) i inn. Pisarz b. płodny, od r. 1884 w „Figaro“, „Gil Blas‘‘, „Temps“ „Gaulois“ i t. p. pismach umieścił długi szereg powieści

i nowel, które następnie wyszły osobno: „Entre les ligues“, ,,L’Ile muette“; ,,La Peau d’un homme“ (1887), ,,1’Oeuvre du Mal“ (1888), „Six Monsieur Dubois“ (1890), „Déjeuners de soleil“ (1891), „Au ciair de lune“; „Don Juan â Lesbos“ (1892), ,,Madame Tout-le-Monde“i „Bouchon de paille“ (1893), ,,M-lle Personne“ ! ,,Feu-ill à l’envers“ (1894), „Dernier cri“ (1895),

w prow, włoskiej Catauzaro, 557 m. npm., nieopodal od zat. Sant’ Eufemia, st. kolei Nea-pol-Reggio; m-ców 9 430. Ruiny zamku zbudowanego przez Fryderyka II; kościół św. Michała z w XV. Główne zajęcie mieszkańców jedwabnictwo. W r. 1783 niemal doszczętnie M. zburzyło trzęsienie ziemi. — Por.: Pignatari „Sunto di notizie storiche intorno allô città di

M. Ko.

„Contes de la chandelle“-, „Le Geste“ (1896),    M.“ (M. 1896).

Montélimar, miasto główne w dep. Drôme (Francya). M-ców 13 764. Kolegium miejskie, muzeum, biblioteka publiczna; teatr. Wiele zakładów przemysłowych: fabryki kapeluszy, słynne fabryki ciastek i konserw, przędzalnie jedwabiu, garbarnie, dystylarnie, drukarnie, warsztaty mechaniczne, fabryki narzędzi rolniczych, odlewnie. Handel jedwabiem, winami, truflami. W pobliżu źródło mineralne. Ruiny zamku starożytnego, oraz dawnych warowni miejskich; więzienie przerobione z zamku, kaplica romańska z trzema nawami, wieża de Norbonne (w. XIV). W początkach feodalizmu • był tu zamek Monteil i dopiero obok niego powstało miasto. Zamek był własnością potężnej rodziny Adhemar de Monteil, od której pochodzi nazwa miasta M. (Montilium Adhemari). Podczas wojen religijnych brał M. szturmem:

„Les Détraqués“ (1897); „La Fraude“ (1900),

„Les Chevauchées de Joconde“, ,,L’ Usurier“;

„Daus la paix des campagnes“ (1904) i inn.—

Powodzenia wśród szerszej publiczności nie ma, przez znawców jednak ceniony, od Towarzystwa literatów dostał w r. 1904 nagrodę im.

M. A.b.

Balzaca. Jest kawalerem Legii honorowej.

Monteil Amans Aleksy, historyk francuski (* 1769 w Rodez—f 1850 w Cély), prof, historyi w szkole centralnej w Rodez, a później w szkole przygotowawczo-wojskowej w Fontainebleau, bibliotekarz i sekretarz w szkole wojskowej w Saiut-Cyr (do 1819). Zmarł w nędzy po życiu tułaczem. Z bardzo licznych prac ważniejsze: „Hist. des Français des divers états aux cinq derniers siècles“ (1828 in., 10 t.),

M. Ko.

Montelius Oskar, wybitny archeolog szwedzki ( * 1843 w Sztokholmie), kształcił się w Lpsa-li, od r. 1863 czynny w Muzeum starożytności w Sztokholmie, r. 1888 profesor; od r. 1874 sekretarz szwedzkiego związku archeologicznego. Napisał wiele prac z dziedziny archeologii, ważniejsze: „Remains from the Iron Age of Scandinavia“ (Stokholm 1869); „Antiquités suédoises“ (tamże 1873 — 75); „Lifvet i Sverige under hednatiden“ (tamże 1873, wyd. 3-e, 1895); „La Suede préhistorique“ (tamże 1874); „Sveriges historia“ (czasy pogańskie, tamże 1874 — 81, wyd. 2-e, 1903); „Die Kultur Schwedens in vorchristlicher Zeit“ (Berlin 1885): „The Civilisation in Sveden in Heathen Times“ (Londyn 1888); „L’âge da bronze en Egypte“ (Paryż 1890); „Den nordiske jesnalderns krono-logi“ (Stokholm 1895 -- 97); „De forhistoriske perioderna i Skandinavien“ (tamże 1893); „Les temps préhistoriques en Suède et dans les autres pays Scandinaves“ (Paryż 1895); „La civilisation primitive en Italie depuis l’introduction des métaux“ (Stokholm 1895 — 1905, 2 t.); „Pre-classical chronology in Greece and Italy“ (Londyn 1899); „Der Orient u. Europa“ (Stokholm 1899; „Die Chronologie d. ältesten Bronze Zeit in Norddeutschland u. Skandinavien“ (Brunszwik 1900); „La chronologie préhistorique en France et en d’autres pays celtiques“ (Par. 1901); „Die altern Kulturperioden in Orient u. in Europa“ (Stokholm 1903); „Le-relazioni fra l’Italia e la Scandinavia prima di Augusto“ (Rzym 1903); „Kulturgeschichte

„Traité des matériaux manuscrits des divers genies d’histoire“ (1835, 2 t.), „Influence de l’histoire des divers Etats, ou Comment fût allée I r. 1569 Coligny, r. 1586 Lesdiguières i r. 1587 la France si elle eût en cette histoire“ (Paryż hr. de Suze.

adz.

1860). W dziełach tych broni swej metody, uwzględniającej przy opisywaniu faktów opis obyczajów, instytucyi i ducha czasu. Główna to zasługa zapomnianych obecnie prac M-a.

Monteil Edgar; publicysta francuski (* 1845 w Vire), założył pismo „L’étudiant“, pisywał do „Rappel“; podczas komuny był sekretarzem Delescluza w ministeryum wojny, poczem w 1.

adz.

1874 — 79 był na wygnaniu dobrowolnem, unikając procesu wytoczonego mu za dzieło „Hist. d’un frère ignorantin“ (Paryż 1874). Z pism polemicznych wydał nadto: „Le cléricalisme et les rois Bourbons“ (Paryż 1873) i „Le régime du goupillon“ (t-że 1873). Pisywał także poe-zye („Poésies“ 1866) i wiele powieści.

Monteil Parfait Ludwik, oficer i uczestnik wypraw francuski (* 1855 Paryżu); po ukończeniu szkoły w Saint-Cyr wstąpił do marynarki, gdzie w r. 1894 został pułkownikiem.

Większą część służby spędził w Senegalu; prowadził w r. 1890 wyprawę do Sudanu (jezioro Czad) i zwiedził w towarzystwie 20 ludzi tylko Segu-Sikoro, Sikasso, Lanfiera, Ughadugu, Zeb-ba, Say, Sokoto, łożysko Nigru i Czadu, Kano,

Hadeidja, Kuka, poczem zwrócił się na płu. do Tripolisu. Wyprawa trwała 2 lata. W r. 1893 zrobił wyprawę do Konga. W r. 1895 wrócił do Francyi, gdzie bezskutecznie kandydował na posła do parlamentu. Ogłosił: „Vade-Mecum de l’officier d’infanterie de marine“ (Paryż 1884) i „De Saint-Louis à Tripoli par le lac Tchad“

adz.

(Paryż 1895).

Monteleone di Calabria, miasto obwodowe

M. Ko.

Schwedens v. d. ältesten Zeiten bis zum XI Jahrh. n. Chr“. (Lipsk 1905).

Montelupi de Maria Sebastyan, Włoch, rodem z Floreucyi, którego potomkowie nazwisko Wilczogórskich przybrali; na dworach Zygmunta Augusta, Henryka, Stefana i Zygmunta III zasłużony (f w r. 1610). —Syn jego, W a-leryan, będąc w szkołach poznańskich, wydał z druku wiersz pochwalny na powrót Zygmunta III z wyprawy wojennej, z ciekawemi drzeworytami, pod napisem: „Gratulationes in reditum Sereniss. Sigismundi III Reg. Pol. vic-toris de Moschovia triumphans“ (Poznań 1611). Karol, sekretarz królewski, był pierwszym magistrem poczty, to jest pocztmistrzem w Polsce, naznaczony w r. 1649, zmarły w Warszawie r. 1662 („Enc. Orgielbr.“).

Montelupo - Florentine, m-ko w prowincyi włoskiej Florencya, na 1. brz. rz. Arno, przy uściu Pezy przy linii kolei Florencya - Piza; zamek z r. 1203; przemysł gliniany; 1500 (jako gmina 6 000) m-ców. Na zach. dawniejszy zamek wielkoksiążęcy Ambrogiaua.

Montemagno Buonaccorso da, poeta włoski z w. XIV ( * w Pistoi); pochodzenia szlacheckiego, doszedł do wyższych urzędów w mieście rodzinnem; w r. 1364 został gonfa-lonierem; naśladował Petrarkę, pozostawił kilka sonetów które Accademia della Crusca do

trzy niewielkie „Autos“. Przełożył pieśni, trubadura Ausiasa Marcha (Saragossa 1562).— Por. Schöuherr „Jorge de M.“ (Stalla 1886); Menéndez y Pelago „Origines de la novela“ (Madid. Ko.

ryt 1905).

adz.

Montemolin, m-to w prowincyi Badajoz (Hiszpania), na płn. stoku Sierra Morena; kościół z ołtarzem malowanym przez Zurbarana, zamek maurytański; 4000 m-ców. Don-Carlos (1861), syn pierwszego pretendenta, nosił tytuł hrabiego M., a jego stronnicy nazywali siebie Mo ntemolinistami

adz.

adz.

Monten Ditrych, malarz niemiecki (* 1799 w Diisseldorfie—f 1843 w Monachium) kształcił się w Akad. düsseldorfskiej i monachijskiej, podróżował po Włoszech, poczem zamieszkał w Monachium. Do ważniejszych jego dzieł należą freski na arkadach w Hofgartenie Monachijskim i obrazy: „Szturm szańca Aureckie-go“ „Głoszenie konstytucyi“, „Bitwa pod Arcis-sur-Aube". Sławę uzyskał głównie dzięki dziełu „Finis Poloniae“ (1832, galerya berlińska). Z innych obrazów wymienić należy: „Śmierć Gustawa Adolfa pod Lützen“, „Napoleon I w otoczeniu swych generałów“, „Jerzy I w bitwie pod Neerwinden“, ,,Śmierć ks. Fryderyka Wilhelma Brunświckiego w bitwie pod Qua-trebras“.

„Testi di lingua“ zaliczyła; poezye jego po raz pierwszy wydano w Rzymie w r. 1559.—Wnuk jego, tegoż imienia ( * we Florencyi 1429), z zawodu prawnik, pisał również wiersze, wydane wspólnie z poezyami dziada (powtórnie przez Casottiego p. n. „Prose e rime de’ due B. da M., il vecchio e il giovine“, Florencya 1718). Dzieła prozaiczne („Prose del giov. B. da M.“) ukazały się w Bolonii w r. 1874. — Bibi.: Zaccagnini „Notizie sulla vita di B. da

M. Ab.

adz.

Montenegro, oh. Czarnogórze. Montenotte, wioska w prow. Genua (Włochy), należące do gminy Cairo—M. (4500 m-ców) i posiadająca 250 m-ców, słynna z bitwy d. 12 kwietnia r. 1796, w której Bonaparte odniósł pierwsze zwycięstwo nad Au-stryakami.

M. il giovine“ (Pistoja 1999).

M. Ko.

adz.

adz.

Montenuovo Wilhelm Albrecht, książę (* 1821 w Sala Grande w Parmie — f 1895 w Dóblingu pod Wiedniem). Syn hrabiego Adama v. Neipperg i arcyksiężniczki Maryi Ludwiki, małżonki Napoleona I. Dostał był ty-Montemayor J e r z y, poeta hiszpański (* 1520 i tuł hrabiego M. Neipperga, w r. 1838 wszedł w Montemor w Portugalii — f 1561 w Tury- do służby austryackiej, w r. 1848 pułkownik; nie). Przebywał przez czas dłuższy w Kastylii bił się mężnie we Włoszech i na Węgrzech i w i został r. 1543 śpiewakiem na dworze kró- r. 1854 otrzymał godność feldmarszałka lejt-lewskim, r. 1552 udał się z księżniczką Joan- nanta. W r. 1859 dowodził we Włoszech dyną na dwór portugalski, później towarzyszył wizyą austryacką, w 1860 wielkorządca w Sied-Filipowi II w jego podróżach, w końcu dla miogrodzie, r. 1866 w Czechach, r. 1878 prze-niewiadomych przyczyn udał się do Włoch i szedł w stan spoczynku, r. 1864 otrzymał tam zginął w pojedynku. Jego niedokończo- dziedziczną godność książęcą, ny utwór „Diana“ jest pierwszym w Hiszpanii Monte - Oliveto, klasztor we Włoszech pod romansem pasterskim (Valencia 1558; najnow- Asciano, w prow. Siena, z słynnemi freskami sze wyd. Borcelona 1886), który w Europie z życia św. Benedykta, malowanemi przez znalazł wielu naśladowców. W pracy tej ude- Bazzego i L Signorellego. rza piękność języka i nadzwyczajnie subtel- Montepeloso, m-to w prow, włoskiej Poten-ne cieniowanie charakterów. Alonzo Gerez za, 549 m. npm., na 1. brz. Bradano, mury oraz Gaspar Gil Polo napisali zakończenie ,,Dia- miejskie; uprawa wina i oliwek, hodowla ny“—pierwsze bardzo słabe, drugie natomiast jedwabnibów; 8 000 m-ców.

Montépin Ksawery Aymon (margrabia de M.), pisarz franc. (* 18 marca 1824 —f 1902). — W r. 1848 pisywał artykuły gwałtowne

(„Diana enamorada“) dość udatne. ,,Dianę“ przełożono na wszystkie języki świata cywilizowanego. M. pisał też poezye, które wyszły w zbiorach „ Cancionero“ (Antwerpia 1554) i i przeciwko socyalistom. Uprzednio jeszcze za-„Cancionero espiritual“ (Antwerpia 1558), oraz i czął pisać romanse, które zrazu niczyjej uwa-

M. Ab.

M. Ko.

adz

M. Ko.

Bibl.: Studer „Ueber

adz.

adz.

adz.

8 000) m-ców.

Montespan Franciszka Atenais, margrabina de M., kochanka Ludwika XIV (* 1641 na zamku Tonnay-Charente—f maja 1707

gi nie zwracały, dopiero pociągnięty do sądu za pornografię w „Les Filles du plâtre“ (1855) zyskał rozgłos. Straszliwie płodny, miał całe rzesze czytelników niewybrednych. Wiele z tych powieścideł, umieszczanych zwykle pierwotnie w odcinku „Petit Journalu“, sam przerabiał później na melodramaty o grubych, sensacyjnych efektach (np. „la Sirène de Paris" 1860), wystawiane w teatrach popularnych. Za granicą również poczytny był wszędzie niepomiernie. U nas, poczynając od r. 1876, kiedy „Bibl. romansów i powieści“ umieściła jego „Wicehrabinę Herminię“, przez długi szereg lat aż do chwili obecnej ukazują się niezliczone (około 80) przekłady różnych. „Bratobójców“ (1898, 1908), „Kochanków Alicyi“ (1886), „Tajemnic grobowca“ (1884), „Tajemnic zbrodniarza“ (1879), „Źebraczek z pod kościoła św. Sul-picyusza“ (1898) itd., wydawane w Warszawie i Łodzi, Poznaniu, Somborze i Gródku, gdzie jeszcze w r. 1910 ukazała się powieść M-a „Co może pieniądz“, wyd. poprzednio w Warszawie w r. 1892.

Montepulciano, miasto obwodowe w prow. Siena (Włochy); 605 m. npm., st. kolei Empo-li-Chiusi, siedziba biskupa. Starożytne kościoły i pałace; m. in.: katedra z nagrobkiem dłuta Donatella i Michelozza i kościół piękny Madonny di San Biagio, zamek stary, ratusz z w. XIV, gimnazyuin, szkoła techniczna, biblioteka, zbiór starożytności etruskich; winnice piękne, ogrody oliwkowe. M-ców 2 930. Miejsce urodzenia kard. Bellarmina i poety Angela Ambro-gini Poliziani.

Montereau-Faut-Yonne, m-to w depart. Seine-et-Marne (Francya), okrąg Fontainebleau, na lew. brz. Sekwany, przyjmującej tu dopływ Yonne, punkt węzłowy linii dr. żel. Lugduń-skiej i Zachodniej; wysoko położony zamek {Surville), kościół z. w. XIII, posąg Napoleona I na moście przez Yonne, sąd handlowy, izba przemysłowa, dom inwalidów, fabryki porcelany, wyrobów glinianych, cegieł mozaikowych, maszyn; handel winem, zbożem, drzewem i bydłem, 8 000 m-ców. — Na moście przez Yonne w r. 1419 ks. Jan Burguudzki został zabity przez towarzyszy dofina, późniejszego króla Karola VII. R. 1814 pod M. zwyciężył Napoleona I wojska sprzymierzone pod wodzą w. ks. Wirtemberskiego.

Monterey, miasto w płc-amerykańskim stanie Kalifornia, w hrabstwie t. n., na brzegu zat. Monterey (Oc. Spokojny). Port mały, rybacki; r. 1900 było 1748 m-ców, w tem wielu Hiszpanów. Niezwykle łagodny klimat i okolice piękne sprawiły, że stało się M. wielce uczęszczanem miejscem kuracyjnem.

Monte-Rosa, jedna z grup alpejskich, tworzących granicę naturalną pomiędzy kantonem Wallis w Szwajcaryi a Włochami. Z pomiędzy 8-u szczytów najwyższym w całej grupie, a za-

«cyk) Ilustr. spr I Tom XLU1-1V Zesz 37&b

razem w Alpach Szwajcarskich, jest Dufour (4 638 m.), dawniej zwany także Gornerhorn. Łączą się z nim: z płn. Nordende (4612 m.), a z płd.: Zumsteinspitze (4 563 m.), Signalkuppe (4561    m.), Parrotspitze (4 463    m.),

Ludwigshöhe (4 344 m.), Schwarzhorn (4 295 m.) i Viiicentpyramide (4 211 m.). Z zach. wiążą się z grupą główną szczyty: Łyskamm (4 538 m), Zwillinge (4 094 i 4 230 m.), oraz Brei thorn (4171 m.); z płn. prowadzi do Mischabelhör ner Cimadi Jazzi(1318), obok którego Neues Weisstor (3 612) umożliwia przejście do Macugnaga i doliny Saas. Z lodowców, otaczających główną grupę, są najważniejsze: na zach. Gornergletscher (z górą 10 kim. dług.), na płn.-zach. Finde-lengletscher, na wsch. Macugnaga-g lets cher. Z lodowca Gorner wypływa Visp. Lodowiec ten, opuszczający się w dolinę, ma w końcu dolnym */₂ km. szerokości, a w wielu miejscach 25 — 30 m. grubości i obok Aletschu jest największy w Alpach. 3 km. niżej od lodowca Gorner leży dolina Z er matt, do końca w. XVIII mało znana, obecuie obfitująca w hotele. Na płd. od Zermattu leży (na wysok. 2 569) hotel Riffelhaus, punkt wyjścia licznych w lecie wycieczek na Gornergrat (3 136 m.). Pierwszy Saussure zdobył szczyt Breithornu (w r. 1792), następnie były zdobywane kolejno szczyty inne. U południowych i zachodnich stóp M-y znajdują się gminy niemieckie; zresztą panuje język włoski.

Eis und Schnee“ t. 2-gi (Bern 1870), Sella i Vallino „Monte-Rosa e Gresoney“ (Medyolan

1890) : G. Giordani „La colonia tedesca di Alagna Valsesia, e il suo dialetto“ (Turyn

1891) .

Monte Rotondo, góra na Korsyce, ob. R o-tondo Monte.

Monte San Griuliano, m-to w prow. Trapani (Sycylia) na górze Eryx (751 m.); kościół z w. XIV, ruiny m-ta starożytnego, zwłaszcza świątyni Afrodyty; zamek, gimnazyum; uprawa oliwy; łomy marmuru; 3 500 (jako gmina 22 000 m-ców).

Monte Sant’ Angelo, m-to w prow, włoskiej Foggia, 843 m. npm., na płd-zach. stoku Monte Gargano, 7 km. od zatoki Manfredonia: kościół słynny św. Michała, zbudowany w grocie skalnej; 16 000 (jako gmina 20 000) mieszkańców.

C- Monte Santo, ob. A tos.

MontesarcMo, m-ko' w prow, włoskiej Be-nevent, u stóp Monte Taburno (1393 m.) na wsch. od wąwozów kaudyńskich; dawny zamek (obecnie więzienie), łomy kamieni, dobywanie oliwy, przemysł drzewny; 5 500 (jako gmina

adz.

w Bourbon-Archambault); była córką Gabryela de Rochechouart, margr. de Mortemart ks. de Tonnay-Charente i Dyany de Grandseigne.

puścił się w długą podróż, zwiedził Niemcy, Austryę, Węgry, Wenecyę, Szwajcaryę, Hollan-dyę, Anglię. Wszędzie badał ustrój polityczny, obyczaje narodowe; powoli zbierał i porządkował materyał, później genialnie zużytkowany w klasycznym „Duchu Praw“ („De 1’esprit des-lois“, Genewa 1748), gdzie bada warunki, podstawy i rękojmie wolności politycznej. Gdy w tamtych pracach wynosił ustrój ówczesnej Szwajcaryi i Hollandyi, tutaj w szczególno-ności upodobał sobie Anglię, której ustrój polityczny uznał niemal za doskonały i wskazywał jako wzór dla całego świata cywilizowanego. Nad tą książką pracował lat dwadzieścia.—Cały rozwój myśli M-go tu został zarejestrowany i skrystalizowany. Pogląd zasadniczy M-go wyraża się w zasadzie względności wszelkiego prawodawstwa. Niema praw bezwzględnych, najlepszego ustroju rządu; wszystko należy rozpatrywać w stosunku do świata otaczającego, a doskonałość oceniać względnie do pożytku, jaki przynosi instytucya. Trzy są ustroje rządu według M-go: Rzplita (arystokratyczna lub demokratyczna), monarchia i despotya (podział znany już Arystotelesowi). Zasadą demokracyi jest cnota, arystokracyi — umiarkowanie, monarchii — honor, zaś despotyi — strach. Ustawy nie są tylko zależne od ustroju rządu; bada je M. w stosunku do siły wojskowej, wolności politycznej, podatków, gleby, obyczajów, handlu, finansów, religii. W rozdz. XI przystępuje do słynnego opisu konstytucyi angielskiej, który konstytucyę tę rozsławił w całym świecie ówczesnym i cały świat rozpalił miłością dla niej. Nie zamyka M. oczu na wady ustroju angielskiego: mówi o niestałości rządu, o korupcyi, o chciwości kupieckiej, zarozumiałości i pewności siebie Anglików. Odstępując od zasady względności, M. staje się poplecznikiem zupełnego rozdziału władz: prawodawczej, wykonawczej i sądowej oraz oddzielenia żywiołów arystokratycznych od demokratycznych w ustanowieniu izb, wyższej i niższej, które mają się wzajemnie warunkować prawem veto. M. wywarł wpływ olbrzymi. Sorel opowiada, że pod koniec w. XVIII każdy Francuz posiadał w bibliotece „M-go“. Jego też czytauo (obok Rousseau) najwięcej w dobie przekształceń dokonanych we Francyi pod koniec stulecia. Jednak wpływ ten malał wraz z rozwojem re-wolucyi na korzyść wpływu Rousseaua. Zarzucano mu arystokratyzm i anglomanię; Żyrondystom (ob.) poczytywano za grzech śmiertelny, że czytywali za wiele „Ducha Praw“, Wpływ M-go odżył nanowo za Restauracyi i w ciągu pierwszej połowy w. XIX. M. był natchnieniem wszystkich zwolenników monarchii konstytucyjnej we Francyi i na całym lądzie europejskim. W zakresie badań naukowych był

W r. 1660 przybyła do Paryża i została damą dworu królowej; d. 28 stycz. r. 1663 wydano ją za Ludwika Henryka de Pardailhan de Gou-drin, margr. de M.—Pięknością wspaniałą, a może bardziej jeszcze obejściem nadzwyczaj raiłem i ujmującem, ściągnęła na siebie uwagę króla. Początkowo opierała się jego zapałom miłosnym, w końcu jednak uległa i w r, 1667 została jego kochanką. Margrabiego, który się na to nie godził osadzono naprzód w Bastylli, następnie kazano mu wyjechać na wygnanie do dóbr swoich na prowincyi, nakoniec w r. 1676 rozwiedziono go z żoną. Do r. 1678 pani de M. panowała nad Ludwikiem XIV, umiejąc pamiętać o sobie i ciągnąć korzyści ze stanowiska swego, ale popierając też literaturę i sztukę. Wychowawczyni dzieci jej, których z królem miała 7-ro, wdowa po Scarronie, późniejsza pani de Maintenon (ob.), wkradając się w łaskę króla, umiała ją pozbawić jego przychylności, aby sama zająć jej miejsce. Od r. 1687 była już w niełasce zupełnej i musiała z dworu ustąpić, w r. 1691 zamknęła się w klasztorze św. Józefa, który była założyła w Paryżu przy ul. św. Dominika.—Z mężem miała tylko syna jedynego, księcia d’Antin (* 1665), z królem dzieci uznanych przez niego: 2 synów t. j. ks. du Maine (* 1670—f 1736) i hr. de Toulouse (* 1678—f 1737), tudzież 2 córki:

Ludwikę Franciszkę, Mademoiselle de Nantes (* 1673 — f 1743), wydaną za ks. de Bourbon w r. 1685 i Franciszkę Maryę, M-lle de Blois (* 1677—f 1749), wydaną w r. 1692 za Filipa ks. de Chartres; troje zmarło wkrótce po urodzeniu.—Por.: „Mémoires de M-me la marquise de M.“ (Paryż 1829; 2 t.), A. Houssay „Madame de M.“ (t-że 1864, wyd. 6-e), Clément „Madame de M. et Louis XIV“ (t-że 1868) i F.

Funk-Brentano „Le Drame de Poissons“ (w ,,Rev.

des Deux Mondes“ 1895).

Dr J. p.

Montesquieu Karol Ludwik de Secondât, baron de la Brède et de M., słynny pisarz polityczny francuski (* 18 stycz. 1689 na zamku de la Brède w pobliżu Bordeaux—f 26 lut. 1755 w Paryżu), pochodził z zasłużonej rodziny szlacheckiej; początkowo był sędzią w Bordeaux; wrodzony talent literacki wskazywał inne zajęcie, dla umysłu i temperamentu właściwsze.

Przyjęcie zgotowane „Listom perskim“ (wydanym bezimiennie w Amsterdamie r. 1721)— pchnęło go na drogę pracy literackiej; już tutaj zwalczał M. absolutyzm rządów w państwie i w Kościele, później zaś w „Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence⁴' (Paryż 1734), usiłował wykazać, że nie zwycięstwa lub porażki, zawisłe od przypadku, stanowią o losach państw i na- zwiastunem metod historyczno - porównawczych, rodów, lecz potęga umysłowości, umiłowanie które sam powierzchownie tylko stosował (Fry-swobody, oddanie się pracy i patryotyzm. M. deryk Pollock). W Polsce zajmowano się

polityk ( * 1764 — f 1834), syn Anny, członek Ciała Prawodawczego w r. 1805, prezydował w nim w r. 1810, w r. 1813 powołany do Senatu; był ulubieńcem Napoleona. W okresie Restauracyi, obdarowany hojnie przez króla godnościami, był członkiem Izby Wyższej, przez pewien czas ministrem francuskim na dworze saskim. —5) Rajmund, generał, syn Filipa ( * 1784 — f 1864), walczył z Niemcami w r. 1805, jako adjutant Neya w wojnie polsko-pruskiej (1806 — 7), austryackiej (1809), ros-syjskiej (1812—13). Po powrocie służył Bur-bonom za I i II Rastauracyi; rząd lipcowy mianował go parem, ambasadorem w Madrycie; po rewolucyi lutowej (1848) usunął się do życia prywatnego, ogłosił „Journal de la campagne de Russie“ (Par. 1849).—6) Ambroży Anatol, generał, polityk i pisarz ( * 1788 ■— f 1878), syn Elżbiety Piotra. Jako prosty „Pensées et fragments inédits“ (2 t. żołnierz odbył wojnę w 1. 1806 i 1807 — 9,

gorliwie M. m. Przełożono: „Uwagi nad przyczynami upadku Rzeczypospolitej Rzymskiej" (Warszawa 1762); „Kościół Knidejski“ (Lwów 1776); „Duch czyli treść praw“ (Lipsk i Drezno 1777, inne wydanie, Warszawa t. r.); „Listy Perskie“ (Warsz. 1778, 1782,    1785). Jako tłumacza

Estreicher wymienia Czarnka (por. Oczapowski „Roztrząsania i rozbiory“, str. 95). Wszystkie stronnictwa polityczne: republikanie (Staszyc, Kołłątaj), monarchiści (stronnictwo królewskie) jednako badali, powoływali się na M-go oraz go przepisywali. Rocznicę 150-tą jego śmierci obchodzono uroczyście we Francyi i w Anglii. Dzieła M-go wydano wielokrotnie. Najlepiej przez Laboulaya (Par. 1873 — 1879, 7 t.), Wydanie to uzupełnione zostało przez „Collection Bordelaire“, do której weszły różne rękopisy M-go: „Myśli“ i „Podróże“; „Deux Opuscules de M.“ (1891); „Mélanges inédits“ (1892); „Voyages de M.“ (2 t 1894);

1899—1901). Prócz dawnej literatury wskazanej w nowszych opracowaniach: Sorel (1888) F. Béchard „La monarchie de M. et la républ de Jean Jacques“ (1872); T. Pietzsch ,,Ueb. d Verh. d. polit. Theorie Lockes zu M. Lehre v d. Teilung der Gewalten“ (Diss. Berl. 1888); E Buss ,,M. u. Cartesius“ („Philos. Monatsh.“ IV) Vian „Hist, de la vie et des oeuvres de M.“ (1879); Janet „Hist, de la science politique“; Faguet „Etudes sur le XVIII s.“ (1890); Brune-tière „Etudes critiques“ (tom IV 1891); sir Courtenay Ilbert „M“, „The Romanes lecture delivered in the Sheldonian Theatre“ (Oxford 1904); Posner „M“. .(„Gaz. Sądowa“, 1905).

Montesquiou-Fézensac, ród francuski starożytny: 1) Anna Piotr, markiz, generał ( * 1739—f 1798), deputowany szlachecki Stanów Generalnych w r. 1789, zwolennik prądów liberalnych, prezydował w Zgromadzeniu r. 1791, d. 17 marca; walczył pod Lafayettem, później w armii południowej; podbił Sabaudyę w r. 1792; oskarżony o zdradę uciekł do Szwaj-caryi, wrócił do Francyi w r. 1795.—2) Filip Andrzej, generał ( * 1753 — f 1833), wię-

F. i Dr I. H.

N. G.

szybko jednak posuwał się naprzód w stopniach wojskowych. Wrócił do Francyi w r. 1816 i oddał się polityce ks. Orleańskiego; po rewolucyi lipcowej (1830) został marszałkiem. Był członkiem izby deputowanych; w r. 1841 powołany do izby parów, reprezentował kierunek zachowawczy. W r. 1848 usunął się do życia prywatnego. Wydał: „Poésies“ (Paryż 1820—21), „Chants divers“ (t-że 1843), „Moïse“ (poemat w 24 pieśniach t-że 1850), „M. de Fargues“ dramat (t-że 1853), „Un Crime“ (komedya t-że 1853), „Les Semblables“ (ko-medya t-że 1853).—7) Filip, polityk (* 1843), senator, zwolennik kierunku bulanżystowskiego, w wyborach r. 1897 musiał ustąpić przed kandydatem socyalistycznym.

Jana des Esseintes (w „A rebours“), który wynajdywał związek pomiędzy smakiem likierów, zapachem perfum i dźwiękiem narzędzi muzycznych. W r. 1892 wydał pierwszy zbiorek poezyi „Les Chauves-Souris“ (na temat „Nocy w przyrodzie i duszy“) i zyskał rozgłos. Przyczynił się do wskrzeszenia w pamięci współczesnych wybitnej poetki lirycznej z czasów Lamartina (ob.), Marceliny Desborde-Valmore, w piękenm o niej studyum p. n. „Félicité“ (1894). Poezye: „Le Chef des odeurs suaves“ (1894), „Le Parcours du Rêve au Souvenir“ (1895), „Les Hortensias bleus“ (1896), „Les Perles Rouges“ (1899), „Les Paons“ (1901), „Prières de tons“ (1902), „Passiflora“ (1907) i in. Wybór jego „Poésies“ w 7 tom. ukazał się w 1. 1906 — 09; w przedmowie przyznaje

Montesquiou-Fézensac hr. Robert, pisarz fran. ( * w Paryżu 19 marca 1855). Pochodzi ze znanej w dziejach Francyi rodziny wojowników i mężów stanu. Młodzieniec bogaty i wytworny, na długo przed wystąpieniem w druku, posiadał w kołach literackich i artystycznych sławę ustaloną estety i poszukiwacza wrażeń niezwykłych. Na nim to wzorował J. ziony przez Konwencyę; uwolniony po 9 Ther- i K. Huysmans (ob.) postać dziwaczną księcia midora, uciekł do Stanów Zjednoczonych; po powrocie zarówno za Cesarstwa jak za Restauracyi w sprawach publicznych odegrał rolę 'niewielką.—3) Franciszek Ksawery, polityk francuski ( * 1756 —f 1832), deputowany od duchowieństwa do Stanów Gen. w r. 1789, obrońca gorliwy tronu i ołtarza; przeciwnik konstytucyi cywilnej duchowieństwa, emigrował do Anglii w r. 1792, wrócił w 1795: był członkiem komitetu rojalistyczuego w Paryżu; wygnany udał się do Mentony; w r. 1814 został członkiem rządu tymczasowego, później ministrem spraw wewnętrznych; podczas 100 dni uciekł do Anglii. Ludwik XVIII mianował go ministrem stanu, parem Francyi, członkiem Akademii francuskiej, hrabią i t. d. za zasługi oddane Restauracyi. — 4) Elżbieta Piotr,

1895) i inne.

Montesy order, ob. Ordery (Hiszpania) t. V, s. II.

Montevarchi, m-to w prow, włoskiej Arez-zona 1. brz. rz. Arno i przy linii dr. żel. Florencya— Rzym; szkoła techniczna, akademia naukowa ze zbiorami przyrodniczetni; hodowla jedwab-

*    ników; przemysł kapeluszniczy; 4000 (jako gmina 1100) m-ców.

Monteverde Juljusz, rzeźbiarz włoski (* 1837 w Bistagno), wychowaniec Akad. Szt. Piekn. w Geuui, zdobył r. 1865 nagrodę Rzymu. Odznaczył się na wystawie paryskiej r. 1878 dziełami: Architektura, Dziecię z kogutem, Edward Jenner szczepiący krowiankę swemu synowi. N.adto znane są rzeźby: Posąg Mazziniego (Buenos Aires), posąg budowniczego Sady (Turyn). Pierwsze natchnienie Kolumba (Boston, muzeum), Pomnik hr. Massari (Fera-ra), posąg kompozytora Thalberga (pod Neapolem), Chrystus na krzyżu, Pomniki Belinniego (Catania), i króla Wiktora Emanuela (Rovigo, Bolonia). Od r. 1874 prof. Akad. San Luca w

•    Rzymie.

A. P.

Video a. El-Cerro (149

matematycznym i lekarskim,

nym,

wojskowa i politechniczna, biblioteka, muzeum narodowe z oddziałem etnologicznym, 5 teatrów, kilka klubów, szpital angielski, przytułek dla sierot, zakład dla obłąkanych, zakład poprawczy dla młodocianych przestępców. Więzienie na Isla de los Ratos (Wyspa szczurów), w pośrodku zatoki, a o 25 km. dalej na wschód na wyspie Flores lazaret. Tramwaje konne i trzy koleje miejskie ułatwiają komunikacyę. Mieszkańcy zajmują się przeważnie handlem. Z całego wwozu krajowego 90$, a z wywozu 70$ idzie przez M. Najważuiejsze przedmio-ty wywozu: wełna, skóry, mięso suszone, łój barani, ekstrat mięsny, włosie końskie, oraz bydło; wwozu zaś: wyroby wełniane i bawełniane, maszyny rolnicze, tytoń, papierosy, oliwa, cukier, ryż, spirytualia, wino; materyały do budowy kolei żel. Port tutejszy jest stacyą 11 parowców.—M. założono w r. 1726 po wypędzeniu Portugalczyków z fortecy zbudowanej tu r. 1724. W pierwszej połowie wieku XIX

sam, że^wiele utworów młodości nie zasługuje na przedruk. Znane są jego szkice krytyczne i literackie: „Roseaux Pensants“ (1897), „Autels privilégiés“ (1899), „Professionnelles beautés“ (1905) i „Altesses Sérénissimes“ (1907). Pisarz płodny, zapowiedział kilka nowych utworów poetyckich: „Les Turquoises Mortes“, „Chants de Cygnes“ i inne, podobizny saty-ryczue p. n. „Les Quarante Bergères“, szereg szkiców literackich i t. d. Układa pamiętniki. Główny zarzut, jaki twórczości jego postawić należy, dotyczy przewagi namysłu nad natchnieniem, sztuczności, dziwactw stylowych, niedostatecznej muzykalności wiersza, natrętnego niemal lubowania się w słownictwie egzotycz-neii), niezrozumiałem. To też Doumic zdaje się być uprawnionym do tej ironii, z jaką dziękuje M.-F-owi za podniesienie „poezyi do godności sportu“. A. Remy de Gourmont słusznie pono nazwał go „Modnisią“ („Précieuse“). — Bibł.: Brissou „La Comédie littéraire“ (1895); R. de Gourmont „Le Livre des Masques“ (1896); Doumic „Les Jeunes“ (1896); Thompson „French Portraits“ (Boston 1900j; Acker „Petites confessions“ (1906); Bever i Léautaud „Poètes d’aujourd’hui“ (1910); art.: „Bataille“ („La Vague“ 15 lipca 1899); Coppée („Journal“ d. 4 czerwca 1896); France („Le Temps“ 21 stycz. 1894); Loti („Figaro“, 13 lutego 1907); Mirbeau („Figaro“ 16 paźdz. 1892); Rodenbach („Figaro“ 6 lipca 1892); Verlaine („Figaro“ 8- sierp. 1894 i „Gil Blas“ 21 lipca

M Ab.

a (lz.

adz.

Monteverde Klaudyusz (* 1567 w Kre-monie—f 29 listopada 1643 w Wenecyi), jeden z największych kompozytorów i reformatorów muzyki operowej. Kształcił się w teoryi muzycznej u Marka Antoniusza Ingegnary, jednocześnie odbywał studya śpiewu i gry skrzypcowej. Około r. 1590 był czynny w kapeli dworu mautuańskiego jako śpiewak i skrzypek, a w r. 1601 mianowano go kapelmistrzem. W r. 1613 powołano go na stanowisko kapelmistrza kościoła Św. Marka w Wenecyi, z płacą wysoką, jakiej nikt przed nim jeszcze nie pobierał; na tem stanowisku pozostawał aż do śmierci. M. uapisał opery: ,,Arianna“, ,,I1 combattimento di Tancredi e Cłorinda‘‘, ,,Le uozze di Enea eon Lavinia“, ,,I1 ritorno d’Ulisse in patria“ i wiele innych, oraz kilka tomów madrygałów, caiizou i t. d. M. jest właściwym twórcą opery i geujalnym reformatorem muzyki wogóle. Istota owej reformy i najgłówniejsze zasługi M-go, są omówione w artykule: ,,Opera“ (ob. ser. II, t. 5).

Mont Everest, ob. Gaurisaukar.

Montevideo, stolica Urugwaju pod 34°55’ poł. szer. i 56°.12’ zach. dł. przy uściu Rio de la Plata, u wejścia do obszernej zatoki M. na brzegu półwyspu głęboko wrzynającego się w zatokę od strony wschodniej. Na brzegu przeciwległym, na wzgórzu Monte m.), latarnia morska i forteca stara, — na zboczu zaś północnem rzeźnia olbrzymia, w której rocznie zabijają ok. 200 000 wołów. Stara część miasta ciągnie się od fortu San-José, przy wejściu do zatoki, ku wschodowi aż do Płaza de lndepeudenzia, gdzie znajduje się hala targowa i wspaniały Teatro de Śolis. Na placu Mayor wznoszą się liczne gmachy rządowe, na placu Konstytucyi kościół główny, parlament, urząd policyjny, gmach uniwersytecki, kościół obrządku anglikańskiego, szpital wielki, La Caridad, dom celny, giełda i 7 banków. Ulice szerokie; oświetlenie gazowe, kanalizacya i wodociągi. Z pośród 200 000 m-ców około 60 000 cudzoziemców: Hiszpanów, Włochów, Francuzów i Niemców. Siedziba konsula niemieckiego, uniwersytet z wydziałami: praw-

szkoła

M. Ko

E. Chw.

Montez Lola, tancerka znana ze swych przygód awanturniczych ( * 1820 w Szkocyi — f 1891 w Nowym - Jorku), wyszła za mąż za porucznika Jamesa, z którym wyruszyła do Indyi; wkrótce wróciła do Europy, w Paryżu zmieniła nazwisko i jako tancerka hiszpańska objechała większą część Europy, m. in. tańczyła i w Warszawie. Sławna z powodu zatargów, politykowała z policyą rossyjską i niemiecką, ze względu licznych pojedynków stacza-nych z jej powodu, ostatecznie jednak zewsząd prawie wyganiana. W r. 1846 zjednała sobie przychylność króla Ludwika I, bawarskiego, posiadła wpływ nawet na sprawy publiczne; skłoniła króla do usuuięeia ministeryum ultra-montańskiego, które nie chciało jej nadać szlachectwa; stanąwszy na czele stowarzyszenia studenckiego, liberalnego    „Alemanii“ zdobyła

wpływ rozstrzygający na    króla i urzędników.

Przy poparciu nowego ministeryum otrzymała szlachectwo bawarskie i tytuł hrabiny Landsfeld.

Gdy w lutym r. 1848 zamknięto uniwersytet Montferrat (Montferrato) dawne księ-wskutek rozruchów studenckich, ludność, wi- stwo we Włoszech, obecnie część Piemontu; dząc w M. sprawczynię    wypadków, zmusiła    obejmowało    ongi przestrzeń niewielką,    nadbrzeż-

króla do jej usunięcia.    Gdy Ludwik złożył    ną    wzdłuż,    pomiędzy    Turynem    i    Casale;    w    cza-

korouę, odebrano M. jej szlachectwo; udała się i sach późniejszych rozciągało się na południe, wówczas do Londynu, gdzie wyszła za porucznika Healda; po opuszczeniu przez męża w r.

1852 udała się do Ameryki Północnej, wstąpiła znowu na odtworzyła

grze na scenie wypadki ze swego życia bawarskiego, występując jako wyzwalająca lud bawarski

pojechała do Kalifornii, wyszła tu jeszcze dwukrotnie za mąż; po śmierci ostatniego męża wróciła do Nowego-Jorku, gdzie zmarła w nędzy ostatniej.—Bibi.: Venedey „Die spanische Tänzerin u. die deutsche Freiheit“ (Paryż 1847); E. de Mirecotour „L. M.“ (t-że 1870).    N- °-

Montezuma, ostatni władca Meksyku (1502 — 1519). Kiedy Hiszpanie wtargnęli do Meksyku, władzę zwierzchnią nad Aztekami (ob.) dzierżył M. Był świadkiem zagłady niezależności swego państwa, które padło ofiarą zaborczości hiszpańskiej. W walce tej M. zginął

J. St-i.

adz,

adz.

ucierpiało wiele wskutek kilkakrotnie powtarzających się oblężeń, ale po r. 1851 podniosło się dość szybko.—Por. Bordoni „M. e la re-publica dell Uruguay“ (Medyolon 1885).

Monte Viso (Mons Verulus), właściwie Monviso, szczyt uajwyższy (3 843 m.) Alp kottyjskich, w pobliżu granicy francuskiej, we włoskiej prowincyi Cuneo, sterczy wysoko nad okolicą i jest wybornera miejscem obserwacyj-nein, z którego dookoła roztaczają się piękne widoki. Z wiecznego śniegu, którym okryte są wgłębienia szczytu, wytryska źródło główne rz. Po. Na płn. od M. - V. prowadzi z Monte-Dauphiuu do Saluzza droga starożytna, która na wysokości 2 600 metrów przechodzi przez 72-metrowy tunel (La Traversette), jeszcze w w. XV wykuty. Pierwsi (30 sierp. 1861) wspięli się na szczyt M.-V. Anglicy: Mathews i Jacomb z Michałem i Janem Babtystą Crozem.

Monte Vulture, wulkan wygasły w Apeninach neapolitańskich (1 330 m.), w prowincyi Poteuza, z dwoma maleńkiemi jeziorkami (Mon-ticchio) w wygasłych kraterach, obfituje w widoki piękne i wspaniałe lasy kasztanowe, śród których wznosi się klasztor starożytny św. Michała. Na szczyt M. - V. pierwszy wspiął się Melfi.    K chw.

scenę, ogłosiła „Pamiętniki“, we własnych sztukach i własnej

z jarzma ultramontańskiego. R. 1853

r. 1520.

Montfaucon Bernard, zwany z łacińska Montefalco a. Montefalconius, archeolog francuski (* 1655 w Langwedocyi—1741 w Paryżu), poświęcił się początkowo służbie wojskowej; r. 1676 wstąpił do zakonu Benedyktynów; w 1. 1698 —1700 podróżował w celach naukowych po Włoszech, poczem zamieszkał w klasztorze St.-Germain w Paryżu, gdzie dokonał wielu prac, odznaczających się nadzwyczajną pilnością i sumiennością. Z nich ważniejsze: „Palaeographia graeca“ (Par. 1708), „Bibliotheca Coisliniana“ (t-że 1715), „L’antiquité expliquée et représentée en figures“ (t-że 1719 — 24, 15 t.), „Les monuments de la monarchie française“ (po franc, i łac., t-że 1729 — 33, 5 t.), „Bibliotheca bibliothecarum manu-scriptorum nova“ (t-że 1739, 2 t.). Nadto wydał Atanazyusza, ürigeuesa, Chryzostoma, oraz „Collectio nova patrum et scriptorum graeco-rum“ (t-że 1706, 2 t.).—Bibl.: „Bernard de M. et les Bernardins“ (t-że 1891).

Monferrand August Ryszard, architekt francuski (* 1786 w Chaillot—-j* 1858 w Petersburgu), uczeń Perciera i Fontainea, uczestniczył w budowie świątyni Sławy (obecny kościół Magdaleny), powołany do Petersburga, gdzie został budowniczym ces. Aleksandra I i gdzię zbudował pałac Łabanowów (obecnie ministeryum wojny), oraz kierował pracami przy przebudowie katedry św. Izaaka. W 1. 1829 — 34 zbudował kolumnę na cześć Aleksandra I z czerwonego granitu, 27 m. wysokości. Nadto restaurował wnętrze pałacu zimowego po pożarze r. 1837. Członek i prof. Akad. Szt. Pięknych w Petersburgu otrzymał wiele odznaczeń i orderów.

aż do Apeninów Liguryjskich. Rozpadało się na górne (miasta Mondovi, Alba i Acqui) i d o 1-ne (Alessandra, Asti, Casale). Obecnie M. wchodzi w skład prowincyi Alessandria i częściowo prowincyi Cuneo. W w. XI było marchią, w którym rządziła rodzina Aledramidów. Z niej to pochodził: 1) margrabia Konrad, który r. 1187, obroniwszy Tyr przed Saladynem, został wład-

ciwko Albigenson. W wojnie tej M. odznaczył się barbarzyństwem niezwykłem. Zdobywszy m-sto Beziers (r. 1209), kazał zburzyć je do szczętu i mieszkańców w pień wyciąć. Na uwagę, że między niemi mogą być i dobrzy katolicy, odparł: „zabijcie wszystkich, Bóg pozna swoich na tamtym świecie“. Wysławiany przez duchowieństwo, jako „Judasz Macha-beusz“, M. umiał zapełniać ubytki w swych szeregach świeżymi przybyszami; walczył bez przerwy w dalszym ciągu z Albigensami, z ich protektorami i w r. 1214 odniósł pod Muret wielkie zwycięstwo nad hufcami tuluzańskimi i królem aragońskim, Piotrem I!, który tu poległ w boju. Wówczas pokonany Rajmund VI, hrabia Tuluzy, uciekł do Anglii, całe zaś hrabstwo tuluzańskie z przyległościami (Beziers. Carcassone i Norbonne) na zasadzie postanowienia synodu miejscowego w Montpellier i soboru Laterańskiego (1215) dostało się M-owi. Po kilku latach jednakże Rajmund VI powrócił do kraju, wzniecił powstanie i zajął Tu-lazę. M. zmuszony został powtórnie ją zdobywać: przy oblężeniu miasta, rażony pociskiem kamiennym, d. 25 czerw, umarł.—Najstarszy syn jego, Amalaryk, nie zdołał odzyskać zdobyczy ojca i po sześcioletnich zapasach zrzekł się roszczeń swych na rzecz Ludwika VIII, króla francuskiego.

cą tegoż Tyru i ożenił się z córką Amal-ryka Jerozolimskiego. Walczył on z Witem de Lussignan o koronę Jerozolimską i odznaczył się szczególnie podczas 3-ej wojny krzyżowej, był r. 1192 przez skrytobójców zamordowany (Por.: Ilgen „Markgraf Konrad v. M.“ Marburg 1880).—2) Bonifacy III był jednym z przywódców 7-ej wojny krzyżowej, r. 1204 został królem Tesalii, r. 1207 zginął w walce z Bułgarami. 3) Wilhelm VI W i e 1 ki, słynny kon-dotyer w. XIII.—R. 1305 M. przeszło drogą dziedzictwa do linii bocznej Paleologów, a r. 1536 do Gonzagów z Mantui. W r. 1574 ces. Maksymilian II uczynił M. księstwem. Gdy r. 1627 linia męska domu Gonzagów wygasła ze śmiercią Wincentego, M. dostało się ks. Karolowi I Ne-vers-Rethel, ten zaś r. 1631 odstąpił część księstwa księciu Sabandyi, pozostałą część Leopold I odebrał r. 1703 księciu Karolowi IV; wtedy całe M. przeszło do Sabaudyi.—Por¹: Rossi „Paesi e castelli dell Alto M.“ (Turyn).

Montferrier Aleksander Andrzej Wiktor, Sarrascin de, matematyk i publicysta (* 1792 —f 1863 w Paryżu). Jakkolwiek gorliwie oddawał się dziennikarstwu i redagowaniu pism, których żywot, z wyjątkiem „Monitora“, nader był krótkotrwały, oraz z zamiłowaniem uprawiał nauki okultystyczne, wydając pod pseud. L au sau ne dzieła obszerne, np. „Des principes et des procédés du magnétisme animal“ (1819, t. 2), w naukach matematycznych zajął również stanowisko nie ostatnie, jako autor bardzo cennych dzieł: „Dictionnaire de sciences mathématiques pures et appliquées“ (1834—40, t. 3); „Cours élémentaire des mathématiques pures“ (1838, t. 2); „Précis de physique et de chimie" (1839); „Dictionnaire du marin“ (1842, i in. Za namową szwagra swego, Wrońskiego (ob.), r. 1856 podjął wydawnictwo „Encyclopédie mathématique“, które jednak dla braku poparcia na pierwszym zaraz tomie zmuszony był przerwać.

Montfieury Zcharyasz Jakób, aktor francuski ( * w końcu w. XVI — f 1667 ); w młodości zbiegł z dworu ks. Guise, gdzie był pa-ziem, do trupy wędrownej; należał później do trupy pałacu burgundzkiego; grał w Cydzie i Horacyuszach. Ceniony przez kard. Richelieugo, ożenił się z wdową po Piotrze Rousseau. Autor tragedyi „La Mort d’Asdrubal“, wystawionej r. 1637.

M, Ko

r. 1218

E. Chw.

A. Ł.

adz.

zgromadził wojsko i stoczył z Henrykiem III bitwę pod Lewes (d. 14 maja 1264), w której wziął do niewoli króla wraz z synem Edwardem, bratem Ryszardem i wielu panami. Nie pozbawił go tronu, lecz w jego imieniu rozkazywał i rządził przez cały rok. Dla załatwienia spraw spornych zwołał M. na d. 20 stycz.

Montfort Szymon, de 1’ Am aury, hrabia Leicester (_* 1206—f 4 sierp. 1265 w bitwie pod Evesham), mąż stanu angielski, syn młodszy Szymona (ob.), otrzymawszy w spadku po babce hrabstwo Leicester, osiedlił się w Anglii, poślubił siostrę Henryka III angielskiego, Eleonorę (1238), i został jednym z zaufanych króla. Kaprysami i niestałością zraził go król sobie i skłonił do ucieczki do Francyi, gdzie M. przebywał do r. 1240. Po powrocie, dzięki zabiegom biskupa Roberta Grostaedta, do kraju, M. trzymał się początkowo zdała od wszelkich rozterek wewnętrznych, wynikłych na tle walki prerogatyw korony pomiędzy baronami i królem. R. 1248 został nawet M. mianowany namiestnikiem Gaskonii, lecz wkrótce pozbawiony tego urzędu. Odtąd przechylił się do opozycyi. Kiedy r. 1258 Henryk III zwołał t. zw. „radę szaloną“, M. wspólnie z baronami zmusił na niej króla do zaprzysiężenia t. z w. „prowizyi oksfordzkich“, czem zjednał sobie szeroką popularność w Anglii. Podczas wojny domowej Montfort Szymon, de 1’Amaury, hra- (1263) M. stanął na czele opozycyonistów, bia Tuluzy (*1160—f 25 czerw. 1218 pod Tuluzą), dowódzca krucyaty przeciwko Albigen-som (ob.), rycerz silny, waleczny i doświadczony, lecz fanatyk okrutny; odznaczył się w Palestynie, podczas trzeciej i czwartej wyprawy krzyżowej. Kiedy wybuchła we Francyi południowej zawzięta wojna reliligijna, papież Inocen-ty III mianował M-ta dowódzcą krzyżowców,    r. 1265 radę powszechną do Londynu, pamię-

których legat papieski, Piotr de Castelnau,    tną z tego względu, że prócz baronów i ducho-

i Arnold, opat cystersów, poprowadzili prze- wieństwa wyższego byli wezwani na nią po

E. Chw.

1622).

M. Ko.

M. Ko.

M. Ko.

słowie od rycerstwa uboższego, po dwuch z każdego hrabstwa, i od mieszczan, po dwuch z każdego miasta znaczniejszego. Było to powołanie do życia pierwszego właściwego parlamentu angielskiego, którego twórcą jest zatem M. Rządził nie długo. Surowością i samowolą zniechęcił do siebie szlachtę angielską. Kiedy starszy syn Henryka III uciekł z niewoli (d. 28 maja 1265), wrogowie M-ta połączyli się z nim i wydali M-owi wojnę: w bitwie pod Evesham (4 sierp. r. 1265) z królewiczem Edwardem M. poległ, ród jego wyginął w ciągu czasu krótkiego, lecz dzieło jego — parlament wszechstanowy—przetrwało wszelkie przewroty i ciosy aż do dziś dnia. Lud angielski czci M-ta, jako świętego i męczennika. Rycerstwo opiewało czyny jego w pieśniach.—Por.: Pauli „Simon von M“. (Tubinga 1867); Pro-hero „Life of S. de P A.“ (Londyn 1877); Bé-rnont ,,Simon de M. l’A“. (Paryż 1884).

Montgaillard Bernard, kaznodzieja za czasów Ligi (ob.), znany pod nazwą Petit Feuillant (* w Gaskonii 1563 — f 1628); wstąpił do zakonu Bernardynów. Jan de la Barrière przedsiębrał wtedy surową reformę reguły cysterskiej. M. rozpoczął natychmiast propagandę z wiel-kiem powodzeniem. Stanął po stronie Ligi (ob.) z namiętnością gwałtowną. Po usunięciu z Paryża M. schronił się do Rzymu, skąd Klemens VIII wysłał go do Flandryi. Po sześcioletniej działalności w Antwerpii wezwał go arcyks. Albert do Brukselli i ofiarował mu dwa biskupstwa; M. odmówił, zato przyjął dwa opactwa w Nivelles i Orval, które poddał karności surowej. Powiadają, że przez pokorę spalił wszystkie pisma swoje; pozostał tylko gwałtowny list do Henryka III (1589) i „1’Orai-son funèbre de 1’archiduc Albert“ (Bruksella

N. G.

Montgaillard Jan Gabryel Maurycy Roques hrabia, franc, agent polityczny i a-wanturnik (* w Montgaillard (Haute-Garonne) 1761 —f w Chaillot 1841). Jako podporucznik piechoty udał się na Martynikę; r. 1777 czynny w wojnie amerykańskiej. Po powrocie porzucił służbę wojskową i udał się do Paryża, gdzie od r. 1789 pełnił czynności agenta tajnego do spraw dyplomatycznych. Prawdopodobnie był jednym z agentów głównych Ro-bespierra i w tym charakterze spotykał się r. 1794 w Ypres z Franciszkiem H austryackim, w Londynie z Pittem i ks. de Glocester. Zręczne usługi swoje sprzedawał kolejno różnym stronnictwom i wszystkim następującym po sobie we Francyi rządom. Przyszły Ludwik XVIII powierzał mu różne czynności tajne, wkrótce jednak widząc, że nie zanosi się na powrót Burbonów, M. szuka zbliżenia z Bonapartem i swemi ujawnieniami przyspiesza zamach 18 fruktidora. Po 18 brumaire Napoleon powierza mu zadanie śledzenia spisków ro-jalistycznych (Cadoudal i Pichegru). W ga-

binecie tajnym Napoleona M. pozostawał w 1. 1804—1814. Z chwilą objęcia rządów przez Ludwika XVIII M. pospiesza złożyć mu oświadczenie swych uczuć wiernopoddańczych. Król zatrzymuje zręcznego dyplomatę, ale działalność jego poddaje kontroli ścisłej. Dopiero po rewolu-cyi r. 1830 M. wycofał się z życia politycznego. M. pisał b. wiele, m. innemi wydał: „Etat de la France au mois de mai 1794“ (Londyn 1784) „L'An 1795 ou conjectures sur les suites de la révolution française“ (Lond. 1795); „Histoire secrète de Coblentz dans la Révolution des Français“ (Lond. 1795); „Mem. concernants la trahison de Pichegru“ (Par. 1804); „De la France et de l'Europe sous le Bonaparte“ (Lugdeu 1808); „Mémoires secrets“ (Par. 1809); „Seconde guerre de Pologne“ (Par. 1812); „Souvenirs“ (Par. 1895). — Por.: Clément de Lacroix „Biographie de M.“ (Par. 1895.

Montgelas Maksymilian Józef, hrabia, minister bawarski (* 1759 w Monachium), radca przy cenzurze książek, z powodu swej przychylności dla Illuminatów utracił urząd. ks. Ma -ksymilian Józef mianował go w r. 1799 ministrem spraw zagranicznych, r. 1803 skarbu, w r. 1806 spraw wewnętrznych, a w r. 1809 ponownie skarbu. — M. z zaciekłością i w sposób nieco gwałtowny usuwał wszelkie przeżytki średniowiecza i wprowadzał liczne reformy na francuskich wzorach oparte. Nieprzejednany wróg duchowieństwa, zwłaszcza Jezuitów, M. położył wielkie zasługi około podniesienia poziomu kultury w Bawaryi. W polityce zewnętrznej dążył do sojuszu z Francyą i rozszerzenia wpływów Bawaryi, nie zdołał jednak uczynić z niej, jak to było jego pragnieniem, najpotężniejszego mocarstwa niemieckiego. Przeciwnik konstytucyi, którą Maksymilian Józef zamierzał nadać Bawaryi w r. 1817 dostał dymisyę. Jego pamiętniki zawierają obronę jego działalności ministeryalnej. — Por.: „Der Minister Graf M. unter der Regierung König Maximilians I“ (AJtenb. 1815).

Mont-Genevre, wioska w dep. Górnych Alp (Francya) obwód Briançon, w pobliżu granicy włoskiej w wąwozie Col du M. (Alpy Kottyj-skie). Wąwóz ten łączy dolinę Duransy z doliną Dora Riparia. Jako jedno z najniższych (1 860 m.) przejść alpejskich — a nadto najkrótsze połączenie między Piemontem i Fran-cyą Południową, wąwóz ten nieraz odegrał rolę wpływową. Wielokrotnie przechodziły tędy wojska (za Cezara 10—15 razy); dawna nazwa przejścia per. Alpes Cottias, albo Matrona Mons. R. 1494 Karol VIII francuski przeszedł tędy, a w r. 1844 i 1859 wojska francuskie. Obecna droga została wybudowana przez Francuzów w r. 1802.

Montgolfier wynalazcy balonów: 1) Józef Michał (*1740 w Vidalon-les-Annonay—f 1810 w Balaruc-les-Bains) poświęcał się wraz z bratem Jakóbem Stefanem matematyce, mechanice

adz.

T. R.

M. Ko.

adz.

adz.

adz.

T. R

i fizyce, objął następnie fabrykę papieru w Anno-nay, która wytwarzała pierwszy papier welinowy; w r. 1783 zbudował pierwszy balon, wznoszący się przy pomocy ogrzanego powietrza (montgolfière). R. 1784 wynalazł spadochron, r. 1794 aparat przeciwparowy, r. 1796 odpychacz. Po wybuchu rewolucyi udał się do Paryża, gdzie został administratorem w Conservatoire des arts et métiers i członkiem Bu-

reau consultatif des arts et manufactures przy miuisteryum spr. wewn. 2)Jakób Stefan, brat poprzedzającego (* 1745 w Yidalon-les-An-nonay—f 1799 w Servières), początkowo architekt, wpadł na pomysł zbudowania statku napowietrznego dzięki pismom Priestleya (ob.), i był później uczestnikiem wynalazków i przedsięwzięć brata. Obaj M-owie wydali: „Discours sur l’aérostat“ (1783), „Les voyageurs aériens“ (1784), „Mémoire sur la machine aérostatique“ (1784). Pomnik obu braci odsłonięto w r. 1883 w Annonay.—Por.: Aeronatyka.

Montgomery, hrabstwo w środkowej części Walii, 2 064 kil. kw., 54 901 m-ców (1901). Kraj górzysty: na pcł.-wsch. góry Plynlimmon (756 m.), na płn.-wsch. góry Berwyn (828 m.). Rzeki:    Severn z dopływami, ściekające mi

z gór. Wschodnia część hrabstwa posiada grunty urodzajne (uprawa lnu); na zachodzie ziemie do rolnictwa niezdatne. Przemysł górniczy: ołów, miedź i cynk. Przemysł przetwórczy: wyroby wełniane, zwłaszcza flanela. Główne miasta: M. i Welshpool nad Severnen.

Montgomery, stolica stanu Alabama (St. Zjedn.), nad rz. spławną Alabama, stacya węzłowa kolei żel. Rozległy handel bawełną; m-ców 30 346    (1900) z których 17 229 są

Indyanami, szkoły wyższe. M. było w r. 1861 stolicą skonfederowanych; w r. 1863 przez wojska związkowe zdobyte było i zniszczone

Montgomery Gabryel, lir., syn Jakóba (* ok. 1530—f 1574), był oficerem gwardyi szkockiej w Paryżu. Na turnieju w r. 1559 ułamek jego lancy, która pękła w spotkaniu, trafił króla Henryka II w oko, wskutek czego umarł. M. schronił się do Anglii, gdzie przyjął protestantyzm, lecz po wybuchu wojny domowej we Fraucyi wrócił i wstąpił w szeregi hu-gonotów. W r. 1562 bronił m-ta Rouen przeciwko wojskom królewskim. R. 1569 pośpieszył z pomocą królowej Nawarskiej Joannie d’Albret i zdobył Orthez. Dzięki szczęśliwym okolicznościom uniknął rzezi w nocy św. Bartłomieja i udał się do Anglii, skąd powrócił r. 1573 na czele zebranej przez się floty; wylądował w Nor-mandyi, lecz wkrótce musiał się poddać. Więziony w ciągu roku, został skazany i stracony na rozkaz Katarzyny Medici. Pozostawił 9 synów, odważnych i sławnych wojowników.— Bibl.: L. Mariet „Le comte de M.“ (Paryż 1890).

Montgomery J a k ó b, poeta i publicysta szkocki 1*1771 w Irvine —1854 pod Sheffield), początkowo pomocnik księgarski w Londynie, od r. 1792 współpracownik i wspówłaściciel liberalnego „Sheffield Register“ (przezwany następnie „Sheffield Iris“). Stanowisko jego polityczne ściągnięto na niego prześladowania, a nawet więzienie dwukrotne (w 1. 1794—95). Jako poeta zwrócił na siebie uwagę w r. 1806 zbiorem „The wanderer of Switzerland, and o-ther poems“. Do ważniejszych, przeważuie ideowych dzieł M-go należą „The West-Indies“ (1809 — wysławianie zniesienia niewolnictwa przez parlament angielski), „The world before the Flood“ (1812—zobrazowanie stanu pierwszego człowieka), „Greenland“ (1819), „The Pelican Island“ (1826), „Original hymns, for public, private and social devotion“ (1853). Dzieła zbiorowe: „Poetical works“ wyszły w Londynie 1841 w 4-ch t. (ostatnie wyd. 1881, 1 t.). — Bibl. Holland and Everett „Memoirs oi the life and writings of James M.“ (Londyn 1855 — 56, 7 t ), Marrat ,,M. Christian, poet and philanthropist“ (t-że 1879).

Montgomery Robert poeta ( * 1807 w Bath — f 1855 w Brightonie), syn naturalny klowna i nauczycielki, już w 17-ym r. życia wystąpił na widownię jako dziennikarz, puczem zaczął pisać poezye, które były przyjęte z niesłychanym zapałem, dochodzącym do tego, iż porównywano go z Miltouem (ob.). Zrażony jednak krytyką późniejszą, zwłaszcza Macaulaya (ob.), wstąpił do uniwersytetu w Oksfordzie, poczem został księdzem i oddał się pracy kapłańskiej. Z poezyi jego wymienić należy: „The Stage wach“ (1827), „The age reviewed“, satyra (1827), „The omnipresance of the Deity“ (1823), poemat który się doczekał 8-iu wydań, „The Puffiad“ satyra (1830), „Satan or intellect without God“ (1830), poemat, który miał powodzenie największe, „Oksford“ (1831), „The Messiah“ (1832), „Woman the strugel of life“ (1833). Dzieła zbiorowe wyszły po raz pierwszy w r. 1840 (6 t.), i miały kilka wydań.

Montgomery, Robert August, prawnik i polityk finlandzki ( * 29 czerw. 1834 — f 3 sierp. 1898). Uczył się prawa w uniw. helsingforskim, potem kolejno zajmował stanowiska profesora uniwersytetu tamże, prokuratora senatu, prezesa sądu w Wani, nakoniec senatora. Był członkiem sejmu i czynnie się przykładał do prac jego prawodawczych, zwłaszcza na polu prawa cywilnego i skarbowości. 1888 — 90 był członkiem komitetu do spraw finlandzkich w Petersburgu oraz autorem licznych dzieł prawno-historycznycli. Był jednym z najbardziej wpływowych przywódców stronnictwa t. zw. szwedomańskiego.

Month a. Menth, bożek słońca egipski, czczony w Tebaidzie, zwłaszcza w m. Hermon-this. Wyobrażano go z głową krogulca, na której między dwoma piórami długiemi umieszczony był krążek przedstawiający słońce; w ręce

Red.

add.

M-ców 3 371 (1900).

Red.

dzierżył miecz sierpowaty, będąc zarazem i bożkiem wojny.

Monthermé, m-to w dep. Ardennów (Fran-cya) w dolinie rz. Mozy, przy uściu do niej Semoy i przy linii dr. żel. Wschodnich; kościół po opactwie La-Val-Dieu, zakłady wyrobów metalowych, łomy kamieni i łupku, handel drzewem, 4000 m-ców.

Monthey, miasteczko w kantonie Wallis (Szwajcarya,) u wejścia do doliny Val d’Illier, st. kolei Symplońskiej (linja ßouveret-Brig). Huty szklane, zakłady elektryczne, fabryki papierosów i chemikalii, łomy granitów, winnice, uprawa kasztanów; handel drzewem, zamek starożytny.

M. Ko.

Montholon Karol Trystan de M. hr. Lee (* 21 lip. 1783 w Paryżu —- f 24 sierp. 1853) wojownik i dyplomata, adjutant generalny Napoleona I. M. pochodził z rodziny prawniczej, zasłużonej; jeden z przodków jego był kanclerzem za Franciszka I, drugi za Ludwika XIII. Do służby wojskowej w konnicy wstąpił w r. 1798 i walczył we Włoszech, Niemczech i w Polsce. R. L807 został pułkownikiem. W r. 1809 Napoleon mianował go szambelanem i odtąd towarzyszył cesarzowi nieodstępnie, da-rzon jego łaską i zaufaniem; wzywał go Napoleon do załatwiania różnych zadań dyplomatycznych. W r. 1811 wysłał go jako ministra pełnomocnego na dwór Ferdynanda w.ks. wiirzbur-skiego. W r. 1814 został generałem brygady; podczas stu dni był adjutantem generalnym cesarza i towarzyszył mu na wyspę św. Heleny, gdzie wytrwał do śmierci Napoleona, który go wyznaczył na wykonawcę testamentu swego i powierzył mu pozostałe po sobie papiery; z nich M. razem z gen. Gourgaudem ogłosił „Mémoires pour servir à l’histoire de France sous Napoléon, écrits à Ste-Helène sous sa dictée“ (Paryż 1822 — 1825; 8 t.; wyd. 2-e 1830). Dopiero po r. 1830 przywrócono mu jego stopnie wojskowe. Od r. 1821 do 1840 żył w odosobnieniu, nie mieszając się do spraw publicznych. W r. 1840 uczestniczył w zamachu bulońskim ks. Ludwika Napoleona, cesarza późniejszego, za co skazała go Izba parów na 20 lat więzienia, które odsiadywał w forcie Ham, razem z ks. L. Napoleonem. Po wybuchu re-wolucyi lutowej wypuszczono go z więzienia i w r. 1849 zasiadł w Izbie jako deputowany z dep. Charente-Inférieure. Od zamachu stanu ks. L. Napoleona usunął się, za co wpadł w niełaskę i za cesarstwa drugiego żadnego stanowiska urzędowego nie otrzymał. Ogłosił jeszcze drukiem „Récits de la captivité de 1’em-pereur Napoléon à Ste-Helène¹“ (1846; 2 t.).

Monthyon Antoni de, ob. Montyon.

Monti Karol, malarz w końcu w. XVII, pracował nad przyozdobieniem alfresco ścian kościoła św. Anny w Krakowie.—Por. E. Rastawiecki „Słownik malarzów pol.“

Wtel. Ęrc. Ppwsz IJhjstr. Ser. R Toxa XLVII. Zesz. 375ł>.

Monti Inocenty, malarz rodem z Imoli, bawił w Polsce w końcu w. XVII i wykonał kilka obrazów dla Kościoła św. Anny w Krakowie. Wylicza je E. Rastawiecki w „Słown. mai. pol.“

Monti Mikołaj, malarz historyczny i portrecista, rodem z Pistoi. Doskonalił się w sztuce we Florencyi; do Polski przybył r. 1818 i wiele prac tu wykonał. E. Rastawiecki „Słown. mal. pol.“

Monti Antoni, margrabia i poseł francuski przy dworze Rzplitej polskiej po śmierci Augusta II (* 1684 —f 1738), Popierał zręcznie i energicznie zamysły dworu Wersalskiego, ażeby Stanisław Leszczyński na nowo tron polski objął. Król ten, przebrany szczęśliwie przebywszy Niemcy, dostał się do Warszawy, gdzie ukryty był dni kilka u M-go, zanim publicznie się ukazał, przyjęty z nieopisaną radością przez naród i wybrany jednomyślnie. Kiedy wkrótce, ustępując przemocy wojsk rossyjskich, popierających Augusta III, król Stanisław, udał się do Gdańska, towarzyszył mu M., równie jak prymas i wielu panów polskich. Poseł francuski gotując się do obrony w tej twierdzy, zaciągnął kilka tysięcy żołnierza z pośród Gdańszczan i ochotników. Gdy jednakże stracił nadzieję spodziewanej odsieczy, ułożył plan ucieczki króla, który się powiódł szczęśliwie. Gdańsk się poddał, Marszałek Miinnich jako jeńca wojennego, osadził markiza w więzieniu, z którego wypuszczony został na rozkaz cesarzowej Anny i do Francyi powrócił. Imię jego, zespoliło się z usiłowaniami ostatniemi króla Staui-sława I, do odzyskania tronu polskiego.

Monti Wincenty, poeta włoski (* 1754 w Alfoucine pod Rawenną—f 1824 w Medyo-lanie). Uczył się we Wszechnicy Ferrarskiej, wcześnie próbował sił w poezyi łacińskiej i włoskiej. R. 1781 był sekretarz księcia Braschi w Rzymie; pod wpływem Alfierego stworzył tragedyę „Aristodemo“ (wystawiona 1787). Na śmierć posła francuskiego Basvilla napisał „Cantica in morte di Ugo Basville“ (1793), poemat w 4-ch częściach, w tercynach dźwięcznych. R. 1797 opuścił Rzym i napisał wiersze jakobińskie: „II fanatismo“, „La Superstizione“ i „II peri-colo“ ; w Rzplitej Cysalpińskiej uzyskał kolejno kilka urzędów, ostatnio profesurę w Brera. Napoleona sławił w poematach „Musogonia“ (1797) „Prometeo“ (1797, dokończony 1825). Po wkroczeniu wojsk austryacko-rossyjskich w r. 1799 umknął do Paryża, gdzie napisał tragedyę „Cajo Gracco“ (1800). Po bitwie pod Marengo wrócił do ojczyzny, napisał wspaniałą odę: „Per la liberazione d’Italia“ i został prof, wymowy w Pawii, gdzie wykładał do r. 1804. R. 1806 został historyografem Napoleona i w tym charakterze ułożył mnóstwo ód pochwalnych i wierszy okolicznościowych, m. in. „Bardo della Selva nera“. R. 1810 wydał w przekładzie „Ilia-

adz.

Dr. J, P.

adz.

A. JL.

M. Ko,

adz

Eugenia de M. (ob.).

Montilla, m-to w prowincyi hiszpańskiej Cordoba. przy linii kolei Cordoba-Malaga; uprawa wina; 15 000 m-ców; ojczyzna Gonsalva de Cordoba.

adz.

Montjoie, miejscowość kuracyjna w obwodzie akwizyrańskim (Prusy) nad rz. Ruhr, st, kolei Rote Erde-Ulflingen, 404 m. npm. Jeden kościół ewangelicki i 4 katolickie; zwaliska zamku, szpital wielki, fabryki wielkie wełny sztucznej, przędzalnia wełny czesankowej, tkalnia jedwabiu. M-ców 1865 (1905), przeważnie katolików.

ad/..

dę“. Po upadku Napoleona M. ofiarował swe hołdy Franciszkowi I. Z dzieł późniejszych zasługuje na uwagę zwłaszcza „Progietto di alcune correzioni ed aggiunte al vocabolario della Crusca“ (Medyolan 1817—24, 6 t.), dzieło w którem występuje przeciwko Akademii. M. uchodzi za jednego z najlepszych poetów nowożytnych, włoskich. Zbiorowe wydanie dzieł wyszło w Me-dyolanie (1839—42, 6 t ) i Florencyi (1857, 5 t.); wybór: ,,Poesie di V. M.“ (Florencya 1891); Bertoldi i Monatini wydali: ,,Lettere iuedite e sparse di V. M.“ (Turyn-Rzym 1893 i n.).—Bibl. Cantù „V. M. e l’età che fu sua“ (Medyolan 1879); Vicchi ,,V. M. le lettere e la po-litica in Italia dal 1750 al 1830“ (tomy 5 — 8, Faenza 1870—83 i Rzym 1885 — 87); Zumbini ,,Sulle poesie di V. M wyd. 3-e, Florencya 1894).

Monti Aloizy (* w Abbiategrasso pod Me-dyolanem 13 paźdz. 1839) lekarz. Zawodowo wykształcił się w Wiedniu w r. 1862 został tamże lekarzem młodszym szpitala św. Anny dla dzieci; w r. 1869 został doceutem pryw. chorób dziecięcych; w r. 1871 powierzono mu wydział, a w r. 1893 dyrekcyę polikliniki ogólnej. M. zalicza się do najbieglejszych znawców chorób wieku dziecięcego; za jego staraniem głównie powstały w Austryi leczuiska nadmorskie (Seeho-spiże) i również towarzystwo zakładające przytułki dla dziatwy. — Drukiem ogłosił m. in. „Epidemische Cholera“ (w Gerhardta ,,Handb. d. Kinderkrankheiten“); „Krupp u. Diphtheri-tis im Kindesalter“ (Wiedeń 1885; wyd. 2-ej. Od r. 1880, naprzód z Baginskym, potem z Friihwaldem, wydawać zaczął „Archiv f. Kinderheilkunde“

Montignies (M.-sur-Sambre), m-ko w pro-wiucyi belgijskiej Hainaut, nad rz. Sambre i przy linii dr. żel. Charleroi-Givet; kopalnie węgla kam., łomy marmuru, huty szklane, 17000 m-ców.

Montigny Karol Maryan Walenty, fizyk i astronom (* 1819 — -f* 1890), nauczyciel fizyki i mechaniki w Namur, nast. prof, w Antwerpii i Brukselli; znany jest jako wynalazca meteorografu elektrycznego (do badania zmian atmosferycznych w kopalniach) i scintilometru (do badań migotania gwiazd stałych).

Montigny-lès-Metz wieś w Lotaryngii niemieckiej (kanton Metz), st. węzłowa o 2 kilom, na płd. od Metzu nad odnogą Mozelłi. Kościół ewangielicki, dwa katolickie, synagoga, gim-nazyum, wspaniały ogród botaniczny, warsztaty kolei żel. (około 2 000 robotników), fabryki octu, kartonaży, okularów ochronnych, wyrobów ślusarskich.—Wraz z załogą 12 077 m-ców (413 ewangielików). W pobliżu forty Metzu

Montijo, m-to w prowincyi hiszpańskiej Badajoz, 6 km. na płn. od Guadiany przy linii dr. żel. Madryt-Badajoz; stary zamek rodowy i hrabiów t. im. (ob.), 7000 m-ców.

Montijo -starożytny ród hiszpański, hrabiów -ski, wywodzący się od Egidyusza Boccanegra, patryeusza genueńskiego, brata doży, wysłanego r. 1340 przez Genuę na pomoc Alfonsowi XI kastylskiemu przeciw Maurom. Za zasługi oddane Alfonsowi XI w tej wojnie Egidyusz mianowany został admirałem, dostał tytuł hrabiego de Palma i posiadłość M-o w prowincyi hiszpańskiej Badajoz, gdzie osiadł. Wnuk Egidyusza przez poślubienie Franciszki, ostatniej dziedziczki z rodu Porto Carrero, przyjął jej herb i nazwisko. Jeden z potomków Egidyusza, Jan de Porto Carrero uzyskał r. 1697 od Karola II podniesienie swych posiadłości w M-o do godności hrabstwa i odtąd zaczął używać tytułu hrabiego de M-o. Syn Jana, Krzysztof hr. de M., grand hiszpański, poseł do wielu dworów, przez małżeństwo z córką hr. Teba, ze starożytnej rodziny Guzman, ostatnią z rodu, wniósł i jej tytuł hrabiowski do swego rodu. Jednym z potomków Krzysztofa był hr. de M., ks. de Penaranda (f 1839), jeden z najwybitniejszych oficerów hiszpańskich, który w wojnie z Napoleonem I stanął po stronie Francyi. Podczas obrony Paryża r. 1814 zasłaniał wzgórza Chaumont przed Prusakami. Młodszą córką jego jest excesarzowa francuska, małżonka Napoleona III,

E. Chw.

adz.

Monti Sibillini, część najwyższa i najbardziej na południe wysunięta Apenin rzymskich, pomiędzy dolinami Chienti i Tronto położona, przeżynająca prowincye włoskie: Macerata, Asco-li, Piceno i Perugia. Ze szczytem Vittore (Ve-ttore) — 2477 m.    E- Chw-

Montivilliors, m-to w depart. Seine-Inférieure we Francyi, nad rz. Lézarde i przy linii kolei zachodnich; kościół z w. XI, ruiny murów miejskich, domy z w. XVI; przemysł papierniczy, skórniczy, tkalnie bawełny i płótńa; szkoła rzemiosł, biblioteka, muzeum, 6 000 m-ców.

M. Ko

Montlłlóry, m-to w dep. Seine-et-et-Oise we Francyi, przy linii kolei orleańskiej, wspaniałe ruiny zamku z w. XIII; 3000 m-ców. —Pod M. zwyciężył Ludwik XI członków Ligi dobra publicznego pod dowództwem Karola de Charolais (1465), poczem jednak uszedł z pola bitwy i został uznany na zwyciężonego.

Montlosier Franciszek Dominik, hr. Reynaud de, mąż stanu i publicysta francuski (* 1755 w Clermont-Ferrand—f 1838 tamże),

azd.

M. Ko.

sprzyjał nowinkom kalwińskim, co mu zjednało względy Małgorzaty, królowej Nawarry (ob.), która M-a umieściła na dworze królewskim w Paryżu, gdzie wnet poznano się na zdolnościach dyplomatycznych mnicha i polecano mu zatem załatwianie spraw różnych. Posłował do Algieryi, do sułtana Solimana, do Weuecyi i do Szkocyi, a wszędzie z powodzeniem. Zrzuciwszy habit mniszy został księdzem świeckim i popierany przez dwór otrzymał biskupstwo w Valence, ale kapłanem wzorowym nie był bynajmniej; poślubił nawet potajemuie Annę Martin i skłaniał się ku reformacyi, jawnie atoli nie oświadczając się za nią. Ściągnęło to na niego gromy Rzymu, który go potępił jako heretyka, lecz zręczny M. umiał się obronić i do śmierci zajmował katedrę biskupią; podobno w lataah ostatnich życia stał się nawet katolikiem b. gorliwym. Najważniejszym czynem jego dyplomatycznym było wprowadzenie na tron polski Henryka Walezego (ob.). Katarzyna Medyceuszka (ob.) wyprawiła M-a w poselstwie do Polski, aby po śmierci Zygmunta Augusta postarł się o koronę dla syna jej ulubionego, Henryka, a wiadomo jak pomyślnie z zadania tego wywiązał się M. Sekretarz jego przyboczny podczas poselstwa tego, Jan Choisin, opisał dzieje tej elekcyi i poprzedzających ją zabiegów M-a (1574), dzieło to w przekładzie polskim p. n. „O elekcyi Henryka Walezyusza na króla polskiego i t. d.“ (Wilno 1818) wydał ks. A, K. Czartoryski pod nazwiskiem przybranym Wincentego Turskiego. — Por, Tamizey de Larroque „Notes pour servir à la biogr. de Jean de M.“ (Paryż 1868). —3.)M. de Belagny (* blisko 1545—f 1603), syn biskupa Jana, uznany przez niego w r. 1567; był gubernatorem królewskim w Cambrai (1581) i należał do Ligi (ob.); w r. 1593 król Henryk IV oddał M-owi to miasto we władanie nieograniczone, a wkrótce potym mianował go marszałkiem Francyi. Mieszkańcy, uciskani przez M-a, znienawidzili go i w r. 1595 otworzyli bramy Hiszpanom, M. musiał ratować się ucieczką i Cambrai przepadło dla niego na

Dr j. r.

zawsze.

Montluçon, m-to w dep. Allier (Francya), nad rz. Cher, punkt wyjścia kanału Berry i sta-cya węzłowa kolei Orleańskiej, składa się z 2-ch części: stare miasto, położone na wzgórzu praw. brzegu, z wąskiemi i krzywemi uliczkami i z domami drewnianemi z w. XV i XVI. kościołami Notre Dame z w. XV i św. Piotra (w części nowożytny), z zamkiem z w. XV na szczycie wzgórza (obecnie koszary), z dawnym klasztorem Urszulanek (obecnie ratusz) i klasztorem Bernardynów (obecnie liceum); nowe m-to z kościołem św. Pawła, zakładami przemysło-wemi, rozwiniętemi od czasu odkrycia pokładów węgla w pobliskiem Commentry (ob.). Liceum, sąd handlowy, izba rolnicza i rzemieślnicza zakłady żelazne i stalowe, fabryki luster, wy-

rozpoczął działalność polityczną w r. 1789, wybrany do Stanów Generalnych, jako gorliwy obrońca arystokracyi. Po rozwiązaniu Zgromadzenia narodowego w r. 1791 zbiegł do Ko-blencyi, a stąd do Londynu, gdzie wydawał dziennik przeciwrewolucyjny ,,Courrier de Londres“. Otrzymawszy r. 1800 od Burbonów polecenie rokowania z Bonapartem, przeszedł na jego stronę, poczem został urzędnikiem w mi-nisteryum spraw zewn. Jako korespondent polityczny towarzyszył często Napoleonowi na widownię wojDy, w r. 1812 jednak wziął dymisyę i udał się do Włoch. Wrócił do ojczyzny po pierwszej Restauracyi i ogłosił dzieło rozpoczęte jeszcze z polecenia Napoleona: ,,De la monarchie française depuis son établissement jusqu’à nos jours“ (Paryż 1814, 3 t.; 1815,

4 t.); dzieło to jest hymnem na cześć państwa feodalnego. Podczas Restauracyi żył długo w odosobnieniu i wystąpił dopiero w r. 1826 z dziełem ,,Mémoire à consulter“, przeciwko Jezuitom, przez co wpadł w niełaskę Karola X.

W broszurze ,,De la crise présente et de celle qui se prépare“ (1829) usiłował zająć stanowisko pośredniczące, ale wrócił całkowicie do swych dawniejszych poglądów arystokratycznych w swych „Mémoires sur la Révolution française, le Consulat, l’Empire et la Restauration“ (Paryż 1826, 2 t.). Po utwierdzeniu dynastyi lipcowej został jej zwolennikiem i otrzymał godność para. Od r. 1833 żył spokojnie w Ower-nii i tylko w r. 1835 zwrócił na siebie uwagę, występując w Izbie parów w obronie niewolnictwa.

Mont-Louis, miasto w dep. Wschodnich Pirenejów (Francya), na prawym brzegu rz. Têt. m-ców 4U5 (1901). Dotąd znajduje się tutaj wzniesiona przez Vaubana twierdza. O 3 wiorsty na płd. wschód miasteczko Planés, 1171 m-ców z kościołem przepięknym z w. XIII w kształcie trójkąta równobocznego.

MonthlC (właś. Mon lue): 1) Błażej de M. (* 1501 — f 1577) wojownik słynny. Walczył dzielnie we wszystkich wojnach Franciszka I; i za Henryka II wsławił się niezmiernie jako obrońca Sienny przeciwko wojskom cesarskim (1555). Podczas wojen religijnych dowodził wojskiem królewskim w Gwijenie i srogo zwalczał hugonotów. Rana ciężka, w twarz otrzymana, zmusiła go do wystąpienia z wojska-na dłużej (1570 —1572); czas ten zużył na napisanie cennych „Commentaires“ (wyd. 1-e 1592; wraz z listami M-a wydał je A. de Ruble, 1864—1872 w 5 t.), zawierających przyczynki ważne do dziejów Francyi ówczesnej. W r. 1573 powrócił do służby czynnej, a w r. uast. król podniósł go do godności marszałka Francyi. Czterej synowie jego odznaczyli się także w służbie wojskowej. — 2) Jan de M. brat młodszy poprzedzającego (* 1508 — f 14 paźd. 1579 w Tuluzie), duchowny i dyplomata. Początkowo był Dominikaninem, ale skrycie i

tworów chemicznych, maszyn, huty szklane, handel rozwinięty, 33 681 (1901) m-ców.

Montmartre —dzielnica paryska, zajmująca północną część miasta, na wzgórzu położoną (100 m. n. p. Sekwany). Za czasów rzymskich od świętyni Marsa zwała się Mo n s M a r t i s, następnie przezwaną została Mons Marty-rum, od chwili kiedy św. Dyonizy poniósł u stóp jej śmierć męezęńską. Ludwik VI na M. założył r. 1133 opactwo benedyktyńskie, zburzone za czasów wielkiej rewolucyi. Zaledwie pozostały gmachy niektóre, jak naprz. kościół św. Piotra. Na M. wznosi się obecnie kościół de Sacré-Coeur. W części zachodniej dzielnicy, na północy placu de Clichy, leży na miejscu starożytnej kopalni gipsu słynny cmentarz M. (cimetière de M.) albo północny, z wielu grobami wybitniejszych emigrantów polskich.

Dn. 30 marca r. 1816 zdobycie M. przez wojska sprzymierzone roztrzygnęła o wzięciu Paryża. Od pierwszych dni marca r. 1871 do d. 25 maja r. tegoż zajmowała M. gwardya Narodowa paryska wspólnie z komunistami.

Ob.: Paryż. — Por.: „Polska w Paryżu. Pamiątki i groby polskie“. (Paryż 1890).

Montmédy, m-to w dep. Mozy (Francya) nad rz Chiers i przy linii kolei wschodnich; wysoko położona cytadela (294 m. npm.). Dzieli sie na miasto górne i dolne: górne, otoczone wałami basztami i fosami, zawiera w sobie plac broni i kościół z w. XVIII; dolne posiada koszary kawaleryjskie, kościół nowożytny, szpital. 3 000 m-ców, Ojczyzna Lapause’a, słynnego zegarmistrza w. XVIII—M. założone w r. 1235 przez Arnoux III, hr. Cos et Chiny, zdobyte było w r. 1542 przez ks. Guise, lecz w 1544 zwrócone Francji, r. 1559 dostało się Filipowi II hiszpańskiemu; w wojnie Henryka IV z Hiszpanią (1596) Francuzi odebrali M., lecz po zawarciu pokoju zwrócili. R. 1657, za Ludwika XIV, zostało po uporczywem oblężeniu własnością Francuzów; r. 1815 oblężone przez wojska rossyjskie i pruskie musiało kapitulować; r. 1870 zdobyte przez Niemców pod dowództwem gen. Kamekego. — Bibl. Jeantin „Hist, de M“ (Montmédy 1861 — 63, t.), Pierrot „Origines de M.“ (t-że 1893).

Montmirail, m-to w dep. Marny (Francya), nad rz. Petit-Morin i przy linii kolei wschodniej; piękny zamek z parkiem, kościół gotycki | (1880), z w. XII, łomy kamieni młyńskich, 2 500    (1869),

m-ców.—R. 1814 pod M. odbyła się zwycięska bitwa Napoleona I z wojskami pruskiemi pod wodą Bliichera i rossyjskiemi pod Sacke-nem (pomnik). Ojczyzna kardynała Retz. *dz-

Montmorency, miasto w dep. Seine-et-Oise (Francya), ok. 10 000 m-ców; st. kolei żelaznej.

Kościół w stylu gotyckim i piętnem Odrodzenia (okna barwne z w. XVI). W M. J. J. Rousseau (ob.) napisał; „Emila“ i „Nową Heloizę“ a Maks. Robespierre d. 6 Therinidora ułożył listę wrogów ojczyzny, i wyjechał do Paryża,

ad i.

li. Chw.

ad z.

J. St i

aby nazajutrz samemu zginąć. Podczas wojny franc.-niemieckiej M. bardzo wiele ucierpiało. M. posiada dla Polaków wartość szczególną, albowiem na cmentarzu miejscowym spoczywają liczni członkowie kolonii emigracyjnej. Tu ua własne życzenie spoczął. J. U. Niemcewicz (w 1841) i najbliższy jego przyjaciel, Karol Kniaziewicz (r. 1842). Te dwie mogiły stały się, jakby kamieniem węgielnym, cmentarza polskiego. R. 1856 w kościele gotyckim została wmurowana w ścianę z lewej strony tablica z białego marmuru tuż obok pięknego pomnika, wzniesionego ku czci Niemcewicza i Kniaziewicza (dzieło Władysława Oleszczyń-skiego). Napis na tablicy: „Polacy, którzy emigrowali do Francyi w tym kościele ufundowali na wieczne czasy: 1) d. 21 maja dwie ciche msze i obsługę za spokój dusz senatora Niemcewicza i generała Kniaziewicza; 2) d. 21 paźdz. mszę za spokój duszy Maryi z ks. Czartoryskich ks. Wirtembergskiej. —3) 26 łistop. mszę za duszę Adama i Celiny Mickiewiczów“. Co roku d. 21 maja odbywa się pielgrzymka Polaków, zamieszkałych w Paryżu do grobów w M. Oto spis Polaków, pochowanych w M: Ad. Mickiewicz r. 1855, przeniesiony do Krakowa r. 1890, Kuuegunda Białopiotrowiczowa ks. Giedroyciowa (1855), Ks. Józef Giedroyć (1855), Ignacy Terlecki (1867), Tomasz Kowalski (1878). Gen. hr. Ludwik Bystrzonowski (1878), Gen. Hen. Dembiński (1864), Wład. Ordęga (1896), Hr. Kaz. Stadnicki (1885), Hr. Wład. Zamojski (1863), Stan. Barzykowski (1872), Karol Sienkiewicz (1860), Hipolit Błotnicki (1886), Kaz. Szwykowski (1899), Ksawery Kozakiewicz (1898), Zygm. Kaczkowski (1869), Gen. Feliks Breański (1884), Mik. Jaroszyński (1879), Hr. Delfina Potocka (1877), Ant. Oleszczyński (1879), Pułk. Dyonizy Masłowski (1884), Kapitan Józef Tański (1888), Teod. Jełowicki (1905), Hr. Ign. Mazewski (1896), Artur Stopinski (1900), D-r Feliks Michałowski (1893), Franc. Duchin-ski (1893), Jan Tysiewicz, artysta-malarz (1891), Ant. Górecki, pułkownik, kaw. legii honorowej. Grób zbiorowy zawiera, zwłoki Cypryana Norwida (1883), Aleksander Chodźko (1891), Eustachy Januszkiewicz (1874), Karol Chobrzyń-ski, oficer polski (1883), Michał Hube (1840), Aleksauder Babiński (1899), Albert Sowiński Zofia Węgierska, z Kamieńskich Hipolit Swieykowski (1897), Tomasz Olizarowski (1979), Wiktor Osławski (1893), Leonard Niedźwiecki (1871), Feliks Wrotnowski (1871).—Źródła: Hoesick Ferd. „Szkice i opowiadania historyczno-literackie“ („Wycieczka do M.“ str. 308), „Revue Illustrée des communes de France: Montmorency“. (Par. 1909), „Pamiątka złożenia zwłok Ad. Mickiewicza w katakumbach na Wawelu w Krakowie d. 4 lipca r. 1890“, Wł. Mickiewicz „Kronika Emigracyi“ (Krak. 1908).

Montmorency, ród szlachecki francuski i ui-

N. G

derlandzki, wziął imię od M. miasta pod Paryżem; od r. 1327 posiadał tytuł „pierwszych baronów Francyi“. Genealodzy odnoszą początki M-ych do Galla Lesbiusa, który poniósł męczeństwo wraz ze św. Dyouizym, historycy do Franka Salickiego Li soie, który przyjął chrzest za Chlodoweusza.—1) Bouchard I M., pierwszy baron pewny (f- 980). 2) M.-Marly, należał do krucyaty Filipa Augusta, zginął przy zdobywaniu Konstantynopola. — 3) Po śmierci wybitnego Mateusza II, konnetabla Fr., (1230) ród rozpadł się na dwie gałęzie: starszą i linię M.-Laval, wygasłą w r. 1412.—4) Od Jana II M. (* 1447) powstały 3 linie: Nivelle, Fosseux i M.; ostatnia otrzymała w r. 1551 tytuł książęcy, przyłączyła ziemie Chantilly, Thoré. — 5) M. Anna par i marszałek Francyi ( * w Chantilly 1493—f w Paryżu 1567); wychowywany był z Franciszkiem I (ob.). Wykazał uzdolnie-uie wojskowe przy obronie Mezières i wzięciu Navary. Kierując sprawami państwowemi, był zwolennikiem autorytetu religijnego i politycznego, przymierza z cesarzem i papieżem, oraz prześladowania hugonotów. Usunięty przez Franciszka I za politykę pacyfikatorską, wrócił do władzy za Henryka II, dzieląc się nią z Gwizyuszami; zdusił okrutnie bunt w Bordeaux; w walce z Karolem V zajął Metz; w wojnie z Filipem II zwyciężony i wzięty do niewoli, przyczynił się do zawarcia pokoju w Cateau - Cambrésis. Oddalony przez Franciszka II, znalazł się znowu na pierwszym planie za Karola IX; został zabity w drugiej wojnie domowej. M. był najpotężniejszym panem Francyi, posiadał około 600 majątków lennych. Lubił sztukę, popierał artystów. Szorstki, gwałtowny, był wiernym sługą władzy królewskiej.—Bibl.. Decrue „A., de M.“ (1885 — 9).— 6) M. Henryk II, książę, marszałek francuski (*1595 — f 1632). Był wielkim admirałem i rządcą Langwedocyi. Służył wiernie Ludwikowi XIII i Richelieumu przeciw protestantom i księciu Sabaudzkiemu; po świetnym zwycięstwie pod Veillane został marszałkiem (1630). Zerwawszy z Richelieum, poparł wraz ze stanami Langwedocyi bunt Gastona Orleańskiego; raniony i wzięty do niewoli został skazany na śmierć przez parlament Tuluzyjski; pomimo niezwykłych usiłowań szlachty i ludu w kierunku ocalenia M-go, wyrok nad nim został wykonany. — Bibl.: Ducros „Historie de Henri, dernier duc de M.“ (1643).—7) Franciszek Henryk, książę Luksemburgu, marszałek francuski (* w Paryżu 1628 — f w Wersalu 1695). Ożeniony z Magdaleną, dziedziczką Luksemburgu. Jako adjutant ks. d’Enghien odbył pierwszą wyprawę do Katalonii (1647), do Flandryi (1648), gdzie mianowany marszałkiem polnym. W okresie Frondy (ob.) stał przy Kondeuszu; wraz z nim wstąpił do służby hiszpańskiej. Po powrocie do Francyi był generał - lejtnan-

tem Kondeusza, później dowódcą korpusu czynnego w elektoracie Kolońskim, nakoniec otrzymał dowództwo nad armią dolno-reńską (Maastricht 1678). Po śmierci Tureniusza został marszałkiem Franc.; wysłany do armii reńskiej. Wplątauy w słynną sprawę trucizn został aresztowany, więziony przez 14 miesięcy w Bastylli, wkońcu uwolniony powrócił na dwór. W r. 1690 otrzymał nowe dowództwo nad armią Flandryjską, z którą odniósł świetne zwycięstwa. Ostatnia jego wyprawa była bez wielkiego znaczenia. M. zdobył na nieprzyjacielu tyle chorągwi, że nazywano go „le tapissier de Notre-Dame“. M. był ostatnim z wielkich wodzów Ludwika XIV; w taktyce wojskowej odznaczał się zaletami pierwszorzędnemi, szczególnie szybkością postanowienia i wykonania.—Bibl.: Desormeaux „Histoire de la maison de M." (Paryż 1764); J. de Beaurain „Hist, militaire du duc de Lux.“ (t-że 1756); Artoing „le Mar. de Lux.“ (t-że 1853); „Mémoires... de M.“ (t-że 1858); De Courcelles „Dictionair histor et biogr. des généraux français“ (t-że 1823 1. VIII). — 8) M. Mateusz Jan, hrabia, książę, polityk ( * w Paryżu 1767 — f tamże 1826). Wstąpił do służby wojskowej r. 1782, służył naprzód w piechocie, później w dragonach. W r. 1789 wybrany przez szlachtę do Stanów Generalnych, jeden z pierwszych przyłączył się do stanu trzeciego, popierał odrzucenie przywilejów. R. 1792 został adjutantem marsz. Lucknera (ob.), wkrótce wziął dymisyę i udał się do Coppet, gdzie spędzał czas u p. de Stäel (ob.), której był jednym z najbliższych przyjaciół. Wrócił do Francyi r. 1795, połączył się z Récamierem; za cesarstwa trzymał się na uboczu i z radością powitał wracających Burbo-nów. Za Restauracyi został pułkownikiem -adjutantem Monsieura, marszałkiem polnym. W czasie 100 dni towarzyszył do Gandawy Ludwikowi XVIII, który po powrocie mianował go parem Francyi. Porzuciwszy ideały liberalne młodości, stał się stronnikiem reakcyi klerykalno - monarchicznej, głosował za wyrokiem śmierci na Neya. R. 1821 został ministrem spraw zagranicznych i prezydentem Rady; zasiadał w kongresie Werońskim i zdecydował wojnę z Hiszpanią. Otrzymawszy tytuł księcia r. 1822, opuścił ministeryum, pozostał jednak ministrem stanu. R. 1823 otrzymał krzyż oficerski legii honorowej; r. 1825 został członkiem Akademii francuskiej, w r. 1826 Karol X powołał go na wychowawcę księcia Bordeaux. — Bibl.: A. Brette „Les Constituants“.

Montmorillon, m-to w dep. Vienne (Francya), nad rz. Gartempe, punkt węzłowy kolei Orleańskiego; kościół gotycki Notre-Dame z w. XI z kryptą i freskami, kościół Saint-Martial z dzwonnicą z w. Xn, dawny Maison-Dieu (obecnie seminaryum) składający się z kilku budynków, w części romańskich, z kaplicą cmentar-

ną i rzeźbami romańskiemi, seminaryum, izba rolnicza, dobywanie żelaza, fabryki makaronu, świec, narzędzi, 6 000 mców.

Montone rzeka we Włoszech środkowych, wypływa z Apenin Etruskich, płynie na płn. wsch,, przyjmuje pod Rabbi dopływ Forli i na płd. od Rawenny po 90 — k.-metrowym biegu, łączy się z rz. Rocco, poczem jako Fiumi Uniti, po 11-kilometrowym biegu na wsch. wpada do Adryatyku.

Montoro, m-to w prow. Cordoba (Hiszpania), na 1. skalistym brzegu Gwadalkwiwiru i przy linii kolei Madryt-Cordoba; piękna katedra, most z w. XVI, ruiny twierdzy maurytańskiej; uprawa oliwek i in. owoców południowych 15 000 m-ców.

ma

we.

Ludwika,

adz.

adz.

adz.

Montowanie maszyn — składanie maszyny z oddzielnych części jej, jedna z czynności bardzo ważnych przy budowie maszyn. M. m. rozkłada się na dwie części, na dwa okresy. Pierwsza odbywa się zwykle w fabryce, w pomieszczeniu osobnem, warsztacie, i polega na tern, że się z części oddzielnych tworzy maszynę jako całość. Większe fabryki maszyn składają się z warsztatów oddzielnych, poszczególnych, jak oto: modelarni, odlewni, kuźni, warsztatów mechanicznych i ostatecznie warsztatów do M-a m. Części oddzielne maszyn powstają i ulegają obróbce właściwej, wykonywanej w warsztatach poprzednich, zbiegają się zaś potem w oddziale do M-a m.; zadanie jego polega na utworzeniu z części otrzymanych maszyny wykończonej zupełnie. Czynności, których wynikiem jest powstanie maszyny - całości, należą prawie wyłącznie do dziedziny ślusarstwa, polegają na dostosowywaniu, docieraniu, łączeniu i zestawianiu części oddzielnych według rysunków otrzymanych, na dążeniu do wytworzenia w ten sposób całości, która ma służyć do pewnych celów, ściśle jej wyznaczonych. Na tern się końcy zadanie warsztatu do M-a m. i okres pierwszy M-a.—Okres drugi M-a odbywa się na miejscu pracy maszyny, i czynność M-a polega na złożeniu maszyny z części jej oddzielnych, już zupełnie dopasowanych poprzednio i na ustawieniu pra-widłowem jej na fundamencie. Wykonanie czynności przy M-u m. należy wyłącznie do cechu ślusarskiego; osoby ustawiające maszynę na miejscu nazywają się monterami. P*CI Montowt a. Pobóg odm., herb. M. I; w polu błękitnem—podkowa srebrna z krzyżem złotym, ze środka ukośnie strzałą przeszyta. Labry błękitno-srebrne. —M. II; w polu błękitnem między sercem a podkową z krzyżem złotym na barku—złota kusza z cięciwą. U szczytu 3 srebrne strzały w wachlarz. Labry błę-kitno-złote,

Montoz jeden z ważniejszych grzbietów Jury Berneńskiej (1332 m.) połączony z bardziej na zach. położonym Sonuenbergiem (1272 m.) przełęczą Pierre-Pertuis.    adz

Montpellier, miasto w dep. Hérault (Fran-cya), na wzgórzu, otoczone dolinami; st. węzłowa kolei południowych. W r. 990 było lennem ko-ścielnem biskupów Maguelone. Już w średniowieczu powstała w M. słynna szkoła lekarska. W r. 1204, jako posag jednej z córek przez Wilhel-VIII M. przechodzi do Aragonii. Odtąd przechodził z rąk do rąk. Dopiero w w. XVI miasto nabiera piętna handlowego. Pod berłem Henryka II było gniazdem kalwinizmu.' Pod Henrykiem III staje się Rzpltą kalwińską i oligarchiczną. Wydział lekarski założono r. 1153. Początkowo był pod wpływem duchowieństwa, stopniowo począł promieniować wpływem i skupiać uczonych europejskich. Wydziały przyrodnicze i literackie powstały dopiero w r. 1803, prawny w r. 1880. Obserwatoryum, założone przez dawną akademię nauk, dwa licea męskie i jedno dla dziewcząt. Szkoła rolnicza, Sztuk Pięknych i konserwatoryum muzyczne, rozmaite Akademie naukowe i literackie. Stowarzyszenie archeologiczne, geograficzne, rolnicze, bibliofilów itp. Bardzo rozwiniętę życie handlowe i przemysło-Zwłaszcza od r. 1837, kiedy zbudowano linie kolei żel. (Montpellier-Gette). Wyrób i wywóz win. Nadto len, wytwory chemiczne, czekolada. Giełda handlowa i także trybunał. Bardzo wiele szpitali i zakładów religijnych i dobroczynnych, katedra św. Piotra. Wspaniałe muzeum, założone przez hrabinę d’Albany przy współudziale malarza Fabra (zawiera 15 000 t. i parę obrazów mistrzów Odrodzenia: Rafaela „Laurent de Medicis“ i „Portrait de jeune homme“ Veronesa, Bartolomea itp.). L< Pom Montpellier, m-czko w stanie Vermont (St. Zjednocz.), nad rz. Winooski. M-ców ok. 5 000. Prezydencya gubernatora i władz rządowych.¹'- Pm Montpensier Anna Mary księżna Orleańska (* 29 maja 1627 w Paryżu — f 3 marca 1693), córka ks. Gastona Orleańskiego, brata króla Ludwika XIII, i Maryi de Bourbon, dziedziczki domu M., wybitna działaczka Frondy (ob.), znana pod przezwiskiem „la grande Mademoiselle“. Początkowo gorąco popierała króla, pomimo iż dwór, obawiając się aby bogactwa jej, po wyjściu za mąż, nie przeszły w ręce niepożądane, czynił trudności nadzwyczajne aby uniemożliwić jej małżeństwo z kimkolwiek. Dopiero, kiedy ojciec jej, ks. Gaston Orleański, przyłączył się do Kon-deusza, M. również, przez przywiązanie do ojca, oświadczyła się za sprawą Frondy (ob.). Piękna, śmiała, dumna i romantyczna, odznaczała się odwagą niepospolitą. Wysłana przez ojca w marcu r. 1652 do zajęcia Orleanu, wstępnym bojem, na czele wojska, wdarła się do miasta i zamknęła przed królem bramy Orleanu. Ważniejszą jeszcze usługę wyświadczyła Frondzie d. 2 lipca r. 1652 podczas utarczki na przedmieściu św. Antoniego w Paryżu. Kiedy wódz królewski, Turenniusz, już pokonywał tam Kondeusza; M. zmusiła ojca do dania og-

hiszpańskego (f 1878).

nie występował przeciwko rządowi swej królewskiej szwagierki, skutkiem czego został wydalony z kraju. Powrócił do Hiszpanii dopiero po upadku Izabelli (wrzesień 1868) i postawił swoją kandydaturę do tronu. A kiedy z taką samą kandydaturą wystąpił infant inny, Don Enrico, brat młodszy małżonka królowej Izabeli, M. wyzwał go na pojedynek i d. 12 marca r. 1870 zabił go. Nielubiany przez lud hiszpański, podczas elekcyi (16 list. 1870) otrzymał wszystkiego zaledwie 25 głosów, i r. 1871 powrócił do Francyi. —Pozostawił trzy córki i syna jedynaka, Antoniego (* 23 lut. 1866), od r. 1895 księcia di Galliera. Najstarszą córkę Maryę Izabelę Franciszkę d’Assis (* 21 paźdz. 1848) wydał r. 1864 za Ludwika Filipa hr. Paryża (f 1894), a najmłodszą. Maryę de las Marcedes (* 1860) za króla Alfonsa XII

E. Chw.

nia z armat Bastylli do wojsk królewskich i zmusiła je do odwrotu, ułatwiając w ten sposób Kondeuszowi wejście do stolicy. Poddanie się Paryża królowi, skłoniło M. do ucieczki tajemnej; początkowo ukrywała się u przyjaciół, a następnie w majętności swej Saint-Fargeau, gdzie utrzymywała stosunki z przebywającym w Hiszpanii Kondeuszem i gdzie zbierała u siebie znakomitości świata literackiego i artystycznego. Uzyskawszy r. 1657 z powrotem prawo bywania na dworze królewskim, M. w r. 1669, mając już lat 42, zakochała się w młodszym i przystojnym hrabi de Lauzun, z którym wzięła ślub tajemny. W listopadzie r. 1670 król zezwolił na to małżeństwo, lecz niebawem, za namową p. de Moutespan (ob,), cofnął zezwolenie i Lauzuna uwięził. Dopiero po latach 10, kiedy M. odstąpiła ks. du Maine, synowi p. de Montespan, majętuości, swe Dom-bes i hrabstwo Eu, Lauzun odzyskał wolność i rękę p. M. Małżeństwo z Lauzunem nie było szczęśliwe i r. 1685 zakończyło się separacyą. Poczem M. wpadła w bigoteryę. Po śmierci jej (f 1693) dobra rozległe rodu M. otrzymał w spadku ks. Orleanu, brat Ludwika XIV-go. M. pozostawiła pamiętniki „Mémoires 1627 — 1688“ (1729; najlepsze wydanie Chéruela w 4 t. w Paryżu, 1858) ważne do historyi obyczajów na dworze francuskim w. XVII oraz do dziejów Frondy R. 1903 Rodocanachi wydał jej „Réflexions sur les huit béatitudes du sermon sur la Montagne“. Por: Barine „La jeunesse de la Grande Mademoiselle“ (Paryż 1901); tegoż „Louis XIV et la Grande Mademoiselle“ (t-że 1905).

Montpensier Antoni Filip, książę Orleański (* 3 lip. 1775 — f 18 maja 1807 w Twickenham w Anglii), syn ks. Filipa Józefa Orleańskiego zw. Égalité, brat młodszy króla Ludwika Filipa, służył za czasów wielkiej rewo-lucyi francuskiej w Belgii i we Włoszech; r. 1793 na zlecenie komitetu Ocalenia Publiczne-

L. Pm.

Montperdn, szczyt w Pirenejach (Hiszpania), 3352 m. npm. Wraz ze wzgórzami, które tuż obok się wznoszą (Cylindre de Marboré i Pic de Marboré) tworzy M. grupę ,,trzech sióstr“. W pobliżu nich t. zw. Brèche de Roland.

E. Chw,

Montreal, m-to w prow. Quebec w Kanadzie, największe w posiadłościach płn.-amery-kańskich Anglii, pod 45°30’ szer. płn. 72°33’ dług. zach. od Gr., na wyspie żyznej dług. 35 kin., szer. 12 km., pomiędzy 1. brz. rz. św. Wawrzyńca i pr. brz. rz. Preryjskiej, łachy rz. Ottawy. Klimat surowy, ale zdrowy, wahający się pom. 33° i — 24° opady śniegowe 2.95 m. Rz. św. Wawrzyńca zamarza na 5 miesięcy, w ciągu których ognisko zabaw i uroczystości na śniegu i lodzie, z którego budują pałace olbrzymie. M. rozpada się na 2 części: dolną, zamieszkałą przez potomków Francuzów, ze staremi, przeważnie ubogiemi domami i ulicami wązkiemi, ciemnemi, oraz górną, angielską, z szerokiemi pięknemi ulicami i placami, które się łączą z tarasami góry Mont-go został uwięziony i dopiero po latach 3*/2 Royal (238 m.), na której wznoszą się domy uwolniony pod warunkiem, aby wraz z Lud- wielu bogatych kupców m-ta. W tej też części wikiem Filipem wyniósł się do Ameryki (1797). place: Dominion Square, Victoria Square R. 1800 powrócił do Europy.    E-Chw- (z posągiem królowej Wiktoryi), pi. Jacques

Montpensier Antoni Marya Filip Lu- Cartier (z pomnikiem Nelsona); gmachy-, ka-dwik, ks. Orleański (* 31 lip. 1824 w Pary- tedra katolicka z 2 wieżami (68‘6 m.) kościół żu — f 4 lut. 1897 w San Lucas pod Sewil- katolicki, zbudowany na wzór rzymskiej bazy-lą), piąty syn króla Ludwika Filipa, r. 1842 liki św. Piotra, kościół anglikański z wieżą wstąpił do wojska hiszpańskiego, w 1. 1844 — j (67 m.), ratusz, urząd celny; izba sądowa, gieł-1845 uczestniczył w wyprawach do Algieru; • da, poczta, wspaniały hotel Windsor.—M. jest r. 1846 ożenił się z infantką hiszpańską, Lu- stolicą biskupa. Wszechnica protestancka, kolle-dwiką Ferdyuandą, siostrą królowej Izabeli II gium presbyteryańskie i weslejańskie, 3 se-(ob.), dzięki czemu miał nadzieję na osiągnięcie minarya nauczycielskie, szkoła weterynaryjna tronu hiszpańskiego, wskutek bezdzietności Iza- i sztuk pięk., 2 muzea, obserwatoryum, pałac belli II. Po rewolucyi lutowej (1848) prze- kryształowy dla wystaw, szpital, instytut dla niósł się do Anglii, a następnie do Hiszpanii, głuchoniemych i ociemniałych, wiele klasztorów, gdzie osiadł w Sewilli i d. 10 paźdz. r. 1859 Oświetlenie elektryczne i gazowe, wodocią-został mianowany generał-kapitanem wojska gi. 267 730 m-ców (w r. 1901) w połowie po-hiszpańskiego oraz infantem. Podczas ostat- chodzenia francuskiego. Przemysł niezbyt znacz-niego roku panowania Izabeli II, M. wielokrot- ny, natomiast handel ożywiony, mimo odcięcia

komuuikacyi rzecznej w ciągu prawie l/₂ roku koło przedmieścia Saiut-Cloud. D. 19 stycznia (wówczas jako porty służą N.-Jork, Portland,    r. 1871 M. było widownią krwawej walki pod-

Ł. Pm

Halifax i St. John). Kanały otaczają trudne    czas wycieczki oblężonych Paryżan.

Montreuil-Bellay, m-to w dep. francuskim Maine-et-Loire, na pr. brz. rz. Thonet, stacya kolei państw.; zamek feodalny, odbudowany w w. XIV—XV, kaplica z freskami staremi, kościół z w. XV, mury zamku z bramami (z nich najciekawsza konstrukcyjnie brama św. Jana), ruiny kościoła z w. XI i w. XV. Zamek zbudował hr. d’Anjou.

Montrenil-Sons-Bois, m-to w dep. Sekwany (Francya), 3 km. na wsch. od Paryża, na płn. od Vincennes; uprawa owoców, zwłaszcza brzoskwiń, fabryki chemikalii, 30 000 m-ców. a(lz-

Montreuil-sur-Mer, m-to w dep. Pas-de-Calais (Francya) nad rz. Canche i przy linii kolei północnych; kościół dawnego opactwa St.-Saulve, szpital z kaplicą gotycką, cytadela, papiernia, wypiek pasztetów, 4 000 m-ców. —M. obecnie oddalone 15 km. od morza, było w w. XIII miastem portowem i należało do związku hanzeatyckiego; r. 1537 zdobył je Karol V, w r. 1665 stało się ostatecznie własnością Francy i.

Montreuil G-erbert (de), trubadur franc., ob. Gerbert Montreuil.

do żeglugi miejsca w górnym biegu rz. św.

»dz.

Wawrzyńca i łączą m-to z jeziorami kanadyjskiemu, a także przez Champlain i Hudson z

N.-Jorkiem. Ottawa, ważna zwłaszcza dla spławu drzewa. Linia kolei żel. Pacyfiku przecina m-to, a kolej Grand Trunk łączy je z całym Południem.—Wwóz (1903) wynosi 50 321896 doi., wywóz 47 003 993. Przedmioty wwozu: ryż, kawa, tytoń, cukier, sól, soda, wyroby żelazne i stalowe, bawełna, juta, węgiel; przedmioty wywozu: pszenica, kukurydza, bydło, konserwy mięsne, ser, jaja, drzewo.—Jacques Cartier znalazł w r. 1535 w miejscu, gdzie obecnie stoi M., osadę indyańską Hochelaga górę wpobliżu wioski przezwał on Mont Royal.

Pierwsi osiedleńcy francuscy przybyli r. 1542, a sto lat potem miejscowość otrzymała nazwę Vil le marie. R. 1688 Indyanie wycięli ludność. R. 1760 Anglicy odebrali Francuzom M., ostatnią ich placówkę w Kanadzie. R.

adz.

adz.

1849 podczas powstania ludności przeciw rządom angielskim zburzono gmach parlamentu, poczem siedzibą władz stał się z powrotem Quebec.

Montreux stacya klimatyczna w szwajcarskim kantonie Waadt, okrąg Vevey, nad jez. Genewskiem i przy linii kolei symplońskiej Genewa — St. Maurice, składa się z kilku wsi rozsypanych po zboczach górskich i na brzegu jeziora, z których ważniejsze: Vernex, Clärens, le Territet, Veytaux, Glion, tworzące gminy Le Châtelard, Les Planches i Veytaux z ogólną liczbą m-ców ok. 16 000. Właściwem M. jest grupa domów wokół kościoła. Z powodu swego położenia pięknego oraz klimatu łagodnego i zdrowego M., zwiedzane licznie przez ozdrowieńców i chorych w jesieni i zimie, przybrało nazwę „Nicei szwajcarskiej“, M., bronione od wiatrów północnych przez góry, wysokie, jest wystawione na działanie słońca, które ogrzewając skały wpływa na podwyższe-ciepłoty; średnia roczna wynosi 10°58, zimowa 2,°67, wiosenna 10,°34, letnia 18°59, jesienna 10,°60. Sr. wahanie dziennie wynosi 5°; wilgotność powietrza umiarkowana, liczba dni dżdżystych niewielka (opady 1123 mm.). Lekarze zalecają M. przy gruźlicy płuc, cierpieniach przewlekłych oskrzeli, nerwicach, również jako wypoczynek po leczeniu. Hotele i pensyonaty ciągną się na długości 5 km.; od r. 1881 istnieje Kurhaus (teatr i koncerty). Liczba gości 39 493 (w r. 1903). W okolicach leżą słynne zamki: Chillon (ob. t. XI — XII, str. 573) i Châtelard. Wysokie brzegi jeziora obfitują w widoki piękne.

Montrichard, m-to w depart, francuskim Loir-et-Cher, nad rz. Cher, przy linii kolei Orleańskiej; zwaliska zamku z w. XI, kościół

Montrésor Klaudyusz de Bourdeille (* ok. 1608 — f 1663), bratanek Brantóma (ob.) przezeń protegowany, zdobywa sobie wpływ na Gastona, brata Ludwika XIII, i staje się ośrodkiem wszystkich jego intryg przeciwko Richelieumu (ob.), którego M., doradzał zgładzić. Zamach nie doszedł do skutku z powodu braku stanowczości Gastona. M. zmuszony usunąć się z przed oczu ministra wszechwładnego, cofnął się w zacisze domowe, skąd wystąpił na nowo w dobie przygotowań do zamachu Ciuq-Marsa (ob.). Po upadku zamachu, opuszczony przez księcia, ucieka do Anglii, przebywając tam aż do śmierci Richelieugo. Powraca do Fran-cyi, uczestniczy w intrygach stronnictwa zw.

Importants, nie znajdując jednak poparcia u brata królewskiego, opuszcza po raz wtóry ojczyznę (udaje się do Hollandyi). Zamieszany w stosunki z księżną de Chevreuse i schwytany na terytoryum francuskiem został umieszczony w ciężkiem więzieniu w Bastylli, a następnie w Vincennes. Uwolniony po 14 miesiącach zawiera pozorną zgodę z Mazarinim (ob ), należąc do stronnictwa Retza i jego roboty we frondzie (ob.). Z dworem pogodził się dopiero w r.

adz.

1653, i otrzymał opactwo de Brantôme. Pozostawił bardzo ważne Pamiętniki, doprowadzone aż do wybuchu frondy, ogłoszone poraź pierwszy w „Recueil de plusieurs pièces servant à l’histoire moderne“ (Kolonia 1663). Najlepsze wydanie Michaud - Poujoulata w „Collection des mémoires pour servir à l’histoire de France“

M. Han.

(1838 serja 3-a, tom III, 183—241), życiorys jego tamże (175 — 181).

Montretout, wyniosłość w dep. Seine-et-Oise

adz.

!.. Pom

adz-

poczty.

L. Pm.

adz.

z w. XII (na przedmieściu Nanteuil), budowa wagonów, garbarnie, 2881 m-ców (w r. 1901).

Montrose, m-czko w Szkocyi, powstało w w. XII na wyspie między morzem Północnym, a zat. M. M-ców ok. 13 000; ruchliwe życie fabryczne i handlowe. Wytwarzają mydło; warsztaty okrętowe, wywóz ryb morskich. Akademia, muzeum i przytułek dla obłąkanych. Kościół piękny; pomniki Roberta Peela i Józefa Huma,; którego M. było miastem rodzinnein.

Montrose Jakób Graham margrabia, generał szkocki (* 1612 w Edynburgu — | 1650), walczył podczas 30-letniej wojny w szeregach wojsk protestanckich w Niemczech, poczem ofiarował usługi Karolowi I angielskiemu; odtrącony wszakże przez Hamiltona, przeszedł do stronnictwa Covenanterôw i trwał tam dopóty, aż ruch szkocki przybrał charakter anty-rojalistyczny. Zwróciwszy się wówczas ponownie do króla został w r. 1644 generałem wojsk królewskich w Szkocyi i margrabią. Z początku walczył szczęśliwie, zdobył Dundee i Edynburg, gdy jednak zamierzał pójść do Anglii otrzymał pod Philiphaugh porażkę, a złożywszy broń na rozkaz króla, będącego w nie-wroli u Szkotów, umknął na ląd stały, gdzie został generałem u ces. Ferdynanda III. Po straceniu Karola I, ofiarował owe usługi Karolowi II i wylądował w r. 1650 w Szkocyi z małym oddziałem. Pod Invercarren pobity przez Le-sliego, został schwytany, skazany i powieszony. — Bibl. Napier „Life and times of M.“ (2-ge wyd., Londyn 1856, 2 t.), M. Morris „Montrose“ (t-że 1892).

Montrose Jakób Graham III i IV książęta, potomkowie w linii prostej margrabiego M. 1) Trzeci ks. (* 1755 — f 1836) wstąpił jako poseł z Richmondu do parlamentu; r. 1783 lord skarbu; r. 1789 rachmistrz generalny, 1790 koniuszy naczelny. Od r. 1791 członek urzędu do spraw Indyi, wycofał się z życia politycznego wraz z Pittem (ob.) w r. 1802, a w r. 1804 gdy Pitt znowu został ministrem, M. przyjął obowiązki prezesa urzędu do spraw handlu i pozostał na nim aż do śmierci Pitta (1806). W 1. 1807 — 24 był powtórnie koniuszym naczelnym, a następnie do r. 1830 szambelanem. 2) Czwarty ks., syn poprzedzającego (* 1799 — f 1874) i również gorliwy torys i protek-cyonista, był w 1. 1852 — 53 mistrzem dworu królewskiego, w 1. 1858 — 59 kanclerzem księstwa Lancaster, w r. 1866 — 68 naczelnikiem

adz

Montrouge, przedmieście Paryża, ok. 12 000 m-ców, st. kolei żel.; fabryki amoniaku, czekolady, perfum i najliczniejsze wyrobów chemicznych. Destylarnie i fabryki octu.

Mont-Saint-Jean, wioska w Brabancie (Belgia), której imieniem nazywają Francuzi bitwę pod Waterloo, w pobliżu kopiec sztuczny, wysokości 60 m. z lwem olbrzymim, odlanym ze

zdobytych armat, a wzniesiony na pamiątkę    —■

bitwy.

Mont-Saint-Michel, osada (ok. 250 mieszk.) na pograniczu Normandyi i Bretanii (dep. la Manche), na wysepce skalistej, położonej w zatoce tegoż imienia i połączonej (1880) z lądem stałym przez groblę 1,5 kim. długą. Słynie z klasztoru, zamku i więzienia. Klasztor powstał z wzniesionej (708) przez św. Auberta bpa kaplicy, która otoczona murem zasłynęła wkrótce jako miejsce święte i schronienie od napaści piratów. Ryszard I, ks. Normandyi, założył tam w r. 966 opactwo benedyktyńskie, które szybko wzrosło w potęgę, pomimo zagarnięcia (1090) przez nieprzyjaciół księcia panującego, zniszczenia (1138) przez pożar, zrabowania (1203) przez de Thouarsa. Po zdobyciu Normandyi przez króla Filipa Augusta (ob.), zwycięzca odbudował mury i z obdarowanego hojnie klasztoru uczynił twierdzę niezdobytą. R. 1254 odwiedził opactwo Ludwik Ś. Podczas wojny 100-letniej oblężenia kilkakrotne (1417, 1423, 1434) pozostały bez skutku—-upatrywano w tym dowód opieki św. Michała, na którego cześć Ludwik XI założył w r. 1469 zakon wojskowy. Monarcha okrutny przyczynił się do wzmożenia sławy straszliwej, jaką podziemia zamkowe miały oddawna {„Petit Exil“, „Grand Exil“, gdzie trzymano skazanych na więzienie dożywotnie, „oubliettes“ — wązkie studnie, gdzie więzień przykuty nie mógł nawet stać i t. d.). W okresie wojen religijnych, opactwo, stojąc po stronie Ligi (ob.), kilka napadów hugonotów wytrzymało i poddało się Henrykowi IV dopiero w r. 1592. W w. XVII pielgrzymki pobożne pomału ustają, klasztor upada i staje się wyłącznie niemal miejscem zamknięcia dla mnichów opornych (1622). Ludwik XIV tworzy tu główne więzienie stanu, a publicysta Wiktor Dubourg, przywieziony z Hollandyi, ginie tu w r. 1746 śmiercią okropną, pożarty przez szczury. Opactwo zniesiono w r. 1790. Rewolucya nazwała jedną z wież, wieżą Wolności i w r. 1793 wsadziła tam 300 księży za odmowę przysięgi. Za cesarstwa trzymano tu oficerów — stronników republiki, oraz trzech generałów rossyj-skich, wziętych do niewoli. Za Restauracyi siedzieli tu: syn Baboeula (ob.), wielu pisarzy za przestępstwa prasowe, jakiś szewc obłąkany, podający się za króla i t. d. Członek Kon-wencyi, Le Carpantier, zmarł tu po 9 latach zamknięcia. Po r. 1830 więzieni tu byli legi-tymiści, potym republikanie, nakoniec uczestnicy powstania majowego z r. 1839: Barbés, Bernard, Blauqui (1840 — 44) i inni. — Cała część wschodnia murów okalających M., oraz „brama królewska“ pochodzą z w. XV. Front północny—z drugiej połowy w. XIII. Z tegoż czasu wieżyca św. Auberta ze źródłem wody słodkiej, do którego schody osłania Le Châte-

M. Ab.

N. G,

a dz

adz.

let de la Fontaine. Po stronie zachodniej mu-ry z w. XV —XVI sięgają samego morza; największa z wieżyc (t. zw. Gabriel z r. 1534) służy obecnie za latarnię morską (12,5 m.). — Miasteczko zajmuje część płd.-wsch. wyspy. Uliczki wązkie, strome, budowle starożytne, m. inn. dom żony Du Guesclina (ob.) z r. 1366. Stary (w. XV) kościół, niezbyt stylowy, posiada skarbiec bogaty. — Opactwo wznosi się w środku, wsparte na fundamentach olbrzymich, napoły przyrodzonych, okolone murem zębatym, zaopatrzonym w strzelnice; od południa ogród na tarasach; wejście od wschodu przez bramę obronną zw. Châtelet, do wieży Perrine i strażnicy z w. XIII. Sam klasztor wznoszony od r. 1017 — 1264 otacza jakby kościół. Główna jego część, t. zw. Merveille, architektury cudnej, składa się z 2 gmachów o 3 kondy-gnacyach, z których zachodni zawiera w sobie piwnice, słynną salę rycerską, otoczoną kolumnadą i krużganki wspaniałe, wschodni zaś — refektarz olbrzymi i sypialnie mnichów. Kościół kilkakrotnie przebudowywany: część romańska z początku w. XII, fasada zachodnia z czasów Ludwika XV. Chór wzniesiony w latach 1450—1521.— Wszystkie budowle z granitu drobnoziarnistego tworzą całość jednolitą i wyglądają wprost potężnie. Po r. 1863 częściowo odnowiono je pod kierownictwem umiejętnym Corrodera. — Bibl.: Huynes „Hist. générale de l’abbaye du M. - S. -M.“ (Rouen 1872, 2 r.); „Chronique du M.-S.-M.“ (wyd. przez Szym. Lucea w 2 r., Paryż 1879 — 83); Corroyer „Description de l’abbaye du M.-S.-M.“ (t-że 1877); Desroches „Hist, de M. - S. • M.“ (Caen 1840, 2 r.); Germain „S. - Michel et le M.-S.-M.“ (Paryż 1879); Schuré „Les grandes Légendes de France“ (wyd. 3-e, t-że 1903); Geffroy „L’Enfermé“ (t-że 1898); Besnard „La Question du M.-S.-M.“ („Merc. de France“, 1910, Nr. 305); Pigeon „Le M.-S.-M. et sa baronnie“ (Avranches 1901); Dupont „Les anciens cloches de l’abbaye du M.-S.-M.“ („Rev. Musicale“ 1901); Roussel „Lettre — journal de Claude Le Coz, évêque constitutionnel d’Ille-et-Vilaine, prisonnier au M.-S.-M. du 5 â 17 nov. 1793“ („Soc. hist, cont.“, 1902); Mourlot „Un délit de presse au XVIII —s.“ („R. Normande“ 1901—02).

Montserrat, opactwo benedyktyńskie w Hisz-pauii na górze tejże nazwy w prowincyi Barcelonie, miejsce pielgrzymek najliczniejszych, zbudowane r. 880, przebudowywane kilkakrotnie, bogato ozdobione w różnych czasach; przebywał tu pewien czas Ignacy Loyola (ob.). Obecnie klasztor jest opuszczony, wystawiono jednak cudowny obraz Dziewicy, który ściąga licznych pielgrzymów. Na skalistych wierzchołkach góry pobudowane 13 pustelni, sześć kaplic. W r. 1814 M. zburzony przez Francuzów, odbudowany przez Ferdynanda VII, zniszczony r. 1827 przez Karlistów. — Bibl. Bala-guex „M. su historia“ (Madryt 1880).

Mont'sur-MarcMenne miasteczko w prowin-cyi belgijskiej Hennegau, okrąg Charleroi na płn. wsch. od Charleroi i połączone z nim tramwajem parowym; znaczne kopalnie węgla kamiennego, przemysł żelazny i 8460 m-ców (w r. 1904).

Montt Jorge prezydent Chile (* 1847 w Sant-jago) wstąpiwszy do marynarki odznaczył się w wojnie z Peruwią, w r. 1891 w rewolucyi przeciwko poezydentowi Balmacedzie przeszedł na stronę większości parlamentarnej, został głową stronnictwa parlamentarnego, a następnie wodzem naczelnym wojsk lądowych! i morskich; głównie dzięki jego energii stronnictwo parlamentarne odniosło zwycięstwo. Po śmierci Balmacedy obrany prezydentem, usiłował uspokoić umysły wzburzone, pogodzić stronników Balmacedy i uporządkować skarb państwa. Po ukończeniu kadencyi w r. 1896 wycofał sie z życia publicznego.

Montucla Jan Stefan, matematyk franc. (* 5 wrzes. 1725 w Lianie—f 18 grud. 1799 w Wersalu). Kształcił się w kollegium jezui-ckiem w Lianie, nast. nâ wydziale prawnym w Tuluzie i Paryżu. Tu przyjął miejsce w re-dakcyi ,,Gazette de France“ oraz obowiązki korektora dzieł naukowych. Na tein stanowisku wydał m. in. „Récréations mathématiques“ Ozanama (ob.), wzbogacając je przyczynkami licz-nerni a nader cennemi. Gorący zwolennik szczepienia ospy, ogłosił po ang. kilka prac w tym zakresie. Pierwszem dziełem, które uwydatniało właściwy kierunek jego działalności, była „Hist. des récherches sur la quadrature du cercle“ (1854), po której niezwłocznie wydał pierwszy tom swej historyi: ,,Hist. des mathématiques“ (1858). W r. 1864 czynny w wyprawie Tur-gota do Kajenny do badań astronomicznych, które jednak się nie powiodły. Z powrotem dostał urząd w Dyrekcyi budowli królewskich. Lalande (ob.), napróźno czyniąc starania o przyjęcie M. do Akademii, nakłonił go do ponownego wydania „Historyi Matematyki“. Pochłonięty tą pracą, M. nie przyjął zaofiarowanej sobie katedry w Szkole centralnej, lecz zdążył wydać tylko dwa tomy, dokończeniem zaś tego wydawnictwa zajął się Lalande.—„Hist, des mathématiques“ (wyd. 2-e, 1799 —18Ó2, t. IV) dziś jeszcze tworzy w swym zakresie dzieło klasyczne i zaznacza się trafnemi poglądami i erudycyą ogromną.

Mont - Valerien wzgórze w depart, francuskim Sekwany, 161 m. npm., na zach. od Paryża i na 1. brzegu Sekwany, posiada od r 1841 najważniejsze w okolicy całej fortyfika-cye. Wskutek swego położenia i zaopatrzenia w ubrojenie M.-V. miał wpływ niemały na przebieg oblężenia Paryża w wojnie r. 1870/71.

D. 19 stycznia 1871 u stóp M. - V. odbyła się bitwa rozstrzygająca z 5 korpusem pruskim. Podczas walk z Komuną (ob.) M.-V. był zajęty przez wojska rządowe, które stąd bombar-

dowały przedmieścia Paryża, szczególnie Neui-

innych swych zamysłów, zwłaszcza schroniska dla sług i Domu Polskiego, wspólnego siedliska dla wszystkich instytucyi kulturalnych polskich. Wszakże najwspanialszym klejnotem pracy społecznej M-łła jest „Fundacya braci Montwił-łów, Józefa i Stanisława“ — t-wo popierania instytucyi społeczno-filantropijnych, mające na celu dawanie inicyatywy w organizowaniu wszelkich nowych towarzystw na polu społeczno - filantropijnem oraz wspierania zasiłkami pierwszych kroków na drodze ich rozwoju samodzielnego. T-stwo to, dzięki braciom M-łłom, ma zapewniony kapitał żelazny sto tysięci rubli. M. był działaczem społecnnym, idącym do wyraźnie dających się osiągnąć celów realnych, nie zaś politykiem, pracującym dla dalekiej przyszłości. Polityka nie nęciła ga zbytnio. Kandydował wprawdzie do Dumy w Kowieńskiem dwukrotnie, lecz lista polska nie utrzymała się. Dopiero r. 1907 ofiarowano M-wi mandat wileński. Niechętnie brał M. na siebie obowiązki poselskie i niezbyt się do Petersburga kwapił, wątpiąc odrazu, azali tam są zdobycze możliwe. Wstąpił na arenę polityczną w okresie najgorszym, służąc zawsze za łącznik ideowy między wszystkimi posłami polskimi, bez względu na to, skąd byli wybrani i łagodząc różnice poglądów, zdań, metod, na tle różnych warunków życia powstałe. Dla tych zalet powołany został na prezesa koła posłów polskich Lit-i Rusi. Przyczynił się wiele do zespolenia w całość jednolitą Koła koronnego z Kołem li-tewskiem w Dumie. Jako człowiek umysłu szerokiego, charakteru nieskazitelnego i wytrawny znawca stosunków gospodarczych Da Litwie, M. nie tylko cieszył się uznaniem, i czcią spółkolegów w Kole, ale budził też poszanowanie głębokie dla swej powagi moralnej i śród obcych, nawet śród wrogich odłamów parlamentarnych Dumy.—Por. „Tygodnik Wileński“ JV|s 7

E. Chw.

ny.

odz.

Montwiłł Józef, działacz społeczno-fllantro-pijny, na Litwie i Białorusi, dyrektor Banku Ziemskiego w Wilnie, poseł wileński do trzeciej Dumy (* 18 marca 1850 w Mityaniszkach pod Szatami, w Wilkomierskiem, — f nagle 20 lutego r. 1911 w Wilnie), pochodził z gniazda szlacheckiego ziemian żmudzkich. Po ukończeniu w r. 1866 gimnazyum wileńskiego, wstąpił do akademii rolniczej Piotrowsko-Ra-zumowskiej pod Moskwą, skąd już po roku, przeniósł się na wydział prawny uniwersytetu petersburskiego, który ukończył r. 1872 ze stopniem kandydata praw. Dalsze nauki odbywał w Berlinie, Wiedniu i w Krakowie, słuchając wykładów prof. A. Wagnera, W. Steina A. Mengera i innych, oraz badając równocześnie urządzenia społeczne, filantropijne i finansowe zagraniczne. Po powrocie do kraju powołany został r. 1885 na kierownika założonego w Wilnie r. 1872 przez Jana Lubań-skiego Banku Ziemskiego, którego aż do śmierci był dyrektorem głównym i który własną dzielnością pchnął na tory nowe, uczyniwszy zeń, podobnież jak i z przekształconego przez siebie Banku Handlowego w Wilnie, prawdziwe placówki kultury. W majątkach rodowych założył kasę pożyczkową dla włościan, a w Szatach r. 1896 szkołę tkacką „Biruta“, dzięki której okolice Szat posiadły własny przemysł ludowy. Przez lat 12 był radnym miejskim Wilna; r. 1897 na prezydenta obrany, lecz nie zatwierdzony przez władze. Powołał do życia 22 instytucye społeczne, zarówno na Żmudzi rodzinnej, jak i w Wilnie. M-owi zawdzięczają powstanie: „Lutnia“ wileńska, T-stwo opieki nad dziećmi z licznymi oddziałami, tworzącymi zamkniętą w sobie całość, jak Kolonie letnie, Kropla mleka, Bezpłatne obiady,

Montwy wieś w W. Ks. Poznańskiem, 2 mile od Pakości, powyżej Kruszwicy, słynna zwycięstwem rokoszan w r. 1666 pod wodzą Jerzego Lubomirskiego nad wojskami króla Jana Kazimierza. Na pobojowisku legło 3 873 trupów, wielu potonęło w błotach okolicznych; dzielny pułk St. Czarnieckiego w pień wycięto. (Enc. S. Org. W.).

Montyon (Monthyon) Antoni Jan Robert Augel, baron de ( * w Paryżu 26 grud. 1733 — f t-że 29 grud. 1820) filantrop. Poświęciwszy się prawnictwu był naprzód adwokatem w paryskim Châtelet, następnie radcą stanu, referendarzem, intendentem Owernii i Prowancyi, nakoniec od r. 1780 kanclerzem hr. Artois, brata królewskiego, z którym w r. 1792 wyemigrował, naprzód do Szwajcaryi, następnie

Warsztaty rzemieślnicze, Patronat dla chłop- z dn. 16 lutego 1911 r. ców oraz liczne ochronki, Miejskie ambulatoryum dla biednych, T-stwo popierania pracy, T-stwo urządzeń mieszkań, T-stwo sług św. Zyty, Szkoła ogrodnicza (z funduszów M-łła otworzona) obok dawniej istniejącej, dzięki poparciu materyal-nernu M-łła, Szkoła rysunkowa, Bazar rzemieślniczy i kredyt rzemieślniczy są również owocami pracy społecznej M-łła. M. pierwszy w Wilnie zapoczątkował w parku własnym na Rosie zabawy dziecięce. Był wspólnie ze swym bratem, Stanisławem, jednym z założycieli T-stwa Przyjaciół Nauli w Wilnie, które zawdzięcza mu nadto swoją siedzibę. Niemało zdziałał również M. dla rozwoju Wilna: dzięki jego staraniom zorganizowano w Wilnie wystawy ,Dziecko“ i „Urządzenie mieszkań“, rozpoczęto na przedmieściach wileńskich, Śnipiszkach i Pohulance budowę „miasta-ogrodu“, gdzie już do Londynu, gdzie długo przemieszkiwał. Do stanęło 100 wygodnie urządzonych domów; wy- Paryża wrócił dopiero w r. 1815 i lata ostatnie stawy malarskie, M. gorąco popierał. W ostat- życia spędził w zaciszu domowym. Część naj-nim roku, M. gorączkowo dążył do ziszczenia znaczniejszą majątku wielkiego przeznaczył na

M.“ (Limoges 1904).

adz.

adz

adz.

znacz-

zo-

w Himalajach.

Moore^Jan (* 1729 w Sterlingen—f 1802

cele filantropijne i na popieranie nauki i wiedzy, ustanawiając 6 nagród rocznych, a powierzając ich rozdawnictwo akademiom: umiejętności, francuskiej i medycznej. Pierwszą z nagród tych ufundował w r. 1780, ostatnią w 1787, przeznaczając na każdą odsetki od 12 000 Ir. Podczas rewolucyi fundusze te zaprzepaszczono, za cesarstwa pierwszego także nikt się o nie troszczyć nie myślał. Dopiero po powrocie z wygnania M. dostarczył nowych środków na wskrzeszenie nagród ustanowionych przez siebie; dwie z nich po śmierci jego ustały, cztery zaś istnieją wciąż i bywają rozdawane corocznie przez Akademię francuską i A. umiejętności w Paryżu. Majątek wynoszący przeszło 6 miljonów fr. zapisał bądź szpitalom paryskim, bądź akademii (Institut).— Nadto M. był ekonomistą i publicystą wybitnym i drukiem ogłosił m. in. „Éloge de Michel de l’Hôpital“ (Paryż 1777); „Recherches et consi-dératious sur la population de la France“ (t-że 1776), oraz szereg prac treści rozmaitej, nagrodzonych przez akademie różne.—Por. Franklin „Éloge historique de M.“ (Paryż 1834); F. Labour ,,M. de M. d’après des documents inédits“ (t-że 1880); pani G. Dumoulin ,,M.“ (t-że 1884) i Gaudeus „Philanthropie et solidarité

Dr. j. r.

Montyona nagrody ob. Montyon A. J. R. Monnmenta Poloniae historica, ob. p o-

mniki dziejowe Polski.

Monvel (Bontet) Jakób Marya aktor i dramaturg francuski (* 1745 w Luneville — f 1812 w Paryżu), po występowaniu w ciągu lat kilkunastu na scenach prowincyonalnych debiutował w Paryżu r. 1770, gdzie uzyskał coraz wzrastające powodzenie. Mimo to w r. 1781 opuścił Paryż, udając się do Szwecyi, gdzie został lektorem króla. Wrócił po kilku latach i grał naprzód w Théâtre-Français, później w Comédie Française. M., mianowany w r. 1795 członkiem Instytutu, był autorem wielu dzieł dramatycznych, z których ważniejsze: „L’amant bourru“, „Clémentine et Désor-me", „Les amours de Bayard“, „Les victimes cloitrées“, „Le potier de terre“, „Mathilde“; nadto stworzył szereg oper komicznych (z muzyką Dezédesa lub d’Alayraca) i romans historyczny („Frédégonde et Brunehaut“ — 1776).

Monvoisin Rajmund August, malarz francuski (* 1794 w Bordeaux—f 1870 w Bou-logne-s.-Seine), uczeń Lacoura i Guérina, otrzymał drugą nagrodę na konkursie Rzymu w roku 1840 za obraz, Achilles domaga się od Nestora nagrody w grach olimpijskich. R. 1842 opuścił Francyę, udając się do Valparaiso, dokąd zawiózł z sobą kilkanaście płócien, m. in.: Posiedzenie 9 termidora. Po powrocie do Paryża wystawił: Chrystus uzdrawiający ociemniałego (muzeum w Bordeaux), Św. Idzi odnaleziony w swem schronisku przez króla Gotów (kość. Saint-Leu w Paryżu), Sykstus V (Lou* vre). Bitwa pod Denain i w. in.

Monza, m-to w prow, włoskiej Medyolan, nad rz. Lambro, przy linni kolei Medyolan-Chiasso i statków do Medyolanu, Barzano, Bergamo, Carate i Caravaggio. Słynua katedra św. Jana (założona r. 595 przez królową lan-gobardzką Teodolindę; w w. XIV odnowiona przez M. Campione), z fasadą marmurową, wieżą wysok. 80 m. z w. XVI, liczuemi dziełami sztuki i kosztownościami, m. in. „korona żelazna“ (ob.); kościół św. Maryi in lstrada ze wspaniałą fasadą gotycką z r. i327, ratusz — gotyk wczesny z r. 1293, liceum, gimnazyum, szkoła techniczna, rzemieślnicza; 20 000 m-ców. Przemysł kapeluszniczy, bawełniany, jedwab-niczy, farbiarski, maszynowy. Na płn.-zach. od m-ta rezydencya królewska (Villa reale), zbudowana r. 1777 przez Pierinariniego, z parkiem obszernym. W starożytności M. zwała się Modoëtia albo Mo die i a, później zaś była rezydencyą królów longobardzkich.

Moor (Mor, Moro) Antoni, malarz-nider-landzki (* r. 1512 a. 1520 w Utrechcie — f r. 1576 a 1578 w Antwerpii), uczeń van Scorela, kształcił się następnie pod wpływem mistrzów włoskich, zwłaszcza Tycyana (ob.). R. 1550 był w Rzymie, później, jako malarz nadworny Filipa II, w Madrycie, r. 1553 w Lizbonie, r. następ, w Londynie, pozatem w Bruk-selli i Antwerpii, gdzie r. 1547 wstąpił do Stowarzyszenia Łukaszowego. Malował prawie wyłącznie portrety, z których lepsze zbliżają się pod względem łagodności kolorytu i charakterystyki energicznej do dzieł Tycyana. Malowidła M-a są bardzo liczne i znajdują się w galeryach głównie angielskich, pozatem w Madrycie, Dreźnie, Wiedniu, Brukselli, Petersburgu i Paryżu (Louvre). Za najlepsze jego dzieła uchodzą: portrety Małgorzaty Parmeń-skiej, kard. Grauvelli (galerya cesarska w Wiedniu), dwuch fundatorów utrechckich (muzeum Berlińskie) i portret własny (Florencya, Uf-fizi).    “d!!>

Moorcroft Wiliam, podróżnik angielski (* ok. 1765 w Lancashire — f 1825 w Audekhui w Himalajach), po odbyciu nauk lekarskich i weterynaryjnych, straciwszy majątek ny w przedsiębiorstwach przemysłowych, stał weterynarzem wojskowym w Beugalu. W 1.    1811 — 12 przedsięwziął wyprawę do

Himalajów (ob.) i sprawozdanie ze swej podróży ogłosił w „Asiatic Researches“ z r. 1816. Usiłował nawiązać stosunki handlowe z państwami niezależnemi lndyi i przeniknąć do Mongolii. R. 1822 był w Kaszmirze, gdzie badał wyrób szali i przyczynił się w ten sposób do rozwoju przemysłu angielskiego. Zwiedził Kabul, Bucharę, Maimamę i w drodze powrotnej został zamordowany przez krajowców

adz.

adz

adz.

w Richmondzie), po odbyciu nauk lekarskich w Glasgowie zajął się wykonawstwem. Podróżując wiele i odwiedzając słynne ówczesne osobistości (jak Voltaire, Fryderyk W.), pozostawił liczne dzieła, pełne głębokich uwag i spostrzeżeń. Z nich najbardziej znane: ,,A view of society and manners in France, Switzerland and Germany“ (Londyn 1779, 3 t.), „A view of society and manners in Italy“ (t-że 1781, 3 t. ), ,,Medical sketches“ (1786), ,,Ze-luco: various views of human nature“ (powieść 1786, 2 t.) „ A journal during a residence in France from the beginning of august to the middle of december 1792“ (1793 — 94, 2 t.), ,,A view of the causes and progres of the french revolution“ (1795, 2 t.), „Edward“ (powieść 1796, 2).

Moore Sir Jan, generał angielski (* 1761 w Glasgowie — f 1809) uczestniczył w wojnie z Ameryką; r. 1793 w wyprawie na Gibraltar, a r. nast. na Korsykę. Jaku generał brygady udał się r. 1796 do Indyi Zach., gdzie objął zarząd gubernatorski nad w-pą S-ta Lucia. R. 1797, wróciwszy do Anglii, został komendantem w Irlandyi; towarzyszył r. 1799 ks. Yorku do Hollandyi, a r. 1800 Aber-crombyemu do Egiptu i r. 1805 objął dowództwo na w. Sycylii. R. 1808 mianowany generałem wojsk, które miały pomagać Szwedom w wojnie przeciwko Rossyi i Danii, spotkał się natychmiast po wylądowaniu w Góteborgu z wojskami Gustawa IV i został wzięty do niewoli, z której wszakże uciekł. Tegoż roku, jako wódz naczelny w Portugalii, przeniknął do Burgos, naciskany jednak przez wojsko francuskie pod dowództwem Napoleona zginął w bitwie pod Coruńą.

Moore Tomasz, poeta angielski (* 28 maja 1779 w Dublinie—f 26 lut, 1852 w Slo-perton Cottage), Irlandczyk rodem i usposobieniem, syn sklepikarza w Dublinie, z powodu świetnych zalet powierzchowności i umysłu już we wczesnym wieku psuty przez matkę i otoczenie, kształcił się w kollegium św. Trójcy uniwersytetu dublińskiego, gdzie r. 1799 uzyskał stopień akademicki; nast. udał się do Londynu ua praktykę prawniczą w kollegium Middle Temple; wydawszy w r. 1793 w piśmie dubliń-skiem „Anthoiogia Hibernica“ kilka drobnych liryków, zachęcony powodzeniem towarzyskiem, drukuje r. 1800 tłumaczenie Anakreonta, poświęcone księciu Walii, a r. 1801 wydaje zbiór własnych poezyi erotycznych pod pseudon. Thomas Little. W r. 1803 poznał Amerykę, najpierw jako urzędnik admiralicyi angielskiej na w. Bermudach, potem przez podróż po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie; owocem jest tom „Odes a. Epistles“, wśród okolicznościowych obrazów przyrody amerykańskiej, zawierający już kilka z pieśni najdoskonalszych poety. Ale sposobność do roztoczenia całego bogactwa talentu lirycznego i przedmiot natchnieniami naj-szczytniejszemi go przejmujący dały mu dopiero „Melodye irlandzkie“ („Irish Melodies“), które w zeszytach w 1. 1807—1834 na spółkę z nim wydał kompozytor Sir John Armstrong Stevenson: do zebranych przezeń i w nowoczesną szatę muzyczną przyobleczonych melodyi ludowych M. napisał teksty; tu znalazł wyraz pełny jego gorący zapał patryotyczny, rozniecony w sercu poety przez matkę, a później w latach uniwersyteckich przez przyjazne, choć do czynnego udziału nie posunięte stosunki z organizatorami niefortunnego powstania r. 1798, nadewszystko zaś ze straconym w r. 1803 i w kilku z najpiękniejszych pieśni całego cyklu uczczonym, Robertem Emmetem. W „Me-lodyach irlandzkich“ dla dodania otuchy zgnębionym ziomkom swoim przypomina im M. świetność średniowieczną królów i bardów Ir-landyi; ale obok epizodów chlubnych i bohaterskich śpiewa także o niezgodzie, klęskach i długich wiekach ucisku; głosy nadziei wciąż przerywa nuta łagodnego smutku: z melancholią, jak w temperamencie całego narodu irlandzkiego, bezpośrednio się łączy dziecinnie lekkomyślna nieraz wesołość; wśród pień żałosnych o nieszczęściach ojczyzny pojawiają się anakreontyki erotyczne w stylu wcześniejszych poezyi młodocianych. Ścisłe zjednoczenie . patryotyzmu irlandzkiego z religią katolicką także się w „Melodyach“ kilkakrotnym odgłosem odzywa, choć M., zawsze światowo usposobiony, już w latach akademickich rychło przesiąkł racyonalizmem francuskim i od religijnych praktyk się odwrócił. W swem przywiązaniu widocznem do materyalnych faktów życia, taksamo i w gwałtowności wycieczek osobistych przeciw angielskim nieprzyjaciołom sprawy irlandzkiej M. ukazuje się już tu jako duch zasadniczo pokrewny Byronowi, który i w młodocianych erotycznych i w późniejszych poezyach satyrycznych kroczy jego drogami, a użycia rytmów anapestycznych, szczególnie częstych w pierwszym zbiorze („Hours of Idleness“), wyraźnie od niego się nauczył; całe prawie „Melodye“ w tern metrum są pisane. „Melodye“, w całej Europie, szczególnie u ludów uciśnionych, z entuzyazmem przyjęte, w Irlandyi samej przygotowały i obudziły nowy ruch narodowy; w Anglii, gdzie w sferach arystokratycznych miały tosamo powodzenie co osoba ich twórcy, przyczyniły się do usunięcia przesądów przeciw religii katolickiej, a więc pośrednio do emancypacyi ustawowej katolików, niebawem dokonanej, — oraz do wytworzenia pewnego—choć po dziś dzień u ogółu Anglików niedoskonałego—zrozumienia dla plemiennych właściwości rodaków poety.—Drugie główne dzieło poetyckie, „Lalla sRookh“, cykl opowieści wschodnich, dojrzało w 1. 1815—1817 pod wpływem modnych powieści wschodnich Byrona i jak one w metryce wzorowane jest na poematach epickich Scotta.

Bajka prozą o królewiczu, co w przebraniu pieśniarza pozyskał serce swej przyszłej żony, łączy między sobą cztery romance: „The Veiled Prophet of Khorassan“, to nieszczęśliwa histo-rya miłosna na tle buntu uzurpatora perskiego przeciw kalifowi bagdadzkiemu w w. VIII po Chr;. — „Paradise a. the Peri“, to baśń mitologiczna o wygnanym duchu, któremu powrotu do raju nie kupuje ani ofiara ostatniej kropli krwi konającego za ojczyznę bohatera ani westchnienie przedśmiertne umierającej z za-dżumionym kochankiem niewiasty, lecz dopiero łza pokutna zbrodniarza zatwardziałego, skruszonego widokiem modlitwy dziecięcej; „The Fire-Worshippers“, to allegorya upadku wolności irlandzkiej pod obrazem ostatniej walki śmiertelnej „czcicieli ognia“ staro-perskich przeciw zdobywcom muzułmańskim; „The Light of the Haram“, to anegdotka nowellistyczna z życia haremowego, użyta — jak wszystkie opowiadania cyklu—jako kanwa do rozsnucia jąk-najbogatszych w barwy opisów i ustępów lirycznych w różnych rytmach. — Krytyka, jakiej w utworze M-a poddaje te poezye szambelan Fa-dladyn, karykatura recenzenta pedantycznego,— w oczach czytelnika dzisiejszego musi mieć więcej słuszności, niż jej M. nadać pragnął: nudzą nas swą obfitością jednostronnie jasnych kolorów, blichtrem jednostajnym przepychu i połysku powierzchownego w dykcyi i treści, i wskutek tego nie poruszają silnie ani fanta-zyi, ani uczucia. — Zachęcony powodzeniem „Melodyi irlandzkich“, uzupełnił je M. „Melo-dyami różnych narodów“ („National Airs“) w r. 1815 oraz mniejszym zbiorem „Pieśni nabożnych“ („Sacred Songs“) do muzyki religijnej kompozytorów wielkich w. XVIII; te wyszły równocześnie z analogicznym zbiorem Byrona „Hebrew Melodies“ (1816); do filhelleńskich pień Byrona zbliża się późniejszy zbiorek pieśni o kostyumie nowo-greckim („Evenings in Greece“, 1827). Jak wszystkie te utwory do „Melodyi irlandzkich“, tak ma się do „Lalla Rookh“ epiczno-liryczne dzieło „The Loves of the Angels“, osnute na tejsamej interpretacyi ustępu z księgi Rodzajów o synach Bożych i córach ludzkich (VI, 1—2), którą równocześnie—r. 1822 —wcielił Byron w dramacie biblijnym „Heaven a. Earth“, a później Lamartine w poemacie „La chute d’un ange“. Przejście księcia, Walii wkrótce po objęciu regencyi, od stronnictwa liberalnego do zachowawczeego i połączony z tym zawód politycznym w karyerze osobistej obudziły w M-e zdolność do satyry politycznej, niezbyt wysoką w próbach dawniejszych („Corruption, Intolerance“, 1808; „The Sceptic“, 1809). W organie Whigów „Morning Chronicie“ i w zbiorach książkowych obsypał gradem szyderstw Regenta, arystokracyę zachowawczą, ciemięzców Irlandyi, „Święte Przymierze“ przeciw Francyi; oto tytuły i daty większych kollekcyi: „The Twopenny Post-Bag“ („Przejęte listy“, 1813, w ciągu roku 14 wydań)-„The Fudge Family in Paris“ Listy rodziny angielskiej z Paryża“, 1818); dalszy ciąg: ,,The Fudges in England“ (1833); „Tom Crib’s Memorial to Congress“ (1819); „Rhymes on the Road, extracted from the Journal of a travelling member of the Poco-curante S-ty“ (1819);

,,Fables for the Holy Alliance“ (1823); „Odes on Cash, Corn, Catholics, etc.“ (1829). I na tem polu swej twórczości spotkał się M. z Byronem w okresie jego wielkich satyr politycznych (1820—1823).—Od r. 1811 żouaty z irlandzką protestantką, Elżbietą Dyke, i zmuszony piórem zarabiać na utrzymanie rodziny, M. oprócz wymienionych większych i mnóstwa drobniejszych poezyi — jak ballady liryczne na tle podań starożytnych („Legendary Ballads“) — tworzy moc dzieł prozą. W r. 1824 wydał podręcznik dziejów i obronę żądań irlandzkich „Memoirs of Captain Rock“; w r. 1825 dwutomową biografię wielkiego Irlandczyka R. B. Sheridana; w r. 1827 powieść z w. III poChr., o nawróconym w Egipcie na chrześciaństwo Greku Alcyfronie („The Epicurean“); w r. 1830 dwutomowym życiorysem uwieńczył przyjaźń długoletnią, która go łączyła z Byronem, i przez wyciągi z korespondencyi i dyaryuszów dał w nim treść pamiętników poety, których rękopis zniszczył; r. 1831, znowu w dwuch tomach, wydał historyę życia znakomitego patryoty irlandzkiego, lorda Edwarda Fitz-Geralda; w r. 1833 pod wpływem stosunków, wytworzonych przez ustawową emancypacyę katolików(1829),— apologię katolicyzmu w formie powieści biograficznej, pełnej, jak wszystkie prawie jego pisma, dowodów niezmiernie rozległego oczytania („Travels of an Irish Gentleman in Search of a Religion“, 2 t.). — Gorliwością pisarską, podobnie jak Walter Scott, musiał się M. ratować od katastrofy finansowej, która mu zagroziła w r. 18 L8 wskutek nieuczciwości zastępcy w urzędzie na Bermudach; ale stałe a niepospolite powodzenie księgarskie—za „Lalla Rookh“ dostał 3 000 gwinei—ułatwiło to zadanie, a podróż do Włoch i pobyt w Paryżu z obawy przed więzieniem za długi dały obfitość wrażeń przyjemnych, towarzyskich i estetycznych; dalsze dziesięciolecia upływały mu pogodnie, przeważnie w domku wiejskim w hrabstwie Wiltshire, wśród stosunków serdecznych z licznymi przyjaciółmi w sferach arystokratycznych i literackich; niezdolność ukończenia poczętej na zbyt wielką skalę historyi Irlandyi (dla zbioru „Gardner’s Cyclopaedia“), strata wszystkich po kolei pięciorga dzieci, nakoniec zupełny zanik władz umysłowych zaćmiły ostatnie lata żywota jego—M. za życia, w Anglii zarówno jak w całym świecie cywilizowanym, wielbiony jako jeden z największych poetów ówczesnych, czytelnika dzisiejszego zużytą melodyą rytmów anapestycznych, szychem kolporterskim dykcy! i sentymentem powierzchownym ująć nie jest zdolny; jedynie

1874).

a (Iz.

„Histol. u. bakterielle Untersuch.

Pr. J. P.

adz.

»dz.

S Prz.

S. Drz.

S. Prz.

jako piewca patryotyzmu irlandzkiego może dziś liczyć na sympatyę i ma doniosłość historyczną; osobiście zresztą nie godził się na zmianę późniejszą polityki narodowej pod dyktaturą O’Connella (ob.), i wtedy też bezmierna dotąd jego popularność we własnej ojczyźnie osłabła na korzyść władzy wielkiego agitatora nad umysłami ludu całego. — B i b 1. :    ,,Poetical

Works“, ostateczne wydanie poety ( Lond. 1840—3, 10 t.); „Poet. Wks.“, ed. F. Godley, Oxford (1910); Lord John Russell (długoletni przyjaciel poety): „Mem., Journal, and Correspondence of Th. M.“ (Lond. 1853—6, 8 t.); A. Stockmann, S. J. ,,Thomas M., der irische Freiheitssänger“ (Freiburg i B., 1910; tamże inna bibliogr.) — Przekłady polskie: wiersze z „Melodyi irl.“ itd.: I. Kułakowski, Wilno 1824;

J.    Korsak (Petersburg 1830); „Epikurejczyk¹',

K.    Forster (Warsz. 1829, 1899); „Lalla Rukh“,

W. Małecka (Warsz. 1826); „Raj i Peri“, A. Rypiński (Lond. 1852); A. Paygert (Warsz. I860); „Zakwefiony Prorok Korasanu“, A. Rypiński (Lond. 1857); „Raj i Peri“, „Czciciele ognia“ itd., A. E. Odyniec (1838,    1843;

zebrane w IV tom. „Tłumaczeń“, Warsz.

R. D.

Moorea (Mourea, Eime o), jedna z wysp. Towarzyskich, na zach. od Taiti, obszaru 132 km. kw., wysok. do 1212 m., z dwu portami: Paopao o Opanohu, gł. m-to Papetvai. M-ców ok. 2 000.

Moos Salomon (* w Randeggu pod Kon-stancyą 15 lip. 1831 — w Heidelbergu 15 lip. 1895) lekarz uszny b. wybitny. — Wykształcił się zawodowo w Heidelbergu, Pradze i Wiedniu; dyplon doktorski osiągnął w Heidelbergu r. 1856; tamże w r. 1859 został docentem pry w., w r. 1866 prof, nadzwyczajnym, uakouiec w r. 1875 otrzymał katedrę zwycz. chorób usznych. Obok monografii mniejszych wydał: „Kliuik der Ohrenkrankheiteu“ (1866), „Anatomie u. Physiol, der Eustachischen Röhre“ (1875) i „Meningitis cerebrospinalis epidem. et. c.“ (1881); wspólnie z Knappem założył „Archiv f. Ohrenheilkunde“, które zacząwszy od tomu VIII wychodzi po niem. i po ang. p. n. „Zeitschr. f. Ohrenh.“; nadto ogłosił jeszcze: „Ueb. Pilzinvasion des Labyrinths im Gefolge v. einfacher Diphtherie“ (Wiesbaden 1888) i toż „im Gef. v. Masern“ (t-że 1888):

üb. Mittelohrerkrankungen etc“ (t-że 1890).

Moosburg, m-to w Bawary i Górnej, w okręgu Freising, nad rz. Amper, przy kolei Mona-chium-Ratysbona-Oberkotzau, 414 m. upm., posiada 3 nowo odrestaurowane kościoły (katolickie), stary zamek, sąd, urząd leśny- chów bydła i targi końskie, młyny, browary, ok. 4 000 m-ców. Miasto było dawniej stolicą hrabstwa M.

Mopla (właściwie M a p p i 1 a) ludność maho-metańska wybrzeża Malabarskiego w Indyach brytańskich, szczep pierwotnie drawidyjski, któ

ry się zmieszał z kupcami arabskimi i innymi przybyszami już od w. IX. Mieszkają w prezydenturze Madrasu (ok. miljona) i w Curgiej (ok. 6 000). Są krzepcy i dobrze zbudowaui, a wyróżniają się z pośród innych szczepów indyjskich śmiałością, wytrzymałością i pilnością. W miastach wybrzeża Malabarskiego trzymają w swych rękaeh handel, nadto zajmują się żeglarstwem, rybołówstwem a także rolnictwem. Gdy sądzą, iż są zbyt gnębieni przez właścicieli rolnych, poświęcają się całemi grupami śmierci, mordując uprzednio wszystkich, kto im wejdzie w drogę. Kilkakrotnie wojsko musiało występować przeciw nim, a w r. 1853 wydano przeciwko nim prawo osobne, które stosowano po raz ostatni w r. 1885.

Mops, ob. Pie s.

Mopsopia, gr. Mo^orcta. 1) także Mopsya, Mo(J)Ca, starodawna nazwa Attyki, nadana jej od mitycznego króla Mopsoposa a. Mopsosa; — 2) najstarsza nazwa Pamfilii, którą jej nadano od Mopsosa, przywódzcy hufców greckich, które po wojnie trojańskiej w Pamfilii, Cylicyi i Syryi osiadły.

Mopsos, gr. Mó(j>oę, 1) syn Ampyksa a. Ampyko-sai Nimfy Chlorydy, rodem z Ojchalii a. Tytajronu, w Tessalii, z plemienia Lapitów, jako wieszcz zwany był synem Apollina i Hymantydy. Czynny w łowach kalydońskich i w walce Lapitów z Kentaurami; jako znany wróżbita był towarzyszem Argonautów. Um. w Libyi ukąszony przez węża, z krwi Meduzy wylęgłego; Argonauci pogrzebali go uroczyście, a w czasach późniejszych, czczony jako heros, miał tutaj własną wyrocznię, wielkiej sławy zażywającą.— 2) syn Kreteńskiego wieszcza Rhakiosa a. Apollina i Manty (ob.). Pośrednio przezeń znalazł śmierć znakomity wieszcz grecki Kalchas (ob.). Powracając z wyprawy Trojańskiej, założył M. razem z Amfilochosem, synem Amfiaraosa (ob.), wyrocznie sławną, w której losy przyszłe z widzeń sennych przepowiadano, w Mallos, w Cylicyi, lecz poróżnił się przy tej sposobności z Amfilochosem o starszeństwo w tej wyroczni, a w pojedynku, który się z tej sprzeczki wywiązał, obaj zginęli. W czasaęh jeszcze późniejszych słynęły wyrocznie M-a w Mallosie i w Kolofonie. Cylicyjczycy oddawali mu cześć boską.

Mopsuhestya gr. Mó<J>oo saua, Mo<|;ooeaua (u Pliniusza Mopsos), miasto znaczne, w części Cylicyi, Campestris (=Równa), zwanej, w równinie pięknej, tô’AXt)ïov îueôtov, po obu brzegach rzeki Pyramos (dzisiaj Dżihan), przy trakcie głównym, z Issos do Tarsos. Rzymianie nadali mu przywileje wolnego miasta; Ces. Kon-stancyusz przyozdobił je mostem wspaniałym, obie dzielnice miasta łączącym. Ok. r. 400 po Chr. rezydowałf;tutaj Ojciec Kościoła Theodo-ros, noszący przydomek od swej stacyi. Dzisiaj Missis, strasznie brudna miejscowość (w Średnich Wiekach Mamistra).

Mopsukrene, gr. Mó({>oo xpvjvï), Mócpoo xp-^vat,

S. Drz.

adz.

adz.

adz.

m. w Cylicyi Campestris ( — Równa), w pobliżu granicy Kataonii, na skłonie gór Tauryj-skisch, tuż przy przełęczy górskiej, wiodącej z Cylicyi do Kapadocyi; tutaj umarł rz. ces. Konstancyusz.

Moquegua: 1) prowincya nadbrzeżna w Pe-ruwii, rozciąga się od oceanu do drugiej strony Andów, graniczy na płd. z Chili; 15 459 km kw; 42 694 m-ców (r. 1896). Wybrzeże przeważnie pustynne i bezdeszczowe, przecięte kilku żyznemi dolinami rzecznemi. W środku pastwiska obszerne. Zdarzają się srebro i inne metale, ale nie są dobywane. —2) M-to tejże nazwy u stóp Andów w dolinie żyznej rz. Tampaballa, 1 367 m. npm., połączone koleją z portem Iloa. Pacocha; uprawa wina; 4 000 m-ców. M-to założone r. 1624 doznało kilkakrotnie trzęsienia ziemi, ostatnie roku 1868.

Moqui plemię ze szczepu Indyan płu.-amerykańskich Ute-Szoszonów w stanie Arizona, niedaleko od Colorado Mniejszego. Mieszkają w siedmiu domach trzypiętrowych z cegły surowej zbudowanych (Pueblos) i są zręcznymi myśliwymi. Od r. 1850 wymierają gwałtownie skutkiem epidemii ospy. Obecnie jest ich nie całe 2 000. Ich taniec wężowy opisał Bourke: „Snake dance of the Moquis“ (M.-Jork 1884).

Moquin - Tandon, Krystyan Horacy, przyrodnik francuski (* 1804 w Monpellierze — f 1863 w Paryżu), poświęcając się botanice, już w wieku lat 22 uzyskał doktorat nauk, a w r. 1828 doktorat medycyny. Osiedliwszy się w Marsylii miał tam pierwszy we Francyi wykład fizyologii porównawczej. R. 1833 został prof, w Tuluzie i wydał pamiętniki wielkiej wartości. Prace jego zyskały mu imię i godność członka Akad. nauk (1851), katedrę historyi naturalnej w wydziale lekarskim w Paryżu (1853), Z dzieł przyrodniczych wymienić należy: „Éléments de tératologie végétale“ (1841), „Histoire naturelle des mollusques terrestres et fluviatiles de France“ (1855), „Éléments de zoologie médicale“ (wyd. 2—e, 1862), „Élémets de botanique médicale“ (1861). Nadto liczne prace umieszczał w „Comptes rendus de l’Institut“, „Annales des sciences naturelles“, „Annales du Muséum“. Jako filolog wy bitny, wydał w języku romańskim pseudo-kro-nikę z w. XIV p. n. „Carya Magalońensis“ (Tuluza 1836), która złudziła wielu uczonych i do której autorstwa przyznał się przy sposobności wydania drugiego. W „Biographie universelle“ umieszczał notatki o trubadurach, i pisał poezye langwedockie p. n. „Margaride-tas“ i „Guindonletas“; tylko niektóre z nich ogłosił drukiem.

Mora, 1) gr. p.ópa, także p.ótpa, nazwa oddziału wojska u Lacedemończyków. Według Ksenofonta (ob.) podzielił Likurg (ob.) Spartań-czyków zdatnych do służby wojskowej, pieszej i konnej, liczących lat 20—60, na sześć takich

hufców, z których każdy liczył 4 Xbyoi ( = roty), każda rota 2 7C£VTYjXOotósę (=oddziały po 50 żołnierza), a każda îcevnjxoar&ç 2 hw^ozica (oddziały po 25 zbrojnych), a zatem liczyła każda M. zwyczajnie 400 zbrojnych, dzieląc się na mniejsze oddziały po 100, 50, 25 żołnierzy. Dowodzili zaś niemi, jeden 7roÀé|xap^oç, 4 Xoj^a-I yot, 8 TCsvtYjxoarijpec, 16 svcofioràp^at. Źródła I wspominają wprawdzie także M-y, liczące 500,

! 600, 700, a nawet 900 zbrojnych. Mimo to pozostał jednakże główny podział wojska spartańskiego niezmieniony, chociaż siła jego zmieniała się według okoliczności. Wojsko spartańskie zresztą nigdy nie wyruszało w pole z całą siłą, tylko według potrzeby pierwsza albo dwie pierwsze roty, Xbyoi, każdej M-y, gdy trzecia, z najstarszych, i czwarta rota, z najmłodszych żołnierzy złożona, zwykle zostawała w kraju dla obrony stolicy. Wspomnieć także należy, iż Spartyaci, t. j. obywatele właściwi, wielkich praw i przywilejów zażywający, których liczba z biegiem wieków coraz bardziej się kurczyła, tworzyli w czasach późniejszych tylko rdzeń oddziałów większych, tworząc jedynie czwartą, a nawet tylko szóstą ich część. Szeregi żołnierzy potrzebnych uzupełniano, powołując pod broń periojków (ob.). Polemarchoś wyruszał jako dowódca M-y zawsze, zaraz z pierwszem powołaniem w pole. — 2) wyraz włoski, gr. apuaopLÓę, po łacinie ludere par im-par (=grać cetno czy licho), nazwa gry, nadzwyczaj już przez Rzymian starożytnych ulubionej i po dziś dzień w całych Włoszecli roz-pozpowszechnionej, polegającej na tern, że z pomiędzy dwu osób to zakład wygrywa, która odgadnie parzystą albo nieparzystą liczbę wyciągniętych palców, albo pieniędzy lub też innych przedmiotów, w ręce zamkniętej przeciwnika trzymanych.—3) M. czyli zwłoka, opóźnienie się w uiszczeniu lub przyjęciu należności, stosuje się więc do dłużnika i do wierzyciela. Dłużnik dopuszcza się zwłoki {mora de-bitoris, mora in solvendo), gdy w terminie wypłaty nie uiszcza się z długu, wiedząc o tein, że wierzyciel chce zapłatę w terminie rzeczonym odebrać. Według prawa rzymskiego nie potrzeba żadnego wezwania przypominającego (interpellate) ze strony wierzyciela, jeżeli się dłużnik wyraźnie zrzekł przypomnienia; wówczas bowiem sam dzień oznaczony zastępuje wezwanie. Dies interpellât pro homine. Zasadę tę stosują wszakże romaniści nowsi po większej części w razie, jeżeli w umowie zamilczo-no o wezwaniu. Prawo franc, przyjęło za zasadę (art. 1139): dies non interpellât pro homine, wymaga zatem wezwania, jeżeli go się dłużnik nie zrzekł w umowie, wszakże nie bez wyjątków (art. 1657). Wierzyciel (creditor) opóźnia się (mora creditoris), gdy należności czyli zapłaty w miejscu i czasie właściwym sobie czynionej nie przyjmuje bez przyczyny prawnej, a wtedy wszystkie stąd w;ynikłe niedogod-

T. I)

\ P-cz

Mora A., pseudonim A. Morzyckiego.

Mora Franciszek, budowniczy (* 1545 — f 1611 w Madrycie), uczeń Herrery, kierował budową pałaców Alkazar, Pardo i del Campo, Budował wnętrze: Alkazaru w Segowii, oraz mennicę tamże, wzniósł budynki: Campana w Escurialu i kościół w stylu grecko-romańskim

Wiel. Eue. Powsz. llustr. Ser. I. Tom 2£LVU. Zesz. 375b.

adz.

A, P-cz.

T. K

Red.

ności, ubytek lub straty rzeczy na siebie przyjąć musi. — Por.: Maciejowski „Zasady prawa rzymskiego pospolitego“ (II, 312); Zielonacki „Pandekta“ (II, § 220); Bouffałł „Zwłoka wierzyciela w prawie rzymskiem“ (1895).

Mora, Mory, Morowa, Murzynowa, herb: I W polu czerwonem—głowa czarna, murzyńska, z przepaską srebrną na skroniach. U szczytu 3 pióra strusie. — M. II: W polu złotem — murzyn w czarnej sukni z przepaską srebrną na głowie, strzelający z luku. Na hełmie—dwie strzały. Labry czarno-złote. M. III: Na tarczy — głowa ludzka w lewo. Por. „Księgę herbową“ — hr. J. Ostrowskiego.

Mora, motyl, ob. C a t o c a 1 a.

Mora — tkaniny wełniane lub jedwabne, które wskutek właściwego sposobu wykończającego otrzymały wzory migocące, faliste na całej powierzchni lub tylko na tle między rysunkami wytkanemi. Dla otrzymania połysku wspomnianego składa się dwie sztuki tkaniny dobremi stronami ku sobie i puszcza się je po zwilżeniu wolno między walcami gorącemi ka-landru, silnie uaciśniętemi. W razie gdy chodzi o nadanie błysku morowego tylko tłu między rysunkami, należy je zakryć tkaniną miękką, a części pokryte, wzoru morowego nie otrzymają. Powstanie połysku falistego wywołane jest przez to, że tkaniny przeznaczone do morowa-nia, posiadają nitki osnowy mocue, które przy przepuszczaniu tkanin między walcami nigdy się nie ułożą równolegle względem siebie w⁷ oby-dwuch sztukach, lecz przecinają się w sposób najrozmaitszy, zwykle pod kątami bardzo ostremi i w miejscach skrzyżowania osnów; wskutek większego lub mniejszego zmiażdżenia nici powstają powierzchnie zwierciadlane, odbijające lepiej lub gorzej promienie padające. Zwiększenie lub zmniejszenie napięcia tkaniny, przed przepuszczeniem przez walce, nadaje wzorom morowym najrozmaitsze kształty i rysunki. Mo-rowanie może się odbywać też przy pomocy walców rytowanych, przyczem tkanina przepuszcza się wówczas przez nie warstwą pojedyń-czą. Walce rytowane używają się też do mo-rowania tkanin bawełnianych i papieru. Do morowania tkanin mogą być też użyte kalandry stępowe (ob. Apretura), w których wzory morowe otrzymuje się przez ubijanie tkaniny stępami — stępy spadają okresowo; tkanina zostaje przesuwaną ręcznie przez robotnika; sposób ten pochłania sporo pracy i wymaga wielkiej obsługi — wobec tego spotyka się rzadko.

w Bscurial de Abajo. Po śmierci Herrery został budowniczym Filipa II i zbudował kaplicę San Segundo w Avili. Za Filipa III budował pałace w Vallaloidzie, w Pardzie, w Lennie, kaplicę N. M. d’Atocha, pałac Uceda.

Mora metaliczna — blacha żelazna, ocynowana, która otrzymała na powierzchni rysunek podobny do macicy perłowej, lub do wzorów kwiecistych kryształów lodowych, jak je widzimy na szybach-, wzory powstają wskutek wystawiania blachy na działanie słabego kwasu solnego, który rozpuszcza i usuwa kryształy cyny, powstające w niektórych miejscach na powierzchni blachy przy szybkiem stygnięciu cyny.

Morabici, ob. A 1 m o r a w i d o w i e.

Moraceae (Mor wo wate), rodzina roślin z rzędu pokrzywowych (Urticales). Są to drzewa lub krzewy, rzadziej zioła, wieloletnie lub jednoroczne, z sokiem mlecznym. Liście na-przemianległe, rozrzucone, o dwu przylistkach bocznych, trwałych lub odpadających, pozostawiających blizny, obejmujące dokoła łodygę. Kwiaty jedno lub dwupłciowe, zebrane w niby-baldaszki, które wyglądają jak koszyczki, główki i t. p., wskutek zrastania się i grubienia osi kwiatowej. Okwiat 2, 6 lub 4-działkowy. Pręcików tyleż, rzadko pojedyńcze. Słupek jednokomorowy, rzadko 2-komorowy z dwoma znamionami. Zalążek zgięty, bielmo jest lub go niema. Orzeszki w owocach pozornych, mięsistych i soczystych. Do rodziny tej należy około 1 000 gatunków, zamieszkujących przeważnie kraje ciepłe starego i nowego świata, a także wyspy Oceanu Spokojnego. Systematycznie rodzina ta rozpada się na 2 podrodzi-ny: 1) Mora, nitki pręcików w pąkach zgięte, a liście w paczkę pofałdowane. Należą tu: Morwa (Morus) Maduna, Broussonetia, Dor Stenia i t. d.; 2) Artocarpeae, - pręciki w pąkach wyprostowane, liście w pączkach zwinięte. Do tej podrodziny zaliczają Figę (Ficus), Arto-carpus, Galoctodendron, Gastilloa, Cecropia i t. p. —Większość roślin morwowatych posiada znaczenie praktyczne, doniosłe, przedewszystkiem dostarczają soku mlecznego, który u wielu gatunków zawiera kauczuk albo też służy za napój; u niektórych sok ten jest trujący. Drzewa figowe i chlebowe dostarczają owoców bardzo cenionych. Z innych wyrabiają włókna, a z gatunków Madura otrzymuje się barwnik żółty. Nakoniec dostarczają drewna, a także materyału do wyrabiania papieru.

Moracza, rzeka w Czarnogórzu (ob.).

Moraczewska Bibjanua (f 1887) siostra Jędrzeja (ob.), pisarka, spółpracowniczka wydawnictw literackich. Utwory jej wydano też osobno p. n. „Co się działo“, „Co się stało“, „Dwaj rodzeni bracia“ i t. d. Położyła też zasługi około Towarzystwa pomocy naukowej dla dziewcząt.

Red.

Red.

adz.

Red.

adz.

Red.

Moraczewski Jędrzej (* w Dusinie pod Gostyniem 1802 — f w Poznaniu 1855) badacz zasłużony dziejów ojczystych. Wykształcenie prawnicze i filozoficzne otrzymał w uniwersytecie lipskim i heidelberskim; w r. 1828 przybył do Warszawy i do r. 1830 pracował tam w sądownictwie; po upadku powstania narodowego powrócił do W. Ks. Poznańskiego i początkowo osiadł w majątku swym pod Obornikami; w r. 1841 przeniósł się do Poznania i założył tam pismo naukowe p. n. „Rok“, nadto przykładał się czynnie do wydawnictwa „Starożytności polskich“ (Poznań 1842— 1852), w których znajduje się sporo artykułów jego pióra, dopomagał dr. Marcikowskiemu (ob.) w założeniu Towarzystwa pomocy naukowej; urządzał odczyty z dziedziny dziejów Polski (1847 i 1848); był spółwłaścicielem księgarni i drukarni Kamińskiego i S-ki w Poznaniu. Lata ostatnie życia nieomal wyłącznie poświęcił badaniu dziejów ojczystych, owocem tego były „Dzieje rzeczy pospolitej“ (Poznań 1842 — 1845, 9 t., wyd. 2-e t-że 1862 — 1866), napisane po literacku świetnie i bardzo zajmująco, jeno rażą w nich poglądy autora, przykładającego do czasów minionych miarę pojęć republikańskich spółczesuych, co trudno uznać za właściwe. Z dzieł innych wymieniamy: „Opis zjazdu praskiego“ (Poznań 1848); „Opisy wypadków poznańskich“ (t-że t. r.); „Opowiadania gospodarza Andrzeja czyli Historya Polski dla ludu wiejskiego“ (t-że 1852 —1854; 3 książeczki). W 1. 1841 — 1843 M. miewał odczyty publiczne o dziejach ludów słowiańskich. — Por. Libelt „Życie Andrzeja M-go“ (Poznań 1855).

Moraczewski Maciej, (* 1840 w Chałko-wie (pow. Śremski. W. Ks. Poznańskie) budowniczy. Wykształcenie zawodowe otrzymał w akademii berlińskiej i następnie jako architekt i inżynier był czynny w służbie pruskiej. W r. 1876 powołauo go do Krakowa na dyrektora budownictwa miejskiego. W krakowie wystawił wiele zabudowań szkolnych, Szkołę Sztuk Pięknych, rzeźnie, strażnicę ogniową i in.; zasypanie Starej Wisły także jest dziełem M-go. Od r. 1881 jest radcą budownictwa w służbie rządowej austryackiej, a ma sobie powierzone sprawy tyczące się regulacyi rzek galicyjskich. Wydał m. in.: „Projekt uregulowania Starej Wisły“ (Kraków 1876); „Droga żelazna konna w Krakowie“ (t-że 1881); „Żelazna blacha falista“ (t-że 1882); „Zamek krzyżacki w Mal-borgu“ (Lwów 1882); „O budowie zagród włościańskich“ (1885) i t. d. Ogłosił także mnóstwo artykułów zawodowych z dziedziny inży-nierstwa i budownictwa w „Czasopiśmie technicznym“ w „Dźwigni“ i in.

Moradabad, okrąg w brytańsko - indyjskich prowincyach półn. - zachodnich, pomiędzy Gangesem na zach., a Ramgangą na wsch., powierzchni 5 912 km. kw., 1 200 000 m-ców, W czem 70$ Hindów, 25$ mahometan i reszta chrześcian, nawróconych przez inisyę amerykańską, posiadającą tu cztery stacye. M. uprawia wiele zboża, mimo to jednak ludność cierpi często skutkiem głodu. — M-to tejże nazwy pod 28° 50’ szer. płn. i 98° 49’ dług. wsch. od Gr., nad Ramgangą i przy linii kolei Audh-Rohilkand, posiada 15 128 m-ców (1901), w czem 43$ Hindów i 55$ mahometan, trudniących się obrabianiem słynnych przedmiotów, zdobionych metalami.

Moraes Barros Prudenty d e (* 1841 w Itu w stanie Sao Paulo [Brazylia]), prezydent Stanów zjednoczonych brazylijskich. Do nauk prawniczych przykładał się w Sao Paulo i uzyskał dyplom doktora praw, poczem zajął się adwoka-ctwem; w r. 1866 wybrano go do Ciała prawodawczego. M. oddawna był republikaninem i od r. 1885 w Kongresie brazylijskim zawsze z zapałem przemawiał za rzecząpospolitą, jako najlepszą formą rządu. Po upadku cesarstwa w Brazylii (ob.) M. został gubernatorem stanu Sâo Paulo; w r. 1890 obrano go na członka Kongresu konstytucyjnego (Konstytuanty), ten zaś powołał go na przewodniczącego. W r. 1891 przy wyborze na prezydenta Brazylii M. otrzymał tylko 97 głosów, Fonseca (ob.) zaś 124. Od r. 1891 do 1894 przewodniczył senatowi związkowemu. D. 1 marca r. 1894 na mocy głosowaniu powszechnego został na 4 lata wybrany prezydentem rzeczypospolitej brazylijskiej i w d. 15 listop. r. tego objął urzędowanie, a na stanowisku tym udało mu się kraj uspokoić oraz zapewnić mu pokój wewnętrzny.

Morales Ludwik malarz, zwany ,,el divi-nou (boski) dlatego że malował historyę świętą (1509 w Badajozie - f 1586 t-że), żył w Sewilii, a od r. 1564 w Madrycie. Malowidła jego, w których Madonna z Ukrzyżowanym są tematem głównym, mają charakter nieco ascetyczny, ale wybitnie narodowy. Rysunek cechuje maniera pewna, ale koloryt jest łagodny i umiejętny. Ze znanych dzieł wymienić należy: Ecce homo, Mater dolorosa, Madonna (muzeum Madryckie), Chrystus dźwigający krzyż (Louvre paryski), Ecce homo (ga-lerya Drezdeńska).

Morales Krzystof (* w Sewilii 1512 — f 1553) muzyk, kompozytor znakomity. Blisko r. 1540 był śpiewakiem kapeli papieskiej w Rzymie, a należy do grona kompozytorów najlepszych muzyki religijnej w XVI. Zostały po nim 2 księgi mszy, 3 motettów, 2 Magnificat i 2 lamentacyi, wydane wszystkie w 1. 1542 — 64; ogłosili je na nowo; Eslava w „Lira sacrohi-spana“ (1896) i Pedrell w „Hispaniae Schola musica sacra“ (t. I zawiera tylko utwory M-a).

Moral insanity (Obłąd moralny), nazwa angielska, ogólnie przyjęta, oznaczająca zboczenie umysłowe, znamionujące się brakiem mniejszym lub większym, ale w każdym razie niewątpliwym, poczucia moralności. Osoby zboczeniem tym dotknięte popełnić są zdolne prze-

udaje się odkryć jeszcze i zboczeniu duszne w innym kierunku, zwłaszcza też osłabienie ogólne władz umysłowych. — Por. Umy-

Dr. J. P.

na

we

wy-

Red.

człowieka

uzna-

uwa-

stępstwa lub występki najrozmaitsze, nie pojmując bynajmniej ich zdrożności, nie umiejąc sobie wcale zdać sprawy z istoty karygodnej czynów swych, przez co się różnią od zbrodniarzy zatwardziałych, świadomych niecności postępków swych, ale obojętnie je popełniających. — Nauka spółczesna, zarówno jak prawodawstwo karne, nie uznaje już M. i. jako zboczenia umysłowego samoistnego, mogącego jakoby istnieć bez innych zmian widocznych zachorzenia umysłowego i w samej rzeczy u osób nawiedzionych obłędem moralnym zawsze

słowe choroby.

Moralités (franc.-, ang. Moralities, niem. Moralitäten), nazwa przedstawień scenicznych, duchownych, właściwych schyłkowi Wieków Średnich, pokrewnych t. zw. Misteryom (ob.), rozpowszechnionych zwłaszcza we Francyi i w Anglii, ale również i Włochom nie obcych. Wystawiają zwykle ludzi różnorodnych charakterów w zetknięciu lub zatargu z cnotami albo z wadami, występującemi pod postacią osób alegorycznych. Poczytywać je należy za rozwój dalszy misteryów średniowiecznych, z których niewątpliwie powstały, a podzielić je można alegoryczno-mistyczne, paraboliczne i mora-lizujące po prostu, chociaż zamiar moralizowauia wszystkim mniej lub więcej jest właściwy i stąd też i nazwa ich pochodzi. M. powstały Francyi już w wieku XIV i utrzymywały się obok misteryów do końca w. XVI, ustały zaś dopiero zupełnie, gdy się teatr nowożytny w w. XVII, rozwinął. W w. XV M. rozpowszechniły się bardzo w Anglii i Szkocyi, dopiero ustały za czasów Cromwella (ob.). We Włoszech już humaniści wieku XVI rugowali je. W Niemczech do pewnego stopnia podobna do nich były t. zw. komedye szkolne (SehulJcomödien), znane i u nas, szczególnie w szkołach jezuickich. — Por. Petit de Juleville „Histoire du théâtre en France” (Paryż 1880); Brandi ,,Quellen des weltlichen Drainas in England” (Strasburg 1898); d’Ancona „Origines catholiques du théâtre moderne” (Paryż 1901); Chambers,,The mediaeval stage” (Oksford 1903) i Pollard „English miracle plays, moralities and interludes” (Londyn 1094). Moralna filozofia, ob. Etyka.

MoralnoŚO, cecha postępków (a w przenośni także ich wytworów stałych, dzieł i owoców pracy), zgodnych z prawami ich swoistemi, czyli normami moralnemi, wanemi za mierniki słuszności, sprawiedliwości, uczciwości, przyzwoitości, godności, honoru, dobra, słowem wszelkich cnót, i za wskaźniki obowiązków. Umoralnianie ludzi uważali i żają za posłannictwo swoje przedewszystkim twórcy i reformatorzy religij, a dążenia ich podtrzymują duchowui, opierając się na rożmaitych księgach świętych, za pomocą różnego rodzaju instytucyj i praktyk religijnych. Takie umoralnianie popierane bywało i bywa przez rządy państw, a dopiero w czasach ostatnich zaczynają one, idąc za przykładem francuskiego, wyrzekać się pomocy z tej strony przez rozdział pomiędzy państwem a kościołem, ujawniający się w dopuszczaniu bezwyznaniowości, przysięgi sądowej na honor, ślubów cywilnych, w zaprowadzaniu nauczania M-i bez-religijnej i t. d. Jako prawodawcy M-i występowali też filozofowie metafizycy, stawiając na miejsce wyznania wiary religijnej systema-ty metafizyczne, mniej lub więcej uzgodnione z religiami poblizkiemi. Kant (ob.) przerwał zupełnie związek M - i z religią, wywodząc, że religia ze swą wiarą w nagrody i kary na tamtym świecie czyni człowieka tylko utylitarnym, a nie moralnym, i że nakazy religijne, jako autorytatywne, tworzyć są mocne co najwyżej lojalność, nie zaś M.; atoli jego rygoryzm czysto moralny, ześrodkowujący się w rozkaźniku kategorycznym, nie jest pozbawiony podkładu metafizycznego i zamierzonej w gruncie zgodności z religią. Nauki moralne, wolne, jak od religii, tak od metafizyki, o zakresie mniejszym lub większym pojawiały się wyjątkowo we wszystkich okresach dziejowych [np. Demokryt, Machiavelli, Bacon (,,Szkice po-iityczno-etyczne“, 1910)], jednakże dopiero w w. XIX-ym zaczęły się rozwijać w Anglii, Francyi i Niemczech. Filozofia moralna przeobrażała się stopniowo w naukę moralną, samorządnie ustanawiającą normy, ale i ta normatywna jeszcze nauka przeobraziła się w czasach ostatnich w naukę o M-i, zwaną etyką (ob.), badającą zarówno zjawiska M-i, jak i niemo-raluości (ob. H. Struve „Wstęp ktytyczny do filozofii“, wyd. 3, 1903, 449 — 552, „Poradn. dla samouków“ (III, 366 — 399), nowsza literatura ob. pisma: „Książka“, „Przegląd filozoficzny“, „Ruch filozoficzny“). Stosując metody: opisową, poznawczo - teoretyczną, historyczną, porównawczą, psychologiczną i statystyczną, etyka bada nietylko istniejące w różnych czasach i miejscach normy, przepisy, maksymy, nakazy, prawa, wskazówki i ideały postępowania, lecz i same przejawy faktyczne M-i bądź w życiu osobniczym, bądź społecznym. Szczególnie owocną okazała się wprowadzona przez Queteleta („Układ społeczny“, 1874) metoda statystyczna, wykazująca, że podlegają regularności zjawiska masowe takie, jak śluby, rozwody, dzieci nieślubne, samobójstwa, wkłady oszczędnościowe, przestępstwa, a nawet listy nieopłacone lub niezaadresowane (ob. J. Kouczyń-ski „Stanmoralny społeczeństwa polsk.“ 1911). Młoda jeszcze etyka zdołała już wykazać, że M. jest częścią konieczną całokształtu kultury społeczeństwa, narodu, państwa, że zależna jest na-dewszystko od stanu oświaty i gospodarstwa, oraz, że istnieje „moral insanity“ (Prichard,

i wystaw.

Morand :    1) Salwator Franciszek

( * w Paryżu 2 kwiet. 1697 — + 21 lip. 1773) nadzwyczaj zasłużony chirurg francuski. Był synem Jana ( f 1726) chirurga naczelnego domu inwalidów w Paryżu. Wyuczywszy się chirurgii pod okiem ojca, został w r. 1724 jej demonstratorem w Jardin du Roy; w r. 1730 mianowano go chirurgiem szpitala „Charité“ i wkrótce potym chirurgiem naczelnym gwar-dyi francuskiej. M. należał do założycieli Akademii chirurgicznej w Paryżu, a starając się uprościć działanie chirurgii, przyczynił się nie-; zinieruie do jej rozwoju i postępu. Pierwszy we Francyi, za przykładem Cheseldena (ob.j, wprowadził wycinanie kamieni pęcherzowych nad spojeniem łonowym (Sectio altu), zalecał owaryotomię (ob ) i zaprowadził mnóstwo ulepszeń w dziedzinie chirurgii operacyjnej. Oprócz mnóstwa rozpraw drobniejszych, wy-drukoAvauych w „Mém. de l’Acad. de chir.“ ogłosił: „Traité de la taille au haut appareil etc“ (Paryż 1728), „Réfutation d’un passage du traité des opérations de chirurgie“ (t-że 1739), „Discours dans lequel ou prouve qu’il est nécessaire au chirurgien d’être lettré“ (t-że 1743), „Recueil d’expérieuces et d’observations sur la pierre“ (t-że 1745; 2 t. wspólnie z Bre-mondem) i „Opuscules de chir.“ (t-że 1768 — 1772, 2 t). — Por.: Biogr. méd.“ (VI, 292) i „Dictiou. histor.“ (III, 601).—2) Jan Franciszek Klemens, syn poprzedzającego ( * w Paryżu 28 kwiet. 1726 —f t-że 13 sierp. 1784), lekarz, chemik i mineralog. Wykształ-mówi się j cenie otrzymał w Paryżu, tam też w r. 1743

Lombroso), t. j. wrodzone zwyrodnienie moralne. Dlatego urabia się etyka na podwalinę hygieny społeczno - moralnej, sama jednakże zrzuca z siebie zadanie umoralniauia ludzi, pozostawiając je działalności praktycznej. Tę rozwijają przedewszystkiem rządy państw, tępiące niemoralność prawami i sądami karnemi, oraz prawami miejscowemi i przepisami, których strzeże wyspecyalizowaua policy a (ob.). Działalność tych organów jest prawie całkowicie zwalczająca, ograniczająca, chroniąca i kontrolująca, zgodnie z ich naturą wykouawczą, w małym zaś tylko stopniu i zakresie twórcza, mianowicie, o ile popiera inicyatywę prywatną i jej się przysługuje- w państwach despotycznych, usiłujących przywłaszczyć sobie także i inicyatywę moralną, objawy tejże muszą pozostawać ociężałemi, nieudolnemi i niedosta-tecznemi, a zawsze uciążliweini. Twórczą działalność umoralniającą rozwijają czyniące zadość potrzebom mieszkańców zarządy miast i gmin, wznosząc zakłady oświatowe, dobroczynne, przybytki sztuk i t. d. Działalność umoralniającą, bardziej szczegółową prowadzą zrzeszenia prywatne, jak oto: mstytucye, stowarzyszenia, związki, ligi i patronaty, walczące z alkoholizmem, nędzą (Armia zbawienia), nierządem, dręczeniem zwierząt, pojedynkowaniem się, hałasowaniem, plotkowaniem, zabobonami i t. d., opiekujące się upadłemi, sierotami i t a., dążące do równouprawnienia kobiet z mężczyznami, oświaty powszechnej, pokoju powszechnego, zbliżenia wzajemnego narodów i t. d. Niektóre kierunki tej działalności usiłują wpłynąć na prawodawstwo i niekiedy istotnie wpływają. Flanowa działalność umoralniająca nie osiągnęła jeszcze systematyczuości i należytego podziału pracy pomiędzy rządem, zarządami miejscowemi i zrzeszeniami prywatno-społecznemi, a przedstawia się w każdym państwie inaczej, zależnie od poziomu cywilizacyi jego i ustroju konstytucyjnego. Ruch moralny w wielkim stylu, zamierzający podniesienie poziomu moralnego szerszych warstw społecznych, niezależnie od religii i metafizyki, wszczął się około r. 1875 w Stanach Zjedn. Amer. Półn. i rozniósł się po krajach cywilizowanych Europy, gdzie założono t. zw. towarzystwa etyczne. Komitet międzynarodowy, mający siedzibę w Filadelfii, zwołuje zjazdy i wydaje „The International Journal of Ethics" od r. 1891.

W Niemczech wychodzi pismo „Ethische Kultur“, organ tow. „Deutsche Gesellschaft für ethische Kultur“.—Por.: Sheldona „Ruch etyczny“ (1900); Giżyckiego „Zasady moralności“ (1884), nieprzeiożone pisma F. Jodła, W. Foer-stera, P. Carusa, naszych autorów; Struvego „Ruch etyczny nowszych czasów“ (1901); W. M. Kozłowskiego „Ruch etyczny“ w książce p. u. „Z haseł umysłowości współczesnej“ (1902). (Należy zwrócić uwagę na poplątanie wyrazów „moralny“ i „etyczny“;

często np. dowód moralny żarn. etyczny i postępowanie etyczne zam. moralne. Naogół używa się błędnie wyrazu „etyczny“ w znaczeniu zbyt rozległym, jak ongi (w. XVIII) używano wyrazu „moralny“, kiedy mówiono up. o zjawiskach, teoryach i naukach „moralnych“ zam. duchowych, społecznych, humanistycznych. Przym. „moralny“ tyczy się tego, co jest w życiu, a „etyczny“ tego, co jest w nauce etyki). Najbardziej imponujący i kulturalnie doniosły system M-i niezależnej urobili Japończycy w swym „bushido“ (ob. I. Nitobe „Bushido, dusza Japonii“, 1904). W kierunku umoralnia-nia czynna jest także sztuka, zwłaszcza belle-trystyka i dramat. Już w w. XIV powstały we Francyi obok misteryów, przedstawiających na scenie tradycyjne legendy o świętych ku zbudowaniu widzów, t. zw. morały (moralités [ob.]), które stały się początkiem samodzielnej twórczości scenicznej. Podawano tu nauki moralne na przykładach z życia przy uzmysławianiu cnót i przywar, często wpadając w satyrę. W w. XVI zajmowano się w teatrze już sprawami religijnemi i politycznemi. W czasach nowszych moralizowanie takie subtelniej się przejawia, przyczyni istnieje dążność do uprzystępnienia szerszym masom teatrów, muzeów

Dr. I. H,

Morand Karol Aleksy—Moratin Mikołaj.

dyplom doktorski uzyskał, poczym niebawem rozpoczął wykłady anatomii i położnictwa w szkole akuszerek, następnie został adjun-ktem w szpitalu inwalidów, nakoniec regensem wydziału lekarskiego i członkiem Akad. Umiejętności. Między innemi drukiem ogłosił: „L’art d’exploiter les mines de charbon de terre“ (Paryż 1769—1779, 6 cz. infol.), „Question de médecine sur les hermaphrodites“ (t-że 1748), „Lettre sur l’instrument de Roger Roonhuyseu“ (t-że 1755) i wiele monografii w „Mein, de l’Acad. des sc. de Paris“.—Por.: „Biogr. méd.“ (VI, 293 i „Diction, histor.“ (III, 602).

Morand Karol Aleksy hr.,

(*1771 w Pontarlier — f 1835 w Paryżu), przyjął z zapałem młodzieńczym zasady rewo-lucyi i w r. 1792 wstąpił do ochotników w Doubs. Służył w armii reńskiej, następnie włoskiej, odznaczył się pod Rivoli. R. 1798 był w Egipcie, gdzie się odznaczył w bitwie pod Embabeh. R. 1805 i 1806, jako geuerał brygady uczestniczył w wyprawie niemieckiej i przyczynił się w znacznym stopniu do zwycięstwa pod Austerlitz, pod Jeną i Friedlan-dem. R. 1808 został hrabią, 1809 walczył z Aust-ryą i uczestniczył w bitwach podThanniEckmiihl; w 1. 1812 i 1813 walczył pod Możajskiem, Lützen, Budyszynem i in. Podczas 100 dni pozostał wierny Napoleonowi, który go też mianował dowódcą strzelców gwardyi przybocznej i parem Francyi. M. walczył na czele gwardyi pod Waterloo. Podczas drugiej Restauracyi skazany na bezczynność, został przywrócony do godności przez Rząd lipcowy (1832).

Morano-Calabro (staroż. Mura nurn), m-to w prow. Cosenza we Włoszech, okrąg Castro, villari, na zboczu płdn. - zach. Monte - Pollino (2 271 m.), nad Coscile (staroż. Sybaris), ze zwaliskami zamku normańskiego i uprawą wina; 9 000 m-ców.

Morant Baj, m-ko na płd. wybrzeżu w. Jamajki u uścia rzeki t. u., 1 500 m-ców. W powstaniu r. 1865 było prawie całkowicie zburzone. 8 kilometrów na wschód leży Port-Morant.

Morata Olimpia Ful w i a, humanistka ( * w Ferraize 1526 — f w Heidelbergu 26 paźdz. 1555). Ojcem jej był F. P. Morato (ob.). Niezwykle zdolna, pod wpływem ojca b. wcześnie rozwinęła się umysłowo i zdobyła wykształcenie niepospolite. Umiała po łacinie i po grecku, znała doskonale klasyków, tłumaczyła Homera i Wirgiliusza, pisała poezye, w wieku lat 16 uczestniczyła w rozprawach naukowych. Dzięki poparciu humanisty i pisarza Curiona (Cełio Secondo Curione) przyjęta została na dwór Renaty d’Este, ks. Ferrary, pierwotnie jako towarzyszka księżniczki najstarszej, Anny, potym jako kierowniczka dwuch młodszych: Lukrecyi i Leonory. Kształciła je przy pomocy życzliwej humanisty, Jana Sina-piusa, i mnicha wolnomyślnego, Franciszka

Dr. J. r.

wojskowy

adz.

adz.

adz

Porto. Dawała im do czytania „Retorykę“ Arystotelesa, dzieła Owidyusza, Cycerona, Pto lemeusza, pisma Erazma z Rotterdamu, uczyła astronomii i geografii. Podczas swej służby dworskiej poślubiła młodego lekarza niemieckiego, Andrzeja Grundlera a. Grunthlera, pozo stawała jednak dalej na stanowisku i nie zaniedbywała wykształcenia własnego. Wczytywanie się w filozofów starożytnych doprowadziło ją do wątpienia, a nawet do niedowiarstwa zupełnego, później wszakże biblia pogodziła ją z Bogiem, lecz bardziej jeszcze od kościoła katolickiego oddaliła. W r. 1548, wskutek choroby i śmierci ojca, przez czas dłuższy nie była obecna na dworze, po powrocie zaś spotkała ją nagle niełaska: została wydalona i pozbawiona nawet rzeczy własnych— z niewyjaśnionych dotąd powodów, może dlatego, że się bardziej do Lutra skłaniała, niż do Kalwina, którego zwolenniczką była Renata. Odjechała z mężem do rodzinnego jego Schweinfurtu, który wkrótce potym uległ długiemu i ciężkiemu oblężeniu; zdobyty przez b-pów Würtzburga i Bamberga, doszczętnie został zrabowany, a M. całe swe mienie straciła i długo musiała wraz z mężem błąkać się bezdomna, aż hr. Erbach dał im nakoniec schronienie. Odtąd zapadła na zdrowiu. Elektor Palatynatu zaprosił ich do Heidelberga, gdzie mąż jej rozpoczął wykłady lekarskie, M. zaś — jęz. greckiego. Schorowana i znękana tylu przejściami zmarła młodo, a w dwa miesiące po niej mąż i brat. Pożar zniszczył część jej dzieł, m. in. „Uwagi krytyczne o Homerze“, oraz niektóre dyalogi greckie i łacińskie. Pozostałość zebrał i ogłosił wspomniany wyżej Curione p. n. „Ol. F. Moratae, mulieris omnium eruditissimae, latina et graeca, quae haberi potuerunt, monumenta“ (Bazylea 1558); wydanie następne: „O. F. M. foeminae doctissimae ac plane divinae Opera omnia quae hactenus inveniri potuerunt“ (1570) dedykowane było Elżbiecie, królowej angielskiej. Oprócz kilku listów i mów samego wydawcy i t. p., znajdujemy tu jej rozprawy łacińskie o „Paradoksach“ Cycerona, „Elogium“ Mucyusza Scevoli (po łac. i grec.), przekład łac. dwuch nowel Boccacia, poezye greckie (parafrazy psalmów), dwie księgi listów łacińskich, z których piękne są zwłaszcza pisane do męża, do sióstr, a najbardziej do przyjaciela Curiona z prośbą o opiekę nad dziełami pozostałemi. Przyjacielem jej był również Kard. Bembo (ob.).—Bibl.: Wilder-muth: „Ol. M., ein christliches Lebensbild“ (Stuttgart 1854); Bonnet „Vie d’Ol. M.“ (wyd. 4-e, Paryż 1865); Settembrini „Lezioni di lette-ratura italiana“ (t. II, wyd. 4-e, Neapol 1877); Rodocanachi „Renée de France“ (P.    1896);

Chłędowski „Dwór w Ferrarze“ (Lwów 1907); Maulde La Clavière „Les Femmes de la Renaissance“ (Par. 1898).

Moratin lMikołaj Fernandez, zw. S tar-

M. Ab.

(Par. 1897).

M. Ab.

szyin, poeta (* w Madrycie 20 lipca 1737 — f tamże 11 maj. 1780). Pochodził ze starożytnej szlachty biskajskiej. Uczył się prawa w uniw. Valladolidzkim, poczym dostał posadę przy dworze. Uczeń literacki Ignacego Luza-na (ob.), dążył do reformy teatru i poezyi wo-góle w duchu pseudoklasycyzmu francuskiego. Taka jest np. jego komedya „Petimetra“ (Madryt 1762), taka tragedya „Lucrecia“ (1763), napisana wierszem ładnym, zamało jednak sceniczna, więc nie wystawiona wcale. Lepiej się powiodło dwu innym jego dramatom: „Hor-mesinda“ i ,,Guzman el Bueno“ (wystaw. 1770). Od zbioru artykułów krytycznych i pamfletów, skierowauych przeciwko dramatowi dawniejszemu, rdzennie hiszpańskiemu, rozpoczął nawet działalność pisarską wydając: ,,Desengano al Teatro Espańol“ (1762).—W poezyi właściwej osiągnął pewny stopień harmonijności, gładkości, elegancyi, np. w zbiorkach „Poeta“ (1764), „Romances Moriscos“, w poemacie dydaktycznym ,,la Diana, o arte de la caza“ (1765). W r. 1772 porzucił pole twórczości, oddając się zawodowi prawnika. Wykładał też czas jakiś poetykę. Najlepszy jego utwór — poemat bohaterski „Canto epico de las naves de Cortès destruidas“ — wydał syn jego Leandro (ob.) w r. 1785. Zbiorowe „Obras postu-inas“ ukazały się w Barcelonie (1821, w Londynie 1825, Madrycie 1848, Paryżu 1881. — Bibl.: Fouché-Delbose „Poesias ineditas“ (Madryt 1892); Ticknor „History of Spanish Literature“ (Loud. 1849).2 Lęandro Fernandez, zwany Młodszym, poeta (* 10 mar. w Madrycie 1760 — f w Paryżu 21 czerw. 1828). Syn Mikołaja M-a (ob.), od dziecka wychowany w otoczeniu literackiem, jako chłopiec 7-letni pisywał już wiersze; jako młodzieniec 17-letni otrzymał nagrodę od akademii. Uczył się również malarstwa, złotnictwa i t. d. W r. 1779 należy do konkursu poetyckiego (na temat zdobycia Granady). Pisze „Leccion poéti-ca“ (1782)—satyrę na niektóre dziwactwa literackie. Pierwszy utwór wybitniejszy, to dramat ,,E1 viejo y la niüa“ (1786) — ukazuje się pod pseud. Inarco Colenio, którego długo używa; wystawiony w r. 1790 cieszył się powodzeniem. R. 1787 spędza w Paryżu, przy boku hr. Ca-barrusa; poznaje tu pisarzy wybitnych, stosunek ściślejszy zawiera z Goldonim (ob.). Pam-flet „Derrota de los pédantes“ (1789) skierowany przeciwko wierszokletom marnym. Za odę na cześć Karola IV dostaje rentę z 300 dukatów; poparcie Godoya (ob.) pomnażają dziesięć-kroć. W r. 1792 wydaje drugą komedyę oryginalną— b. dowcipną „La Comedia nueva o el Café“ — i udaje się do Paryża, który jednak pośpiesznie porzuca, ażeby dłuższą i dalszą odbyć podróż: po rocznym pobycie w Anglii zwiedza Flandryę, Niemcy, Szwajcaryę, Włochy i wraca do Hiszpanii dopiero w końcu r. 1796. W r. 1798 ukazał się (dość nieudolny wpraw-

dzie) przekład „Hamleta“, poczym M. wraca do twórczości dramatycznej i ogłasza dwie ko-medye wierszem: ,,E1 Baron⁴' (1803), „La Mo-gigata“ ( = „Świętoszka“, 1804), oraz jedną prozą p. n. „El Si de las Nińas“ (1806), uważaną za arcydzieło M-a i tłumaczoną na wiele języków. Zniechęcony intrygami umilka. Pod wpływem podróży po Europie i zaznajomienia się z ideami nurtującemi Francyę ówczesną, staje się stronnikiem rządów liberalnych Józefa Bonapartego, od którego dostał posadę bibliotekarza. Wskutek tego w r. 1814 uważany jest za „afrancescadodopiero później Ferdynand VII przywrócił go do łaski. W latach ostatnich życia wiele podróżował; dłużej przebywał w Barcelonie, Bordeaux, nakoniec w Paryżu, gdzie go zaskoczyła choroba śmiertelna. Ciało jego przeniesiono do ojczyzny z rozkazu Izabelli II w r. 1853.—Utwory liryczne (,,Las obras liricas“) M-a wyd. w Londynie 1825. Dzieło pośmiertne: „Origenes del teatro espa-ńol“ (1838) doprowadza dzieje teatru hiszpańskiego do czasów Lope de Vegi (ob.). Wielbiciel wielki Moliera, chętnie go przekładał: „L’Escuela de los Maridos“ (1812) lub naśladował: „El Medico a palos“ (=„Lekarz mimo woli“, 1814). Zimny nieco, nie potrafił tchnąć ducha nowego w upadający dramat hiszpański; geniuszem nie był, w oczach krytyki wszakże zasłużył sobie na przydomek „Moliera Hiszpanii“.—Wydanie najzupełniejsze dzieł jego i ojca ukazało się w „Bibliotece“ Ribada-neyry (Madryt 1848).—Bibl.: Ticknor „History of Spanish Literature“ (Londyn 1849)* Demo-geot „Hist, des littér. étrangères (...Espagne)“

Vî. Ab.

Morato Pellegrino Fulvio, humanista ( * w Mantui 1495 —f 1547). Należał do nierzadkich w owych czasach uczonych wędrownych (umanisti girovagki). Zamiłowany w literaturze rzymskiej, przybrał sobie drugie imię Fulvio. Za Alfonsa I, ks. Ferrary, był nauczycielem młodszych jego synów, Hipolita i Alfonsa. Skłaniał się ku naukom Lutra, wskutek czego zmuszony był emigrować. W r. 1534 Herkules d’Este pozwolił mu wrócić. Skorzystał z tego, nie zaparł się jednak idei swoich, owszem gromadził zawsze dokoła siebie nieprzyjaciół papiestwa i umysły wyzwolone. Wydał „Rimario“ (Wenecya 1528) — najstarszy słownik rymów (do utworów Dantego i Petrar-ki) i rozprawę heraldyczną: „Del significato de’ colori e de’ mazzoli“ (Wenecya 1535). Pisał komentarze do autorów klasycznych. Był ojcem Olimpii Fulwii Moraty (ob.). — Bibl.: Tiraboschi „Storia della letter, italiana“, (VIII), Baruffaldi „Vita di P. M.“

Moratorium (z łac. morari—zwlekać, odkładać) tyczy się sprawy zaspokojenia wierzyciela przez dłużnika, a mianowicie termin wypłaty. Od prawidła, że dłużnik winien się uiścić z długu w samym terminie zapłaty,

T. 1).

a (i 7,,

Rod.

Red.

Red.

Red.

już prawo rzymskie stanowi pewne wyjątki, mianowicie: jeżeli majątek dłużnika znajduje się chwilowo z powodu okoliczności nadzwyczajnych w takim stanie, że także dłużnik nie jest w możności zaspokojenia całkowitego swych wierzycieli w dniu wypłaty, woluo mu udać się do monarchy z prośbą o przedłużenie terminu wypłaty. Przedłużenie rzeczone zowie się M., dobrodziejstwem M-ii (używane są także nazwy: litterae induciales, respirationis, litte-rae dilatoriae). Może być dopuszczone najwyżej na lat pięć. Do dobrodziejstwa rzeczonego nie można się odwoływać z powodu długów zaciągniętych dopiero po jego udzieleniu. Z urywku Kodeksu Justyniańskiego (A. 4. C. 1, .19) okazuje się, że skuteczność dobrodziejstwa M-ii zawisło od zabezpieczenia wierzytelności wierzycielom. W jaki to sposób powinno nastąpić, o tern nie znajdujemy w źródłach wzmianki żadnej! Dłużnik zapwne przedstawiał kaucyę juratoryjną (cautio iuratoria), albo oddawał majątek pod zarząd osób trzecich, zaufania godnych. — Por.: Fuchta „Vorlesungen d. heutigen röm. Rechts“ (II § 242); Vehring „Institutionen“ (442),

Morawa 2 rzeki 1) (niem. March, dawniej Marus), główna rzeka Moraw (ob.), wypływa z 1. stoku Wielkiej Góry śniegowej na wysok. 1275 m. i płynie na płd. wsch., przez Ołomuniec (01-mütz), Kroraieryż (Kremsier), Hradyszcze, po-czem skręca na płd. płd. zach. na Godonin (Göding) i płynąc kilkoma rękawami przez łąki pokryte lasem i krzakami, tworzy granicę naprzód Moraw, następnie Austryi i Węgier i na-koniec pod Dziewinem (niem. Theben, madz. Deven) wpada do Dunaju, po biegu wynoszącym 350 km. przepłynąwszy po drodze znakomite Morawskie pole (ob.). Szerokość M-y pod Ołomuńcem ok. 100 m., a przy uściu do 460 m. Od wpłynięcia do M-y rzeki Beczwy pod To-waczewem (Tobitschau), aż do Godonina, t. j. na długości 124 km. M. jest spławna, od Godonina zaś do uścia pod Dziewinem, na długości 130 km. dźwigać może statki. Najżyzniej-sza część doliny M-y zwie się Hanna, której mieszkańcy „hannacy“ są plemieniem szczegół-nem, czesko-słoweńskiem. Gł. dopływy M-y ze strony 1. Beczwa, z pr. Dyja (Thaja), która od miejsca, gdzie się zlewają Dyja Niemiecka i Morawska, oznacza granicę między Austryą a Morawami.—2) (w staroż. Margus), dopływ Dunaju, tworzy się ze zlania M-y Serbskiej (zachodniej) i M. Bułgarskiej (południowej). Ta zaś bierze początek na płn. stoku Kara Dagu w Starej Serbii, na płn. od Ueskiibu, płynie na^wsch., poczem zwraca się na płn. zach. Po 260 km.-owyin biegu łączy się na płn. od Kruszewacu z M-ą Serbską, która, wypływając z góry Go-lia na granicy Serbii i sandżaku Nowibazarskie-go, płynie biegiem krętym na płn.-zach. wsch., płd. wsch. i płn. wsch. przyjmując dopływ Ibar. Połączona w ten sposób rzeka, spławna od Cupriji, wpada do Dunaju pod Smedere-wem, po biegu wynoszącym ogółem 420 km. Wzdłuż M-y Bułgarskiej i M-y połączonej ciągnie się dolina szeroka, żyzna, przez którą przechodzi droga główna (obecnie kolej żelazna) z Węgier do Rumelii i Macedonii.

Morawicki (M o r a w i tz k y), a. Topór odm. herb. 1 Na tarczy 4-dzieluej w polach srebrnych 1-em i 4-em po 3 serca czerwone, 2 i 1; w polu 2-em i 3-em, czerwonem topór, srebrny, w polu 2-em ostrzem zwrócony w prawo, w 3-em w lewo. U szczytu między rogami jeleniemi topór ostrzem zwrócony w prawo. Labry czerwono-srebrne. — 2 W polu srebr-nem trzy serca czerwone, 2 i 1. U szczytu rogi jelenie, Labry czerwono-srebrne.

Morawiec 1 Mikołaj z Kunoszowie h. Ogończyk (w. XV) rycerz polski. M, w bitwie pod Grunwaldem (ob.) dźwigał jako chorąży chorągiew nadworną, szedł z nią naprzód na nieprzyjaciela i sam na Krzyżakach zdobył chorągiew św. Jana. — 2 Łukasz M., do tegoż rodu należący, w r. 1508 pod Łuckiem, będąc na czele dwustu żołnierzy pieszych, pobił i zmusił do ucieczki kilkotysięczny zastęp jazdy tatarskiej, sam ze swymi strat prawie żadnych nie poniósłszy.

Morawscy bracia, ob. Jednota braterska i Herrnhuci.

Morawska Zuzanna (* 11 sierp. 1848 w Sokołówce [pow. Ciechanowski] pisarka dla młodzieży, spółpracowniczka stała, „Przyjaciela dzieci“ i „Wieczorów rodzinnych“ pisująca również dla „Kłosów“, „Tygodnik ilustr.“ i in. wydawnictw, zasilająca je wierszami, komedyjkami, życiorysami i powiastkami. — Por. „Rocznik naukowo-literacko-artystycz. na r. 1905“ (176).

Morawska Ostrawa, ob. Ostrawa Morawska.

Morawska Trzebowa, ob. Trzębowa.

Morawski Jan (* 1633 w wojew. Płockiem

—    f 1700 w Poznaniu) Jezuita, teolog, matematyk i filozof. Do Zgromadzenia Jezusowego, którego był wychowańcem, wstąpił w r. 1651 i został przez nie wysłany do Rzymu, aby się tam wykształcił w teologii. Po powrocie do kraju w kolegjach jezuickich różnych bywał profesorem filozofii, matematyki i teologii, lat wiele występował też jako kaznodzieja odznaczający się żarliwością wielką. Później zarządzał kolegjami w Jarosławiu i Poznaniu oraz nowicyatem w Krakowie. Drukiem ogłosił dzieł sporo, większych i mniejszych, swego czasu cenionych i przedrukowywanych nieraz, wylicza i wyszczególnia je Estrejcher w „Bibliografii“; obecnie, oprócz bibliograficznej, wartości innej już nie posiadają. — Por. „Bibliot. pisarzów asyst. poi. Tow. Jezusowego“ (284

-    287.

Morawski Stanisław (f w Ustroniu w paźd, 1853) lekarz, uczeń uniw. wileńskiego,

wileńskiej“ (261 i 806).

Morawski Wincenty (połowa 1-a w. XVII) Bernardyn, teolog prowincyi polskiej, kaznodzieja ganeralny, lektor teologii, definitor prowincyi, pisarz teologiczny, głośny w Polsce ówczesnej, prokurator przy kanouizacyi bł. Ła-dysława z Gielniowa (ob.), o nim też wydrukował „Opisanie żywota i cudów błogosławionego ojca Ł. z G.“ (Kraków 1612; tóż w przekł. łac. Warszawa 1633). Wartość pewną dla dziejów zakonu, do którego należał, posiada pozostały po nim rękopis „Topographia Monasterio-rum provinciae Polonae Ordinis Minorum“.Red-

Morawski Leon (w. XVIII) kanonik katedralny gniezieński i poznański, oficyał warszawski, deputat na trybunał kor. w r. 1736. Był kaznodzieją cenionym; wypowiedział m. iu. kazanie piękne na pogrzebie prymasa, Teodora Potockiego, drukiem ogłoszone (Warszawa 1739) i również wydrukowane „Kazania sejmowe“ (t-że 1728); przemówienia jego niektóre ogłoszono w „Aktach synodu dyecezyal-nego poznańskiego z r. 1738“ (298).

Morawski Franciszek dePaulaDzier-

który mu też w r. 1823, po obronieniu „Diss. inaug. casum diabetis melliti cum epicrisi txhibens“, przyznał dyplom doktorski; bezpośrednio potym M. osiadł w Kownie i oddał się wykonawstwu lekarskiemu, w którym jako człowiek gładki, miły, wykształcony i wychowany wybornie, wnet osiągnął wzięcie i powodzenie wcale niezwykłe. W 1. 1830 — 1835 pełnił obowiązki urzędnika do zleceń szczególnych przy cywilnym generał-sztabdoktorze w Kownie; w tymże czasie podróżował po Europie i wtedy odegrał rolę swata A. Mickiewicza. Po r. 1850 z przyczyn nie wyjaśnionych, pomimo powodzenia świetuego, nagle opuścił Kowno i zerwawszy ze światem, osiadł w majątkn swym Ustronie (pow. Trocki); tam zajmował się wprawdzie jeszcze leczeniem, lecz unikał zetknięcia się ze znajomymi dawniejszymi, o nim samym zaś zaczęły krążyć wieści graniczące z cudownością lub raczej z czarodziejstwem, mające pewno związek z tern, że M. oddawna już skłaniał się do mistycyzmu i okultyzmu. — Był stałym i gorliwym spółpracownikiem „Pamiętnika magnetycznego“, wydawanego w Wilnie i od r. 1825 członkiem Tow. lek. tamtejszego, które w zbiorach swoich przechowuje w rękopisie rozprawę jego „Zasady fizyjognomistyki kobiet cywilizowanych polskich”. Pozostały też podobno po nim 4 tomy rękopiśmienne pamiętników, jakoby b. ciekawych. — Por. J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir.

Dr, J. P.

Red.

żykr aj, generał i poeta (* 2 kwiet. 1783 w Pu-dliszkach w województwie poznańskiem —f 12 grudnia 1861). Syn Wojciecha i Zofii z Szcza-nieckich; uczył się początkowo w domu pod opieką czterech nauczycieli, potem czas jakiś w Lesznie i znów w domu od emigranta Frań-

cuza. Po czteroletnich naukach uniwersyteckich we Frankfurcie nad Odrą, pracował w iustytu-cyach sądowych we Frankfurcie, a następnie w Kaliszu; porzuciwszy służbę sądową osiadł na wsi; stąd go wyrwała wiadomość o bitwie pod Jeną i objęta niezwłocznie (1806) w Poznaniu służba wojskowa w gwardyi honorowej Napoleona. W tymże roku, po bitwie pod Tczewem, z podporucznika posunięty został na porucznika; ranny w nogę pod Gdańskiem (1807) został kapitanem, powtórnie raniony przy oblężeniu Kołobrzega otrzymał krzyż kawalerski „virtuti militari“. Kampanięaustryacką r. 1809 odbył jako adjutant generała Fiszera, po bitwie zaś pod Raszynem w stopniu podpułkownika przeszedł do dwunastego pułku piechoty księstwa Warszawskiego. Uczestniczył w obronie Sandomierza i w innych bitwach drobniejszych. Po wejściu do Krakowa posłany zosłał na zdobycie Wieliczki. W r. 1812 przed wyprawą został grosmajorem w 12-m pułku i podczas wyprawy zastępczo dowodził pułkiem, aż do Smoleńska, gdzie przeznaczono go do sztabu w dywizyi gen. Kniaziewicza. Za Smoleńsk ozdobiony krzyżem legii honorowej, dalszą kampanię odbywał jako szef sztabu, uczestnicząc we wszystkich bitwach, a w odwrocie pod Wiazmą i nad Berezyną. W Warszawie, już będąc pułkownikiem, wszedł jako adjutant-komendant do sztabu ks. Józefa Poniatowskiego, przez którego wysłany następnie z depeszami do Napoleona, walczył w bitwie pod Budziszynem (Bau-! tzen), a w dalszej kampanii r. 1813 przeszedł do kawaleryi, jako szef sztabu dywizyi jazdy ks. Antoniego Sułkowskiego; za Lipsk otrzymał krzyż oficerski legii honorowej. Po śmierci Poniatowskiego, pod Sułkowskim mianowany szefem sztabu głównego, bił się pod Hanau, lecz pod Paryżem był już poza linią bojową, zaliczony do kompanii honorowej oficerów nie objętych organizacyą. Po abdykacyi Napoleona z delegacyi ces. Aleksandra jeździł do Danii dla sprowadzenia stojącej tam brygady jazdy polskiej. W wojsku Królestwa Polskiego mianowany podszefem sztabu głównego, w r. 1819 generałem brygady I, dywizyi I piechoty.—Znany już był M. powszechnie z dowcipnych i lekkich wierszyków i poprzedzony rozgłosem, który mu zjednała, wypowiedziana d. 20 grudnia roku 1813 w Sedanie mowa przy obchodzie pogrzebowym ks. Józefa Poniatowskiego, wydrukowana w Paryżu, a krążącą i w licznych odpisach. W pierwszych latach Królestwa przetłumaczył „Andromachę“ Racina; należąc do towarzystwa iksów napisał kilka krytyk teatralnych, musiał jednak ukrywać się w pewnym stopniu ze swemi próbami literackiemi, jako podkomendny Wielkiego Księcia Konstantego. Ze swego talentu znany był jednak w kołach towarzyskich, a dowcipy jego były chwytane i rozpowszechniane w stolicy. Nominacya generalska oddaliła go od ogniska literackiego War-

J. B.

W r.

szawy; skazują na stały pobyt w Lublinie; jednakże wypowiedział się o wczesnej walce literackiej pomiędzy klasykami a romantykami, zajmując stanowisko bezstronne, choć osobista przyjaźń z Kajetanem Kóźmianem (ob.) powstrzymywała nieraz silniejsze wystąpienie za romantykami, których czuł się bliższym. Stanowisko swoje w tym względzie określił w krążących zrazu w rękopisie, a wydanych dopiero w roku 1829, dwuch pięknych listach poetyckich „Klasycy i romantycy“, na których wydanie nalegali klasycy zawzięci, a które jednak zawiodły ich nadzieje. Podczas swego siedmioletniego pobytu w Lublinie zdobył sobie M. powszechną miłość żołnierzy. Żywo też odczuwał M. niedolę kraju wobec reakcyi panującej i odczuwał również nie zawsze godne zachowanie się wobec władz nadzorczych rodaków swych i niektórych przyjaciół najbliższych, do których zaliczał się generał Wincenty Krasiński. W r. 1826 został boleśnie dotknięty śmiercią żony, a w tym samym roku przenieść się musiał do Radomia, skąd powrócił do Lublina dopiero wkońcu r. 1828, znalazłszy się znów w dawnem kole znajomych i bliżej ulubionych Piotrowic, pięknej majętności Kajetana Koźmiana. W powstaniu r. 1830 — 1 pomimo swego wysokiego stanowiska nie odegrał jednak roli wybitniejszej, z powodu braku, jak stwierdza Prądzyński, wyższych zdolności wojskowych. Dowodził zrazu brygadą, następnie przez naczelnego wodza, Michała Radziwiłła, mianowany generałem dyżurnym armii, w tym stopniu bił się pod Grochowem, poczem przez Skrzyneckiego powołany został na stanowisko ministra wojny. Po upadku powstania nie poszedł na emigracyę, lecz pozostał w Warszawie, skąd wywieziony został do Wołogdy, gdzie już zastał jako wygnańców: generała Rohlanda, Mro-zińskiego i Czyżewskiego. Z powodu zesłania M-go zaginęła pewna część jego rękopisów literackich, między niemi podobno większy poemat „Yella“. Wrażenia wygnańcze M-ego odbiły się w kilkunastu listach pisanych z Wołogdy do Koźmianów. W połowie drugiej r. 1833 M. uzyskał wolność i pozwolenie powrotu; d. 19 sierpnia r. 1833 był już w Guzowie w Lubelskiem. Niebawem wziąwszy paszport emigracyjny, przeniósł się do księstwa Poznańskiego, gdzie osiadł na roli w swej dziedzicznej Luboni, oddając się całą duszą kształceniu syna, Tadeusza, i z gorliwością, choć bez zamiłowania, gospodarce rolnej. Zamiłowania literackie zbudziły się na nowo, pomimo żmudnych zajęć gospodarskich i braku podniety w środowisku wiejskim. W listach swych poruszał sprawy literackie. Zasilał „Przyjaciela Ludu“ wychodzącego w Lesznie pod redakcyą Poplińskiego, oraz pisma inne („Przegląd poznański“, „Pokłosie“, „Dodatek do Czasu“); przystąpił też niebawem do przekł. nie tłumaczonych dotąd poematów Byro-

Wieib» EDcykl. Uustr. Ser 1 Tom XLT11 Zesz. 376a

na. W r. 1841 we Wrocławiu, gdzie zmuszony był do dłuższego pobytu dla edukacyi syna, wydał tom swych utworów, przeznaczywszy „korzyść pieniężną, jakaby z drukowania pism“ jego „okazać się mogła“, „na utworzenie funduszu, z któregoby coroczny zasiłek czerpać mogli ci wieśniacy“ jego włości „którym los nie dozwolił posiadania własności gruntowej“. W tymże roku wydał w Warszawie osobno bajkę „Wisła i Zima“. — Pod wrażeniem przeczytanych wykładów paryskich Mickiewicza M. napisał (nie przeznaczoną do druku) modlitwę za Adama, w r. 1845; w r. 1847 wydrukował w Paryżu „Odpowiedź na list szlachcica polskiego“ (Wielopolskiego do Metternicha). W r. 1851 wydał w Lesznie największy swój poemat, napisany pod wpływem „Pana Tadeusza“, „Dworzec mojego Dziadka“ napisany jeszcze w r. 1848 podczas pobytu u córki; utwór bogaty w ustępy piękne, o kolorycie staropolskim, przyjęty został nader przychylnie. W kilka lat potem wydał w Lesznie (1853) „Pięć dramatów Byrona“, t. j. „Manfreda“, „Mazepę“, „Oblężenie Koryntu“, „Paryzynę“, „Więźnia Czyllonu“, z których ostatni drukowany już był w pierwszym zbiorze r. 1841. W r. 1856 ogłosił życiorys swego serdecznego drucha, Kajetana Koźmiana, a na kilka miesięcy przed zgonem w Poznaniu r. 1860 „Bajki“, będące najtrwalszym i najcenniejszym jego dorobkiem poetyckim, a zajmującym M-go w ciągu całego jego zawodu pisarskiego. Pisma zbiorowe M-go wydał St. Tarnowski w 4-ch tomach w Poznaniu r. 1882.—Por.: L. Siemień-ski „Żywot Fr. Morawskiego“ („Portrety Literackie“, „Dzieła“ t. IV, Warsz. 1881). „Wiek XIX Sto lat Myśli Polskiej“ (t. III, Warszawa 1907 LXVI „Morawski Franciszek“ w oprać. Chrzanowskiego).

Morawski Dzierżykraj Franciszek, syn Tomasza, wice-marszałka sejmu poznańskiego, szambelana pruskiego, i wojewodzianki Tekli z hr. Ostrowskich, a wnuk generała Franciszka, ministra wojny r. 1831 i poety ( * 4 sierpnia r. 1868 w rodzinnym majątku Luboni w W. Księstwie Poznańskiem). Ukończywszy szkoły w Lesznie, kształcił się dalej w uniwersytetach we Wrocławiu i Berlinie, później w Paryżu w Institut national agronomique i École des sciences politiques.

1892 poślubił Wiktoryę z hr. Łubieńskich. Poświęciwszy się przez szereg lat adrainistra-cyi majątków ziemskich własnych i żony, położonych w Galicyi, oddał się następuię działalności politycznej pod zaborem pruskim. Przez niejakiś czas, po śmierci d-ra Maksymilja-na Kanteckiego (ob.), redagował „Kuryer Poznański“. Wydał wiele rozpraw z dziedziny ekonomiczno - politycznej, z których główne są: „O przesiedlaniu się ludności“, „O dzierżawach tabularnych“, „Za głosem kraju“, „Dyletan-tyzm polityczny“, ,,Rząd a nierząd“. Dwa

wy z majątku swego, dokąd ściągnął też niebawem Brunona Kicińskiego; 1 maja należał do założenia „Towarzystwa Patryotycznego“; zająwszy się następnie pracą nad wykończeniem statutu nowego związku, pragnąc zarazem nadać obranemu Komitetowi Centralnemu cha

większe dzieła: ,,Z zachodnich kresów“ i ,,Z walki dwóch duchów“; w języku francuskim: „Prussiens et Polonais“ i „Propos allemands“, a w niemieckim: „Der Kommende Tag“. Wszystkie te publikacye wywołały liczne oceny w prasie polskiej, a „Der Kommende Tag“ przeszło 80 artykułów w gazetach niemieckich wszelkich odcieni. W październiku r. 1910 został M. wybrany posłem do parlamentu niemieckiego z okręgu Nowytomyśl - Grodzisk -Smigiel-Kościan. W życiu politycznem i w Kole polskiem przedstawia kierunek umiarko-

Pr. S. K

wany.

rzował na sejmikach, zbliżył się do braci Nie-mojowskich (ob.) z którymi tworzył t. zw. part y ę kaliską, obejmującą i brata jego Teofila. M. założył wtedy rodzaj towarzystwa czytelnianego, korzystając z blizkości granicy, co ułatwiało sprowadzanie dla stowarzyszeń swych książek zagranicznych. Kółko zagarniało sobie coraz szerszy zakres działalności, urabiając opinię polityczuą całego województwa Kaliskiego. *W maju r. 1825 za swą działalność opozycyjną i związki z Niemojowskimi z rozkazu W. Ks. Konstantego M. został osadzony u Karmelitów w Warszawie, gdzie przetrzymywano go dwa miesiące przy słabszym już jednak rygorze więziennym. Swój pobyt w więzieniu opisał w r. 1828 w pamiętniku „Dwa miesiące z mego życia“ (rękopis), oraz później w drukowanym ustępie pamiętnikowym „Moje Przygody“ (1873). Stwierdza M., że miewał się tam nie najgorzej. Zdołał podczas pobytu w więzieniu wydawać dla współwięźniów gazetkę pisaną, codzienną „Karmelita bosy“ z wiadomościami „zagranicznemi“, „kra-jowemi“, działem „historycznym i literackim“. Po odzyskaniu wolności powrócił na wieś, lecz już w grudniu t. r. zmuszony był uchodzić za granicę. Zaskoczony w Dąbrówce przez agentów wielkiego księcia, mających rozkaz aresztowania go i wywiezienia do Warszawy, zdołał wymknąć się z rąk żandarmów w ostatniej już chwili i szczęśliwie omylić zarządzony za sobą pościg konny. Ukrywszy się we wsi, później przedostał się do W. Ks. Poznańskiego, gdzie znalazł schronienie u krewnych, lecz skąd niebawem uchodzić musiał w obawie, że go Prusacy wydadzą. Zwrócił się do Drezna, a w kwietniu r. 1826 pod nazwiskiem Teodora Szczawińskiego przybył do Paryża. Zajął się tu pracą literacką w wydawnictwie Chodźki: „Tableau de la Pologne“ pisywał też artykuły o Polsce do miesięcznika angielskiego „Morning Chronicie“. Po wybuchu rewolucyi listopadowej pozostał M. w Paryżu w misyi dyplomatycznej, zastępując Konstantego Wolickiego, do czasu przyjazdu Kniaziewicza i Platera d.

rakter tymczasowy; wraz z Łukasińskim i Kicińskim M. zasiadał w ściślejszym komitecie redakcyjnym, przyczem dążył do przeprowadzenia zasady elekcyjności władz Towarzystwa, a gdy tego nie osiąguął, usunął się całkowicie ze związku i powrócił na wieś, dokąd był się już przedtem usunął. W swej Dąbrówce w Sie-Morawski Teodor (* w Kaliskiem 1 list. radzkiem, zająwszy się gospodarstwem rolnem, 1797 — f 21 list. 1879 w Paryżu) minister nie zaprzestał jednak pracy w swem bliższem spraw zagranicznych podczas powstania poi- środowisku prowincyonalnem, korzystając ze skiego w r. 1831, publicysta i historyk. Kau- zdobytego w Warszawie rozgłosu. Sekreta-ki początkowe od r. 1805 pobierał w Warszawie w pensyouacie Wolskiego i w liceum war-szawskiem. Zadzierżgnął wtedy bliższe węzły koleżeństwa z Brykczyńskim i Szymonem Zaborowskim (ob. te nazw.), okazując wcześnie zamiłowanie literackie przez przetłumaczenie romansu Vulpiusa „Rinaldo-Rinaldini“. W r. 1816 otrzymał od uniwersytetu warszawskiego dyplom magistra prawa i został sekretarzem w Ko-misyi Spraw wewnętrznych, używany odtąd często przez Staszica (ob.) do pomocy w jego pracach naukowych. W kółku ściślejszym znajomych i kolegów, do którego należał M., na zebraniach tygodniowych odczytywano prace własne, wypowiadano walkę wpływom francuskim, zbytkowi i pielęgnowano czystość mowy ojczystej; utrzymyv/ano też bezpośredni związek z lożą wolnomularską Braci Polaków i Kazimierza Wielkiego. Wtedy rozpoczęty został w tem kółku przekład Rulhiera i Ferran-da (ob.). M. był współzałożycielem (1818) „Tygodnika Literackiego“ i (1819) „Gazety Codziennej“. Po zamknięciu i opieczętowaniu „Gazety“ M. wraz z Brunonem Kicińskim (ob.) wezwany został przed W. Ks. Konstantego, co następnie pociągnęło za sobą dymisyę M-go z Komisyi Spraw Wewnętrznych, udzieloną mu przez zaniepokojonego T. Mostowskiego (ob.).

Pozyskało to dla M-ego i Kicińskiego popularność i uznanie, wyrażone podówczas ze strony młodzieży przez bankiety i wybicie obrączek pamiątkowych. Zrazu dla obejścia przepisów ceuzuralnych, tyczących się pism peryodycznych,

M. zaczął wydawać nieperyodyczną, na razie więc wolną od cenzury „Kronikę Tegoczesną“, mającą wyjść w 100 tomach, zamienioną niebawem na „Orła Białego“, poddanego już repre-syi cenzury. M. uczestniczył w ówczesnych stowarzyszeniach narodowych, tajnych; należał zrazu do założonego przez Ignacego Prądzyń-skiego i W. Kołaczkowskiego w r. 1814 Towarzystwa Prawdziwych Polaków; później do utworzonego przez Piątkiewicza i Heltmana w r. 1820 związku Wolnych Polaków. W r.

1821 razem z Umińskim przybył do Warsza-8 lutego r. 1831. Konferował z ministrem spraw zagranicznych Sebastianim (ob.); miał audjencję u księcia Orleanu; rozmawiał też z jenerałami, którzy mieli byli wyjechać do Polski, zanim otrzymali zakaz w tym względzie ze strony króla; opracował też M. memorjał o wrogim względem Francyi usposobieniu Rossyi, złożony na ręce Lafayetta (ob.), oraz projekt stosownego poruszenia opinii publicznej, przekazany już Kniaziewiczowi i Platerowi. Po ukończeniu

skiego: „Quelques mots sur les paysans“, „Sur les intentions de la dernière révolution polonaise à l’égard des paysans“, „Powstauie Kościuszki“ (Paryż 1838); „Sur la Pologne“ (t-że 1843); „Mowa w Towarzystwie Literac-kiem“ (t-że 1840); „Rozmowy tułackie“ (t-że 1843); „Wskazówki do Dziejów Narodu Polskiego“ (Poznań 1878); „Dzieje Narodu Polskiego w krótkości zebrane“ (Drezno 1872); „Odpowiedź na odpowiedź Chełmickiemu i Zwierkow-skiemu'* (Paryż 1843); „Moje Przygody“ (Kraków 1873). — Por. Włodzimierz Ossowski „Życiorys M-ego (w „Albumie Biograficznym Zasłużonych Polaków i Polek“); L. Gadou „Emigracja Polska“ (Kraków 1902); S. Askenazy „Łukasiński“ (Warszawa 1909).

Morawski Szczęsny (* 1818 w Rzeszowie [Galicya] — f w kwiet. 1898) artysta-ma-larz i pisarz zdolny, używający często pseudonimu Bonifacy Arb uzowski. Początkowo zajmował się malarstwem, lecz od roku 1853, osiadłszy na wsi w Stroniu pod Sączem, wyłącznie już prawie tylko zabawiał się piórem, zajmując się przytem dziejami oraz badaniami archeologicznemi. Oprócz opowiadań wesołych, umieszczonych w „Czasie“ krakowskim

J. B.

swego zastępstwa M. powrócił do Królestwa; przezwyciężywszy zręcznie przeszkody stawiane przez straż austryacką, dostał się na tery-toryum Rzplitej Krakowskiej, skąd d. 10 lipca r. 1831 przybył do Warszawy. Mianowany nadzwyczajnym komisarzem rządu do województwa Kaliskiego, zbadał zasoby województwa, a obrany posłem z Kalisza, d. 25 lipca wszedł do Sejmu, wyznaczony nazajutrz do Komisyi do Spraw dyplomatycznych. Był referentem komisyi, mającej rozpatrzeć czynuości Skrzyneckiego w Bolimowie. Po d. 15-ym sierpnia ułożył odezwę potępiającą rozruchy; zdawał przed Izbą sprawę z projektu reorganizacyi rządu, głosował na Bonawenturę Niemojowskie-go, wpływał na obiór Prądzyńskiego. Od d.

prawa po konie do Arabii” (1857) i ,,Reorga-nizacya małżeństwa” (t. r.) wydał nadto: ,,Ma-teryały do konfederacyi barskiej 1767 —1768“ (Lwów 1852); ,,Album Szczawnicy” (1862, z rycinami Szalaja); ,,Sądeczyzna” (Kraków w 1861; zawiera mnóstwo szczegółów ciekawych, przed-tym nieznanych); ,,Bitwa pod Rrzeszowem” (t-że 1864; powieść z czasów konf. barskiej); „Światek boży i życie na nim” (Rzeszów 1871); „Wyrazy fenickie w mowie polskiej” (Lwów 1885); „Po Jantar, bursztyn, wyprawa rzymska do ujścia Wisły z rozkazu ces. Nerona” (Kraków 1894); „Perepiatycha” (t-że, t. r.) i in.

Morawski Seweryn (* 1819 — f 1900) arcybiskup lwowski rzymsko-katolicki. Wykształcenie wyższe otrzymał w uniwersytecie lwowskim, poczem, jako prawnik, urzędował w lwowskiej prokuratoryi skarbu (1841 —1849). Mając już wtedy lat 30 (1849) poczuł powołanie duchowne i wstąpił do seminoryuin; w r. 1851 otrzymał święcenia kapłańskie, poczem został we Lwowie wikarym arcbikatedralnym; w r. 1855 mianowano go kanclerzem konsy-storza, w r. 1862 kanonikiem kapituły lwowskiej, w r. 1870 scholastykiem, w r. 1872 infułatem, w r. 1881 biskupem sufraganem, po śmierci arcb. Wierzchlejskiego powierzono M-u administracyę archidyecezyi, nako.niec powołano go na stolicę arcybiskupią lwowską: — Drukiem ogłosił m. in. „Akta synodu prow, lwows. z r. 1567“ (Lwów 1860) i „Towarzystwo duchowieństwa pol.“ (Tarnopol 1864).

Morawski Maryan (* 1845 w Oporowie w W. ks. Pozn. — t 1901 w Krakowie) Jezuita. Syn Wojciecha M-go i Maryi z hr. Gro-

zw.

20 sierpnia powołany na ministra Spraw za- i i w „Dzienniku Warszawskim“, jak n. p. ,,Wy-granicznych podał się do dymisyi d. 7 września. Podczas szturmu Warszawy w Izbie sejmowej redagował akt złożenia Krukowieckie-go, a po obiorze prezesa rządu, ponownie objął ministeryum i z Zakroczymia wydał ostatni cyrkularz do mocarstw zagranicznych. D. 24 października przybył do Paryża wraz z Bonawenturą Niemojowskim; w gronie 26 organizował Komitet emigracyi tymczasowy (t.

Kaliski) i otrzymał głosów 15 do Komitetu.

Red.

Red.

D. 29 kwietnia r. 1832 w jego mieszkaniu zorganizowano Towarzystwo Literackie, którego członkiem został i M. a wszedł do jego biura jako pierwszy redaktor pomocnik. W październiku r. 1832 wszedł z zastrzeżeniem do t. zw. komitetu Dwernickiego, przyznając jedynie kompletowi sejmowemu prawo reprezentacji narodu. W styczniu r. 1833 w Paryżu uczestniczył w zebraniu 34 członków dawnego sejmu powstańczego, wkrótce zaś potem w lutym M. oraz Umiński i Wołowski wystąpili z komitetu Dwernickiego. Po wycofaniu się z życia politycznego na emigracji M. oddał się pracy naukowej nad historją Polski. Owocem trzydziestu lat pracy tej są sześciotomowe „Dzieje narodu Polskiego“; wydane zostały w r. 1870 w Poznaniu, z których ze względu na zużytkowany materjał rękopiśmienny szczególną do dziś dnia wartość mają dwa ostatnie V i VI, obejmujące panowanie Stanisława Augusta i „Dzieje po-rozbiorowe“. Za pracę tę Akademia Krakowska mianowała M-go swym członkiem. Towarzystwo zaś historyczno - literackie w Paryżu, wybiło na cześć swego długoletniego vice-pre-zesa medal pamiątkowy.—Inue prace Moraw-

Red-

Red.

Red.

adz.

z Czechami.

chowskich. Kształcił się w kolegjum jezuickiem w Metzu, uczelni modnej wówczas śród kół arystokratyczno-klerykalnych, polskich. Mając lat 18 M. wstąpił do Zgromadzenia Jezusowego i po odbyciu nowicyatu w Galicyi r. 1870 wyświęcony został na księdza. Ojciec jego, owdowiawszy, także wstąpił do stanu duchownego i przy pierwszej mszy św. odprawionej przez syna, asystował mu jako dyakon. M. przez czas pewien sprawołał urząd rektora w konwikcie tarnopolskim, był również super-jorem domu Jezuitów w Krakowie oraz zajmował katedrę profesorską w uniwersytecie Jagiellońskim, z której z powodu zdrowia nadwątlonego ustąpić musiał na rok przed śmiercią. M. był kierownikiem „Przeglądu powszechnego“ i pisywał sam rzeczy różne w nim ogłaszane.

Morawski Adam, jako ochotnik służył w żuawach papieskich; ogłosił drukiem: „Po za krajem“ (Kraków 1878); „Prawda i błąd“ (t-że 1880); „Ze skarbnicy wiedzy i prawdy“ (1884); „Matka chrześcijańska“ (1894) i t. d.; wszystkie utwory jego owiane są duchem kle rykalnym.

Morawski Kazimierz, profesor spółcze-ny uniw. Jagiellońskiego (* w W. Ks. Poznańskim). M. in. ogłosił drukiem: „Studya do hist, retoryki za czasów Augusta“ (Kraków 1878); „Andrzej Petrycy Nidecki, jego życie i dzieła“ (t-że 1884—1891); „Cesarz Tyberyusz“ (t-że 1893); „De rhetoribus latinis“ (t-że 1892); za dzieje uniwersytetu Jagiellońskiego w r. 1901 otrzymał nagrodę z zapisu Probusa Barczewskiego.

Morawskio pole (nieba. Marchfeld) nizina w Austryi dolnej, ograniczona od płd. Dunajem, od wsch. Morawą, od płn. i zach. wzgórzami, obszaru 990 km. kw. (licząc w to wyspy, utworzone przez rękawy Dunaju). Rolnictwo pozostawia wiele do życzenia wskutek braku wody. M. P. jest znane z 2 bitew. W r. 1260 król Ottokar czeski zwyciężył tu króla Belę IV węgierskiego i zdobył Styryę. W r. 1270 padł tamże Ottokar w bitwie przeciwko Rudolfowi Habsburskiemu. Również na M. p., lecz bliżej Wiednia leżą pola bitwy pod Aspern (Essling) i pod Wagram.

Morawy (łac. Morauta, niem Mähren) mar-grabstwo i kraj koronny austryacki, leży między 15°8’ —19°4’ dług. wsch. od Gr. i 48°40’ —50°25’ szer. płn., zajmuje 22 222 km. kw. i graniczy na płn. ze Śląskiem pruskim i austrya-ckim, na wsch. — z Węgrami, na płd. — z Austryą Dolną i na zach.

Od Śląska oddzielają M-wy Sudety albo góry Jasienickie, od Czech góry Morawskie, od Węgier zaś Karpaty. Najważniejsze z nich, góry Morawskie, (2000 — 3000 st, npm.) ciągnące się, w głównej swej gałęzi, z płd. zach. na płn. wschód. Sudety na Morawach biegną w kierunku wschodnim. Tatry Morawskie zwane też Beskidami albo Jaworzynami mają kierunek z płd. zach. ku pl. wsch. — Z rzek najważniejsza jest Morawa, nadająca nazwę krajowi, spławna jednak na przestrzeni nieznacznej, z dopływami: Oskawą, Beczwą, Olszawą, Haną, Błatną i Dyą. Odra, biorąca w M-acłi początek, przebiega tu zaledwie 6 mil. Jezior większych wcale niema, za to dość jest, stawów. Z tycli największe: Mienińskie i Kobyle. Strony górzyste są niezbyt urodzajne, natomiast część środkowa M-w obfituje w doliny i płaszczyzny urodzajne. Z piękności położenia słyną doliny: Morawska, Hanacka, Krowia, Mazocha i Dyańska. Błota torforwe w okolicy Morawy, Hany, i Ostrowicy prawie zupełnie są osuszone. Aczkolwiek zyskały na tein M-y pod względem uprawy rolnej, straciły pod względem klimatycznym. Błota torfowe wysysały dawniej prawie całą wilgoć powietrzną M-w, która obecnie, w braku terenów błotnistych, rozściela się po całych M-wach. Klimat M-w pomimo to jest stosunkowo łagodny, choć pod tym względem część północna kraju znacznie się różni od południowej, gdzie winograd dojrzewa i żniwa zaczynają się o cztery tygodnie wcześuiej, niż na północy. Ze źródeł mineralnych M-raw ważniejsze: siarczane pod Ullersdorfem i alkaliczne w Ługaczowicach.—Ludność M-w r. 1880 wynosiła 2153 407 rn-ców, r. 1890 — 2 276 870 (w tern 1 596 907 słowian i 664168 niemców, a według wyznań; 2169 772 katolików, 61 279 protestantów i 45324 żydów), w r. 1900 — 2 437 706 m-ców (wr tern 1 727 270 Morawczyków, Czechów i Słowaków, 675 492 niemców, 15 560 Polaków, a według wyznań: 2 325 574 katolików, 66 365 protestantów, 44 255 żydów). Po Śląsku (133 m-ców na 1 kim. kw.) i Czechach (122) Morawy (110) są najludniejszym krajem w Austryi. Ludność słowiańska M-w z wyjątkiem Polaków (15 560), Serbów (1566), Słoweńców (407) i Rusinów (387), należy do plemienia czeskiego i dzieli się na: Hanaków, zamieszkałych nad Haną, Chorwatów nad Morawą; Horaków, zamieszkujących okolice górzyste, zachodnie, Słowaków, mieszkańców całych M-w wschodnich, i Wałachów w porzeczu Beczwy. Hanacy wyróżniają się zamożnością, wesołością, dowcipem i otwartością charakteru. Chorwaci nie są tubylcami, lecz potomkami tych Chorwatów, którzy osiedlili się r. 1580 nad Morawą. Pomimo zalewającego ich zewsząd morza niemieckiego przechowali dotąd swój jeżyk, zwyczaje i pieśni bohaterskie. Horacy są ludem wysoce zdolnym i pracowitym. Mówią narzeczem czeskiem, Bardzo zajmują się tern, co się dokoła nich dzieje; prawie każda rodzina włościańska wypisuje książki i gazety. Słowacy są dobroduszni i zapalczywi zarazem, są rasą przechodnią od czecho-morawskiej do słowa-cko-węgierskiej. Mówią językiem nadzwyczaj czystym. Wałachowie morawscy nic wspólnego nie mają Wołochami rumuńskimi, są przejściem od Słowaków do Polaków, są głównie wieśniakami i trudnią się przeważnie pszczel-nictwem i hodowlą bydła.—Z miast morawskich najważniejsze: Berno (Brno) nad Switawą, stolica M-w (121000 rn-ców), Ostrawa Morawska (39 000), Igława nad Igławką (25 000), Prościejow (28 000), Ołomuniec (23 000), Witko wice (24 000), Przerów (20 000), Znojmo (18 000), Kromierzyż nad Morawą (14000) i inne. Według zawodów 50.02 $ ludności M-w było w r. 1900 zajętej w rolnictwie i leśnictwie, 33.04$ w przemyśle i górnictwie, 8 — 8.5$ — w handlu i przewozie, 9.51 $ —w służbie publicznej i w zawodach wyzwolonych. Grunt urodzajny M-w jest jak najstaranniej uprawny i M. pod wzdlędem rolnictwa należą do najpierwszych krajów w Europie. Z całej powierzchni zaledwie 3.06 $ przypada na nieużytki, z reszty przypada na pola uprawne 54.79$, na łąki — 6.99$, sady — 1.22$, na winnice — 0.55$, pastwiska — 5.75$, lasy — 27.44$ i stawy — 0.20$. Rolnictwo wytwarza w wielkiej ilości zboże, zwłaszcza pszenicę piękną (nad Haną, Morawą i około Berna), ziemniaki i rośliny strączkowe, dalej buraki cukrowe, jarzyny wyborne, len i konopie, nieco chmielu. —Hodowla bydła, zwłaszcza owiec, stoi wysoko. R. 1900 M. liczyły 133 285 koni, 789 552 sztuk bydła, 37 683 owiec, 158 744 kóz, 455 318 świń, 91 962 uli i 3 120 520 sztuk drobiu (w tern 254440 gęsi). Ważną rolę również odgrywa rybołówstwo i myśliwstwo oraz w Karpatach gospodarstwo mleczne. Lasy (609 788 ha), przeważnie w ²/₃ iglaste, są doskonale zagospodarowane. Z bogactw mineralnych M. obfitują w rudę żelazną, węgiel kamienny, cios i w grafit. R. 1900 wydobyto 8 582 t. rudy żelaznej, 190 213 t. węgla' brunatnego, 1478 957 t. węgla kamiennego i t. d. Najważniejszą gałęzią przemysłu są wyroby wełniane, których fabrykacya ogniskuje się w Bernie i w Igławie. Wyroby sukienne berneńskie nietylko zasilają rynki austrya-ckie, ale są ważnym przedmiotem handlu wywozowego na Wschód i do Ameryki. Wiele dostarczają M. także wyrobów płóciennych, zwłaszcza w Wielkim Meziryczu i w Szumberku, tudzież bawełnianych, których fabryki głównie ześrodkowują się w okręgach: szternberskim, frensztaekim i prościejowskim. Dalej idzie garbarstwo, cukrownictwo ( r. 1900 było 54 cukrownie z wyrobem 264 374 t. cukru), gorzel-nictwo (817 176 852 hl. wyskoku), wyrób żelaza, szyn, browary (125) i fabryki tytoniu (6).—Handel znacznie ożywiouy. Brak rzek spławnych zastępują szosy dobre i koleje żelazne.—Konstytucya M-w opiera się na ustawie z d. 26 lut. r. 1861. Sejm krajowy składa się ze 100 posłów. Wybory są bezpośrednie, i tylko w gminach wiejskich pośrednie. Czas trwania mandatu lat 6. Do parlamentu wiedeńskiego, według nowej ustawy, M. wysyłają 49 członków. Na czele zarządu kraju stoi namiestnik z siedzibą w Bernie. Pod względem administracyjnym M. dzielą się na 6 okręgów miejskich i 34 wiejskie. Pod względem sądowym znajduje się w M-ch: sąd najwyższy krajowy drugiej instancyi w Bernie, 5 sądów powiatowych i 79 okręgowych. — Dzieje: W najdawniejszych czasach M-y zamieszkiwali Markomani i Kwadowie, po r. 407 zajęli je Rugowie i Herulowie, a około r. 548 Longobardowie. Następnie osiadły tu plemiona słowiańskie, które od głównej rz. Morawy przyjęły nazwę Morawian. W w. VII Morawianie wspólnie z Czechami zrzucają jarzmo awarskie i pod przywództwem Samona tworzą państwo wielkomorawskie, rozciągające się znacznie po za granice M-w dzisiejszych, z któremi zaczynają się liczyć nawet Frankowie. W w. IX, za Karola Wielkiego, M. uległy Frankom i płaciły im haracz. W tymże czasie zaczął się napływ kolonistów niemieckich do M-w, a wraz z nim zaczęła tam przenikać i wiara ehrześciańska. Zalew niemiecki zaczyna budzić obawy w M-ch, rozpoczyna się walka o byt z przybyszami i trwa przez cały okres istnienia politycznego M-w. Pierwszy rozpoczął tę walkę Mojmir. Około r. 830 wszczął walkę z innym władcą morawskim, Przybiną, księciem na Nitrze, zrzucił go z tronu i księstewko jego przyłączył do swego. Mojmir był pierwszym „zbieraczem“ rozproszonych na liczne udzielne ksiąstewka M-w. Zamiar Mojmira co do utworzenia wielkiego państwa morawskiego nie ukrył się przed Niemcami. Pragnąc zniszczyć niebezpieczeństwo w zarodku, Ludwik Niemiecki (ob.) strącił Mojmira z tronu, oddawszy go r. 840 uległemu, zdawało się, wpływom niemieckim Rościsławowi. Atoli Rości-sław zawiódł nadzieje niemieckie. Wstąpiwszy na tron rozpoczął wznosić warownie i miasta (Dziewin, Wielehrad), zawarł sojusz z Bułgarami (853), połączył się z książętami czeskimi i wypowiedział wojnę Niemcom. Wobec tego Ludwig Niemiecki przedsięwziął w r. 855 wyprawę do M-w, lecz został przez Rościsława pobity. Niedość tego, Rościsław z wojskiem wdarł się do marchii wschodniej, zniszczył ją, ogłosił się następnie niepodległym i zaprzestał płacenia haraczu oraz wysyłania swych posłów na sejm cesarski. Zrzuciwszy jarzmo niemieckie, postanowił Rościsław wyzwolić się od Niemców i pod względem kościelnym. Udał się w tym celu r. 862 do Byzancyum z prośbą o nadesłanie missyonarzy obznajmionych z językiem słowiańskim. R. 863, wskutek tej prośby, przybyli do M-w apostołowie słowian, Cyryl (ob), i Metody (ob.) i zapoczątkowali nabożeństwo oraz pismieńnictwo słowiańskie. Przybycie nowych missyonarzy jeszcze bardziej niepodobało się Niemcom. Zaczęli śród książąt morawskich budzić nieufność do Rościsła-

wa. Zwłaszcza powolny Niemcom w tym względzie okazał się krewniak Rościsława, Swiato-pluk, (f 894), książę Nitrzański. W walce wynikłej z tego powodu pomiędzy krewniakami uległ Rościsław i, wydany przez Swiato-pluka Niemcom, został oślepiony i do lochu wtrącony. R. 870 Frankowie przekazali tron morawski powolnemu sobie Swiatoplukowi, niebawem jednakże, podejrzewając go o zdradę, pojmali i wyprawili na sąd do Ratysbony, a Morawy spustoszyli całkiem, kiedy zaś pomimo to Morawczycy pod Sławomirem znowu po- 1874). wstali, Frankowie polecili uniewinnionemu Swiatoplukowi uspokoić M. i dali mu w tym celu wojsko. Swiatopluk tymczasem, miasto wystąpienia przeciw Morawczykom, połączył się z nimi,

(Praga 1862/1872, 3 t.); Branis „O wzroście i upadku państwa wielkomorawskiego“ (po czesku, „Progr. gimu. w Kutnahorze“, 1880); A. Rezek „Statistické yykazy o kat. reformaci na Moravé a w rak. Slezsku y. 1, 1661 — 1678“ („Ćas. Mat. Moravske“ 1891, I); Schram „Bilder aus d. mähr. Veigangenheit“ (Berno 1903), J. Wagilewicz „Związek dziejów polskich z mo-rawskiemi“ („Dz. Lit.“, Lwów 1854); R. Vim-peller „Stosunki państwa wielkomorawskiego z Niemcami“ (Sprawozd. gimn. w Tarnowie,

Ę. Chw.

Moray, hrabstwo ang., ob. Elgin.

Moray Firth, zatoka u płn.-wsch. brzegów Szkocyi, w której znajdują uście Inverness-Firth i Cromarty Firth. Łączy się z Atlan-

adz.

Morbegno, m-ko w prow. Sondrio we Włoszech, nad rz. Bitto, 2 km. od 1. brzegu Addy, przy linii kolei Colico - Sondrio; piękna katedra (z końca w. XVII), dawny klasztor Dominikanów z freskami G. Ferrarego; uprawa wina, przemysł jedwabniczy, 3 000 m-ców.

Morbihan (celt. Morbihan = morze małe), zatoka na brzegu Atlantyku, na zacli. Francyi, powstała zapewne już w czasach historycznych przez działanie przypływów i odpływów oceanu, 20 klin. długa, 12 kim. szer., oddziela się półw. Ruis od morza otwartego (zatoki Kibe-rońskiej), ma brzegi nadzwyczaj kręte i tworzy

E. Chw.

adz.

Morbus ( — choroba): 1) co mit i alis, albo sacer, zwano u Rzymian napad padaczki, kurcze, ponieważ przerywano natychmiast zebranie ludowe (comitia), skoro który z uczestników podczas obrad zapadł na tę „wielką chorobę“.—2) sonticus; już według prawa XII tablic uważano jako dostateczny powód do odłożenia rozpraw sądowych (dies diffissus est), skoro sędzia lub jedna ze stron, pozywająca albo pozwana, podczas nich zachorowała; chorobę w takich warunkach i z takim skutkiem prawomocnym zwano tak; wyraz ten objaśniają starożytni jako: qui cuique rei nocet, albo: cuiusque rei agendas, impedimento est.

rozbił wojska cesarskie (871), pojął w mał- tykiem przez kanał Kaledoński. żeństwo córkę czeskiego księcia Borzywoja i wsparty jego przymierzem, zmusił cesarza Ludwika do zawarcia niekorzystnego dla cesarstwa pokoju w Forchheimie (r. 874) „in modo quo potuit“. Owocem tego pokoju był rozrost potęgi morawskiej i powrót do M-w Metodego. Za panowania Swiatopluka państwo wielkomorawskie dostąpiło największej rozległości i siły; rozciągało się od granic Bawaryi do Rusi czerwonej i obejmowało oprócz M-w Czechy, Pannonię, Galicyę i część Łużyc. Po śmierci Swiatopluka (f 894) pomiędzy synami jego (Mojmirein, Swiatoplukiem i trzecim uie-znanego imienia) wynikły rozterki krwawe liczne wyspy, o władzę. Skorzystał z tego cesarz Arnulf i zaczął coraz bardziej wtrącać się do spraw wewnętrznych M-w. R. 905 podbijają M. Węgrzy i zmuszają do płacenia haraczu, tudzież do uczestniczenia w wyprawach na zachód. R.

S. Drz.

Morchelia, grzyb, ob. Smardz.

Morchestern (czes. Smrzovka), miasteczko w Czechach, węzeł kolei Libérée - Tannwald -Szumbrik i M.-Jesofodol-Maxdorf; 6 539 m-ców (1900 r.), w tern zaledwie 300 Cząchów. Zamek starodawny, piękny ^kościół św. Michała r. 1766 wystawiony; przędzalnia bawełny, tartak wodny, młyn parowy, browar i huta szklana (wyrób pereł ze szkła). M. założony został w w. XVII.

1029 podbiją M. Czechy. R. 1197 otrzymują M. ustrój margrabstwa lennego, Czechom podległego, z oddzielnym jednakże dworem i urzędnikami dworskimi. W w. XIV nastąpiło zupełne zlanie się M-w z Czechami pod władcami z domu luksemburskiego. Po śmierci Ludwika II Jagiellończyka, króla czeskiego i węgierskiego, poległego r. 1526 pod Mohaczem, M. wraz z Czechami przeszły pod władzę Austryi i odtąd dzielą późniejsze jej losy. Po stracie większej części Śląska przez Austryę w w.

E. Chw

Mörchingen, m-ko w Lotaryngii, okrąg For-bach, kanton Grosstänchen, przy linii kolei Rieding-Remilly (Strasburg-Metz); kościół katolicki, 2 cegielnie, 4 000 m-ców.—W Średniowieczu należało M. do panów Vinstingen, ok r. 1500 przeszło w ręce hrabiów Reńskich.

XVIII, po wojnie o spadek austryacki, M, wraz z częścią pozostałą przy Austryi Śląska zostały wyodrębnione jako z oddzielną prowin-cyą. R. 1849 przemianowane na margrabstwo i kraj koronny austryacki. — Por.. „Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae“ (Berno 1836 — 1897, 13    t.); Dudik „Mährens allgemeine Geschichte“ (t-że 1860,    12 t.); R.

Dvorak „Dëjiny Morawy“ (t-że 1899); B. Bret-holz „Mähren und d. Reich Herzog Boleslaus II von Böhmen“ („Arch. f. österr. Gesell“.

1895, LXXXII); tegoż „Geschichte Mährens“

•>

(Berno 1893/1895, — 2 t.); K. Grot „Morawja i Madjary z połowiny IX do w. X“ (Petersburg 1881); Zap „Kronika czesko-morawska“ I których jedna linia przyjęła przydomek M

Mordechaj ben Naftali Hirsz—Mordwa.

455

Za panowania francuskiego nosiło nazwę Mor-

adz.

Dr. S. P.

tej

K. K.

M. Ab.

hange.

Mordechai ben Naftali Hirsz, autor hebrajski w. XVII. Pochodził z Kromieżyrza (Kremsier) na Morawach, był uczniem rabina Sabbataja Hurwitza w Poznaniu, następnie osiadł w Krakowie, gdzie zdaje się był kaznodzieją, i umarł tam przed r. 1677. Napisał: „Kina“ (Tren), elegię na 12 000 męczenników, którzy zginęli podczas rzezi Chmielnickiego (b. w. r. i m. dr.- Lublin, ok. 1650); „Keto-reth ha-Mizbeach“ (Kadzidła ołtarza), komentarz do części agadycznej traktatu talmudyczne-go „Berachoth“ i przedmioty pokrewne (Amsterdam 1660); „Ketoreth Sarnim“ (Kadzidła wonne), komentarz do wersyi aramejskich Pięcioksięgu, noszących nazwy „Targusz Jonathan“ i „Targusz Jeruszalmi“ (Amsterdam 1671 — 77; druk rozpoczęty za życia autora, a zakończony po jego śmierci).    Dr- s- p-

MordecłlOWicz Kalonymos (Kaiman), jeden z pierwszych drukarzy hebrajskich w Polsce (f w Lublinie 1603). Należał do sławnej rodziny Jaffe i założył drukarnię hebrajską w Lublinie około r. 1556. Pierwsze dzieło wy-szłe z jego drukarni—to Pięcioksiąg z komentarzem Raszego (1558), następnie rozpoczął w r. 1576 druk talmudu, który należy do najcenniejszych i zarazem najrzadszych wydawnictw talmudycznych. Z powodu zarazy przeniósł drukarnię w r. 1592 do Bystronicy, ale potem powrócił do Lublina i zostawał tam aż do śmierci. Dopomagał mu syn jego Haim Kalmanowicz.

Mordelia, Miastka, rodzaj owadów tęgo-pokrywych {Coleoptera), zaliczony do rodziny Mordellidae; wyróżnia się ciałem ku tyłowi zwężonem, zakończonem przysadką cienką, w kształcie żądła. Chrząszcze te trzymają się na kwiatach i w drewnie spróchniałem- wyróżniają się ruchem b. zwinnym. Rodzaj ten obejmuje przeszło 35 gatunków europejskich. Najpospolitsze: M. fasciata Eabr. — czarny o połysku jedwabistym i uwłosieniu szarem. Na ramionach plama i przepaska poprzeczna przez okrywy przechodząca, a na szwie przerwana gęstszem uwłosieniem. Długość — 5 mm. M. acideata L.—z uwłosieniem równomiernem, długość —4 mm. M. abdominalis Fabr. samej długości co i gatunek poprzedni z czerwonawemu gębą, nasadką rożków, przedniemi nogami i odwłokiem.

Morderstwo, ob. Zabójstwo.

Mordowoew Daniel, pisarz ros. (*1830 w Ziemi kozaków Dońskich—f 1905). Pochodzenia ukraińskiego. W r. 1854 ukończył wydział filologiczny w Petersburgu, poczem pracował nad statystyką w Saratowie, gdzie się zapoznał z zesłanym Kostamarowem (ob.). W r. 1859 zaczął od pisania wierszy, po których umieścił w pismach szereg przyczynków, przeważnie do dziejów kozactwa, samozwaństwa i rozbójnictwa w Rossyi; niektóre wyszły osobno, np. „Hajdamaczyna“ (Petersb. 1870 — 1884), „Samozwańcy“ (1867 i 1884), „Politiczeskija dwiżenja russkawo naroda" (1871); nie zawsze wytrzymując surową krytykę naukową, prace te, jako napisane z zapałem i pewnym rozmachem, miały powodzenie wielkie w kołach inte-ligencyi ros., zwłaszcza radykalnej. Wielki rozgłos zdobyła również powieść jego „Zna-mienija wriemieni“. Od końca 8-go lat dziesiątka napisał mnóstwo powieści historycznych, które szerszym kołom bardzo się podobały. Udatne są liczne jego wrażenia i wspomnienia z podróży po Palestynie, Armenii, Hiszpanii, Włoszech i t. d. Z popularnych szkiców M-a najbardziej znane są „Russkija żenszcziny“. Po ukraińsku napisał broszurę polemiczną „Za Kraszanku Pisanka P. Ol. Kuliszewi“ (Pet. 1882), oraz „Opowidannia“ (1885). Na wzmiankę zasługuje również książka: ,,Desiatiljetije russkawo ziemstwa‘‘ (1877).

Mordwa (kraj Mordia u Konstantego Por-firogenity, plemię Morde ns u Jornauda), najliczniejsze z plemion wschodnio-fińskich (według spisu jednodniowego (1897) — 1 023 841 osób, zamieszkujące głównie gub. Samarską (238 598), Symbirską (188 950), Saratowską (123 893), Tambowską (89 704) i Penzeńską (187 862), oraz w mniej zwartych masach gub. Kazańską (22 187), Niżegorodzką (53 093), Ufańską (37 289) i Orenburską (38 403). M. dzieli się na Er zó w, Mokszan i Karat a-j ó w. Najliczniejsi są Erzowie, zamieszkujący gub. Niżegorodzką (główne ognisko w okolicach wsi Terjuszewo) i Symbirską, tudzież niektóre wsi w gub. Tambowskiej i Penzeńskiej, oraz tworzący masę główną kolonistów mord-wińskich za Wołgą. Mokszanie są najbardziej oporni rusyfikacyi, skupiają się głównie w gub. Penzeńskiej (ognisko — w pow. Krasnosłobodz-kim) i Saratowskiej. Resztki Karatajów rozsiane są w gub. Kazańskiej i Symbirskiej. Erzowie różnią się od Mokszan nawet narzeczem. Naogół M. jest plemieniem bardzo ruchliwem, pracowitem, trudniącem się głównie rolnictwem, hodowlą bydła i pszczelnictwem. Pomimo narzuconego sobie prawosławia, w obrzędach trwale przechowuje wiele pozostałości z własnego kultu mordwińskiego i niejednokrotnie usiłowała otrząsnąć się z narzuconej sobie wiary i powrócić do wyznania przodków. Podobnież pomimo gwałtownych usiłowań ze strony administracyi w celu zrussylikowania, M. głęboko odczuwa swą odrębność i opornie zachowuje się względem zabiegów russyfika-torskich; pod względem cywilizacyi stoi wyżej od otoczenia rossyjskiego.—Dzieje: Niegdyś M. zamieszkiwała obszar między Wołgą, Oką, Surą i dopływami Mokszy. Dopiero pod napo-rem Wielkorusów posunęła się dalej na wschód. Pierwsze starcie z Rusią nastąpiło, według do-I kumentów, r. 1103, kiedy Jarosław ks. muroin-

1892 — 1895).

E. Chw.

ski odbył niepomyślną wyprawę na M-ę. Dopiero w w. XIII, po założeniu przez Ruś Niż-niego Nowogrodu, M. zaczęła ulegać Rusi. W tym wieku M. była już plemieniem osiadłem i rolniczem, posiadającem książąt własnych, własne miasta i grody (po lasach). Najazdy tatarskie osłabiły M-ę, choć ucierpieli na tem głównie Mokszanie, kiedy Erzowie, zasłonięci lasami, w dalszym ciągu zachowywali niepodległość i pomyślnie walczyli z Niżnim-No-wogrodem. R. 1377 pod wodzą ordyńskiego carewicza Arakszy M. odniosło nawet świetne zwycięztwo nad niżniogorodcami i wojskami Dymitra Iwanowicza ks. moskiewskiego nad rz. Pjaną. Ostatecznie M. uległa Rossyanom w w. XIV, a za Iwana Groźnego Jenikiejew, ks. Temnikowski wraz z całą M-wą uczestniczył już w wyprawie Moskwy na Kazań. Odtąd nastąpiła gwałtowna russyfikacya M-wy przez najeźdźców: ziemie mordwińskie porozdawano bojarom moskiewskim, ochrzczono na prawosławie masy i zrussyfikowano stany wyższe (nprz. ks. Bajuszewowie), To było powodem licznych powstań ze strony M-wy przeciwko zaborcom. M. czynnie uczestniczyła zawsze we wszystkich buntach i powstaniach, które na wschodzie Moskwy wybuchały, począwszy od Dymitra Samozwańca aż do Pugaczewa (ob.), a nawet do połowy w. XIX. I obecnie nawet M. jest żywiołem seperatystycznym w Cesarstwie. Prześladowania zmusiły M-ę do posuwania się wciąż na wschód: żyją obecnie nawet całemi wsiami na Syberyi (przeszło 20 000), w gub. Tomskiej i Jenisejskiej, tudzież w Azyi Środkowej (przeszło 130 000) w Akmolińskiem. — Por.: Alquist „Versuch einer mordwinischen Grammatik“ (Petersb. 1861); Paasonen „Mordwinische Lautlehre“ (Helsingfors, 1893); Heikel „Trachten u. Muster d. M.“ (Lipsk, 1897); Smirnow M. „M. istoriko - etnograficzeskij oczerk“ („Izw. Obszcz. Archeol. pri kazanskom Uniwjersitjetie“,

E. Chw.

Mordy, osada, dawniej m-czko, w gub. i powiecie siedleckim, stacya (Przymordy) kolei siedlecko-wołkowyskiej, kościół murowany z w. XVIII, przez Baltazara Ciecierskiego wzniesiony, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców, urząd i sąd gminny, browar parowy i pałac Zembrzuskich, nad stawem rozległym, z dawnego zamku przerobiony. Poczta w Siedlcach. Jarmarków 5. Ludności — 3 982 (w r.

1909), w tem 1 920 rn. i 2 062 kob., a według wyznań: 2 666 żydów, 1 284 katolików i 32 prawosławnych. Ludność trudni się rolnictwem, handlem i rzemiosłami na potrzeby miejscowe. M. na początku w. XV, jako wieś, należały do Koszyckich, z których Jan Koszycki założył tu r. 1408 kościół parafialny. Zięć Jana, Stanisław Korczewski, uzyskał r. 1488 od Kazimierza Jagiellończyka przywilej na zmianę wsi na miasto. Następnie drogą wiana i sprzedaży przechodzą M. kolejno do Hlebowiczów, Sapiehów, Ościkowiczów, nakoniec r. 1528 do króla Zygmunta I. R. 1552 Zygmunt August odstąpił M. Mikołajowi Radziwiłłowi, woj. wil., który niezwłocznie usunął z miejscowego kościoła proboszcza katolickiego i na jego miejscu osadził kaznodzieję kalwińskiego Szymona. Odtąd stają się M. jednym z ognisk ruchu reforma-cyjnego w Polsce. Dn. 6 czerw. r. 1563 Stanisław Lutomierski, superintendent antitrynitar-ski, małopolski, zwołał do M-d synod z powodu uroszczeń Stanisława Sarnickiego. Zgody wszakże nie osiągnięto. Od Radziwiłłów przeszły M-dy r. 1571 do Ciecierskich, następnie r. 1803 do Niemców, były nawet wianem córki Fryderyka - Wilhelma III pruskiego, małżonki Mikołaja I, ces. rossyjskiego, poezem, w drodze sprzedaży, dostały się Zembrzuskim. — Por. „Kłosy“ (t. XIV), „Słown. Gogr. (t. VI).

More (Morus) Tomasz, słynny statysta i publicysta angielski ( * 7 lut. 1478 w Londynie - f t-że 6 lip. 1535), wcześnie zwrócił na siebie uwagę; z adwokata został posłem do Izby Gmin (1504), szeryfem Londynu, członkiem Rady królewskiej (Privy Council). Henryk VIII darzył go względami, używał do misyi dyplomatycznych, nakoniec mianował go lordem kanclerzem Anglii (1529). Niezależność zdania, poczucie prawa, niedługo pozwoliły M-owi korzystać ze względów królewskich. Sprawy rozwodowe Henryka VIII, potępione przez M-a, sprawiły, że już r. 1532 złożył urząd kanclerza. Król żądał, aby M. zaprzysiągł, iż pierwsze małżeństwo królewskie jest bezprawne, że tylko potomkowie Anny mają prawo do spadku. M. nie chciał uznać słuszności rozwodu. Gdy odmówił przysięgi, osadzono go w więzieniu, gdy ponownie odmówił zaprzysiężenia aktów parlamentu z r. 1534; ogłaszających Henryka VIII za głowę kościoła anglikańskiego, oskarżono M-a o zdradę stanu i ścięto w wieży londyńskiej (Tower). — Pamięć o M-e przetrwała jako o autorze „Utopii“ (1516), bajki skreślonej z talentem nadzwyczajnym, poświęconej opisowi ludności szczęśliwej, mieszkającej „Nigdzie“. Utopia jest to wyspa na dalekim oceanie z drugiej strony Ameryki. Posiada kształ-sierpa księżycowego, liczy 54 miasta o zupełnie jednakowej organizacyi społecznej, języku, i obyczajach. Samorząd i miast tych oparty jest na zasadach następujących: każda grupa z 30 rodzin obiera swego naczelnika na czas jednego roku, Filarcha (od gr. cpoAyj); 10 filarchów słucha jednego protofilarcha. Dwustu fil. obierają księcia z liczby czterech kandydatów wskazanych przez naród. Książe obierany dożywotnio, może być usunięty, jeżeli staje się tyranem. Protofilarchowie tworzą radę przyboczną, rozstrzygają sprawy publiczne i sprawują sądy. Pprawy całej wyspy omawiane są w senacie zwoływanym corocznie do stolicy wyspy, Umorantum, obsyłanym przez każde miasto przez 3 mężów doświadczonych i star-

S. P.

adz.

szych. Pod względem społecznym panuje w Utopii komunizm; niema własności prywatnej, nawet mieszkania muszą być zmieniane co lat dziesięć; mieszkańcy jadają wspólnie. Każdy obowiązany jest pracować 6 godzin dziennie,

8 godzin przeznaczono na spoczynek nocny, resztą czasu rozporządza każdy dowolnie. Każdy musi dwa lata pracować na roli, a także uprawiać rzemiosło; przeważnie uprawia się szemiosło ojców; jeżeli kto obiera inne —przenosi go się do rodziny uprawiającej rzemiosło obrane. Zawody wyzwolone dostępne są tylko z woli narodu, na przeüstawienie filarchów. Prace niższego porządku wykonywają w Utopii ludzi z pokory religijnej, tytułem miłych Bogu uczynków; można do nich przymuszać niewolników (z jeńców wojennych, z przestępców skazanych na ciężkie roboty, z cudzoziemców skazanych na śmierć i tanio zakupionych przez utopistów). — Każdy ma prawo otrzymywać, co mu jest potrzebne dla rodziny z magazynów wspólnych, nic za to nie płaci; Utopia nie zna pieniędzy, ani wymiany. Czego Utopia nie zużywa, wędruje między biednych w innych krajach, albo może być sprzedane, przyczem pieniądze przechodzą do skarbca publicznego i jako fundusz zapasowy na wypadek wojny i najem żołnierzy. Utopia nie zna komunizmu kobiet, przeważnie panuje tu jedno-żeństwo; prowadzi się bilans zaludnienia; zbyt liczne rodziny (t. j. takie, w których jest więcej niż 16 mężczyzn) odstępują swój przyrost mniej licznym, albo bezdzietnym; na wypadek przeludnienia przekazuje się ludność miastom mniej zaludnionym; jeżeli Utopia liczyć będzie zbyt wielu mieszkańców, część zbywająca, wybrana zmuszona będzie do emigracyi.— M. poddaje krytyce organizacyę społeczną spółczesną sobie i w krytyce swojej zbliża się do postulatów socyalizmu. Nieraz go też w czasach najnowszych nazywano jednym z ojców socya- ■ lizmu. Własność prywatna prowadzi do bogacenia jednostek (niewielu) i do zubożenia ludności, pierwsi nie pracują wcale, natomiast większość pracuje nadmiernie w męce. Dlatego M. nazywa stosunki istniejące „stowarzyszeniem bogaczów, dbających pod osłoną prawa o interes własny i przywłaszczających sobie owoce pracy biednych“. Robotnik nie tylko jest źle płacony; nie ma zabezpieczenia na wypadek nędzy, starości, choroby. Własność tedy jest niesprawiedliwością i zamiast karać złodziejów, należałoby układać ustawy, które usuwają przyczyny kradzieży.—Krótki szkic powyższy odsłania głęboki rozum stanu M-a, jego fantazyę i talent nadzwyczajny. „Utopia“ wywołała wielkie poruszenie umysłów; szereg długi naśladowców szedł śladami M-a (chodzi do dni naszych i długo jeszcze chodzić będzie) np. Campanella, Harrington, Cubet, Bellamy i t. d. „Utopia“ nie jest bajką tylko; jest to obraz idealnego

Wiel. Eac. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 376a

społeczeństwa, widzianego pod kątem rozumu stanu; jednocześnie zwierciadło błędów i wad ustroju rzeczywistego, w którym żył M. Czas późniejszy pokazał, że wiele postulatów M-a, które wydawały się fantastycznemi — zostało zrealizowanych.—Wydanie pierwsze „Utopii“ pochodzi z r. 1516 (w Lowanium) „Libellus vere aureus nec minus salutaris qnam festivus de optimo reipublicae statu deque nova Insula Utopia authore clarissimo viro Thoma Moro“. Książka entuzyastycznie przyjęta wydawana była następnie: 1517 (Paryż), 1518 (Bazylea), 1548 (Lowanium), 1555 (Kolonia). Przekład niemiecki już 1524 (Bazylea). W końcu w. XIX zajęto się na nowo czytaniem i wydawaniem „Utopii“. Doskonały przekład niemiecki ogłoszono z dodatkiem bibliograficznym w „Lateinische Litteratur - Denkmäler des XV u. XVI J.“ (tom XI, Berlin 1895, przez V. Michelsa i M. Hermanna, z artykułem prof. T. Zieglera). Przekład angielski ogłoszono w Oksfordzie: „The Utopia of Sir Th. M.“ (1895). Istnieją także tanie przekłady niemieckie. — Literatura o M-e i „Utopii“ nader obfita: Bridget „The life and writings of Th. M.“ (1892); Hutton „Sir Th. M.“ (Londyn 1895); Kantsky „Th. M. u. seine Utopia“ (1888, wyd. 2-e 1907); Kaufmann „Utopias or schemes of social improvement from Sir Th. M.“ (Londyn 1879); Kleinwächter „Die Staatsromane“ (Wiedeń 1891); Mohl „Geschichte und Litteratur der Staatswissenschaften“ (tom I); Vallat „La vie et les oeuvres de Th. M.“ (1887); tenże „Th. M. et son oeuvre immortelle“ (1891). Nader pięknie Świętochowski w pracy „Utopie“ (Warszawa, 1910, 31 nast.).

More Henryk, filozof (* 1614 w Gran-hamie —f 1687 w Cambridge). W dziele swym (niezupełnem) p. n. „Enchiridion metaphysicum“ (1684) stworzył systemat mistyczny o odgłosach nowoplatońskich, oparty na fizyce Para-celsa, Kabale i teozofii van Helmonta (ob.). Według tej metafizyki wszechobecność Boga jest natury przestrzennej, a przestrzeń nieskończona jest istotą niemateryalną, niejako duszą świata, pośredniczącą między Bogiem a ma-teryą. Zuaczenie tej nauki dla historyi filozofii zasadza się na wpływie, który wywarła na Newtonowskie określenie przestrzeni jako sensor ium commune bóstwa. W wymienionem dziele M-a występuje też poraź pierwszy pojęcie wymiaru czwartego. Dzieła zbiorowe M-a wyszły w 3 t. (Londyn 1679).—Bibl. Rob. Zimmermann „Henry M. und die vierte Dimension des Raumes“ (Wiedeń 1881).

More Anna, autorka (* 1745 w Stopleto-nie —1833 w Cliftonie) już w 17-ym r. życia wystąpiła ze sztuką teatralną „The searsh after hapiness“, po której w r. nast. ukazał się dramat „The inflexible captive“. Garrick (ob.) skłonił ją do poświęcenia się literaturze i za-

w Morlaix (dep. Finistère)—f w Laun w Czechach 2 wrześ. 1813) wojownik b. wybitny. Będąc urzędnikiem sądowym w Rennes w r. 1792 stanął na czele bataljonu ochotników; w r. nast. będąc już wtedy generałem brygady, pod Pirmasens wsławił się natarciem na bagnety, wykonanym na Prusaków; w r. 1794, jako generał dywizji, odznaczył się chlubnie podczas wyprawy belgijskiej, również w r. nast. w Hollandyi. W r. 1796 otrzymał dowództwo naczelne nad armją Reuu i Mozelli, działającą przeciwko Austryi. Ruchami dobrze obmyślonemi, oraz wykonanemi zręcznie i szybko, wyparł wodza austryackiego, Wurmsera, do Mannheimu; w d. 24 czerwca pod Kehlem, naprzeciwko Strasburga, przeprawił się pomyślnie przez Ren; d. 5 lipca pobił Austrya-ków Latoura pod Rastattem, dnia zaś 9 arcy-księcia Karola pod Malschem i zwycięzko posunął się naprzód wzdłuż brzegu prawego Dunaju, przedarłszy sie poprzednio przez góry Schwarzwaldu. Zajęcie linji rz. Izary ułatwiło mu zawarcie w d. 7 wrześ. umowy korzystnej z Bawaryą w Pfaffenhofen. Powodzenie jego wstrzymała klęska poniesiona przez geuer. Jourdana pod Würzburgiem. Zmuszony do odwrotu, wykonał go po mistrzowsku, bijąc po drodze Austrjaków pod Biberachem (2 paźdz.) i pod Schliengen (24 paźd.) i w ostatnich dniach października szczęśliwie przeszedł za Ren pod Hiiuingen. W r. 1797 znów walczył na brzegu prawym Renu. Gdy w r. 1799 wojna ponownie rozgorzała, dowodził Francuzami we Włoszech przeciw Austryakom i posiłkującym ich Rossyanom pod Suworowem; mimo męstwa i zdolności nie miał wtedy powodzenia, mając przed sobą przeciwnika liczebnie silniejszego i zaopatrzonego we wszystko, gdy wojsko jego wskutek niedbalstwa i niedołęstwa rządu paryskiego, cierpiało niedostatek. — Oburzony na Dyrektoryat, któremu słusznie przypisywał niepowodzenie swoje, przyłączył się do gener. Bonapartego i dopomógł mu do wykonania zamachu stanu w d. 18 Bru-maira. Otrzymawszy potem dowództwo naczelne nad armją Renu, na końcu kwietnia r. 1800 przeprawił się po raz trzeci przez tę rzekę, mając na rozkazy 90 000 wojska. W maju, nacierając na Austryaków pod wodzą Kraya i gnając ich przed sobą, zadał im klęski kolejne pod Stockach, Engen, Möskirch, Biberach i Ulmem; przekroczył Dunaj i po walkach zwycięskich pod Höchstädtem, Nördlingen i Neu-burgiem, otworzył sobie drogę swobodną do rz. Inn. Wobec tego Austryacy zawarli z nim w d. 15 lipca zawieszenie broni w Porsdorfie. Zaczęto rokowania o pokój; skoro się jednak układy te rozbiły w listopadzie, M. ponownie przeszedł do działań zaczepnych i w d. 3-go grudnia odniósł zwycięstwo stanowcze pod Hohenlinden; pod rozkazami jego walczył tam Moreau Jan Wiktor ( * 11 sierp. 1763 legion polski Kniaziewicza i przyczynił się

mieszkania w Londynie, a wprowadził ją do koła ludzi wybitnych ówczesnych (Reynolds, Burke, Johnson). R. 1777 ukazała się jej tragedya „Perey“, a r. 1779 dramat „The fatal falsehood“. Po śmierci Garricka poświęciła się wraz z swe-mi siostrami wychowywaniu dzieci opuszczonych i pisywała rzeczy pedagogiczne, jak „Strictures on the modern system of female education“ (Londyn 1799, 2 t.) i „Coelebs in search of a wife“ (powieść, 3 809, 2 t.; wyd. 16-e, 1826). Pozostawiła 10 000 f. st. na cele dobroczynne. Dzieła zbiorowe wyszły w 1. 1801 (8 t.), 1818 (19 t.), 1830 (11 t.). Wybór dzieł w 1. 1847—49 (9 t.). Korespondencyę wydał Roberts (1838, 4 t.). Życiorysy napisali: Anna Buckland (Londyn 1882), Karol Yonge (tamże 1887).

adz.

Morea, wyspa na oc. Wielkim, ob. Eimeo.

Morea nazwa obecna Peloponezu starożytnego (ob.), półwyspu greckiego. Nazwa ta wywodzi się od słowiańskiego wyrazu more (tnorze), albo od nazwy Romea przez przestawienie spółgłosek, albo też ze średniowiecznego m-ta Mo-ryas (obecnie Muria) w Elisie.

Moréas Jan ( * w Atenach 15 kwiet. 1856) poeta symbolista. Jest synem prawnika greckiego, nazwisko zaś jego właściwe Papa-diamantopulos, które zmienił na M. sfran-cuziawszy zupełnie, będąc od dziecka wychowywany po francusku. Wysłany przez ojca do Paryża, aby się kształcić na prawnika, od r. 1882 oddał się tam zupełnie poezyi. Już w pierwszych utworach „Les Syrtes“ (Paryż 1884) i „Les Cantilènes“ (t-że 1886) występuje jako symbolista czystej wody, talentem niemałym obdarzony. W r. 1886 ogłosił powieść „Le thé chez Miranda“, nieomal zgoła niezrozumiałą, a w niej wspólnie z P. Adamem stara się kierunek symboliczny zaprowadzić i w prozie. Poezye „Le Pèlerin passioné“ przypominają Ronsarda (ob.); poezye M-a najdoskonalsze wyszły w r. 1905 p. u. „Stances“ w 6 księgach. Dla teatru starożytnego w Orange (ob.) przerobił, posługując się przytym językiem arcbaizującym „Ifigenię w Aulidzie“ Eurypidesa (ob.), którą później wystawiono również z powodzeniem w Odeonie paryskim. M. jest może najzdolniejszym symbolistą francuskim.— Por. J. de Gourmont „Jean M.“ (Paryż 1905).

ad z..

Red.

Moreau Jan Michał z przydomkiem le Jeune (młodszy] ( * w Paryżu 1741 — f 1814) rysownik i rytownik biegły, uczeń Le Lorraina i Lebasa, ilustrował przeważnie dzieła pisarzów klasycznych francuskich, a rysunek jego odznacza się wykonaniem wytwornym,, pełnym wdzięku oraz pomysłowością efektowną. W ,r. 1788 został członkiem Akad. Sztuk pięknych, w r. 1797 profesorem szkół centralnych. Wykonał przeszło 2 000 prac większych i mniejszych.

Red.

niemało do powodzenia dnia tego. Po klęsce tej, Ąustrya, nie zdolna chwilowo do wojny dalszej, musiała prosić o pokój, który też zawarto w Lunevillu. — Stosunek z początku dobry z pierwszym konsulem zaczął się psuć pomału. Napoleon okiem zazdrosnym patrzył na sławę wojenną zwycięscy z pod Hohenlinden, nie podobały mu się też zasady skrajnie republikańskie, do których się M. jawnie przyznawał; do tego przyłączyły się oskarżenia i podejrzenia, że M. nie zupełnie był obcy spiskom knutym przez gen. Pichegru i Cadoudala, a chociaż dowodów jawnych przeciwko niemu nie miano w ręku, uwięziono go d. 4 lut. r.

młodszego w wydziale lekarskim, następnie posunięto go na bibliotekarza głównego. W r. 1814 otrzymał katedrę historyi medycyny, nadto w r. 1817 został profesorem bibliografii lekarskiej; gdy w r. 1826 zamknięto w Paryżu czasowo wydział lekarski utracił oba te stanowiska.— M. napisał b. wiele będąc spółpracownikiem wyd. „Diction, des sciences méd.“ i wielu pism lekarskich, oprócz tego „m. in. wydał osobno: „Essai sur la gangrène humide des hôpitaux etc.“ (Paryż 1796), „Histoire naturelle de la femme etc.“ (t-że 1803; 3 t.), „Traité histor. et prat. de la vaccine etc.“ (t-że 1801) i „Frag-mens pour servir à l’histoire de la méd. des maladies mentales et de la méd. morale“ ^t-że 1812; ser. 2-ga, 1814).—Por.; „Diet. hist.“ (III,

Dr. J. P.

Moreau de Jonnès Aleksander (* 19 mar. 1778 pod Rennes — f w Paryżu 28 mar. 1870) marynarz i ekonomista zasłużony. Ukończywszy szkoły w Rennes, w r. 1792 wstąpił jako ochotnik do bataljonu dep. Ille-et-Vilaine, w r. nast. przeszedł do służby w artyleryi marynarki; służbę tę odbywał w Tulonie, na w. Martynice, na Antyllach, w Irlandyi, na w. San-Domingo i na pełnym morzu. W r. 1809 dostał się do niewoli angielskiej i do Francyi powrócił dopiero w r. 1814, poczem znów odpłynął na w. Martynikę. Od r. 1815 do 1822, w stopniu oficera sztabowego, otrzymał posadę w ministeryum marynarki i zajmował się pracami statystycznemi oraz topograficznemi, w r. 1828 mianowano go dyrektorem biura statystycznego w ministeryum handlu. Dnia 3 lut. r. 1849 został wybrany członkiem Akad. nauk moralnych i politycznych. M. jest autorem wielu dzieł słusznie cenionych, m. in. ogłosił: „Essai sur l’hygiène militaire des Antilles“ (Paryż 1816); „Tableau du climat des Antilles“ (t-że 1817); „Précis topogr. et géologique sur Pile de la Martinique“ (t-że 1817); „Histoire physique des Antilles françaises“ (t-że 1822); „Mém. s. 1. déboissement des forêts“ (t-że 1825); „Le Commerce au XIX siècle“ (t-że 1827); „Statistique de l’Espagne“ (t-że 1834); „Statistique de la Grande-Bretagne et de l’Irlande“ (1838); '[„Recherches stat. s. l’esclavage colonial“ (t-że 1841); „Éléments de statistique“ (t-że 1847); „Stat. de l’agriculture de la France“ (t-że 1848); „Stat, des peuples de l’antiquité“ (t-że 1851); „Stat. de l’industrie de la France“ (t-że 1856); „État économique et social de la France depuis Henri IV jusqu’à Louis XIV“ (t-że 1867) i pamiętniki p. n. „Aventures de guerre du temps de la République et du Consulat“ (t-że 1859; 2 t.; wyd.

Red.

1804 i oskarżono o zdradę stanu. Sąd, ulegając woli Napoleona, który sam w winę oskarżonego nie wierzył, skazał M. tylko na dwa 604) i Dechambre (XI, 357). lata więzienia, Napoleon zaś wyrok ten samowolnie zmieuił na wygnanie z Francyi. M. wyjechał wtedy do Ameryki Półn. i osiadł tam w Morsville pod Trentonem. Na wiosnę roku 1813, zaproszony przez Aleksandra I, aby mu pomógł zwalczyć Napoleona, M. wstąpił do służby rossyjskiej i został generał - adjutantem cesarza. Radami i doświadczeniem wojennem wspierał sprzymierzonych, walczących przeciwko Napoleonowi, ale równocześnie i przeciwko ojczyźnie jego, o czym M., zaślepiony nienawiścią, snadź zapomniał. W bitwie pod Dreznem, od której stoczenia M. odradzał, kula armatnia, zaraz na początku bitwy d. 27 sierp, strzaskała mu obie nogi w chwili gdy z cesarzem Aleksandrem rozmawiał. Pomimo odjęcia nóg strzaskanych i opieki najstaranniejszej umarł po tygodniu w miejscowości Laun na granicy czesko - saskiej, gdzie go przewieziono.

Na miejscu gdzie go kula ugodziła pogrzebano nogi jego odjęte, a ks. Repnin w r. 1814 nad niemi wzniósł mu pomnik; ciało generała przewieziono do Petersburga i tam je pogrzebano. — Król Ludwik XVIII owdowiałej pani M. nadał tytuł marszałkowej, a samego M. uczcił pomnikiem wzniesionym r. 1819 w Paryżu. —M. był wodzem o zdolnościach wojskowych miary niezwykłej, uzdolnienia politycznego nie posiadał zgoła, charakter zaś jego był słaby i chwiejny.—Por. Beauchamp „Vie politique, militaire et privée du général M.u (Paryż 1814); „Procès instruit par la Cour de justice criminelle contre G. Pichegru, M. etc.“

(t-że 1804, 8 r.); Doutenville „Le général M.“

(t-że 1899) i Picard „Bonaparte et M.“ (t-że

1905).

Dr. J. P.

Moreau (de Tours) Jakób Józef (* w

3 czerwca

Moreau (de la Sartlie) Jakób Ludwik (* w Montforcie [dep. SartheJ 28 stycz. 1771 — f 3 czerw. 1826) początkowo chirurg, następnie bibliograf i historyk. Zawodowo wykształ- i nowe Leona Saya (t-że 1893). cił się w Paryżu, poczym wstąpił do służby

wojskowo-lekarskiej, którą opuścić musiał wsku- j Montrésorze [dep. Indre-et-Loire] tek okaleczenia ręki prawej; osiądł wtedy w Pa- 1804—f w Paryżu 26 czerw. 1884) psychiatra ryżu i dosyć prędko zasłynął jako krytyk i pi- słynny i bardzo zasłużony. Początkowo kształ-sarz uczony. Otrzymał posadę bibliotekarza cił się w Tours, następnie od r. 1826 w Pa-

Dr J. P.

Red.

Red.

Rcd.

ryżu, tam też w r. 1830, po obronieniu rozpr. „De 1’iniiuence du physique relativement aux désordres des facultés intellectuelles“, dyplom doktorski otrzymał. Do r. 1832 był lekarzem domowym (Interne) w Charenton przy Esquiro-lu (ob.), poczem odbywał podróże dalekie, zwłaszcza też na Wschód, a z nich przywiózł mnóstwo spostrzeżeń tyczących się chorób umysłowych; ogłosił je po powrocie w „Annales méd -psychol.“, „Revue de l’Orient“ i w „Bullet, de la Soc. orientale“. W r. 1840, zwyciężywszy w konkursie, został lekarzem pomocniczym (Adjoint) w Bicêtre pod Paryżem; wkrótce po-tym powołano go na kierownika zakładu dla obłąkanych, założonego w Ivry przez Esquirola, później został jego spółwłaścicielem. Zajmował również do śmierci posadę ordynatora w zakładzie „Salpêtrière“.—M. należy do grona najwybitniejszych psychiatrów francuskich i wszech-europejskich. Z mnóstwa prac jego b. cennych wymieniamy tylko: „Les facultés morales considérées an point de vue médical“ (1836); szereg „Mémoires sur la folie raisonnante envisagée sous le point de vue médico-légal“ (w „l’Es-culape“ 1840); „Recherches sur les aliénés en Orient“ (w „Annales méd.-psych.“ 1843); „Du haschich et de l’aliénation mentale“ (1845); „De l’étiologie de l’épilepsie et de son traitement“ (1854); „La psychologie morbide dans ses ropports avec la philosophie de l’histoire“ (1859) i „Traité prat. de la folie névropathique (vulgo hystérique)“ (1869). W r. 1843 należał do założycieli „Annales méd.-psych.“ a po kilku latach również i do wydawców „Union méd.‘‘ i oba te wydawnictwa zasilał pracami swemi.—Por.: życiorys w,,Annales méd psych.“ (Ser. 7-a, VI, 1887, 112—145).

Moreau Gustaw ( * w Paryżu 6 kwiet. 1826 —f t-że 19 kwiet. 1898) artysta - malarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w paryskiej Szkole sztuk pięknych, będąc zarazem uczniem Picota. Rozgłos pierwszy sprawił mu obraz wielki: „Ucieczka Daryusza po bitwie pod Arbe-lą‘‘, i scena z „Pieśni nad pieśniami“ (muzeum w Dijonie). Na zamówienie rządu wymalował: „Ateńczyków wydanych na łup Minotaura w labiryncie kreteńskim“ (wystawa wszechświatowa paryska 1855); w r. 1864 wystawił Edypa ze Sfingą, poczym ukazał się szereg długi obrazów treści bądź mitologicznej, bądź biblijnej, w których panuje skłonność do mistycyzmu, smętność tęskna i świetność wykonania. Obrazy jego odznaczają się też bogactwem architektury namalowanej, indyjskiej, egipskiej, perskiej, assyryjskiej, japońskiej lub chińskiej. Dzieła jego główne: „Orfeusz rozszarpany przez Majnady“ (1865, muzeum Luksemburskie w Paryżu), „Rumaki Dyomedesa“, „Prometeusz“, „Porwanie Europy“ (1869), „Herkules w walce z hydrą lernejską“ (1878); „Podrzucenie Mojżesza“, „Jakób walczący z aniołem“, „Psalmista Dawid“, „Chrystus w Ogrójcu“, „Wenus Anadyomeue“, „Helena“, „Pazyfae“, „Młodzieniec i Śmierć“, oraz „Chimera“. Z zamiłowaniem szczególnem malował kilkakrotnie Salome, córkę Heroda (muzeum Luksemburskie). Dom swój z 797 obrazami olejnymi, 349 akwarelami i z przeszło 7 000 rysunków i szkiców zapisał miastu Paryżowi pod warunkiem, że utrzymywać go będzie jako muzeum jego imienia. —Por. Ary Renan „Gustave M.“ (Paryż 1901).

Moreau Adryan ( * w Troyes 1843) arty-sta-malarz, uczeń Pilsa, uprawiający malarstwo historyczno-rodzajowe nie bez powodzenia. Po raz pierwszy prace swe wystawił w Salouie paryskim r. 1868; jest także akwarelistą biegłym, oraz ilustratorem cieszącym się uznaniem.

Moreau de Tours Jerzy ( * w Ivry 1848—Ł 1901) artysta-malarz. M. pierwotnie zajmował się nauką prawa, lecz porzucił ją, aby zostać malarzem, kształcił się zaś w paryskiej Szkole Sztuk pięknych, głównie pod przewodnictwem Cabanela (ob ). Z dzieł jego ważniejsze: „Carnot w bitwie pod Wattignies“ (1883); „Szturm do bastyonu Małachowa“ (1888); „W traktyerni“ (1893). W skutek porażenia musiał przerwać szerszą działalność artystyczną na kilka lat przed śmiercią i malował odtąd tylko rzeczy drobne i portrety.

Morecambe, 1) m-to i miejscowość kąpielowa w Lancashire w Anglii nad zotoką M., 7000 m-ców.—2) zatoka morza Irlandziego, podczas odpływu możliwa do przejścia pieszo. U jej liścia leżą na płn. Barrow, na płd. Fleetwood.

Morecki Łukasz (zwany też Ł-m z Morki, Morką, po łac, zaś Lucas Moretius a. Muretius) lekarz, doktór filozofii i med. (f w Gnieźnie 1593), czy był także dokt. teologii, jak twierdzi Kośmiński, jest rzeczą wątpliwą, również niepewna jest przynależność jego do wydziału lekarskiego, jako też kanonikat jego w Krakowie; natomiast jest rzecz pewna, iż w 1. 1571 —1584 był rajcą krakowskim i kilka razy sprawował obowiązki burmistrza, w roku zaś 1573 obrała go rada prowizorem kościoła Maryackiego; d. 2 grud. r. 1575 kierował obroną dwu bram m. Krakowa t. j. drugiej i trzeciej od sławkowskiej; w r. 1578 d. 2 grud. król Stefan Batory M-go mianował lekarzem swym, nadając mu przy tern prawo zrzeczenia się godności i obowiązków miejskich, o ile to uzna za korzystne dla siebie, oraz uwalniając dom jego od postojów. Zanim został lekarzem królewskim, M. pełnił obowiązki te na dworze wojew. krak. Piotra Zborowskiego. W roku 1584 d. 25 wrześ. instalowany był na kanonika gniezieńskiego i przeniósł się do Gniezna, gdzie po latach dziewięciu życiu dokonał. Czy M. był rzeczywiście duchownym nie jest rzeczą pewną, ponieważ wówczas nadawano kanonie nieraz także osobom świeckim, ale jest także możliwe, iż owdowiawszy przyjął świę-

cenią kapłańskie, za czym okoliczności pewne przemawiają.—Prawdopodobnie lekarz krakowski Łukasz Murka, wymieniony przez Ko-śmińskiego (1. c. 338) jest tąż samą osobą jak nasz M.—Por.: Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (334); Giedroyć „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ C I, 149) i Lachs „Kronika lekarzy Krak. do końca w.

Dr J P.

Red

st. p.

prawnym. M. in. napisał: „Traité des maladies mentales“ (Paryż 1852 —1853, 2 t., wyd. 2-e, 1860); „Traité de dégénérescences physiques, intellectuelles et morales de l’espèce humaine“ (t-że 1857 z atlasem); „Influence de la constitution géologique du sol sur la production du crétinisme“ (t-że 1855); „Mélanges d’anthropologie pathologique“ (Rouen 1859); „Le no-restraint ou de l’abolition des moyens coercitifs dans le traitement de la folie“ (Paryż 1861); „Traité de médecine légale des aliénés“ (t-że 1860) i „De la formation des types dans les variétés dégénérées“ (Roneu 1864). —Por.: „Archives génér.“ (1873) i „Biogr. Lex. d. hervorr.

Dr J. P.

Red

Red.

XVI“ (Kraków 1909, 61).

Moreelse Paweł (* 1571 w Utrechcie —• f t-że 19 mar. 1638), artysta-malarz. M. był uczniem Michała Mierevelta z Delftu, a w r. 1596 cech malarski w Utrechcie przyjął go jako mistrza. Malował obrazki mniejsze treści religijnej, przeważnie zaś portrety; utwory jego najlepsze przechowują galerye w Rotterdamie, Amsterdamie, Zwierzynie i Hadze.

Morel E u g e n i u s z, pisarz francuski, zasłużony w dziedzinie bibliotekoznastwa, gorący zwolennik wolnych bibliotek amerykańskich (* w Paryżu 1869); początkowo adwokat, później bibliotekarz w Bibliotece Narodowej (od 1892), współredaktor „Revue d’art dramatique“ (1900—3), powieścio- i dramatopisarz nader płodny; w ostatnich latach poświęcił się w szczególności zwalczaniu rutyny w bibliotekarstwie i organizacyi bibliotek francuskich oraz propagandzie demokratyzacyi bibliotek w duchu amerykańskim. Założył w tym celu „Ligę“ (Ligue pour la librairie publique) w roku 1911 zorganizował też cykl wykładów p. n. „Les Bibliothèques Modernes“ w „Szkole Nauk Spółczesnych“ w Paryżu (1910 —11).—Pisma; „Bibliothèques“ (1908, 2 tomy), „La librairie publique“ (Paryż 1910). Powieści: „L’ignorance acquise“, „Artificielle“, „Les ßoers“. „Les Morfondus“ (ogółem 9) i sześć dramatów („Dans la nuit“, „Terre d’épouvante“).

Morel Benedykt August (* w Wiedniu 22 listop. 1809 —f 30 maja 1873) b. wybitny psyhiatra francuski. Wykształcił się w Paryżu, gdzie uczęszczając na wykłady uniwersyteckie na życia zarabiał dawaniem lekcyi jęz, angielskiego i niemieckiego. W r. 1839 tamże osiągnął dyplom po obronieniu rozpr. ,,Questions sur les diverses branches des sciences médicales“; w r. 1841 został asystentem w „Salpêtrière“.

L. 1843- 1845 spędził na podróżach po Niderlandach, Szwajcaryi, Niemczech i Włoszch, badając urządzenia domów dla obłąkanych. W roku 1848 został dyrektorem zakładu dla chorych umysłowych w Maréville (dep. Meurthe), który podniósł i ulepszył znakomicie; w r. 1856 stanowisko takie samo zajał w Saint-Yon (dep. Seine-Inférieure), poczym odbył podróż do Anglii, poświęcononą głównie zbadaniu systemu No restraint (ob.), którego był zwolennikiem i krzewicielem. Po powrocie powołano go na członka komisyi badającej w Paryżu przyczyny wola (ob.) i karłactwa (ob.). M. w pracach swych zajmował się najbardziej badaniem przyczyn chorób umysłowych oraz znaczeniem ich

Aerzte“ (IV, 283).

Morela (Prunus Armeniaea, Armeniaca vulgaris) roślina (drzewo) z rodziny Różowatych (Rosaceae), pierwotnie pochodzące z Azyi. Wyrasta na 3 — 4 metrów, z powierzchowności podobne do śliwy, liście ma nieomal sercowa-te, zaokrąglone, zakończone kończasto, na brzegu ząbkowate. Kwiaty białe, ułożone w wią-zeczki. Owoc mięsisty, zawierający pestkę dość wielką, zwykle okrągły, albo jajowaty, z rowkiem po jednej stronie, pokryty skórką delikatną, pokrytą puszkiem, barwa mniej lub więcej żółta. Ogrodnicy wyhodowali b. wiele odmian M-i, uchodzących za owoc smaczny, chociaż nie dorównywają nietylko brzoskwiniom, ale nawet dobrym śliwkom. — Z pestek można otrzymywać olej, z nich też bywa pędzona wódka o smaku i zapachu migdałów gorzkich. Drewno żółte, dosyć twarde, nadaje się do robót tokarskich.

Morel-Fatio Antoni Leon (* 1810 w Rouen—f nagle 1871 w Paryżu), malarz widoków morskich. Jako człowiek bogaty odbywał podróże dalekie, zwiedził Anglię, Algieryę, Włochy, Tunis, morza Śródziemne i Bałtyckie, przyczym miał sposobność obeznać się w szczegółach najdrobniejszych urządzeń i budowy statków morskich. Z wycieczek tych przywiózł mnóstwo szkiców i rysunków, które mu później służyły do tworzenia obrazów słusznie cenionych. W r. 1849 mianowano go konserwatorem muzeum marynarki w Luwrze; na stanowisku tem pozostawał do śmierci, a zasłużył się na nim wielce przez sporządzenie katalogu znakomitego powierzonych sobie zbiorów, jako też przez pomnożenie ich okazami z dziedziny etnografii. Z liczby b. znacznej obrazów jego wymieniamy: Widok wyspy Wight, Przystań Algieru, Tanger, Wyspy Balearskie, Bomarzund, Saint-Jean d’Ulloa, Polowanie na foki w Norwegii, Zima przed Kinburnem, Fregata uchodząca przed burzą, Burza pod Saint-Valéry-en-Caux i Statek rybacki z Trouville.

Morel-Fatio Alfred, uczony (* 1850 w Strasburgu), sekretarz szkoły archiwów (École des Chartes) w Paryżu i prof. Sorbony. Prace jego obracają się głównie w dziedzinie historyi i literatury hiszpańskiej. Wymienić z nich

adz

adz.

adz.

133).

pomnik w Medyolanie.

100).

ad/..

należy: „L’Espagne au XVI et au XVII siècle“ (Paryż 1878), „La comédie espagnole du XVII siècle“ (t-że 1885), „Études sur l’Espagne“ (1888—1890, 2 t.), „Recueil des instructions données aux ambassadeurs et ministres de France en Espagne“ (1894—98,2 t.).

Morelia, m-to gł. w stanie Michoacan w Meksyku pod 19°42’ szer. pin., 1950 m. n. poz. m., połączone koleją żelazną z Meksykiem, Guanajuato i Patzcuaro, otoczone ogrodami owocowymi i kwiatowymi, o klimacie wspaniałym. Katedra, seminaryum duchowne, szkoła wyższa, fabryki bawełniane, tytuniowe i papierosów, browar; 37 278 m-ców (w 1910). —Założone roku 1541 pod nazwą Valladolid przezwane M-ą dopiero r. 1828 na cześć księdza Morelosa, jednego z głównych dowódców powstańczych.

Morelia, m-to w prow. Castellon w Hiszpanii: zamek, mury obronne z wieżami, fabryki sukna i płótna, farbiarnia, ok. 7 000 m-ców.—

M. odegrała rolę niemałą w wojnach karlistow-skich; Cabrera (ob.) otrzymał tytuł hrabiego de M.

Morelli Jakób (* w Wenecyi 14 kwietnia 1745—y t-że 5 maja 1819), bibliograf uczony. M. by konserwatorem biblioteki św. Marka w mieście rodzinnem i ogłosił mnóstwo prac bibliograficznych, katalogów, opisów dzieł rzadkich i rękopisów, wydał też teksty różne nieznane, lub w odpisach poprawniejszych, bądź osobno, bądź w wydawnictwach peryodycz-nych. —Por.: „Elogio di G. M.“ w Zannoniego „Storia dell’ Acad. della Crusca“ (1848,

Red.

Morelli Jan (* 25 lut. 1816 w Weronie— f w Medyolanie 28 lut. 1891), historyk sztuki. Kształcił się Bergamie i w Aarau (Szwajcarya), następnie w uniwersytecie monachijskim zajmował się naukami przyrodniczemi, wówczas zawarł też znajomość z B. Genellim (ob.), który w nim wzbudził zamiłowanie do sztuk pięknych. Zwiedziwszy Erlangen i Berlin udał się do Neuchâtelu, aby z Agassizem (ob.) badać ruchy lodowców, Wykształcenie uzupełnił w Paryżu i Sienie oraz podczas podróży licznych, bądź we Włoszech, bądź po za ich granicami. W r. 1848 uczestniczył w ruchu narodowym włoskim; w r. 1859 rząd piemoncki mianował go dowódczą gwardyi narodowej w Magencie. W 1. 1860—1870 zasiadał w parlamencie jako poseł Bergama, a w r. 1873 został senatorem królestwa włoskiego. W 1. 1874—76 pod imieniem przybranym Iwan Lermolieff ogłosił w „Zeitschrift f. bildende Künste“ pierwsze prace swe o sztuce, następnie pod tymże pseudonimem wydał „Die Werke italienischer Meister in den Galerien v. München, Dresden u.

Berlin“ (Lipsk 1880) i „Kunstkritische Studien üb. italienische Malerei“ (Lipsk 1890 — 1893). Galeryę obrazów własną, b. zasobną, zapisał M. miastu ojczystemu. R. 1895 wzniesiono mu

Red,

Morelly, pisarz polityczny francuski utopista społeczny. O życiu jego nic nie wiadomo. Pomino że prace M-go cieszyły się wielkim uznaniem, nie wiadomo z pewnością, kiedy i gdzie się urodził i kiedy umarł. Przypuszczają, że zgasł w r. 1769. Prace M-go. „Essai sur l'esprit humain“ (1743), „Le Prince de délices du coeur ou Traité des qualités d’un grand roi et système d’un sage gouvernement“ (1751) — dzieło, w którem poraź pierwszy M. wyłożył zasady komunizmu społecznego, „Le Naufrage des îles flottantes ou la Basilade“ (1753, 3 tomy) obraz szczęśliwego społeczeństwa, żyjącego według praw natury, wkońcu: „Le Code de la Nature ou le véritable esprit et ses lois“ —najważniejsze i najlepiej wykończone dzieło M-go, w którem domaga się uspołecznienia środków wytwórstwa. Wzoruje się M. na Platonie, na Morusie, na Campanelli. Ostatnia jego praca była punktem wyjścia utopizmu francuskiego z końca w. XVIII i pierwszej połowy w. XIX. Pięknie wyłożył teorye M-go Świętochowski w „Utopje“ (Warszawa 1910, str. 93—

st. r.

Morelos 1) stan Meksykański na płd. wsch. od stanu Meksyk, z którego dopiero w r. 1869 został wyłączony, obszaru 7 082 km. kw., o ludności 161 697 (1900); teren wznosi się od Tierra calente do Popokatepetlu i ma charakter wulkaniczny. W dolinach żyznych, o klimacie zwrotnikowym uprawiają trzcinę cukrową (w r. 1901 20,9 milj. kg. cukru), kawę, ! kukurydzę i ryż. Znane są również kopalnie srebra, a napotyka się też marmur, alabaster i jaspis. Linia kolei Meksyk - Balzas przecina stan. M-to gł. Cuernavaca (ob.); 2) M-to M. (inaczej Cuautla M.) w odległości 130 km. na płd. wsch. od stolicy stanu, słynie z uprawy trzciny cukrowej i posiada 6 269 m-ców.

Morelowski Stanisław Antoni: 1) podczaszy Winnicki, i sekretarz królewski ( * 1708 w Wolicy pod Zamościem) dał względny zapis ordynatowi Tomaszowi Zamoyskiemu na potrzeby Rzplitej 50 000 złp., nadto poczynił hojne zapisy na kolegiatę w Zamościu i na różne klasztory.—Wnuk jego brata.--2) M. Łukasz Stanisław, konfederat barski ( f w Lipsku w r. 1840; licząc lat 90); Wincenty Pol poświęcił mu piękne wspomnienia w „Zgodzie Senatorskiej“, zawdzięczając mu większą część tra-dycyi ziemi sanockiej.—3) M. Józef, bratanek poprzedniego ( * r. 1777), wstąpił do zgromadzenia T. J. w Połocku w r. 1790; wyświęcony na kapłana w r. 1803 uzyskał stopień doktora S-tej Teologii, bywał profesorem w szkołach jezuickich i w konwikcie szlacheckim w Petersburgu, rektorem w Tyńcu, Nowym-Sączu i Starej Wsi, gdzie umarł w r. 1845. W roku 1795 jako 18-letni młodzieniec napisał „Treny na rozbiór Polski“ pełne uczucia pa-tryotycznego (druk. w Poznaniu w 1854). Pod-

sprawiedliwości w Wiedniu. Jest członkiem Komisyi prawniczej Akademii Umiejętności (od r. 1899). Ważniejsze prace M-go: „Austryackie prawo karne wojskowe w zarysie porównawczym“ (Lwów 1885), „Ustawy o chorobach zaraźliwych zwierzęcych“ (t-że 1883); „Rzut oka na stan więzień w Austryi i wnioski reformy“ (Kraków 1884); „O zatrudnieniu więźniów uprawą roli“ (t-że 1884); „O stylu urzędowym i terminologii prawniczej“ (Kraków 1903). Wiele artykułów ogłosił M. w pismach np.: „O pojedynku według dawnego prawa polskiego i ustaw w Austryi i Węgrzech obowiązujących“ („Przewodnik naukowy i literacki“, 1884), „Przyczynek do dziejów* prawodawstwa karnego, systematu kar i rozwoju więzień w Austryi w ostatnich stu latach“ (1887), „Wielki uniwersytet w małem mieście“ (1898), „Z dziedziny Słynął nadto z wymowy jako kazno- statystyki kryminalnej“ („Pismo Prawnicze“

1902), „Kryminał w literaturze“ („Przegląd sądowy“ 1884), „O międzynarodowym kongresie karnym odbytym w Rzymie“ (t-że 1886), „Obrona konieczna w ustawodawstwie i praktyce karno-sądowej“ (t-że 1887 i 1888), „Porwanie dzieci“ (t-że 1893), „Kilka słów o wymowie sądowej¹⁴ (t-że 1903) i t. d. M. drukował też artykuły w „Gazecie Sądowej Warszawskiej“.

czas pobytu w Połocku i Petersburgu napisał wiele wierszy w języku polskim, łacińskim i rossyjskim, drukowanych w rozmaitych pismach petersburskich. W miesięczniku poło-ckim r. 1818 ogłoszona została jego „Lutnia zawieszona przed rozpoczęciem ćwiczeń duchownych“, gdzie znajduje się także jego wiersz „O Wołyniu“ i „Pieśń do cnoty“. Kilkakrotnie, a to w Krakowie (1848), Lwowie (1849) i Tarnopolu drukowano jego „Chronologię książąt i królów polskich wierszem“. Napisał nadto powieść wierszem dla młodzieży p. n. „Alcyd młody“ (druków, w Poznaniu). Parę jego wierszy ogłoszono też w kalendarzu Walerego Wielogłowskiego r. 1867 i w zbiorze p. n. „Ku czci Maryi“ (Kraków 1904). Prócz tego pozostawił w rękopisie w archiwum prowincyi galicyjskiej T. J. dwa tomy poezyi i „Prawidła poezyi“.

dzieją. Bliższe szczegóły o jego życiu i pracach ob. w broszurze ks. Perkowskiego p. n. „Wiadomości o naukowem życiu księdza Józefa Morelowskiego zgromadzenia T. J.“ (oddruk z „Przeglądu Poznańskiego“ 1854), w „Bibliotece pisarzy asystencyi polskiej T. J.“ Browna (str. 287—288), w „Historyi zgromadzenia Jezuitów“ ks. Załęskiego i w „Encyklopedyi Orgelbranda“, nadto Berlicz Sas (Strutyński) wspomina o nim w książce p. n. „Dwie babki“. —4) M. Jan Kanty, brat stryjeczny Józefa(* 1797 — f 1856), był profesorem języka niemieckiego w Instytucie technicznym w Krakowie, następnie dyrektorem szkół wydziałowych i kursu pedagogicznego, seniorem bursy akademickiej i członkiem Towarzystwa naukowego w Krakowie; pełnił nadto obowiązki inspektora szkół . ludowych za czasów Rzplitej Krakowskiej. | Bardzo zasłużony na polu szkolnictwa i oświaty ludowej. Z prac jego wyszły z druku: „Nauka dla szkół początkowych miejskich i wiejskich z polecenia władzy edukacyjnej W. M. Krakowa, zebrana i ułożona przez Jana Kante-go Morelowskiego, dyrektora szkoły wydziałowej“ (Kraków 1846), „Początki nauki czytania z pisaniem“ (1851), „Praktyczna i łatwa nauka języka niemieckiego“ podług metody Ahna opatrzona stosownemi prawidłami przez I. K.“ (1851), ,,Początki uauki języka niemieckiego, zawierające obok prawideł dobrego wymawiania stosowne do nich ćwiczenia, oraz krótkie opisy różnych rzeczy, powieści moralne i t. d., służące do ćwiczenia się w czytaniu i tłumaczeniu na język polski“ (1854).—5) M. J u-lian, syn Jana Kant eg o, zasłużony prawnik polski, współczesny ( * w Krakowie 1850) dr. praw Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmował różne stanowiska w magistrature galicyjskiej, w 1.    1896 — 1903

wice - prezydent sądu krajowego i kierownik sądu karnego w Krakowie; w r. 1903 radca przy sądzie apelacyjnym w Krakowie; od r. 1906 radca dworu przy najwyższym trybunale

s. p.

Morena, góry, ob. Sie rra-Mo rena.

Morenu, słowo hebrajskie, oznaczające „mistrz nasz“ (more - nu), a używane następnie jako tytuł honorowy, dla oznaczenia nim i wyróżnienia biegłych w znajomości zakonu. Użycie M. datuje od w. XIV-go i napotyka się naprzód w Niemczech. Mógł go udzielić każdy mistrz swoim uczniom i udzielenie tego tytułu upoważniało do pełnienia czynności rabinicz-nych. Z biegiem czasu jednakże M. stało się tylko tytułem i ma wyłącznie cechę wyróżniającą, nie nadając jednakże żadnych przywilejów.    Dr- s- r-

Moreny, ob. Lodowce.

Mores (dosł. obyczaje), także M. maiorurn (=obyczaję przodków); mos patrius (=obyczaj po ojcach odziedziczony), consuetudo ( = zwyczaj), mos et consuetudo (=obyczaj i zwyczaj); ius non scriptum. ( = prawo niepisane). Wyrażenia te oznaczają, w przeciwieństwie do lex (=prawo) albo ius scriptum ( ~ prawo pisane), prawo zwyczajowe, które polegało częścią na głębokiem poczuciu religijnem, częścią na przekonaniach etycznych i silnie rozwiniętej samo-wiedzy Rzymian. Zawierało więc prawidła prawne, starodawne, które źródło miały w zmyśle prawnym, przyrodzonym narodu; obrzędy symboliczne, z czasów odwiecznych pochodzące, dalej zasady prawne, których podwaliny położyły wyroki sądowe dawniejsze, a później jako normy służyły w razach podobnych. Kiedy ludy Katyńskie, Sabińskie i Etruskie zwierzchnictwo rzymskie uznały, przechowywali kapłani prawa plemienne, przeważnie jedynie w tradycyi

nast.).

adz.

adz.

adz.

E. Chw.

rzona przez wyspy Stradbroke i M. W M znajduje uście rz. Brisbane, nad którą leży tejże nazwy główne m-to Queenslandu. łdz-Moret-Slir-Lcing, m-to w depart. Seine-e t-Marne we Francyi, okrąg Fonteinebleau, nad rz. Doing, blizko jej uścia do Sekwany, punkt węzłowy kolei Lugduńskiej; kościół z w. XII (odbudowany w w. XV), 2 stare bramy miejskie, zwaliska zamku Ludwika VI, 3 000 m-ców.

T. KI.

adz.

adz,

Red.

ustnej przekazywane, pilnie ich przestrzegając. Z biegiem wieków przyjęto pewne części prawa niepisanego, vó[xot cqpacpot, do piśmiennie ustalonego kodeksu prawnego. Nawet prawa tak zwanych XII tablic, jako też późniejsze edykty pretorów, pochodziły po większej części z prawa zwyczajowego. Snadnie zrozumieć, że prawo to zwyczajowe większy wpływ wywarło na prawo cywilne, aniżeli na prawo karne, uzupełniając lub objaśniając prawo skodyfiko-wane. — Por.: Puclita „Das Gewonheitsrecht“ (II, Erlangen 1828, 1837); von Savigny „System des heutigen römischen Rechts“ (t. I, 34

S. i)rz

Mores Antoni, margr. de Man ca, polityk ( * 1858 — f 1896), wy Chowaniec szkoły w Saint-Cyr, służył w wojsku aż do zawarcia małżeństwa z córką bankiera nowojorskiego. Założył w r. 1883 m-to Medorah (t. zw. od imienia żony), gdzie się oddawał chowowi bydła. R. 1888 zwiedził Indye i Tonkin, poszukując drogi do środka Chin. Po powrocie do Francyi został stronnikiem Boulangera (ob.), a potem antysemitą, współpracując w ,,L’Assaut“ i w ,,Libre parole“, oraz ogłaszając broszury. Po śmierci Boulangera udał się do Afryki, gdzie zginął w zasadzce, przysposobionej przez Tuaregów (ob.).

Moresby, wyspy w płd. -wschodnich krańcach Nowej Gwinei, pod 10° 30’ szer. płn. i 150°35’ — 151°15’ dług. wsch. od Gr., o powierzchni 504 km. kw., składają się z wysp: Moresby (190 km. kw.), Basilisk albo Murilyan (90 km. kw.), Hayter (55 km. kw.), .Dinner Island albo Samarai (dobry port, urząd celny) i 61 drobnych wysepek.

Moresca (in. Moris ca) taniec przedstawiający walkę z Saracenami, ulubiony w w. XV i XVI, zwłaszcza na w. Korsyce.

Morescius M. ob. Moręski.

Moresnet, terytoryum neutralne na granicy bęlgijsko-pruskiej, o 7 kim. na płd.-zach. od Akwizgranu, 500 hektarów. Jedyną osadą jest M. neutralne albo Kelmis (2 800 m-ców) z hutą i kopalnią cynku i ołowiu; poczta, telegraf. Altenberskie kopalnie w M. dają doskonały galman. W pobliżu znajduje się M. pruskie (650 m-ców), a o 3 kim. na płd. M. belgijskie (1 037 m-ców). Terytoryum neutralne M. utworzono w r. 1816. Do r. 1841 pozostawało pod zarządem wspólnym Prus i Belgii, potem uzyskało niezależność. Obecnie zarządzane jest przez burmistrza i radę z 10 członków, z wyboru. Sądownictwo odbywa się według kodeksu Napoleona. Sprawy rozstrzygają sądy bądź belgijskie, bądź pruskie. Zachodnią część M-tu przerzyna kolej belgijska, Lićge-Blerbęry, wschodnią—pruska Ilerbersthal-Achen. — Por.: Hoch „Un territoire oublié au centre de l’Europe“ (Bern. 1881).

Moreton, zatoka u brzegów Australii na płd. od Queensland, pod 27° szer. płd., wytwo-

adz

Moretti Józef, botanik włoski (* 1782 w Roncarze pod Pawią — f 1853). Był profesorem botaniki, w uniwersytecie w Pawii. Napisał następujące rozprawy botaniczne: „Tenta-tivo diretto ad illustrare la sinonimia delle specie del genere Saxifraga“ (Pavia 1823); „II botanico italiano“ (Pavia 1826); „Prodromo di una monografia delle specie del genere Morus“ (Medyolan 1842), ,,Sugli Anacardi orientale e occidentale“ (t-że 1851).

Moretto da Brescia, malarz włoski, ob. Bonvicino Aleksander.

Moreuil, m-to w dep. Somme we Francyi, okrąg Montdidier, nad rz. Avre, przy linii kolei Północnej, zwaliska opactwa z pocz. w. XII, kościół z w. XIV i XV, ruiny zamku, wyrób obuwia, 4 000 m-ców.

Morez, m-to w dep. Jura we Francyi, okrąg St-Claude, nad rz. Bienne; wodotryski piękne, szkoła zegarmistrzowska, izba rolnicza, znaczny przemysł zegarmistrzowski, optyczny, iutrumen-tów, 5 500 m-ców.

Moręski Maryan, piszący się po łac. Mo-rescius (* w Poznaniu 1565 —f t-że 1641), kanonik poznański. Syn rodziców zamożnych, oddany był na naukę do kolegium jezuickiego w Poznaniu; otrzymawszy święcenia kapłańskie udał się po naukę dalszą naprzód do Mo-guncyi, następnie do akademii w Dylindze i w Ingolstacie, gdzie uzyskał dyplom doktora św. teologii. Do Poznania powrócił w r. 1609 i pełnił obowiązki duchowne różne w kapitule i przy biskupie, a wkońcu otrzymał kononię. Oprócz rozpraw innych, wydał głośną w swym czasie książkę przeciw protestantom p. n. „Inaugurate doctoralis potissimum de Lutheri doctoratu et lutheranibus doctoribus“ (Kraków 1610).

Morfeusz, gr. Mopcpeó;, łac. Morpheus, według legendy mitycznej, syn Snu (‘Tîtvoç, Som-nus), albo, jak inne źródła świadczą, tylko pachołek jego, przedstawiał ludziom we śnie widma przeróżne, wszakże tylko pod postacią ludzi (por. imię posp. gr. p.opcprj = kształt, postać, łac. forma). Braćmi jego byli: ElxeXoç albo ’'IxeXoç, lac. Icelus (dosłownie: tworzący, kształtujący), przez bogów tak nazywany, przez śmiertelnych zaś ^oßyjrwp ( = Straszący), przybierający we śnie kształty wszelkich możliwych zwierząt, i <Mvtaooę (=zjawisko dziwne), przemieniający się dowolnie, lecz tylko w przedmioty martwe, jako to: w wodę, ziemię, drzewo, kamień, w krajobrazy całe. —Sztuki piękne

S. Drz.

K. A.

ii

chi o ro wodzi an znajduje obecnie sowanie w lecznictwie jako wyśmienity środek znieczulający i nasenny. Nieco większa ilości M-y (0,1 — 0,2 gr.) wywołują porażenie i śmierć.

Dr A. E.

S. Dr*.

przedstawiają M-a pod postacią skrzydlatą, stojącego obok śpiącego Endymiona (ob.). Na rozmaitych kameach (ob.) i płaskorzeźbach wyobrażano go z głową, gęsto włosami i brodą porosłą, ze skrzydłami motyla u ramion.

Morflll, WilhelmRyszard, slawista angielski ( * 1835 w hr. Kent — f 11 grudn. 1909 w Oksfordzie), lektor (od 1889), a później prof, jęz. słów. w uniwersytecie oksfordzkirn. Zajmował zaszczytnie katedrę, założoną w r. 1832 z iuicyatywy ,,Stow. literackiego przyjaciół Polski“ w Londynie, dzięki przychylności b. kanclerza Anglii, lorda Broughama; pierwotnie katedra przeznaczona była do wykładu dziejów piśmiennictwa Polski, z czasem stała się katedrą filologii słowiańskiej wogóle. W tym stopniu rozwoju objął ją M., który, po ukończeniu uniwers. oksfordzkiego, przez lat kilkanaście odbył wiele wędrówek po ziemiach słowiańskich i dał się poznać, jako poważny znawca przedmiotu pracami dydaktycznemi, przeznaczonemi do zapoznania ziomków z jęz. i literat. Słowian. Wydał m. in. krótkie podręczniki gramatyki („A simplified grammar“, ,,A short grammar“) jęz. polskiego (1884), serbskiego i bułgarskiego (1887), rossyjskiego (1889), czeskiego (18991; zarys dawnej literatury słów.: ,,Early Slavonic literature“ (1883), oraz książkę hist.-geograficzną o Rossyi (,,Russia“ 1880), w której ostatnie dwa rozdziały dotyczą literatury polskiej. Do wyd. 4-go ,,Enc. brytań“ opracował odrębne art. o Rossyi i Polsce. Osobno wydał p. n. ,,Russia“ {1890) „Poland“ (1893) w seryi „Stories of the Nations“ (Fisher, Unwin et Co) dzieje narodu i piśmien. polsk. Napisał także rozprawkę „O korzyściach znajomości jęz. słów.“ („An essay on the importance of the study of the Slavonic languages“, 1890) przedmowę do przekładu angiel. „Pana Tadeusza“ (miss M. A. Brigs i L. S. Naganowskiego, 1885); stale ogłaszał sprawozdania o postępach lit. i nauki u Słowian, zwłaszcza u nas, w piśmie „Athenaeum“ i „Westminster Review“. Był członkiem czeskiej Akademii ces. Fr. Józefa (1891).

Morfina (morphium od Morfeusz fob.]), alkaloid (zasada roślinna) maku, w którym podobnie jak w makowcu (ob., opium) występuje (10$) jednocześnie z narkotyną, papaweryną, kodeiną, tebainą i inn. alkaloidami. Wzór Cn H₁₂ 0₃ N; ciało bezbarwne o smaku gorzkim, krystalizuje się z jedną cząsteczką wody; p. topi. 230° z rozkładem; budowa chemiczna M-y jeszcze nie jest całkowicie ustalona. Nie ulega wątpliwości, że jest ona hydroksylo-waną pochodną fenantrenu, który otrzymać z niej można przęz destylacyę z pyłem cynkowym. Najprawdopodobniejszy wzór M-y zawiera pierścienie w części hydrowane fenan-trenu i chinoliny, wzgl. izochinoliny. M. z kwasami daje sole:

Wiçl. Ene. Tows*. Ilustr. Ser. I. Tom XI.VU Zes*. 376ą.

/\Ha

I l/H CH

-2

l\H

H\i

zasto-

M-ę jako pierwszy alkaloid odkrył w makowcu Derosne w r. 1803; w stanie czystym wyosobnił ją Sertürner w r. 1805; liczne badania tyczące się budowy chem. M-y wykonali zwłaszcza Grimaux, Knorr, Vonge-ricbteu, Pichorr.—K o d e i n ę (ob.) będącą meto-ksymorfiną otrzymują obecnie z M-y przez mety-lowanie np. siarczanem dwumetylowym. Dr- A- J- G-

Morfinizm — nałogowe używanie morfiny (ob.), prowadzące do otrucia przewlekłego. Za-stosowywane początkowo w celach leczniczych zastrzykiwanie tego narkotyku staje się u pa-cyentów pozbawionych siły woli potrzebą, nałogiem w rodzaju alkoholizmu, z którego wyrwać się w żaden sposób nie mogą. Powolne ale stałe zatruwanie ustroju odbija się przede-wszystkiem na układzie nerwowym, doprowadza do ogólnego jego osłabienia, do upadku siły mięśniowej i odżywiania, a kończy się śmiercią. M. wymaga leczenia w zakładach dla chorych nerwowych pod kierunkiem lekarzy-spe-cyalistów.

Morfo, gr. Mopcpd), łac. Morpho, przydomek Afrodyty, jako bogini pięknością darzącej; w Spareie cześć jej oddawano z zakrytą głową i ze związanemi nogami.

Morfografia, ob. Orografia.

Morfologia (łac. Morphologia z gr. rj (JLopcpi^= postać, kształt, forma i o Xóyoę = słowo, nauka). Nauka o prawidłowości istniejącej w postaci, oraz kształtowaniu się stworzeń żyjących; obejmuje zatytn zarówno ustroje żywe, już wykształcone zupełnie, jakoteż tworzące się, czyli rozwijające się dopiero.—1) M. zwierząt. Postać ciała zwierzęcego i ludzkiego, całego albo i narządów jego poszczególnych, zależy od wpływów zewnętrznych, na nie działających, zarówno podczas ich rozwoju, jak i później, podczas ich życia dalszego, tudzież od usposobienia i właściwości, wynikających z dziedziczności po przodkach, które zmuszają je od chwili zawiązku ich istnienia oddziaływać w sposób pewien i określony na bodźce z zewnątrz na nie działające. — Czynność narządu każdego, wchodzącego w skład ciała, zależy od jego postaci i ukształtowania, ale i na odwrót czynność wywiera wpływ na postać

Dr. J. P.

ważania należy do fizyologii. Albo też zupełnie pomijamy te stosunki i pytamy tylko, gdzie i jak powstają te części ustroju, w jakim stosunku przestrzennym i czasowym pozostaje rozwój i powstanie jednego narządu do drugiego. Taki sposób rozumowania jest morfologiczny...“ Jeżeli tak pojęta M. ograniczy się tylko do wyszukiwania i opisywania cech różniących jeden gatunek od drugiego, to idąc za Wankiem, nazwiemy ją M. szczegółową albo systematyką.—M. szczegółowa zajmuje się także zagadnieniem, skąd powstały poszczególne postaci roślinne, jest więc umiejętnością porównawczą i filogenetyczną. —Przekonanie jednak, że wszystkie rośliny są spokrewnione, że pochodzenie ich da się .sprowadzić do pewnych początków wspólnych, prowadzi M-ę do zbadania, czy w tej nieskończoności postaci nie da się wykryć jakiej jednolitości. Zagadnienie to należy do M-i ogól nej.— Z drugiej strony M - ę można podzielić co do treści na zewnętrzną i wewnętrzuą; ta zaś rozpada się znów na Hi sto logię (według Haby-tandta) badającą budowę mikroskopową roślin i Anatomię, jeżeli się zajmuje topograficz-nem ułożeniem poszczególnych rodzajów tkanek w najrozmaitszych narządach ustroju roślinnego. M-ia zewnętrzna, albo Organografia opisuje postać zewnętrzną narządów i rośliny.-Co się tyczy metod badania, to dzisiaj w M-i panują dwa kierunki — z których jeden można nazwać M-ą formalną, drugi zaś M-ą doświadczalną. M. formalna rozpatruje kształty ustroju same, nie troszcząc się o ich czynności i warunki, w jakich powstały. Kierunek ten M-i powstał z potrzeb systematyki, tworząc dla niej terminologię wygodną do odróżniania i opisywania postaci roślinnych, poszczególnych. Zakres działalności M-i nie pozwolił jej pozostawać dłużej na tern stanowisku; stała się umiejętnością zupełnie samodzielną, oddając systematyce większe jeszcze usługi, niż się można było spodziewać. Gdy systematyka, aby się zoryentować w nieskończonej różnorodności form roślinnych, musiała zwrócić uwagę na cechy odróżniające, na podział form poszczególnych, M. starała się wyszukać wspólność i pewną jednolitość w nie-— 2) M. zliczonej ilości kształtów. — Zwracała się więc ku rzeczom bardziej ogólnym, a idee wypowiedziane przez K. F. Wolffa ( 1766), a zwłaszcza przez Goethego („Metamorphon“, 1790), twórcę wyrazu „Morphologie, otworzyły tej M-i idealnej nowe punkty widzenia. Powstaje M. porównawcza, która w pracach Hofmeistra na historyę rozwoju skrytokwiatowych i jawno-kwiatowych wydaje wyniki wspaniałe. Zadaniem i myślą zasadniczą tej M-i porównawczej będzie sprowadzenie najbardziej różnorodnych postaci do form zasadniczych, nielicznych, zmienionych przez przystosowanie. M. szuka w święcie roślinnym homologii i analogii. Goethe już

1    ukształtowanie się jego. Nauce dotąd nie udało się jeszcze rozwiązać ostatecznie pytania, czy i o ile zmiany wywołane przez czynność lub bezczynność narządu jakiegokolwiek, stać się mogą dziedziczneini, wszakże prawdopodobieństwo za tern przemawia.—M. naukowa zwierząt obraca się na dwu polach głównych: a) zajmując się zbadaniem przebiegu i kolejności powstawania narządów oraz ustrojów całych; zadanie to przypada Embryologii (ob.), której częścią ważną jest tu mechanika rozwoju, badająca szczegółowo wpływy chemiczne i fizyczne na istotę i przebieg rozwoju zwierzęcego; b) zastanawiając się nad ustrojami już gotowemi, zupełnie ukształtowanemi, to zaś jest zadaniem Anatomii porównawczej (ob.), która bada porównawczo, w jaki sposób narządy pochodzenia i rozwoju jednakiego (Organa homologa), naginają się do czyuności różnych, a zgodnie z tym i zmieniają wygląd i postać swą (Differentiatio), gdy tymczasem z drugiej strony narządy pochodzenia odmiennego pod wpływem warunków życia podobnych, czynności jednakowe wykonywać mogą ( O-a analog a), przez co stają się też do siebie podobnemi z postaci (Convergent ia). — Nie mogąc się tu wdać w szczegóły spraw tych zawiłych i dotąd nie ze wszystkiem wyjaśnionych dostatecznie, odesłać musimy do dzieł nast.: E. Haeckel „Generelle Morphologie der Organismen“ (Berlin 1866; 2 t.; w wyd. now. „Principien d. gener. M.“ t-że 1906); tegoż „Systematische Phylogenie“ (t-że 1894 — 1896; 3 cz.); His. „Unsere Körperform“ (Lipsk 1874); Wiedersheim „Vergleichende Anatomie der Wirbeltiere“ (Jena 1902; wyd. 5-e); Ge-geubaur „Vergl. Anat. der Wirbelt, mit Berücksichtigung d. Wirbellosen“ (Lipsk 1898 —1901;

2    t.); J. Nusbaum „Zasady anat. porównawczej... Anat. porówn. zwierząt bezkręgowych“ (T. I, Warszawa 1899) i „Anat. porówn. zwierząt kręgowych“ (t. II, t-że 1903); Lang „Lehrbuch d. vergl. Anat. der wirbellosen Tiere“ (Jena 1900, wyd. 2-e); O. Hertwig „Lehrb. der Entwickelungslehre d. Wirbeltiere“ (t-że 1901 —1904; 3 t.); Gegenbaur „Morphologisches Jahrbuch“ (wychodzi od r. 1875 w Lipsku) i Roux „Archiv f. Entwickelungsmechanik der Organismen“ (t-że od r. 1894). roślin jest częścią botaniki ogólnej i zajmuje się budową rośliny. Sachs w podręczniku botaniki (wyd. 4-e, 151) tak ogranicza pojęcie M-i: „Wszystkie najrozmaciej ukształtowane i do rozmaitych celów fizyologicznych służące części roślin, które zazwyczaj oznaczamy mianem narządów, można rozpatrywać z dwuch punktów widzenia: można takie naprzód postawić pytanie, w jakim stopniu te części przez kształt i budowę są właściwe do wykonywania pewnych czynności fizyologicznych. W tym wypadku rozpatrujemy je jednostronnie, jako narządy i cały ten sposób roz

z now-

T. K to

i t. p.

Red.

starał się sprowadzić wszystkie kształty do jednego zasadniczego, do postaci — liścia, — M. porównawcza bada dalej prawa, według których narządy poszczególne układają się na roślinie i dążą do wyjaśnienia pozornych wypadków odstępstwa prawidłami ogólnie spraw-dzonemi. Do wszystkich tych prawideł i praw M. porównawcza dochodzi na podstawie porównania odpowiadających sobie narządów na jednej i tej samej roślinie. Z szeregów tych postaci M. uogólnia postaci, posiadające znaczenie we wszystkich wypadkach; na podstawie tych szeregów M. wyjaśnia, w jaki sposób z pierwotnych postaci z biegiem czasu powstały te odstępstwa. M. porównawcza śledzi również rozwój narządów i nie tylko lokalny, osobni-kowy, ale także rozwój poprzez najrozmaitsze okresy geologiczne, czyli innemi słowy—rozwój filogenetyczny. Wynika z tego, że wnioski wyciągnięte z poszukiwań morfologicznych nad roślinami dziś żyjącemi, muszą się zgadzać z odkryciami paleontologii roślinnej. Dane te mają znaczenie doniosłe w dociekaniach morfologiczno-porówuawczych. Błędne jest jednak mniemanie, że istnieje odrębna metoda filogenetyczna. W każdym bowiem wypadku, czy to chodzi o rośliny czasów ubiegłych, czy też o dziś żyjące, M. posługuje się tylko porównywaniem form. Nie ma więc, jak to słusznie Goebel twierdzi, metody filogenetycznej, ale tylko ujęcie filogenetyczne zagadnień M-i porównawczej. — Głównymi twórcami M-i porównawczej byli: Goethe, R. Brown, Sprengel, A. de St.-Hilaire, Gaudichaud, De Candolle, Moquin-Tandon, Mohl i Wigand, szych zaś zwłaszcza A. Braun, Hofmeister, Çaspary, Wydler, Irmisch, Stenzel, Eichler, Cezakowsky, Delpino, Penzig i Masters. — Drugim, znacznie młodszym kierunkiem M-i jest M. przyczynowa, czyli doświadczalna, której zadaniem jest wykrycie przyczyn rządzących stosunkami ukształtowania ustroju roślinnego — M. ta, jako, metoda posługuje się głównie doświadczeniem. Początki tej M-i datują się od w. XVIII, zwłaszcza od prac genialnego botanika angielskiego Kniekta, które jednak w okresie panowania bezwzględnego systematyki i M-i idealnej, przeszły bez echa. Dopiero gdy Hofmeister w „Allgemeine Morphologie“ wyraźnie sformułował cele i zadania tej nowej gałęzi wiedzy botanicznej, M. doświadczalna rozwinęła się bujnie, zwłaszcza dzięki pracom: Vöchtinga, Sachsa, Klebsa, Goebla, Stahla, Bonuera i t. d. — Ważnym na-koniec działem M-i jest Teratologia, zajmująca się zboczeniami postaci i rozwoju ustrojów. Kształt i rozwój normalny każdego ustroju jest tylko jedną z nieskończonych możliwości i zdolności twórczych, które tkwią w każdem stworzeniu i które mogą być zrealizowane pod wpływem czynników nam nieznanych. Zbadaniem więc tych odstępstw od kształtów i rozwoju, uważanego za średnie, zaj

muje się teratologia. Dane jej są uzupełnieniem doniosłym spostrzeżeń morfologicznych, na co zresztą wskazywał już De Candolle.—Teratologia dotąd nie zdobyła sobie należytego uznania i posiada wielu przeciwników np. w osobie Goebla. Wielkie zasługi na polu te-ratologii położyli zwłaszcza M. T. Moslers i O. Penzig. —Literatura: Najważniejsze dane z M-i roślinnej podaje każdy większy podręcznik botaniki, np.: Strassburger, Woli, Schenk i Karshen „Lehrbuch der Botanik“ (1910); Chodat „Les principes de la botanique“ (1911); Wiesner „Wissenschaftliche Botanik“ i t. d. — Dzieła poświęcone tylko M-i: Velenowsky „Vergleichende Morphologie der Pflanzen“; Goebel „Orga-nographie“ (Jena 1898); Goebel „Einleitung in die Expermentelle Morphologie der Pflanzen“ (1908); Des Bary „Vergleichende Anatomie der Vegetationsorgane“ (1877); Haberlandt „Physiologische Anatomie“; Strassburger „Das botanische Practicum“; Solereder „Systematische Anatomie der Dicotyledonen“; Schumann „Practicum der morphologischen Systematik“; Campbell „The Structure and devellopement of the mosses and perns“; Coulter and Chamberlain „Morphology of angiosperms“ (1903).

Morfologia w gramatyce, ob. Gramatyka.

Morfotropia, ob. Rówuokształtność.

Morfoza (gr. [AÓpcpwatę^ wygląd, wobrażenie) w morfologii (ob.) doświadczalnej roślin nazywa się tak wszystkie zmiany wynikłe w ustroju przez działanie bodźców rozmaitych. Wszystkie więc zmiany w ustroju wywołane działaniem światła będą fotomorfozami, ciemności — skotomorfozami, ciepła — termomorfozami, wilgoci —hydromorfozami, ciążenia—geomorfozą

T. Kł.

Mórg a. Morga (niem. Morgen) miara powierzchni, używana w krajach różnych, o wymiarze rozmaitym. M. nowy polski zawiera 300 prętów kw. i równa się 56,0172 ara franc. M. dawny koronny był większy = 59,85 ara; M. litewski — 71,2266 ara; M. chełmiński stary = 56,0629 ara, nowy 57,87273 ara. M. magdeburski, czyli pruski = 0,4558 M-a nowo-polskiego. 30 M-ów idzie na włókę nową polską.

Morga (fr. Morgue), dom przedpogrzebowy, przeznaczony do wystawiania na widok publiczny zwłok osób nieznanych, zmarłych wskutek przypadku, samobójstwa lub zbrodni. Urządzenie to istniało w Paryżu już w połowie drugiej w. XIV, a zwłoki takie wystawiano wtedy w t. zw. Châtelet, w pokoju sklepionym, nazywanym „la basse geôle“, trwało to do r. 1804; wtedy urządzono nową M-ę przy wybrzeżu da Marché - Neuf blizko mostu św. Michała; dopiero w r. 1864 przeniesiono ją do budynku umyślnie wzniesionego na krańcu wyspy za katedrą. Za przykładem Paryża i w innych miastach wielkich, ale dopiero od niedawna, pomyślano o urządzeniach podobnych,

Dr. J. F.

Dr J. P.

A. Ł

jak np. w Berlinie (1884) i w Warszawie również ma powstać M.

Morgagni Jan Chrzciciel (* w Forli 25 lut. 1682—f w Padwie 6 grud. 1771) lekarz, twórca anatomii patologicznej naukowej; zawodowo wykształcił się w Bolonii, Wenecyi i Padwie; następnie w Forli zajmował się czas pewien wykonawstwem. W r. 1711 został profesorem anatomii w Padwie i do śmierci stanowisko to zajmował, używając sławy nauczyciela znakomitego. Już część I jego „Adversaria anatomica“ (Bolonia 1706) wywarła wrażenie b. dodatnie w świecie uczonym, zapowiadając w M-m mistrza nielada, a czasy późniejsze dowiodły, że zapowiedź nie była płonna. Przed nim anatomia patologiczna właściwie nie istniała wcale; zbierano i opisywano wprawdzie już dawniej różne nieprawidłowości napotykane przypadkowo, ale bez wszelkiej myśli przewodniej, po prostu raczej jako ciekawostki niezwykłe, nie zaś jako spostrzeżenia, z których możnaby wyciągać wnioski naukowe o zmianach wywoływanych przez chorobę w ustroju żywym. Obdarzony umysłem bystrym i spostrzegawczym, a przytem posiadający wiedzę rozległą i doświadczenie wielkie, M. pierwszy postawił sobie zadanie zbadania dokładnego i opisania systematycznego zmian wszelkich, chociażby najdrobniejszych, napotykanych w ciałach zmarłych; zmian powstałych niewątpliwie nie przypadkowo, lecz wskutek choroby, przy-czem uwagę szczególną zwracał na zmiany nieznaczne, będące niejako przejściem stanu prawidłowego do chorobnego, oraz starał się uwydatnić związek zmian anatomicznych z objawami choroby za życia spostrzeganemi. Usiłowania te M-go przyczyniły się znakomicie do ułatwienia rozpoznawania klinicznego chorób, a wpływ też pośredni, wcale niemały, wywarły i na leczenie. — M. jest autorem dzieł nast.: „Adversaria anatomica“ (Bolonia 1706 — 19, IV części i razem Padwa 1719) i „De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis, libri V“ (Wenecya 1761; 2 t. in fol.; Lipsk 1827 — 29; w 8-e, 6 t. i przekł. ang. franc, i niem.); wyd. zbiór. „Opera omnia“ (Basano 1765 in fol. 5 t.).—Por.: Fr. Falk „D. pathol. Anat. u. Physiol d. J. B. M... E. monogr. Beitrag z. Gesch. d. theor. Heilkunde“ (Berlin 1887) i Virchow „M. u. d. anat. Gedanke“ (Rzym 1894).

Morgan August, matematyk ang. ( * 27 czerw. 1806 w Indyach ang.—f 25 mar. 1871) profesor uniw. w Londynie, członek T-wa królewskiego i sekretarz T-wa astronomicznego, autor wzorowych podręczników, jak: „A treatise on the calculus of functions“ (1836), „Differential and integral calculus“ (1842, wyd. 2-e, 1854), „Trigonometry and double Algebra“ (1849); w licznych rozprawach i artykułach rozważał podstawy i rozwój pojęć matematycznych; opracował szczegółowo bibliografię Arytmetyki od wynalezienia druku aż do dni ostatnich;

zajmował się wkońcu logiką formalną, zwłaszcza teoryą syllogizinów.

Morgan Levis Henryk, wybitny badacz amerykański ( * 1818 — f 1881). Jako młodzieniec wstąpił do jednego z tak licznych w Stanach Zjedn. związków tajnych, w tym razie do związku noszącego nazwę „loży iroc-kiej“,a składającej się z białych i z cywilizowanych Iroków: chodziło tam o podtrzymanie obyczaju indyjskiego i o wywalczenie Indyanom praw wśród cywilizacyi i ustroju Stanów Zjedn. Podniecony tym celem, M. osiadł wśród Iroków stanu nowo-yorskiego, a jedno z plemion, wchodzące w skład dawnej federacyi irockiej, Senekowie, go usynowiło. Loża niebawem rozpadła się, i M. zmuszony był rozstać się z otoczeniem irockiem; jął się adwokatury w Ro-ehesterze, ale stosunki nawiązane te wznowiły się, bo kiedy po zbudowaniu drogi żelaznej wzdłuż południowego wybrzeża jez. Wyższego został jednym z jej dyrektorów, zamieszkał nad jeziorem, a lato każde w ciągu lat kilkunastu obracał na badanie obyczaju indyjskiego i życia bobrów. Już w r. 1851 wydał cennę monografie o zwyczajach i urządzeniach iroc-kich: „the League of Iroquois“ (Rochester), a r. 1868 swój przyczynek do psychologii zwierząt: „the American Beaver a. his Works“ (Filadelfia). Przebywając r. 1858 w Michiga-uie, zetknął się z plemieniem Odżybujów (Ojibwa) i spostrzegł, że mimo różnicy mowy, ustrój społeczny i zasada, tkwiąca w nazwach pokrewieństwa, są u nich takie same jak u Iroków. To pchnęło go na drogę, która okazała się b. wydajną; porównywania ustroju uazw pokrewieństwa wśród ludów pierwotnych. Rozesłał pytajniki agentom rządowym pomiędzy Indyanami i misyonarzom, sam osobiście zwiedził moc plemion od Kanzasu i Nebraski do zatoki Hudsona i jez. Winnipeg. Przekonywał się coraz bardziej o doniosłości tych nazw, a znalazłszy poparcie fundacyi Smithsońskiej (ob.) i dostojników państwowych, przez tę fun-dacyę i konsulów amerykańskich zbierał przyczynki już na przestrzeni całej ziemi. R. 1868 wykończył pracę swoją: „Systems of Consagui-nity and Affinity of Human Family“ (18 71, jako tom XVII „Smithsonian Conributioiis to Knowledge“). Praca ta, przedewszystkiem podająca tylko materyał surowy, nie została ocenioną należycie w Europie, a nawet wywołała zarzuty, które dzisiaj brzmią gołosłownie. Ale właśnie na podstawie tego materyału, jako też swojej znajomości urządzeń indyjskich, M. wydał niebawem pracę uogólniającą: „Ancient Society, or Researches in the Sines of human Progress from Savagery through Barbarism to Civilisation“ (N. - York 1877; przekł. polski „społeczeństwo pierwotne“, Warsz. 1887). Praca ta sprawiała przewrót zupełny w poglądach dotychczasowych na dzieje rodziny i ustroju społecznego—i dlatego etnologowie europejscy,

L. K.

Red

na

(169 — 186).

stwem austryackim. W tymże miejscu d. 2 maja r. 1798 Szwajcarzy zadali porażkę Francuzom.

Red.

Red

których teorye niweczył, przemilczeli o niej, aż póki Marx-Engels w przyczynku swoim ,,d. Ursprung d. Familie, d. Privateigenthums u. d. Staats“ r. 1883 (dwa niezależne przekłady polskie: ,,Początki Cywilizacyi‘‘) nie zwrócili na nią uwagi. Ale M. niedoczekał się uznania swoich zasług, ani ujrzał tego, jak jego prace przekształcały całę istotę etnologii. Przed śmiercią ogłosił jeszcze jedną monografię, niezmiernie cennę: „Houses a. Houses-life of the American Aborigènes“ (tom IV wyd. „Contributions to the North Amer. Etnology“; 1881). Za sprawą M-a powstała około Fun-dacyi Smithsońskiej cała praca planowa w celu zbadania zwyczaju indyjskiego, która idąc drogą przezeń wskazaną, odbiegła w niejednym szczególe od jego poglądów i tak rozlegle oświetliła drogi rozwoju ludzkości; pod jego wpływem Howitt i Tison rozpoczęli takie same poszukiwania w Australii.

Morgan Jan Pierpont (* w Hartfordzie [Connecticut] 17 kwiet, 1837) bogacz północnoamerykański. M. jako syn bankiera otrzymał wychowanie i wykształcenie dobre; uczęszczał do uniwersytetu w Gietyndze. Po powrocie z Europy wstąpił w r. 1857 do interesu bankowego, od r. 1871 zajął się interesami na własną rękę, bogacąc się szybko; w r. 1895 założył towarzystwo bankowe, zajmujące się głównie skupem kolei żelaznych, na czym osiągnął zyski ogromne; toż towarzystwo już od r. 1899 zajęło się wprowadzeniem pożyczek państwowych europejskich na rynek pieniężny amerykański. W r. 1900 M. założył trust stalowy, przynoszący wskutek wyzysku dochody bajeczne, nakoniec w r. 1902 urządził trust okrętowy, nabywając parowce wraz z prawami różnych towarzystw przewozowych angielskich i niemieckich, z czym jednak nie tak dobrze mu się powiodło. M. należy do ludzi najbogatszych w Stanach Zjedn. Ameryki półn.

Morgana (Morgane, Morgue, M o r g a i u) osobistość bajeczna, starogalska, występująca w podaniach średniowiecznych bretońskich, skąd przedostała się i do podań i klechd narodów innych, zwłaszcza do Włoch, jako czarodziejka i wróżka; od jej imienia Włosi nazwali złudzenia wzrokowe, których się czasem doznaje na morzu lub na pustyni Fata Morga-(ob.).—Por. Legrand d’Aussy „Fabliaux et contes“ (I, 74 —83); P. Paris „Les Romans de la Table ronde mis en nouveau language“ (I, II, IV) i Leroux de Lincy „Livre de légendes“

Red.

Morganatyczne małżeństwo, ob. Małżeńs t w o.

Morgarten wzgórze w kantonie szwajcarskim Zug, na brzegu prawym jeziora Aegeri, u stóp jego wznosi się kaplica Haselmatt; M. jest sławne ze zwycięstwa tam odniesionego w d. 15 listop. r. 1315 przez zastępy kantonów: Schwyz, Uri i Unterwalden nad rycer-

Red.

Morgenbesser Aleksa nder, poeta humorystyczny polski, zamieszkały na Bukowinie; drukiem ogłosił m. in.: „Dumy“ (1855); „Obrona Sokołowa“ (1854); „Myślący burmistrz“ (1881). —Por.: „Bibliogr.“ Estrejchera.

Morgenstern Benedykt (* 1522—f w Grudziądzu 1599), teolog protestancki; M. był pastorem w Prabutach (1547), następnie kaznodzieją w Iławie, potem w Toruniu i Gdańsku, nakoniec w Grudziądzu, gdzie życia dokonał. Był przeciwnikiem stanowczym Braci czeskich, na synodzie poznańskim (1567) ostro przeciwko nim występował, zwalczał ich też i piórem. Drukiem ogłosił: „Amica et fraterna adnotatio naevoruin et verborum minus recte positorum in confessione fratrum, quos Valdenses vocant etc.“ (1567); „Widerlegung der Dantziger Noten“ (Eisleben 1567); „Tractatus de Ecclesia Dom. Iesu Christi vera et de Ecclesiis falsis etc.“ (Frankfurt 1598).

Morgenstern Lina (* 25 listop. 1830 we Wrocławiu) pisarka zasłużona na polu działalności społecznej, córka fabrykanta wrocławskiego, A. Bauera, wyszedłszy w r. 1854 za Teodora M-a zamieszkała w Berlinie, gdzie też działalność swą rozwinęła. W 1. 1860 — 1866 pełniła obowiązki przewodniczącej w towarzystwie niewiast popierających ogródki Fró-blowskie dla dzieci; w r. 1866 założyła w Berlinie towarzystwo kuchen ludowych; w r. 1868 tow. ochrony dzieci; w r. 1869 szkołę kształcącą uiewiasty młode; r. 1873 tow. berlińskie gospodyń domu przeciw drożyźnie i zafałszowaniu rzeczy spożywczych (tow. to istniało do r. 1883); w r. 1880 tow. ratunkowe dziewcząt niepełnoletnich, moralnie zaniedbanych lub z więzienia wypuszczonych. W założonym przez nią Tow. gospodyń domu za jej staraniem powstała wystawa stała rzeczy spożywczych oraz pracownia do ich badania, dalej szkoła gotowania, jakoteż kasa wspierająca i nagradzająca służące; w r. 1887 urządziła przy pomocy dwu lekarzów kursy pielęgarstwa domowego chorych. Wszystkim tym towarzystwom poświęcała zawsze wiele czasu i pracy, a była ich duszą, oprócz tego i działalność jej pisarska była wcale niemała; pomijając szereg nowel i opowieści dla młodzieży, ogłosiła drukiem: „D. Paradies der Kindheit” (Berlin 1865; wyd. 6-e Ratysbona 1904); „D. Volksküchen” (Berlin 1882; wyd. 4-e); „D. Beruf des Weibes” (t-że 1869); „Kochrezepte d. beri. Volksküche” (t-że 1883; wyd. 3-e); „Universalkochbuch” (t-że 1898; wyd. 4-e); „Fr. Fróbel” (1882), „D. haüsliche Beruf u. wirtschaftliche Erfahrungen” (t-że 1890; wyd. 4-e); „Ernährungslehre” (1903; wyd. 5-e);    „D. Frauen d. XIX

Jahrhunderts” (t-że 1888 — 1891; 3 t. ); „Frauenarbeit in Deutschland” (t-że 1893; 3 cz.);

Red,

adz

adz.

Tj. k.

Dr S. P.

porządku rzeczy.

„Hilfsbuch z. Gründung, Leitung u. Kontrolle

v. Volksküchen” (t-że 1900; wyd. 3-e) i t. d. Od r. 1874 wydaje w Berlinie „Deutsche Hausfrauenzeitung”; w 1. 1888 — 1894 wydawała miesięcznik „Für junge Mädchen”.

Morges (niem. M or see), m-to okręgowe w kantonie Waadt przy linii kolei Symploń-skiej Genewa - Lozanna i kolei wązkotorowej M.-Bière; kościół protestancki i katolicki, zamek z w. XIII (obecnie zbrojownia), przystań, kolegium, szkoła przemysłowa, 2 zakłady naukowe żeńskie, wiele pensyonatów, biblioteka; uprawa wina, budowle na palach; 4 438 m-ców (1900). W pobliżu zamek Vuffleus.

Morghen Rafael, miedziorytnik (* 1758 we Florencyi—f 1833 tamże), uczeń ojca swego Filipa, stryja Jana Eljasza (którzy pracowali wspólnie nad odgrzebywaniem starożytności herkulańskich ), nakoniec od r. 1778 uczeń Volpata w Rzymie. Z tymże pracował później wspólnie nad rysunkami i miedziorytami. R. 1793 powołany został na prof, sztuki miedziorytniczej do Akad. Szt. P. we Florencyi.—Najznakomitsze z jego licznych sztychów są następujące: „Msza Bolseny“ według fresku Rafaela w Watykanie, „Madonna della Sedia“ i „Objawienie“ według Rafaela, „Madonna del Sacco“ według Andrzeja del Sarto, „Aurora“ według G. Reniego, „Polowanie Dy any“ według Dominichina, „Taniec pór roku“ według Poussi-na, „Wieczerza pańska“ według Leonarda da Vinci (1800). Do lepszych dzieł M-a należą również portrety Dantego, Petrarki, Ariosta, Tassa i in. Katalog 254 sztychów M-a wydał jego uczeń Palmerini (wyd. 3-e, Florencya 1824).

Morgownicy—nazwa komorników (przeważnie w okresie 1. 1815 —1863), chodzących na zarobek do dworu i pobierających zapłatę od morga.—Por.: Włościanie w Polsce.

Moria imię góry w Palestynie, na której według I krön. III, 1 stała świątynia Salomonowa, a więc jest ona identyczna z górą Sjon. W tymże miejscu Pisma jest powiedziane, że góra ta była ukazana Dawidowi, ojcu Salomona, i że tam było bojowisko Ornańa Jebuzej-czyka. Gdy albowiem pod koniec panowania Dawida wybuchła zaraza, natenczas ukazał mu się, według opowiadania Biblii (II Sam. XXIV; I krön. XXI), anioł boży i nakazał mu zbudować ołtarz na owym bojowisku, poczem zaraza ustanie. Dawid odkupił bojowisko od Ornana i zarazem przeznaczył to miejsce na świątynię przyszłą. Dalej jest powiedziane (Gen. XXII, 2), że gdy Bóg doświadczył Abrahama, kazał mu się udać do ziemi M. i ofiarować tam Izaaka na jednej z gór, M. byłaby więc nazwą kraju. Zdaje się jednak, że to ta sama góra, o której wyżej mowa, tak że tradycya jej świętości sięga jeszcze czasów patryarchów.

Mori Ar i nor i (* 1846 w Satsumie — f 11 lut. 1889), maż stanu japoński. Należał do grona młodzieży wysłanej przez rząd japoński do Europy w celu kształcenia się. Po dwuletnim pobycie w Londynie, będąc w r. 1869 członkiem zgromadzenia notablów (Giji-in) zwrócił na siebie uwagę ogólną przez postawienie wniosku, aby szlachcie (Samurai) zabroniono noszenia mieczów; wniosek ten był odrzucony jednogłośnie i ściągnął na M-go nienawiść zagrażającą życiu jego, co nie wpłynęło jednak na zmianę jego przekonań. W r. 1870 otrzymał posadę posła w Washingtonie, gdzie podczas urzędowania drukiem ogłosił po angielsku m. in. i „Resources of America“, „Education for Japon“ i „Religious freedom in Japon“. W r. 1874 powołał go Mikado na sekretarza stanu w ministeryum spraw zagranicznych, poczerń został vice-ministrem; w r. 1875 wyjechał jako ambasador do Chin; w r. 1879 w ta-kiejże godności do Anglii. Po powrocie do ojczyzny został w r. 1885 minister oświaty. Zamiłowanie do Anglii i Ameryki północnej wyrobił w sobie do tego stopnia, że nawet wpadł na pomysł, zamiast ojczystego wprowadzić w kraju język angielski, przez co, jak również przez okazywanie jawnej pogardy dla obyczajów staro-japońskich, ściągnął na siebie oburzenie ziomków. W dniu ogłoszenia konstytncyi japońskiej, przez niego popieranej, zabił go pchnięciem sztyletu zwolennik fanatyczny dawnego

Red.

Möricke Edward (* w Ludwigsburgu 8 wrześ. 1804—f 4 czerw. 1875 w Stuttgarcie) poeta i romansopisarz. Po ukończeuiu seminary urn w Urachu udał się do Tybingi i, skończywszy tam nauki teologiczne, został wikarym wiejskim; w r. 1834 jako pastor otrzymał parafię Kleversulzbach pod Weinsbergiem; zawiadywał nią do r. 1843, w którym stan zdrowia zmusił go do ustąpienia; zamieszkał wtedy w Mergentheimie, gdzie się zajmował nauką i literaturą. W r. 1851 przeniósł się do Stuttgartu, otrzymawszy tam posadę nauczyciela w zakładzie „Katharineustift“; tam był czynny do r. 1866, poczem otrzymał emeryturę.—M. należał do t. zw. „Szkoły poetów szwabskich“ (Schwäbische Dichter schule), a przewyższał wszystkich jej członków zdolnościami oraz polotem poetycznym. — Pierwszym dziełem jego był „Maler Nolten“ (Stuttgart 1832: wyd. 2-e przerobione t-że 1877; 3-e 1892) powieść fantastyczna, nie bardzo zrozumiała, lecz pełna nastroju poetycznego; napisał nadto szereg powieści, nowel i poematów mniej lub więcej cenionych; wszakże dziełem jego najwybitniejszem jest zbiór wierszy „Gedichte“ (Stuttgart 1838; wyd. 11-e, t-że 1895), odznaczających się li-rycznością b. wybitną. Wydanie zbiorowe dzieł M-go wyszło w 4 tomach w Stuttgarcie (1878; wyd. nowe 1890). Na język niem. przełożył sielanki Teokryta i wiersze Anakreonta. — Por.: Notter „Eduard M.“ (Stuttgart 1875) i H. Fischer „E. M.“ (t-że 1881).    K*⁴⁻

Red,

T. R.

( 1852 —55, uzup. 1870).

Morinda, rodzaj roślin z rodziny Marzano-watych (Rubiaceae). Należy tu 40 gatunków drzew lub krzewów, często pnących się lub epifytów o liściach na krzyż naprzeciwległych lub zebranych w okółki po 3, przylistki zrośnięte pochwiasto z szypułkami liścia. Kwiaty białe, zebrane w główki kuliste, pojedyńczo lub w baldaszkowatych i wachlarzowatycli kwia-tostonach; kielich kubeczkowaty, często ząbkowany; korona lejkowata albo dzwonkowata. Pręciki umieszczone w gardzieli korony, schowane lub wystające; słupek czterokomorowy.— Owoce—niby-jagody złożone z mięsistych jagód pojedyńczych kwiatów. Gatunki M-y zamieszkują obie półkule, zwłaszcza kraje starego świata i wyspy oceanu Spokojnego. —AT. citri-folia L. rozpowszechnioną w krajach zwrotnikowych; korzenie tej rośliny dostarczają barwniku żółtego, a liście czerwonego; ma drewno twarde i nie toczone przez owady; owoce niejadalne sięgają wielkości jaja kurzego. — M. umbellate/. L. z Indyi wschodnich, dostarczą farby

T. Kł.

zwłaszcza z Cappon-

Morienval (Morinorum Vallis, dawn. Mor-gnevalis, Morgnenval), gmina w dep. franc. Oise, pow, Senlis, okrąg Crèpy - en - Valois; blizko 1 000 m-ców. — Pochodzenie M-u jest b. dawne, z czasów rzymskich jeszcze, to też w pobliżu wykopano już mnóstwo zabytków starożytnych, pochodzących z okresów różnych; obszar M-u przecina też dawna droga rzymska. Przemieszkiwał tam potem król Dagobert I-szy (ob.) i uastępcy jego. Karol Łysy w r. 870 wydał w M-u dwa dyplomy tyczące się klasztorów. Z czasów Karola Grubego istnieją monety bite w M-u. Miejscowość zburzyli następnie Normąndowie. Dagobert I założył w M-u dwa opactwa, męskie i żeńskie, które należały do najsławniejszych siedzib benedyktyńskich we Prancyi za Merowiugów. Później opactwo męskie zostało zniesione, żeńskie przetrwało do r. 1770. — Bardzo ciekawy jest kościół Matki Boskiej w M-u, którego budowę rozpoczęto już w r. 920, trzy wieże wzniesiono prawdopodobnie w w. XI, lub na początku XII, chór i sklepienia nawy poprzecznej, lewej pochodzą z w. XII, kaplica przy nawie tej z XIII; części pozostałe kościoła przebudowano w w. XVII.

Morier Sir Robert Burnett David, dyplomata angielski ( * 31 mar. 1826 w Paryżu — f 16 listop. 1893 w Montreux). Nauki odbył w Oksfordzie; od r. 1853 na służbie dyplomatycznej, którą przeważnie pełnił w Niemczech. W sprawie Szlezwigu i Holsztynu starał się pokrzyżować plany Bismarcka, czem ściągnął na siebie jego nienawiść. W 1. 1876 — 81 był posłem w Lizbonie, później w Madrycie, r. 1884 mianowany posłem w Petersburgu i poselstwo to prawie do śmierci sprawował. W r. 1888 miał zatarg z prasą niemiecką, która oskarżyła go, że w r. 1870, będąc rezydentem angielskim w Darmsztacie, zawiadomił Bazaina (ob.) o przejściu Niemców przez Mo-zelę; posądzenie to M. energicznie zbijał.

Morin Artur Juliusz, fizyk franc. (* w Paryżu 17 paźdz. 1795 — f tamże 7 lut. 1880). Po ukończeniu Szkoły politechn. służył w wojsku, uast. wykładał mechanikę praktyczną w szkole wojskowej w Metzu, skąd przeniósł się do Konserwatoryum sztuk i rzemiosł w Paryżu, którego dyrektorem został w r. 1852. Od r. 1843 członek Akademii. Wynalazł kilka przyrządów mechanicznych, jak dynamometr obrotowy i in. Ogłosił: „Nouvelles expériences sur le frottement“ (1833 — 35, tom. 3), „Expériences sur les roues hydrauliques“ (1837), „Aide-mémoire de mécanique pratique“ (1838, wyd. 6-e, 1871), „Notice sur divers appareils dyuamométriques“ (1836, wyd. 2-e,    1841),

„Expériences sur les tirages des voitures“ (1840, wyd. 2-e, 1842), „Leçons de mécanique pratique“ (1847—53, tom 5, wyd. 2-e, 1857 — 58), Études sur la ventilation" (1863, tom 2), Des machines à vapeur“ (1863 — 64, ze

-wtpółpr. Tresca), ,,Enquête sur l’enseignement professionnel“ (1865, t. 2), ,,De la salubrité des habitations“ (1869, wyd. 2-e, 1874). Wydał nadto katalog zbiorów Konserw, szt. i rzem.

A. Ł

żółtej (ob.)

Moringa, jedyny rodzaj z rodziny roślin Moringaceae. 3 gatunki drzew wielkich o liściach opadających, nie parzysto 2 — 3 pierzastych; listeczki odwrotnie jajowate, całe, łatwo opadające. Przylistków brak, a u podstawy liści i listków często gruczołki. Wiechy o kwiatach bujnych, wielkich, białych lub czerwonych; kwiaty obupłciowe, nieregularne, 5-krotne; działki kielicha podługowate, w pąku dachówkowato ułożone, podczas kwitnienia wygięte; płatki korony, umieszczone na kielichu cokolwiek nierówno, przedni wzniesiony, inne wygięte. Pręciki w okółkach, o nitkach nierównych. Słupek jednokomorowy o 3 łożyskach ścieunych. Owoce, strąki długie, 3 — 6-kątne, jednokomorowe; nasiona spore, skrzydlate, lub bez skrzydeł. Kora i rdzeń tych drzew zawierają przewody wypełnione gumą i śluzem gumowym. — Stanowisko systematyczne rodzaju M., tworzące oddzielną rodzinę Moringaceae, nie jest jasne. Dalzell przypuszcza pokrewieństwo z rodź. Bignoniaceae, Lindley i Hooker z Vio-laeeae. Grischait Bâillon i inni łączą je z makowymi (Rhoedinae), daceae, Endlicher zaś, Decaisue i Bentham zaliczają je do strąkowych (Leguminoseae). Trudno jednak doszukać się jakiegoś rzeczywistego pokrewieństwa M-i z terni rodzinami. W systemie umieszczane są zazwyczaj jako ogniwo pośrednie między makowemi i strąko-wemi.—M. oleifera drzewo z Indyi Wschodnich o nasionach wielkości orzecha laskowego i strąkach na stopę długich. Korzenie tego drzewa mają smak ostry, podobny do chrzanu i jak

T. Kł.

Red,

adz

ford 1680, 3 części).

adz.

Red.

adz.

Red.

on bywają używane; owoce młode są jadalne, kora dostarcza gumy śluzowatej. Z nasion M. arabica wyciskają t. z w. Ben olej, używany do wyrabiania balsamów i maści pachnących.

Morinowie (Morini). Nazwa szczepu Gallów, zamieszkujących Belgię wzdłuż brzegu morskiego, granicząc z Ambianami, Atrebatami i Me-napami, siedziby ich rozciągały się i na wybrzeża Francyi z Belgią dzisiejszą graniczące. Długo opierali się Rzymianom, walcząc zacięcie, wkońcu jednak musieli się poddać Cezarowi, który im na króla wyznaczył Atrebatę Com-miusa. Między r. 33 a 30 przed Chr. powstali znowu przeciwko władzy rzymskiej, a pobici zostali przez Gajusa Carinusa. Stolicą ich była Tarvanna (dziś Thérouanne). W w. IV ziemie ich należały do prowincyi rzymskiej Belgica secunda i dzieliły się na dwa okręgi: Civitas Morinorum ze stolicą Tarvanna i C. Bononen-sium, której m-tein głów. było dzisiejsze Boulogne. Wspominają o nich: Cezar ,,De bello Gallico“ (II, 4; III, 9, 28; IV, 21, 22, 37, 38; V, 24; VII, 75, 76).—Pliniusz „Hist, nat.“ (XIX: II, 1 — 2) i Strabon (IV, III, 5).

Morioka, m-to gł. w prow, japońskiej Riku-czu w płn. części w. Nipponu, nad 1. brz. rz. Kitakamigawa, wpadającej do zatoki Sendai; 31 861 m-ców (1903), oddających się wyrobowi tkanin bawełnianych i kotłów żelaznych, oraz przewożeniu rudy miedzianej z kopalń w górach Osarisawa.

Morion, ob. Hełm.

Möris, jezioro, ob. Moj ris.

Morison Robert, botanik ( * 1620 w Aber-deenie w Szkocyi—f 10 list. 1683 w Londynie) był profesorem botaniki w Oxfordzie. W pracach swych stworzył podstawy systematyki roślinnej, opartej na pokrewieństwie natural-nem i podał charakterystykę dokładną licznych gatunków i rodzai. Na cześć jego Linneusz nazwał jednę roślinę Morisonia. Ważniejsze prace jego: „Hortus regius Blesensis“ (Londyn 1669) i „Plantarum historia universalis“ (Oks-

T. Kł.

Moritzburg, pałacyk królewski myśliwski, zwany także Dianenburg, w okręgu drezdeńskim w Saksonii, należący do m-ka Eisenberg, ze stacyą M.-Eisenberg na linii kolei Radebeul-Radeburg, Budowa pałacyku, rozpoczęta jeszcze przez elektora Maurycego w r. 1542, została ukończona przez Krystyańa I w r. 1589, a dzięki Augustowi II pałacyk został rozszerzony i upiększony; obecnie zawiera zbiór różnych ciekawostek. M. jest siedzibą urzędu leśnego, instytutu dla ociemniałych mężczyzn i szkoły przygotowawczej dla ociemniałych. Nadto wspaniały park z bogatym zwierzo-stanem.

Morlacy (włos. Morlacchi). Nazwa dawana mieszkańcom Dalmacyi, zwłaszcza we wnętrzu krainy osiadłym; są to Słowianie należący do szczepu serbsko-kroackiego. Jest to lud

rosły, duży i krzepki, spotyka się śród nich wielu marynarzy odważnych i zręcznych; pod względem cywilizacyjnym nie stoją na szczeblu zbyt wysokim. Podług nich cieśnina morska, dzieląca wybrzeże Kroacyi od wysp: Veglia, Arbę i Pago nosi nazwę Morlackiej (Canale della Morlacca), zowiąca się także Canale della Montagna.

Morlaix, m-to okręgowe w depart. Finistère, położone malowniczo na dwu wzgórzach nad rzeką Dossen, która 6 km. poniżej wpada do zatoki de M. i jest spławna dla statków o 400 ton. Punkt węzłowy kolei Zachodniej z wiaduktem długości 284 m. i wysok. 58 m. Dwa kościoły (z w. XV i XVI), stare domy drewniane, sąd handlowy, izba handlowa i izba rolnicza, kolegium, teatr, muzeum, szkoła hydrograficzna, zakład dla obłąkanych, fabryki wyrobów tytuniowych, żelaznych, skórzanych, oraz świec. Wwóz kawy, drzewa, stearyny, nawozów, wina, wódki, soli morskiej, nafty; wywóz masła (rocznie za 12 — 15 milj. fr.), zboża, bydła, jaj, jarzyn, cebuli. Rybołówstwo rozwinięte, przystań dobra, do której w r. 1901 wpłynęło 298 okrętów o zawartości 31 643 ton. 15 473 m-ców (1901). M. była ojczyzną generała Moreau (ob.) i E. Souvestresa (ob.).

Morland sir Samuel (* blisko r. 1625 w Sulhamsteadzie [Berkshire] —f w Londynie 30 grud. 1695) mechanik i dyplomata. Kroki pierwsze dyplomatyczne stawiać zaczął za Cromwella (ob.), który go w r. 1655 wyprawił jako posła w sprawie ważnej do ks. Sabaudyi; później tajemnie stanął po stronie przeciwników Cromwella; w r. 1659 ostrzegł pretendenta, późniejszego króla Karola II, o spisku knutym przeciwko niemu, za co w r. 1660, po przywróceniu władzy królewskiej, otrzymał godność ba-roneta, urząd mechanika królewskiego i pensyę 500 f. ster. Sądząc się za mało wynagrodzonym wycofał się z życia politycznego, oddając się odtąd wyłącznie matematyce i mechanice, do których żywił zawsze zamiłowanie. Wynalazł maszyny podnoszące wodę na wysokość b. znaczną, a Karol II, zachwycony wysłał M-a do Wersalu aby się popisał wynalazkiem swym przed Ludwikiem XIV. W r. 1685 wydał opis wynalezionej przez siebie sikawki ogniowej; jego wynalazkiem jest również tuba głos wzmacniająca, używana na okrętach; ulepszył znacznie barometr (ob.) oraz inne narzędzia używane w fizyce. Drukiem m. in. ogłosił: „History of the evangelical church of Piedmont“ (Londyn 1658), ,,The tuba stentorophonica“ (t-że 1671); „The Doctrine of interest, both simple and compound“ (t-że 1679); „Elévation des eaux par toutes sortes de machines“ razem z „Principes de la nouvelle Force du Feu“ (Paryż 1685); „Hydrostatica“ (Londyn 1697).

Morland Jerzy, malarz (* 1763 w Londynie — f 1804 tamże), syn i uczeń portrecisty Henryka Roberta M-a(1730—97) kształcił

ad z

adz.

dzieło ostatnie „Companion Poets“ (t-że 1891—

Dr. J. P.

S P.

T. R.

S. Drz.

się także pod wpływem malarstwa holenderskiego. Wystawiał po raz pierwszy w Akademii Królewskiej już w r. 1779. Malował zwierzęta domowe, krajobrazy i sceny z życia robotników wiejskich. Mimo talentu, nie doszedł do rozwoju świetnego. Po powrocie z krótkiego pobytu we Francyi wpadł w ręce lichwiarzy, którzy go zmuszali do wytwórczości szybkiej; mimo jednak, że namalował około 4 000 obrazów umarł w długach. Obecnie stawiany jest dość wysoko. Z najlepszych jego dzieł wymienić należy: „Wnętrze stajni z końmi“ (z r. 1791, Galerya Narodowa w Londynie), „Robotnicy w łomach kamieni“, „Brama szynku wiejskiego“, „Robotnik pracowity i leniwy“, „Siwosz“, „Hotel pod głową wołową“.— Życiorys napisali: G. Dawe (Londyn 1807, wyd. nowe 1904), R. Richardson (t-że 1895, wyd. nowe 1905), Williamson (t-że 1904).

Morlanwelz. Gmina w prowincyi belgijskiej Hainaut (Hennegau), obwodzie Thuiu, na wzgórku nad rz. Haine, przy drodze żel. Charleroy-Mons i przy kolejkach podjazdowych: M.-Brac-quegnies i Mariemont-M.; posiada kopalnie węgla kamiennego, przemysł żelazny, odlewnie miedzi, fabrykę cementu, browar, szkołę przemysłową, a liczy 8 200 m-ców (1904). W sąsiednim Mariemont tryska źródło mineralne.Red

Morley, m-to w dzielnicy zachodniej w Yorkshire (Anglia), pomiędzy Leeds i Dewbury, posiada 2 kościoły gotyckie, anglikańskie, liczne kościoły i domy modlitwy dyssydentów, ratusz nowy, park, kopalnie węgla, łomy kamieui, 23 636 m-ców (w r. 1901).

Morley Henryk (* w Londynie 15 wrześ. 1822—f w Carisbrooku [wyspa Wight] 14 maja 1894) literat. Ukończywszy nauki lekarskie, zajmował się czas pewien wykonawstwem, później atoli poświęcił się wyłącznie literaturze i dziennikarstwu. W r. 1865 mianowano M-a profesorem języka i literatury angielskiej w uniw. londyńskim, a wykłady jego świetne cieszyły się powodzeniem niemałym. —Pierwszym dziełem jego był zbiór wierszy z zapałem wielbiących rewolucyę włoską p. n. „Sunrise in Italy“ (Londyn 1848); w r. 1849 objął kierownictwo wydawnictwa „Household Words“; od r. 1850 do 1856 wydawał „Ali the year Round“, później ,,The Examiner“; znakomite są wydane przezeń życiorysy: „Palissy the Potter“ (1852); „Jerom Cardan“ (1854); „Cornelius Agrippa“ (1856) i „Clement Marot“ (1870).— Największą sławę zjednało mu dzieło „Englich writers“ (Londyn 1864—1867, 2 t. w wyd. i opracow. now. 1887 — 1893 t-że; 10 t.; niedokończone). P. n. „Morley’s universal library“ (t-że 1883—1888; 63 t.) wydał tanio pisarzów klasycznych angielskich; podobnego rodzaju są również wydawnictwa przezeń dokonane: „Cassell’s National library“ (t-że 1886 —1890; 214 t.) i „Carisbrooke library“ (1889—1891; 14 t.);

Wielka Enc. Powsz. Ilustr Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 376a.

1892; 14 t.).

Morley Jan, znakomity polityk angielski (* 1838), pierwotnie adwokat (od 1859), dzien-nikarz-redaktor „Fortnightly Review“ (1867 — 1884), redaktor „Pall Mall Gazette“ (1880 — 1884). Od r. 1869 członek Izby gmin, liberał, wyznawca i jeden z głównych filarów polityki Gladstona (ob.). W r. 1886 w gabinecie Glad-stona, utworzonym pod hasłem samorządu (Home Rule) dla Irlandyi, M. był sekretarzem stanu dla Irlandyi. Został znowu sekretarzem dla Irlandyi w r. 1892 —1896. Administracya jego wywoływała zawsze wielkie pochwały; taksamo w Irlandyi jak w Indyach. W r. 1908 mianowany lordem M. M. jest nader płodnym pisarzem: „Edmund Burke“ (1867), „Critical Miscellanies“ (2 tomy, 1871, 1877), „Voltaire“ (1872), „On Compromise“ (1874), „Rousseau“ (1876), „Diderot“ (1878); „Life of Richard Cobden“ (1881), „Walpole“ (1889), „Studies in Literature“ (1891); „Olliver Cromwell“ (1900), „Life of W. E. Gladstone“ (3 tomy, 1903).

Morley Arnold, polityk angielski, syn bogatego kupca londyńskiego i polityka, Samuela M-a (* 1849 w Londynie). Kształcił się w Cambridge; r. 1873 osiedlił się w Londynie jako prawnik; wybrany na członka do parlamentu z Nottinghamu, literat, gorący zwolennik Gladstona (ob.). Był członkiem trzeciego gabinetu Gladstona (styczeń, lipiec 1886) jako sekretarz skarbu; w czwartym jego gabinecie (1892—95) objął ministeryum poczty.

Mormo, gr. Mopp.w. Mopp.oXóx7], Mopp.oX0x.eLOV, rodzaj poczwary, upioru żeńskiego, którym w Gre-cyi starożytnej dzieci straszono. Według legendy mitycznej była to pierwotnie królowa Lestrygonów, która, rozżarta za śmierć własnych dzieci, takżę inne życia pozbawić pragnie. Przedstawiono ją w masce tragicznej albo w komicznej, z gębą szeroką, rozdziawioną.

Mormon fratercula, ptak, ob. Masko nur. Mormon, małpa, toż co mandryl, ob. P a-

w i a n.

Mormoni, nazywający się też Świętymi dni ostatnich (Latter Day Saints), sekta religijna w Ameryce półn., założona przez Józefa (Joe) Smitha (* 23 grud. 1805 w Sharonie [st. Vermont]). S., jakoby pod wpływem słów anioła, który mu się objawił i kazał mu kopać na pagórku Cumora pod Palmirą w hrabstwie New - York, we wrześniu r. 1823 znalazł „święte tablice złote“, ale na wydobycie ich anioł pozwolił mu dopiero dnia 22 wrześ. r. 1827. Napisane były „pismem nowo-egipskiem“; w skrzyni zawierającej je znajdowały się też okulary cudowne, w których zamiast szkieł oprawione były kamienie przezroczyste, za pomocą ich S., aczkolwiek wcale czytać nie umiał, z łatwością odczytał

{/

lut. r. 1858 doszło do do układów; B. Young

g.«*

znaki tajemnicze i poznał zarówno przyszłość. W r. 1880 S. wydał w języku angielskim przekład rzekomy tablic owych p. n. „The book of Mormon“ (wyd. najnowsze po niem, Berlin 1902), przetłumaczony później na 13 języków różnych. — Język księgi tej naśladuje sposób wyrażania się biblijny, opowiedziano zaś w niej, że za czasów króla Zedekiasza Żyd pobożny, Delii, z rodziną z Jerozolimy wy wędrował do Ameryki, a tam dziwne przygody podróży, jako-też objawienia boskie, tyczące się przyszłości na tablicach złotych wypisał. Kilku synów jego, zwłaszcza Laman, udało się do dzikiego wnętrza kraju i stało się praojcami Indyan czerwonoskórych. Potomkowie Nephiego, syna Łamanowego, już na kilkaset lat przed nar. Chr. byli chrześcińuami przykładnymi, w rodzie ich ^-utrzymywało się kapłaństwo dziedzicznie i do nich też należały tablice złote Lehiego. Rodzinie tej ukazał się też Pan Jezus po zmartwychwstaniu i wybrał z pośród niej ' dwunastu apostołów, którzy też niebawem kraj cały nawrócili. W w. IV po Chr., wskutek wTojen i niesnasek wewnętrznych, Kościół ten zaczął się rozpadać, a wtedy zjawił się Mormon (imię to według M-ów znaczyć ma Lepszy), wojownik potężuy, a przytem chrześ-cianin bardzo pobożny, i rozpędził potomków Lamanowych, którzy z czasem zdziczeli, a skóra ich zabarwiła się na kolor czerwono - miedziany. Lamanici rozpędzeni powrócili jednak blizko r. 400 i mieczem podbili Nephitów. Syn Mormona, Moroni, spisał dzieje narodu swojego w r. 420 na płytach złotych i przepowiedział wyraźnie, że je znów odkryje po wiekach J. Smith. — Autorem rzeczywistym bredni tych był podobno jakiś ex-pastor, który je spisał w r. 1812 jako powieść fantastyczną, rękopis wpadł w ręce niejakiego Sidneya Rigdona (* 1793—f 1876), pomocnika drukarskiego, przyjaciela i później stronnika najzapaleń-szego J. Smitha; ci dwaj z rękopisu autora, zresztą nieznanego, umieli wyciągnąć pożytek tak niezwykły. M. wierzący, oczywiście, zaprzeczają temu. — Bądź jak bądź, prorok nowy wśród Amerykanów, wogóle skłonnych do sekciarstwa, a pod względem umysłowym dość ciemnych, znalazł wnet garstkę wiernych, zwiększającą się z dnia na dzień. W r. 1830 mógł już założyć gminę w miasteczku Fayette w st. New-York; w r. nast. gmina, licząca już wtedy kilkuset członków, przeniosła się do Ohio; w r. 1833 wypędzono ją stamtąd, a wtedy część jej przeniosła się do st. Missouri. Niezgodność M-ów z wyznawcami innych gmin religijnych oraz gorliwość ich w nawracaniu, stała się znów powodem do przepędzenia ich. Czas pewien zatrzymali się w County Caldwell, a stamtąd, długo nie popasając, przenieśli się do st. Illinois, gdzie r. 1840 w hrabstwie Hancock zbudowali miasto Nauvoo, złożone z 2 100 domów, zdobne świątynią, wznie-

sioną podług plauu Smitha, który mu, jak utrzymywał, objawił anioł. Miasto, którego mieszkańcy, pomijając ich wierzenia dziwaczne, byli ludźmi pracowitymi, dbającymi o ład i porządek, rozwijało się bardzo pomyślnie, ale w r. 1844 doszło do zajść z mieszkańcami innymi, do sekty nie należącymi, a zajścia te doprowadziły do rozlewu krwi oraz do walki jawnej, śród której Smith poległ, a miasto dotknięte zostało zniszczeniem. Wtedy M., liczący wówczas blizko 1 500 wiernych, wynieśli się po za Góry Skaliste na Zachód daleki i w r. 1847 osiedli nad wielkiem jeziorem Słonym (Salt Lake) i założyli tam terytoryum Utah, uznane w r. 1850 przez rząd Stanów Zjedn.; miastem jego dziś głównem, a wtedy jedynem, było Salt Lake City; wskutek położenia bardzo korzystnego na drodze do Kalifornii, miasto zaczęło rozwijać się pomyślnie i rosnąć szybko. M. byli pracowici, rządni, przestrzegający porządku, żyjący skromnie, a przytem b. gorliwie jednali sekcie swej zwolenników, więc stolicy ich coraz przybywało mieszkańców. Na czele, po śmierci Smitha, jako prorok stanął Brigham Young, człowiek rozumny, przebiegły i zręczny. Zabiegom jego udało się doprowadzić do tego, że rząd Stanów Zjedn. nietylko mianował go gubernatorem terytoryum nowego, ale przysłał mu nadto 20 000 dolarów na budynki publiczne i 5 000 na założenie biblioteki. Postanowienie Kongresu z d. 7 wrześ. r. 1850 ustaliło stosunek M-ów do Unii. Ale M. niejednokrotnie nadużywali praw sobie przyznanych, nie troszcząc się przytem o ograniczenia nałożone na siebie. Doprowadziło to do tego, że rząd Stanów w r. 1854 wysłał do Utahu na gubernatora pułkownika Steptona, w r. zaś 1857 A. Cumminga, który miał zająć stanowisko rządowe Brighama Younga, ażeby, gdyby się to okazało potrzebnem, miał ezem opór złamać, dodano mu 2 500 wojska. Wyprawa wskutek pory roku późnej napotkała mnóstwo trudności, a w roku nast. siły wojskowe wypadło pomnożyć. W d. bitwy, po niej otrzymał amnestyę, a podczas wojny domowej (1861 — 1865), korzystając z okoliczności, rządził w Utahu nieomal zupełnie samowładnie, on też urządził ostatecznie sektę M-ów. — Dogmaty ich powstały pomału, jako wynik zabiegów: Smitha, Sidneya Rigdona, Parleya, P. Pratta i Orsona Pratta; Br. Young później dodał niejedno, a ustalił wszystko, ale nie są one bynajmniej stałe i niezachwiane, ani wykończone zupełnie; stoją temu na zawadzie „zachwyty“ (revivals) i „objawienia“ (revelations of God) przewodniczącego w Kościele mormońskim. Księgami świętemi M-ów są: wymieniona powyżej „księga Mormona“, następnie ,.Ks. nauki i przymierzy“ {„The book of doctrine and convenants*, poraź pierwszy wy-

za-

po-

zawsze, albo też czasowo. Cudzołóstwo podlega karom surowym; każdy z M-ów jest obowiązany ożenić się i płodzić dzieci. Sam Young,^ przodując przykładem, pojął 25 żon. Rząd Stanów Zjedn., zacząwszy od r. 1862, wciąż występował b. stanowczo przeciwko wielożeństwu M-ów. W r. 1874 wydano prawo, że kto żyje w wielożeństwie, nie może stać sędzią, ani mu wolno zasiadać przysięgłych, w roku zaś 1875 ustanowiono karę więzienia ciężkiego za pojęcie więcej niż jednej żony. I w łonie samych M-ów powstało stronnictwo silne, występujące przeciwko wielożeństwu, a na czele jego stanął syn J. Smitha. —Gdy B. Young umarł (1877), na czele M-ów stanął jako prorok Jan Taylor, a wówczas

drukowana 1835)- „Perła cenna“ {„The pearl Taylora (f 1887), Welford Woodruff d. 25 of great price" 1851), oraz liczne inne wy- września r. 1890 wydał rozporządzenie, uwal-dawnictwa treści religijnej i wychowawczej. — niające M-ów od obowiązku wielożeństwa. Wyznanie wiary ułożone w r. 1849 odbiega W r. 1895 konstytucya stanu Utah zniosła je niemało od nauki pierwotnej J. Smitha.—Stan ostatecznie; w r. 1904 stojący na czele M-ów kapłański u M-ów uchodzi za obdarzony powa- Smith ponowił zakaz, lecz potajemnie wielość boską, nieomylną. — Rozpada się na dwa żeństwo zdarza się śród nich jeszcze. —W chwi-działy czyli stopnie: stopień wyższy a. kapłani li obecnej (1911) liczba M-ów na ziemi całej Melchisedeka, obejmuje trzech przewodniczą- dochodzi do ¹/₂ miljona; najwięcej jest ich, cych w Kościele, kolegium 12-u apostołów, oczywiście, w Ameryce półn ; w Europie doli-tworzących radę starszych ruchomą, kolegium czyć się ich można do 20 000; dotąd najwięcej arcykapłanów (liczba nie ograniczona), kolegium zwolenników znaleźli w Anglii (5 000) i w Nor-70-ciu (są to radcy obwodów kościelnych) wegii (5 500), w krajach innych znaczuie patryarchów i kolegium starszych. Stopień mniej. W kwietniu r. 1903 z Prus wypędzono drugi, niższy, kapłanów Aarona, składają bis- misyonarzy mormońskich, schronili się wtedy kupi, księża, nauczyciele i dyakoni. Biskupi do Szwajcaryi, gdzie liczą blizko 1 500 zwolen-zarządzają nabożeństwem, jako i sprawami kościelnemi

Red.

prawa coraz obostrzane doszły do tego, że albo trzeba było poddać się im, albo też wynieść się z granic Stanów Zjedn. (prawo Edmund - Tucker). M. opierali się jak 1847).

mogli, w końcu jednak ulec musieli, gdy Morny (właśc. De moru y) Karol Au-w r. 1890 Sąd najwyższy związkowy upoważnił gust Ludwik Józef książę de M. (* w Pa-rząd Stauów do nałożenia sekwestru na ma- ryżu 22 paźd. 1811 — f t-że 10 mar. 1865), jątki M-ów opornych, więc wtedy następca mąż stanu. M. był synem nieślubnym królo-

zewnętrznemi, zbierają dziesięciny, opiekują się ubogimi, wyznaczaniem pracy i t. d. Wszyscy kapłani ci, zarówno podczas spełniania obrzędów, jak i po za kościołem, nie używają szat lub oznak szczególnych, strój ich jest dowolny, niczem nie różniący się od ubrania stanów innych. Obok kapłanów tych Br. Young stworzył jeszcze t. zw. Danitów, czyli „Aniołów zniszczenia“, rodzaj świętobliwej policyi tajnej, podwładnej mu zupełnie, która podobno na rozkaz jego popełniła mnóstwo zabójstw i bezprawi w imię świętej religii mór-mońskiej. —Wielożelistwo śród M-ów częło się już ukazywać za czasów J. Smitha, ale dopiero d. 29 sierpnia r. 1852 Br. Young podniósł je do powagi prawa zasadniczego wołując się przytem na „objawienie“. Nauczał, że bez wielożeństwa istnieć nie może ani podniesienie człowieka, ani zbawienie duszy jego, w szczególności zaś niewiasty niezamężne zbawione być nie mogą. Pojąć niewiastę wolno na

zona ławie

ników i wydają w Zurychu pismo misyjne „Der Stern“.—Por.: Hyde „The Mormonisme its leaders and designs“ (N.-York 1857; wyd. 2-e); M. Busch „Gesch. der M-n“ (Lipsk 1870); Stenhouse „The Rocky Mountains Saints“ (N.-York 1873); Kennedy „Early days of Mor-monism“ (t-że 1888); Fernhagel „D. Wahrheit üb. d. Mormonentum" (Zurych 1889); Folk „The Mormon monster“ (1900); Riley „The founder of Mormonism“ (N.-York 1902) i Linn „The story of the Mormons“ (t-że 1902).

Morney Filip, pan du PI es sy-Mamy, mąż stanu (* 1549 w Normandyi — f 1623 w majątku własnym Laforêt-sur-Sêvre), kształcony przez ojca w duchu katolickim i z przeznaczeniem do stanu kapłańskiego, po jego śmierci (1560) przeszedł na łono kalwinizmu. R. 1565 uczył się prawa w Heidelbergu, r. 1566 hebrajszczyzny i germanistyki w Padwie. Od r. 1571 uczestniczył w polemikach publicznych na temat religijny. R. 1575 wstąpił jako zarządzający skarbowością na służbę do Henryka ks. Nawarskiego, który posługiwał się nim także jako dyplomatą i publicystą, a zostawszy królem francuskim, mianował go gubernatorem w Saumur, gdzie M. założył akademię protestancką. U swych współwyznawców uchodził za wielką powagę wskutek wpływu na wydanie edyktu nantejskiego, za gorliwość religijną i uczoność; nazywano go też „papieżem hugonockim“. Ważniejsze z pism jego: „Dissertation sur l’Eglise visible“ (Paryż, 1570), „Excellent discours de la vie et de la mort“ (Londyn, 1577), ,,De la vérité de la religion chrétienne contre les athées, épicuriens, payens, juifs, mahométans et autres infidèles“ (Antwerpia, 1581), „De l’institution de l’eucharistie“ (La Rochelle, 1598), nakoniec pamiętniki i ko-respondencya (pod różnymi nagłówkami kilkakrotnie wydawane, ostatnio Paryż 1824 — 26, 12 t.). — Bibl.: Ambert „Duplessis M.“ (Paryż,

adz

wej Hortensyi (matki Napoleona III), żony króla hollenderskiego, Ludwika Napoleona, i wielkiego jej koniuszego, hr. Augusta Karola Fla-haulta, adoptował go zaś bezdzietny hr. M. — W r. 1830 M. wstąpił do pułku ułanów francuskich i odznaczył się podczas walk w Al-gieryi; w r. 1838 wystąpił z wojska i w Cler-rnoncie (Owernia) założył fabrykę cukru. W r. 1842 wybrano go do Izby deputowanych, a jako poseł popierał ministeryum Guizota (ob.). Niepowodzenia w przedsiębiorstwie przemysłowym, a bardziej jeszcze nadmierna gra w karty, zniszczyły go majątkowo prawie zupełnie; wtedy to oddał się zupełnie na usługi bratu przyrodniemu, ks. Ludwikowi Napoleonowi, wówczas prezydentowi rzeczypospolitej francuskiej i jako minister spraw wewnętrznych stał się wykonawcą głównym zamachu stanu w d. 2 grud. r. 1851. D. 13 stycz. r. 1852 ustąpił z ministeryum, obarczony nienawiścią b. znacznej części narodu francuskiego. W r. 1854 w listopadzie ces. Napoleon III mianował M-go prezydentem Ciała Prawodawczego. Od maja r. 1856 do sierpnia 1857 zajmował stanowisko ambasadora w Petersburgu; tamże d. 7 stycz. r. 1857 ożenił się ks. Zofią Trubecką (* 1838) która mu wniosła posag b. znaczny. W 1. 1857

Red

adz.

wręby.

Red.

Moroksyt, ob. Apatyt.

Morolski Jan Dominik (w. XVII) wierszopis, naśladowca Jana Kochanowskiego i to z powodzeniem pewnym. Wydał treny p. n. „Pamiątka śmierci małżonki mojej Zofii z Kłos-sowskich“ (Kraków 1628).

Morona, lewy, mało dotąd znany dopływ rz. Amazonki, wypływającej ze wsch. Kordy-lierów w Ecuadorze pod wulkanem Sangay; biegnie na płd. wsch. do Peru i tamże się kończy poniżej Pongo de Manseriche. Długość biegu wynosi 450 m.

Moron de la Frontera (rzymskie Arurni), m-to w prow, hiszpańskiej Sewilla, u stóp Wdowa po nim pozostała Sierra de Moron, nad Gwadyaną i przy linii

kolei Utrera-M., posiada zwaliska zamku mau-rytańskiego (zburzonego przez Francuzów w r. 1811), kościół gotycki; 14 190 mieszkańców (w r. 1900).

Morone a. de’Moroni Jan (* w Medyo-lanie 25 stycz. 1509 — f w Rzymie 1 grud. 1580) kardynał, protektor Polski, syn Hieronima, kanclerza księcia medyolańskiego. Papież Klemens VII już w r. 1529, gdy M. miał zaledwo lat 20, mianował go biskupem Mode-ny, ale kardynał d’Este nie chciał go do ingresu dopuścić, to też M. dopiero po kilku latach mógł w posiadanie objąć dyecezyę swoją. W r. 1536 papież Paweł III wysłał M-go jako nun-cyusza do Niemiec; z poselstwa tego pierwszego powrócił do Włoch we wrześniu r. 1538,

I ale niebawem w nowej misyi wrócił do Nie-

1865 zajmował znów godność prezydenta Ciała Prawodawczego w Paryżu, a na stanowisku tym błyszczał dowcipem, rozumem, gładkością światową, zręczną i obrotną, odznaczając się przytem bezstronnością. M. posiadał charakter wcale nietęgi, zasady moralności były mu obce, aby dojść do pieniędzy mieszał się do spraw finansowych oszukańczych, przez co nie tylko szkodził powadze drugiego cesarstwa, ale również interesom Francyi; był też sprężyną główną wyprawy awanturniczej do Meksyku, na której się myślał obłowić. Życie wiódł wystawne i hulaàckie, co też i śmierć jego przyspieszyło. Z polecenia Napoleona III pochowano go wspaniale na koszt publiczny. Wyciąg z pamiętników M-go wydano p. n. „Une ambasadę en Russie 1856“ (Paryż 1891). d. 2 kwiet. r. 1868 wyszła powtórnie za Józefa Osorio y Silva, ks. de Sesto, margr. de Alcańices, a zmarła w Paryżu d. 9 sierp. 1896; syn jej z małżeństwa pierwszego ks. August de M. urodził się w Paryżu r. 1859.

Moro, Passo del, przesmyk w Alpach Wollijskish na wysok. 2862 m. pomiędzy Monte M. (2988 m.) a St. Joderhorn (3040 m.); prowadzi przez pola śniegowe i ponad przepaściami zawrotnemi z doliny Saas w Szwaj-caryi (kanton Wallis) do Macugnagi w dolinie włoskiej Valle d’Azosca.

Morochowski a. Ostrowiec, a. Korczak odm., herb. W polu czerwonem nad trzema wrębami srebrnemi, zwężaj ącemi się ku dołowi, krzyż złoty, zakończony wąsami obejmującemi j

Red.

Morochowski E ljasz w zakonie Joachim (f 1631) biskup włodzimierski ruski; naprzód był sekretarzem królewskim, w r. 1612 wstąpił do zakonu Bazylianów i był prawą ręką metropolity Pocieja (ob.) w sprawach rozszerzania i umacniania nnii kościelnej; posiadając poparcie metropolity i króla Zygmunta III już w r. 1613 został wyniesiony na godność biskupa włodzimirskiego; w r. 1616 witał uroczyście królewica Władysława ciągnącego na wojnę moskiewską. Był do śmierci gorliwym bojownikiem unii, za którą walczył słowem i piórem. — Drukiem ogłosił: „Paregoria albo utulenie uszczypliwego lamentu mniemaney cerkwie świętey wschodniey zmyślonego Theo-phila Orthologa“ (Wilno 1612; w tymże r. i wyd. 2-e, tern się tylko różniące od 1-go, że w napisie słowo „Paregoria“ wytłoczono pismem łac. nie grec, jak w wyd. 1-m): „Życie błogosławionego Jozafata Koncewicza“ (Zamość 1624) i „Dyskurs o początku rozerwania cerkwi gre-ckicy od Kościoła rzymskiego“ (t-że 1622; dzieło ważne jako przyczynek do dziejów unii). Z języka grec, przełożył „Życie ś. Ignacego patryarchy carogrodzkiego Nicety“ (t-że 1623 ); jemu też bywa przypisywana „Obrona synodu brzeskiego“ (Wilno 1597), napisaua po polsku i po rusku. — Por. F. M. Sobieszczań-ski w „Encyklop. Orgelbranda“ wielkiej (XVIII, 889).

fted.

adz.

adz.

Deutschland“ (Gotha 1892; cz I

Ur. j. p.

ad z.

sta della Morea“ (Forli 1890).

Morosz Juljan, pseudonim powieściopis. Cecylii zWołowskichGładkowskiej

Red.

mieć i w 1. 1541 i 1542 był obecny na sejmach rzeszy w Ratysbonie i Spirze, gdzie umiarkowaniem, a obejściem gładkiem i rozumnem umiał sobie zjednać wielu książąt i panów niemieckich, co mu znacznie ułatwiło spełnienie zleceń papieskich. W nagrodę za to w r. 1542, zaraz po powrocie do Rzymu, został podniesiony do godności kardynalskiej, równocześnie został legatem w Trydencie; w r. 1544 w Bolonii, a w r. 1553 biskupem Novary. W r. 1555 jeździł ponownie do Niemiec na sejm rześki do Augsburga, gdzie znów miał powodzenie. Zazdroszczący mu wyniesienia tak szybkiego i wpływów w kuryi, oskarżyli go o nieprawomyślność w wierze, co nie było pozbawione zupełnie podstawy, ponieważ w dye-cezyi swej M. tolerował protestantyzm, a nawet jawnie przyznawał się do dogmatu protestanckiego, pochodzącego od św. Augustyna, że do usprawiedliwienia grzesznika wystarcza wiara sama, bez dobrych uczynków. Fanatyczny papież Paweł IV, dawszy ucha oskarżycielom, kazał M-go, jako podejrzanego o kacer-stwo, osadzić w więzieniu na zamku św. Anioła (1557). Dopiero następca Pawła IV, Pius IV, uznając niewinność M-go, kazał go wypuścić z kaźni w r. 1560, a okazując mu nadal łaskawość swoją, w r. 1562 wysłał go znów w poselstwie do cesarza Ferdynanda I i w r.

1563    powołał nawet na przewodniczącego soboru powszechnego w Trydencie, który też zadania swego pod kierunkiem M-go dokonał szczęśliwie w d. 4 grudnia r. tegoż. W r.

1564    M. został dziekanem kolegium kardynalskiego, w r. 1570 kardynałem-biskupem Ostyi; w r. 1575 jako legat papieski był w Genui, nakoniec w r. 1576 po raz ostatni pojechał do Niemiec, wysłany przez Grzegorza XIII do cesarza Maksymiliana II na sejm rzeszy w Ratysbonie, gdzie obok zadań innych, miał też udobruchać cesarza zagniewanego na Polskę za elekcyę Stefana Batorego, po odrzuceniu jego własnej kandydatury do tronu, o który starał się usilnie. M-go wogóle zajmowały sprawy polskie i dlatego wymagał też dostarczania sobie przez nuncyuszów do Polski wysyłanych, wiadomości i sprawozdań. — Por. „Relacye nuncyuszów i t. d.u (Berlin 1864; I, 85); Sclopis „Le cardinal Jean M.“ (Paryż 1869); Bernabei „Vita del cardinale G. M.“ (Modena 1885) i Friedensburg „Nunziaturberich-te aus

t. 2).

Moroni (Morone) Jan C h r z ci c i e 1 malarz (* 1525 w prow. Bergamo — f 1525 w Bergamo), uczeń Moretta, autor wielu ołtarzy i obrazów historycznych, znajdujących się obecnie w muzeum Brera (Medyolan) i w miasteczkach bergamskich; celował głównie w portretach, odznaczających się, obok rysunku starannego, kolorytem pięknym (znajdują się przeważnie w muzeach włoskich).

Morosini Franciszek^ 1618—f wNau-plii 6 stycz. 1694), admirał dowodzący flotą wenecką na m. Egejskietn podczas wojny o Kandyę w 1. 1667 — 1669, a w końcu kierował obroną Kandyi, która długo broniąc się uporczywie w końcu musiała się poddać (1669). M. za to stawiony był przed sąd, który go jednak od odpowiedzialności wszelkiej uwolnił. Przyczynił się M. niemało do zdobycia Peloponezu i Aten. W r. 1688 był dożą i wodzem naczelnym wojsk na Morei. — Bibi. G. Bruzzo „Francesco M. nella guerra di Candia e nella conqui-

Adz.

(ob.).

Morot Aimé Mikołaj (* w Nancy 16 czerw. 1850) artysta-malarz, uczeń Cabanela (obj; w r. 1873 zdobył nagrodę Rzymu namalowawszy obraz: Żydzi w niewoli babilońskiej. W salonie r. 1873 wystawił: Dafnis i Cloe, jako pierwszy obraz swój, odznaczający się, zarówno jak późniejsze, żywością i kolorytem świetnym. Z innych dzieł jego wybitniejsze: Wiosna (1876), Medea (1877) Epizod z bitwy pod Aquae Sextiae (1879 w muzeum w Nancy), Dobry Samarytanin (1880 nagrodzony medalem honorowym), Kuszenie św. Antoniego (1881); Ukrzyżowanie (1883), El bravo Toro i Dryada (1884), Toro colante (1885), Bitwa pod Rézon-ville (1886), Bitwa pod Reichshofen (1887; w muzeum luksemb. w Paryżu). W r. 1892 przyozdobił sufit sali balowej ratusza paryskiego kompozycyą wyobrażającą Tańce francuskie za różnych czasów. W r. 1893 wystawił wielki obraz histor. Odwrót Francuzów od Saint-

Jean-d’Acre. Przyozdobił malowidłami ratusz miasta ojczystego oraz namalował wiele portretów. Jest profesorem paryskiej Szkoły sztuk pięknych od śmierci Gustawa Moreau (ob.) oraz członkiem Akademii (Institut)

Morowa zaraza też Powietrze morowe, Mór, Pomór, a zbytecznie i niewłaściwie Dżuma (ob.); łac. Pestis, Pestilentiel; fr. Peste; niem. Pest. — W Starożytności zwano tak każdą chorobę nagminną, dziesiątkującą ludzkość (gr. o Xot;j.óę), dla tego też źródła staro-greckie dla dziejów moru są prawie bez wartości wszelkiej. Pierwszy dopiero Rufus z Efezu (ob.) podał wiadomości pewniejsze o morze w zrozumieniu dzisiejszem. W środku

w. VI po Ohr. M. z. t. zw. Justyniańska wybuchła i od r. 531 do 580, zacząwszy się w Egipcie, rozeszła się nieomal po całym świecie wówczas znanym, czyniąc spustoszenia straszliwe i wyludniając zupełnie miasto niejedno.—Za czasów ces. Konstantyna V Kopro-nima ( 741 — 775) znów mór zapanował nagminnie i panował blizko 20 lat, wszakże mniej był srogi niż Justyniański. W okresie między w. VIII a XIV, M. z. kilkakrotnie znów wybnehała w Europie, ale nie czyniła

spustoszeń tak powszechnych jak dwa wybuchy jej wyżej wymienione. Za każdym razem była do Europy zawleczona z Syryi albo z Egiptu, gdzie zupełnie prawie nigdy nie wygasała i skąd również w czasach późniejszych rozchodziła się nieraz szeroko.—Panowanie najstraszniejsze M-ej z-y przypada na w. XIV i znane jest p.n. Czarnego moru (ob.), wyludniła wtedy, nie wygasając przez wiele dziesiątków lat, uietylko Europę, lecz także Afrykę północną i Azyę prawie całą; podobno wtedy ‘/₄ ludności europejskiej wymarła, w Azyi zaś spustoszenia jej miały być jeszcze znaczniejsze.

wleczona z Persyi ukazała się w Rossyi nad Wołgą (Wietlanka), budząc obawy w Europie, lecz umiejscowiono ją i nie puszczono dalej. Od lat 20-u mór w różnych miejscowościach, rozsianych po Azyi istnieje nieomal ciągle, to słabnąc, to wzmagając się; są to ogniska choroby niebezpieczne, z których w razie okoliczności sprzyjających zaraza rozlać się znów może szeroko. Przykład tego mamy na wybuchu jej większym w r. 1910 w Mandżuryi i w Chinach i na panowaniu ograniczonem w Odesie i w kilku miejscach państwa rossyjskiego. — Wobec urządzeń hygienicznych spólczesnych, ja-koteż wobec znajomości lepszej istoty zarazy samej, Europę uważać należy za najzupełniej od moru zabezpieczoną. — Polska niejedno-

Śmiertelność tak przerażającą, jako też panowanie tak długie moru przypisać należy nieznajomości najzupełniejszej istoty choroby samej, tudzież warunkom hygienicznym, które    krotnie bywała nawiedzana przez    M-ą z-ę,

panowały w średniowieczu, a szerzeniu się    przybywała do niej zwykle ze Wschodu, wy-

chorób nietylko nie zdołały stawiać tamy, lecz    jątkowo tylko, jak np. w w. XIV    z Zachodu,

owszem dopomagały mu, niestety, bardzo. —    Wiadomości najdawniejsze o niej    przekazali

nam zwłaszcza: Długosz i Bielski w dziełach swych historycznych. Z lekarzów naszych dawnych pisali o niej m. in.: Miechowita, Jan Solfa i P. Umia8towski (ob. te nazw.). — Do dziejów jej u nas przyczynki ważne zebrali: Lernet, Gąsiorowski i Zaremba, których dzieła są wymienione na końcu artykułu Czarny mór.

— Obecnie pod mianem moru rozumiemy chorobę zakaźną, wywoływaną przez laseczkę swoistą i napadającą przeważnie gruczoły chłonne (liinfatyczne). Zarazek M-ej z-y znajduje się w powietrzu, wodzie i ziemi, gdzie jednak prędko ginie, jeżeli nie dostanie się na grunt podatny do rozwoju, a mianowicie do ustroju człowieka lub też niektórych gryzo-niów, szczura lub świstaka (Artomys marmota). Z tych to zwłaszcza gryzoniów owady na nich pasorzytujące (pchły, muchy), przenoszą zarazek na człowieka; stąd tłumaczyć się daje większa częstość zachorowań u ludzi niechlujnych, np. u Mongołów. Po za ciałem zwierzęcym zarazek moru w stauie suchym może zachować swą żywotność jedynie przez dni kilka przy ciepłocie powietrza 30 — 37°, przy ciepłocie niższej do kilku tygodni; wystawiony na działanie promieni słonecznych ginie odrazu. W wodzie żyć może znacznie dłużej, taksaino w ziemi. W trupach ginie wcześniej lub później, zależnie od ciepłoty powietrza. Z laseczek morowych udało się otrzymać toksyny (ob.), za których pomocą można uodporniać zwierzęta

1    dobywać z nich surowicę leczniczą. Zarazek morowy wywołuje objawy chorobne u wszystkich zwierząt w pracowniach; szczególnie czułe nań są gryzonie.—Okres wylęgania, to jest czas od chwili zakażenia zwierzęcia do wystąpienia pierwszych objawów chorobnych trwa zwykle

2    — 3 dni; rzadziej dłużej; najdłuższy termin spostrzegany przez Zabołotnego wynosił 10 dni. Pod względem klinicznym rozróżniamy 3 postaci moru: 1) postać gruczołową (dymieniczną; Pestis bubonica s. inguinalis); 2) postać

Dr J. P.

Panowania M-ej z-y podobnie srogiego nie znają już dzieje późniejsze. Pomału zaczęto dochodzić po przekonania, że mór nie jest jakimś nieszczęściem żywiołowym, przeciwko któremu człowiek jest bezbronny, poznano, że to choroba zaraźliwa, z którą walczyć można pomimo jej zjadliwości; to też zaczynając od w. XV broniono się od niej jak umiano, głównie zapobiegając szerzeniu się jej przez zrywanie stosunków wszelkich z miejscami już zara-żonemi, co do pewnego stopnia zabezpieczało od niej. Pomogła też nieco naprawa stosunków hygienicznych w miastach, przypadająca na koniec w. XVI, mimo, że podług pojęć dzisiejszych była jeszcze b. niedostateczna. Osiągnięto w każdym razie tyle, że mór nie stawał się już klęską powszechną, lecz uawiedzał tylko obszary kraju mniejsze, lub nawet głównie miasta pojedyncze. Tak np. dzieje przekazały nam w w. XVI panowanie zarazy w Medyola-nie, gdzie wtedy z 250 000 mieszk. zostało tylko 60 000; w r. 1655 w Londynie mór zabrał 70 000 ofiar; miasta portowe morza Śródziemnego cierpiały też b. często od zarazy. —

Od w. XVIII dostrzega się zmniejszenie wyraźne moru w Europie całej, tylko w niektórych stronach zjawia się czasem jeszcze, nie przekraczając prawie nigdy ich granic. W końcu wieku tego M. z. panowała srodze w Azyi Mniejszej, skąd zagrażała Europie, ale zdołano jej nie dopuścić. W 1. 1810 — 1832 nie przestawała trapić Azyi Mniejszej, Syryi, oraz Egiptu, przedostawała się też na wyspy Archipelagu greckiego, do Krymu, do Dalmacyi i do Trypolisu, ale dalej już nie puszczono jej. Między r. 1832 a 1845 zaczęła wygasać we wszystkich krajach tych, a od r. 1845, pomijając przypadki pojedyńcze zawleczenia zarazy do miast portowych, można uznać M-ą z-ę za wygasłą w Europie. Od r. 1863 do 1882 mór panował w Persyi; w r. 1878 w Chinach, zabierając ofiar niemało. W r. 1878 zaraza za

płucną (P. pulmonalis) i 3) wąglik lub czyrak ctm. sześć. Można ją stosować też w celach morowy (Anthrax pesłilentialis).—Postać dy- zapobiegawczych—wtedy w mniejszych ilościach, mieniczna znamionuje się obrzękiem gru- Objawów ujemnych przy jej używaniu nie zau-czołów chłonnych, szczególnie w pachwinie, ważono.—Haffkin pierwszy zastosował u ludzi rzadziej pod pachą, na karku lub pod uchem, szczepienie zapobiegawcze —z hodowli zabitych Obrzęk ten, bardzo bolesny, dochodzi rozmia- przez ogrzewanie przy ciepłocie 65° C. Odpor-rów jaja gołębiego; gruczoły następnie ropieją nośó nabyta po jednorazowem szczepieniu jest i pękają na zewnątrz. Śmierć następuje od krótkotrwała, należy więc przedsiębrać powtórne zatrucia ustroju jadem morowym. Śmiertel- szczepienie: po szczepieniu 3-krotnem odporność jest największa przy dymienicacli szyjnych ność trwa kilka miesięcy.—W ostatnich cza-i pachowych (do 75$), przy pachwinnych sach próbowano tak zwanego szczepienia sy-mniejsza cokolwiek (około 70$). Jeżeli większa multannego, to jest jednoczesnego wstrzykiwa-ilość gruczołów jest zajęta, śmiertelność dochodzi nia surowicy i hodowli zabitych. Wogóle spra-do 82 i więcej proc. Jeszcze więkzą odsetkę wa ta czeka jeszcze rozwiązania ostatecznego.— śmiertelności (prawie 100$) daje postać płuc- Literat.: Tholozan ,.Histoire de la peste bubo-ua M-ej z-y. Klinicznie wyraża się ona jako nique etc.“ (Paryż 1874); t-że ,,Les trois der-zapalenie płuc nieżytowe (Bronchopneumonia) nières épidémies de peste du Caucase“ (t-że często nie dające żadnych objawów fizykal- 1879); Hirsch. ,,Handb. d. histor.-geogr. Patho-nych; jedynie badanie bakteryoskopowe piwo- logie“ (Stuttgart 1881; wyd. 2-e, w t. 1); ciny wykazuje obecność laseczników morowych Mosny ,,La Peste“ (w „Revue de Paris“, luty i potwierdza rozpoznanie moru ze smutnem je- 1897); Dörbeck „Gesch. d. Pestepidemien in go rokowaniem.—Postać trzecia moru, znamio- Russland“ (Wrocław 1906); Sticker „Abhandl. nująca się czyrakami (ob.), krostami na skórze, a. d. Seuchengesch. u. Seuchenlehre“ (Giessen jest bezwarunkowo najłagodniejsza. Zwykle czy- 1908; t. I); Palmirski „Dżuma ze stanowiska raki goją się zupełnie dobrze; czasami jedynie epidemiologii, morfol. i biol. zarazka, oraz hy-przeradzają się w wągliki twarde, które ule- gieny pnbliczuej“ (Warszawa 1911; zesz. 215 gają zgorzeliźnie, lecz ostatecznie też goją się i 216 „Odczytów klin.“, wyd. „Gazeta le-pod strupem. Choroba trwa w postaciach karska“); por. też wykaz literat, na końcu art. ciężkich 1 dobę, najdłużej 2 — 5 dni. Jeżeli Czarny mór.    nr. a. e.

choroba przewleka się ponad tydzień, rokowa- Moroz Aleksander, pseud. Alek sannie zaczyna być lepsze. Często w okresie dra Hoszowskiego.

w guberni Łomżyńskiej). Ukończył gimnazyum klasyczne w mieście Łomży w r. 1884. W tymże roku zapisał się do wydziału fizyko-matemą-tycznego Uniwersytetu w Warszawie, który ukończył w r. 1889 ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych. Za rozprawę, napisaną na temat przez wydział wyznaczony, p. n. „Opis mikroskopowo-petrograficzny skał wybuchowych wołyńskich i granitów tatrzańskich“ otrzymał w r. 1889 medal złoty. W tymże r. 1889 otrzymał stypendyum ministeryalne przy katedrze mineralogii Uniwersytetu warszawskiego celem przygotowania się do zawodu profesorskiego. Stypendyum to pobierał aż do r. 1893. W ciągu tego czasu był trzykrotnie delegowany przez uniwersytet do badań geologicznych w Tatry i na Śląsk austryacki. W r. 1893 mianowany został kustoszem etatowym Gabinetu mineralogicznego w Warszawie, należał do Zjezdu międzynarodowego geologów w Zurychu jako delegat Uniwersytetu. W r. następnym 1895—odbył podróż naukową wraz z akademikiem Czernyszowem na Nową Ziemię. W r. 1896 prowadził badania geologiczne pomiędzy Ekaterynburgiem a Czelabą z polecenia Komitetu Geologicznego w Petersburgu. W styczniu r. 1897 otrzymał stopień magistra mineralogii z geognozyi za roz-

późniejszym następuje pogorszenie lub śmierć Morozewicz Józef Maryan, profesor mi-z powodu zakażenia wtórnego innemi zarazka- ^rteralogii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krami chorobotwórczemi —paciorkowcami lub gron- kowie (*27 marca r. 1865 we wsi Rzędziany kowcami.—Co się dotyczy leczenia M-ej z-y /-to głównie polegać należy na zapobieganiu jej.

Ponieważ choroba przenosi się przez owady, przeto przestrzegać należy czystości najstaranniejszej. Przeciw zarażaniu się od chorych, konieczne jest odosobnienie ich zupełne. Gryzonie należy tępić z bezwzględnością zupełną.

W r. 1894

Wogóle do walki z morem należy powołać jaknajszersze warstwy społeczeństwa, gdyż tylko działalność jawna, energiczna i konsekwentnie celowa, może uporać się z morem w razie jego wybuchu.—Co zaś dotyczy leczenia samej choroby, to środki lekarskie niewiele tu zdziałać mogą. Ograniczać się trzeba jedynie do odżywiania chorego i podtrzymywania czynności serca za pomocą lekarstw właściwych. Najracyonalniejsze w teoryi. niestety, w praktyce jeszcze nie dające wyników pożądanych, jest leczenie swoiste, t. j. walka z samym zarazkiem za pomocą wywoływania odporności czynnej lub biernej (szczepionki lub surowice). -Calmette, Borrel, Roux i Jersin pierwsi uodpornili zwierzęta przeciw morowi.

Jersin używał w r. 1896 surowicy uodpornionych koni do leczenia ludzi zarażonych morem podczas jego panowania w Kantonie. Surowica ta jest skuteczna, o ile zastrzykuje się ją dosyć wcześnie i w ilości dostatecznej — do 100

przyległych.

nym carskim.

prawę p. n. ,,Badania doświadczalne tworzenia się minerałów w magmie“, której bronił publicznie w Uniwersytecie warszawskim. W tymże roku powołany został na stanowisko geologa w petersburskim Komitecie geologicznym. Na tym stanowisku prowadził badania na Uralu (1897), w powiecie Mariu-polskim (1898), Berdiańskim (1899), Aleksandrowskim i Taganroskim (1901—1902), oraz na górze Magnitnej w Uralu południowym (1900). W r. 1901 został delegowany do badania pokładów kruszcowych Szwecyi i Norwegii. D. 13 maja r. 1902 wybrany został na członka korespondenta Akademii Umiejętności w Krakowie. W r. 1904 odbył podróż naukową na wyspy Komandorskie, jako naczelnik wyprawy wysłanej przez petersburski Komitet geologiczny. W tymże roku został powołany na katedrę mineralogii do Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie po ustępującym do emerytury, obecnie już zgasłym profesorze Szczęsnym Kreutzu. Na stanowisko profesora zwyczajnego, publicznego zamianowany d. 1-go października r. 1904. Na tem nowem stanowisku, na którem obecnie pozostaje, rozwinął rozległą i energiczną działalność nasamprzód w kierunku postawienia instytutu mineralogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego na stopie najwyższej doskonałości i wymagań nauki oraz techniki spółczesnej, czego po sześciu latach dokonał, dobudowawszy i rozszerzywszy gmach sobie powierzony, urządziwszy w nim pracownię zasobną i znacznie powiększywszy muzeum. W ciągu krótkiego tego czasu wyrobił pokaźne grono uczniów, z którymi podjął pracę rozległą nad poznaniem skał, minerałów Galicyi i krajów przyległych. Drukiem ogłosił długi szereg rozpraw zawodowych w językach różnych, w różnorodnych pismach i wydawnictwach naukowych z dziedziny mineralogii opisowej i doświadczalnej, petrografii, geologii i geografii. Pracą najsłynniejszą M-a jest rozprawa p. n. ,,Doświadczenia nad tworzeniem się minerałów w magmie“, która zyskała mu imię mineraloga sławy wszechświatowej. M. przełożył, uzupełnił i wstępem historycznym opatrzył podręcznik Mineralogii G. Tschermaka. Przekład ten jest już wyczerpany. Pod re-dakcyą i jego staraniem dokonany został przekład polski „Dziejów Ziemi“ M. Neumayra; pierwszy tom tego przekładu został wyczerpa-uy w ośm miesięcy po wydaniu. Staraniem i pod redakcyą M-a wydaje się też obecnie (1911) mapa geologiczna ziem polskich i krajów

z. w.

Morozow Borys, mąż stanu rossyjski, (* około 1590—f 1661), wychowawca i przyjaciel cara Aleksego Michałowicza Romanowa, od r. 1645 kierownik główny polityki moskiewskiej, wewnętrznej i zewnętrznej. Po zaślubieniu rodzonej siostry carycy Miłosławskiej, jeszcze bardziej opanował cara i wybitniejsze

urzędy porozdawał swoim krewnym, przez co zyskał bardzo wielu wrogów i wywołał nawet przeciwko sobie bunt ludu. Po wyjściu z klasztoru Kotyłło-Białozierskiego, gdzie przed zemstą ludu ukrywał się przez dwa miesiące, za powrotem udobruchał tłumy niezadowolone i na-powrót odzyskał wpływ na ster rządu oraz zjednał sobie nawet serca ludu. Wiele w tym czasie przyczynił się do odpowiedniego zredagowania t. zw. „Ułożenija“. R. 1654, w dowód uznania ze strony cara, mianowauy został dowódzcą straży przybocznej carskiej. Znękany wiekiem i chorobą, pod koniec życia usunął się od wpływu czynnego na sprawy publiczne Rossyi, lecz do końca dni swoich został zaufa-

E. Chw,

Morozow Mikołaj, uczony, poeta, mąż stanu i rewolucyonista rossyjski (*    1850).

Wcześnie ujawnił talent poetycki i zdolności wielkie do nauk matematycznych. Wszakże nie mógł ich należycie rozwinąć, gdyż, zapaleniec już na ławie szkolnej, poświęcił się sprawie wyzwolenia mas szerokich w Rossyi. Wydalony za tę działalność z klasy szóstej gim-nazyum, wstąpił w r. 1870 do fabryki w Moskwie, aby, jako robotnik, zbliżyć się do klasy robotniczej. Aresztowany, był cztery lata (1874 — 1878) więziony i stawiony przed sąd („Proces 193-ch“), który go dopiero uniewinnił. Podczas pobytu w więzieniu zaczął pisywać wiersze, które, zebrane następnie i wydane w Paryżu r. 1878 przez Łopatina w zbiorku p. n. „Izza rjeszotki“, należą i podziśdzień do najwybitniejszych utworów poetyckich, rewolucyjnych, rossyjskich. Po za tem czas wolny w więzieniu poświęcił na uzupełnienie wiadomości matematycznych i samodzielnie przepracował cały kurs nauk matematycznych, wyższych. Uniewinniony i uwolniony z więzienia (1878), wstąpił do stronnictwa rewolucyjnego „Zjemli i Woli“, przeszedł -na nielegalnego i został jednym z wybitniejszych przywódców tego stronnictwa, gorąco zalecając terror, jako narzędzie walki politycznej (ob. „Listki Narod-noj Woli“ z 1879). Latem r. 1879 uczestniczył w zjeździe w Lipecku (ob.) i został członkiem „Narodnoj Woli“ oraz redaktorem głównego organu stronnictwa. W listopadzie r. 1879 uczestniczył w pracy przy urządzaniu podkopu pod koleją w pobliżu Moskwy. Aresztowany pod koniec tegoż roku, szczęśliwie wymknął się z rąk policyi, wyjechał za granicę, gdzie poświęcił się głównie pracy literackiej, rewolucyjnej: napisał broszurę „Terroristiczes-kaja borba“ (Genewa 1880) i współpracował w organie genewskim „Obszczeje djeło“. Gorejąc żądzą pracy dla ludu w ojczyźnie, usiłował wrócić do Rossyi, lecz został na granicy aresztowany (r.    1881), stawiony przed sąd

(„Proces 20 narodowolców“), skazany na ciężkie roboty bezterminowe i wtrącony do Szlissel-burga, skąd dopiero, dzięki amnestyi, w listo-

E. Ohw.

adz,

T. K.

T. R

i;-.,;.

1 000 kg.

Mors, wielka wyspa duńska w części zach. fiordu Limskiego, w okręgu Tistód, obszaru 363 km. kw.; bardzo żyzna, punkt najwyższy 88 m. n. p. m., gł. m-to Nüköbink.

Mörs (dawniej Meurs) 1) niegdyś księstwo udzielne między rz. Renem a księstwem Gel-dryi, obszaru 330 kil. kw. z 28 000 m-ców, przeważnie kalwinistów.—W Wiekach Średnich M.

padzie r. 1905 wyszedł na wolność. Z prac M-wa zasługują na uwagę: „Rjewolucjonnaja żurnalistika“ (Paryż 1905); ,,Proces 20-ti na-rodowolcew“ („Byłoje“ 1906); „W Burje i gro-zjew (Petersburg 1906), przeł. na język polski. — Por.: W. W. „M. Morozow¹¹, życiorys („Nasza żizń“, 1905 Nr. 333.

Morpeth, m-to w hrab. Northumberland w Anglii, nad rz. Wansbeck; więzienie, zwaliska zamku, fabryki kapeluszy i flaneli; 6 000 m-ców. W pobliżu szczątki opactwa New-miuster oraz wieś Mit ford ze zwaliskami zamku z w. XII. W odległości 5 km. od M. w dół rzeki leży Bothal Castle (z w. XIV), należący do księcia Portland.

Morray J a k ó b Stuart, hrabia, syn naturalny Jakóba V, króla Szkockiego i Małgorzaty, córki lorda Erskine (* 1531 —f 23 stycznia 1570). Przeznaczony początkowo do stanu duchownego, zamienił go na karyerę polityczną i wojskową, do której miał uzdolnienie przyrodzone. Wysunąwszy się na czoło stronnictwa protestanckiego, uzyskał zaufanie siostry swej, młodocianej królowej szkockiej, Maryi Stuart (ob.), która po przyjeździe swym w r. 1561 do Szkocyi osypała go zaszczytami i radami jego się kierowała. Gdy jednak Marya w r. 1565 połączyła się węzłom małżeńskim z Darnleyem i zaczęła się skłaniać ku polityce na korzyść katolicyzmu, M. wystąpił przeciwko niej zbrojnie, został jednak rozbity i zmuszouy do ucieczki do Anglii. W r. 1567, gdy Marya została uwięziona i zmuszona do abdykacyi, M. został powołany na regenta i rządził Szkocyą w imieniu małoletniego Jakóba VI. Po ucieczce Maryi z więzienia w Lochteren M. zebrał 4000 zbrojnych i rozbił stronników królowej pod Langside (d. 13 maja 1568), zmuszając ją do ucieczki do Anglii. Później oskarżył ją przed królową angielską Elżbietą o zabójstwo męża swego, Darnleya. W r. 1570 został zabity przez członka stronnictwa katolickiego, Jakóba Hamiltona, mszczącego się za krzywdę doznaną. Rządy M-a zapewniły ostateczne zwycięstwo protestantyzmowi w Szkocyi.

Morrisdance (taniec murzynów), ulubiony niegdyś w Anglii, symbolizujący wyzwolenie wiosny, czyli słońca wiosennego od potęg zimowych, przedstawianych pod postacią smoka, starej baby (Bessie) i t. d. Tańczono go w d. 1 maja i później, aż do Zielonych Świątek. Tańczący występowali ucharakteryzowani i w kostyumach, pod postacią: Robina Hooda, Maid-Marriany (królowej lata), smoka, jego pogromcy, jadącego na koniku drewnianym (Hob-byhorse u Szekspira), oraz grona wojowników o twarzach uczernionych.

Morrison Robert (* 5 stycz. 1782 w Morpeth [Anglia] — f w Kantonie [Chiny] 1 sierp. 1834), misyonarz, a przedewszystkim badacz i znawca języka chińskiego. W r. 1807 Tow.

Wielki, Kucyki, llugtr. Jer I Tom XLVII Ze»z. 376b

biblijne ang. wysłało M-a do Makao i Kantonu, aby się zapoznał dokładnie z językiem chińskim, a następnie na język ten przełożył Pismo S-te; z zadania tego wywiązał się też należycie. W r. 1816 towarzyszył lordowi Amherstowi jako tłumacz do Pekinu; w r. 1818 założył na Malacce Anglo-Chinese College, zakład naukowy, poświęcony rozpowszechnieniu literatury, zarówno angielskiej jak chińskiej, a mający zarazem zadanie szerzenia nauki Chrystusa śród Chińczyków. W r. 1823 powrócił do Anglii, przywożąc z sobą zbiór około 10 000 dzieł chińskich. W r. 1826 ponownie wyjechał do Chin, gdzie otrzymał urząd tłumacza przy poselstwie angielskiem w Kantonie, tam też i życia dokonał. — Drukiem ogłosił: „Horae sinicae“ (Londyn 1812), gramatykę chińską (Serampur 1815); słownik chińsko-angielski (Makao 1815 — 1819; 6 t.); „Chinese miscellany“ (Londyn 1825). Wdowa po nim pozostała ogłosiła pamiętniki jego „Memoirs“ (t-że 1839; 2 t.j. — Por. Townsend „Robert. M.“ (N. York 1888).

Mors (Trichechus), rodzaj ssaków z rzędu pletwonogich (Pinnipedia), zwany także koniem morskim. Kły górne znakomicie rozwinięte, długie, skierowane na dół; siekacze i zęby trzonowe mało rozwinięte; uzębienie u osobników młodych i ³/₃, c ¹/₁, m ft/₄, ostatnie dwa zęby trzonowe górne i ostatni dolny u osobników dojrzałych szczątkowe, lub brak ich zupełnie, prócz tego niektóre zęby są małe i wcześnie wypadają, tak iż zwierzę dorosłe posiada zwykle i ¹/₀, c¹/,, m ³/i. Pysk szeroki z licznemi szczecinami, grubemi i sztywne-mi, długości do 10 cm. Ucha zewnętrznego brak; oczy małe. Skóra bardzo gruba, pokryta sierścią krótką, żółto-brunatną, u osobników starych naga. Palce połączone skórą i zaopatrzone w pazury słabe. Ogon szczątkowy. M-y żyją gromadnie w oceanie Lodowatym Północnym i w części północnej Oceanu Spokojnego. Żywią się głównie mięczakami (małżami). Samica między kwietniem a czerwcem rodzi jedno (rzadziej 2) młode.—Polują na M-y dla mięsa, skóry i kłów, z których wyrabiają różne przedmioty; ciężar kłów wynosi 2,5 — 3,5 kg., a niekiedy 6 — 7 kg. Wskutek ustawicznych polowań liczba M-ów szybko się zmniejsza. — M. pospolity (Trichechus rosmąrus) żółto-brunatny, długości 4 — 5 m., waży do

Cz. s.

adz,

było pod panowaniem hrabiów własnych; w r.

1493 przez małżeństwo przeszło w ręce lir. Wilhelma von Wied, a następnie na zięcia jego, lir. Wilhelma v. Neuenahr; córka tegoż, Walburga ( f 1600), zapisała hr. M. Maurycemu ks. Nassau-Oranien, pomimo że Kliwja rościła sobie prawa uzasadnione do tej posiadłości. M. pozostawało we władaniu domu na-sąuskiego do r. 1702; wtedy to, po śmierci króla ang. Wilhelma III, król pruski, Fryderyk I, jako po kądzieli dziedzic praw Kliwji, opanował hrabstwo M. a rześki Reichskammergericht przyznał mu tę ziemię, w r. 1707 wyniesioną do godności księstwa. W r. 1801 M. wraz z całym brzegiem lewym Renu dostało się Fran-cyi-, Prusy odzyskały je w r. 1814. Obecnie M. tworzy część regencyi Diisseldorfskiej. — Por. Altgelt „Gesch. der Grafen u. Herren v. M.“ (Dusseldorf 1845); Hirschberg „Gesch. der Grafschaft M.“ (Mörs 1904). — 2) M-to okręgowe w regencyi pruskiej Düsseldorf, dawna stolica księstwa (ob. wyż.); stacya węzłowa kolei żel. Trompet - Kleve, Homburg - M. i Hüls - M.; 29 m.

stosunki dobre z uczonymi, zarówno polskimi jak zagranicznymi, popierała nauki, oddając się im sama z upodobaniem. Była autorką dzieła do rzadkości bibliograficznych dziś należącego, p. n. „Zbiór rysunków wyobrażających celniejsze budynki wsi Zarzecza w Galicyi, w obwodzie Przemyślskim [tak!J leżącej, częścią z natury zdjętych lub uprojektowanych, z opisem budownictwa wiejskiego w sposobie holenderskim i angielskim i ogóluemi myślami o przyozdobieniu siedlisk wiejskich“ (Wiedeń 1836, in folio; 48 str. tekstu, rysunków i planów kolorowanych 46; bukietów kolor. 10 i portret autorki). Dzieło to wydane zbytkownie tylko w 50 okazach w handlu księgarskim nie było nigdy, autorka rozdawała je sama tylko osobom sobie bliższym.

Morska choroba, ob. Choroba morska.

Morski a. Topór odm. herb hrabiowski. W polu czerwonym topór srebrny z rękojeścią złotą, na dół zwróconą, z ostrzem na prawo. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym takiż topór ostrzem utkwiony. Labry na prawo czerwono-srebrne, na lewo czerwono-ztote.

Red.

n. p. morza; posiada kościół katol. i protest., zamek starożytny, pomniki Fryderyka I, króla prus., Ludwiki Henryki, elektorki brandenburskiej i pedagoga Diesterwega; ma dalej gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, szkołę rolniczą zimową, sąd okręgowy, fabryki maszyn, tkanin jedwabnych, wełnianych i bawełnianych, cygar, garbarnie, farbiarnie, browary i kopalnie. M-ów 18 236 (1905) w tym katolików do 7 000. — W pobliżu zamek Błona e r s h e i m, własność barona von Leyen.

Red.

Red.

Red,

Morski Tadeusz (* 1752 — f w Krakowie 1825) szambelan Stanisława Augusta, publicysta i dyplomata; przed r. 1790 jeździł ze zleceniami tajemnemi do Berlina i do Hiszpanii. Drukiem ogłosił: „O bezkrólewiach w Polsce i wybieraniu królów począwszy od Zygmunta Augusta“ (Warszawa 1790); „Uwagi nad der pismem Sew. Rzewuskiego o sukcessyi tronu w Polsce“ (t-że t. r.); „Relacya z egzaminu Morse Samuel Finley, wynalazca tele- Komissyi skarbu kor.“ (t-że 1791), „Myśli o spo-grafu elektrycznego (* 1791 w Charlestown sobach i potrzebie przysposobienia młodzieży st. Massachusets — f 1872 pod N. Yorkiem), do szkoły dyplomatycznej w Polsce“ (t-że 1792); Syn pastora, oddawał się zrazu malarstwu „Uwagi o chłopach“ (t-że) i „Lettre à M. l’ab-i w r. 1813 wystawił w Londynie obraz „Śmierć bé de Pradt, ci-devant ambassadeur en Polo-Herkulesa“, nagrodzony przez Akademię kró- gne“ (Paryż 1815). Z języka franc, przełożył lewską Sztuk Pięknych medalem złotym. Po- Gresseta „Vert-vert“ (Warszawa) 1779). święciwszy się dla chleba malarstwu portreto-    Morski kokos, palma, ob. Lodoicea.

wemu, w r. 1825 założył w N. Yorku Szkołę    Morskie jagódki, ob. Hal or agis.

Sztuk Pięknych i r. 1829 udał się do Europy    Morskie Oko, właściwie Rybie Oko    (od

dla poznania tamtejszych szkół podobnych, licznych żyjących w jego wodach pstrągów i ło-Tymczasem zawarta znajomość z Daguerrem (ob.), sosi), niem. Meerauge albo Fischsee\ węgier-zwróciła uwagę jego na odkrycia nowe w dziedzi- skie—Halas-tó, jeden z najpiękniejszych stanie galwanizmu. Gorliwie zająwszy się badaniem wów tatrzańskich („perła Tatr“), drugi z rzędu tych zjawisk, w r. 1836 ogłosił swój pomysł co do powierzchni (33 ha), trzeci co do głębo-przesyłania myśli na odległość. W r. 1843 kości (50 m.). Ludność miejscowa M-m O-m dzięki zasiłkowi rządowemu, 30 000 doi., prze- zwie Czarny Staw, położony nieco wyżej, prowadzona została linia próbna między Wa- a jezioro, zwykle przez turystów nazywane M-m szyngtonem a Baltymorą. Przyrząd M-a, dzię- O-m, zwie Rybiem.—M. O. albo Rybie leży ki uznaniu niemieckiej komisyi telegraficznej, po stronie płn. grzbietu głównego Tatr, w do-w r. 1851 wszedł w użycie powszechne w Eu- linie górnej rz. Białki. Otoczenie majestatyczne ropie, przynosząc swemu wynalazcy od różnych nadaje mu cechę główną piękności. Od płd. rządów ogółem 400 000 fr. nagrody, a po piętrzą się urwiste Turnie Mięguszowickie z koń-śmierci pomnik wspaniały w Waszyngtonie Te- czystym od zach. czubkiem Mnicha (2064 m.),

1 e g r a f.

A- Ł od strony zachodniej rozpościera się Miedziane Morska Magdalena z domu Dziedu- (2238), a od wsch. nad kotliną, w której się szycka (f 1847), niewiasta światła, właści- mieści Czarny Staw, drugi co do głębokości cielka Zarzecza w Galicyi. M. utrzymywała ze stawów tatrzańskich (77 m.) a co do po-

wierzchni czwarty z rzędu (21 ha), - Grzebiet „Spór Galicy! i Węgier o M. 0.“ (Kraków Żabiego. Od płd. wsch. ściana wysoka, tworzą- 1884). ca ograniczenie północne Czarnego Stawu nad M-m 0-m, nakoniec od pin. zwałem poprzecznym (moreną), którego środkiem biegnie, wypływający z M-go 0-a, Potok Rybi. Ma wiec. kształt podłużny, od płd. spłaszczony. Wzdłuż liczy blisko 800 m., wszerz do 450 m. Dno, do 100 m. dookoła od brzegu, zajmują głazy, w środku —ił; największa głębokość, według pomiarów E. Dziewulskiego,—49,5 m. Leży w zasiągu leśnym, co też jest wielką jego ozdobą.

E. Chw.

Morskie prawo, ob. Prawo m orskie. Morskie prądy, ob. P r ą d y oceaniczne. Morskie ucho, Haliotis, mięczak, ob. U c h o-

Morskożył, ob. Hal o cne mum.

Morszańsk, m-to powiatowe w gub. Tambow-skiej w Rossyi pod 54°29’ szer. płn. i 34°59 dług. wsch., nad rz. Cną, st. kolei Syzrańsko-Wiaziem-skiej. Handel ożywiony, jarmarki, 3 instytucye kredytowe, przemysł dość znaczny (1 163 robotników, wytwórczość l¹j₂ miljona rb.), 6 szkół (szkoła realna, progimnazyum żeńskie, szkoła miejska), szpital miejski; w r. 1897 m-ców 27 756.

adz.

Morszczyn, Morskorost, ob. Fucus. Morszczyny, Morszczynowate, ob. F u c a-

Morsztyn, też M o r s t i n, M o r s t e i n, M o r n-; ristein i Mondsztern herb. W polu niebieskiem nad półksiężycem złotym, gwiazda złota sześciopromieuna. Nad koroną hrabiowską i hełmem ukoronowanym na ogonie pawim takiż półksiężyc z gwiazdą.—Nobilitacya pochodzi z r. 1492.

Morsztyn H i e r o n i m (J a r o s z), poeta polski w. XVII ( * ok. r. 1580, umarł młodo, przed r. 1623), służywszy po dworach szlacheckich, wpływ wywarł znaczny nic rzeczami drukowa-nemi za życia, moralizującemi („Zwierciadło statecznego i szalonego młodzieńca“, „Światowa rozkosz z ochmistrzem swoim i ze dwunastoma swych służebnych panien“, 1606— 1630, cztery wydania), lecz wierszami lirycznymi, krążącymi w odpisach licznych, powtarzanymi częściowo w każdej niemal Silva rerum szlacheckiej. Wiersze to erotyczne i fraszki, nieraz bardzo rubaszne; w erotykach wpływ baroku włoskiego wyraźny. Do druku dostały się po śmierci autora, bardzo przez spółczesnych cenionego, dwa zbiorki krótkie historyi miłosnych p. n. „Antypasty małżeńskie trzema ma- uciesznemi historyami i t. d. zaprawione“ (od r. 1650 wydania liczne, sześć wedle Estreichera do r. 1752), i „Philomachia albo afektów gorących miłości wyrażenie i t. d.“ (Kilka wydań od r. 1655); z historyi tych najbardziej znana, bo aż niesłusznie w przypowieść weszła, „Historya o Banialuce królewnie“ (wierszem), gdzie po raz pierwszy motywów powieści ludowej użyto. —Por. rozprawę pani Maryi Dynow-skiej w „Pamiętniku Literackim“ za r. 1911, „O Morskie usuwającą krążące błędy dawne.

Morsztyn (Morstin) Jan Andrzej, podskarbi wielki koronny, poeta ( * ok. 1613 — f 8 stycznia 1693), zarówno po ojcu Andrzeju, staroście bolnickim, jak po matce Ottinowskiej pochodził z dawnych rodzin szlacheckich, dalekich od pretensyi do arystokratyzmu. Za lat młodych szukał wiedzy i ogłady w podróżach

Ked.

Piękny zwłaszcza widok przedstawia, gdy je słońce oświeca. Wody jego, czyste jak łza, zależnie od głębokości mają barwę żółtą, szmaragdowozieloną i ciemno-granatową. Wzniesienie 1393 m. n. p. m. Obwodu ma 4200 kroków. Można je obejść dokoła, bo ma brzegi połogie,—Nad M-m O-m do użytku turystów, To w. Tatrzańskie wznio- c e a e. sło schronisko. M. O. — najpopularniejsza z wycieczek tatrzańskich, której prawie nikt nie pomija, korzystaiąc z pobytu w Zakopanem. Po- I mijając mnóstwo ścieżek górskich, któremi do tego dziwu prowadzą dotychczas turystów górale, obecnie z Zakopanego można się dostać do M-go O-ka bez przewodnika, końmi w kilka godzin, udając się wygodną i ładną drogą jezdną, wiodącą od środka Zakopanego (za Muzeum przez Bystre i Jaszczurówkę) do samego M-go O-ka 31 klin. szerokim gościńcem bitym.—

A. lir.

O M-m O-ku krąży między góralami mnóstwo podań i gadek. Goszczyński, Deotyma, Tetmajer i inni poetyczne kreślili jego obrazy.— Perły tej usiłowali pozbawić nas Węgrzy i wcielić chcieli M. O. do swego terrytoryum. Wy wiązał się z tego powodu spór namiętny o kierunek linii granicznej między Węgrami a Galicyą, przechodzącej w okolicy M-go Oka. Spór ten ciągnął się blisko wiek cały, a w ostatnich kilkunastu latach tak się zaostrzył, że nie schodził prawie z porządku rozpraw publicznych. Dopiero dzięki zabiegom energicznym prof. O. Balzera (ob.), który dla udowodnienia przynależności M-go Oka do Galicyi, zbadał cały kilkowiekowy teryał historyczny i przed sądem polubownym w Gradcu styryjskim, przytoczył, jako obrońca interesów Galicyi, dowody niezbite takiej przy-należneści, Trybunał uzuał we wrześniu r. 1902 że cały obszar sporny, ograniczony Potokiem od Rybiego, szczytem Rysów i Grzbietem Żabiego jest częścią składową Galicyi i do niej prawnie uależy. —Por.: E. Dziewulski „Rybie Jezioro w Tatrach polskich“ („Pam. Tow. Tatrz.“ t. IV-ty, z r. 1879); Balzer O.,

Oko, wywód praw polskich przed sądem polubownym w Gradcu“ (Lwów 1906); Czołowski A. ,,Sprawa sporu granicznego przy M. O., wy-wywód hist.-prawny“ (t-że 1894); Mirosław,

„Morskie Oko“ (odb. z „Czasu.“ Kraków 1892);

Pauli Żegota „Spór o M. 0.“ (Kraków 1891);

Retinger J. „Spór o M. 0.“ (1893); Zoll Fr.

M.

na

W r.

w r.

po Niemczech, Franeyi, Włoszech, Bélgii; już wtedy pewno przejął się takiem uwielbieniem dla kultury zachodniej i tak zcudzoziemczał, że później, według złośliwego świadectwa francuskiego dyplomaty Bouzyego, okazywał tylko dwie cechy charakteru polskiego: interesowność i upodobanie do wina. W r. 1645 zaliczony został w poczet poselstwa Krzysztofa Opalińskiego (ob.), wyprawionego do Paryża po Ludwikę Maryę de Nevers (ob.) dla Władysława IV. Wtedy już zapewne dał się poznać ze strony dodatniej królowej przyszłej i zaczął torować sobie drogę do posłuchu u niej. Niełatwo jednak przyszło szlachcicowi prostemu, nawet o tak wielkich, jak M. talentach, dostać się na urzędy wyższe wśród natłoku kandydatów możniejszych, w ciężkich latach wojny, kiedy więcej znaczyły zasługi rycerskie, niż te, któremi odznaczał się pokojowiec królewski W r. 1658 został referendarzem; w 1668 podskarbim w. kor., ale głównie znaczne czuł powołanie do działalności dyplomatycznej, skoro w r. 1654 jeździł, jako stolnik sandomierski, do Szwecyi, celem polepszenia stosunków Polski z dworem Sztokholmskim; wkrótce odbył tę samą podróż powtórnie z powinszowaniem wstąpienia na tron Karolowi Gustawowi. W r. 1656 posłował na sejm Rzeszy do Frankfurtu nad Menem, gdzie skarżył się o wspieranie Szwedów przez książąt niemieckich. Po czterech latach podpisał traktat oliwski, jako jeden z komisarzy Rzplitej; kiedyindziej pełnił czynności dyplomatyczne w Wiedniu, w Berlinie, na Węgrzech. Około tegoż czasu uświadomił sobie swój program polityczny, streszczony w aforyzmie: „Rządu potrzeba!“ i w szukaniu dla rządu natchnienia, oraz poparcia wyłącznie we Franeyi. Nie wyzbył się całkowicie rodzinnego zamiłowania wolności, ale władzę królewską chciał nieco wywyższyć na wzór francuski, przedewszystkiem wprowadzając dziedziczność tronu. Dlatego zbliżył się do Ludwiki Maryi, stał się powiernikiem jej planu elekcyi następcy za życia króla, podobno nawet dzięki swej naturze zimnej, wyrachowanej, wywierał wpływ na niepowściągliwą Francuzkę i umiał z niej wydobywać myśli najtajniejsze. Po śmierci rokoszanina Lubomirskiego jeździł do Franeyi z misyą ważną, potajemną, w sprawie zaproszenia do Polski Kondeusza, który miał sprowadzić posiłki francuskie, niby wojnę z Turcyą, przekupić wojsko polskie i gwałtem wymódz swój obiór. Ze dworu Ludwiki Maryi wziął też M. żonę francuską, Katarzynę Gordon, margrabiankę de Huntley. Uwikłał się wtedy w praktyki korupcyjne, został jurgieltuikiem francuskim, i wytrwał w tej roli do końca kary ery politycznej, kiedy już nietylko plan Ludwiki Maryi, ale i późuiejsze kandydatury burbońskie, oraz neuburskie przepadły. Szlachta znienawidziła dyplomatę skrytego jeszcze gorzej, niż jego towarzyszy z obo

zu francuskiego: Prażmowskiego, Grzymułtow-skiego i innych. Ale M. niewiele sobie robił z tych pomruków; zawsze giętki, przezorny, pełen równowagi, zabezpieczony na parę frontów, w niezłych stosunkach z Lubomirskimi, Pacami, Sobieskim, Prażmowskim, nieraz używany owszem do misyi rozjemczych, nikomu z możnych nie narażony osobiście, prześlizgiwał sie długo przez niebezpieczeństwa, ciułał grosz na stare lata i zamawiał sobie byt bezpieczny we Franeyi. Prawdopodobnie zresztą na wszelki wypadek szukał i w Brandenburgii punktu oparcia. Obiór Michała Wiśniowieckie-go poniżył stronników francuskich, ośmielił szlachtę drobną do wywarcia na nich terroryzmu (zwłaszcza podczas konfederacyi gołąbskiej r. 1672). Na sejmie r. 1670 M. zręcznością wywinął się z procesu o złą gospodarkę skarbową; i nadal zresztą były przeważnie pustki w skarbie pod jego administracyą. A wybrańcy szlacheccy na sejmach nie chcieli traktować jego grzechów tak wyrozumiale, jak to bywało względem innych podskarbich, popularniejszych. Kiedy w r. 1674 wzięły górę pierwiastki, przedtem złączone pensyą francuską, i na tron został obrany Sobieski, M. odzyskał znaczny wpływ w rządzie, ale widocznie to mu nie wystarczało, bo wtedy właśnie uprojektował pierwszy raz wyemigrować do Franeyi.

1676 okazał wspaniałomyślność, zrzekając się na korzyść Rzplitej 50 000 złp., w gruncie rzeczy jednak im bardziej zbliżał się ku starości, tern interesowniej traktował zarówno politykę jak i stanowisko swoje ininisteryalne. Polityka francuzomańska poniosła klęskę 1679, i odtąd, t. j. od chwili powzięcia przez Maryę Kazimierę urazy do Franeyi, oraz przechylenia się Jana III ku szlacheckiej tendencyi przeciwtureckiej, M. skazany był na rolę opo-zycyonisty. Jeszcze ua sejmie koronacyjnym pozwolono mu wyjechać za granicę celem poratowania zdrowia; zwiedził wtedy razem z żoną i dziećmi Włochy, a wracając przez Paryż do kraju (1678), próbował wywindykować sobie chociażby część należności za pożyczki udzielane rezydentom francuskim na agitacyę. Znów zawitał do stolicy nadsekwańskiej roku 1679 jako przedstawiciel nadzwyczajny Rzplitej; wrócił po kilku latach z uzyskanem poddaństwem francuskiem od marca r. 1678. Podczas tego poselstwa miał za główne zadanie uzyskanie pomocy francuskiej przeciwko Turcyi, co w ówczesnym układzie miętlzynaro-dowym było niepodobieństwem; ale jeżeli Sobieski przez tę próbę likwidował swój stosunek do Ludwika XIV, to M. nie myślał zrywać z sympatyami dawnemi. Z początkiem r. 1680, bawiąc jeszcze we Franeyi, nabył tam dobra wielkie: Château - Vilain, Arques en Bassigny i Monterouge, a chcąc się według ówczesnych przepisów uwolnić od podatków wielkich, kupił sobie tytuł sekretarza króla francuskiego. Była to

godność honorowa, nie nakładająca na pod- ( ru, iż tego nie uczyni. Doczekawszy się wy-skarbiego żadnych obowiązków poddańczych, j jazdu żony i dzieci, ruszył z nimi do Francyi ale sam bez przymusu, całkiem dobrowolnie, przekształcił się odtąd w doradcę głównego ambasady Ludwikowej i na wodza naczelnego obozu francuskiego nad Wisłą. Aby się uniezależnić od króla, M. wystarał się podobno o zastąpienie posła Béthuna, powinowatego Sobieskich, przez dyplomatów innych, de Vitre-go i Forbina Jansona. Podczas sejmu r. 1681 pisemka ulotne gwałtownie szarpały opinię M-a, zwłaszcza jako podskarbiego niesumiennego, a izba poselska pociągnęła go do odpowiedzialności za konszachty z Francyą. Podskarbi tłumaczył się jak mógł, zdawał sprawę z ambasady, wyjaśniał niewinność swego sekretarstwa, ale nie obroniłby się, gdyby inne spory nie przyprawiły tego sejmu o rozejście się bezowocne. Są poszlaki, że M. do owej bezowocności przyłożył swoją rękę podskarbińską.

ukochanej. Następny dopiero sejm, r. 1685 ogłosił wakans podskarbstwa i obciążył emigranta nowymi dekretami, wyłącznie z powodów odpowiedzialności jego jako ministra skarbu, zarzut bowiem zdrady stanu pozostał w zawieszeniu. Tymczasem stary M. osiadł w swych dobrach szampańskich, o ile wiadomo, nie zajmując się już żadną polityką, tylko bez ustanku gromadząc pieniądze. Podobno La Bruyère według tego wzoru odmalował typ swojego skąpca. Dopiero po r. 1688 ożywił się nadzieją ponownego wzrostu wpływów francuskich w Rzplitej,—ale nie na długo. Skończył żywot bogaty, ruchliwy i wszechstronny w Châteauvilain d. 8 stycznia r. 1693.—Syn-jedynak sfraucuziały, pułkownik — hrabia Châteauvilain, zginął d. 4 sierpnia r. 1695 we Flandryi pod oblężonym Namurem. Najstarsza córka umarła podobno Urszulanką w Paryżu, średnia wyszła za Bielińskiego, późniejszego marszałka koronnego, najmłodsza, Izabella, ślubiła Kazimierza Czartoryskiego. Przez nią wybitne cechy charakteru i umysłowości M-a przeszły na znakomitych reformatorów Czartoryskich i na króla Stanisława Augusta. — Spadkobiercy M-ów sprzedali wszystkie dobra francuskie po - podskarbińskie Ludwikowi Aleksandrowi de Bourbon, hrabiemu Tuluzy. — Literatura: Waliszewski „Polsko - francuskie stosunki w w. XVII“, „Archiwum spraw zagrań, francuskie“, I — III (w „Acta Historica“ Akad. Umiejętności); Porta folio Maryi Ludwiki, wyd.

za-

Szlachta sandomierska osobnem poselstwem prosiła króla o pozwanie winowajcy przed sąd sejmowy, ale większość senatorów oświadczyła się listownie przeciwko podnoszeniu tej sprawy, mogącej zwichnąć sejm następny.

Wzmógłszy się na duchu, próbował M. wyjednać od Sobieskiego pozwolenie na posiłkowanie powstańca węgierskiego, Tökölego, przez panów polskich; potem, od r. 1682, przedwcześnie zgadując przymierze polsko-austryac-kie, kopał dlań grób na najbliższym sejmie.

nia, IV“); Korzon „Dola i niedola J. Sobieskiego“, Deiches E. „Koniec Morstina“.—-Jako poeta jest A. M. jednym z najwybitniejszych talentów całego w. XVII, ale talentu swego ani cenił ani pielęgnował go należycie. O drukowaniu prac swych ani pomyślał, wyrywał je z pleśni Stanisław Morsztyn; poznał je właściwie dopiero wiek XIX; autor zadowolał się darzeniem wielkich panów (Lubomirskich, Opaleńskich i in.), albo poufałych przyjaciół całymi zbiorkami („Kanikuła“ r. 1647, „Lutnia“, w 2 księgach, r. 1661), lub luźnymi listami poetyckimi i t. p. Po r. 1661 zaprzestał właściwie, wypłynąwszy pole wielkiej polityki, zajmować się poezyą i tylko dorywczo do niej wracał, w sprawach osobistych pisząc lub oprawiając w wiersz sarkastyczny i skandaliki towarzyskie, niegodne takiego pióra. Poezyą zabawiał się więc tylko w latach młodych, ale i wtedy rozpraszał talent na rzeczy ulotne, liryczne, erotyczne, na fraszki najwyuzdańsze, jakie kiedykolwiek z pod pióra polskiego wyszły. Większych rzeczy nie tworzył, tłumaczył tylko słynny dramat pasterski „Amintę“ Tassa, „Cyda“ Kornela (dla uroczystości dworskich po zwycięstwach r. 1661) i przerobił wolno Mariniego powieść poetycką o Amo-

na

Pomimo wszelkich wysiłków, wyprzedzających nawet zabiegi urzędownego przedstawiciela, nie mógł sobie obiecywać zdobycia przewagi, najwyżej udaremnienia projektu ligi chrześcijań- j Kaczyński; Szujski „Pierwsze związki polskie skiej przeciw Turkom. Starcie miało nastąpić z hr. St.-Paul de Longueville“ („Opow. i roztrząsana sejmie r. 1683. Król przeszło od roku zbierał dowody, kompromitujące Francyę, przejmował listy, aż doszukał się w interceptach poszlak wyraźnych intrygi detronizacyjnej, której kierownikiem był dawny kolega partyjny Sobieskiego. Przyszłym królem, według projektów Vitrego i, przypuszczalnie, M-a, miał być Jabłonowski, wojewoda ruski. Pewien list nie-odcyfrowany podskarbiego stał się powodem wytoczenia sprawy przed sejm. Zarówno Vitry jak M. wypierali się uroczyście wszelkiej winy. Do żądanego przez niektórych sądu sumarycznego nie doszło; wysłuchano obrony oskarżonego i tymczasowo postanowiono go tylko wyłączyć z senatu oraz sejmu, jakoteż wezwać do złożeuia z podskarbstwa, zwrotu zastawionych klejnotów Rzplitej, wytłumaczenia liczb podejrzanych i t. d.; właściwy wyrok kryminalny odroczono. Intrygant chwycił się systemu odwlekania i obietnic wymijających, ale widząc tryumf zupełny przeciwników (przymierze polsko - austryackie), słysząc ze wszystkich sejmików relacyjnych odgłosy niesłychanego oburzenia narodu, opuszczony przez Vitrego, wślad za nim wyjechał we wrześniu do Gdańska, puszczając w niepamięć dane słowo hono-

Wł. K. i A. Br

A, Br.

A. Br.

Na hełmie

Red.

rze i Psysze, wplecioną jako pieśń czwartą do epopei romantycznej p. n. „Adone“. M. zrywa ostatecznie i stanowczo z tradycyą klasyczną, której sam jako młodzieniaszek hołdował, i wprowadza barok włosko-francuski do poezyi polskiej. Odznaczają go wiersze gładkie, wymowa łatwa, styl jędrny, chociaż miejscami nieco rozwlekły, obrazowość dosadna; temperament, miejscami nawet namiętność, żywy znalazły w nim wyraz; od przeważającej liryki w. XVII, wodnistej, bezbarwnej, odbija zmysłowość jego wierszy aż nadto; odznacza się i humorem niezgorszym: Włochów, szczególnie Ma-riniego, jest uczniem zdolnym; na nich się wzoruje widocznie, na ich stylu, konceptach, antytezach. Po raz pierwszy wydano zbiór jego liryk pod imieniem Zbigniewa M-a (oh.); zbiorowego wydania (z Psychą, Cydem i Amintą) dokonał Chmielowski (Warszawa 1883, ale i ten jeszcze zupełny nie jest bynajmniej, np. działu fraszek niemal niema); z licznych rozpraw wyróżnia się praca Porębowicza ,,A. M. przedstawiciel baroku“ („Rozpr. Akad.“ 1894).

Morsztyn Zbigniew, żołnierz i poeta polski w. XVII (* ok. 1625 —f ok. 1685) na wygnaniu (jako aryanin) w Prusiecb książęcych, był w kraju miecznikiem mozyrskim; mimo aryań-stwa walczył dzielnie w latach 1648—1660 w szeregach litewskich i polskich. Jako poeta nie drukował niczego, prócz krótkich wierszy elegii (rzewna „Pieśń w ucisku“ r. 1671 z powodu prześladowań o wiarę) i relacyi o bitwie chocimskiej (..Sławna Victoria nad Turkami itd.“ 1673), zostawił jednak cenny i obszerny zbiór rękopiśmienny wierszów p. n. „Muza Domowa“ (omawiany przez St. Rzepeckiego w „Bibl. Warsz.“ 1885, I i Ił); są to wiersze poważne, tłumaczenia z Horacego i in.; najciekawsze między nimi są liryki obozowe, wystawiające— jedyne w całym w. XVII--całą niedolę, nędzę i tryb życia żołnierskiego. Pod jego imieniem wydano wiersze, pióra Anerzeja M-a (ob.), w Poznaniu r. 1844; błąd wykrył dopiero A. Małecki w „Piśmie zbiorowym“ Ohryzki r. 1859. Wybór własnych jego wierszy daje „Wirydarz“ Trembeckiego (ob.) w tomie 1.

Morsztyn Stanisław, żołnierz i poeta polski w. XVII. Oberszter króla J. M. i chorąży zatorski, od r. 1687 kasztelan czerski, od r. 1704 wojewoda mazowiecki (f 1719 w Sandomierzu), dzielnie uwijał się we wszystkich walkach drugiej połowy w. XVII, aż do wyprawy wiedeńskiej; żonaty z Konstancyą Oborską. Biegły wierszopis, celował w poezji okolicznościowej i tłumaczeniach. Przełożył „Androma-chę“ Rasyna, „Hippolita“ Seneki (wyszły obie tragedye wraz z dziełami M-a Andrzeja r. 1752); oryginalnie wydał, prócz wielu wierszy rozprószonych po „Silvaeh“ szlacheckich. „Smutne żale po utraconych dzieciach “ w r. 1698 napisane (wyd. 2-e, 1700), niby za Kochanowskim idąc,

lecz bez wielkiego talentu; udatniejsze są niektóre liryki i erotyki.

Morświnka, ob. Świnka morska.

Mortagne, m-to w depart. Orne we Fran-cyi, stacya kolei zachodniej. Urządzenia wodolecznicze, źródła żelaziste, chłodne. Handel końmi (jarmarki), przemysł płócienny i rękawiczniczy. Kościół z w. XV — XVI, gotycki w całości posiada części renesansowe. Domy z w. XV i XVI, portal Saint-Denis z w. XV; szczątki zamku, zbudowanego przez ks. bretańskiego Jana IV; 6 000 m-ców. Zamek M., obecnie już niestniejący, zbudowany był w w. X przez panów de Corbon, którzy zostali hrabiami de M., a później hrabiami du Perche. M-to było wzięte przez króla Roberta w r. 997; r. 1424 zawładnęli niem Anglicy, których wyparł ks. d’Alençon w r. 1449. Podczas wojen religijnych M. stawało się łupem to jednej, to drugiej strony.    adz-

Mortara, m-to powiatowe w prow, włoskiej Pavia, nad rz. Arbogną, miejscowość główna Domeliny fob.); stacya węzłowa dróg żel. No-vara-M.-Alessandria, M.-Medyolan, Vereelli-M.-Pavia i M.-Casale; tramwaj parowy do Pieve del Cairo. M. posiada kościół gotycki (San Lorenzo) i klasztorny (Santa Croce), teatr, gimna-zyum, szkołę techniczną; w okolicy uprawa ryżu, wyrób sera, w mieście fabryki maszyn i kapeluszy; 4 640 m-ów (1901) w gminie 8631.— D. 21 mar. r. 1849 pod M-ą arcyks. Albrecht na czele Austryaków, pobił wojsko piemonckie. Kcd-

Mortér, wyspa przy wybrzeżu dalmackiem, należąca do okręgu sebenickiego, połączona mostem z lądem stałym; wznosi się 127 m. n. p. morza, obejmuje obszaru 18 kil. kw. i posiada (1900) 5 404 m-ów, Serbo-Kroatów, trudniących się uprawą wina, wyrobem serów i rybactwem. — Miejscowość głów. Tijesno (wł. Stretto) z 1665 m-ami.    Red'

Mortęski herb. lteż Mortangen a. Orle nogi. W polu czerwonem dwie nogi orle srebrne, na krzyż ułożoue. Na hełmie nogi takież, szponami w górę. Herb ten nosi nadto jeszcze nazwy: Orlik i A qui li an. — II W polu złotem dwie nogi orle czerwone, skrzyżowane ukośnie, szponami na dół. szponami do góry. Labry czerwono-złote.

Mortier 1) Edward Adolf Kazimierz Józef, książę (duć) Treviso, marszałek Fran-cyi (* w Cateau-Cambrésis [dep. Nord] 13 lut. 1768—f w Paryżu 28 czerw. 1835). W r. 1791 jako ochotnik wstąpił do wojska; walczył podczas wojen w 1. 1792 —1795 posuwając się w stopniach; w r. 1798, już jako generał brygady, wojował w Niemczech południowych i w Szwajcaryi. W r. 1803 polecono mu zajęcie Hanoweru, a w r. 1805 otrzymał od ces. Napoleona buławę marszałkowską; w tymże roku d. 11 listop. pod Diirnsteinem doznał porażki od Rossyan pod wodzą Kutuzowa, poczym od

światowej r. 1867 urządził w niej dział przedhistoryczny dziejów pracy; w r. nast. otrzymał urzędowanie przy muzeum w Saint-Germain, później został jego konserwatorem i merem miasta. W r. 1885 dep. Seine-et-Oise wybrał go na deputowanego do Izby, gdzie zasiadał na lewicy krańcowej. Wolnomyślność jego wojownicza sprawiła to, że w r. 1888 przepadł w wyborach na mera; nie postawił także już kandydatury swej na posła w r. 1889. — M. był badaczem b. wybitnym czasów przedhistorycznych i niemałe zasługi położył w tej dziedzinie; był prawoduiczącym towarzystwa antropoligicznego w Paryżu i spół-założycielein szkoły Broca (ob.). — Oprócz mnóstwa prac mniejszych, drukowanych w „Bullet. de la Soc. d’anthropologie“ w „Revue archéologique“, „Rev. scientifique“ i in. wydawnictwach, ogłosił: „Hist, des mollusques de la Savoie et du bassin du Léman” (Paryż 1852 — 1854); „Géologie et minerai, de la Savoie“ (t-że 1858), „Le signe de la croix avant le christianisme“ (t-że 1866), „Habitations lacustres du lac du Bourget“ (t-że 1867); „Origine de la navigation et de la pêche“ (t-że 1867); „Promenades au musé de St. Germain“ (t-że 1869; katalog ilustr.); „Origine du bronze“ (t-że 1876); „Les potiers allo-broges” (t-że 1879); „Les Nègres et la civilisation égyptienne” (t-że 1884); „Origines de la chasse, de la pêchcche et de l’agriculture” (t-że 1890). Redagował pierwsze 4 tomy wydawnictwa „Matériaux p. l’hist. positive et philosophique de 1’homme” (1864 i nast.), był także spółpracownikiem „Grande Encyclopédie”. — Aczkolwiek poglądy niektóre, zbyt pochopnie głoszone przez M-a, przez naukę spółczesną nie są już uznawane za słuszne, zasługi jego naukowe są mimoto wielkie i trwałe. Dr- J- p.

znaczył się znów d. 2 grud. w bitwie pod Slav- przedsiębiorstwem przemysłowem, oraz był za-kowem (Austerlitz). W wojnie pruskiej dowo- trudniony przy budowie kolei żel. Do Paryża dził przeciwko Szwedom; pobił ich pod Ankla- powrócił w r. 1864. Podczas wystawy wszech-mem (16 i 17 kwiet. 1807) i zawarł z nimi zawieszenie broni w Schlatkowie (18). W bitwie pod Friedlandem (14 czerw. 1807) dowodził skrzydłem lewem Napoleona i przyczynił się do odniesienia zwycięstwa. W d. 2 lipca r. 1808 Napoleon podniósł go do gopości księcia Treviso i wysłał do Hiszpanii, gdzie d. 19 listop. r. 1809 odniósł zwycięstwo pod Ocańą. W r.

1812 dowodził młodą gwardyą, na jej czele walczył również w r. 1813 i 1814. D. 30 marca r. 1814 wraz z Marmontem (ob.) bronił Paryża; w d. 8 kwietnia poddał się Ludwikowi XVIII, który go d. 4 lipca mianował parem Francyi. Gdy ces. Napoleon w marcu r. 1815 powrócił z w. Elby M. stanął po jego stronie, za co podczas drugiej Restauracyi. utracił godność para. W r. 1816 wybrano go do Izby deputowanych, w której zasiadał do r. 1818; d. 5 uiarca r. 1819 król przywrócił mu godność para, którą na mocy dekretu z d. 16 lipca r. 1824 zamieniono na dziedziczną w rodzie jego. Po rewolucyi lipcowej (1830) stanął po stronie Ludwika Filipa, który go w r. 1833 mianował wielkim kanclerzem Legii honorowej i; od grudnia r. 1830 do września r. 1831 był ambasadorem franc, w Peterburgu; w r. 1834 przez czas niedługi był ministrem wojny oraz prezesem gabinetu. Zginął w Paryżu na bulwarze du Temple przy boku króla, na którego Fieschi wykonał zamach za pomocą maszyny piekielnej; Ludwik Filip wyszedł bez szwanku.

W mieście jego rodzinnym oraz w Lille wzniesiono na cześć M-a pomniki.—2) Napoleon M. ks. Treviso (* sierp. 1804—f 29 grud. 1869) syn najstarszy marszałka, od r. 1845 był parem Francyi; godność tę utracił po wybuchu rewolucyi lutowej (1848) i ogłoszeniu drugiej rzeczypospolitej francuskiej. Napoleon III w marcu r. 1853 mianował go senatorem i szam-belauem swym (1 paźdz 1862).—3) syn jego starszy Napoleon (* 1 maja 1835—f 13 stycz.

1892) odziedziczył tytuł książęcy; roli wybitnej w świecie nie odegrał.—1) obecnie głową rodziny i posiadaczem tytułu książęcego jest brat młodszy poprzedzającego Edward (* 8 lutego 1845).

Red.

Mortillet Ludwik Wawrzyniec Gabryel de (* w Meylan (dep. Isère) 29 sierp. 1821 — f w St.-Germain-en-Laye 25 wrześ. 1898) przyrodnik i polityk. Nauki szkolne po-biersł u Jezuitów w Chambéry, następnie kształcił się w paryskim Conservatoire des arts et métiers i w Muzeum hist. nat. W r. 1847 nabył wydawnictwo „Revue indépendante“ był wmieszany w zajścia r. 1848, a w r. nast. musiał

Mortimer Roger, bar. Wigmore, hr. March, mąż stanu ( * 1286 lub 1287 — j 29 list. 1330). Właściciel włości olbrzymich, które przez małżeństwo z Joanną Genville powiększył; w młodości pędził żywot burzliwy, prowadząc wojny z sąsiedniemi baronami i niejednokrotnie powstając przeciwko władzy królewskiej. 1316 — 21 był namiestnikiem Irlandyi. Zwalczał rosnące wpływy faworyzowanej przez króla Edwarda II rodziny Despenserów, został jednak pobity, uwięziony i osadzony w Wieży londyńskiej, skąd uciekł w r. 1324, udając się do Francyi; przychylnie przyjęty przez Karola IV. Gdy w następnym roku do Paryża przybyła i małżonka Edwarda, Izabella, M. wszedł z nią w stosunki miłosne i przy jej pomocy zorgani-kraj opuścić wskutek    pamfletu j zował wyprawę zbrojną do Anglii, gdzie wywo-

socyalistycznego, za który zkazano    go na 2    łał powstanie, zakończone    obaleniem, później

lata więzienia. Przebywał w Genewie i w An-    zamordowaniem Edwarda II    i wyniesieniem na

necy, następnie we Włoszech, gdzie    kierował    tron małoletniego jego syna    Edwarda III (ob.).

ręce.

Morton Jan, prałat ang. ( * koło 1420 — f 12 paźdz. 1500 w Knowle w hr. Kent). Dzięki protekcyi Bourchiera, arcybiskupa Kan-terburyjskiego, został członkiem rady tajnej i kanclerzem księstwa Kornwalijskiego. Jako stronnik domu Lankasterskiego, był uwięziony po wstąpieniu na tron Edwarda VI, później wyjechał do Francyi. Po ukończeniu wojny Dwuch Róż, zadeklarował swą uległość królowi i uzyskawszy jego łaskę, został obdarzony urzędami i wysłany w r. 1474 w poselstwie do Niemiec i Węgier w celu wytworzenia koalicyi przeciwko królowi francuskiemu, Ludwikowi XI. Wygnany po wstąpieniu na tron Ryszarda III, był głównym sprawcą spisku, mającego na celu obalenie Ryszarda i osadzenie na tronie Henryka Tudora, babiego Richmondu. W r. 1485 Henryk, wylądowawszy w Anglii, pobił Ryszarda na głowę pod Bosworthem i na polu bitwy włożył koronę na głowę. M. został najbliższym doradcą nowego króla; r. 1486 mianowany arcybiskupem Kanterburyjskim, 1487 lordem kanclerzem. R. 1493 papież Aleksander VI

T. R.

Red.

Dr’

i. P-

Wróg M-ra Hugh Despenser został haniebnie stracony. M. sprawował rządy przez Izabellę w imieniu króla młodocianego, otaczając się przepychem i traktując z surowością bezwzględną swych przeciwników. Rządy te skończyły się z dojściem Edwarda III do pełnoletności. W nocy d. 19 list. 1330 król wtargnął na czele zbrojnych do pałacu M-ra, uwięził go nie zważając na opór matki, osadził w Wieży i kazał obwieścić, ogłaszając, że bierze ster rządów w swoje

T. R.

obdarzył go kardynalstwem.

Morton Jakób Douglas hr. (f 2 czerw. 1581) regent Szkocyi. W r. 1545 należał do najścia Szkotów na Anglię; wyprawa ta skończyła się odwrotem haniebnym. Potym do r. 1560 kilkakrotnie w sprawach dyplomatycznych wysyłano go do Londynu. Zostawszy w r. 1563 lordem kanclerzem, od samego początku zaczął, choć pierwotnie tylko skrycie, występować przeciw królowej Maryi Stuart (ob.). W r. 1565 stał na czele wojska, przeznaczonego zguieść bunt Morraya (ob.). Po załatwieniu się z tern, wdał się przeciw królowej w spisek, do którego wciągnął za pomocą Maitland a większość przywódców protestantyzmu szkockiego. W r. 1566 w oczach królowej kazał zabić Rizzia (ob.) w porozumieniu z mężem jej Darnleyem, który M-a sam potym oskarżył o zbrodnię, a wskutek tego, M. musiał przed zemstą królowej uciec do Anglii. Gdy się wina Darnleya wydała później M. otrzymał możność powrotu. Do uprzątnięcia Darnleya ręki sam nie przyłożył, a gdy królowa d. 15 maja r. 1567 poślubiła Bothwella, sprawcę głównego zabójstwa tego, M. jawnie stanął na czele jej przeciwników i prześladował ją bez litości; zmusił ją też przemocą do powrotu do Edynburga. Wszedł w porozumienie z królową angielską Elżbietą i stał się sprawcą głównym upadku królowej Maryi, której zgładzenie doradzał Elżbiecie (por. Marya Stuart). Zostawszy regentem Szkocyi na czas małoletności syna Maryi, Jakóba VI, władzy swej nadużywał nieraz: uspokoił wprawdzie kraj, uporządkował go jako tako, lecz oburzył na siebie szlachtę i duchowieństwo, a wkońcu i lud zaczął sarkać na ucisk jego. Oskarżono go o gromadzenie bogactw dla siebie i o stosunki zbyt ścisłe z Anglią, rzeczywiście pachnące zdrada ojczyzny, M. spoczątku bronił się zręcznie i z powodzeniem przeciw zarzutom czynionym sobie, w końcu jednak uległ pod ich ciężarem Uwięziono go i wytoczono mu sprawę o zdradę kraju; królowa Elżbieta zamierzała uwolnić go siłą i w tym celu zaczęła gromadzić wojsko nad granicą, a tym właśnie przypieczętowała jego zgubę. Przeciwnicy M-a pospieszyli się z procesem, skazali go na śmierć jako zdrajcę ojczyzny i zabójcę Darn-leya, mimo że do zbrodni tej nie należał, i postarali się o szybkie wykonanie wyroku. Głowa jego odcięta wystawiona była na widok publiczny do d, 10 grud. r. 1582. — Por. Froude „History of England“

Morton Ryszard ( * 1635 w hrabstwie Suffolk—f w Londynie 30 sierp. 1698) lekarz, spółzawodnik Sydeuhama (ob.). M. początkowo poświęcił się teologii w Oksfordzie, następnie był nauczycielem i kapelanem domowym, poczym znów powrócił do Oksfordu by się zabrać do nauk lekarskich. Osiągnąwszy dyplom dr. med. w r. 1670 osiadł w Londynie, gdzie został członkiem College of Physicians, a następnie także lekarzem przybocznym ks. Ora-nii. Zasłynął szeroko przez napisanie dzieła o suchotach: „Phthisiologia seu exercitatioues de phthisi libri III“ (Londyn 1689 i wyd. późniejsze oraz przekłady), a sławę tę pomnożyły jeszcze dwa dzieła nast.: „Pyretologia

s. exercitationes de morbis universalibus acu-tis“ (t-że 1692 i 3 wyd. późn.) oraz „P^reto-logia, s. de febribus inflammatoriis universalibus“ (t-że 1694). Wydania zbiorowe dzieł jego wyszły w Genewie (1696 i 1772), w Amsterdamie (1696 i 1699), w Leydzie (1697) i w Wenecyi (1733). — Nadzwyczaj cenne są spostrzeżenia M-a tyczące się gorączki, wysypek ostrych, szczególnie płonicy, dalej biegunki krwawej i chorób zakaźnych; rozpowszechnienie się kory chinowej, jako leku skutecznego przeciw gorączkom, w znacznej mierze jest zasługą M-a. — Por. ,,Biogr. med.“ (VI, 299) i ,,Diction, histor.“ (HI, 609).

Morton Oliver Perry (* 4 sierp. 1823 w Wayne County [Indiana]—y 1 listop. 1877 w Indianopolis), mąż stanu. Pochodził z rodziny angielskiej Throckmorton, kwitnącej za panowania królowej Elżbiety (ob.); w r. 1770 przodek jego wyniósł się do Ameryki, a tam skrócił nazwisko dawne na M. — Po utracie

Red.

Red.

Red

wczesnej ojca M. oddany był początkowo na naukę do kapelusznika; porzuciwszy to rzemiosło wstąpił do seminaryum w Wayne County, potym zaś do uniwersytetu Miami; ukończywszy nauki prawuicze osiadł jako adwokat w Cen-treville (Indiana), Przyłączył się do stronnictwa republikańskiego, a gorliwość jego stronnicza zapewniła mu w r. 1861 wybór na gubernatora Indiany. Na stanowisku tern zasłużył się, tępiąc łapownictwo i inne nadużycia zbyt się krzewiące, uporządkował też skarbowość nadwerężoną stanu Indiana. Po wybuchu wojny domowej dołożył starań wszelkich, aby Indiana nie przyłączyła się do skonfederowanych stanów połud. W r. 1866 wybrano go na senatora związkowego; w senaice stanął na ezele republikanów. Do końca życia pozostawał przeciwnikiem nieubłaganym stanów południowych, a mimo że sam ręce czyste zachowywał, starał się nadużycia krzyczące stronnictwa swego ukrywać i uniewinniać. W r. 1876 daremnie kandydował do godności prezydenta Stanów Zjedn. — Por,: Walker „Sketch of the life of

O. P. M.u (Indianopolis 1877).

Morton Levi Parsons (* 16 maja 1824 w Shorehamie [Vermont]) polityk i finansista. Pracował w zakładzie bankowym w Bostonie, w r. 1854 przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie w r. 1863 założył bank własny, na którym robił interesy świetne i urządził także filię w Londynie. W r. 1878 został członkiem Kongresu, a zarazem wysłano go jako komisarza północuo - amerykańskiego na wystawę wszechświatową do Paryża. W r. 1880 stronnictwo republikańskie chciało M-a wybrać na wice - prezydenta, czemu się sam sprzeciwił. Prezydent Garfield (ob.) w r. nast. wysłał go jako ambasadora do Paryża; na stanowisku tem przetrwał do r. 1885. Konwencya republikańska w Chicago w r. 1888 ustaliła kandydaturę M-a na wice-prezydenta i został na godność tę wybrany d. 6 listop. t. r.; urzędował od r. 1889 do 1893; w r. 1895 został z wyboru gubernatorem stanu N.-York.

Morton Juljusz Sterling (* 22 kwiet. 1832—f pod Chicago 27 kwiet. 1902) rolnik i polityk. Od r. 1854 zamieszkał w Nebrasce, w 1.1858 —1861 pełnił obowiąski sekretarza w tym tery-toryum, wówczas mało jeszcze zaludnionymi bardzo się przyczynił do przemianowania go na „stan“ w r. 1867. W Nebrasce podniósł rolnictwo niezmiernie, zapoczątkował też t. zw. Arbor day, t. j. święto sadzenia drzew; w r. 1874 ustalono na święto to d. 22 kwiet. będący roczuicą urodzin M-a. Należał do stronnictwa demokratycznego, które go kilkakrotnie, ale bez powodzenia, starało się wybrać na gubernatora Nebraski. Przez szereg lat był spół-pracownikiem dziennika „Chicago Times“, w którym umieszczał roztrąsania treści gospodarczej i skarbowej, co przyczyniło się niemało do

Wielka Eue. Pows*. Ilustr. Ser. 1, Toro XI.Vll. Ze»z. H7ot>.

popularności jego. W r. 1893 prezydent Cleveland powołał M-a na ministra rolnictwa.Red-

Mortuus, pseud. Jul. Och o r o w i cz a (ob.).

Morula, ob. E m b r y o 1 o g i a.

Morus Tomasz, kancl. za Henryka VIII, ob. More.

Morvan, płaskowzgórze wysokie, granitowe, na granicy dep. franc. Nièvre, Sâone-et-Loire i Côte-d'Or; pokryte lasami; wzniesieuie najwyższe Haut-Follin (902 ra.). — Por. Deviller-deau „Le M.“ (Paryż 1903).

Morveau, ob. Guyton de Morveau Ludwik Bernard.

Morwa (Morus) roślina należąca do rodziny Moraceae (ob.). Kwiaty jedno-i dwudomowe (monoecia v. dioecia), zebrane w główki lub w kłosy wałkowate; kwiat męski posiada ok-wiat czterodzielny i 4 pręciki; okwiat żeński składa się 4-ch narządów liściastych, szerokich, zawierających w sobie zawiązek dwukomórko-wy o szyjce dwunitkowej, owoc jednokomórkowy, zawiera nasienie pojedyńcze; opatrzone łupiną twardą, dojrzewając staje się soczystym i tworzy jagodę złożoną, rzekomą. Liście spore, całe, albo płatowato wcięte, o brzegu ząbkowanym, okrągławe, naprzemianległe. Z pośród roślin morwowatych, drzew i krzewów, właściwych krajom ciepłym Azyi i Ameryki, od dawna w Europie hodowane bywają dwa gatunki, z których ważniejszy, jako służący za pokarm dla jedwabników (ob.) to M. biała (M. alba L.), drzewo dorastające do 30 m. wysokości, o liściach jajowato-okrągłych, całkowitych lub na obwodzie płatowato rozciętych, o brzegu ząbkowanym drobno, na powierzchni górnej gładkich, na spodniej rzadko omszonych, nieco skórkowatych. Owoce biała-wo-żółte, okrągławe a. jojowate. Pochodzi z Chin; naprzód rozpowrzechniła się w Azyi Mniejszej; od w. XII we wszystkich krajach, dotykających morza Śródziemnego. U nas zwykle pozostaje krzewem. M. lubi ziemię żyzną, suchą, na działanie słońca wystawioną. Z odmian hodowanych za najlepszą uchodzi dla jedwabników M. Cedr ona, o liściach wielkich. — Łyko M-y białej służy do wyrobu papieru. Drewno żółtawe, dosyć twarde, może być używane na wyroby tokarskie; w Chinach kora uchodzi za lek moczopędny i przeciw robakom. Owoce mają smak słodki. — M. czarna (M. nigra L.), różni się liśćmi bardziej powykrawanemu na obwodzie, ciemnozielonemi, grub-szemi, szeroko sercowatemi, silnie omszonemi obustronnie. Kwiaty żeńskie siedzą na szy-pułkach b. krótkich. Jest to drzewo wysokie, przeszło 20-kilkometrowe, w krajach chłodniejszych nie rośnie wcale. Owoce stosunkowo wielkie, jajowate, lub wydłużone, barwy czar-niawo-fijołkowej, kwaskowate, b. smaczne. M. cz. hodowana bywa na południu Europy dla tych owoców właśnie; zawierają 9,19# cukru

(Medyolon 1842).

Red.

Red

Red.

S. Drz.

Red.

gronowego, 1,86% kwasu owocowego, 0. 36% białka roślinnego, 2,03 pektyny i 84.71% wody. Sok owoców tych używany bywa w aptekach do poprawy smaku leków, własności leczniczych nie posiada, pomimo że bywał zalecany jako środek skuteczny przeciwko błonicy (Diphtheritis). M. cz. pochodzi z Persy i, a także już wcześnie rozpowszechniła się nad morzem Śródziemnym. W Grecyi starożytnej używano owoców M-y tej do zabarwiania wina, co też i czyniono w średniowieczu, a wino tak zaprawione zwało się Moraz. Kory korzeni używano jako leku przeciwko tasiemcowi. W w. XIII we Włoszech karmiono jedwabniki liśćmi tej właśnie M-y, obecnie już nikt tego nie czyni, ponieważ liście M-y białej są do tego bezwarunkowo lepsze. W Europie południowej rośnie dziko, u nas wyrasta tylko w krzak i jest b. czuła na zimno, więc też łatwo ulega zmarznięciu. - M. czerwona (M. rubra L) drzewo do 10 m. wyrastające, jest właściwe Ameryce półn, liście ma wielkie, sercowate, ostro kosmate; owoce wielkie, wydłużone, wałkowate, czerwone, lub czerwo-no-fijołkowe, bardzo smaczne; w Europie się nie udaja. — M. chińska (M. constantino-politana Lam.), podobna jest do czarnej, lecz nie ma liści tak omszałych, są one pokarmem wybornym dla jedwabników; ten gatunek zimy nasze znosi lepiej niż inne; w Japonii hodują ją przeważnie dla jedwabników. — M. indyjska (M. indica L.) ma owoce brunatno-czerwo-ne, jadane chętnie w Indyach wschód.; tam również i liści jej używają na jarzynę, mającą niewiastom karmiącym przysparzać pokarmu. — Por. J. Moretti „Prodromo di una monografia della specie del genere Morus“

Dr. J. p.

Moryców, herb. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, niebieskiem murzyn czarny, chustą srebrną w biodrach przepasany, młot w ręku podnoszący; w lewem, czarnem na pniu zwężającym się ku dołowi 3 gwoździe srebrne. U szczytu ręka goła zgięta z młotem podniesionym.

Moryca, rzeka, ob. Mary ca.

Morykoni (Mor i co ni) herb. I Na tarczy 5 pasów poprzecznych. U szczytu pół charta wystającego z korony, zwróconego w prawo. Indygenat z r. 1673. — II. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, srebrnem 4 pasy zielone, faliste; w lewem srebrnem orzeł czarny, jednogłowy, ukoronowany, ze wstęgą niebieską prawoukośną, na niej 3 gwiazdy złote. Nad tarczą 2 hełmy ukoronowane: na 1-ym pół charta zwróconego na lewo, na 2-im głowa murzyńska do ramion z chustą srebrną dokoła skroni, zwrócona w prawo. Labry na prawo zielono-srebrne, na lewo czarno-srebrne. Odmiana z r. 1676.

Morykoni 1 F r e d y a n M., potomek rodziny włoskiej, bogatej, włości obszerne posiadającej w księstwie Lucca; pożyczył w r. 1659 Rzeczypospolitej polskiej pieniędzy potrzebnych na zapłacenie żołdu wojsku litewskiemu, za co synowcom jego: 2 Scypjonowi i 3 Janowi M-im ustawa sejmowa w r. 1673 przyznała indygienat w Polsce. — 4 Scypjo M., chorąży powiatu Wilkomierskiego, odznaczył się jako wojownik waleczny. — 5 Aleksander M. (* na Litwie 1686 — f w Wilnie 1752) w r. 1703 wstąpił do zgromadzenia Jezusowego. Jako nauczyciel wykładał w szkołach jezuickich w Grodnie i Połocku, następnie udał się do Rzymu, gdzie lat 6 był spowiednikiem polskim przy Watykanie; po powrocie pełnił w Wilnie obowiązki wice-rekto-ra; później był rektorem w Nieświeżu, sekretarzem prowincyi, regensem nowicyatu wileńskiego i domu professów w Warszawie, następnie znów rektorem połockim, instruktorem księży trzeciej probacyi i nakoniec ponownie wicerektorem wileńskim. Oprócz kilku prac teologicznych, pozostawił w rękopisie „Życie zmarłych Jezuitów polskich” i „Historyę domu wileńskiego” 6 Benedykt M. pisarz w. litewski, był człoukiem Rady najwyższej litewskiej, utworzonej d. 24 kwiet. r. 1794.

Morynel, ptak brodzący, ob. Endromias. Morynowie, łac. Morini, gr. Mopivoî, lud celtycki znaczny, zamieszkały w najbardziej ku północy wysuniętej części Gallia Belgica, na zachód od Nerwijczyków i Menapijczyków, pomiędzy rzekami Skaldą i Lys, a więc w dzisiejszej Pikardyi północnej. Z ich to wybrzeża, a mianowicie z Portus Itius (dzisiaj Wissant), podjął Cezar wyprawę do Brytanii, ponieważ przeprawa w tern miejscu najmniej czasu wymagała, Cieśniua morska to zwała się fretum Gallicum albo /return Morinum, fr. Morino-rum. Kraina ich była gęsterai lasami pokryta i błotnista. Chów gęsi był u nich tak znaczny, że wielkie ich stada aż do Rzymu sprowadzano. Mieszkańcy, w kilkunastu dzielnicach osiadli, odznaczali się usposobieniem wojowuiczein. Cezar, podbiwszy ich w r. 56 przed Chr. po walkach długich i zaciętych, poddał ich zwierzchnictwa Atrebatów, z południa z nimi sąsiadujących. Port ich najważniejszy zwał się Ges-soriacum albo Gessoriacus Portus (dzisiaj Boulogne). Prócz tego znaczniejsze były osady: Taruenna (dz. Therouanne) i Castellum Mori-norum (dz. Cassel w pobliżu St. Omer).

Moryskowie, Ob. Maurowie.

Morze, Ob. Ocean.

Morze mleczne. W oceanie Indyjskim, zwłaszcza podczas nocy zimowych, zdarza się że woda przybiera barwy białawej, jakby mlecznej, stąd prawdopodobnie powstało podanie indyjskie o M-u m-em, po którein pływał bożek Wisznu (ob.), a w drugiem wcieleniu się pod postacią żółwia, zanurzył się na dno morza tego.

Morze Franciszek (f 1852) prawnik.

Red.

Red.

Ked.

S. P.

Dr. J P.

Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie wileńskim; który mu przyznał dyplom magistra prawa. Osiadłszy w Warszawie, otrzymał urzędowanie; po r. 1830 w Najwyższej Izbie Obrachunkowej został kontrolerem; posadę tę musiał opuścić wskutek choroby umysłowej i zupełnej utraty wzroku; śmierć znalazł w gliniance za rogatkami Wolskiemi Warszawy, w której się utopił niechcący. M. będąc człowiekiem zdolnym i pracowitym, w chwilach wolnych od zajęć urzędowych z zamiłowaniem zajmował się badaniem prawa rzymskiego i pisywał też o tym przedmiocie; najwybitniejsza jest rozprawka jego „O wpływie prawodawstwa rzymskiego na polskie i litewskie“ (w „Dzienniku warsz.” r. 1826, IV), która zjednała mu pochwałę J. Lelewela (ob.).

Morzfeld Fryderyk (f w Królewcu 1691) pochodził z Królewca i był rektorem szkoły ewaugielickiej w Wilnie; wróciwszy do miasta rodzinnego został tamże kaznadzieją polskim. Z języka niemieckiego przełożył na polski 50 pieśni religijnych, drukowanych potem w kan-cyonałach kościelnych gdańskich i królewieckich; wiersz jego jest gładki i piękny.

Morzkowska Wal., aut., ob. Marrené-Morzkowska.

Morzkowski z Morzkowa Piotr (f 1640) teolog protestancki, był pastorem zboru lacho-wickiego, następnie kurzelowskiego, nakouiec Czarkowskiego; słynął jako polemista cięty, używający nieraz zamiast nazwiska pseudonimu „ Ve-ripronus eustos“. Ogłosił m. in. drukiem: „Odpowiedź na skrypt jednego z dozorców ewangelickich nazwany Asymbolum Sociuianorum y non Credo abo niewiara Arianów dzisiejszych. Do którey przydane iest Symbolum, ewangelickich doktorow, o sprawie zbawienia ludzkiego z ich własnych słów zebrane“ (Raków 1632; rzecz napisana z powodu książki Węgierskiego „Asymbolum Sociuianorum“); „Commen-tarius in Epistolas Pauli Apostoli ad Tessalo-nicenses ex praelectionibus J. Crelii con-scriptus“ (t-że 1636); „Politica ecclesiastica quam vulgo agendam vocant, sive forma regi-minis exterioris ecclesiarum christianarum iii Polonia etc“ (Frankfurt 1745; rękopis M-go, objaśniony dopisami własnymi wydał dopiero Jerzy Ludwik Oeder); inne dzieła M-go wyliczają: Bock w „Historia Antitrinitariorum i Estrejcher w „Bibliogr. pols.“.

Morzorosty a. Morszczyny, ob. Fucaceae.

Morzycka Faustyna, działaczka społeczna, zasłużona popularyzatorka i pisarka dla ludu wybitna, córka powstańca, urodzona w więzieniu w Tambowie, zapisana jako „does ka-torznika“. Kołyskę miała w kibitce etapowej rodziców. Lata dziecinne spędzała śród tajgi irkuckiej w Ussalu. Wychowanie otrzymała w domu doktorstwa Niwickich w Lipecku w Ros-syi, później w Nałęczowie. Z Nałęczowem związane było całe niemal życie M-ej. Uczyła starych i młodych, pomimo zakazów i kar, prowadziła długie lata szkółki i ochronki; była bożyszczem okolicy. Pisała wiele książek ludowych: „Benjamin Franklin“, ,,Jan Zamoyski“, „Wincenty Pol“, „Juliusz Słowacki“, „Ignacy Krasicki“, „Z dalekiej Północy“, „Francya, Belgia, Holandya, Szwajcarya, Grecya“, „Pójdźcie o dziatki“, ,.Robinson dla dzieci“, ,,Cudowna historya Joanny d’Ark“, „Sen Józia“, ,,Bez rodziny“, ,,Dla Rodziny“, ,,Przygody Jakóba Fale“. Pisała też powieści: „Drogami życia“. ^Powrotne Fale“. Próbowała sił w dramacie, którego rękopis przed śmiercią zniszczyła. Lata 1905 — 6 spędziła w Nałęczowie, zbierając owoce cichej, konspiracyjnej w ciągu lat wielu roboty kulturalnej, zakładając podwaliny pod nowe, poważniejsze prace ośsviatowe. Czynna w ruchu rewolucyjnym ,.Towarzyska Barbara“ musiała przed prześladowaniem uchodzić za granicę. Zmęczona życiem, rozczarowana do ludzi i do rzeczy, bolejąc nad atmosferą nieuawiści stronniczych i walk wewnętrznych, pożegnała życie w Krakowie d. 26 maja r. 1910.

Morzysko, ob. Kolka.

Morzysko ołowne a. Kolka ołowna, jeden z objawów olowicy (ob.), czyli otrucia przewlekłego ołowiem, objaw bardzo bolesny i dokuczliwy, wyjątkowo tylko nie towarzyszący otruciu rzeczonemu. Chory doktnięty M-m o-tn doznaje w przerwach napadów rzuięcia gwałtownego w brzuchu, trudnego do zniesienia, najdotkliwszego w okolicy pępka. Przytym brzuch bywa zapadnięty, twardy jak deska, stolec zaś zupełnie zaparty. Podczas napadu bólu ucisk silny na brzuch sprawia zwykle ulgę; po napadzie nastaje na czas pewien bez-bolesnosć zupełna, trwająca aż do ponowienia się napadu; przerwy i napady nie podlegają prawidłowości, bywają krótsze lub dłuższe, a chorego podczas spokoju dręczy obawa, że cierpienia lada chwila ponowić się mogą. Leczenie, oczywiście, zwrócone być musi przeciwko ołowicy, jednakże, zważywszy dokuczliwość M-a o-go, zwalczać je należy lekami ból uśraie-rzającemi. — Por.: Tauqueral des Planches „Traité des maladies de plombe“ (Paryż 1839); Heubel „Pathogenese u. Symptome der chroń. Bleivergiftung“ (Berlin 1871).

Mosalsk, m-to w g. Kałuskiej, ob. M a s a l s k.

Mosański Paweł Sebastj an (fw Kaliszu 1750) kanonik regularny laterański, dzie-jopis zakonny, przebywający w Kaliszu w domu kanonickim przy kościele św. Mikołaja. Ogłosił „Augustini Erat Can. Reg. Tractatus de vestibus sacris Canonicorum Regularium’' (Kalisz 1744); dzieło to obce M.na końcu opatrzył dopiskami oraz uwagami tyczącemi się kanoników regularnych w Polsce; ogłosił nadto w Kaliszu (1741) zbiór przywilejów nadanych tymże kanonikom polskim przez papieżów, arcybiskupów-prymasów i biskupów

Red.

Red.

ad z.

sztofa i księżny Zofii Ostrowskiej, są jego dłuta, jak również niektóre w kościele pofrancisz-kauskim w Krośnie. Pomagał przy wykończeniu grobowców żon kr. Zygmunta Augusta, a również grobowce Samuela Maciejowskiego w katedrze krakowskiej i biskupa Dzierzkow-skiego w gnieźnieńskiej, jak to badania w ostatnich czasach dokonane wykazały, są jego dłuta. Padovauo. jak większość artystów rzeźbiarzy z tej doby, zajmował się i medalierstwem. Mamy 4 medale polskie z r. 1572 jego roboty, przedstawiające rodzinę Zygmuuta I, t. j. króla Zygmunta (Rcz. 7), Bony królowej (Rcz. 11), Zygmunta Augusta syna, w młodym wieku (Rcz. 9) i Izabelli, córki, dotąd nieznany. Medale te lane w bronzie, śr. 70 mm., znajdują się w oryginałach w Muzeum Narodowem w Modenie. Odlewy późniejsze tych medali (z różnych czasów), które po zbiorach numizmatycznych widzieć można, są zwykle o kilka milimetrów

J« z. z Ł»

Aerzte“ (IV, 291).

Moscheles Ignacy (* 30 maja 1794 w Pradze— f 10 mar., r. 1870, w Lipsku) słynny pianista. Kompozycyi uczył się u Albrechts-

polskich; pracował także nad dziejami zakonu swojego, nosząc się z myślą wydania ich.

Mosbach August, historyk polski i sło-wnikarz zamieszkujący we Wrocławiu. Oprócz wielu prac drobniejszych, po polsku lub po niemiecku ogłaszauych w wydawnictwach peryodycznych, wydał naprzód z Ks. -Łukaszewskim (ob.) „Polsko - niem. i niem - pols. słownik kieszonkowy“ (Wrocław 1845 i liczne wyd. późu.), następnie przekład „Czwartego Klimaktera“ (Lipsk 1853) Wesp. Kochowskiego (ob.), z dzieł zaś oryginalnych m. in. „Wiadomości do dziejów polskich z Archiw. M-a Wrocławia“ (Ostrów i Poznań 1860); „Piotr syn Włodzimierza, sławny dostojnik polski w.

XII    i Kronika opowiad. dzieje Piotrowe“ (Ostrów 1865); „Godysław Paweł, dwóch imion dziejopisarz łacińsko - polski w. XIII“ (Lwów 1867; toż po niem. jako rozprawa do pozyskania dyplomu dra. filoz. Jena 1872); „Bolesław Chrobry“ (Poznań 1871); „Przyczynki do wojny francusko-niem. 1800 — 1803“ (Wrocław

1871) ; „Początki Unii lubelskiej“ (Poznań

1872)    i „D. franz. Feldzug auf St. Domingo 1802 — 1803, nach d. Berichten 4 poln. Offiziere“ (Wrocław 1883). — Por. Estrejcher „Bibliogr. pois. XIX stólecia“ [tak.] (III. 170)

Mosbach, m-to w W. Ks. Badeńskiem, w górach Odenwald, nad rz. Elzbach i przy linii kolei żel. Heidelberg - Würzburg, 158 m. npm. Kościół katolicki i ewangielicki, piękny ratusz stary (dawniej kościół św. Cecylii) z bo-gatemi archiwami, zamek stary, progimnazyum realne, szkoła rzemiosł, zakład dla idyotów, sąd okręgowy, urząd leśny, wyrób kafli i skóry do podeszew, browar, uprawa wina i owoców; 5 000 m-ców.—M. otrzymał w końcu w.

XIII    przywileje miast, r. 1331 został przyłączony do Palatynatu, od r. 1806 należy do Badenii.

Mosoa a. Musca Jan Mary a, znany lepiej pod nazw. Padovan o, znakomity rzeźbiarz włoski, budowniczy i medalier (* w Padwie, od której przydomek Padovano przybrał, w ostatnich latach w. XV—f 1574 w Krakowie). Kstałcił się u znakomitego artysty rzeźbiarza Augustyna Zoppo. Wiele pięknych prac rzeźbiarskich, wykonanych przed r. 1530, pozostawił we Włoszech, szczególnie w mieście rodzinuem, gdzie z wielu znakomitymi rzeźbiarzami należał do przyozdobienia kaplicy ciel Santo, w kościele św. Antoniego. W r. 1530 powołany został przez króla Zygmunta I do Polski, do wykonania grobowca Władysławowi Jagielle, i stale się w Krakowie osiedlił. Po śmierci Zygmunta I przeszedł do służby króla Zygmunta Augusta, hojnie przez tegoż za różne prace wynagradzany. Pracował przy odnawianiu Sukiennic, w r. 1557, oraz przy budowie niektórych kamienic w Krakowie. W kościele farnym w Tarnowie, piękne grobowce: hetmana Jana Tarnowskiego, syna jego Krzymniejsze od oryginałów.

Moscati Piotr brabia (* w Medyolanie w czerwcu 1739 —f tamże 24 stycznia 1824) lekarz zajmujący się chirurgią i położnictwem oraz polityk. M. był synem cyrulika medyolań-skiego, który go też zapoznał z początkami chirurgii, w ciągu dalszym kształcił się zawodowo w Toskanii i w Turynie; dyplom doktorski zdobył w Pavii, poczem otrzymał posadę asystenta w szpitalu florenckim; czas pewien spędził w Bolonii na kształceniu się dalszym, a w r. 1764, stauąwszy do koukursu, został profesorem auatomii i chirurgii w Pavii; w r. 1772 przeniósł się do Medyolanu, otrzymał tam katedrę położnictwa, zostając równocześnie dyrektorem Szkoły położniczej i szpitala Santa Cateriua. Za czasów Napoleońskich M. odegrał rolę polityczną, wybitną; został senatorem, radcą stanu, społdyrektorem i prezydentem rze-czypospolitej Cysalpmskiej. Gdy Napoleon utworzył królestwo włoskie, M. zaszczycony tytułem hrabiowskim, wrócił na katedrę profesorską, a jednocześnie był lekarzem przybocznym wicekróla Eugeniusza oraz jego rodziny; czas pewien był również dyrektorem naczelnym oświaty. W r. 1814 pozbawiony urzędów, zamieszkawszy w Medyolanie spędził lata ostatnie życia w zaciszu domowym. — M. był chirurgiem dzielnym i jednym z pierwszych zwolenników J. Browna (ob.) we Włoszech. W r. 1807 Tow. lek. wileńskie obrało M-go na członka. Drukiem ogłosił parę rozpraw chirurgicznych w „Móm. de l'Acad. royale de chir.“ oraz „Delie corpo-ree differenze essenziali che passano fra la struttura de bruti e la umana“ (Medyolan 1770 i Brescia 1771) i „Osservazioni e esperienze sul sangue e sull’ origine del calor animale“ (Medyolan 1776).—Por.: „Biogr. Lex. d. hervorr.

I'r J. P

A. P.

Red.

S. Drz.

bergera i Salierego w Wiedniu; jako fortepia-nista był prawie samoukiem, poważnych bowiem studyów gry fortepianowej nie odbywał. Grał w całej Europie z powodzeniem ogrom-nem. W r. 1846 osiedlił się w Lipsku na stałe, gdzie rychło wsławił się jako wyborny nauczyciel gry fortepianowej. M. utworzył znaczną liczbę kompozycyi, przeważnie „salonowych“, siedem koncertów na fortepian, duetów, kwartetów smyczkowych, etiud i t. d., które w swoim czasie bardzo były cenione.

Moscherosch Jan Michał (* w Wöllstadt pod Kehlem 5 marc. 1601 —f w drodze do Worms 4 kwiet. 1669) satyryk wybitny, pochodzący z rodziny aragońskiej (Mosen Rosch = Pan Rodrigo) był synem pastora. Uczył się w uniwersytecie strasburskim, następnie przebywał czas pewien we Francyi; w r. 1626 został wychowawcą w domu hr. Leiuingen-Dachsburg; w r. 1630 rządcą (Amtmann) u hr. Criechingen, a w r. 1635 na takież stanowisko przyszedł do młodego księcia Bogusława von Croy na Finstingen nad rz. Saar, tam spadły na niego ciosy ciężkie, wynikające z toczącej się wojny Trzydziestoletniej, ale nie oszczędzały go i nieszczęścia rodzinne, w r. 1632 pochował żonę pierwszą, w 1635 owdowiał po raz drugi. Blisko r. 1643 otrzymał w Benfelden, twierdzy należącej wtedy do Szwedów, posadę radcy wojennego (Kriegsrat); później przeniósł się do Strasburga, gdzie otrzymał stanowisko sekretarza rządu; wr. 1656 w hrabstwie Hanau otrzymał urzędy radcy wojennego i kościelnego. Opuściwszy te stanowiska poszedł na służbę do arcybiskupa-elektora mo-gunckiego, od roku zaś 1664 służył landgrafowi heskiemu. — Już w r. 1645 towarzystwo Fruchtbringende. Gesellschaft, będące rodzajem akademii, przyjęło, M-a na członka, darząc go, według zwyczaju u siebie przyjętego, przydomkiem marzyciela (der Träumende). Dziełem jego głównym jest „Wunderliche u. wahrhaftige Gesichte Philanders v. Sittewalt“ (1640; wyd poprawne Strasburg 1642 — 43; 2 t.; wyd. póżn. t-że 1650, 1665 i 1667, oprócz przedruków nie uprawnionych; wryd. nowsze: Dittma-ra, Berlin 1830 z życiorysem M-a tylko 4 pierwsze wizje; Bobertag, tylko wyciągi w Kürschnern „Deutsche Nationalliteratur“ t. XXXII, Stuttgart 1884). Jest to naśladownictwo dzieła Quevedy „Sueńos”, które M. pozuał w przeróbce franc, pana de la Geneste wydanej r. 1633. Z początku naśladuje, albo raczej przekłada tylko pierwowzór, lecz w ciągu dalszym staje się zupełnie oryginalnym i kreśli obraz znakomity obyczajów panujących w Niemczech za jego czasów, co dzieło to czyni źródłem b. cen-nem do dziejów cywilizacyi w Niemczech. Z innych dzieł jego wymienić jeszcze można: „Insoumis cura parentum. Christliches Ver-mächtniss oder Schuldige Vorsorg Eines Tre-wen Vaters etc” (Strasburg 1643; przedruk

Parisera, Halla 1893) i „Die Patientia“ (z rękopisu wyd. Pariser w Munckera „Forschungen z. neuer. Literaturgesch”. Monachium 1897)

— Por. Nickels „M. als Pädagog” (Lipsk 1883); Wirth „M-s Gesichte Philanders v. Sittewalt” (Erlangen 1887); Pariser „Beiträge z. e. Biographie von M.” (Monachium 1891) i Martin „G. M. M.” (w „Jahrbuch d. Gesellschaft f. lothringische Gesch. u. Altertumskunde” t. Ill Metz 1891).

Moschiotl, gr. Moo^'-wv, łac. Moschion:—1) poeta tragiczny grecki, rodem z Aten, nieco młodszy od Eurypidesa (ob.). Komedyopisarze współcześni zaczepiali go ostro dla rozwiązłego i zbytkownego trybu życia. Kilkanaście wierszy z jego dramatów dochowało się w Antologii Stobeu-sa. Za wzór obrał sobie M., jak się zdaje, szczególnie Eurypidesa, także pod względem stylu gładkiego, języka retoryczuego i stosowania się ścisłego do prawideł metrycznych. Szczątki dzieł jego wydał Nauck w „Tragico-rum Grec, tragm.“ (wyd. 2-e, 812 i nast).—2) lekarz grecki, którego czasu bliżej oznaczyć nie można; należał wszakże do tak zwanych metodyków, a często wspomina go Galenus (ob.). Napisał rozprawę, z 152 rozdziałów złożoną, p. n. Ilspi twv Twaoisiwv 7tai>a>v ( = 0 chorobach niewieścich); wydali ją Fabricius w „Biblioth. Graec.“ (XII, 703, nast.); Wolf K. w „Gyuae-cior. Coli.“ (część II, 1 i nast., Bazylea 1566); Dewetz (Wiedeń 1793).—3) rzeźbiarz, rodem z Ateu, wykuł razem z braćmi swymi Adama-sem i Dyonizodorem posąg Izydy, na którego podstawie, z wyspy Delos do Wenecyi przewiezionej, dochowały się nazwiska ofiarodawcy, Archelaosa, syna Dyonizyosa z Maratonu, i owych trzech artystów; żył, jak sądzić można z charakterystycznych oznak głosek rzeźbionych, za czasów zdobycia Koryutu przez wodza rzymskiego Mummiusza, około r. 146 prze Chr.

Moschos, gr. Móo^oę, łac. Moschus‘—1) poeta grecki bukoliczny, rodem z Syrakuz, młodszym nieco od Biona (ob.), żył około r. 150 przed Chr. Szczegóły bliższe jego życia nie są nam znane, tyle pewna, że naśladował Teokry-ta (ob.), lecz mu bynajmniej nie dorównał. Naju-dobniejsza z jego sielanek, to opis porwania Europy przez Zeusa, który w tyra celu w byka się był przemienił. Dykcya jego, do Bionowej bardzo zbliżona, jest sentymentalna, mdła, wytworna aż do przesady. Tak Bionowi, jak i M-owi zbywa często na prostej naturalności i nerwie dramatycznym. Najlepiej im się udają igraszki erotyczne. Treść utworów M-a zaczerpnięta jest zwykle z legend mitycznych Do naszych czasów doc iowały się oprócz czterech pieśni pomniejszych, cztery obszerniejsze, pomiędzy niemi wszakże jedna, p. u. ’EmTacptoę Buovoç, poświęcona pamięci Biona, jest z pewnością utworem jednego z uczniów Biona. Jak w dawniejszych, tak i w najnowszych czasach wydawali je uczeni zwyczajnie razem z sielan- •

8. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

Dr J. P.

Red

kami Teokryta i Biona, jak oto: Valckenaer, Heindorf, Jacobs, Meineke, Ahrens (wydanie krytyczne); razem z Bionem, Hermann G. i Ziegler. Z przekładem niem., wstępem obszernym i objaśnieniami wydał je po raz drugi Manso (Gotha 1807). — 2) jeden z uczniów Fedo na (ob.).

Moschowie, gr. Móa^oi, łac. Moschi lud, pomiędzy morzem Czarnem i Kaspijskiem, wewnątrz- krainy kolchickiej, w pobliżu źródeł, rzek Phasis i Kyros, zamieszkały, wspomniany już w napisach assyryjskich z w. XII przed Clir. pod nazwą Muski, jako trudniący się gorliwie handlem kruszczców i niewolników. Ziemia ich, r\ Moo)(ixy|, tractus Moschoruni, była za czasów Straboua, około r. 20 przez Chr., podzielona pomiędzy przyległą Kolchidą, Albanią i Iberyą. Od nich zwała się południowa odnoga gór Kaukazkich, z pasmem Antitaurus je łączącą, Moschici montes, m Moo)(ixà ópyj; dzisiaj góry Mesdżidi.

Mosella, także Mosula albo Musella, przez Auzoniusza (ob.) w osobnym poemacie sielankowym, takiż napis noszącym, wielbiona i opisana rzeka, wpadająca do Renu w Gallia Bel-gica, która, ze źródeł na Mons Vosegus wytrysnąwszy, bardzo rybna i spławna, w północno-wschodnim kierunku czarującą okolicę krainy Trewerów przepływa i, przyjąwszy mnogo rzeczek jak oto: Salię (dzisiaj Seille). Saravus (dz. Saar), Erubrus (dz. Ruver), Drahonus (dz. Drone), Surę (dz. Sour), z Pronaeę (dz. Prum) i Nemesą (dz. Nims), G e 1 b i s (dz. Kyll), Salmonę ^dz. Salm), Le surę (dz. Leser albo Lisse) i Alisontię (dz. Elz albo też, według niektórych geografów, Alsitz), wpada pod miastem Confluentes (dz. Koblencya) do Renu i dzisiaj zowie się Mozelą (ob.), franc. Moselle, niem. Mosel.

Mosen Juliusz (* 8 lip. 1803 w Marienegu [Saksonia] — f w Oldenburgu 11 października 1867) poeta, nowelista, dramaturg i pisarz powieści w Niemczech ceniony. W Jenie od r. 1822 rozpoczął naukę prawa, przed jej ukończeniem odbył podróż do Włoch, poczem, zdawszy egzamin, pracował jako pomocnik adwokata w miasteczku rodzinnem. W r. 1831 otrzymał posadę sądową w Kohren; w r. 1838 przesiedlił się do Drezua jako adwokat, lecz bardziej zajmował się poezyą i literaturą niż sprawami. W r. 1848 powołano go do Oldenburga na dramaturga teatru nadwornego; ze stanowiska tego już po kilku latach z powodu choroby nieuleczalnej musiał ustąpić. Stan zdrowia nie wpłynął jednakże ujemnie na twórczość M-a; nie mogąc już sam pisać wskutek porażenia, które z czasem stało się nieomal zupeł-nem, dyktował innym utwory swe późniejsze, zachowując długo zupełną świeżość władz umysłowych.—Pierwszym utworem M-a był „Das Lied vom Ritter Wahn“ (Lipsk 1831), opracowanie epiczne podania starowłoskiego; zbiór poezyi różnych, wydany w Lipsku (1836-, wyd. 2-e 1843) zjednał mu sławo szeroką w Niemczech, a niejeden z wierszy jego stał się pieśnią ludową. W zbiorze tym znajduje się też wiersz „Die letzten Zehn vom vierten Regiment“, napisany z zapałem podziwu na cześó naszych „Czwartaków“ z r. 1831.—Poemat większy „Ahasver“ (Drezno 1838) zawiera więcej poglądów filozoficznych niż poezyi.—Z utworów prozą miały powodzenie: „Georg Venlot“ (Lipsk 1831); ,,Novellen“ (t-że 1837); powieść histo-ryczno-polityczna ,,Der Kongress von Verona“ (Berlin 1842, 2 t.) i prześliczny zbiór nowel ,,Bilder im Moose“ (Lipsk 1846; 2 t.), jest to najlepsze dzieło M-a, napisane prozą. — Dramaty M-a, przeważnie historyczne, nużą zbytkiem krasomówstwa oderwanego; najlepszy z nich jest ,,Kaiser Otto III“ (Stuttgart 1842, wydany razem z 3-ma innymi). Na wzmiankę zasługuje książeczka jego, napisana świetnie ,,Die Dresdener Gemäldegalerie“ (Drezno 1844). Jeszcze za życia M-a ukazało się wydanie zbiorowe dzieł jego (Oldenburg 1863; 8 t.), ponownie wydał je syn z życiorysem ojca (Lipsk 1880; 6 t.); pamiętniki jego p. n. ,.Erinnerungen“ wydał z dopełnieniami własnemi M. Zschommler (Plauen 1893). —W r. 1903 w Marienegu wystawiono M-owi pomnik dłuta Mörlina.

Mosenthal Salomon Herman von (* w Kasselu 14 stycz. 1821 — f w Wiedniu 17 stycz. 1877) dramaturg, Żyd z pochodzenia. Uczęszczał do uniwersytetu w Marburgu, poczerń, przybywszy do Wiednia, został nauczycielem; w r. 1850 otrzymał urzędowanie w mi-nisteryum oświaty i następnie został tam bibliotekarzem W r. 1871 otrzymał order Korony żelaznej, nadający posiadaczowi szlachectwo austryackie. — Pierwszym dramatem jego była „Deborah“ (Peszt 1849), mająca powodzenie spore; posypał się potem szereg długi dramatów, komedyi i tekstów operowych mniej lub więcej udatnych. Wogóle wszystkie sztuki M-a są napisane scenicznie zręcznie i efektownie, ale psychologicznie są przeważnie nieprawdziwe, a także spotyka się w nich niemało gadaniny zbytecznej. Wydał też zbiór poezyi (Wiedeń 1847 i 1866); wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło w Stuttgarcie (1877 — 1878; 6 t.).

Moser Jan Jakób (* w Stuttgarcie 18 stycz. 1701—f 30 wrześ. 1785) prawnik i pisarz b. płodny. Już w r. 1720 został profesorem prawa w Tybindze, ale już w roku nast. pojechał do Wiednia, gdzie jednak posady spodziewanej nie otrzymał, ponieważ odmówił przejścia z protestantyzmu na katolicyzm. W r. 1726 został radcą rządowym w Stuttgarcie, a w r. nast. profesorem prawa w Tybindze; wskutek nieporozumień z ceuzurą w r. 1732 ustąpił z katedry i objął ponownie urzędowanie w kolegium rządowym, z którego jednak znów wystąpił w r. 1736 będąc powołany do Prus, gdzie otrzymał tytuł radcy tajnego jako-

Red.

Red.

W r. 1763

Red.

też urząd dyrektora uniwersytetu we Frankfurcie nad Odrą i katedrę prawniczą tamże. Nieporozumienia kilkakrotne z prostaczym królem Fryderykiem Wilhelmem I skłoniły M-a do opuszczenia stanowiska w r. 1739, poczem lat 8 spędził w Ebersdorfie (ks. Reuss) oddając się zajęciom literacko-uaukowym. W r. 1747 wstąpił do służby landgrafa Hessen-Homburskiego jako radca tajny i naczelnik kancelnryi rządowej, ale i tu długo nie wytrzymał. W. r. 1749 widzimy M-a w Hanau, gdzie założył rodzaj akademi nauk państwowych; nakoniec w r. 1751 otrzymał znów urzędowanie wysokie w Stuttgarcie; pozostawał na nim lat 8, zwalczając wciąż księcia panującego, Karola Eugeniusza, lekceważącego sobie prawa kraju i narodu. Książe podejrzewający go o autorstwo parnfle-tów przeciwko sobie zwróconych, uwięził go w r. 1759 i trzymał lat 5 w zamku Hohentwiel w więzieniu srogiem. Uwolniony został dopiero w r. 1764 gdy król pruski, Fryderyk II, wstawił się za nim do cesarza, który go z kaźui wypuścić kazał, jako niewinnie prześladowanego. M-owi przywrócono wprawdzie urząd dawny, lecz od r. 1770 do śmierci zajmował się już tylko pisarstwem naukowem. —W r. 1885 wystawiono mu pomnik w Stuttgarcie (popiersie), a także na licu północnym gmachu sądu najwyższego Rzeszy niemieckiej umieszczono posąg jego. Prace M-a drukiem ogłoszone, zapełniają 500 tomów, najważniejsze z nich: „Deutsches Staatsrecht‘‘ (Norymberga 1737 — 1754; 50 t., 2 dodatkowe i 1 rejestrów); „Neues deutsch. Staatsr.“ (Stuttgart i Frankfurt 1766 —1775; 21 t. i 3 t. dodatk. 1781—82); „Deut. Staatsarchiv“ (Hanau i Frankfurt 1751 —1757; 13 t.) i „Grundriss d. heut. Staatsverfassung d. Deut. Reiches“ (Tybinga 1754; wyd. 7-e); napisał także swój życiorys „Lebensgeschichte“ (Frankfurt i Lipsk 1774-1783; 4 t.). —Por.: Schmid „D. Leben J. J. M-s“ (Stuttgart 1868; H. Schulze „J. J. M. der Vater d. deut. Staatsrechts“ (Lipsk 1869) i Adam ,,J. J. M. ais Württemberg. Landschaftsconsulent“ (Stuttgart 1887).

Moser Gustaw von ( * w Spandawie pod Berlinem 11 maja 1825 — + w Zgorzelicach 22 paźd. 1903) komedyopisarz. Jako syn majora pruskiego wychowywał się w korpusie kadetów w Berlinie i wstąpił do wojska; w roku 1856 jako oficer opuścił służbę i osiadł w majątku swoim Holzkirch na Śląsku. Pierwszą komedyą jego był „Ein Husar“, wystawiono ją w Zgorzelicach r. 1856, później sztuka ta sama grywaną bywała z powodzeniem p. n. „Eine Frau, die in Paris war“. Nie mogąc przywyknąć do życia wiejskiego, wyprowadził się do miasta i oddał się zupełnie teatrowi. Napisał blizko 100 komedyi różnych, odznaczających się żywością, humorem i pomysłowością, Cieszących się powodzeniem na scenach niemieckich, ale pozbawionych nieomal wszelkiej wartości poetyczuej lub literackiej; niektóre z nich uapisał do spółki z innymi autorami. Zbiorowo wyszły jego „Lustspiele“ (Berlin 1873—1897; 22 t.) i „Lustspiele u. Schwänke“ (Mühlhausen 1902 — 1904. t. 2 i 3).

Möser Just (* w Osnabrücku 14 grudnia 1720 — t 8 stycz. 1794) prawnik, historyk i publicysta. Prawa uczył się w Jenie i w Gie-tyndze; w r. 1742 został w mieście rodzinnem sekretarzem Zgromadzenia Stanów, a po dwu latach adwokatem. Występował śmiało i otwarcie przeciwko nadużyciom zarządcy ówczesnego Osnabrücku, a wskutek tego mianowano go obrońcą praw krajowych (Advocatus patriae), wkrótce potem (1755) został również syndykiem stanu rycerskiego. Na stanowiskach tych zasłużył się, łagodząc, o ile mógł, szkody wywołane przez wojnę Siedmioletnią, wysłano M-a do Londynu, aby ściągnął wypłaty pomocnicze, należne sprzymierzonym za udział w wojnie Siedmioletniej. Sprawę tę załatwił pomyślnie, a bawiąc dłużej w Anglii zapoznał się dokładnie z urządzeniami i prawami tego kraju, oraz z obyczajami angielskimi. Gdy król ang. Jerzy III, będący jako elektor hanowerski od r. 1611 posiadaczem biskupstwa osnabruckiego, wyznaczył je synowi małoletniemu, Fryderykowi, zamianował referendarzem tajnym (1768) M-a, który do r. 1783 był duszą zarządu krajowego, co było rzeczą niełatwą z powodu sprzeczności praw i przywilejów tam panujących.— M. należy do najwybitniejszych publicystów niemieckich, również ma zasługi jako historyk i pisarz wzorowy. W r. 1766 założył tygodnik „Wöchentliche Osnabrückische Intelligenzblätter“, w którym wiele rozpraw ogłosił redagując wydawnictwo do końca połowy pierwszej r. 1782. Wybór prac tych ukazał się później osobno p. n. „Patriotische Phantasien“ (wyd. 4-te przez córkę autora, Berlin 1820; wyd. nowe z objaśnieniami R. Zöllnera, Lipsk 1871; 2 t.). Jako historyk wydał „Osanbrückische Gesch.“ (Osnabrück 1768; 2 t.; wyd. 3-e, Berlin 1819). Napisał także tragedyę „Arminius“ (Hanower 1749).—D. 12 wrześ. r. 1836 w mieście ojczystym odsłonięto jego pomnik dłuta Drakego. Wydanie zbiorowe dzieł M-a ukazało się w 10

t. (Berlin 1842 — 1844; wyd. Abeken). — Por. Kreyssig „Justus M.“ (t-że 1857) i Rupprecht „J. M-s soziale u. volkswirtschaftliche Anschauungen“ (Stuttgart 1892).

Mosera figury spostrzegamy na powieszch-ni polerowanej, wystawionej na działanie pary (wodnej, rtęciowej lub in.): para osiada nierównomiernie, tworząc obraz ciała, które przed chwilą z powierzchnią się stykało. Ludwik Ferdynand M., od r. 1831 prof, fizyki w Królewcu, badający z początku zjawiska magnetyczne, a nast. objawy towarzyszące tworzeniu się dagerotypów, pierwszy zwrócił uwagę na zjawisko powyższe, które przypisał pro-

lnieuiom światła „niewidzialnego“: zjawisko to    miany najważniejsze M-a, są: 1 M. czerwo-

bowiem występowało i w razie zbliżenia ciała    ny czyli tombak, zawierający 80$ lub

pominającą złoto; jest b. ciągły i trwały; podobno wynalazcami stopu tego są Syamczycy, nazwa zaś tombak pochodzić ma z języka malajskiego, w którym miedź zwie się tambaya. Odmianami jego, zależnemi od stosunku procentowego miedzi do cynku, są według nazw używanych w przemyśle i handlu: Pinch-beak, Oreid, Similor, Chryzoryn, Prinzmetall, Złoto manheimskie i w. in.; wszystkie te nazwy są zupełnie dowolne i nieraz przez fabrykantów bywają zmieniane, lub zastępowane nowo wymyślonemi. — 2 M. żółty zawiera 20—50$ cynku, barwa jego jest mniej lub więcej żółta. M. lany, używany do wyrobu narzędzi muzycznych (trąb. i t. p.) ma tylko 20 $ cynku; używany do wyrobu części maszyn lub przedmiotów użytku różnego 20 — 45$, przyczem zarówno miedź, jak i cynk powinny być zupełnie czyste, wolne od wszelkich przymieszek obcych. Ołów domieszany do odlewu dodaje mu zbitości, ułatwia też potym obróbkę cyzelerską; cyna zwiększa twar-

do powierzchni, bez zetknięcia bespośredniego. i więcej miedzi; barwę ma czerwonawą, przy-Jakkolwiek fizycy późniejsi, np. Weidele, którzy to zjawisko badali, tłumaczyli je tern, że zetknięcie lub sąsiedztwo ciała zakłóca równowagę warstwy pary przy powierzchni, gdy jednak w ostatnich czasach przekonano się o istnieniu promieni „ciemnych“, teorya M-ra zdaje się być bliską prawdy, i zapomniane jego artykuły w „Rocznikach“ Poggendorffa zyskują

na wziętości.

Ą. Ł.

Mosiądz (łac. aurichalcum, fr. laiton, niem.

Messing), metal sztuczny, stop miedzi i cynku, po żelazie najbardziej używany i rozpowszechniony. M. daje się kuć na zimno, jest b. cią-gliwy, twardszy i spoistszy od miedzi, topi się łatwiej niż ona, jest płynniejszy, a sporządzone z niego odlewy po ostygnięciu są zbite i jednolite, nie dziurkowate jak miedziane; wystawiony na działanie powietrza zachowuje połysk dłużej, nie utleniając się tak łatwo jak miedź.—Barwa M-u jest mniej lub więcej żółta, co zależy od stosunku miedzi do cynku oraz do innych przymieszek czasem dodawanych.

Zawartość większa miedzi czyni M. złotawym, j dość i dozwala nadawać    wyrobom większego

zwiększa jego kowalność, spoistość i jednolitość,    połysku i blasku; stopy    tego rodzaju noszą

przewaga cynku nadaje mu twardości i topli-    też miano bronzu (ob.).    Dodatek żelaza po-

wości większej, lecz zarazem czyni go kruch-    większa kowalność M-u    rozpalonego do czer-

i trwałości. Stopy takie, zawierające żelazo, nazywane bywają w przemyśle: Sterro metalem i Delta metalem. Domieszką glinu (aluminium) dodaje M-owi mocy i czyni go łatwiej topliywym. Im więcej M. zawiera cynku, tym mniej glinu doń dodawać należy, którego 2 $ dodane do M-u zawierającego 40 $ cynku wywrze ten sam skutek jak 3 —4 $ glinu w stopie o 33 $ cynku. W wielu razach M. z glinem zastąpić może zupełnie bronz glinowy. W t. zw. metalu DuranaM. oprócz miedzi i cynku, zawiera jeszcze żelazo, cynę i glin.

Bathmetalem i Platyną, zawiera 50 — 80$ cynku, barwy bywa blado-żółtawej lub srebrzystej, jest bardzo twardy a kruchy i nadaje się wyłącznie do wyrobów odlewanych, nie jest kowaluy, ani ciągli wy. — Już Arysto-les opowiada, że Messynojkowie, topiąc miedź z jakąś ziemią (zapewne galmanem) umieli ją zabarwiać na żółto; jest to najdawniejsza wzmianka pewna na piśmie o M-u, chociaż niewątpliwie znany był o wiele wcześniej, jak tego dowodzą odlewy mosiężne staroegipskie. Od tych Messynojków Arystotelesowych ma też pochodzić nazwa M-u, co jednak pewno jest tylko wymysłem czczym uczonych niemieckich, chcących nazwę swą Messing (z której urobiono polską) wywieść ze Starożytności, która jednak nazwy brzmiącej podobnie nigdy nie używała. — Pliniusz wspomina że Frygijczy-kowie z miedzi i rudy cynkowej wytapiali

3 M. biały, zwany też

szym, łamliwszym i w barwie jaśniejszym; j woności, nadając mu równocześnie spoistości Ciężar właś. M-u waha się między 7.8 a 9.5, największy posiada lany. M. zawierający 35 $ cynku kuć, walcować i ciągnąć (drut) daje się tylko w ciepłocie zwykłej, średniej. Mąsiądz lany w tych samych warunkach bywa kruchy łamliwy, ale te jego właściwości naprawić się dają przez umiarkowane i ostrożne kucie lub walcowanie, staje się wtedy spoitszym i cią-gliwszym Gdy zawiera nad 50$ cynku, już M-u na zimno obrabiać nie sposób; przy zawartości 60 — 70$ cynku staje się nadzwyczaj kruchym, zawierający 35—40 $ łatwo obrabiać zarówno na zimno, jak po rozgrzaniu do czerwoności. — Stopy zawierające 1 — 7 $ cynku są czerwone, z wyglądu mało różne od miedzi, lub ciemno czerwono-żółte; przy zawartości 7,4—13$ czerwonozłotawe; przy 16.6—25$ złotawo-żółte; powyżej 34$ M. nabiera znów barwy czerwono-żółtej; barwa ta występuje najżywiej w stopach o częściach równych miedzi i cynku. M. zawierający 51 $ cynku lub więcej, staje się białawym lub biało-sza-rym; z przymieszką 65 = 75°/₀ ma wygląd srebra; gdy się przekroczy 76$ staje się szarym. Stopy żółte od działania kwasu chlorowodorowego (solnego) czerwienieją, amoniak dodaje im białości. Domieszka ołowiu czyni M. twardszym i kruchszym i zmniejsza jego ciągliwość; zwykle dodaje się 1 — 2 $ ołowiu, aby się M. nie tak łatwo ścierał. Żelazo często napotykane bywa w M-u, jako zanieczyszczenie przypadkowe, wcale nie pożądane. — Od-

1/

mm. służą do „pozłacania“ ram

/ 90

Li

Ked.

adz.

Ked.

adz.

K. K.

na

aurichalcum (— spiż złotawy), t. ]. właśnie M., tylko port tą nazwą znany Rzymianom. — W r. 1550 Erazm Ebner w Norymberdze wyrabiał M. z miedzi i galmanu; w r. 1 702 w Bry-stolu założono pierwszą fabrykę wielką M-u; w r. 1781 po raz pierwszy Jakób Emerson otrzymał M. stapiając miedź z cynkiem metalicznym. — Aż do pierwszych dwu dziesiątków w. XIX, tak samo jak w Starożytności, M. sporządzano tylko fabrycznie z miedzi i galmanu; od owego czasu do dziś służą do tego: miedź i cynk w stanie chemicznie czystym. — Fabryki M-u najznaczniejsze są: w Anglii w Birminghamie, w Austryi w Ebenau (Salzburg), we Frauenthalu (Styrya) i w Achenrai-nie (Tyrol); w Belgii w Namurze, Liège i w Arionie; we Fraucyi w Romilly; w Niemczech w Stolbergu pod Akwizgranem, w Liidenschei-cie (Westfalia), Augsburgu, Norymberdze i w Berlinie. — Z powodu twardości M. powolniej się zużywa niż miedź, a z tego powodu służy szczególnie do wyrobu części maszyn podlegających tarciu, jak n. p, panewek, ekscentry-ków, pierścieni i śrub, do których użycia żelaza unikać należy. Oprócz tego z M-u wyrabia się mnóstwo przedmiotów i sprzętów do użytku codziennego służących, jak n. p. moździerze, lichtarze, samowary, lampy, popielniczki, guziki, szpilki i b. wiele in.; przedmioty i sprzęty domowe, powleczone srebrem (platerowane) wszystkie wyrabiane bywają z M-u, tak samo służy do wyrobu narzędzi astronomicznych; z niego wyrabia się ozdoby i biżu-teryę mającą naśladować złoto (similor). Naboje do broili wojskowej spółczesnej są mosiężne; z M-u także wyrabia się mnóstwo sprzętów i gracików zbytkownych, zwłaszcza w Anglii, Fraucyi i w Wiedniu, jak n. p. świeczniki, zegary stojące, przybory do pisania, ramki do fotografii, pudełka najrozmaitsze i t. p., przedmiotom tym po wykończeniu ich nadaje się wygląd bronzu złoconego, powlekając je werniksem umyślnie do tego służącym; ta pozłota pozorna jest b. trwała, jeno rzeczy nią powleczonych nie należy nigdy czyścić kredą, która ją ściera, omycie ich wodą mydlaną, letnią wystarcza. Blaszki mosiężne o grubości ‘ 7e. -

lub innych przedmiotów drewnianych, ter.: Bischoff „D. Kupfer u. s. Legierungen“ (Berlin 1863); v. Bibra „D. Bronzen u. Kupferlegierungen der alten Völker“ (Erlangen 1869) i Japing „Kupfer u. Messing“ (Wiedeii 1883). — Por. Bronz (IX, 502).

Mosiny a. Moszyna (niem. Moschin), m-ko z kość. filjaluym w pow. człuchowskim w W. Ks. Poznańskiem, tworzy okrąg osobny urzędu stanu cywilnego. Szkoła ewangielicka, 1 650 m-ców, trudniących się przeważnie garncarstwem.—M. należały w w. XVI do s-stwa człu-chowskiego.

Mosiński Dyonizy (f w Warszawie 1642)

Wiel. Enc. Powsz. llustr. Ser. I. Tom XLVII. Zesz. 376b

Dominikanin, doktór św. teologii, kaznodzieja nadworny króla Władysława IV, który go na dwór swój powołał, gdy M. w Krakowie zasłynął z wymowy kaznodziejskiej. Za młodu M. czas dłuższy przebywał w Hiszpanii.

Mosińskie s-stwo niegrodowe w województwie i powiecie Poznańskim. Podług lustracyi z r. 1662 obejmowało m-ko Mosiny (ob.) oraz wsi: Krosna z wójtostwem, Pożegowo, Sowi-niec, Żabienki, Modrzę a. Żnin. R. 1771 należało do Konstantego Kwileckiego, chorążego kaliskiego, i żony jego Jadwigi z Ponińskich; opłacali kwarty 745 złp., a hiberny 347 zip. 21 gr. Na sejmie z r. 1773 — 75 stany Rzplitej nadały s-stwo w posiadanie Ksaweremu Kęszyckiemu.

Moskiewskie wielkie ksi§stwo, ob. R o s-s y a: dzieje.

Moskity — otrzymały nazwę od portugalskiego wyrazu Mosquito = mucha, meszka (.Musca). Nazwa ta nie oznacza żadnego gatunku ani rodzaju owadów odrębnego, lecz jest określeniem ogólnem much drobnych, kłujących, napastujących człowieka i zwierzęta; obfitują w nie szczególnie kraje z klimatem gorącym, lecz nie brak ich i w umiarkowanym, a nawet i chłodnym. M. rekrutują się zatem głównie z rodziny Culicidae (komary) i Simu-liidae (meszki).

Moskorzewski (Moskorzowski) Hieronim (f w Czarnkowach pod Wiślicą 19 lip. 1625) pisał się z Moskorzowa, pieczętował się Pilawą, należał do najżarliwszych stronników i obrońców socyanizmu (ob.), polemizował zawzięcie z Jezuitami, zwłaszcza z Piotrem Skargą i z Marcinem Smigleckim (ob. te nazw.), a wpływem i dostatkami wspierał znakomicie spół-wyznawców swoich; wydał także 4 dzieła przyjaciela swego Fausta Socyua (ob.) oraz sam pisywał w obronie wiary swej. Był mężem uczonym, z zamiłowaniem szczególnem zajmującym się alchemją i naukami lekarskie-mi, zasłynął też jako znawca doświadczony chorób ocznych, chociaż sam na jedno oko był ociemniały; na dworze jego stale przebywał Szymon Polano, Włoch, alchemik i lekarz doświadczony. — Drukiem ogłosił; „Oratio qua continetur brevis calumniarum depulsio, quibus premuntur illi qui in doctrina Christi et Apo-stolorum studium suum posuerunt etc“. (1595 w 4-e); „Odpowiedź na skrypt przestrogą nazwany, który X. Jan Petrycy Min... Zboru Jodłówce wydał w r. 1600“ (Raków 1602; w 4-e, str. 206); „Katechizm Zboru tych ludzi, którzy w Królestwie Polskim.... twierdzą y wyznawaią, że nikt inszy, iedno Ociec Pana naszego Jezusa Chrystusa jest onym iednym Bogiem i t. d.“ (t-że 1605; 1619, przekł. łać. autora t-że 1609, i 2 wyd. późn. 1658 (Ireno-poli) i 1680 (Stauropoli); w przekł. niem. Smalcyusza 1608 i 1612); „Zniesienie Zawstydzenia, które X. Piotr Skarga Jezuita wnieść

Novi Arianismi opposuit M.“ (t-że 1613); „Refutatio libri de Baptismo M. Smiglecii les.“ (t-że 1617); „Odpowiedź na książkę X. Górskiego, którą wyiawieniein niewstydu aryańskiego nazwał“ (1617; napisana już 1611), „Wtóre zawstydzenie X. Skargi abo odpis na powtórną xiążkę iego, ktorey dał tytuł: Messyasz nowych Arianow.. i. t. d.“ (1615); „Philopolites to iest miłośnik oyczyzny, abo o powinności dobrego obywatela oyczyźnie dobrze chcącego y onę miłującego, krotki traktat“. — Por. Gąsiorow-skiego „Zbiór wiad. do hist sztuki lek. w Polsce“ (II 187); Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (334), gdzie podano obszerny wykaz lit. o M-im.

Dr. J. P.

Red.

Moskwa, stolica starożytna państwa ros-syjskiego i dawna wielkich książąt i carów moskiewskich (aż do Piotra Wielkiego); leży pod 55°45° szer. płn. i 37°37° dł. wsch. od G., nad rz. Moskwą (ob.) i jej dopływem Jau-zą, zajmuje około 63 w. kw. obszaru, równając się pod tym względem Paryżowi. —Ludności M. liczyła w r. 1871 — 601969, r. 1882 — 753 469, r. 1897 — 1 042 629, r. 1902 —

1 179 347, nakoniec w r. 1907 - 1359 886.

Obecnie pod względem ilości m-ców M. jest bardów 7. Obroty handlowe roczne M-wy drugiem z rzędu miastem w Rossyi i dziesią- I oceniane są na 4 do 5 miliardów rubli. R. tern na świecie całym. Niegdyś rezydencya zimowa szlachty rossyjskiej, która tam ze wszystkich krańców państwa na porę zimową ściągała; dopiero od 4-go dziesiątka lat w. XIX zaczęła M. zatracać swój charakter szlachecki i obecnie jest miastem nawskróś przemysło-wo-handlowem. Jest nadto miastem arcyros-syjskiein i arcyprawosławnem; według spisu

niesłusznie na Zbór pana Jezusa Nazarańskie-go usiłował“ (Raków 1607); „Zniesienie wtorego Zawstydzenia i t. d.“ (t-że 1610); „Refutatio Appendicis, quem Martinus Smiglecius Jesuita D. Theol. libro cui titulum dédit: Nova Monstra

2. Jędrzej syn poprzedzającego, zarówno jak ojciec stronnik gorliwy Fausta Socyna, śród spółwierców cieszący się czcią i uznaniem; odznaczył się żarliwością w wierze i ochotnością w dbałości o dobro Kościoła swojego i wyznawców jego. Nie był tak uczony jak ojciec, nie dorównywał mu też wymową; podobno drukiem ogłosił niemało; lecz te utwory jego ulotne, tępione gorliwie przez Jezuitów, nie doszły do czasów naszych, niektóre istnieją może jeszcze, lecz będąc bezimienne nie mogą być przyznane M-mu — Por. Estrejchera „Bibliogr. polsk.“ (Cz. III, XI 590) — Ossoliński był w posiadaniu mów rękopiśmiennych M-go, biblioteka jego imienia we Lwowie przechowuje 3 t. rękopiśmienne pism przyznawanych M-u. — M. był kuratorem szkół w Rakowie, zostających pod zarządem Wawrzyńca Stegmana, aż do zniesienia ich w r. 1638 na mocy ustawy sejmowej. — Por. życiorys M-go przez F. M. Sobieszczańskiego w „Encyklop.“ wielkiej Orgelbranda (XVIII. 927).

ludności w r. 1902 liczono w M-ie 95.8% Rossyan i 95.5% prawosławnych. Na każdych 100 m-ców M-wy płci męskiej, przypada 77 kobiet. Pod względem tej przewagi mężczyzn nad kobietami w składzie ludności M. jaskrawo różni się od miast Europy zachodniej i zbliża się do typu miast Ameryki zachodniej i Australii. Również znamienny dla M-y jest niski odsetek dzieci śród jej ludności: kiedy według spisu r. 1897 na każdych 1000 m-ców w Rossyi przypada 274 dzieci, w Moskwie tylko — 125.—Charakter prawosławny M-y uwydatnia się nadto w mnóstwie cerkwi. R. 1904 było ich tam 443, 15 zaś tylko świątyń innych wyznań chrześcijańskich (katolickie, ormiańskie, luterańskie, kalwińskie, anglikańskie), i 8 niechrześcijańskich (w tern piękny meczet), oraz 16 klasztorów męskich i 9 żeńskich. Z cerkwi zasługują na uwagę: katedra Wniebowzięcia („ Uspienskij sobor“), r. 1475 przez bolończyka R. Fioravantiego wzniesiona, w stylu bizantyjsko - azyatyckim; miejsce koronacyi monarchów rossyjskich; katedra Archangielska z r. 1333 przez Jana Kalitę wzniesiona i r. 1505 przez Alewiza Nowego z gruntu przerobiona, z grobowcami carów moskiewskich oraz cesarza Piotra II; katedra Zwiastowania („Blagowieszcćenskij sob.) r. 1416 przez Bazylego Dmitrjewicza wzniesiona; katedra Bazylego Błogosławionego („ Wasilja Blażennawo“) r. 1554 przez Iwana Groźnego na dziękczynienie Bogu, za zdobycie Kazania, zbudowana; olbrzymia cerkiew Zbawiciela na pamiątkę oswobodzenia Rosyi od najścia Francuzów wzniesiona, z pięknymi freskami pędzla Henryka Siemiradzkiego (ob.) i w. inn. — O charakterze handlowo - przemysłowym M-y świadczą dane następujące: r. 1904 liczono w M-ie 794 fabryki i zakładów przemysłowych z 107 tys. robotników, i z wytwórstwem wynoszącem 183 mil. rb. Zakładów przemysłowo - rzemieślniczych liczono przeszło 10 tysięcy ze 153 tys. rob. i z wytwórstwem za blisko 120 mil. rb. Wartość zatem ogólna wy-twórstwa rocznego przewyższa 300 mil. rb. Pierwsze miejsce śród tej wytwórczości zajmuje przemysł przędzalniany i tkacki. Obydwa istnieją w M-ie od w. XVII-go.—Zakładów handlowych liczono r. 1906 w M-ie — 19101 z 52 tys. pracowników. Samych banków (1904), nie licząc kantorów bankierskich, było 21, kas pożyczkowo-oszczędniczych 13, lom-1905 na komorze celnej przyjęto i oclono 3095 tys. pudów towaru zagranicznego na sumę 70 mil. rb. Tem nie wyczerpuje się jednak handel zagraniczny M-wy, gdyż są gałęzi, n. p. handel herbatą, całkiem w rękach kupców moskiewskich skupione. Obecnie pod względem handlowym i przemysłowym M. przoduje wszystkim miastom w Rossyi. Cały

słynny jarmark Niżegorodzki, ze swym 150 200 milionowym obrotem, jest jakby filią handlu moskiewskiego. —Dwanaście linii kolei żel. łączy M-ę ze wszystkiemi krańcami państwa (nadto jest kolej obwodowa); ruch towarowy rozwija się na nich coraz silniej: kiedy w 5-leciu 1881 — 85 wynosił 400 mil. pudów, w 1.    1901/1905 dosięgną! 1140

mil. pud. Jeżeli dodamy do tego towar przybywający do M-wy wodą (około 19 mil. pudów) i szosami (około 360 tys. wozów), dopiero wówczas otrzymamy należyty obraz jej rozwoju przemysłowego i handlowego. Do użytku przewozu wewnętrznego w mieście rozporządza M. tramwajami elektrycznemi, paro-wemi i konnemi, przeszło 29 tysiącami dorożek i około 17 000 wozów towarowych. — Jako środowisko kulturalne, rossyjskie M. od-dawna słynie. W połowie pierwszej w. XVII w M-ie był otwarty pierwszy zakład naukowy w Rossyi — szkoła greko-łacińska (w Klasztorze Czudowym), a r. 1660 pierwszy zakład naukowy wyższy w Rossyi—akademia słowia-no-grecko-łacińska w klasztorze Zarkospaskim, w której obok nauk duchownych wykładano i niektóre nauki świeckie. O sto lat wcześniej, r. 1552 założono w M-ie pierwszą drukarnię (synodalną), nakoniec w r. 1755 — pierwszy w Rossyi uniwersytet. Obecnie, jako ognisko kulturalne, M. ustępuje tylko Petersburgowi. Uniwersytet moskiewski (1907/1908) liczy 519 profesorów, 8 698 studentów, posiada przeszło 30 instytucyi naukowych, pomocniczych, 11 towarzystw naukowych, bibliotekę (315 tys. tomów), kliniki najbardziej wzorowe i najliczniejsze w Rossyi oraz rozporządza budżetem rocznym 3 milionowym, śród przedstawicieli nauki uniwersytet oddawna słynie wielu powagami. Tutaj wykładali Pogodin, Szewyrew, Pirogow. Granowskij, Kudrawcew, Busłajew, Sołowjew, Kawjelin, Rjedkin, a w czasach ostatnich; Sniegirjew, Gjerje, Korsz, Storo-żenko, Czuprow, Muromcew, Kluczewskij, Ti-mirjazew, M. Kowalewskij, Winogradów, i inni. Oprócz uniwersytetu posiada M. jeszcze kilkanaście zakładów naukowych, wyższych (akademia rolnicza w Pietrowsko-Razumuwskiem pod Moskwą, Liceum cesarzewicza Mikołaja, Ła-zarewski instytut języków wschodnich, Instytut konstantynowski mierniczy, Szkoła Sztuk Pięknych, wyższa akademia duchowna, Akade-demia handlowa, i t. d.), 84 szkoły średnie (w tem szkoła techniczna, Strogouowskie kursy rysunkowe, konserwatoryum, synodalna szkoła śpiewu cerkiewnego, szkoła muzyczno-dramatyczna, szkoła mosk. to w. filharmonijue-go, instytut nauczycielski, ces. szkoła teatralna, seminaryum nauczycielskie, żeńskie, 3 korpusy kadetów, 21 gimnazyum, 5 szkól realnych i 297 szkół początkowych z 37511 uczniami (r.    1907), z krórych samo miasto utrzymuje

240 szkół z 33 654 uczniami. Prócz tego posiada M. mnóstwo muzeów i bibliotek, jak Muzeum politechniczne, Muzeum i biblioteka Rumiancewa, Galerya Tretjakowa, Muzeum przemysłowo - artystyczne, M. pedagogiczne, M. zoologiczne, M. sztuki starożytnej (przy uniwersytecie), Muzeum przy szkole rysunkowej Stroganowa, Muzeum Szczukina, M. hygieny i techniki sanitarnej (od r. 1896) i M. gospodarki miejskiej. Obszerny moskiewski rynek książkowy obsługuje Rossyę całą i ustępuje jedynie petersburskiemu. Moskiewski teatr dramatyczny od pół wieku przoduje całej Rossyi dramatyczno - artystycznej. Mnóstwo zakładów oświacie służących (pierwszy w Rossi uniwersytet ludowy im. Polaka, gen. Szaniawskiego), filantropijnych i naukowych, z których większość zawdzięcza swe powstanie znanemu duchowi mecenasowskieinu kupiectwa moskiewskiego.—Mówiąc o M-ie, jako środowisku kul-turalnem, należy wspomnieć o jej roli w rozwoju uświadomienia obywatelskiego w Rossyi. Wpływ bowiem inteligencyi moskiewskiej na Rossyę całą jest głęboki i rozlewny. Tutaj kształcą się tysiące młodzieży i stąd wynoszą pochodnie oświaty na wszystkie krańce państwa. Wpływ M-y inteligientuej na Rossyę datuje się od 1. 30 — 40 w. XIX-go. w M-ie poraź pierwszy rozległ się głos Czaadajewa, który zmusił społeczeństwo rossyjskie do zastanowienia się nad dolą swoją. Kółka moskiewskie Stankiewicza, Herzena i innych wskazały inteligencyi rossyjskie jako wzór do naśladowania stosunki zachodnioeuropejskie. W Moskwie narodziło się słowianofilstwo w lepszem tego słowa znaczeniu. Tutaj też w latach przedrewolucyjnych odbywały się zjazdy działaczy ziemskich. M. nakoniec jedyna wystąpiła czynnie przeciwko ustrojowi biurokratycznemu, chwyciwszy za broń w końcu r. 1905. — Do osobliwości miasta należy starożytny Kreml ze słynną Granitową Pałatą, w której do dziś monarchowie rossyjscy po odbytej koronacyi przyjmają powinszowanie duchowieństwa, dworu i urzędników wyższych, oraz ze zbrojownią („Oruźejnaja Patatau) pełną, między innemi, i pamiątek polskich. Przed wchodem do zbrojowni znajduje się wielkie działo car-puszka, podobnież jak przed dzwonnicą Iwanowską („Iwan Wjelikij“) stoi na podstawie największy w Cesarstwie dzwon „car-kolokoł“. Na „Krasnym placu“ rozciąga się wspaniały bazar („ Wjerchnije Mjadt/“)-do niego przytyka „gościnny dwór“, obejmujący wielkie składy towarów, a niedaleko stąd leży gmach giełdy. — Z innych gmachów historycznych M-wy zasługują na uwagę: Krasne wrota (1742) i Sucharewa wieża (1692—1695), pozostaje z dawnych bram muru opasującego niegdyś miasto. Z budowli nowoczesnych wyróżniają się: Teatr wielki, kliniki uniwersyteckie, gmach Muzeum historycznego, gmach Dumy miejskiej, archiwum min. spraw zagra-

nicznych, rzeźuie. Z klubów: szlachty rosyjskiej („dworjanskoje sobranje“), klub kupców, klub angielski i niemiecki (resursa). Z pomników: pomnik Puszkina (r. 1880) na Twerskim bulwarze wzuiesiony, Gogola, niedawno odsłonięty, Minina i Pożarskiego na placu Krasnym i Aleksandra II w Kremlu. —Środek miasta zajmuje Kreml opasany miastem właściwem, czyli t. z w. Kitajgorodem, i dzielnicą zwraną Biełogorodem. Dookoła tej całości ciągnie się pierścień z bulwarów pięknie zadrzewionych. Drugie pasmo bulwarów 0-kola t. zw. Ziemny gród, poza którym ciągną się już przedmieścia właściwe. Z ogrodów godne uwagi: Aleksandrowski pod Kremlem, na miejscu dawnego koryta rz. Nieglinny,

za Iwana Groźnego, staje się M. pastwą płomieni. R. 1610 zajmują ją Polacy, i ustępują z niej dopiero w. końcu sierpnia r. 1612. W 1. 1617 — 1618 choręgwie polskie królewien Władysława, s. Zygmuuta III, znowu dochodzą do murów M-wy i, dopiero po zawarciu pokoju dyWilińskiego, odchodzą. W 1., 1682, 1689 i 1698 wiele cierpi M. od buntu strzelców, w którym uczestniczy i ludność miejscowa. Mieszkańcy M-wy bowiem zdawien dawna skłonni są czynem wyrażać niezadowolenie swoje, w razie nienależytego postępowania władzy: tak było podczas szturmu M-wy w r. 1382 przez Tochtamysza; było w r. 1445, kiedy w. ks. Wasyl Ociemuiały, po klęsce suzdalskiej, dostał się do niewoli tatarskiej, tak było w r. 1480, kiedy mieszkańcy M-wy oburzeni na tchórzostwo Iwana 111, unikającego bitwy z Achma-tem, nie pozwalali mu czas jakiś zamieszkiwać w Kremlu. Podobne wystąpienia przeciwko władzy często zdarzały się i w wiekach następnych, za czasów zawieruchy wewnętrznej na początku w. XVII, za Cara Aleksego, a nawet i niedawno, pod koniec r. 1905. Po

Sokolniki na płn. wsch. od M-wy, Piotrowski park z pałacem, w którym zwykle zatrzymują się monarchowie rossyjscy przed wjazdem koronacyjnym do M-y. Tutaj też mieszkał Napoleon podczas pożaru M-wy w r. 1812; piękny ogród zoologiczny. Na płn. zach. M-wy leży osławione pole Chodyńskie, na którern d.

przenosi tam stolicę państwa z M-wy. D. 14 wrześu. 1812 zajęta została M. przez Napoleona, który dopiero d. 12 października t. r. ją opuścił. — Z życia Polaków w M-ie. Aczkolwiek dane o pobycie Polaków w M-ie sięgają już początku w. XVII, jednakże silniejszy ich napływ do M-y datuje się dopiero od czasów Katarzyny II. Jeszcze w r. 1769 nadała cesarzowa kościołowi św. Katarzyny w Petersburgu regulamin, który rozciągnięty został i na kościół moskiewski, wzniesiony tam już pod koniec w. XVII, naprzód drewniany, a następnie murowauy. Regulamiu ten, którym się dotąd rządzi parafia moskiewska (w połowie w. XVIII musiało być śród niej sporo Polakówr, skoro kazania odbywały się zazwyczaj po niemiecku i po polsku), ustanowił syndyków obieralnych do zarządu majątkiem kościelnym oraz nadał kościołowi prawo utrzymywania szkoły wyłącznie dla dzieci katolickich. Szkoła taka niezwłocznie też założona

31 maja r. 1896 zdarzyła się strasznu katastrofa stratowania kilku tysięcy ludzi pod- j założeniu w r. 1701 Petersburga, Piotr Wielki czas uroczystości koronacyjnych. — Z okolic podmiejskich M-wy słyną: Worobjewy góry z widokiem najpiękniejszym na M-ę; Fili — radą wojenną r. 1812; Kuucewo niegdyś do Naryszkinów należące, Choroszewo — ze skamieniałościami formacyi jurskiej, Iljiuskoje — dawna recydencya letnia zabitego W. Ks. Ser-gjusza Aleksandrowicza; Archangielskoje ks.

Jusupowa z pięknym parkiem i z b. bogatą galeryą obrazów, Pietrowsko - Razumowskoje — z instytutem agronomicznym moskiewskim,

Kołomienskoje — ulubione miejsce pobytu cara Aleksego Michałowicza, Carycyno ze szczątkami pałacu Katarzyny II i w. in.—Dzieje.

Po raz pierwszy w kronikach spotykamy się z M-ą pod r. 1147. Założycielem jej miał być w. ks. Jerzy Dołgoruki, syn Monomacha.

została. Gdy r. 1791 wydzielono z ogółu parafii katolickiej moskiewskiej, parafię francuską, reszta zaczęła przybierać coraz bardziej charakter polski, jednolity. Kiedy r. 1812, podczas ogólnego pożaru M-y, zgorzał i stary kościół na Niemieckiej Słobodzie, odbudowano go, kazawszy pełnić przy nim służbę Bernardynom. Byli to już przeważnie Polacy. Za ich rządów wzniesiono (1839 — 1845) nowy, obecnie istniejący kościół, którego poświęcenia dokonał bisk. Hołowiński. Ostatnim z Bernardynów zarządzających parafią moskiewską, był o. Telesfor Grzegorzewski. Po nim zarząd parafii przeszedł w ręce księży świeckich, wyłącznie Polaków; jak ks. Dowgiałło, Piotrowski, Baraucewicz, Wróblewski, Otten — ostatni pochodzenia nie-

Za Wsiewołoda III zburzył r. 1176 M-ę Hieb ks. Rjazański. R. 1238 obrócił ją w perzynę Batyj i dopiero Daniel (f 1303), syn Aleksandra Newskiego, po 33-letniem panowaniu spo-kojnem w M-ie, przywrócił ją do porządku.

R. 1326 Iwan Kalita założył tu pierwszą cerkiew Uspjenską i przyczynił się do przeniesienia do Moskwy metropolii z Włodzimierza nad Klaźmą, zachęciwszy metropolitę Piotra do osiedlenia się w M-ie. Odtąd M. staje się i stolicą cerkiewną państwa moskiewskiego.—

Za Dymitra Dońskiego w 1. 1364 — 1365 wiele ucierpiała M. od powietrza morowego i pożarów. R. 1368 Olgierd, w. ks. litewski, pustoszy okolice M-y i powtarza swe wyprawy na nią w 1. 1370 i 1372. R. 1382, po walce zaciętej, trzydniowej, zdobywa i łupi M-ę Tochtamysz. Do porządku doprowadza ją dopiero Iwan III, rozszerzając Kreml i opasując go murem nowym, zbrojnym wieżami. R. 1547,

1828, kiedy przebywał tam Mickie-

w 229 na 1023, r. 1861 na ogól-

W r.

CC ł—

CO o

w r.

mieckiego.—Z dziejów kolonii polskiej w M-ie w w. XIX szczególnie wyróżniąją się lata 1825

wicz. R. 1826 w drukarni uniwersytetu moskiewskiego ujrzały światło dzienne nieśmiertelne „Sonety“. W M-ie też dojrzało i napisane zostało inne arcydzieło Mickiewicza — „Konrad Wallenrod“. 1 chociaż na początku pobytu swego wieszcz nasz obracał się wyłącznie w gronie ścisłym kolegów, to jednak z czasem dał się poznać i kołom szerszym społeczeństwa moskiewskiego. Z kolegów Mickiewicza bawili wówczas w M-ie, Krane. Malewski (ob.) i Józef Jeżowski, z którymi Mickiewicz mieszkał razem przy Pokrow-skim bulwarze w domu Jakowlewa. Po za tym Onufry Pietraszkiewicz, syndyk kościoła, Cyprjan Daszkiewicz, urzędnik Banku głównego, oraz Wincenty Budrewicz. Sam Mickiewicz, jak wiadomo ubiegał się początkowo o posadę w archiwum kollegium spraw zewnętrznych, otrzymał jednak zajęcie w kancelaryi gen.-gub. moskiewskiego, ks. Golicyna. Dziś jeszcze pokazują w kancelaryi gen.-gubernatora miejsce, gdzie stał stół, przy którym pracował Mickiewicz. W M-ie też poznał młodocianą córeczkę znanej artystki, Maryi z Wołowskich Szymanawskiej, Celinę, która następnie została żoną jego. Bawiąc w M-ie nosił się Mickiewicz z myślą założenia tu pisma polskiego, poświęconego literaturze, filozofii i poezyi p. n. „Iris“. Stąd wnosić możemy, że ówczesna kolonia polska w M-ie musiała stać dość wysoko pod względem ilości inteligencyi. Chociaż projektowana „Iris“ liczyła zapewne głównie na autorów pozamiejscowych, jednak i na miejscu musiały być jakieś siły literackie, inaczej nie mogłaby powstać myśl o podobnym wydawnictwie.—Wzrost życia polskiego w M-ie objawia się i pod iunym względem. Powstaje projekt założenia katedry języka polskiego w uniwersytecie moskiewskim. Oto co pisze o tym Mickiewicz do Zana „Wielu tu uczy się po polsku, i kurator zamyśla katedrę przy uniwersytecie założyć. Mógłbym ją dawno otrzymać, ale, nie myśląc zostać w Moskwie, zaniedbuję ten interes“.—Nie mało do rozwoju życia umysłowego w kolonii polskiej w M-ie przyczynił się również i ukaz r. 1840 Mikołaja I, ustanawiający w uniwersytecie dwie katedry prawa obowiązującego w Królestwie Polskiem, dla prawników z kraju, oraz stypen-dya dla 60 Polaków. Przyczyniło się to do przyciągnięcia do M-y całego zastępu młodzieży polskiej z Korony, Litwy i Rusi. To też ilość jej w uuiwersytecie moskiewskim wzrastała stale od r. 1840, dochodząc do zenitu w latach 1860 — 62. W r. 1851 nprz. na ogólną ilość 821 studentów, było Polaków 189, śród nich z Królestwa — 32, z Litwy — 117. jest już — 456 na ną ilość 1744 studentów, Polaków 520, czyli prawie 30$ ogółu. Młodzież ta wielce ożywiła życie całej kolonii polskiej w M-ie. Założono nawet pisma, przepisywane w kilkunastu okazach; na jego czele stali najbardziej rzutni i dzielni z młodzieży, jak: Jan Karłowicz, Gołemberski, Tadeusz Korzon, Lutrzykowski, obecny członek Zgromadzenia 00. Zmartwychstańców, Bolesław Limanowski, Henryk Bukowski, jak lublinianin Henryk Wyziński (f 1879), główny inieyator gazety „Correspondance du Nord-Est“ z r. 1868. Młodzież ta zbierała się zwykle w domu gościnnym dr. Józefa Piechowskiego, profesora jęz. greckiego w uniwersytecie, gorąco debatując o tym nprz. „jak zużytkować naukę na korzyść społeczeństwa?“. Było też i kilku profesorów Polaków w Uniwersytecie moskiewskim podówczas: Piechowski wykładał literaturę grecką, Linowski — ekonomię społeczną, Aleks. Korowicki — historyę prawa polskiego, Ignacy Daniłowicz (1838 — 1842) — prawo administracyjne, a następnie prawo obowiązujące dla Król. Polskiego. Również wybitne siły naukowe polskie znajdowały się w wydziale lekarskim, bardzo uczęszczanym podówczas przez Polaków z Litwy. Anatomię wykładał od r. 1840 po łacinie prof. Aleksander Siewruk (f 1853), Żmudzin, wychowaniec uniwersytetu wileńskiego; terapię szczegółową — Kornel Młodziejowski, nakoniec chemię i farmakologię — Henryk Giewartowski.—W latach 1850 — 54 zdobywa się kolonia polska w Moskwie na publikacyę własną p. n. „Kalendarzyk parafialny“, wydaną przez ks. Zelwowicza i wydrukowaną w miejscowej drukarni uniwersyteckiej. W końcu szóstego lat dziesiątka w. XIX budzi się i w kolonii polskiej w M-ie dążność do pracy społecznej, do skupienia sił swoich dla dobra ogółu. Dążność ta znajduje wyraz w projekcie założenia Tow. dobroczynności przy parafii katolickiej. — Pierwszą próbę założenia biblioteki publicznej i czytelni polskiej w Moskwie podjął w 7-ym dziesiątku lat w. XIX p. Kiewuarski. Założył on „Bibliotekę słowiańską“ wraz z czytelnią, gdzie obok książek i pism polskich, były też książki rossyjskie oraz pisma czeskie, serbskie i t. d. Biblioteka ta nie cieszyła się powodzeniem. R. 1883 p. Kiewuarski sprzedał swój księgozbiór księgarni Grosman i Knoe-bel, która otworzyła przy wypożyczalni fran-cusko-niemieckiej dział polski.. Dn. 29 stycz. r. 1883 odbyło się w M-ie pierwsze publiczne przedstawienie teatru amatorskiego, polskiego staraniem p. J. Hochedlingera. Reżyserem był znany artysta p. Gabel („Rodon“). Odtąd stale odbywają się w M-ie przedstawienia amatorskie, polskie, zawdzięczające swój rozwój zarówno gorliwości p. Hochedlingera, jak spółudziałowi reżysera opery p. R. Wasilewskiego, który od lat kilkunastu objął reżyseryę

tych przedstawień. Dn. 16 grud. r. 1885, po złamaniu wielu trudności, wprowadzono w życie w M-ie Tow. Dobroczynności rzymsko-katolickie. Odtąd dzieje kolonii polskiej w M-ie nierozerwalnie łączą się z dziejami tej instytucyi. O rozwoju jej świadczy stały wzrost dochodów: kiedy w r. 1886 dochód Tow-a wynosił tylko — 2039 rb. 30 k., to w r. 1893 — już 9064 rb. 61 k., a w r. 1903 nawet — 23 562 rb. 16 kop. Wraz z rozwojem dochodów wzmógł i rozszerzył się też zakres działalności T-wa: ambulatoryum, biblioteka, kolonie letnie, budowa domu, konsultacya, biuro pośrednictwa pracy — oto są dzieła lat ostatnich Tow. Dobroczynności rz.-kat. w M-ie.

w. XVII, kiedy to, dzięki

piero w końcu zabiegom Piotra Wielkiego, zaczęły powstawać wielkie fabryki płótna,

Moskwie wielka fabryka rządowa płótna żaglowego (1162 rob.). Na początku w. XVIII Milutinowie zaprowadzają tu przemysł jedwab-niczy. Potem powstają fabryki tkanin bawełnianych, które, dzięki systemowi protekcyjnemu hr. Kankrina, dosięgają znacznych w połowie w. XIX rozmiarów, a po zniesieniu w Cesarstwie poddaństwa utrwalają się na dobre. Obecnie pod względem przemysłowym M. g. przoduje w Rossyi. R 1900 liczono w niej fabryk wielkich i zakładów przemysłowych, nie podlegającym opłatom akcyzy 1395 z 261000 rob. i z 357 mil. rb. wyrobu rocznego. Po niej dopiero idą gub Petersburska z wytwór-stwem 248 mil. rb., Piotrkowska — 186 mil. rb. i Włodzimierska — 181 mil. rb. Jeżeli

w samej

Por.: „Znicz, kalendarz informacyjny z działem literackim na r. 1905“ (Moskwa 1905). —

Moskiewska gubernia zajmuje położenie środkowe w Rossyi europejskiej i graniczy na płn. i płn. zach — z gub. twerską, na pin. wsch nawet z przemysłu gubernialnego wyłączymy i wsch. — z włodzimierską, na płd. wsch. —    Moskwę, to i wówczas na    samą gubernię    wy-

z rjazańską, na płd. — z tulską i kałuską,    padnie 168 mil. rb. Jeśli    zaś dołączymy    i fa-

wkońcu na zach. — ze smoleńską. Pod wzglę-    bryki opłacające akcyzę    — to wytwórczość

dem obszaru (29 236, 4 w. kw.) należy do uaj-    guberni (wraz z Moskwą)    przekroczy 400    mil.

Zajmuje część wschodnią wyżyny środkowo-ros-syjskiej, zstępując dalej w uiziuę dolnego biegu Oki, do której dorzecza należy. Powierzchnia guberni przerżnięta jest wzgórzami liczne-mi i dolinami rzek, których brzegi są przeważnie wyniosłe. Jezior niewiele: największe Trosteńskie (Onufrjewskie) w pow, Ruskim (5, 2 w. kw.) i Seneskie (7.5 w. kw.) w pow. Klińskim. Błot stosunkowo niewiele: rozsiane

są głównie na północy, zachodzie i wschodzie guberni. Z rzek. Wołga z dopływami: Oką (głównie) z Klaźmą i Moskwą, Szosza z Lamą i Dubna z Siestrą i Jachromą. Z wyjątkiem Wołgi i Oki, inne rzeki moskiewskie nie nadają się do żeglugi.—Pod względem geologicznym M. g. należy głównie do okresu aluwial-nego. Lasy zajmują jeszcze 40 $ powierzchni: należą przeważnie do obywateli ziemskich i obfitują z zwierzynę: łosie, niedźwiedzie, borsuki, lisy, wilki, zające i t, d. Pod względem ludności (1906

gubernia należy do czysto wielkorossyjskich: na wsi wielkorusini wynoszą — 99.6$, po miastach — 95.8$; inne narodowości ogniskują się głównie w Moskwie. Pod względem wyznania: prawosławnych

ców przeszło 100 000 (najwięcej w pow. Bogo-rodzkim, Moskiewskim i Bronnickim), luteran około 25000. Zrąb główny ludności tworzą włościanie (78$), a następnie mieszczanie (14$).—Istnienie w guberni tak wielkiego ogniska przemysłowego jak Moskwa, z konieczności odbiło się na całym jej ustroju ekonomicznym. M. g. należy do najbardziej przemysłowych w Rossyi. W przeszłości przemysł ten miał charakter domowego, zawiązki wielkiego przemysłu fabrycznego widoczne są do- i tersburgu — 65$).—Pomimo uprzemysłowienia

mniejszych w Cesarstwie (piąta od końca) rb. Śród oddzielnych gałęzi przemysłu miejsce pierwsze zajmuje tkacki (145 mil. rb.). i pod tym względem M. g. ustępuje jedynie pierwszeństwa Włodzimierskiej (148 mil. rb.). Następnie najlepiej są reprezentowane gałęzi przemysłu: sukiennicznego (28 mil. rb.), jed-wabniczego (24 mil. rb., ogniskuje się prawie całkiem w Moskwie), budowy maszyn i wagonów (10 mil. rb.), destylarnie (18 mil. rb.), przemysł chemiczny (5 mil. rb.), wyrób tytu-uiu (4 mil. rb.). cegielnie (6 mil. rb., głównie w okolicach Moskwy) i t. d. Przemysł domowy jest bardzo rozpowszechniony: trudni się nim przeszło 200 000 w guberni samej i około 100 000 po zanią, na zarobkach. W przemyśle domowy najbardziej jest uprawiane î tkactwo (pow. Bogorodzki, pracują głównie do fabryk miejscowych), meblarstwo, tokarstwo i powoźuictwo (pow. Kliński i Zwienigorodzki), koszykarstwo, szewstwo i gońeiarstwo (pow. Bogorodzki i Bronnicki), garbarstwo, i wyrób 2 733 300 m-ców) zabawek (osada Siergiejewska) i w w. innych.

Wychodztwo do fabryk ze wsi olbrzymie. Handel, z wyjątkiem Moskwy, ogniskuje się w środowiskach głównych fabrycznych: Ore-chowo-Zujęwo, Siergiejewska osada, Serpuchow, 93.5 $, starowier- Kołomna, Bogorodskoje i t. d. Wielce pomaga temu rozległa sieś komunikacyjna, z Moskwy rozchodzi się 12 linii kolei żel., łączących stolicę z krańcami guberni. Charakter przemysłowy ludności sprzyją rozwojowi oświaty. Z wyjątkiem Finlandyi i kraju Nadbałtyckiego, gdzie prawie wszyscy posiadają oświatę elementarną, M. g. pod względem tym zajmuje miejsce pierwsze po Petersburskiej: oświeceni w niej wynoszą — 40$ (w Petersburgu — 55$), a wśród mężczyzn nawet—55$ ( w Pe-

znacznego, rolnictwo odgrywa w M-ej g-i rolę poważną, zwłaszcza kwitnie bardzo ogrodowni-ctwo, sadownictwo i uprawa jagód w okolicach Moskwy, gospodarstwo łączne wdłuż rz. Oki i Moskwy, uprawa chmielu w Guślicach i t. d. Hodowla bydła słabo rozwinięta, z wyjątkiem okolic Moskwy, gdzie na wielką skalę prowadzone jest gospodarstwo mleczne. — Włościanie skąpo są w ziemię uposażeni i gdyby nie dość stosunkowo łatwy zarobek w fabrykach okolicznych, z ziemi samej utrzymaćby się nie mogli. Wielu nie ma nawet sprzężaju; tak, bez koni, było gospodarstw: w pow. Bogo-rodzkim —

Brounickim

55.6$, Kołomieńskim — 59.1$, —    61.6$, Ruskim

po stronie prawej rz.

E. Chw.

E Chw

ban Erdódy.

Mosquito, wybrzeże morza Karaibskiego, w depart. Zelaya rzeczypospolitej środkowoamerykańskiej Nicaragua, ciągnie się na płd. do uścia rz. San-Juan; 15 000 m-ców, w głębi Indyanie mówiący po hiszpańsku, nad morzem Mosquitowie (ok. 6 000), mieszańcy Indyan z Murzynami, rybacy i rolnicy. Wytwory gł. kraju: kawa, cukier, kakao. M-to gł. Blue-fields.—Od r. 1655 Anglicy usiłowali zagarnąć tę krainę, a w r. 1841 ogłosili swój protektorat nad państwem M., przeciwko czemu powstały Stany Zjedn. Wskutek umowy między obu państwami w r. 1860, Anglia ustąpiła rzeczypospolitej Nicaragua M. wraz z portem Greatown.

31.5$

Możajskim — 28.1$, Wołokamskim — 27 7 $. Pod względem administracyjnym gubernia składa się z 13 powiatów: Bogorodzki (253000 m-ców), Bronnicki(152 000), Dmitrowski (142 400), Kliński (137 200), Kołomieński (131 200), Mo-żajski (56 700), Moskiewski (1293 300), Podolski (101 200), Ruski (63 600), Sierpuchowski (128 500), Wjerejski (65100), Wołokamski (98200), i Zwienigorodzki (100 800). —- Moskiewski powiat zajmuje środek (2393 w. kw.) guberni. Na płn. powiatu ciągną się wzgórza, tworzące linię działu wodnego między dopływami Wołgi i Oki. Na płd.,

Moskwy, są również okolice wzgórzyste i przerżnięte parowami licznemi, pod Moskwą wznoszą się Wzgórza Wróble ( Worobjewy gory). Część wschodnia i 'zachodnia powiatu jest równa. Grunta ze strony prawej rz. Mosky z dopływami Schodnią, Chimką, Jauzą, Czyrychą, Pie-chorką i innemu oraz Klaźina z Uczą. Znaczenie handlowe ma jedynie rz. Moskwa. Jezior niewiele, same drobne. Błota ciągną się głównie wzdłuż Jauzy i Piechorki.—R. 1906 było w powiecie ludności 1.293.200, po wyłączeniu zaś mieszkańców stolicy, około 150 000. Sadownictwo i ogrodnictwo dają dochód największy rolnikom. W promieniu 15-wiorsto-wym od Moskwy ciągną się niemal same sady i ogrody. Poza tem ludność wiejska znajduje zarobek łatwy i lepiej płatny w fabrykach moskiewskich. —Przemysł domowy znacznie rozwinięty, zwłaszcza stolarstwo, kowalstwo, kamieniarstwo i torfiarstwo. Kobiety wiejskie nadto trudnią się wyrobem gilz do papierosów, pończosznictwem i kwiaciarstwem. Do wydoskonalenia zawodowego w ślusarstwie i kowalstwie istnieje we wsi Morfinie szkoła ślusarska wzorowa.—Przemysł fabryczny b. rozwinięty, wyrabia rocznie towarów zaprzeszło 100 milionów rubli; liczne fabryki sukna, cukrownia, browar, garbarnie, cegielnie t. d. Jarmarków niema, wszystkie je pochłonęła Moskwa. W Pogonno Łosino Ostrowskiem istnieje rządowa szkoła leśna, choć lasów już w powiecie niewiele (około 150 000 mrg.). Niegdyś słynęły one rzadkiemi już dziś lisami żół-temi. Istnięją i kurhany.

Moskwa, rzeka, dopływ lewy Oki, wypływa z błot na płn. zach. wsi Starkowy, w Smoleńskiem (gmina Mokrowska), wstęgą wąziutką, uie szerszą niż arszyn na przestrzeni pierwszych sześciu wiorst (do jeziora Michalewskie-go): przybiera kierunek połudu. - wsch., po przejściu 39 wiorst, wstępuje pod wsią Kołysz-kiną do guberni Moskiewskiej. Od Możajska zawraca na płn. wsch. i w tym kierunku biegnie do Starej Ruzy, poczem przybiera pierwotny kierunek płd. - wsch. i pod Kołomną wpada do Oki. Cała długość rzeki wynosi 427 w. Dopływów M. liczy przeszło 80, z tych 33 przyjmuje ze strony prawej i 51 z lewej. Większość dopływów tych latem wysycha. M. ma brzegi przeważnie wysokie, choć rzadko skaliste. Szerokość M-wy w Smoleńskiem nie przenosi 7 sążni, w Moskiewskiem: pod Mo-żajskiem —13 s., pod Zwinogrodem — 30 s., pod stolicą Moskwą — 40, przy uściu — około 80 s. Głębokość powyżej stolicy od ¹/₂ do 2 arsz., poniżej od 10 do 11 arsz. Częste wylewy na wiosnę. Żeglowną jest dopiero od stolicy do uścia, na przestrzeni 171 w. —Por.: W. Astra-kow ,,M. — rjeka“ (,,Izw. Mosk. gorodsk. Dumy“, 1873); A. Iwanowskij ,,Istorja rjeki M-y{< (,,Ziemlewiedjenje“ 1894 Nr. 2),

Moslavina, okolica sławna z winnic w komitacie Belowarskim w Kroacyi, między rz. Kazmą, Iłową i Lonią. Góry moslawińskie a. garyckie (u Rzymian Mons Claudius, ponieważ za ces. Klaudyusza zaprowadzono tu uprawę wina) tworzą na południe od Bilego Vrhu wzgórza odosobnione, granitowe, najwyższe z nich, Huuka, wznosi się na 494 m.—Z zamku M. (węg. Monoszl) pozostały jeno zwaliska; zamek ten odegrał niegdyś rolę ważną podczas wojen z Turkami, w r. 1591 zdobył go na nich

Red.

adz.

Mossamedes, najbardziej na płd. wysunięty okrąg kolonii portugalskiej Angola w Afryce zach., na brzegu Atlantyku, pomiędzy 13°10’ a 17° 18’ szer. płd. W dolinach rzecznych, żyznych, gęsto zaludnionych, kwitnie uprawa trzciny cukrowej, bananów, chów rogacizny, owiec. M-to gł. tejże nazwy pod 15° 7’ szer. płd.; klimat zdrowy, ulice wysadzone palma-

4 500 m-cow (w czem 1000 europej-

adz.

Dr J. P.

adz.

Red.

mi,

czyków).

Mosso Angel o (* w Turynie 31 maja 1846— f tamże 25 listop. 1910) lekarz, fizyolog b. wybitny. Do nauk zawodowych przykładał się w Turynie, Florencyi, Lipsku i w Paryżu. Otrzymawszy dyplom doktorski w Turynie został tamże asystentem J. Moleschotta (ob.), który też wywarł wpływ największy na kierunek naukowy i na poglądy M-a. W r. 1876 mianowano go prof. Farmakologii w Turynie, a gdy mistrz, jego przeniósł się do Rzymu, otrzymał po nim opróżnioną katedrę fizyologii i zajmował ją do śmierci. Zasługa główna M-a polega na udoskonaleniu sposobów badań fizyologicz-nych; w celu tym wynalazł szereg narzędzi i przyrządów, obmyślonych b. dowcipnie i najzupełniej spełniających zadanie swoje; za ich pomocą zbadał ruchy naczyń krwionośnych, zwłaszcza występujące pod wpływem podnieceń dusznych, dalej objawy znużenia mięśni oraz ilość wykonywanej przez nie pracy; wynalazł wagę wykazującą zmiany w obiegu krwi, powstające podczas snu, wzmożonej pracy mózgowej i t. p.—Na uznanie zasługują także poszukiwania jego doświadczalne, tyczące się działania leków różnych.—M. był pisarzem b. płodnym, a prace swe liczne ogłaszał nie tylko po włosku, lecz również po francusku i po niemiecku; w r. 1882 założył wydawnictwo „Archives italiennes de biologie“, którego zadaniem jest zapoznawanie badaczów innych narodów z pracami włoskie-mi, tam ogłosił szereg monografii swych b. cennych i sprawozdań o wynikach badań przedsiębranych przez siebie; po niemiecku wydrukował prac kilka w Moleschotta „Untersuchungen“ (XI, 1872), w Ludwiga „Arbeiten“ (1874) i w Du Bois-Reymonda „Archiv“ (1878). W dziełach osobnych pisał o rozpoznawaniu tętna, o krążeniu krwi w mózgu ludzkim, o ciepłocie narządu tego, o znużeniu, o wychowaniu fizycz-nem młodzieży, o wpływie wyżyn górskich na człowieka i w. in.; wyszczególniamy tylko: „La respirazione periodica e la respirazione super-flua e di lusso“ (w „Atti della R. Accad. dei Lincei“ 1885); „Sulla paura“ (Medyolan 1885); „La democrazia nella religione e nella scienza Studi sull’America“ (t-że 1901) i „Vita moderna degli Italiaui“ (t-że 1905).

Mossul m-to gł. w wilajecie tejże nazwy w Turcyi Azyatyckiej; w wilajecie 3 sandżaki; obszar. 80 000 km. kw., 600 000 m-ców M. leży na pr. brz. Tygru; poczta i telegraf, 60 kawiarń, 29 meczetów, 13 kościołów nestoryańskich i innych sekt chrześciańskich; 60 000 m-ców Turków, Arabów, Kurdów i in. (V₇ chrześcianie); przemysł ogranicza się do wyrobów wełnianych i bawełnianych, nadto istnieją garbarnie i far-biarnie. Most na łyżwach łączy M. ze wsch. brz. Tygru, nad którym niedyś leżała Nini-wa (ob.).

Most, ob. Mosty.

Most, m-to w Czechach, oh. Br ii x.

Most Jan Józef (*w Augsburgu 5 lut-1847 — f w Cincinnati [Ameryka półn.] 17 mar. 1906) z powołania introligator, działacz i pisarz wybitny, socyalistyczuy; czas pewien redagował w Berlinie „Freie Presse”. Jako mówca ludowy zdolności nie pozbawiony, napadał krańcowo i z cynizmem na religię, moralność i miłość ojczyzny, co na niego ściągało niejednokrotnie więzienie, nie studząc w nim bynajmniej zapału, przeciwnie stawał się coraz zawziętszym. W 1. 1874—1878 zasiadał jako poseł w sejmie cesarstwa niemieckiego, gdzie również przemawiał gwałtownie i bezkarnie; w r. 1878 nie obrano go ponownie. Na mocy prawa uchwalonego przeciwko socyalistom został wygnany z Niemiec; udał się wtedy do Londynu i założył tamże dziennik socjalistyczny niemiecki „Die Freiheit“, w którym, nie krępując się, pisywał z zaciekłością tak cyniczną, że w końcu socjaliści niemieccy zaczęli się go wypierać. W r. 1881, za artykuł pochwalający zabójstwo cesarza Aleksandra II, sąd londyński skazał M-a w czerwcu na 1 ¹f₂ roku więzienia ciężkiego z robotą przymusową. Po odcierpieniu tej kary opuścił Anglję i przeniósł się do Nowego Yorku, gdzie dalej wydawał „Die Freiheit”, ale i tam krańcowość jego zawzięta nie wychodziła mu na dobre; w 1. 1886 i 1887 za nawoływanie do gwałtów i buntu osadzono go w więzieniu. Śród licznych prac jego odznacza się śpiewnik dla proletaryatu („Proletarierliederbuch”) i polemika z T. Mom-msenem (ob.) o historyę jego rzymską.

Mösta (sam pisał się M o e s t a) K a r o 1 W i 1-helm (* w Zierenbergu [Hessya] 21 sierp. 1825 — f w Dreźnie 2 kwiet. 1884) astronom wybitny. W uniwersytecie marburskim uczył się matematyki i astronomii, poczym w Eschwe-ge został nauczycielem. W r. 1850 wyjechał do Ameryki południowej i w Chile z polecenia rządu zajmował się tryangulacyą kraju oraz pomagał Gillisowi (ob.), wysłanemu przez rząd waszyngtoński ua południe, w obserwatoryum urządzonym tymczasowo w Santiago de Chile. Po wyjeździe Gillisa (1852) rząd chileński mianował M-ę dyrektorem obserwatoryum astronomicznego, powierzając mu zarazem wykończenie i urządzenie go ostateczne, zgodnie z wymaganiami nauki. M. wywiązał ^sie z zadania tego chwalebnie i w r. 1857 obserwatoryum zostało otworzone; zarządzał nim do r. 1865, poczem powrócił do Europy i od r. 1870 mieszkał w Dreźnie jako konsul generalny chileński. — Drukiem ogłosił: „Untersuchungen üb. d. dreiachsige Ellipsoid, betreffend die Komplanation u. d. Lage des Schwerpunktes seiner Oktanten“ (Marburg 1848, rozpr. dokt.); „Observaciones astronomicas, hechas en el Observatorio Nacional de Santiago de Chile“ (2 t. Santiago 1859 i Drezno 1875); „Informe sobre las observaciones, he-

chas durante el eclipse solar de 30 Nov. 1853“ i „Observaciones relativas el planeta Marte al tiempo de su oposicion 1862“. (oba w Santiago).

się z brzegiem górnym trzona; na brzegach bocznych u góry tuż przy wcięciu półksięży-cowatem, po obu stronach znajdują się wklęsłości siodełkowate, obojczykowe {inc. cla-viculares), które z kończynami wewnętrznemi obojczyków (ob.) tworzą połączenie stawowe (art. sterno-clamcularis). — II Głownia czyli trzon jest trzy razy dłuższy od rękojeści i nieomal o połowę węższy; pierwotnie składa

Red

Mostaert Jan (* w Haarlemie blisko r.

1475 — f 1555 a. 1556) malarz nadworny ks.

■>

V,

Red

Małgorzaty, namiestniczki Niderlandów. Przypisywane mu bywa autorstwo wielu obrazów wybitnych, rozsypanych po galeryach różnych, ale ani jeden z nich nie jest na pewno jego dziełem. W żadnym razie M. nie jest tą samą osobistością, co t. zw. Pseud o-M., który według badań nowszych ma być Adrya-nem I s en br autem w Bruges 1551), uczniem Gerarda Davida, z obrazów jego wyszczególnia się Madonna w kościele Matki Boskiej w Brukselii i Matka Boska z Dzieciątkiem w galeryi berlińskiej.

j-

mm

Mostaganem, m-to gł. okręgu w prowincyi Oran w Algieryi, połączone odnogą z koleją Oran-Algier, port niepewny, do którego wpływa rz. Ain-Safra, wprowadzająca w ruch wiele młvnów,- wywóz wina, wełny, bydła, zbóż, fig.; 16 906 m-ców.    adz

lU IBffC \

ï!::ÿ

Mostar, okrąg obejmujący Hercegowinę i m-to tamże. 1) Okrąg zajmuje 9 140,5 km. kw. b i liczy 200 000 m-ców, w czem 40°/o katolików 1 rzym., 35°/₀ obrządku wschodniego, 25% maho- ] metan, i rozpada się na powiaty: Bilek, Gacko,

iw«

Konjica, Ljubinje, Ljubuśki, Nevesinje, Stolac i Trebinje.—2) M-to gł. Hercegowiny, od r. 1891 gmina samodzielna przy uściu rz. Radobolje do Neretry (Narenty), przez którą prowadzi most, zbudowany r. 1500 przez Turków, pomiędzy góra- Fig 43. Mostek czł owi eka, widziany z boku ze mi Hum (436^m.) i Podveleż, przy liniach kolei    spodu i z wieizim (poc . oque a .

się 4-ch części oddzielnych, które się z sobą

na powierzchni koś-

zrastają, pozostają jednak ści ślady zrostów tych. III do końca dolnego trzona przyczepia się drobny wyrostek mieczo-najczęściej zakończony ostro, wszakże nie-też zaokrąglony, albo nawet widełkowato rozszczepiony; podlega wogóle nieprawidłowościom różnym i bardzo długo u ludzi młodych pozostaje chrząstkowatym. M. jako całość brzegami swemi łączy się z chrząstkami 7-u żeber górnych. Chrząstka 1-a przechodzi bezpośrednio w podstawę chrzęstną rękojeści, 2-ga wchodzi w dołek między rękojeścią a trzo-3-a, 4-a, 5-a, i 6-a wchodzą w dołki które z góry na dół

adz.

żel. Serajewo—M. i M.-Metković. Siedziba władz okręgowych, powiatowych i miejskich, stolica b-pa rz.-kat., wschodniego i ulemy ma-hometańskiego; 25 świątyń mahometańskich, 2 cerkwie i 1 kościół katolicki, gimnazyum, szkoła żeńska, handlowa, ogrodnicza, wodociągi. Fa- wy, bryki tytoniu i broni, zwłaszcza jataganów; raz 14 370 m-ców.

Mosteczka, rzeka, ob. Koprzywianka.

nem;

zajmujące boki trzona stają się coraz płytszemi; chrząstka 7-a dza się w dołku b. płytkim między trzonem wyrostkiem mieczowym. M. cały jest od góry ku dołowi nieco wypukły na zewnątrz. — U zwierząt ssących M. składa się zwykle z tylu kości oddzielnych ile jest par żeber właściwych (costae legitimae)\ stosunek podobny potykamy u gadów, o ile wogóle posiadają M. Ptaki mają M. zgoła inny, jednolity, płaski i bardzo szeroki, łódkowaty, na wypukłości zewnętrz-

osa-

na-

64a

Mostek a. Kość mostkowa (Sternum, os pectoris, scutum pectoris, os xiphoides) anat.—M. zalicza się do kości dodatkowych kręgosłupa i leży u człowieka naprzeciw niego na stronie przedniej tułowia. Jest to kość długa, szeroka, płaska, wewnątrz gębczasta; u ludzi dorosłych z wyglądu jest nieco podobna do krótkiego miecza rzymskiego, a stąd anatomowie dzielą ją na rękojeść {manubrium sterni), głownię a. trzon (corpus s-i) a i koniec a. wyrostek mieczowy (processus xiphoideus s. mucronatus s. ensiformis s-i).—I Rękojeść jest częścią górną, najszerszą, a leży najbliżej kręgosłupa; brzeg jej górny jest łukowato wcięty, a wcięcie to zwie się półksiężyców em (incisura semilunaris s. iugularis), brzeg dolny, prosty zrasta

Wiel. Ęnc. Powsz Illustr. Ser. I- Tom XRVU. Zesz. 376b.

nej opatrzony grzebieniem silnie wystajiącym, trójkątnym, zwężającym się od przodu ku tyłowi, służący za przyczep mięśniom poruszającym skrzydła. M. podobny z grzebieniem, acz nie tak rozwiniętym, posiadają również ssaki nietoperzowate.

Mostellaria, wyraz łaciński, zdrobniały z monstrum ( = widmo, straszydło domowe, poczwarka), tytuł jednej z komedyi Plautu-

S. Drz.

Pr. J. F.

Red.

Red.

Red

I). J. P.

sa (ob.).

Mostkowe bolączki u koni zaprzęgowych, są to guzy lub owrzodzenia powstające na piersiach koni pracujących, przeważnie wskutek uprzęży niewłaściwej, uciskającej lub przecierającej skórę na tej części ich ciała, jest to zatem rodzaj odsednienia (Ob.) i w takiż sam sposób leczone być powinny. Owrzodzenia te różnią się od odsednienia tylko miejscem, nie istotą. — M-mi b-ami oprócz tego nazywane też bywają ropnie na piersiach koni, powstające wskutek zapalenia ropnego gruczołów chłonnych, co wprawdzie także może być wywołane przez uprząż niewygodną, zbytnio uciskającą, ale miewa też i przyczyny inne. Zwierzęta chore należy oddać w opiekę weterynarza.

Möstlin Michał, astronom i matematyk niemiecki, ob. Mast lin.

Mostnioe, pale grube w izbicach mostowych i pod budowlami nad wodą stojącemi, tym się różnią od palów zwykłych, że zazwyczaj bywają od nich grubsze i wystają ponad poziom wody.

Mostowniczy urzędnik wojewódzki w W. ks. Litewskim, mający powierzoną sobie pieczę nad drogami publicznemi, groblami i mostami w województwie. Bywali też M-owie prywatni w dobrach wielkopańskich n. p. u Radziwiłłów.

Mostowscy h. Dołęga (Hrabiowie), rodzina polska, starożytna i zasłużona, biorąca nazwisko od wsi Mostowo w Płockiem, z której się pisze. Wydali 2 wojewodów, 1 ministra, 1 kasztelana (1722 —1831). Tytuł hrabiowski pruski otrzymali w r. 1781, zatwierdzony w Kr. Polsk. i w Ces. Rossyjs.—Protoplastą wszystkich istniejących obecnie M-ich był A dry an na Mostowie M. 0 648), wnuk jego M. Bogdan Teodor na Mostowie i Kuczborku, r. 1722. Kasztelan Płocki, pierwszy senator w rodzinie, ożeniony z Ludwiką Kruszyńską, kasztelanką gdańską. -M. Maciej Antoni, syn kasztelana Płockiego, Scholastyk gnieźnieński. Prezes trzybunału koron, r. 1663 brat jego: M. (Paweł Michał, na Mostowie i Knczborku, hr.). Wojewoda Mazowiecki (f 1781). W r. 1781 otrzymał tytuł hrabiowski pruski. Ożeniony z Anną Różą Hiilze-nówną, wojewodzianką Pomorską, ostatnią z rodu; pozostawił córkę za Przezdzieckim i dwuch synów. M. Antoni Tadeusz hr., minister, wojewoda Kr. Polskiego (ob.). Sława swego rodu, jeden z najznakomitszych mężów stanu w Polsce swego czasu. Był synem Pawła, Wojewody Mazow. żonaty l-o z Potocką, starościanką Kaniowską, 2-0 z Radziwiłłówną; pozostawił prócz syna hr. Tadeusza, Vice-Referendarza Stanu, zesłanego w r. 1832, córki: Józefę l-o za Bar. Morenheimem (ob.), 2-0 za Radcą Tajnym Muchanowem, Izabellę l-o za hr. Potockim, 2-o za Starzyńskim; Pelagię na Komarem; Różę za ks. Sapiehą i Klementynę.— M. Józef hr.. Brat Ministra, Poseł z Inflant na sejm czteroletni; syn jego z Do-mieelli z hr. Siekierzyńskich M. Edward hr., Marszałek szlachty gb. grodzińskiej, Szambe-lan rossyjski r. 1845, wnuczki jego: ks. Janu-szowa Radziwiłłówna i hr. Gustawowa Ostrowska i wnuki M. Władysław hr. Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (1909). M. Adolf hr. (ob.) zamieszkały w dobrach swych na Wołyniu, znany i utalentowany autor dramatyczny.—Gniazdo rodzinne, Mostowo, do dziś dnia pozostaje w rękach M-ich, spokrewnionych, prócz wykazanych wyżej, z domami: Dorpowskich, Kępskich, Glinków, Połubińskich, Nadratowskiclï, Polaczków, Miaskowskich, Komarów, Wańkowiczów, hr. Giintherów, Szczyt-Niemirowiczów etc.

Mostowska Anna Olimpia z ks. Radziwiłłów, żona 2-a Tadeusza Mostowskiego (ob.), powieściopisarka, której utwory czytywano na początku w. XIX, dziś są zapomniane. M. była wogóle lubowniczką literatury ojczystej, sama zaś pisywała powieści niby historyczne i mo-ralizujące. Wydała naprzód osobno: „Strach w zameczku“, „Zamek Koniecpolski“, „Cudowny szafir“, „Nie wszystko tak się czyni jak się mówi“, „Matylda i Daniło“, „Posąg i Salamandra“ (podług Wielanda). Razem powieści te wyszły w wyd. zbiór. p. n. „Moje rozrywki“ (Wilno 1806, 3 t.). Dalej wydała jeszcze: „Astolda księżniczka z krwi Palemona, pierwszego księcia litewskiego“ (t-że 1807; 2 t.) i „Zabawki w spoczynku po trudach“ (t-że 1809).

Mostowski Paweł Michał, wojewoda mazowiecki (f 1781), syn Teodora, kasztelana płockiego, wuj pamiętnikarza Marcina Matusze-wicza (ob.), wysługiwał się za młodu, podobnie jak i on, kanclurzowi litewskiemu, Michałowi Czartoryskiemu (ob.). Jemu prawdopodobnie zawdzięczał ważne starostwo piotrkowskie, którego posiadacze wielki wpływ wywierali na fundowanie trybunałów. Gdy kanclerz pokłócił się z dworem Augusta III i stracił wpływ niegdyś przemożny na rozdawnictwo wakansów, M. przez jakiś czas próbował jeszcze godzić z nim pokłóconego Matuszewicza, potem, dążąc do świetniejszej karyery, zaczął samodzielnie lawirować między stronnictwami. Rzadko posłował na sejmy, prędko wszakże przefrymarczył swoje starostwo Jackowi Małachowskiemu wzamian za poparcie ojca kanclerza, Jacka Jana, do województwa pomorskiego, które sprzedał za grube pieniądze poprzednik, Jakób Narzymski. Łatwy nabytek (d. 20 kwietn. 1758) przyprą-

(ser. IV.).

wił byłego starostę o mnóstwo kłopotów. Możniejsza szlachta pruska: Czapscy, Goltzowie, Skórzewscy i inni znienawidzili intruza-mazura, który wbrew przywilejom separatystycznym prowincyi zabrał im wysokie krzesło senatorskie. M., głuchy na protesty, przekupił część urzędników swego województwa i ufundował sądy grodzkie w Skarzdzewach. Przeciwnicy ogłosili manifest zbiorowy przeciwko temu. Z początku obie strony szukały protekcyi wodza stronnictwa dworskiego, Jerzego Mniszcha (ob.), a M. czując słaby grunt pod sobą, błagał separatystów, aby go nie rugowali. Później, kiedy dwór stanął po stronie Czapskich i zjednał im pomoc rodziny Potockich, M. z konieczności wrócił do Czartoryskich. W opanowanym przez „familię“ trybunale uzyskał dekret, skazujący Czapskich na wzięcie pod wartę i potępiający ich manifest gromki Dekret ów wszakże dopiero po latach kilku mógł zyskać moc obowiązującą; M. tedy r. 1763 energicznie popierał dążenia Czartoryskich do zamachu stanu i reformy państwowej, wezwał szlachtę do popisu pospolitego ruszenia, potem, gdy Ros-sya nie dopuściła do wybuchu konfederacyi Czartoryskich i miała nastąpić reasumpcya trybunału, całą siłą pracował nad obiorem deputatów przychylnych familii. Przegrałby pewnie sprawę, gdyby śmierć Augusta III nie udaremniła reasumpcyi. Teraz, podczas bezkrólewia, obrońcy przywilejów prowincyonalnych ogłosili odezwę d. 20 stycznia r. 1764, wzywającą M-go do zgody pod pierwszymi warunkami. M. jednak przeczuł w Czartoryskich zwycięzców, sprowadził na sejmik generalny grudziądzki d. 27 mar. r. 1764 milicyę familijną i oddział wojska rossyjskiego, czem wywołał zerwanie sejmiku przez obóz przeciwny i zapewnił swemu obozowi na konwokacyi zdobytą przewagę 45 głosów. Obrany został potem marszałkiem generalnym konfederacyi pro-wincyonalnej. Uczestniczył w działaniach sejmów: konwokacyjnego, elekcyjnego i koronacyjnego, pomógł do słusznego ograniczenia liczby posłów pruskich na sejmy. Nagrodzony został za to w r. 1766 województwem mazowieckiem (pomorskie wziął Jerzy Flemming). — Wkrótce atoli z niewiadomych przyczyn pokłócił się z protektorami; po wybuchu barskim wyjechał za granicę, a kiedy powstanie się rozszerzyło i uzyskało pomoc Turcyi, spróbował ująć w swoje dłonie kierownictwo nad niem. Żywił arnbi-cyę ogromną, z nikim współdziałać nie chciał czy nie umiał, to też i w r. 1769, kiedy pro-wincya pruska sprzysięgła się na utworzenie konfederacyi własnej, M. nie współdziałał z Czapskimi. Nie ufano mu, jako dawnemu stronnikowi Czartoryskich, podejrzewano w nim narzędzie intrygi warszawskiej, dworskiej. Tymczasem M. całkiem szczerze zadarł z dworem; układał dla konfederatów instrukcye, w których zalecał m, in. ludzkie obchodzenie się z dysydentami

i żydami, dyktował prawidła taktyki partyzanckiej, zalecał umieścić na chorągwiach jakiś cudownie pomocny napis grecko-hebrajski. Oczywiście nie zaniedbał i dróg dyplomatycznych, obiecywał Choiseulowi (ob.) w razie przysłania pieniędzy, broni i posiłków, strącić Stanisława Augusta i osadzić na jego miejscu jednego z Bourbonów. Przez zdradę emisaryusza, Trembeckiego, intryga ta .doszła do wiadomości króla, powrót do Warszawy stał się niepodobieństwem, a i w Białej, w Prenowie, gdzie rezydowała generalność, nie mógł mieszkać M. który nie uznał obioru Michała Krasińskiego na marszałka generalnego. Osiadł tedy w Opawie, i porozumiał się z równie odosobnionym Marcinem Lubomirskim i snuł dalej swoje inachi-nacye nieudolne a preteusyonalne. Tytułował się marszałkiem generalnym, rzekomo z obioru siedmiu senatorów, chociaż miał pod swą władzą jedynego marszałka wiskiego, Kajewskiego. Udawał, że ma stosunki z Francyą, Austryą, Hiszpanią, Portugalią, wszyscy jednak, według świadectwa Adama Krasińskiego, byli przekonani, „że to co głosi i rozpisuje pan M. jest bajka, fałsz i bałamuctwo“. Po wydaleniu Głe-neralności z granic austryackich i po ogłoszonym rozbiorze, zamierzał podobno przeprosić króla i Rossyę, ale ponieważ to nie było już rzeczą łatwą, wyjechał za innymi na tułaczkę emigracyjną. W r. 1774 procesował się bez powodzenia w Paryżu z ks. Adamem Czartoryskim; jednocześnie urościł sobie prawo do mitry książęcej. Pomysły miewał dzikie i zuchwałe, nie bez powodu też pomawiano go o pewną nienormalność umysłową. Lata ostatnie bez hałasu spędził w ojczyźnie. Na krótko przed śmiercią uzyskał pruski tytuł hrabiowski; dekorował się orderami Orła Białego i św. Stanisława. -Z żony Anny Rozalii Hylzenówny, wo-jewodzianki mińskiej (f 12 paźdz. 1791), miał synów: Józefa i Tadeusza (ob.), posłów znanych na Sejm Czteroletni, i córkę Maryannę, wydaną za Michała Platera, starostę pińskiego. — Por. Matuszewicz „Pamiętniki“; Konopczyński „Polska w dobie Wojny Siedmioletniej“; Schmitt „Panowanie Stanisława Augusta“, (in, IV); Pułaski „Szkice i poszukiwania historyczne“,

Wł. K.

Mostowski Józef, poseł inflancki na sejm Czteroletni, członek honorowy Uniw Wileńskiego i Warszawskiego, Tow. Przyjaciół Nauk, publicysta i gorący orędownik konstytucyi 3 maja (* 1763 na Litwie—f 30 mar. 1817 we Lwowie), wychowywał się, po wczesnem osieroceniu przez ojca w r. 1781, pod opieką podkanclerzego Chreptowicza (ob.). Ożeniony z Do-micelą Siekierzyńską, poświęcił się polityce i, dzięki poparciu podkanclerzego, został r. 1790 obrany posłem inflanckim na sejm Czteroletni. W sprawach sejmowych r. 1790/1791 i w układach pozasejmowych żywo był czynny. Należał do grona tych, którzy w tajemnicy

przygotowywali projekt koustytucyi. Był jed- cą „Dziennika Wileńskiego“, w którym, m. inn. nym z 83 członków sejmu, którzy w mieszkaniu marszałka Małachowskiego dn. 2 maja r. 1791 podpisali zobowiązanie popierania projektu konstytucyi. Był w najpoufalszych stosunkach z Piatolim (ob.), który go używał do robót dyplomatycznych. D. 23 list. r. 1791 wyjeżdża z ks. Adamem Czartoryskim w misyi dyplomatycznej do Drezna i bawi tam do wiosny r. 1792. Po powrocie do Warszawy około 22 marcą t. r. zredagował wspólnie z Pia- VII z l z 1908 r.j. tolim memoryał wysłauy do Wiednia. Należał też niewątpliwie do opracowania odpowiedzi na notę rosyjską dn. 18 maja r.^1792. PoJ,wybuchu wojny w r. 1792 wyjechał z Warszawy, znowu do Drezna, gdzie stanął 11 czerwca wraz z Piatolim. A kiedy ujrzał rozwiane swe nadzieje, rozchorował się i dopiero przez żonę wyciągnięty został z opałów politycznych i fizycznych na łono rodziny. Mieszkając następnie w Wilnie, był współpracownikiem i współwydaw- t-że 1877) i t. d.

ogłosił: „O początku i wzroście niektórych wynalazków i odkryć w r. 1806“, „O dykcyona-rzach i potrzebie słownika technicznego polskiego“, „O rozbiorze sposobu uczenia Pestalozziego“ i w. in. Por.: M. Sokolnicki „Tadeusz i Józef Mostowscy i czynności polityczne Polskie w r. 1792 i 1797“ („Przegl. Histor,“ Tom VI z. 2 i 3-ci, z 1908 r.); Wł. Smoleński „Bracia Mostowscy“ („Przegl. Histor.“ Tom

E. Chw.

Mostowski A d o 1 f (* 1839 w Chrestyszczach na Podolu—f 1904) literat i poeta. Szkoły ukończył w Kijowie, poczym był korespondentem pism warszawskich. Drukiem ogłosił m. in.: „Kwiaty i chwasty“ (poezye, Żytomierz 1866); „Dwa węzły“ (poezye, t-że 1867), „Komedye oryg. wierszem“ (Warszawa 1871); „Doktryna“ (komedya, t-że 1872); „Wśród zieleni i głazów“ (t-że 1875); „Kamienne serce“ (komedya,

Red.

KONIEC TOMU XLVII-go, SERYI I-ej.

% ï

MU

WIELKA ENCÏKLOPEDYA POWSZECHNA.

ILUSTROWANA.

W ELKA

T—"i

-i

ILUSTROWANA

od Tomu X XII i

wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

SERY A I.

TOM XLVni

Ostatni Seryi 1-ej.

Mostowski Tad.—Mzabici

<1 o lit. M.

I > opełnieni»

(94 rysunki w tekście).

WARSZAWA,

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47. Drukarnia „G azety Handlowej“

Szpitalna JO.

191Ä

■

i

I

'■ ■ .....;

x.

qH N//V

\i>    *>'

2

's/

*R A *9

£

■M

(M)

64b

Mostowski T a fi e u s z A at o ni (* w Warszawie 19 paźdz. 1766 — f w Paryżu 6 grudn. 1842) syn Pawła, wojew. mazowieckiego (por. Mostowscy), mąż stanu, minister spraw wewn. ks. Warszawskiego i Królestwa Polskiego. — Wychowanie i wykształcenie bardzo staranne otrzymał w domu pod okiem ojca, ceniącego naukę i chętnie zgromadzającego u siebie uczonych; wcześnie też sam stał się miłośnikiem nauk i umiejętności wszelkich. Jako młodzieniaszek otrzymał godność podstolego wyszogrodzkiego, a poświęciwszy się prawnictwu już w r. 1790 został asesorem sądu kryminalnego. Na stanowisku tera umiał pozyskać sobie uznanie powszechne oraz zadowolenie króla Stanisława Augusta, który go w dowód łaski w tymże jeszcze roku mianował kasztelanem racią-skim. W r. nast. powołano M-go do grona osób przydanych do deputacyi sejmowej do przyspieszenia prac prawodawczych. Przejęty duchem reformatorskim, górującym w sejmie Czteroletnim, zaczął wtedy wydawać nakładem własnym pismo „Gazeta narodowa i obca“, wychodzące dwa razy tygodniowo; redagował je sam przy pomocy Józefa Weyssenhoffa oraz J. U. Niemcewica (ob. te nazw.), posłujących wtedy, a przez nie wywierał wpływ niemały na bieg wypadków politycznych ówczesnych. Zwolennik gorący konstytucyi 3-go maja z boleścią patrzeć musiał na jej upadek i na tryumf Targowicy, grób kopiącej ojczyźnie. Powstanie Kościuszkowe ożywiło go znowu, powołując do służby publicznej, niestety, krótkotrwałej. Po rzezi Pragi i kapitulacyi Warszawy uwięziono M-go, ale po czasie niedługim, odzyskawszy wolność, wyjechał do Fran-cyi, gdzie posiadał dobra ziemskie, odziedziczone po ojcu; tam zajął się gorliwie gospo-

Wielk* Enc. Pow»z. Iluttr. Ser. I. Tom XLVII. Zes*. 376b.

darstwem roluem, badając równocześnie naukę ekonomii oraz administracyi, a przytem zajmując się żywo zakładami przemysłowymi. W ten sposób przygotowywał się należycie do objęcia stanowiska, które mu później w udziale przypaść miało. W r. 1802 powrócił do Warszawy, zajętej wówczas przez Prusaków. Mając drogę zamkniętą do służby publicznej, a pragnąc stać się użytecznym rodakom, nie mogąc tego czynić na innem polu, wybrał sobie naukowe i literackie, zalegające wtedy u nas bardzo. W celu tym, nie żałując nakładu, urządził w pałacu swym przy ulicach Przejazd i Nowolipie drukarnię wzorową i rozpoczął w niej wybijać „Wybór celniejszych pisarzów polskich“ (1803 — 1805 t. 27). Wydawnictwo to, jak na owe czasy wykwintne, przypomniało ziomkom dzieła wzorowe pisarzów takich, jak Naruszewicz, Orzechowski, Ł. Górnicki, J. Kochanowski, Symonowicz, Gawiński, Zimorowicz i in., a będąc stosunkowo tanie, stało się przystępnem ogółowi szerszemu, na który odziaływało dodatnio, budząc w nim zamiłowanie do literatury ojczystej, wówczas wielce zaniedbanej. Sam M. pisywał wtedy poezye oraz rozprawy poważniejsze, ktoremi zasilał ówczesne pisma peryodyczne. W dobrach swoich, Tarchominie, pracował gorliwie i umiejętnie nad podniesieniem gospodarstwa i przemysłu wiejskiego, dając przykład zachęcający współobywatelom.—Na widownię szerszą wystąpił znowu M. po wypędzeniu Prusaków i u-tworzeniu Ks. Warszawskiego, w którym r. 1812 zotał powołany na ministra spraw wewnętrznych i duchownych, a na urzędzie tym, pomimo okoliczności wcale nie sprzyjających, umiał rozwinąć działalność bardzo chwalebną i użyteczną, to też i po utworzeniu Kró-

Red.

adz.

lestwa kongresowego znów powołano M-go w r. 1815 na ministra prezydującego w ko-misyi spraw wewnętrznych. Przypadło mu do spełnienia zadanie trudne i zawikłane; trzeba było stworzyć mu administracyę porządną w kraju skołatanym wojną i ezęstemi zmianami rządu, w kraju zbiedniałym i wycieńczonym, skarb pusty posiadającym, a nie mogącym go prędko i łatwo napełnić. Trzeba mu było nietylko przewrócić porządek we wszyst-kiem, ale stworzyć go dopiero, nie zważając na trudności piętrzące się dokoła. Wziął się tedy M. do dzieła i pracą ciągłą, czynnością niestrudzoną, troskliwością o dobro kraju i siłą woli, ożywioną chęciami najlepszemi tudzież popartą umiejętnością doświadczoną, zdołał jakoś wszystkiemu zaradzić. Wglądał we wszystkie sprawy ministeryum swojego, a znając się na nich, kierował niemi dobrze i umiejętnie. Tej pilności i sprężystości jego kraj zawdzięczał kierunek łatwy i szybki administracyi przez niego stworzonej. M-go zasługą jest wzrost miast wielu lub upiększenie ich uży -teczue; za jego staraniem założono u nas miasta fabryczne: Łódź, Tomaszów Rawski, Poddębice, Pabjanice, Konstantynów, Aleksandrów Łęczycki, Przedbórz, z których kilka doszło do rozwoju b. znacznego. Do podniesienia przemysłu i handlu w kraju całym przyczynił się niezmiernie. M. pierwszy sprowadził do Królestwa maszyny do przędzenia wełny, lnu, konopi, kosztem rządu zakładał fabryki sukna, kobierców, przędzalnie bawełny, fabryki przetworów chemicznych, szkła, fajansu i t. p., które potem stopniowo przechodziły w ręce prywatne; zachęcał przemysłowców zagranicznych do osiadania w Polsce, ściągał do niej rzemieślników uzdolnionych; czynił wogó-le, co mógł, aby podnieść przemysł i dobrobyt krajowy. Z jego pomysłu i pracy wydane były urządzenia organiczne: „O zgromadzeniach gminnych, o radach obywatelskich, administracyi miast, ich funduszów, o powinnościach szarwarkowych i t. p.“. Za jego urzędowania wybudowano pierwsze drogi bite w Królestwie i urządzono kanał Augustowski. Instytut gospodarstwa wiejskiego w Marymoncie pod Warszawą był jego dziełem; dalej zaprowadził stadniny koni rządowe oraz owczarnie wzorowe w dobrach rządowych. Pierwszy młyn parowy w Warszawie jemu zawdzięcza istnienie swoje.—Aby to, co stworzył nie upadło, lecz mogło rozwijać się pomyślnie, wyjednał fundusze skarbowe, przeznaczane corocznie na wspieranie nowopowstałych zakładów przemysłowych, jakoteż t. zw. fundusz fabryczno-żelazny ną zapomogi dla budujących się fabryk. Przez to wszystko stał się ojcem przemysłu w kraju, którego dobrobyt umiał podnieść znakomicie. Za jego staraniem też powstały pierwsze w kraju szkoły rzemieślnicze niedzielne i wiele innych urządzeń użytecz-

nych. Warszawa zawdzięcza mu także niejedno: uporządkował jej zarząd, założył aleje, zjazdy do Wisły, upiększył ogrody publiczne, opatrzył ją funduszem dla budujących się, spłacanym przez amortyzacyę sześcioprocentową. Działalność M-go tak owocna cieszyła się też uznaniem wielkiem. W r. 1825 mianowany był seuatorem-wojewodą. Powstanie narodowe i wojna r. 1831 położyły koniec działalności chwalebnej M-go. W r. 1832, wyczerpany pracą kilkunastoletnią i skołatany na zdrowiu otrzymał emeryturę i wyjechał z kraju do dóbr swych we Francyi, gdzie do śmierci z zamiłowaniem oddawał się rolnictwu i naukom.— Drukiem ogłosił: „Rachunek z administracyi funduszów komissyi rządowej spraw wewnętrznych i policyi za r. 1818“ (Warszawa 1818, in fol.); „Mowa powiedziana przy otwarciu sejmu Królestwa Polskiego d. 27 maja 1818 r." (t-że t. r. w 8-ce) takaż mowa z d. 13 maja r. 1825 (t-że 1825); „Przymówienie się w Izbie poselskiej“ (t-że 1825) i „Mowa“ przy otwarciu sejmu tegoż roku; „Mowa na pierwszej sesyi sejmowej d. 28 maja 1830“ (t-że 1830). Ponieważ M. był mówcą znakomitym, przemówienia jego należą do najpiękniejszych pomników wymowy polskiej. — Po-francusku napisał do „Biographie universelle“ życiorys Tadeusza Czackiego (ob.). -— Por. życiorys M-go w „Tygodniku ilustr.“ (r. 1860 nr. 15).

Mosty, m-ko na 1. brz. Niemna, poniżej uścia Szczary w pow. i gub. grodzieńskiej, oddalone o 64 wiorsty od Grodna, 35 od Skidla, 17 od Dubna, przy b. trakcie handlowym z Grodna do Słonima. Przystań na Niemnie, przez który przewóz promem; składy zboża dla handlu wywozowego. Kościół katol. św. Jana Chrzciciela, zbudowany r. 1539 przez król. Bonę; 1500 m-ców.—Dawniej leżało w województwie nowo-gródzkiem, na pograniczu trockiego.

Mosty — budowle umożliwiające dogodną (t. j. po niewielkiej pochyłości) komunikacyę lądową pomiędzy dwoma punktami, znajdującymi się na jednym poziomie, a przedzielonymi kotliną lub doliną, rzeką, zatoką morza lub jeziora. Najpierwotniejszym, a więc najprostszym M-m jest bal rzucony poprzez strumień. Łącząc umiejętnie i mocując ze sobą bale, cieśle starożytni umieli otrzymywać mosty belkowe o dość znacznej nawet rozpiętości. Najstarszym M-m stałym, o jakim liistorya wspomina, jest most przez Eufrat pod Babilonem zbudowany w VII-ym wieku przed Chr. (Pomost z drzewa cyprysowego leży na filarach kamiennych). W tym samym czasie Rzymianie budują drewniany Fons sublicius (od subli-ca = pal). Na innej zasadzie zbudowane są M-y, spotykane nawet u ludów bardzo nizko stojących, mianowicie: pierwsze M-y wiszące (rys. 44); jeden z nich znamy na Kaukazie (24 metr. rozpiętości). — Jeszcze inna myśl techniczna, urzeczywistniona jest w M-cie na rys. 45;

pod Segovią i Tarragoną w Hiszpanii, pod Zahlbach niedaleko Moguncyi.—Pomysł M-ów sklepionych był przez długi czas jedynym używanym, z tą różnicą, że zamiast sklepień półokrągłych z biegiem czasu zaczęto używać coraz bardziej płaskich, np. pod Norymbergą strzałka mostu sklepionego, czyli wzniesienie zwornika ponad linię węzgłowi wynosi l/ rozpiętości łuku. — W długim okresie Wieków Średnich na zaznaczenie zasługują: M. nad-Fig. 44. Pieszy most wiszący na Kaukazie (Nicolay), dunajski pod Ratyzboną, skończony w r. 1146,

«.

M. przez Tamizę pod Londynem z r. 1209, M. widzimy je w Ameryce u Indyan czerwono- | pod Aweujonem przez Rodan z r. 1188, Tryni-skórych, w Afryce u Buszmenów i w Tybecie, j tarski we Florencyi (1251).—Budowa M-ów W podobny również sposób, z tą różnicą je- | długo,—jak zresztą i cała technika,—stała na

miejscu ; przez cały nieledwie bieg Wieków Średnich.- Prace Leonarda da Vinci (ob.), jpi a później Galileusza (ob.) z dziedziny mechaniki na nowo poruszyły myśl zastygłą w tym kierunku. —We Francyi, w dalszym ciągu opracowywano przeważnie M-y kamienne, jednak już na zasadzie poważnych badań naukowych, teoretycznych i doświadczeń nad

................materyałami budowlanymi. W Anglii próbo-

SSL

jjbt

Fig. 45. Most zwieszany w Peruwii (Nicolay).

dnak, że nie bale drewniane, lecz kamienie, o ile można najdłuższe, zwieszały się jeden nad drugim, budowali M-y Egipcyanie i Grecy. Znacznym postępem w budowaniu M-ów był pomysł M-ów sklepionych. Posidonius przypisuje go Demokrytowi z Abdery (ob.), w praktyce zastosowali go Etruskowie i Rzymianie. Z tych czasów dotąd jeszcze pozostały mosty: w Rzymie Fabrycyusza na Tybrze, Augusta pod Rimini, dziewięciołukowy wiadukt na drodze między Rzymem a Gabii, akwedukt Appiusza Klaudyusza niedaleko Rzymu, akwedukt pod Nîmes (Pont du Gard) we Francyi (rys. 46),

wano, aczkolwiek spoczątku bezskutecznie, " WSèÊÊÊÉÉÊÊÊÊ żelaza lanego, w Ameryce opracowywano na sr^Bgj wielkie rozpiętości formy wiązań drewnia-■I uych. Dopiero w w. XVIIIzaszła potrzeba zogniskowania całej wiedzy w tym kierunku, utworzenia ośrodka, wokół którego skupiliby się uczeni, i któryby wychowywał siły młode. W r. 1747 założona została pierwsza szkoła inżynierska, mianowicie paryska L’École des ponts et chaussées. Z nią związane są nazwiska sławne (Naviers, Rennie, Perronet i wielu innych). W Anglii tymczasem skierowano na drogę właściwą metalurgię żelaza, i spróbowano pierwszych M-ów z żelaza lanego. Były to wyłącznie M-y łukowe: pierwszy z nich, zbudowany w r. 1779 pod Coalbrooksdale (rys 47), był próbą zwycięską po wielu doświadczeniach nieudanych. W niektórych osiągnięto niezwykłą jak na owe czasy rozpiętość: inż. Rennie przerzuca przez

•;‘W

kj

Fig. 46. Pont-du-Gard pod Nîmes (Nicolay).

"'-«r —"

-

«i

Fig. 47. Pierwszy most metalowy przez

Tamizę pod ,Southwarkiem M. z żelaza lanego o 73-metr. rozpiętości. Jednocześnie zastosowano i żelazo zlipne, walcowane. Jednocześnie z pierwszą szyną dla koleji żelaznej, odwalco-wano pierwszą blachę do mostu blaszanego. Z żelaza zlipnego zaczęto również wykonywać M-y wiszące. W Ameryce lin stalowych do takich M-ów zaczęto używać od r. 1815 (Pittsburg, M. przez Shuylkill, 124 mtr). We Fran-cyi z M-ów ówczesnych wiszących należy wymienić wykończony w r. 1839 przez Dordogne pod    Cubzac (100    mtr). Tu po raz pierwszy

użyto żelaza lanego do znacznej wysokości słupów oporowych (29 mtr, rys. 48). -Od połowy w. XIX zaznacza się silny zwrot w rozwoju teoryi M-ów (mechaniki budowlanej i teoryi sprężystości). Pracuje w tym kierunku cały szereg u-czonych (Perronet, Bauschin-ger, Hook, Hogkinson, Cullman, Bernouilli, Castigliano, Pauli, Polonceau, Rondelet, Ritter, Xavier Scheffler, Heinzerling, Eugesser, Tolkmitt, Föppl, Morandière, Miiller -Breslau, Bernhard i wielu, miŁ wielu innych). Coraz jaśniejsze zrozumienie sił działaj ą-Fig. 48. Opory mo- cych i dokładniejsze ich obli-stu    wiszącego pod    czenje dało możność

Cubzac (Ricolay;

rS,61*Ą

fi

'J

'“I

coraz o-

szczędniejszego budowania, przy równie silnej, a lżejszej konstruk-cyi. Jednocześnie technologia metali i me-

if*

Severn przy Coalbrooksdale (Landsberg).

talurgia, udoskonalając się,' dawały materyał coraz odpowiedniejszy. Wkońcu technika ma-teryałów budowlanych zrobiła jeszcze jeden zwrot i dała nowy zupełnie materyał do hu-dowy M-ów, mianowicie żelazo-beton (żelbet) i pchnęła myśl ludzką do nowych badań. — Niezależnie od materyału, z którego M. jest zbudowany, wszystkie ustroje mostowe dzielą się na kilka typów zasadniczo różnych, w zależności od tych sił, które M. wywiera na filary oporowe, a więc tym samym będące w zależności od odporów, wywołanych w miejscach oporowych. Jeżeli weźmiemy bal zwykły i położymy go na dwuch brzegach, czyli oporach, wówczas ciśnienie wywierane na opory będzie pionowe, odpory powstałe w filarach nadbrzeż-

które

nych również będą pionowe. M-y, w ten sposób się zachowują noszą nazwę belkowych. (rys. 49) Zarys zewnętrzny M-u belkowego może być krzywolinijny, np. w parabolnicy, M. nie przestaje być jednak belkowym, jeżeli odpory są pionowe. M-y belkowe dzielą się na dwa poddziały: dwuoporowe i wieloopo-Zupełnie co innego zachodzi, jeżeli

rowe.

ustrój mostowy przedstawia się schematycznie jak na rys. 50. W danym wypadku oprócz ciśnienia pionowego, ustrój mostowy wywiera na opory i ciśnieDie poziome czyli rozpór. Wypadkowa tych obu ciśnień będzie działała pod kątem zarówno do pioua, jak i do pozio-i to pod kątem zmiennym, zależnym od położenia obciążeniajruchomego na moście. Do tego drugiego działu ustrojów mostowych, rozporowych należy zaliczyć wszystkie wiązary

mu

^77

W7

Z777

zrh: '

7&7

7777.

Fig. 49. Schematy mostów belkowych.

II

H'

H'

U-

AHA

Fig. 50. Schematy mostów łukowych.

łukowe, łuki i sklepienia. Po za tern mamy jeszcze jeden dział M-ów, mianowicie: wiszące, gdzie odpory tworzą również pewien kąt z pionową, działają jednak w stronę wręcz przeciwną od odporów w ustrojach rozporowych. Tam M. rozpiera brzegi, tu stara się je wyrwać, by je zbliżyć (rys. 51). Tam łuk sklepienia, czy też dźwigara żelaznego, jest ściskany, tu łańcuch jest rozciągany.—Niezależnie od konstrukcyi, w każdym M-cie rozróżniamy trzy części: 1) budowę dolną, filary czyli opo-

H'

Fig. 51. Schematy mostów wiszących.

Wiel. Buc. Pows'4, IUustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zes*. 377».

ry, 2) budowę górną czyli właściwą konstrukcję mostową, rozpiętą między oporami i 3) część przejazdową, odbierającą bezpośrednio siły ruchowe zewnętrzne i oddającą je dźwigarowi czy sklepieniom.—Opory budowane są z materyałów następujących: kamień, cegła, drzewo, beton, żelazo - beton, a czasem gór na ich część jest z żelaza, mianowicie od poziomu wyższego nad najwyższy stan wód. Opory krańcowe nazywają się p r z y c z ó ł k a m i. Zazwyczaj z jednej strony o przyczółek wspiera się nasyp ziemny, to też przyczółek robimy ze skrzydłami, wokół których rozłożyć się mogą stożki ziemi, zazwyczaj oskało-wane brukowcem na warstwie szabru (rys. 52), O ile konstrukcya mostowa, wsparta na przyczółkach należy do belkowych, wówczas przy czółek należy obliczać jedynie na wyparcie ziemią. Jeżeli M. jest łukowy wówczas przyczółek jest bardzo niewielki, gdyż rozpór łuku i parcie ziemi wzajemnie się znoszą. Opory pośrednie czyli filary mogą być B również narażone na parcie jednostronne, mianowicie tam, gdzie z jednej strony na filarze jest oparty ustrój belkowy, a z drugiej — łukowy lub wspornikowy. — Posadowienie filarów i przyczółków zależne jest: 1) od stanu wód, 2) od rodzaju gruntu na brzegach i na dnie rzeki, 3) od wahania się wód, 4) od szybkości rzeki, zmienności koryta,

5) od stopnia wymywania dołów przez rzekę i t. d. — Filary rzeczne budowane są albo na studaiach zapuszczanych (naprz. M. na Wiśle pod Warszawą inż. Kierbedzia), lub też na kesonach (ob.) (rys, 53). Przy budowie przyczółków i filarów nadbrzeżnych, ograniczyć się należy zwykle do posadowienia mniej kosztownego. O ile grunt dobry znajdujemy zupełnie płytko, kopiemy dół, by filar dotarł do gruntu stałego (u nas nie mniej jak 1,5 mtr. z przyczyny przemarzania ziemi). Dół można czasem robić nawet bez obgrody i po utłoczeniu warstwy żwiru grubego lub szabru, murujemy czy też betonujemy. O ile grunt dobry jest znacznie niżej, to wybór sposobu posadowienia zależny jest od głębokości wody zaskórnej, jej obfitości i od rodzaju tych warstw gruntu, któ-> ] re przy kopaniu przejść należy. Można przenieść ciężar budowli na grunt pewny przy pomocy pali drewnianych (o ile będą stale w wodzie), można do tego użyć pali betonowych lub żelazo-betonowych, o ile z przyczyny poziomu zmiennego wód drewniane są wyłączone. Z wielu systemów, które można zalecić, wyróżnić należy pale Sterna (betonowe, stożko-

tB

/f

YÆ

V/

'X

N 'V

'i

■i

k,    t

‘■\U4ju>VA

V/

mm,

mmmm

hj-t- (Oj 20 -O, Yo) —-

\~7

Fig. 52. Konstrukcya zwyczajna przyczółka.

we) i systemu „Compressol“, pierwsze do budowli M-ów drobniejszych, drugie do większych, cięższych. Bardzo często, przy znacznej głębokości warstw stałych ziemi, należy najpierw wykopać ziemię na większą głębokość, by w dnie dopiero zabić pale czy słupy. Wówczas stosujemy obgrody wykopu i zależnie

od stanu wód, albo grodze albo rozgrody; jak jedne, tak i drugie mogą być jedno-dwu-lub wielościenne. Na wbitych w dno dołu palach, czy też bitych na poziomie terenu, układamy warstwę betonu lub ruszt żelbetowy, który służy do rozłożenia ciężaru równomiernego na wszystkie pale. Na tym ruszcie budujemy. Studnie zapuszczane, używane przy jeszcze znaczniejszych głębokościach, lub skrzynie wbijane używać można przy filarach rzecznych, jakkolwiek w tych razach obecnie używa się prawie wyłącznie kesonów: murowanych, żelaznych, a w ostatnich czasach żelbetowych. Komorę kesonową po opuszczeniu na głębokość należytą wypełniamy szczelnie murem z kamienia granitowego, płytowanego, albo betonem. To samo robimy w rurach, przez które wydobywaliśmy z kesonu ziemię i przez które ludzie przechodzili do kesonu i z powrotem. Kesonowy sposób posadowienia pozwala nam na dokładne zbadanie gruntu, na którym opieramy filar i na opuszczenie się nawet niżej od głębokości zamierzonej pierwotnie, gdyby grunt na tej głębokości w kesonie znaleziony, nie odpowiadał wynikom badań wiertniczych, uprzednio zarządzonych. —M-y drewniane. Dzielą się na: 1) belkowTe, 2) jarzma, 3) kratowe, 4) rozporowe i wieszarowe, 5) łukowe. Materyał budowlany: z drzew iglastych jak: sosna, świerk, modrzew, jodła; mniej używane są liściaste: dąb, buk, olsza. Bukowe na dyliny, olsza do

!---

hr.

•- 3o'-

------

[ Eu t/tce

I---

I l - r“j- .] . 'I't

gapps^

«Hi

n-ïïT'm

ZttMx

£QI£g|

Izj'

«P!#

■&?

r_L

■wrw~T-. m

p *_;Xj

m\

=J-

jpeg«

fp

3SSS

ty&z?--.

p~rrfj

i=rE

PPÄ

am

SI

ft;

. . . rh

. ■tt

m?

Z_

mm

.aüi

ratroç

----/j.-«

?6'-

Fig. 53. Filar mostu przez Haarlem w New-Yorku zbudowany na kesonie (Nicolay).

robót podwodnych. Drzewo na budulec ciąć należy w zimie. Wytrzymałość drzewa zależna jest w znacznej mierze od części, z której kawałek jest wyrżnięty, od czasu cięcia drzewa, od warunków, w których drzewo wzrastało, a głównie od klimatu z którego pochodzi.

Średnio przyjąć można: ciągnienie

ciśnienie w kierunku wpoprzek włókien

jodła

świerk

sosna

modrzew

550

000

700

700

300

280

300

320

40

40

40

P=powierzchnia przekroju, S=siła, działająca w kierunku osi pręta, ł=natężenie dopuszczalne na ciśnienie 1 = długość wolna pręta, I = moment bezwładności powierzchni przekroju. — Konstrukcya. Część M-u, po której odbywa się ruch, nazywamy pomostem. Pomost dzieli się na pomost właściwy i na pokrycie pomostowe. Na właściwy pomost przy M-ch drewnianych używa się dyli na lub ściel, warstwa dyli, leżąca albo na belkach głównych, albo na poprzecznicach, albo wkońcu na pod-łużnicach. Grubość dyliny d’ określa się

40

FT cr

960

400

120

z wzoru d =

3aP

-f- 3 cm., gdzie a = od-

1000

400

120

Wytrzymałość drzewa znacznie się zwiększy po wysuszeniu przy wentylacyi należytej. — Części rdzenne dają 2 — 3 razy mniejszą wytrzymałość od drzewa bocznego.

Wytrzymałość na

zginanie i na ściskanie

równolegle prostopadle do włókien

jodła

świerk

sosna

modrzew

410

60

210 240 210 250 270 300

Natężenie dopuszczalne przyjmuje się przy obliczaniu znacznie mniejszym od współczynnika wytrzymałości; możemy je ująć w tablicę następującą:

430

440

540

65

60

70

ległość w świetle belek podpierających dylinę, P = obciążenie, ł=natężenie dopuszczalne, b = szerokości dyliny. Przy warstwie podwójnej dyli:

. Pokrycie pomostowe może być z desek; często używana bywa żwirówka, lub bruk kamienny i drewniany. Przy budowie M-ów drewnianych pod kolej żel. szyny układamy nie bezpośrednio na belkach głównych mostowych, lecz na podkładach. Wysokość podkładów poprzecznych określa się z wzoru

d Y 2 d -“2“

cr P-

600

700

Rodzaj M-u

75

80

li = 0,29

— -J- 3 cm., gdzie P = obciążenie, a = odstęp szyny od punktu podparcia podkładu, b = szerokość podkładu. — Belki główne. Najprostsze M-y drewniane, mian.

Natężenia dopuszczalne w klg./cm.²

na

ciągnie-

j na ściskanie ! w kierun- prostopa-

na ścinanie

na

me

ku

die

do włókien

zginanie

w kierun- prosto-ku padle

do włókien

Dla pieszych

85—90

75—80

15-46

80 — 85

8—9

26-29

Drożne

85-90

75 — 80

14—42

80—85

25-28

Kolei żel. dru-gorzędu.

85 — 90

75 — 80

12-36

75—80

22—26

Kolei żel. głównych

80—90

70-75

10—30

75—80

20—25

Wszystkie dane dotyczą belek głównych; dla części zaś M-ów narażonych bezpośrednio wstrząśuienia, przyjmujemy nieco niższe natężenia dopuszczalne. Co się tycze wytrzymałości na wyboczenie, to dla prętów M-ów drewnianych używamy wzoru doświadczalnego Rankina.

na

P - f ( 1 + a CI»)

, gdzie

leżajowe, mają belki główne złożone z bali pojedynczych, obok siebie położonych. Odstęp wolny między belkami przy M-ach drożnych dajemy od 0,8 mtr. do 1 mtr., przy M-ach kolei żel. odstęp zależy od ilości belek. Zawsze tak powinno się je rozstawiać, żeby były obciążone równo.—Belki główne opieramy na przyczółkach drewnianych, lub murowanych. W wypadku drugim kładziemy wpoprzek M-u, a wzdłuż przyczółka łatę, wiążącą i podtrzymująca belki

główne. —Obliczenie belek jest niezmiernie proste według wzoru ł I = Me, stąd

Uh

li

gdzie n=-r;

albo h

-K

6M

ł b‘

Przy M-ach leżajowych,

wzmocnionych, koustrukcya nieco się zmienia. Używamy wówczas albo siodełek t. j. beleczek krótkich na oporach pod belkami głównemi, albo zastrzałów. Jedna i druga konstrukcya pozwala na znaczne zwiększenie rozpiętości M-u.—Wzmocnienie może być osiągnięte i w sposób inny, mianowicie przez użycie wieszara żelaznego z obu stron belki z żelaza płaskiego albo okrągłego. Ścięgna wieszara w środku M-u są połączone sworzniem, przechodzącym pod belką, drugie ich końce, zakończone śrubą, opierają się zapomocą płyty żelaznej o koniec belki. Nakoniec wzmocnienia możemy otrzymać zapomocą belek rozpartych, czyli t. z w. belek Lavesa. Są one jednak za mało sztywne i po za tern niewygodne z przyczyny krzywizny belki górnej, a przeto prawie zupełnie obecnie nieużywane. — Przy rozpiętościach większych używane bywają dźwigary złożone. Jeżeli parę bali o przekroju belki głównej położymy jeden na drugim, będą wytrzymywały tylokrotnie większy ciężar od jednego bała, ile bali położono jeden na drugim. Wytrzymałość M-u znakomicie jednak wzrośnie, jeżeli bale połączymy ze sobą w ten sposób, że każdy, uginając się, będzie się starał uginać dwa bale, z których jeden nad nim, drugi pod nim się znajduje.

Wówczas we wzorze h

•V

gdzie n =

możemy zmniejszyć b, ponieważ f 6Mh

6Mh

h³= -—— ; h² —

o-; g

i a, Widok

jeżeli n. p. weźmiemy 3 bale leżące na sobie

6M

bez połączenia, wówczas b = ——; jeżeli jednak będą miały połączenie, wówczas h = 3h;

widzimy więc że b₂ = -^, czyli przy

O

tej samej wysokości można szerokość bali trzy razy zmniejszyć. Dla połączenia bali w tym celu, by się razem wyginały używa się albo 1) zazębienia, lub 2) klinowania, albo nakouiec 3) połączenia klockami. Wykonanie dźwigarów zazębionych musi być bardzo dokłade, ponieważ, o ile zęby nie są dobrze dostosowane, siły ściskania działają na ilość niewielką zębów, a wówczas zamiast wzmocnienia możemy otrzymać przeciwnie, osłabienie. Nawet w razie jak najdokładniejszego wykonania, mogą przy zsy-chaniu się powstać szpary, wówczas zakładamy je blaszkami cienkiemi w odpowiedniej ilości, zależnie od wielkości szpary. Przy dźwigarach klinowych, do klinów używamy drzewa dębowego, wogóle jak najtwardszego, przytem dobrze jest nieco oddalić od siebie belki główne. Dźwigary klockowe powstają przez jeszcze większe oddalenie belek głównych od siebie i przez wstawianie pomiędzy belkami klocków poprzecznych albo podłużnych. Belki dźwigarów klockowych łączymy poprzez każdy klocek śrubami, albo opaskami ściągającemi. Dźwigary klockowe są korzystniejsze od dwuch pierwszych systemów, chociaż niektórzy, nawet poważni konstruktorzy (Bock, Skibiński) przemawiają za klinowanemi i zazębionemi. Dobrze zaprojektowanym M-m drewnianym, na którym widoczne są typowe konstrukcye drewniane jest wyobrażony na fig. 54.—Filary drewniane w najprostszym swym wyglądzie są szeregiem pali połączonych oczepera, czyli belką poziomą. Filar taki nazywa się j a r z m e m, przytem jarzmem pojedyńczem, albo prostem. Jeżeli stawiamy nie jeden lecz dwa lub trzy rzędy pali, jarzmo jest podwójne, potrójne i t. d. Pale można wbijać pionowo jedynie przy mostach drożnych, należy zaś wbijać je skośnie przy mostach pod kolej żel., a to ze względu na wstrząśnienia I silne, boczne. Jarzma zazwyczaj złożone są

/ó Przekrój podiuxnj

bo — —

6M

ł9h²

. ; -4^

>'T~\ i

ïfr*

S-oc

• li-oo

Jp

âÇrâi

Fig. 54. Most drewniany kolei zel. Poznań-Krzyż (podi Thulliego).

r-1

i :10d_

na

ne.

2600 klg/cm.² Beton 300 1500

Klinkier 200

Cegła

na cement 120 Cegła

na wapnie 80

z dwuch piętr: dolnego i górnego, ze względu warunki różne, w których pracują części pali, górne i dolne, mianowicie: część dolna jest pod wodą, gdy górna, a właściwie średnia część, to pod wodą to nad nią, przez co jest narażona na gnicie. Z tych względów pale filarów drewnianych robimy sztukowane: część dolną kończymy na poziomie mniej lub więcej 60 ctm. niżej od poziomu wód nizkich. Części górne, w razie przegnicia w kawałkach swych dolnych, możemy wtedy zamienić nie ruszając dolnych. Jeszcze lepiej pal filara drewnianego złożyć z 3-ch części i tylko środkową zmieniać na nową w razie zużycia starej. Przed filarami należy umieścić przeciwko parciu lodów izbice, złożone z kilku pali, ściągniętych obręczami żelaznemi; niektóre z tych pali mogą być wbite skośnie dla oporu lepszego; pale najbardziej na napór kry narażone należy obić blachą. — Literatura: Thullie „Mosty drewniane“. Lwów, „Mosty kolei Otisa na Cats Kill“ („Engineering“ 1894, str. 476). Most tymczasowy Morand i Lafayette w Lugdunie („Annales des ponts et chaussées“ 1893,26), Thullie—„Zur Berechnung der Holzträger“ („Wo-chenschr. der öster. Ing. u. Arch.-Ver.“ 1891, str. 20), Förster—„Wooden trestle bridges“ („Railv. Graz.“ 1890, str. 28). — M-y kamienne belkowe obecnie nie są wcale używane, wobec czego rozpatrzymy jedynie M-y kamienne, sklepione. Do budowy nadają się jedynie gatunki kamienia zdolne wytrzymać nietylko ciśnienie, lecz i warunki atmosferyczne (mróz, skwary, niepogody), a pozatem, gatunki tanie, dobrze , nadające się do obróbki we wszystkich kierunkach. Używane są kamienie naturalne i sztucz-Naturalne wyłamujemy ze skały lub z kamieni moreny lodowcowej, rozsianych po całej Europie i dosięgających często wymiarów bardzo znacznych. Kamień ze skały daje kolor równy i ziarno jednolite t. j. układ stosunkowy części składowych. Bardzo dobre są gatunki nestępujące: granit, syenit, bazalt, dyoryt, gab-bro, lecz wszystkie te gatunki są trudne do obróbki, z przyczyny swej twardości; znacznie miększym, lubo również dobrym materyałem są wapniaki twarde, a nieco już gorszym—piaskowiec. U nas doskonały jest piaskowiec wąchocki, czerwouy i biały, kamienie bardzo twarde, a jednocześnie pozwalające na obróbkę piękną. Nie może być jednak mowy o tem, by n. p. iźbice filarów licować piaskowcem. Można go używać jedynie wyżej poziomu kry lodowej. Z kamieni sztucznych najlepszy jest blok betonowy przy należytym stosunku części składowych betonu, t. j. piasku, cementu i żwiru lub szabru, przy dostatecznie obfitym dodaniu wody, przy dobrem ubijaniu i przy ciągłem polewaniu podczas twardnienia betonu. Dobrym materyałem jest pięknie wypalona cegła. Materyały możemy ze sobą mieszać, dając mocniejsze zzewnątrz, słabsze wewnątrz. Wewnętrzne musimy wówczas dawać albo na zaprawie cementowej, albo na

cementowapiennej. gdyż inaczej blok wewnętrzny, szczególnie przy grubości znaczniejszej, będzie rozsadzać licówkę. Wogóle czynnikiem niezmiernie ważnym, o ile chodzi o wytrzymałość budowy, jest związanie należyte kamieni na spoinach. — Wytrzymałość kamieni naturalnych, wyżej wymienionych, da się wyrazić zapomocą tablicy nast.:

Granit

Gnejs

Wapniaki 800

Piaskowce 600

Zaprawa cementowa przy jednej części cementu na 2 do 2l/a części piasku wytrzymuje do 300 klg./cm.², jakkolwiek w spoinach przy grubości niewielkiej znacznie więcej. Rzadko tylko kamienie układa się bez zaprawy w spoinach, wówczas, jak najstaranniej się je przyciosuje kliniasto, by siły działające zzewnątrz na M. miały możność przez jak największą ilość punktów oddać swe natężenie wezgłowiom i oporom.— Teorya M-ów sklepionych. Pierwszą tęo-ryę postawił de la Haye w r. 1712, rozwinął ją Eytelwein w r. 1808. De la Haye do obliczenia dzieli w myśli łuk na trzy części, t. j. na środkową i dwie węzgłowne w ten sposób, że dwie spoiny między temi trzema częściami znajdują się w odległościach równych jak od wezgłowi, tak i od zwornika. Po za tem de la Haye robi przypuszczenie, że na spoinach tych nie ma tarcia, czyli że kamienie mogą się ślizgać swobodnie jeden po drugim. W ten sposób obliczamy przekrój tylko łuku w zworniku i na spoinach. Eytelwein rozdzielił łuk na większą ilość części, co umożliwiło obliczenie większej ilości przecięć łuku.—Druga teorya, Cou-lomba, ogłoszona w r. 1773, polega na przypuszczeniu, że kamienie mają skłouność nietylko ślizgać się jeden po drugim lecz mogą mieć i obrót naokoło krawędzi jako osi. Badania przedsięwzięte na wielką skalę przez Boistorda w r. 1808 potwierdziły tę część teoryi, która przypuszcza obrót części łuku pod wpływem obciążenia wokół krawędzi (pionowej do płaszczyzny łuku, i najbardziej ściskanej).—Dalszy rozwój teorya zawdzięcza Andoyemu, Lamému, Clapeyronowi, Navierowi, nakoniec w r. 1835 Ponceletowi. —Teoryę trzecią postawił Gerstner w r. 1831, opierając się na przypuszczeniu, że równowaga w sklepieniu przedstawia się zupełnie tak samo jak przy obciążeniu równomier-nem z obu stron zamocowanego łańcucha, z tą różnicą, że wszystkie siły, a więc i siły odporu mają kierunek wręcz przeciwny. Ponieważ wskutek tego, zamiast rozciągania (jak to się dzieje w linii łańcuchowej) otrzymujemy napo-ry w sklepieniu, linia sił została nazwaną linią naporową, a teorya —teoryą linii naporowej. Teorya ta otrzymała palmę pierw-

szeństwa. Rozwinęli ją Bauernfeind, Schwedler, Heinzerling, wkońcu Wittman.—Wspomnieć należy i o przystosowywanych do M-ów sklepionych teoryi sprężystości, czem zajęli się Winkler (18(57), Miiller-Breslau (1886), Landsberg („Beitrag zur Theorie der Gewölbe-Brücken“ 1901). Teorya ta wykazała, że wyniki praktyczne, zbudowane na teoryi linii naporowej, tym są dokładniejsze i bliższe prawdy, im bardziej linia naporowa zbliża się do średniej osi geometrycznej sklepienia. Wtedy również możemy najoszczędniej wybudować sklepienie, żeby jednak nadać taką formę sklepieniu, należy przeprowadzić obliczenia kilkakrotnie, i powoli można dojść do wyników pomyślnych. Wymiar w zworniku możemy w przybliżeniu, dla zdobycia pewnego punktu wyjścia po szeregu prób, obliczyć według wzorów empirycznych Schwarza

z = n-l

I Z = c—{—e—j-

fcSl'C

gdzie c = grubość sklepienia w

21 000

i z = n-|

z których pierwszego

7 000 k’

wzoru należy użyć w tych razach, kiedy -^>3;

drugiego zaś, kiedy— < 3; we wzorach powyższych

z.=grubość zwornika w mtr., n=stała empiryczna, która dla mostów sklepionych równa się 0,2 mtr., Q = waga połowy sklepienia łącznie z budową nad sklepieniem i z częścią przejazdową (w klg./na 1 mtr ²); k = obciążenie dopuszczone materyału sklepienia (w klg./cm.²). Jeszcze inne są wzory Heinzerlinga, również empiryczne. Daleko cenniejsze są wzory Tolkmitta, otrzymane drogą rozumowania ścisłego i poparte szeregiem doświadczeń. Nie podajemy ich jednak, odsyłając do źródła (Tolkmitt— -Leitfaden für das Entwerfen und die Berechnung gewölbter Brücken“ Berlin 1902). Do

określenia rozporu możemy użyć wzoru l²

H = 0,15—

pienia w świetle w mt, f= strzałka;

f

(Z —I—7-77), gdzie 1 = długość skle-

10

zworniku, e = grubość do górnego kanta części przejazdowej nad zwornikiem, p = obciążenie ruchome mostu (e i p=odniesione do ciężkości właściwej materyału, z którego zbudowane jest sklepienie). Wzór dokładniejszy, uzasadniony teoretycznie daje również Tol-kmitt. — Sklepienie mostowe można również obliczyć graficznie, za pomocą wyrysowania jego linii naporowej.—Forma sklepień zazwyczaj bywa symetryczna, wezgłowia na jednym poziomie; niesymetrycznie zaś robią się tam jedynie, gdzie tego wymaga albo spadek znaczny przekroju podłużnego M-u, albo warunki bardzo odmienne, w jakich się znajdują obie opory sklepienia mostowego. Wysokość węzgło-wi zależna jest od poziomu wód (o ile M. jest przerzucony nad wodą bieżącą), mianowicie: nie można budować ich niżej poziomu wysokich wód, żeby nie zwężać koryta, rzeki którego prąd przy wodzie wysokiej zazwyczaj bywa najszybszy. Jeżeli jednak zmuszeni jesteśmy ze względu na rozpiętość i poziom ulicy, czy drogi żelaznej, opuścić się niżej, wówczas opory budujemy tak, jak to wskazano na rys. 55.—Filarom, a właściwie ich izbicom, rozbijającym krę, nadaje się formę trójkąta równobocznego, z kątami zaokrąglonemu Przy wiaduktach, gdzie przez dolinę wody nie przepływają wcale, lub też jest ich bardzo mało, nie budujemy iźbic, filar przeto jest zupełnie symetryczny w stosunku do osi podłużnej wiaduktu. Przy przejściu przez doliny wysokie dawniej używano wiaduktów kilkapiętrowych. Obecnie też zwracać się można do konstrukcyi podobnego rodzaju, jednak tylko w tym wypadku, kiedy przez każde piętro ma się odbywać ruch pieszy, kołowy, czy też kolei żel.—K onstruk-cya sklepień. Spoiny między kamieniami winny być przeprowadzone pionowo do osi średniej sklepienia, lub też do zarysu wewnętrznego. Kamienie powinny się tak z sobą wiązać, aby spoiny rzędów sąsiednich nie stykały się

Tam

■€-\

a'.

- fj

a"\

->-v

'i.

Fig 55. Konstrukcya sklepienia opuszczonego wezgłowiem niżej poziomu kry

lodowej (Landsberg),

III

z sobą. Konstrukcya jest o-czywiście zależna od rodzaju kamieni, z których sklepienie budujemy: 1) z kamieni ciosowych, ściśle według rysunku wykonanych, otrzymujemy kliny, których spoiny odpowiadają wymogom teoretycznym. Pilnować jedynie należy, aby dla należytego wiązania, wysokość kamienia była mniej lub więcej równa jego głębokości, o ile zaś sklepienia mamy złożone z wozówek i główek, — główki mają być głębokie półtora raza tak, niż wysokie. 2) Z kamienia tomowego należy tak sklepić, aby powierzchnię najrówniejszą dawać z lica, zaklinowując o ile można najszczelniej kamieniami mniejszymi niedostosowania kamieni większych.

ważny jest warunek sumiennego zalania spoin między kamieniami

----5

‘l

■ -i

=¥

v!

to

■i

i-

te

■j:

te

!lj

.i

-i i

ffiîÈÉfê/Ét

II

_o cn

31!

'li

l5

<Cu

r Eg|§i a

Dla wytrzymałości

*? *

i    i

i    s

ï fiwrarmnŁa rn m

nawet

większymi i mniejszymi zaprawą zupełnie rzadką, aby mogła się dostać do najmniejszych miejsc pustych.—Przykładem pięknym M-u zbudowanego z kamienia łomowego jest M.

o roz-

i*

III

za-

Almy przez Sekwanę w Paryżu, składający się z 3-cli przęseł: środkowego piętości 43 mtr. i dwuch bocznych po 38,5 mtr. w świetle. 3) Bardzo często sklepienia robi się z cegły, wówczas kanty zewnętrzne zwykle licujemy piaskowcem, a bliżej wody lub w wodzie granitem. Wezgłowia chowujemy z kamienia naturalnego, twardego, jako

na

wytrzymalszego na parcie lodów, lub na ude- można używać i stropów płaskich żelazobetono-rzenia przypadkowe statków, kotwic, tratew wych (fig. 56 ). Jeżeli pomiędzy ściankami podłu-itp. —Na sklepieniu tak zbudowanem stawia się żnemi, bocznemi znajduje się balast piaskowy, na-ścianki boczne pionowe, równoległe do osi mo- leży postarać się o zupełne odwodnienie. - Fi 1 a-stu. Miejsce pomiędzy iklepieniem, a ścianka- r y M-ów kamiennych stawią się zupełnie pionowo mi bocznemi zasypujemy najlepiej piaskiem, z obu stron filara, o ile rozpór poziomy którym układamy warstwę betonu, około jest z obu stron jednakowy; z tem wyliczeniem, 15    20 cm. pod bruk. Zamiast ścianek piono- żeby ogólna siła pionowa należycie oddawała

wych można ustawić słupki i przerzucić przez się na grunt. Przyczółki, które otrzymują parnie sklepienia, wówczas balast piaskowy jest cie jednostronne, są od filarów grubsze; przy prawie zupełnie zbyteczny. Można użyć jeszcze wiaduktach, gdzie niema parcia wody, stosu-innej konstrukcyi, mianowicie na sklepieniach nek grubości do światła łuku równa się ¹/₁₀ do stawia się ścianki poprzeczne do poziomu nie- ¹/₈, w przyczółkach mostowych ¹/₈ do a/₇. Przy-co wyższego od poziomu zwornika i łączy się czółki budujemy z rozszerzeniem ku dołowi, je sklepionkaini małemi; zamiast sklepionek Zgrubienie jest tem znaczniejsze, im bardziej

sklepienie jest płaskie, ponieważ w tym razie zwiększa się rozpór. — Literatura: Tolkmitt „Leitfaden für das Entwerfen und die Berechnung gewölbter Brücken“ (Berlin 1902); v. Weyrauch ,,Die elastischen Bogenträger“ (1897); „Ermittelung der Spannungen in Steinbrücken nach der Elastizitästheorie nach Vorträgen von Mehrtens“ (Drezno 1901); „Der Betonbau, seine Anwendung und Theorie“—Mörsch (Wiedeń 1902).—Mosty żelazne. Częściami składo-wemi budowy górnej M-u żelaznego są dźwigary i część przejazdowa. Dźwigary M-u żelaznego mogą być belkowe (fig. 57), lub łukowe (fig. 59 i 60), w M-ach wiszących (fig. 61) dźwigara właściwego niema, częścią takich M-ów jest lina łańcuchowa, podtrzymująca zapo-mocą wieszaków część przejazdową. Jeżeli M. ma być pod kolej jednotorową, daje się dwa dźwigary. Przy dwuch torach najlepiej 4,—jakkolwiek można użyć i trzy, tak je rozstawiając, żeby ciśnienie na wszystkie było jednakowe, co jednak całkowicie wykonać można jedynie przy mostach z jazdą po górze. Liczba dźwigarów może być bardzo znaczna (w Warszawskim nowym M-cie miejskim jest ich siedm).- W M-ach belkowych jedną z opór robimy stałą, a drugą ruchomą (fig. 6), żeby przy rozszerzeniu i kurczeniu się części M-u pod wpły-

mmmm

.. r

jez+J

-U

?!

Fig. 57. Most Aleksandryjski (Kierbedzia) w Warszawie, widoK z boku ku Pradze (z fotogr.).

MON»

*»*f

K^YKI

Jk

1#

■ J vL Jivy \ mbs

ip:

:a>-v—; Y-- ^**

!f

S®

#B

;;

:: " t*rtir

É¥æ

II

kifcffi

ffl

58. Most Aleksandryjski (Kierbedzia) w

wem ciepła i zimna, nie wyWoływać naprężeń, które to powinniśmy o ile tylko można zmniejszyć w celu zrobienia M-u jaknajlżejszym, a więc i jaknajtańszym. W M-ach łukowych, opory są nieruchome (fig. 59 i 60), z wyjątkiem łuku ze ściągiem, którego oporę robi się ru- ¹ ne ugięcia sprężyste (fig. 61). Dźwigary robią chomą — W M-ach łańcuchowych opory są ¹ się albo z blachy całej (blachowniee) albo

nieruchome, część ich dolna czyli przejazdowa może być usztywniona lub nieusztywniona; tej kostrukcyi używa się jednak jedynie przy rozpiętościach bardzo niewielkich M. wiszący nieusztywniony daje bardzo znacz-

ponieważ

\\

NI

-W

Fig 59. Nowy most w Warszawie.

w*

Ban

ri&aa«1

. .. ■ .. -

te i

Fig. 60. Most paryski Pont-des-Arts.

jt:

]||g|ggig|pp

N,- - y/ -iSr ‘V //■- a '—/ąą

’I ’"'    JWl

i.j

Fig. 61. Most wiszący przez Argou pod Langenargeu (Bernhard).

ÖÜ

Wiel. Eao. Powsz. Jlustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 377».

i/

rozpiętości,

/ 12

przy wjeżdżaniu pociągu na M. 2) wiązania poprzeczne, które łączą dźwigary pomiędzy sobą na sztywno. Przeciwdziałają one siłom poprzecznym do osi dźwigara, to jest sile wiatru i sile uderzeń bocznych od pociągu pędzącego i obijającego się o szyny. Dzielą się one na wiązania poziome i pionowe. Poziome przeciwdziałają sile wiatru, pionowe zaś uderzeniom od chybotaniä się pociągu. Są to krzyże z kątówek złożone: w blachownicach z jazdą po dole pojedyńcze, a podwójne w M-ach z jazdą po górze.— Dźwigary kratowe czyli kratownice. Jeżeli blachownicę rozkroimy wzdłuż płaszczyzną poziomą, oddaliwszy od siebie oba pasy z połową środnika, przedłużywszy kątowniki usztywniające tak, żeby należycie łączyły obie rozkrajane części, i w każdym polu prostokątnym pomiędzy pasami i słupkami (cz. stojcami), damy skos, otrzymamy wówczas kratowie najprostsze, płaskie. Używamy ich tam, gdzie rozpiętość znaczna dźwiga-

ażurowe. Pierwsze mają zastosowanie przy roz-piętościach niewielkich (do 22 m.), i to przy 20, 22 metr. w świetle należy im nadać kszatlt wzmocniony pośrodku. Wysokość blachownicy w środku równa się od a/s do dla M-ów pod kolej żel. jednak lepiej jest brać stosunek mniejszy, czyli wysokość większą. Przekrój blachownicy składa się ze środnika (ścianki pionowej od 8 do 14 mm. grubej), z dwuch kątowników u góry [w pasie górnym), z dwuch u dołu (w pasie dolnym) i z jednej do trzech taśm na górze i takiej samej ilości na dole. Jedną parę taśm nanitowuje się przez całą długość dźwigara, drugą i trzecią dajemy krótsze, tam jedynie gdzie tego wymaga moment gnący, coraz zwiększający się ku środkowi. Największy moment gnący, obliczamy przy najmniej sprzyjającem rozłożeniu ciężarów ruchomych na M-e, by mieć zapewnione bezpieczeństwo jak największe. Jeżeli środnik blachownicy nie jest wyższy po nad 1 metr, wówczas przez całą długość M-u dajemy jedną blachę, ponieważ w tym razie długość ze względu na wysokość nie jest większa od 7-8 metr. Jeżeli jednak środnik jest wyższy, składa go się z kilku części i w stykach łączy nakładkami. Ilość nitów w nakładkach oblicza się według siły ściskającej, która w przekroju właściwym przypada na środnik. Kątowniki dźwigara przy długości nie większej ponad 10 metr, też dają się każdy z jednej sztuki; przy M-ach dłuższych kątowniki łączy się również nakładkami—kątownikami. Po za terni częściami głównemi blachownicy mamy i drugorzędne. Są to: 1) kątowniki dla usztywnienia dźwigara—kątowniki pionowe, które dajemy, a) na oporach, po 4 nad każdą oporą, i b) pomiędzy oporowymi, mniej lub więcej co 2 mtr. jeden od drugiego; w pierwszym zaś i ostatnim utworzonym w ten sposób polu da-jemy jeszcze kątowniki skośne, aby przeciwdziałać uderzeniom

ra mostowego wymaga wysokości znacznej belki, co możemy osiągnąć jedynie przez oddalenie materyału od osi obojętnej. To znów z kolei prowadzi do celu ostatecznego i najoszczędniejszego zużycia materyału. — Miejsce, w którem spotyka się kilka części kratowia czyli prętów — nazywa się węzłem. Więcej ponad 5 prętów w węźle spotykać się nie powinno. Po większego części systemy dźwigarów kratowych, używanych w praktyce budowlanej, można statycznie wyznaczyć, t. j., że przy pomocy jedynie statyki budowlanej można je obliczyć. — Inne systemy, n. p. łuk dwuprzegubowy, belki ciągłe, wieloprzęsłowe czyli wielooporowe, obliczamy udając się do zasad teoryi sprężystości — Żeby obliczyć siły, działające w prętach kratowia, dzielimy wszystkie siły zewnętrzne na dwie grupy: 1) siły stałe: waga własna M-u i waga części przejazdowej, i 2) siły ruchome t. j. ciężary przesuwające się po M-cie lub wiatr. Pierwsze wywołają naprężenia stałe w częściach M-u, drugie—zmienne. Żeby określić pierwsze, budujemy wielokąty sił i sznurowy, t. j. posługujemy się systemem Cremona wykreślnym, albo też analitycznie, momentami statyczne-mi, sposobem Rittera. Co się tyczy sił zmiennych, działających w kratowiu, to najdokładniej możemy je obliczyć analitycznie; wzory jednak do ich obliczenia są niezmiernie złożone. Sposobem prostszym jest zbudowanie dla każdego pręta linii wpływu, znalezienie takiego rozłożenia sił zewnętrznych, zmiennych, by pręt rozpatrywany otrzymał maximum ściskania, czy też rozciągania, i obliczenie graficzne za pomocą tejże linii wpływu siły największej, działającej w pręcie. Obliczenie, ja-kośmy to już wyżej powiedzieli, analityczne jest dokładniejsze, ponieważ jednak w porównaniu do przekrojów teoretycznych prętów zazwyczaj dorzucamy zapas znaczny wytrzymałości, więc można z dobrym skutkiem używać metody graficznej, jako dającej różnice nie większe po nad b%, a za to daleko szybszej. Po obliczeniu sił działających, należy obliczyć powierzchnię przekroju pręta. Najprostsze jest obliczenie części rozciąganych. Wszystkie siły działające dodajemy, dorzucamy jeszcze połowę siły działania wiatru, o ile rozpatrywany pręt należy do pasa górnego albo do dolnego, i sumę dzielimy na naprężenie dozwolone. Wówczas otrzymujemy powierzchnię rzeczywistą przekroju pręta t. j. powierzchnię, którą powinien posiadać pręt po odtrąceniu dziur na nity. O ile pręt jest ściskany, to należy go sprawdzić na wyboczenie, ponieważ jest to wypadek niebezpieczniejszy. W warunkach najgorszych znajdują się pręty podlegające wpływom zmieu-nym; to ściskaniu to rozciąganiu. — Naprężenia dozwolone na rozciąganie, ściskanie, gięcie, ścięcie i wyboczenie zależne są nietylko od rodzaju materyału, lecz i od położenia pręta, który obliczamy. N. p. w pierwszym skosie, lub w pierwszym słupku, lub ramie, znajdujących się przy wjeździe na M. naprężenie dozwolone bierzemy znacznie mniejsze niż w innych. Na ogół dla M-ów możemy przyjąć dane następujące: dla żelaza zlewnego w M-ach do rozpiętości do 20 mtr. na ciągnienie 650—700 klg./cm.² w M-ach do 40 mtr. rozpiętości 750 klg./l cm.². W M-ach dłuższych do 800 klg./cm.² W krzyżownicach poprzecznych, pionowych i poziomych 900 klg./cm.2 Po obliczeniu płaszczyzn przecięcia dla każdego pręta dźwigara mostowego, należy tak skonstruować przecięcia, by wytrzymywały również wygięcia czy też wyboczenia, t. j. należy je zrobić o ile można równie wytrzymałemi jak względem osi bezwładności (inertu) pionowej, tak i względem poziomej. Rozmaite wzory przecięć (profilów) pasa górnego, dolnego, słupków i skosów pokazane są na fig. 62. Zaleca się 1903); Vianelo „Der Eisenbau“ (1905); Scha-per; „Eiserne Brücken“ (1908); Bernhard „Eiserne Brücken“ (1911).— Mosty ruchome dzielą się na: 1) nasuwane, 2) podnoszone, 3) zwodzone, 4) obrotowe i 5) pontonowe czyli łyż-wowe. — M. nasuwane winny być tak zbudowane, by część, która pozostaje na brzegu lub na przęśle sąsiednim i utrzymuje w równowadze część nasuwaną, była dostatecznie ciężka. Konstrukcya ta zmierza do zużycia całej masy zupełnie zbytecznego materyału, potrzebnego jedynie jako balast dla zrównoważenia kon-strukcyi mostowej, właściwej nasuwanej. — M. podnoszone wówczas mogą być zalecane, jeżeli wysokość statków przepuszczanych przez przęsło ruchome nie ma być bardzo znaczna, lub też jeżeli przęsło ruchome znajduje się między dwiema wieżami przęseł M-u wiszą-

J|L

-l_J

"" m

(_n

CO

rf

.V]

co

IL J

CT>

I—II__II!

c\j

JL

JT

JL

JL

l=I£_

i⁻1

iri

CO

.-J

I____L--

ob

_

rnr

1__I__III

i ii it

r—ni

lüg. 62. Przecięcia różnych słupków i skosów.

tak dobrać przekroje pasa dolnego i górnego, żeby środki ciężkości przecięcia w polach rozmaitych były równoodległe do taśmy pierwszej. W ten sposób dwa pręty pasa dolnego lub też górnego, spotykające się w węźle nie wywołują momentów dodatkowych. Osie skosów i stoj-ców (słupków) powinny też przecinać się na osiach ciężkości pasa dolnego lub górnego, by zbiór sił, działających w węźle odpowiadał założeniom teoretycznem, przypuszczonem przy obliczeniu M-u. Połączenia wzajemne między sobą pasów, stojców i skosów, wybór tego lub innego przecięcia, rozstawienie takie lub inne materyału, jest zależne całkowicie od praktyki i pomysłowości inżyniera projektującego,który nadaje lekkość żądaną, a więc taniość i wygląd estetyczny M-u.—Literatura: Mehrtens „Vorlesungen Uber Statik der Baukonstruktionen“ (Lipsk cego. W innych razach dla M-u podnoszonego należy z obu stron budować wieże wysokie, co ujemnie wpływa na koszt budowli. — M. zwodzone bywają jednostronne i dwustronne. Pierwsze buduje się wówczas, kiedy cały most ma być odmykany z jednego brzegu, używane były przeważnie w twierdzach, do komunikacyi poprzez rowy czyli fosy forteczne. Obecnie zalecić je można w tych razach, kiedy natura gruntu z jednej strony rzeki pozwala na pobudowanie maszyn ciężkich do dźwigania, gdy tymczasem druga strona rzeki nie daje fundamentu należytego. Przeważnie M-y zwodzą się z obu stron rzeki, czy też z sąsiednich przęseł mostowych. — M. obrotowe są naj-ekonomiczniejsze, ponieważ obie części, obracające się wokół osi pionowej, służą jako kon-strukcye do ruchu odbywającego się po M-ie.

Wszystkie części przy obrocie pozostają na tym i — M. używany też bywa do wyrobu musztar-samyrn poziomie, a więc siła potrzebna do obrotu jest znacznie mniejsza od siły zużywanej na podnoszenie lub zwodzenie M-u. — M. pontonowe czyli pływające, zwykle łyżwo-wemi zwane, znajdują zastosowanie tam, gdzie warunki materyalne nie pozwalają na pobudowanie M-u stałego, a gdzie ruch zmusza do połączenia mniej lub wiecej stałego obu brzegów rzeki. M. łyżwowe używają się również szecb i we Francyi. wtedy, kiedy trzeba przerzucić z jednej strony rzeki na drugą wielkie masy ludzi czy też ciężarów, i kiedy potrzeba ta w dauern miejscu zjawia się bardzo rzadko, jak to się zdarza przy manewrach wojskowych lub też podczas wojny. O ile M. pływający służy potrzebom stalszym, wówczas należy część jego zrobić oddzielnie by módz w miarę potrzeby przepuszczać statki czy też barki lub tratwy. Pontony (łyżwy) robią się metalowe lub drewniane.

dy (ob.) i do przyrządzania syrupu winnego; na Wschodzie z jagód winnych, niedojrzałych wyciśnięty M., zwany Szirć, posiadający smak owocowy, kwaśny używany bywa jako dodatek do szerbetów (ob.j; dawniej M. taki (zwany „agrestem“ (fr. verjus) bywał uieraz używany u nas w kuchni do przyprawiania potraw mięsnych i rybnych, co też czyniono we Wło-

Dr. J. p.

Moszczański Karol (w Podwołoczyskach [ob w. ternopolskij 1816 — f we Lwowie 4 wrześ 1869) lekarz. Do szkół uczęszczał w Zbarażu i w Przemyślu, po ukończeniu ich przez rok we Lwowie chodził na kurs chirurgii, poczym w r. 1838 udał się do Wiednia i wstąpił do wydziału lekarskiego. W r. 1840 oskarżono go o należenie do towarzystwa politycznego, tajnego i przewieziono do Lwowa, gdzie po czterech latach więzienia został skazany na śmierć lecz ułaskawiony. Odzyskawszy wolność wrócił w r. 1845 do Wiednia w celu do

kończenia nauk lekarskich; w r. nast. gdy bez paszportu wyjechał do Węgier, uwięziono go znowu i przetrzymano w kaźni 8 miesięcy; gdy go wypuszczono ukończył wprawdzie nauki w Wiedniu, ale nie dopuszczono go do składania egzaminów, jako politycznie podejrzanego. Nadszedł tymczasem r. 1848 i w Wiedniu wybuchły rozruchy; gdy w stolicy ogłoszono stan oblężenia M-go uwięziono po raz trzeci, zarzucając- mu wtedy, że dopomógł do ucieczki generałowi Bemowi (ob.) i znów przesiedział 2 miesiące w więzieniu, z którego wypuszczono go, przekonawszy się o niewinności jego. W r. 1849 przeniósł się do Krakowa i tam nakoniec dopuszczono go do egzaminu, poczem uzyskał dyplom doktorski. Wykonawstwem sztuki lekarskiej zajmował się kolejno w Przemyślu, Krośnie, Sanoku i Lwowie; od r. 1852 latem był stale lekarzem zdrojowym w Iwoniczu (ob.) i w znacznej mierze przyczynił się do rozkwitu uzdrowiska tego, w którem pracował latem, zimy zaś spędzał we Lwowie. Oprócz sprawmzdań o zdrojach iwonickich, ogłaszanych od r. 1859 do 1867, nic innego w druku nie wydał. — Por. Kośmińskiego

Dr J. p.

To samo dotyczy konstrukcyi górnej. Przy bardzo zmiennym poziomie wód należy tak zbudować opory M-u na pontonach, żeby je można, jeżeli już nie wszystkie, to przynajmniej brzegowe, podnosić lub opuszczać, a to dla uprzystępnienia łagoduego wjazdu i zjazdu.

J. W-ki.

Podczas zamarzania rzeki i podczas ruszania lodów należy M. taki zebrać i ustawić w miejscu bezpiecznem przy brzegu.

Red.

Mosz {Mosch) herb. W polu niebieskiem 4 gwiazdy sześciopromienne, złote: 1, 2, 1, najwyższa większa od 3-ch pozostałych. Nad tarczą 2 hełmy ukoronowane, a na nich na skrzydle niebieskiem po gwieździe złotej. Labry niebieskie ze złotem. Herb nadany w r. 1855 przez ces. Franciszka Józefa.

Moszcz (łac. Mustum, włos. Mosto, fr. Moût, niem. Most) Przedewszystkiem sok otrzymywany z jagód winnych, chociaż i sok owocowy inny, o ile służy do wyrabiania z niego napitków, także nosi miano M-u. — M. najlepszy wycieka sam z jagód winnych, dojrzałych, trzymanych w naczyniach wysokich, umyślnie na to przeznaczonych, wyciska go zaś ciężar ich własny; jest najsłodszy oraz posiada najwięcej zapachu; z niego otrzymuje się wina najlepsze, albo też miesza go się z M-em

Moszczenica (zwana po ros. Mieźyrjecąje) rzeczka w płn. stronie po w. ihumeńskiego, płynie moczarami lesistemi w kierunku płn. około zaścianka Międzyrzecze, pod którym przyjmuje z 1. str. strugę błotną; dalej przepływa pod wsią Moszczenicą, poza którą wpada do Uszy z pr. jej str. Długość biegu 5 wiorst.

Moszczeńska I z a b e 11 a (I z a), zamężna Rzepecka, publicystka i krzewicielka nowych dróg w dziedzinie pedagogiki u nas (* 23 wrześn. 1864 w Rzeczycy na Kujawach, w W. Ks. Poznańskiem), córka Alfonsa M-g o (ob.). W Warszawie skończyła pensyę p. Sikorskiej, po powrocie zaś na wieś, samokształceniem dopeł-

adz.

pośledniejszym, otrzymywanym dawniej przez „Sł. lek. polskich“ (335). deptanie jagód w kadziach do tego przeznaczonych; dziś sposób ten wstrętny coraz bardziej wychodzi z użycia, zastąpiono go wyciskaniem jagód w tłoczniach do tego wyłącznie zbudowanych, co jest i korzystniejsze, ponieważ zwiększa wydajność jagód. Często wytłoczyny winne (fr. Marc. niem. Trester) bywają polewane wodą, a postawszy nieco, poddawane tłoczniom po raz drugi; M. w ten sposób otrzymany jest najgorszy (niem. Lauer, Leirer z łac. Lora, skąd i nasza „Iura“; franc. Piqueton a. Piquette), z niego też otrzymuje się wino najpośledniejsze i nie trwałe. Przez ki-sienie (fermentatio) M. staje się winem (ob.)

niała wiedzę swoją. Pracę pisarską zaczęła od artykułów w pismach poznańskich i warszawskich, m. inn. w „Kłosach“, o stosunkach poznańskich.

waniu religijuem“ (Warsz. 1908) i t. d. Wiele rzeczy obcych z dziedziny pedagogicznej i nauk społecznych spolszczyła, jak n. p.: „Dusza dziecka“ Sullego, „Pogadanki psychologiczne“ Jamesa, „Stulecie dziecka“ E. Keyowej, „Teo-rya Darwina i demokracya społeczna“ Woltma-na. — M. jest obecuie ^(1911) najwybitniejszą publicystką polską, wypowiadającą zawsze jasno i zrozumiale zdania i myśli swoje językiem jędrnym i poprawnym, a przytem obdarzoną umysłem żywym i wyrobionym oraz posiadającą wykształcenie wcale nie powszednie.

Moszczeński Adam targowiczauin i pa-miętnikarz, herbu Nałęcz; pochodził z rodziny pierwotnie wielkopolskiej, później rozgałęzionej na Kujawy i nawet na Ukrainę. (* w Wielko-polsce w Ostrowie 1742, — f w Ryżawce (pow. humański) 1823), syn Bolesława, łowczego kaliskiego i Maryauny z Bronikowskich, podcza-szanki ostrzeszowskiej. Łowczy, ziemianin starej daty, chował synów na żołnierzy i nie pokazywał ich gościom póki nie przyszli w szeregu i nie sprezentowali broni. Kształcił się Adam u Jezuitów poznańskich z takim skutkiem, że kończąc szkołę, nienawidził serdecznie swych nauczycieli za fanatyzm i bezwzględność. Za namową ojca wstąpił do wojska pruskiego, mianowicie do pułku ks. Ferdynanda Brunświckie-go. Wrócił do kraju, aby się przyłączyć do konfederacyi barskiej, której dążenia przeciw-rossyjskie i przeciwkrólewskie trafiały mu do przekonania. Nie słychać jednak aby odegrał rolę ważniejszą, bądź w walce orężnej, bądź w polityce konfederackiej. Z upadkiem ruchu barskiego osłabły w M-m dawne sympa-tye i antypatye polityczne. Przyjął od Stanisława Augusta klucz szambelański i nosił go przez lat kilkanaście; w tychże czasach został powiernikiem i sługą dozgonnym Szczęsnego Potockiego (oh.); za jego protekcyą przeniósłszy się w Bracławskie, uzyskał chorąstwo Winnickie. Wnet po przyjeździe na Ukrainę doznał nader przychylnego przyjęcia od generała rossyjskiego Rumiancowa, z którym ojciec M-go jeszcze podczas Wojny Siedmioletniej był w stosunku zażyłym. Umiał się spodobać i wodzowi korpusu rossyjskiego na Ukrainie, ks. Repninowi, głośnemu do niedawna ambasadorowi. Życzliwość Rossyan wpływowych przydała się z czasem M-mu. — W początkach Sejmu Czteroletniego, póki król trzymał z Rossyą, szambelau, obrany posłem, nie potrzebował mu się narażać. Szereg atoli przemówień, wygłoszonych w duchu dążeń Szczęsnego, a zwłaszcza obrona jego przed oskarżeniem Suchodolskiego o list poddańczy do Katarzyny II, napisany (10 marca 1789) w chwili gdy sejm zabronił Potockiemu wpuszczać wojsko rossyjskie do granic polskich, — ściągnęły nań najpierw niechęć ogółu, a dalej, gdy król pojednał się z narodem, i niechęć królewską. Wpływ

E. Chw.

W „Kłosach“ również umieściła bezimiennie nowelkę „Z wolnej ręki“ na tle pierwszych zakusów komisyi kolonizacyjnej pruskiej. R. 1890, po śmierci ojca, przeniosła się do Warszawy i tu poświęciła się pracy nauczycielskiej i publicystycznej w pismach postępowych. Była współpracowniczką „Głosu“ za J. K. Potockiego i „Przeglądu Pedagogicznego“ za Wł. Dawida. R. 1894, po wyjściu za mąż za Kazi-mierzaRzepeckiego (ob.), przeniosła się do Poznania wraz z mężem, który objął redak-cyę „Gońca Wielkopolskiego“. Zarówno w tern piśmie, jak i w wychodzącym podówczas w Poznaniu „Przeglądzie Poznańskim“, pisywała wiele artykułów społecznych i politycznych, a jednocześnie pod pseudonimem zasilała „Przegląd Tygodniowy“ w Warszawie korespo-deucyami z Poznania. Rzeczniczka stanowcza sprawy kobiecej, uczestniczyła r. 1896 w kongresie międzynarodowym kobiet w Berlinie, jako delegatka Polek. Próbowała sił swoich i w literaturze dla młodzieży: r. 1897 otrzymała nagrodę na konkursie „Małego Światka“ we Lwowie za powieść „Rocznica“ dla młodzieży. Po przeniesieniu się do Lwowa w r.

1898 była współpracowniczką pism postępowych galicyjskich: „Kurjera Lwowskiego“ i „Słowa Polskiego“ za Szczepanowskiego. Po powrocie do Warszawy r. 1899 wróciła do stosunków dawnych z redakcyami miejscowych pism postępowych. Weszła też do komitetu redakcyjnego „Przeglądu Pedagogicznego“, w którym bardzo wiele prac pomieściła. Wydalona r. 1905 z Królestwa Polskiego, udała się do Galicyi i tam ogłosiła broszurę „Nasza Szkoła w Król. Polskiem“ (Lwów, 1905).

Po otrzymaniu amuestyi, powróciła do Warszawy i pracowała czynnie w organizacyi „Uni- ; wersytetu dla Wszystkich“, a w działalności jego aż do chwili zamknięcia go. Nadto w pracy publicystycznej czynna była w „Prawdzie“, którą w okresie 1. 1908/1909 kierowała, jako sekretarka komitetu redakcyjnego, oraz w „Nowej Gazecie“ i w „Kurjerze Porannym“. W końcu, stała się rzeczniczką t. zw. antysemityzmu postępowego, któremu dała wyraz w licznych artykułach w „Kurjerze Porannym“ oraz w oddzielnej broszurze „Postęp na rozdrożu“ (Warszawa 1911). Jest nadto stałą współpracowniczką „NowychTorów“.—Najpoważniejszą pracą pedagogiczną M-ej jest dzieło „Zasady Wychowania“ (Warsz. 1907).

Z innych prac godne wspomnienia: „Reformy w wychowaniu moralnem“ (Warszawa 1903),

„Co matka swej dorastającej córce powiedzieć powinna?“ (Warsz. 1903), „Jak mówić z dziećmi o rzeczach drażliwych“, „Czego niewierny o naszych synach“ (Warsz. 1904). „Jakie są j u nas stronnictwa i czego chcą“, „O wycłio- j i zasoby pieniężne M-go urosły przez ożenie

Wł. K.

„Wiadomości o sądach starych kasztelańskich, o sądach zwanych wieca i o sądach ziemskich“ (Warszawa 1764) i „Krótkie zebranie geografii naturalnej, politycznej i historycznej ku pożytkowi młodzi szlacheckiej“ (t-że 1776).

Red

E Cli w.

nie się z powinowatą Szczęsnego, wojewodzian-ką podolską, Świejkowską. Został mianowany szefem regimentu imienia Potockich i nadal przesiadywał głównie w Tulczynie, knując razem z Potockim plany opozycyjne. On to zaniósł potem protektorowi do Wiednia listy króla, St. Małachowskiego i kilku Potockich, donoszące o spełnionym przewrocie 3 maja; ogłosił razem z inną kreaturą Szczęsnego, Benedyktem Hulewiczem. „Protestacyę przeciw sukces-syi tronu w Polsce“ (11 paźd. 1791). Był na zjeździe malkontentów w Jassach, gdzia zresztą znalazł powód do skarg na brak zaufania u szefów opozycyi. Wkrótce pogodzony ze Szczęsnym, rozwinął działalność ruchliwą, a dla kraju zgubną; w styczniu r. nast. mącił Bra-cławskie, podpisał suplikę zbiorową malkontentów do carowej; na wiosnę był z innymi w Petersburgu, zrzekł się godności poselskiej; po zawiązaniu konfederacyi targowickiej ruszył znowu w Bracławskie, przedwcześnie jednak wydał zamiar udania się pod opiekę generała rosyjskiego Derfeldeua, i obrany został na marszałka Bracławskiego ledwo przez garstkę hołoty najlichszej (24 maja 1792'. Objął komendę nad Reginentem pieszym. Niezadowolony z powodzenia dotychczasowego, próbował razem z bratem, Franciszkiem, zawiązać konfederacyę prowincyonalną w Środzie (24 sierp. 1792), lecz tu, nie mając poparcia wojska obcego, spisał się jeszcze gorzej. Zyskał tyle, że odtąd Potocki darzył go poufałością zupełną i wyjeżdżając za granicę powierzył mu zarząd wszystkich dóbr. Ostatnie lata spędził M. w swym majątku Ryżawce w powiecie humań-skim. Córka Szczęsnego, Koustancya hr. Raczyńska, zachęciła M-go do spisania wspomnień o rzeczach widzianych lub słyszanych. Jeszcze przed śmiercią oddał hrabinie rękopis, z którego lir. Edward Raczyński ogłosił wyciąg po raz pierwszy w „Tygodniku Literackim“ (1838) i w „Przyjacielu Ludu“ (t. XII i XIII). Całość wydał dopiero w r. 1858 hr. Włodzi-miaż Plater p. n. „Pamiętnik do historyi lat ostatnich panowania Augusta III i pierwszych Stanisława Poniatowskiego“. Wydanie najnowsze, niezupełne, ukazało się w r. 1905 z przedmową H. Mościskiego.—Pamiętnik M-go pełen przesady, niedokładności, ubolewania obłuduego nad wadami, które, jak wiemy skądinąd, miał sam autor, niewielką ma dla historyi wartość i niezasłużoną cieszy się dotąd popularnością.

Moszczeński Marcin (* w woje w. Kra-kowskiem 1731 —f w Warszawie 1798) Pijar. Po wstąpieniu do zgromadzenia pijarskiego pracował w różnych miejscowościach jako nauczyciel i kaznodzieja, m. iu. był też profesorem wymowy i prefektem w Rzeszowie. W r. 1770, opuściwszy zgromadzenie, został księdzem świeckim i zamieszkał w Warszawie. Wydał w przekładzie Lengnicha „Prawo pospolite Królestwa Polskiego“ (Kraków 1761; 2 t.);

Red.

Moszczeński Stanisław (* w wojew. Krakowskiem w końcu połowy pierwszej w. XVIII—f w Lipsku 1790) herbu Nałęcz, uczony numizmatyk, słownikarz i gramatyk. Nauki uniwersyteckie odbył w Krakowie i w Lipsku, gdzie mu w r. 1771 przyznano dyplom magistra filozofii; następnie po napisaniu rozprawy „De re numaria Poloniae ante Wence-slaum et Casimirum Magnum Reges“ (Lipsk 1775) został w uniwersytecie lipskim lektorem języka polskiego. Zasługą jego jest wydanie drugie, przez niego znacznie pomnożone i poprawione, znanego słownika Abrahama Trotza (ob.); nadto napisał rozprawę ,,Strictu-rae in sententiam de Lecho Dobneri“ w cz.

III Jabłonowskiego ,,Lechi et Czechi‘‘ oraz przerobił gramatykę francuską Restanta p. u. ,,Snadna gruntowna obszerna grammatyka francuska dla użytku młodzieży polskiej“ (Gdańsk 1774).

Moszczeński Aleksander Ezechiel, starosta brzesko-kujawski (f 1847 w Wiatro-wie), syn Teodora Wojciecha M-go, generał-adjutanta wojsk litewskich (*    1714), w r.

1792 komisarz apelacyjny graniczny województwa gnieźnieńskiego; na wieść o powstaniu r. 1794 w Warszawie, jeden z pierwszych wsiadł na koń, nienawidził bowiem Prusaków. Kiedy ich gen. Lipski z Czerniejewa z okoliczną szlachtą wypędzał z Gniezna, M-ski bił się z niemi na czele drużyny własnej pod Kcynią. Po przegranej, czarne huzary goniły powstańców aż do Dziewierzewskiej Dębiny. Po odpędzeniu Prusaków z pod Warszawy, podczas wyprawy Dąbrowskiego do Wielkopolski, M, uczestniczył w niej i był czynny przy zdobyciu Bydgoszczy, poczem, jako znający dobrze całą okolicę, wysłany był z podjazdem silnym pod Toruń. Tutaj zaszła Dąbrowskiego wieść o klęsce pod Maciejowicami wraz z rozkazem powrotu do Warszawy. Opuścił przeto Byd-goszczę, a skutkiem tego M. został odcięty i tylko trafem szczęśliwym uniknął zemsty Prusaków. Po wkroczeniu Napoleona r. 1806 do Wielkopolski, M. wyruszył do Gniezna, gdzie zorganizował, powołany przez władze ówczesne, siłę narodową, zbrojną. Po zawarciu pokoju w Tylży, zorganizowany przez siebie oddział wojska oddał do pułku ks. Sułkowskiego, R. 1815 po nowem zajęciu kraju przez Prusaków, M. cofnął się całkiem od spraw publicznych i w wieku podeszłym umarł. Pochowany w Kozielsku.

Moszczeński Wincenty, porucznik napoleoński, uczestnik powstania r. 1848    (* 1789

f 1849), syn Aleksandra Ezechiela (ob.) r. 1809

wprost ze szkół poznańskich wstąpił do pułku piechoty Kęszyckiego. Odbył wyprawę przeciwko au-stryakom w dy wizyi Dąbrowskiego i zdobył krzyż Virtuti militari. Podczas wojny rossyjskiej r. 1812 złamał rękę, wskutek czego, jako inwalida, powrócił do domu w randze porucznika. W r. 1831, wskutek utraty żony, nie był czynny. Natomiast w r. 1848 na pierwsze hasło pospieszył do obozu do Wrześni z trzema synami pod rozkazy Garczyńskiego. Po konwencyi Jarosławskiej wrócił do domu, lecz na odgłos strzałów pod Książem, Miłosławiem i Wrześnią znów wsiadł na koń i z oddziałem powstańców z okolic Łopienna i Janowca d. 10 maja r. 1848 bił się z Prusakami w Kcyni. Po kapitulacyi czarnopiąt-kowej odsiadywał w kazamatach na Winiarach w Poznaniu więzienie ciężkie. Uwolniony za amnestyą, umarł r. 1849, pochowany w Ko-zielsku.

E. Ctiw.

Ked

A. Fol

adz.

E. Chw

Moszczeński Alfons, prezes inowrocławskiej rady powiatowej i Tow. rolniczego inowrocławskiego, dwukrotnie więzień stanu (* r. 1816 w Rzeczycy na Kujawach — f t-że 15 kwietn. 1890), syn Floryana Wincentego, kapitana wojsk polsko-napoleońskich (* 5 kw. 1783 w Woliey—f 27 maja 1851 w Rzeczycy); pierwsze nauki pobierał u 00. Pijarów w Płocku. Mając lat 14 uciekł w r. 1830 do powstania listopadowego w przebraniu ehłopskiem: wysłano jednak pogoń za nim i zwrócono chłopca do domu rodzicielskiego, poczem, po rewolucyi, oddany został do gimnazyum w Toruniu. Skończywszy nauki wstąpił do wojska i służył w niem lat kilka. Przed r. 1846 należał do orgaui-zacyi tajnej, przygotowującej powstanie w W. Ks. Poznańskiem. Aresztowany tegoż roku, został odwieziony do Poznania, następnie do Wschowy, wkońcu do Berlina i tu osadzony w Moabicie, gdzie kolegował z Libeltem, Niegolewskim i innymi. Po dwu latach więzienia skazany został na 8 lat twierdzy. — Gdy wybuchła w Berlinie rewolucya w marcu r. 1848. Wraz z innymi towarzyszami uwoluiony przez lud stolicy, przeżył z nimi tryumf chwilowy i olśniewające nadzieje wolności dla kraju. Następnie był czynny w ruchawce, która całę Wielkopolskę ogarnęła. Podczas powstania r. 1863, którego wybuch więcej w nim obaw, niż nadziei wzbudził, starał się, według możności, służyć sprawie, udzielając schronienia rannym lub zbiegłym. To też, gdy po powstaniu, przyjechał do Włocławka, uwięziony został przez władze rossyjskie, odwieziony do Warszawy i wtrącony do więzienia. Dopiero dzięki zabiegom żony i władz pruskich odzyskał po kilku tygodniach wolnóść, lecz z zakazem przebywania w granicach państwa rossyjskiego. Skoro po r. 1863 zabrzmiało w kraju hasło pracy organicznej, Alfons M. stal się jednym z najgorliwnych w życiu publicznem. Nie usuwał się nigdy od żadnego obowiązku

obywatelskiego, był członkiem czynnym wszystkich stowarzyszeń, które wówczas powstały i starał się wszystkich słowem i przykładem zagrzewać do pracy narodowej. Największą przywiązywał wagę do pracy w zakresie najbliższym i dzięki poważnemu zajmowaniu się temi zadaniami od współobywateli otrzymał miano zaszczytne „ojca powiatu“. Pozostawił syna i trzy córki, z których Izabella M-ska (ob.) jako publicystka zajęła miejsce wybitue. Por.: T. Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ (Poznań, 1897 t. XIX-sty).

Moszczeńskich. hrabiów herb, czyli Nałęcz odm. W polu czerwonem chusta srebrna wkoło związana z końcami nadół (Nałęcz). Nad koroną hrabiowską hełm zamknięty z labrami czerwono - srebrnemi, ukoronowany, z korony tej od kolan wystaje panua w szacie czerwonej, mająca głowę opasaną chustą srebrną, oburącz trzyma się rogów jelenich z korony wyrastających.

Moszenki, ob. Truszczeliua.

Moszkowski Maurycy (* 23 sierpnia 1854 we Wrocławiu), pianista wybitny i kompozytor. Jego ojciec, rodem z Częstochowy, uważał się za Polaka wyznania mojżeszowego, on zaś siebie za Niemca; po polsku nie rozumie ani słowa. Kształcił się w konserwatorium Sterna i w akademii Kullacka w Berlinie. Talent młodego pianisty rozwijał się tak szybko, że po ukończeniu nauki powołany został na profesora klasy fortepianu w tejże akademii. Gra jego odznacza się wielką brawurą. Technikę posiada opracowaną wszechstronnie i temperament ognisty. Ow temperament unosi go jednak dość często w krainy fantazyi wybujałej i z równowagi duchowej wytrąca. —Kompozycye M-go cechują wdzięk i elegancya; mają one zawsze rysunek jasny, harmonie nie banalne, formę przepyszną, a melodye łatwo wpadające w ucho, zbywa im wszakże na głębokości i oryginalności.—Napisał: koncert fortepianowy „Tańce hiszpańskie“, wiele utworów salonowych na fortepian, etiud, walców itd., a z orkiestrowych: symfonię „Joanna d’Arc“, dwie suity, operę „boabdił“, pieśni itd.

Moszna (anat.), ob. Jądro męskie.

Moszny, m-ko w pow. czerkaskim, gub. kijowskiej, oddalone o 30 wiorst od Czerkas, 50 w. od Śmiły, 150 od Kijowa, przy uściu rz. Olszanki i źródeł Irdynia. Pałacyk, wzniesiony przez magnata rossyjskiego, ks. Woroncowa, z parkiem, bażantarnią i schronieniem dla lam, domkiem Olgi, wieżą Światosłowa. Dwie cerkwie (Preo-brażenskaja w stylu gotyckim i Uspjenskaja), kościół katol., synagoga, szpital, 2 szkoły cerkiewne, destylarnia, cegielnia, młyny, sycenie miodu słynnego; 7262 m ców. — Nadanie M-om przywilejów miastu sięga r. 1494.

Moszopolis (zwany także B o s k o p o 1 i s), ra-to w Albanii w wilajecie Jannina, na płd. zach. od jez. Malikskiego, było w w. XVIII sie-

adz.

-Red.

dzibą wielkiego ruchu umysłowego, później zaś wskutek częstych napadów Albańczyków zeszło na niewielką osadę, liczącą ok. 2 500m-ców.

Moszyńscy herbu Nałęcz, ród polski, różny od M-ich z Bnina a. z Moszyn herbu Łodzią i od Moszczeńskieh, także Nałęczów. Pochodzili z wsi Moszna w Lubelskiem i od niej wzięli nazwisko. Ród rozpadł się na kilka gałęzi, z których jedna stała się głośniejszą w w. XVIII, mianowicie potomkowie 1 Jędrzeja M-go, wojskiego horodelskiego, zastępcy gubernatora na Spiżu, po którym zostało czworo potomstwa, z tego 2 Aleksander, skarbnik podlaski, ożeniony z Teresą Ossolińską, chorążanką mielnicką, miał synów: 3 Ignacego Jezuitę, 4 Józefa, podkomorzego w ks. litews. i 5 Jana Kantego (f 1737), który pierwszy ród swój podniósł do świetności i znaczenia. Ossolińscy wprowadzili go na dwór Augusta II, który, polubiwszy M-go nadzwyczaj, osypywał go łaską królewską nieustannie; w r. 1729 mianował go podskarbim nadwornym, w r. nast. wydał za niego córkę swą uboczną, Fryderykę Augustę hr. Cosel; r. 1736 podniósł go na urząd podskarbiego w. kor. Oprócz wielu starostw M. otrzymał od króla w darze Marywil w Warszawie, w którym przebudował kaplicę dawną królowej Maryi Kazimiry. Pozostawił dwu synów, udo-stojnionych godnością hrabiowską w kolebce: 6 August Fryderyk, starszy (f w Wenecyi 1786), znany był z życia rozrzutnego, będąc przytym człowiekiem bardzo światłym, nawet uczonym, znawcą wytrawnym spraw menniczych i opiekunem teatru polskiego, do którego rozwoju i postępu przyczynił się niemało. Od r. 1752 do 1775 był stolnikiem w. kor.*, ustąpiwszy z urzędu tego, innego już przyjąć nie chciał. W r. 1769 został w. mistrzem masonów; zasiadał też jako komisarz w dyrek-cyi menniczej, w której go wielce ceniono. Jako rozrzutnik i gracz nałogowy, wciąż pieniędzy potrzebujący, zajmował się gorliwie alchemją (obj, a zadawszy się z Cagliostrem (ob.), gdy za nim do Włoch pojechał, zmarł na obczyźnie. Pod koniec życia zabrał się do pisauia i pozostawił w rękopisie dzieło cenione „Précis sur les affaires monétaires depuis 1764 jusqu’à 1782“. — Na część M-go wybito 4 medale: jeden masoński (1761), drugi przez urzędników meunicy warszawskiej (1771) i dwa przez osoby prywatne; opis i rysunek ich zna-leść można w Raczyńskiego „Gabinecie medali“ (IV, nr. 552, 553, 554, 557). — 7 brat młodszy, Fryderyk Józef (f w Bersza-dzie 1817) bardzo był niepodobny do starszego, odznaczał się zwłaszcza oszczędnością wielką, to też przyjaciele nazywali go żartobliwie „perceptą“, bratu zaś starszemu nadając przezwisko „expensa“. M. był mężem zabiegliwym, pracowitym, pilnym i uczonym; władał biegle kilkoma językami obcemi, zajmował się nauka

mi śeisłemi, posiadał wykształcenie encyklopedyczne w najlepszym tego słowa znaczeniu, a gospodarnością nieraz do przesady oszczędną, doszedł do majątku b. znacznego. Początkowo służył w wojsku saskiem; w r. 1754 został pułkownikiem wojsk koronnych; August III obdarzył go starostwami liczuemi; w r. 1762 wo-jew. sandomierskie wybrało go na posła do sejmu. Król Stanisław August powołał M-go do komisyi skarbowej (1766), w której praco wał lat kilkanaście z pożytkiem niemałym dla skarbu; obok tego kól mianował go generał-lejtnantem (1768) i wice-komendantem korpusu kadetów. R 1770 został oboźnym w. litewskim, a wkrótce potym referendarzem świeckim w. księstwa. Na sejmach bronił zawsze gorliwie spraw skarbu, zasiadając w ob radach delegacyjnych. R. 1778 obrany posłem, a na sejmie członkiem Rady nieustającej w departamencie skarbu; po dwu latach z Litwy wybrano go na konsyliarza tejże rady. W r. 1781 król mianował M-go sekretarzem w. lit. Podczas sejmu Czteroletniego pilnie pracował w komisyach, do których był wyznaczony; wykonał wtedy pracę b. ważną, sporządzając wyciąg z taryf i rejestrów, przychód i rozchód skarbowy, ogólny i szczególny, rozłożony na kategorye i prowincye, stosownie do obszer-ności, osiadłości i zatrudnień kraju. R. 1790 król wyznaczył go na członka deputacyi do ułożenia projektu o ustanowieniu fabryk krajowych, oczyszczeniu rzek, kopaniu kanałów i założeniu banku narodowego; M. wydał w druku te swe „Obserwacye nad projektem“. W r. 1791 przystąpił do Targowicy, a na sejmie grodzieńskim (lipiec 1793) marszałkowa!, wywierając na bieg spraw wpływ większy, niż ktobądź inny, rzecby można, iż wtedy miał w ręku władzę dyktatorską, tym większa też na nim ciąży odpowiedzialność za wszystko, co się wówczas stało w Grodnie. W listopadzie r. 1793 był znów mianowany członkiem wskrzeszonej Rady nieustającej i prezesem komisyi ekonomicznej króla. Władzy jego, wówczas istotnie ogromnej, położył koniec wybuch powstania narodowego pod wodzą Kościuszki (ob.).    — Po upadku ostatecznym wolności

i samodzielności ojczyzny, do czego M. chociaż pewno nie w złej myśli, także się przyczynił, osiadł w dobrach swych na Wołyniu, w Ber-szadzie, gdzie dni zakończył jako starzec 80-letni. Po raz ostatni wystąpił publicznie w r. 1810 jako członek komisyi, wyznaczonej do sprawdzenia stanu funduszów edukacyjnych, przyczyni oczyścił T. Czackiego (ob.) z zarzutu marnotrawstwa, niesłusznie mu czynionego — Por. F. M. Sobieszczańskiego życiorys M-go w „Encyklop.“ Orgelbranda (XVIII, 945); J. Bartoszewicza „Znakomici mężowie polscy“ (II, 116) i T. Korzona „Wewn. dzieje polski

Moszyńska Józefa, literatka zbierająca i opisująca zwyczaje ludu ukraińskiego; dru-

Red

Red.

legium rzymsko-katol. w Petersburgu. —Oprócz wielu prac mniejszych, rozrzuconych w „Dzienniku wileńskim“, „Wizerunkach naukowych“,

„Atheneum“, w „Noworocznikach“ Podberew-skiego, w „Tygodniku petersb.“ i „Roczn. Tow. (681 -683). nauk. krakows.“ wydał osobno: „Kolęda dla dzieci“ (Wilno 1836,    1838 i 1840); „Wiersz

Horacyusza Flakka o sztuce rymotwórczej“ (t-że 1835; przekład z łac.); „Żywot Macieja Dogie-la z wiadomością o sporze Pijarów wileńskich z Jezuitami“ (t-że 1838); „Magia i spirytyzm

w zarysie“ (1876) i in. W rękopisie pozostawił: (t-że 1894 — 95; 2 t.).

„Historyę zakonu Franciszkanów w Polsce“ i „Historyę Pijarów litewskich.—Por.: Estreichera „Bibliogr.“ i życiorys obszerniejszy w „Tygodniku ilustr.“ (1893, II, 140).

Moszyński Julian Albin (*w Cisowie [w Augustowskim] 1 mar. 1809—f w Wilnie 22 sierp. 1857) lekarz. Ukończywszy szkoły w Białymstoku, w r. 1829 wstąpił do wydziału lekarskiego uniw. wileńskiego, a po zamknięciu tegoż, uczył się dalej w akademii med.-chir. w Wilnie i w r. 1836 uzyskał dyplom    ojczyzny    stał się ozdobą i zaszczytem zakonu

lekarza kl. I, poczym osiadł w Poniewieżu od-    swojego    w Polsce. Zażywając powagi wiel-

kiem ogłosiła: „Zwyczaje, obrzędy i pieśni ludu ukraińskiego z okolic Białejcerkwi“ (Kraków 1878); „Kupajło, tudzież zabawy doroczne i inne z dodatkiem niektórych obrzędów i pieśni weselnych ludu ukraińskiego z okolic Białejcerkwi“ (t-że 1881) i ,,Bajki i zagadki ludu ukraińskiego“ (t-że 1885). Są to wszystko odb. os. ze „Zbioru wiadomości do antropol. kraj.“

Moszyński Jan Kanty, ob. Moszyń

scy 5.

Moszyński Fryderyk August lir., ob. Moszyńscy 6.

Moszyński Fryderyk Józef hr., ob. Moszyńscy 7.

Moszyński Konstanty, herbu Łodzią (*1648—f w Częstochowie 1738) biskup inflancki. M. był mnichem Paulinem w Częstochowie i przeorem w zakonie, słynął śród spółczesnych z nauki, pobożności i cnoty. Pomimo że się od tego uchylał,, król August II w r. 1729 mianował M-go biskupem i zmusił go poniekąd do przyjęcia dostojeństwa tego,—Zostały po nim w rękopisie roczniki klasztoru jasnogórskiego p. n. „Annales Claromontanae“, dotąd przechowywane w bibliotece klasztornej.

Moszyński Antoni (* 1800 na Wołyniu — f 1893 w Lubieszowie) ksiądz i literat. Szkoły ukończywszy w Międzyrzeczu Koreckiem, wstąpił do zgromadzenia Pijarów i pełnił obowiązki duchowne oraz nauczycielskie w kilku szkołach utrzymywanych przez zgromadzenie, następnie został rektorem w Lnbieszowie. Zostawszy księdzem świeckim tamże dostał probostwo, później był proboszczem i dziekanem pińskim, na-koniec kanonikiem katedralnym i prałatem w Mińsku litewskim. Przez lat 8 zasiadał w Kol-

Red

dając się wykonawstwu lekarskiemu. Chcąc się wydoskonalić w naukach, wyjechał za granicę w r. 1838; podróż tę długą opisał następnie p. n. „Podróż do Prus. Saxonii i Czech odbyta w r. 1838 — 39“ (Wilno 1844; 2 t.). Po powrocie do Wilna przystąpił do egzaminu doktorskiego i w r. 1841, po obronieniu rozprawy b. dobrze napisanej p. n. „Tenotomia et myotomia“, godność doktorską uzyskał. Bezpośrednio potem wstąpił do służby rządowej, rozpoczynając ją jako lekarz pierwszego domu przytułku dla dzieci; w r. 1846 został dyrektorem tegoż zakładu; w r. 1847 wybrano go również na dyrektora wydziału 3-go Towarzystwa dobroczynności; w r. 1849 otrzymał posadę lekarza naczelnego szpitala św. Jakóba w Wilnie, a na stanowisku tern był czynny do śmierci przedwczesnej. Głównie za jego staraniem przy szpitalu wymienionym założono szkołę akuszerek, w której wykładał bezpłatnie położnictwo, pisząc także dla uczenie swych podręczniki, które do dziś wartości niepośledniej pozbawione nie są. Pomimo zajęć urzędowych i wzię-tości niemałej M. nauki nie zaniedbywał bynajmniej i, o ile mu czas na to pozwalał, zajmował się nią gorliwie. Nie uchylał się również od prac Tow. lekarskiego, a z wyboru pełnił w nim obowiązki sekretarza i prezesa, należał także do członków czynnych Tow. archeologicznego wileńskiego. Oprócz wyżej wymienionych prac, napisał: „Rady dla matek czyli sposób utrzymania zdrowia kobiety od narodzenia do późnej starości“ (Wilno 1850; wyd. 2-e, przerób, t-że 1858); „Pierwsze zasady sztuki położniczej...“ (t-że 1855) i szereg sprawozdań i rozpraw drobniejszych w „Praktycznych spostrzeżeniach“ (od r. 1845) i w „Pamięt. Tow. lek. warsz.“ (od r. 1837).—Por.: Kirkor „Wspomnienie o J. A. M-im“ (Wilno 1857); Kośmiński „Słów. lek. polskich“ (335) i Bieliński „Stan nauk lek. za cz. akad. med.-chir. wileńskiej“

Dr J. P.

Moszyński Jerzy, publicysta polski, ogłosił m. in. „Rzut oka na politykę austryacko-polską 1880“ (Kraków 1880); „Polityka au-stryacko-polska wobec myśli politycznej Aleks. Wielopolskiego“ (t-że 1884—1891, 3 t.) i „Myśl polityczna z księgi dziejów, cierpień i pracy“

Red.

Moście, herb, ob. Ostoja.

Mościcki z Mościsk Melchior)* 1511 w Mościskach w Przemyskiem — f w Krakowie 19 maja 1591), Dominikanin, kaznodzieja znakomity. Zanim wstąpił do zakonu kaznodziejskiego uczęszczał do szkół w Krakowie. Zwierzchność klasztorna, poznawszy się na zdolnościach niezwykłych młodego mnicha, wysłała go do Włoch po naukę dalszą, z czego też skorzystał znakomicie i powróciwszy do

Wiel. I5nc. Powsz. Ilustr. Ser, I. Tom X IW III. Zesz. 377a.

Red.

Red

Red.

Red.

kiej śród braci zakonnej, kilkakrotnie piastował godność prowincjała w konwencie płockim (1559), brzeskim (1568), krakowskim (1574) i przemyskim (1580); przyczynił się do podźwignięcia niejednego klasztoru podupadającego, odzyskał wiele dóbr z rąk obcych, a przedewszystkiem wzmocnił znów karność słabnącą śród Dominikanów polskich. Król Zygmunt August, którego spowiednikiem był M., chciał go uczynić biskupem kamienieckim lub przemyskim, a nawet metropolitą lwowskim, ale M. wymówił się od przyjęcia dostojeństw tych, woląc mnichem pozostać. M. był nadzwyczaj żarliwym obrońcą katolicyzmu, a jako ostatni inkwizytor w Polsce walczył zacięcie przeciwko inowiercom, to też biskup krakowski, Tylicki, wymienia M-go z uznaniem w gronie mężów, którzy w Polsce ocalili katolicyzm, zagrożony w swym bycie przez reformacyę, szerzącą się wtedy bujnie. Spółcześni wychwalają nadzwyczaj M-go jako mówcę natchnionego, porywającego słuchaczów: sławne były kazania jego wygłoszony na 16-u sejmach. Bir-kowski (ob.), sam kaznodzieja niepospolity oraz znawca wymowy kościelnej, z uznaniem największem odzywał się o kazaniach M-go, które do nas nie doszły, niewiadomo nawet czy które z nich ukazało się w druku. Przypisywane bywa M-u autorstwo „Listu do Bernarda Ochina“ (Kraków 1581), lecz autorem rzeczywistym być ma kardynał Caraffa, jeno przedmowa w wydaniu krakowskiem jest napewno dziełem M-go; jego starauiem i kosztem wydano też w Krakowie (1584) „Wykład kardynała Hugona Expositio Missae“. Podobno wiele rękopisów jego pozostało w bibliotece Dominikanów krakowskich. — Por. Osollińskiego „Wiad. hist, kryt.“ (t. 3).

Mościcki Michał (f w Poznaniu 1599) mnich zakonu kaznodziejskiego, był przeorem Dominikanów w Poznaniu. Cieszył się u spół-czesnych sławą mówcy niepośledniego, dziś trudno o nim sąd wydać pod tym względem, ponieważ z kazań jego ani jedno uie dochowało się do dni naszych. Gorliwie też pracował nad przeprowadzeniem unii Kościoła rzymskiego ze wschodnim.—Por. F. M. Sobieszczań-skiego art. w „Encyklop. Orgelbranda“ wielkiej (XVIII, 912).

Mościcki Mikołaj (f w Krakowie 1632) Dominikanin rodem z Mościsk, w zakonie spędził 58 lat życia zażywając sławy mówcy dobrego, osobliwie zaś spowiednika wysoko cenionego. W klasztorze krakowskim nauczał mnichów teologii i filozofii, sprawował także urząd prowincyała, od przyjęcia godności sufra-gaua przy biskupie krakowskim wymówił się; był żarliwym obrońcą Kościoła rzymskiego oraz zaciętym pogromcą stronników Fausta So-cyna (ob.). Pisarzem był płodnym, posługując się przytym językiem ojczystym i łacińskim; książki jego, dziś oprócz bibliograficznej, wartości innej już nie posiadające, wylicza Estrej-cher w „Bibliografii pols“.

Mościcki Maciej (f w Krakowie 1673) był profesorem filozofii w uniwersytecie Jagiellońskim. Według świadectwa Starowolskiego pozostało po nim wiele mów i wierszy w rękopisach; wydał m. in. „Salutationes sacrarum regiarum maiestatum“ (Lwów 1669).

Mościcki Kajetan, inżynier naczelny m. Warszawy (* 1855 w ziemi Łomżyńskiej); szkoły skończywszy w Warszawie tamże wstąpił do wydziału matematycznego, następnie przeniósł się do Petersburga, gdzie w r. 1878 ukończył Instytut komunikacyi, poczym znalazł zajęcie jako inżynier na drogach żel. Południowo-Zachodnich w Rossyi. Od r. 1883 do 1886 był czynny jako inżynier-konstruktor przy budowie kolei żel. Dąbrowieckiej w Królestwie Polskiem; od r. 1886 do 1888 zajmował stanowisko wicedyrektora kolei żel. Fabryczno - Łódzkiej. W r. 1888, po ustąpieniu A. Grotowskiego (ob.), powołano M-go na urząd inżyniera naczelnego m. Warszawy; pozostawał na nim do r. 1910, a przez czas urzędowania swego oddał miastu usługi rzetelne i trwałe, jako urzędnik sumienny i sprężysty, w zawodzie swym biegły i doświadczony, szczerze pragnący służyć dobrze miastu, o które zawsze okazywał wiele dbałości, nie zważając na przeszkody, które mu nieraz zła wola lub nierozum stawiały. — Jako zasługi główne M-go wymienić tu należy; za jego staraniem w r. 1892 założono w Warszawie pracownię mechaniczną miejską, do sprawdzania i próbowania wytrzymałości i wartości materyałów budowlanych przeznaczoną. Dbałość o udogodnienie komunikacyi w mieście skłoniła go do założenia fabryki betonowej miejskiej do wyrobu płyt na chodniki oraz przedmiotów do kanalizacyi potrzebnych, kierował się przytem dwoma względami, mianowicie chciał przez to osiągnąć pewność dobroci materyału oraz jego taniość względną, niezależną od dostawców spekulujących; względy te same powodowały nim przy założeniu tartaku miejskiego, mającego dostarczać kostek do bruków drewnianych. M. był też autorem projektu oświetlenia Warszawy elektrycznością i urządzenia stacyi centralnej miejskiej, służyć mającej nietylko do oświetlenia, ale także do poruszania silnie (ob.) w przemyśle używanych. On pierwszy rzucił myśl przerobienia pustego i szpetnego placu Ujazdowskiego na park miejski, co też przy jego pomocy było wykonane podług planów ogrodnika miejskiego, Szaniora. Rozszerzenie i przekształcenie ozdobne ulicy Karowej jest dziełem M-go. Przyczynił się niezmiernie do uregulowania ulic wielu i do ulepszenia bruków warszawskich; powstały także podczas urzędowania jego liczne ulice nowe w mieście samem i na przedmieściach. Jako członek komitetu budowy kanalizacyi rozwijał zawsze czynność

b. gorliwą i chwalebną; zasiadał również szeroką skalę podjęło labrykacyę kwasu azo-w komitecie szkoły imienia Konarskiego. Z urzę- towego „Aluminium - Industrie - Gesellschaft“, du był naznaczony na wskazanie miejsca, na w wybudowanej i pozostającej pod kierunkiem którem miał stanąć pomnik Mickiewicza, M-go fabryce w Chippis i Wallisie. — Interesy a z zadania tego wywiązał się należycie. M. towarzystw finansowych nie pozwalają M-mu jest wynalazcą nowego wzoru silnicy parowej, na ogłaszanie wyników prac swych; część ich — Napisał szereg prac z dziedziny matematyki tylko wydał w r. 1907 w „Chemiku Polskim“

mechaniki i elekroteehniki, drukowanych w „Przeglądzie technicznym" (1886 ważniejsze z nich są: „Kilka słów o rozwiązywaniu równań stopni wyższych“, „O siłach poprzecznych, powstających przy zginaniu belek“, „Komutatory centralne dla komunikacyi telefonicznych i telegraficznych“. — M. jako urzędnik odznaczający się sumiennością, wymagał jej również od podwładnych sobie, a tą surowością swoją, jak również stawianiem przeszkód popełnianiu nadużyć, tak rozpowszechnionych w magistracie warszawskim, ściągnął na siebie niechęć bardzo wielu, co mu jeno zaszczyt przynieść może.

Mościcki Ignacy, fizyk i wynalazca ( * w Mierzanowie, guberni Płockiej 1867). W Warszawie uczęszczał do szkół prywatnych Pankiewicza i Babińskiego; po ukończeniu drugiej w r. 1885 i po zdaniu egzaminu konkursowego, uczęszczał jako słuchacz wydziału chemii technicznej do politechniki ryskiej, gdzie wykonał pracę dyplomową p. n. „Ueber Rea-ctionen des ß.-Dinaphtyl, a — y — diacipipera-gins“, ogłoszonej w „Annalen der deutschen chemischen Geselschaft“ (1892). 'Zmuszony do wyjazdu przed zdaniem egzaminów, spędził lata 1892 — 97 na ciężkiej pracy zarobkowej w Londynie, poświęcając chwile wolne badaniom teoretycznym i pracownianym w zakresie fizyko-chemicznym. W r. 1897 udał się do Fryburga w Szwajcaryi, gdzie zmienił kierunek nauki, porzuciwszy chemię, a oddając się wyłącznie fizyce i elektrotechnice; od r. 1898 do 1902 był asystentem przy katedrze fizyki w uniwersytecie i w tym czasie opracował metodę techniczną odcynowywania odpadków blachy cynowej. Od r. 1900 zajął się rozwiązaniem zagadnienia otrzymywania technicznego kwasu azotowego z powietrza; zagadnieniu temu poświęcił kilkanaście lat pracy usilnej i doszedł do wyników pomyślnych, stwarzając w ten sposób nową gałąź przemysłu. W celu sfinansowania wynalazków M-go i łożenia na dalsze próby, zostało założone T-wo „Comité d’initiative pour la fabrication de produits nitriques", przekształcone następnie na „Société de l’acide nitrique“; w założonej przez nie fabryczce w Vevey (Szwajcarya)mógłM. czynić próby na wielką skalę. W r. 1905 wpadł na nowy pomysł i opatentował nowy typ pieca elektrycznego o płomieniu rotacyjnym, służącego do otrzymywania tlenków azotu z powietrza. Dalsze prace poświęcił M. udoskonaleniu pieca oraz opracowaniu metod absorpcyi tlenków azotu i koncentracyi kwasu azotowego. Na

I. M. i M. Altenberg

„Elektrotechnische Zeitschrift“ i w „Revue Elec-1889), trique“; prócz tego zgłosił liczne patenty. — W toku prac nad wydobywaniem kwasu azotowego napotkał M. konieczność rozwiązania technicznego sprawy kondensatorów na wysokie napięcie i o wielkiej pojemności; po kilko-miesięcznych badaniach opracował kondensator znakomity nowego typu; wyniki swych badań ogłosił w „Rocznikach Akademii Umiejętności“ (1904); I. M. „Badania nad wytrzymałością dielektryków“ oraz

Red

„O stratach dielektrycznych w kondensatorach pod wpływem prądów przemiennych“; pozatem drukuje rozprawy o kondensatorach i ich zastosowaniach w technice w „Elektrotechnische Zeitschrift“ (1904), „Eclairage Electrique“ (1904), „Schweizerische Elektrotechnische Zeitschrift“ (1905 i 1906). Przemysłową fabrykacyę kondensatorów systemu M-go podjęło towarzystwo akcyjne we Fryburgu. — W r. 1909 M. zapoczątkował opracowanie techniczne syntezy cyanku wodoru z węglowodorów i azotu atmosferycznego w piecach elektrycznych swego systemu, nad czym pracuje wespół z Dr. K. Jabłczyńskim.    I)r w- w-

Mościska, m-to w Galicyi, w obwodzie Przemyskim w 70 km. na zach. od Lwowa, 28 km. na wsch. od Przemyśla, w dorzeczu Wisły za pośrednictwem Sieczy, dopływu Wiszni, wpadającej do Sanu. Dworzec kolei żel. leży o 3 km. na płn.-zach. od m-ta; 5 OOO m-ców. Do godności m-ta wyniósł M. Władysław Jagiełło, a później ponownie Zygmunt I w r. 1537.    ailz‘

Mośoiskie, s-stwo niegrodowe w woj. Ruskiem w ziemi Przemyskiej, obejmowało według spisów podskarbińskich z r. 1770 m-to i zamek Mościska i wsi: Czerniawa, Sokola, Malnów, Strzelczyska, Rzałkowiec, Zakościele, Wola Artamowska, Rudniki ruskie i lackie, Wola Rudnicka, Sarny. W tym czasie posiadał je Jan Klemens Branicki, kaszt, krak., hetman w. kor., opłacając z niego kwarty zip. 15 859 gr. 6; hiberny złp. 2 699 gr. 25. Po zajęciu tego s-stwa przez rząd austryjacki, zostało oddane na własność Ignacemu hr. Cetnerowi. adz Mośko Jankiel, pseud. J. U. Niemcewicza (ob.).

Mota, nazwa dawniejsza rzeki Netty (ob.). Motacilla, ptak, ob. Pliszka. Motakallimuniści szkoła filozoficzna arabska, założona w w. X w celu zwalczania szerzącego się arystotelizmu o zabarwieniu nowo-platońskiem. Jako filozofowie „ortodoksalni“, „dogmatyczni“ (Mot akallimûn^nâxiczy ciel kalam, czyli słowa dogmatu) M. przeciwstawiali

się temu ruchowi, kładąc wyłączny nacisk na I rzędzi muzycznych. Towarzyszenie dopiero w bezpośrednią przyczynowość boską, jako źródło początkach w. XViI weszło w użycie, równie wszelkiego stawania. Pod tym też względem jak tworzenie M-ów na jeden tylko głos, z to-mogą uchodzić za twórców właściwych oka- warzyszeniem narzędzi muzycznych. Forma M-tu zyonalizmu (ob.), kierunku filozoficznego, nie jest stała, lecz zależna od długości i jako-który się szerzył w Europie już w nowszych ści wiersza, a głównie od fantazyi kompozy-czasach.—Bibi. S. Munk „ Mélanges de philo- tora. sophie juive et arabe“ (Paryż 1859), T. de Boer „Geschichte der Philosophie im Islam“

A. Foi.

Môtiers (zwane także M.-Traver s), m-to w dolinie Travers w kautouie szwajcarskim Neuchâtel, 740 m. npm., połączone odnogą Neuchâtel Jurajsko

koronek, ekstraktu absyntu;

Przez czas pewien chronił się tu J. J. Rousseau (ob.) po wygnaniu z Paryża i Ge-

adz.

adz.

(Stuttgart 1901).

Pontarlier z linią kolei Symplońskiej. Wyrób zegarków, 1 500 m-ców.

Motley Jan Loth rop, historyk (* 15 kwiet. 1814 w Dorchesterze w stanie Massachusetts —

f 29 maja 1877 tamże). Nauki wyższe odbywał w uniwersytecie Harvarda, następnie w Gie-tyndze, gdzie zaprzyjaźnił się z Bismarckiem, nakoniec w Berlinie. Po ukończeniu uauk podróżował po Francyi, Włoszech, Szwajcaryi i Anglii. W r. 1841 mianowany sekretarzem ambasady w Petersburgu, nie długo pozostawał na tym urzędzie i już w r. nast. powrócił do ojczyzny, gdzie się poświęcił pracy literackiej, pisując w „North American Review“, wydawanym w Bostonie. Powziął zamiar napisania dziejów walki Filipa II z Niderlandami, i odbył w tym celu badania obszerne w archiwach europejskich. Owocem tej pracy były dwa wielkie dzieła: „History of the rise of the Dutch Republic“ (Londyn 1856, 3 t.), oraz, jako ciąg dalszy poprzedniego: „History of the United Netherlands from the death of William the

Motakowie, gr. p.ół>axeę, p.ółhove<;, zwali się w Spareie zwyczajnie młodzieńcy, którzy nie pochodzili wprawdzie z rodów czysto spartańskich, dodawani jednakże byli synom obywatelskim, prawowitym jako towarzysze nierozłączni, oôvTpocpot, i chowali się razem z nimi. Na zby- uewy. tek taki pozwalać sobie mogły wszakże tylko rodziny zamożne. Szczególnie uczęszczali razem z młodzieżą spartańską do gimnazyów, aby wspólnie z nią w zapasach gimnastycznych ćwiczyć się i mierzyć. Według praw Likurga (ob.), zamierzającego przez taką instytucyę odświeżać ciągle krew w wyradzających się z czasem rodach arystokratycznych, wolno było każdemu obywatelowi jednego albo dwuch, rodzinom bogatym nawet więcej takich M-ów do grona swojego przyjąć, z czasem wolnością obdarzyć i przez pewien rodzaj adoptacyi za synów prawowitych uznać. Faktem jest niezaprzeczonym, że najsławniejsi Spartańczycy, jak Lizander, Kallikratidas Gylippos, za młodych lat byli M-ami. Ponieważ M-owi nie byli niewolnikami, mogli być zatem tylko synami peri-ojków (ob.) albo metojków (ob.), którzy, wychowani według surowej metody spartańskiej, słusznie do praw obywatelskich prawo rościli.

Silent to the Synod of Dort (t-że 1860 — 64, 4 t.). W czasie późniejszym znowu powrócił do służby dyplomatycznej, posłując w 1. 1861 — 7 w Wiedniu i 1867—71 w Londynie. Oprócz dzieł wymienionych napisał powieści: „Morbous hope“ (1839) i „Merry Mount“ oraz dzieło historyczne: „The life and death of John Barneveld, with a view of the primary causes of the Thirty years war“ (1873, 2 t.). Historyczne prace M-a wysoce są cenione. Korespondencyę M-a wydał w r. 1889 Curtis. — Por.: Holmes „Memoir of J. L. M.“ (wyd. nowe Londyn

T. K.

s. y>Tz.

Wiemy jednakże, że M. nieraz także ze stanu niewolniczego pochodzili; byli to najczęściej synowie Spartyatów, spłodzeni z helotkami (ob.).

Motała, rz. i m-to w Szwecyi. 1) Wypływ jeziora Wetter, biegnie poprzez jeziora: Boren,

Norrby, Roxen i Glan i po biegu, wynoszącym ok. 82 km. wpada pod Norrkóping do Brâviken, zatoki Bałtyku. Wskutek wielu wodospadów, które są zresztą wyzyskiwane jako siła popędowa, M. jest spławna tylko do Norrkóping, gdzie tworzy dobrą przystań. 2) M-to w lenie szwedzkim Wsch. Gotland, nad wypływem rz.

Motława 1 (niem. Mottem) lewy dopływ Wisły, bierze początek w pow. starogardzkim w jeziorach szpęgawskich (zowie się też tutaj Szpęgawą), płynie dalej przez jez. Zduny, jez. Lubiszewskie, pod Rokitkami, gdzie dopiero przybiera nazwę M-y, poczem wstępuje w pow, gdański jako rzeczka lx/₂ — 2 metrowej szerokości, przerzyna Żuławy gdańskie dwoma ko rytami, które się pod wsią Guettland łączą, a płynąc w kierunku naprzód zach-płn., a później wschodnim, przecina Gdańsk i wpada do Wisły. M. nie jest spławna, tylko w środkowym biegu płynąć po niej mogą małe czółna.

M. z jeziora Wetter i przy linii kolei Örebro- 1889).

adz.

Mjólby, zawdzięcza powstanie zakładom mechanicznym, które obecnie są największe w Szwecyi. Zakłady te posiadają 3 warsztaty okrętowe do budowy statków parowych (jeden pod M., dwa pod Norrkóping), dalej zakłady mechaniczne w Lindholmen i Nykóping oraz obszerne zakłady żelazne w Bângbro.

Motenebbi, poeta arabski, ob. Mut an abb i.

Motet (łac. Motetus, niem. Motette, włos.

Motetto), wyrażenie muzyczne, oznaczające od końca w. XV sposób opracowywania wielogłosowego kompozycyi z tekstem treści religijnej, w stylu naśladującym, bez towarzyszenia na-

2 Rz. w Król. Pol. bierze początek w Gub. Płockiej pod wsią Czerzniewo i po 5-milo-wym biegu wpływa do Wisły pod wsią Kępa.

mieckim (1903—6). Biografia obszerna w ,,Wiedzy“ (Wilno 1907, str. 521 — 33).    s-p-

Motteville Franciszka Bertaut de (* blizko r. 1621—f 29 grud. 1689) pamiętni-karka. Była córką Piotra Bertauta, szambela-na królewskiego, a mając lat 7 dostała się na dwór Anny Austryaczki, małżonki Ludwika XIII, w której służbie znajdowała się jej matka, Hiszpanka z pochodzenia. W r. 1631 kard. Richelieu (ob.) wymógł na królowej wydalenie obu ze dworu; osiadły wtedy w Normandyi, a Franciszka w r. 1639 wyszła za pana de M., pierwszego przewodniczącego w Izbie obrachunkowej (Chambre des comptes) w Norman-dyi, starca 80-letniego, który ją odumarł w r. 1641. W r. 1643 powróciła, jako pokojowa (femme de chambre), na dwór królowej Anny i do jej śmierci (1666) przy niej pozostawała, ciesząc się jej zaufaniem i łaskawością wielką. Po śmierci królowej opuściła dwór i zajęła się spisywaniem pamiętnika b. ciekawego, pełnego szczegółów tyczących się dworu za mało-letności Ludwika XIV i życia jej pani; odznaczając się także szczerością i prawdomównością. Poraź pierwszy pamiętnik wyszedł bezimienuie p. n. „Mémoires p. serv. à Phist. d’Anne d’Autriche, épouse de Louis XHI, depuis 1615 jusqu’en 1666‘‘ (Amsterdam 1723; 5 tomików); z wydań późniejszych najlepsze Michauda i Pou-joulata (1855). W pamiętniku tym znajduje się m. in. także opis szczegółowy przybycia w r. 1645 do Paryża poselstwa polskiego i obrzędu poślubieuia ks. Ludwiki Maryi de Nevers w imieniu króla Władysława IV. Do ślubu w zastępstwie króla stanął K. Opaliński, wojew. poznański. Wyciąg z pamiętnika, ten właśnie ustęp obejmujący, ogłosił w przekładzie J. U. Niemcewicz w „Zbiorze pamiętn. o dawnej Polsce“ (Warszawa 1822, t. III).

Mottl Feliks (* 24 sierp. 1856 w St. Veit pod Wiedniem—f 2 lip. 1911 w Monachium), słynny kapelmistrz, oraz kompozytor muzyczny, Kształcił się w konserwatoryum wiedeńskiem. Odznaczywszy się rychło jako kapelmistrz genialny, M. spełniał obowiązki dyrygenta orkiestry kolejno: w Karlsruhe, w Bayreucie, Berlinie, New - Yorku, Monachium i w wielu innych miastach. Napisał kilka oper, kantat i t. d., te jednak niewielkie miały powodzenie.

Mottola m-to w prow, włoskiej Lecce, okrąg Tarencki, położone na wzgórzu i przy linii kolei żel. Bari — Tarent; dobywanię oliwy, palenie wapna, wyroby z ciasta; 6 000

»dz.

adz.

Motolskie s-stwo niegrodowe było położone w wojew. Brzesko-Litewskiem, pow. Pińskim. W r. 1766, podług spisów podskarbiń-skich, obejmowało m-to Motol, nad Jasiołdą, z przyległościami, które posiadał wówczas Michał Ogiński, wojewoda wileński, opłacając z niego kwarty złp. 1.016, a hiberny zip. 1.280.

adz.

Red.

Motoori Narigana (* 1730 — f 1801) bardzo wybitny historyk literatury i starożyt-nik japoński, który dziełami swemi wywarł wpływ niemały na rodaków, podnosząc i ożywiając poczucie ich narodowe, jako też wzmacniając przywiązanie ludu do dynastyi, co wszystko przyczyniło się do tak świetnego rozwoju Japonii w w. XIX i utorowało drogę reformom przez rząd mikada podjętym. Głów-nemi pracami jego są wysoko cenione uwagi i objaśnienia do najstarszych źródeł dziejowych japońskich (Koziki), tudzież do zbioru poezyi „dziesięciu tysięcy kart“ (Monyoszu).

Motor, Motory, ob. Sil nic a, Silniki.

Motteler Juliusz, polityk niemiecki, socya-lista, przyjaciel Polaków i Polski (* nad Renem 1838 —f w Lipsku 30 wrześ. 1907), od 14 roku życia musiał zacząć pracować na siebie.

Red.

A. P.

Motty 1 J an (* w Paryżu 1790 — fw Poznaniu 27 wrześ. 1856) pedagog i przyrodnik. Do Polski przybył w r. 1806 z rodziną Miel-żyńskich, z którymi go do śmierci łączyły stosunki bliższe. W r. 1812 został nauczycielem gimnazjum św. Marji Magdaleny w Poznaniu

Już w 20 roku był zarządzającym przędzalni sukienniczej w Saksonii. Jednak życie fabryczne nie zadowala go, uczy się, pogłębia pogląd na świat. Zajmują go zagadnienia społeczne i polityczne. Początkowo literat, pod wpływem czytania i obserwacyi życia, rozwija się coraz bardziej w kierunku lewym. Socyalista stracił zarobek w fabryce, zaczął zakładać przędzalnię kooperatywną, robotniczą; wkońcu został dyrektorem drukarni współdzielczej w Lipsku. Czynny w świecie robotniczym, był jednym z tych, którzy przyspieszyli połączenie wyodrębnionych odłamów soeyalizmu niemieckiego w jedno stronictwo robotnicze (1876). W okresie praw wyjątkowych przeciwko socyalistom (1878 —1890). M. przebywał w Szwajcaryi, gdzie zorganizował przemycanie tygodnika socyalistycz-nego „Der Socialdemokrat“. Powodzenie, które towarzyszyło jego usiłowaniom w tym kierunku zdobyło mu przezwisko „czerwonego poczt-mistrza“. Na żądanie Bismarcka wydalony ze Szwajcaryi, osiadł w Londynie, skąd nieprzerwanie zajmował się ekspedycyą tygodnika swego do m-ców. r. 1890. Wolno mu było wrócić do ojczyzny w r. 1900. Uporządkował archiwum stronnicze ze ścisłością historyka, co umożliwiło Mekringowi napisać czterotomowe „Dzieje so-cyalnej demokracyi Niemiec“ Bernsteinowi (Edwardowi) „Dzieje ruchu robotniczego w Berlinie“. Po powrocie zarządzał drukarnią robot- i przetrwał na stanowisku tym lat 33, t. j. do niczą w Lipsku; zasiadał w parlamencie nie- ! r. 1845, w którym ustąpił z powodu zdrowia

nadwątlonego; wykładał zoologję i botanikę | nych. -oraz nauczał języka francuskiego. Języka polskiego wyuczył się tak doskonale, że z łatwością równą nim władał jak ojczystym, francuskim; w ogóle zżył się z Polską najzupełniej, stała się jego drugą ojczyzną, którą ukochał szczerze i do śmierci chętnie jej służył jak mógł i umiał. Potomkowie jego stali się już najzupełniej Polakami. Pośród licznych uczniów swoich zostawił pamięć najlepszą po sobie, odznaczał się też łagodnością i uprzejmością w obejściu. Drukiem ogłosił: „Wstęp do historyi naturalnej, zawierający w sobie wiadomości poprzednicze, podziały trzech królestw natury i wykład wyrazów botanicznych, objaśnionych figurami“ (Poznań 1823); „Précis de l’histoire de la littérature française“

(t-że 1825): „Leitfaden zum Vortrage der Botanik“ (1829; wyd. 2-e t-że 1836); „Muzeum hist, naturalnej i cudów stworzenia dla młodzieży“ (t-że 1830 z rycynami; wyd. 2 t-że 1836) i „Książeczka do nabożeństwa, na której się modliła ś. Jadwiga z rodu królów polskich, podług krakowskiego rękopismu, wraz z załączeniem naśladowania oryginału“ (t-że 1825); o wydaniu tym ob. Nawojki książeczka (Ser. 2-a I, 350). — 2 M. Marceli (* w Poznaniu 1818 — f tamże w stycz. 1898) syn poprzedzającego, pedagog i pisarz, Po ukończeniu nauk filologicznych w Berlinie i po otrzymaniu godności doktora filozofii po obronieniu rozprawy „De Fauno et Fauna, s. bona dea ejusque mysteriis“ (1840) wrócił do Poznania i został nauczycielem w tamtejszej szkole realnej, w której nauczał łaciny. Następnie został profesorem w gimnazjum św.

Marji Magdalny t-że. Zasłużył się literaturze tłumacząc na język ojczysty „Bukoliki Wirgiliusza“ (Poznań 1852); „Satyry Horacego“ (t-że 1853); „Listy Horacyusza“ (1856); Arystofaue-sa „Chmury“ (t-że 1866); w przekładach tych M. starał się o wierne oddanie myśli orygina-nału, zachowając przytym i miary wiersza starożytnego, przekłady te należą do najlepszych w literaturze naszej. Z języka franc, przełożył „Satyry Boalego“ (w progr. gimn. św. Maryi Magdaleny w Poznaniu 1857); m. in. ogłosił także „Słów kilka o historyi powszechnej i wykładzie jej po gimnazyach“ (w „Orędowniku naukowym“ 1843). Wspólnie z H. Cegielskim redagował i wydawał w Poznaniu „Gazetę polską codzienną“ od d. 25 mar. r. 1848 do końca czerw. r. 1850. Dziełem jego najważ-niejszem są „Przechadzki po mieście“, które powstało z felietonów pisywanych dla „Dziennika poznańskiego“, jest to istna kopalnia wiadomości ciekawych, tyczących się bądź spraw, bądź osób, nietylko w samym Poznaniu, ale i w. ks. Poznańskiem. Jest tam przeważnie mnóstwo wspomnień osobistych autora, lecz nie brak też wiadomości pochodzących od oj-jego, lub od osób znajomych a wiarogod-

ca

Dr. j. p.

— 3 M. Stauisław polityk (* 1827 w Poznaniu—f w grudniu 1900 w Berlinie), długoletni prezes Koła Polskiego w Berlinie, syn Jana, wychowa! się w środowisku, z którego wyszli czterej mężowie tacy jak Libelt, Kazimierz Kantak, Wł. Niegolewski i Hipolit Cegielski (oh. te nazw.), z którym zwłaszcza łączyły M-go związki najściślejsze. Po ukończeniu gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu, przykładał się do prawa w uniwersytetach w Berlinie i Heidelbergu, poczem, obrawszy sobie zawód prawniczy, dosłużył się posady sędziego w sądzie ziemskim. Jednocześnie uczestniczył w publicystyce poznańskiej, pisując nie mało do „Gońca Polskiego“ i do „Gazety Polskiej“. Wybrany posłem do Izby pruskiej z okręgu poznańsko-obornickiego, pełnił ten mandat przez lat trzy, następnie, z chwilą powstania w r. 1867 pierwszego parlamentu związku północno - niemieckiego, został jego członkiem aż do ostatniej chwili trwania tego ciała prawodawczego. Kied> d. 18 marca r. 1867 parlament ten przystąpił do obrad nad projektem do konstytucyi związkowej, M-y wspólnie z Wł. Niegolewskim, Kaźm. Kantakiem i Teodorem Donimirskim energicznie wystąpił przeciwko przyłączaniu W. Ks. Poznańskiego i Prus Zachodnich do Związku Półn.-Niemieckiego. Po uchwalonein mimo to wcieleniu, złożył solidarnie z innymi posłami polskimi swój mandat. Potem gorliwie poświęcił się pracy nad rozwojem idei stowarzyszania się w Poznańskiem. Należał do założycieli głównych T-wa przemysłowego poznańskiego oraz Spółki pożyczkowej, był również podówczas jednym z najgorliwszych szermierzy idei samopomocy na polu gospodarczem. Zajmował się też ułożeniem ustawy T-wa Naukowego Poznańskiego, do którego założycieli i członków naj-czynniejszych należał. Po przerwie dłuższej został r. 1885 ponownie wybrany do sejmu pruskiego i pozostawał odtąd tam aż do śmierci, dzierżąc przez dziesięć lat ostatnich godność prezesa Koła Polskiego. Niezależnie od tego przez kilka lat ostatnich należał także i do parlamentu niemieckiego. Konserwatysta z przekonań, nie rozumiał nowych prądów nurtujących w W. Ks. Poznańskiem, lecz nawet wtedy, gdy się skłaniał do stronnictwa ugodowego, nie obrażał uczuć powszechnych. Jako przewodniczący Koła Polskiego r. 1891 M-y, przy czytaniu etatu ustaw antypolskich, złożył w imieniu Koła interpelacyę w sprawie tłumnego wychodztwa ludności polskiej do Brazylii. R. 1892 z powodu cofnięcia przez rząd pruski projektu szkolnego M-ty gorąco polecał nowemu prezesowi ministrów, hr. Eulenburgowi, uwzględnienie „interesów ludności polskiej“. W marcu r. 1893 przy obradach nad etatem kultu w trzeciem czytaniu, wspólnie z L. Czar-lińskim i ks. Neubauerem, szczegółowo wy-łuszczył skargi i żale ludności polskiej w dzie-

są do zajęcia stanowiska odpornego, przyczem powołał się na Austryę, jako na wzór, jak należy postępować z Polakami. Przy czytaniu etatu ministeryum spraw wewnętrznych tegoż roku wskazał na nieustanne szykany policyi w sprawie teatrów amatorskich polskich, żądając, aby w Poznańskiem i Prusach zachodnich organy policyi znały język ludności miejscowej. R. 1897 przy rozprawach nad wniesioną przez Centrum interpe-lacyą w sprawie rozwiązywania zebrań polskich na

K. Chw.

adz.

S. Dri.

czasem całkiem za-

zroczyste i tworzą t.

dżinie szkolnictwa. W czerwcu r. tegoż energicznie popierał wniosek posłów duńskich, domagając się i dla nich nauki języka ojczystego. R. 1894 przy obradach w sejmie pruskim nUd etatem rolnictwa, żądał większego funduszu w etacie dla poparcia rolnictwa i leśnictwa w naszych dzielnicach, a przy etacie kultu postawił imieniem Koła wniosek, aby rząd zarządził jaknajspieszniej zniesienie ustawy z d. 26 kw. r. 1886 o popieraniu kolonii niemieckich w W. Ks. Poznańskiem i w Prusach Zachodnich. Wspólnie ze Schroederem wystąpił z żądaniem, aby minister oświaty zabronił złego obchodzenia się z dziećmi polskiemi w szkole. W styczniu r. 1895 złożył w imieniu Koła deklaracyę, żądającą przedłożenia nowej ustawy szkolnej i wskazał na zgubną agitacyę „Związku ku popieraniu niemczyzny“ (H. K. T.) przez co pokojowe współdziałanie Polaków z Niemcami w korporacyach prowiucyonalnych i komunalnych się utrudnia. Przez agitacyę Związku—powiedział —nic się nie zyska, ponieważ Polacy nadal równie silnie będą stali przy swej narodowości i w przeświadczeniu, że do założenia tego związku nie dali powodu, zmuszeni

Górnym Śląsku, M-y, w imieniu Koła, oświadczył, że agitacya wielkopolska, o którą posądza rząd Polaków, wcale na Śląsku nie istnieje, że jest to sztucznie skonstruowa-ne pojęcie, aby wywołać nienawiść przeciw Polakom. Niema agitacyi polskiej, jest tylko życie polskie, wypływające z miłości do języka ojczystego. W marcu r. 1898 kiedy sejm pruski zajął się powtórnie sprawą komisyi ko-lonizacyjnej, M. złożył deklaracyę Koła z protestem przeciwko tej ustawie, którą rozwinął bardziej przy generalnem roztrząsaniu nad budżetem w parlamencie. Por.: Szuman H. „Rys. historyczny początków i zawiązku parlamentaryzmu polskiego w Prusiech“ (Poznań, 1902); Komierowski R. „Kola Polskie w Berlinie 1875—1900“ (Poznań 1905).

Motu proprio (łac., „z własnej pobudki“) używana od czasów Innocentego VIII nazwa reskryptów papieskich, mająca oznaczać, że postanowienie wydane spoczywa na własnem zapoczątkowaniu papieża, albo na samodzielnem przez niego rozważeniu sprawy.

Motye, gr. Motóy], łac. Motya, miasto starodawne, przez pewien czas bardziej kwitnące tuż nad półu.-zachód, wybrzeżem wyspy Sycylii, na wyspie małej, przeszło kilometr od wybrzeża odległej, ku północ, zachód, od góry Eryks położone, groblą z Sycylią połączone. Port wyborny przyczyniał się wielce do jego rozwoju. Założyli je Fenicyanie w dzierżawach Elymów. Rychłemi już czasy zdobyli je Kartagińczycy, lecz w r. 386 przed Chr. ustąpić z niego musieli przed zwycięzkim Dyonizyuszem, tyranem Syrakuzańskim, który groblę ową, przez Kar-tagińczyków zerwaną, od nowa kazał usypać. Odbił je tyranowi niebawem Himilko, wódz Kar-tagińczyków, wszakże wkrótce ustąpił sam z niego, przesiedlając mieszkańców do Lilybae-mu, które w sąsiedztwie założył. Od tego czasu zaginęło M. w historyi.

Motyle czyli łuskoskrzydłe (Lejpido-płera) — rząd owadów (Insecta), liczący kilkadziesiąt tysięcy gatunków. Ciało M-i gęsto pokryte włoskami. Rożki wieloczłonkowe, różnorodnej postaci: najczęściej szczecinkowate, nitkowate, lub buławowate, niekiedy grzebyko-wate, pitkowate lub piórkowate. Części gęb-ne przystosowane do przyjmowania pokarmu płynnego, zwłaszcza do wysysania soku słodkiego z kwiatów (u niektórych są one szczątkowe). Warga górna i żuwaczki (z wyjątkiem Micropterygidae) są szczątkami bardzo słabo wykształconemi, natomiast szczęki przedłużają się w dwie półrynienki, które składają się brzegami i tworzą trąbkę ssącą, zdolną do zwijania się. Głaszczki szczękowe są zwykle szczątkowe, jedno-lub dwuczłonkowe, rzadko pięcioczłonkowe (u moli), nikłe (np. u Lycaena). Głowa ruchoma, wszystkie trzy pierścienie tułowiowe są ściśle z sobą spojone; przedtułowie małe, śródtułowie wielkie. Skrzydła obydwu par błoniaste, z żyłkami nielicznemi, pokryte łuskami drobnemi, dachówkowato ułożonemi, które zwykle pokrywają w zupełuości sieć żyłek oraz resztę powierzchni skrzydeł; u niektórych M-i pewne miejsca skrzydeł pozbawione są łusek, są prze-zw. okienka (np. u At-tacus Atlas). Skrzydła przednie są dłuższe, lecz przytem zazwyczaj węższe, niż tylne; te zaś bardzo często posiadają blizko nasady szczecinę silną lub też pęczek mały szczecin gęsto skupionych, sztywnych (retinaculum), zachodzących na kabłąk mały po stronie spodniej skrzydeł przednich; w ten sposób skrzydła tej samej strony zczepiają się z sobą. U samic gatunków niektórych (np. u. Orygyia antiqua, Acidalia brumata) skrzydła szczątkowe, u Psyche samice są bezskrzydłe. — Kończyny słabe, o udach wielkich i stopach pięcioczłonkowych, których członek podstawuy jest znacznie dłuższy niż następujące. Pomiędzy tułowiem a odwłokiem niema przewężenia głębszego, odwłok więc jest „siedzący“. U samic niektórych gatunków na końcu odwłoka mieści się szczoteczka z włosków gęstych i długich lub pokładełko. — Układ nerwowy składa się ze zwoju uadprzełykowego, podprzełykowego, najczęściej z dwuch zwojów tułowiowych i czterech odwłokowych (rzadziej bywają trzy zwoje tułowiowe i pięć odwłokowych); istnieje także układ spółczulny. — U niektórych M-i (u sfinksów, miernikowców) jelito grube posiada wyrostek podłużny, workowaty t. zw. kiszkę ślepą. — Przeobrażanie zupełne. Larwy, zwane liszkami lub gąsienicami, mają wiele cech wspólnych i wybitnych; są wałkowate, mają odwłok długi, opatrzony nóżkami odbytowemi; prawie wyłącznie roślinożerne, żyją po większej części swobodnie na liściach i co pozostaje w związku z tem, są często jaskrawo ubarwione; na głowie z każdej strony mieści się 5—6 oczów kropkowych, para krótkich rożków trzyezłonkowych i części gębne, żujące. Tułów opatrzony trzema parami nóg krótkich, jednopazurkowych. Na odwłoku długim istnieje zwykle 5 par odnoży odbytowych (po jednej parze na 3—6 oraz na 9 pierścieniu odwłokowym), niekiedy bywa ich mniej (np. u prządek 2 pary) lub więcej (np. 6 par). Nogi odbytowe opatrzone są na końcu stopy pierścieniem haczyków zagiętych na zewnątrz, ruchomych, albo też szeregiem haczyków, zagiętych do wewnątrz, wskutek czege mogą obejmować gałązki bardzo cienkie. Larwy posiadają gruczoły przędne, otwierające się na wardze dolnej, a niektóre tworzą przed przekształceniem się w poczwarkę albo zupełny op-rząd (kokon) dokoła ciała swego, albo też łączą różne cząstki obce za pośrednictwem op-rzędu w osłonę; jeszcze inne przytwierdzają się tylko za pomocą nici nielicznych; niektóre otaczają się jeszcze wcześniej osłoną workowatą, na jednym końcu otwartą, którą wloką z sobą.—Poczwarki odznaczają się tem, iż wszystkie ich przysadki (skrzydła, nogi i t. p.) szczelnie przylegają do ciała; wszystkie swobodne powierzchnie są silnie schytynizowane, wskutek czego poczwarka wygląda jakby, powleczona pokostem. — Samce i samice często w mniejszym lub większym stopniu różnią się od siebie; różnice te bywają nader różnorodne. Często bardzo polega różnica płciowa jedynie na tem, że samiec ma odwłok krótszy i wałkowaty; najczęściej samica jest większa od samca i skromniej ubarwiona. U niektórych gatunków samice mają skrzydła szczątkowe, niezdatne do lotu, czasem skrzydła różnią się barwą lub kształtem, np. u samców Hepialus humuli skrzydła białe, u samic żółte. — Różnice płciowe jaskrawo występują u osobników obupłciowych. Obupłciowość u M-i bywa zupełna lub niezupełna. W przypadkach obupłciowości zupełnej czyli bocznej, jedna połowa ciała posiada ubarwienie i kształty właściwe samcom, druga zaś—samicom, np. u Li-paris dispar. Czasem wskutek obupłciowości zupełnej, osobniki obupłciowe pozbawione są zdolności do lotu, mianowicie jeżeli po jednej stronie ciała skrzydła są zupełnie rozwinięte, jak u samca, po drugiej zaś szczątkowe, jak u samicy U osobników obupłciowych znajdowano w jednej połowie ciała narzędy płciowe inęzkie, w drugiej żeńskie.—Oprócz różnicy płciowej występuje u M-i także wielopostaciowość, np. rozmaite osobniki, rozwijające się,w jednakowych na pozór warunkach, różnią się ubarwnieniem. Szczególny przykład wielopo-staciowości daje t. zw. dwukształtność sezonową, którą można wytłumaczyć wpływem ciepłoty. Zjawisko to spostrzeżono u motyla Vanessa levana s. prorsa, który występuje pod dwieme różnemi postaciami, letnią i zimową. Pokolenie rozwijające się z poczwarek, które przezimowały, jest inaczej ubarwione, aniżeli pokolenie pochodzące z poczwarek żyjących w lecie; stąd też powstała podwójna nazwa, gdyż dawniej sądzono, że są to dwa gatunki różne. Ubarwienie M-i zmienia się czasem skutkiem braku barwnika (albinizm), lub wskutek skupienia jego w większej ilości, albo też wskutek nagromadzenia barwnika ciemnego (melanizm). Wybitną rolę pod tym względem odgrywa także rodzaj pożywienia, np. z gąsienic Aretia caia, karmionych liśćmi leszczyny wylęgały się motyle, u których skrzydła tylne były zabarwione nie na czerwono, lecz na brunatno; z gąsienic Aretia villica, karmionych liśćmi chrzanu, wylęgały się motyle, których skrzydła tylne były mniej lub więcej czarne, gdy tymczasem prawidłowo są one jaskrawo-żółte z plamkami czarnemi, — Dzieworództwo (parthenogenesis) spotyka się u M-i rzadko, stale zdarza się tylko u Psychidae i u Solenobia-, jako wyjątek zdarza się i u niektórych prządek, np. u jedwabnika (Bombyx mori); zwykle zaś rozmnażanie odbywa się drogą płciową. Samice wkrótce po zapłodnieniu składają jaja, samce zaś po spółkowaniu umierają. — Gąsienice niektórych gatunków objadając liście, są wielkimi szkodnikami, natomiast bardzo są pożyteczne gąsienice jedwabników, wytwarzające oprząd, służący do wyrobu jedwabiu. Liczne M-e przyczyniają się także do przenoszenia pyłku z jednych kwiatów na drugie. — M-e rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej, spotykają się nawet po za kołem biegu-nowem, pod zwrotnikami jednak są znacznie liczniejsze, większe i jaskrwawiej ubarwione, niż w krajach zimnych i umiarkowanych. — Najdawniejsze szczątki M-i z rodziny Xylotro-pha znaleziono w pokładach jurskich. — Pod względem systematycznym dzielono dawnej M-e na dwie grupy: M-i właściwych (Macrole-pidoptera) i M-i drobnych (Microlepidoptera); pierwszą z tych grup dzielono prócz tego, stosownie do sposobu życia, na M-e dzienne (Diurna)j zmierzchnikowce (Grepuscularia) i nocne {Nocturna). Obecnie, oprócz podziału powyższego, istnieje jeszcze inny, mianowicie na 12 rodzin; I) M-e dzienne (Ithopalocera)

Cz. dt.

na

posiadają ciało wysmukłe, rożki inaczugowate, skrzydła szerokie, w spokoju pionowo wzniesione i przylegające do siebie; odznaczają się barwami wspaniałeini, jaskrawemi, latają za dnia. Larwy opatrzone są wyrostkami rozga-łęzionemi, ciernisteini, po zatem są nagie lub mało owłosione. Poczwarki odznaczają się ciałem osobliwem, kańciastem; zwykle przytwierdzają się tylko za pośrednictwem nici pojedynczej, okręconej dokoła ciała, rzadziej spoczywają w kokonie luźnym. Należą tu: kapust-nik (Pieris brassicae), fuks ( Vanessa urticae), głogowiec (Pontia crataegi), paź królowej(Papilio Machaon), admirał ( Vanessa atalanta) i in. II) Sfinksy (Sphingidae), III) Xylotropha, IV) K r a ś n i k i (Zyyaenulae), V) Niedźwiedzio w-ki ( Arcłidae), VI Prządki (Pombycidae), VII Nocnicówki (Noctuidae), VIII Miernikowce (Geometridae), IXOmacnicôwki (Pyralidae), X), Z wojów ki (Tortricidae), XI, Mól o w ce I Tineidae) i XII), Piórolotkowce Pteropho-ridae).

Motylioa, robak ob. D i s t o m u m.

Motylica wątrobna (Distomatosis s. Cachexia icterico-verminosa) choroba owiec, zdarzająca się również, chociaż rzadziej, i u bydła rogatego, powstająca wskutek spożycia z paszą zarodków robaka M-y (por. Distoinum); zarodki te dostawszy się do ustroju zwierzęcego z żołądka przechodzą do dwunasticy (ob.), a stamtąd przez uście przewodu żółciowego do rozgałęzień naczyń żółciowych w wątrobie, gdzie się rozwijają na robaki dojrzałe, o tyle szkodliwe zdrowiu zwierzęcia, o ile znaczna jest ich ilość, ponieważ obecność niewielu bywa znoszona dobrze i na stan zdrowia nie wpływa widocznie. Jeżeli się ilość większa robaków zagnieździ w wątrobie, obecność ich działa drażniąco na przewody żółciowe. Następstwem tego jest obfitsze wydzielanie się śluzu w naczyniach tych, a że robaki zatykają ich światło, przez co śluz i żółć tracą możność odpływu swobodnego, więc wskutek tego naczynia rozszerzają się, a równocześnie ścianki ich grubieją, zawartość ich zaś pomału zgęszcza się i wapnie-je, przez co stają się niedrożnemi i ulegają zatkaniu zupełnemu. Robaki, nie poprzestając naczyniach żółciowych, wżerają się też w miąższ wątroby, to zaś wywołuje krwawienia miejscowe i niszczy pomału części narządu zajęte przez wnętrzaki; miąższ zniszczony przez nie odrastać nie może, miejsce jego zajmuje tkanka bliznowata, kurcząca się; jeżeli zatym robaki zawładną częścią znaczniejszą wątroby, działalność jej ulega uszczupleniu, tym większemu im więcej miejsca robaki zajęły. Następstwem tego jest zmiejszenie ilości żółci wydzielanej, co zgubnie oddziaływa na odżywianie się zwierzęcia, nie mogącego już trawić należycie paszy, więc zaczyna chudnąć i słabnąć; odżywianie się niedostateczne wpływa też ujemnie

Wielka Kacyki, llustr. Ser. I Tom XLVI11 Zesz. 377a.

na stan krwi, stającej się przez te wodnistą (bladaczka). Tworzenie się tkanki bliznowatej w wątrobie wywiera wpływ zgubny na krążenie krwi w wątrobie samej oraz w żyle wrot-nej (ob.) i w jej rozgałęzieniach; to zaś pociąga za sobą wysięki płynu surowiczego do jamy brzusznej i do tkanki podskórnej (puchlina wodna). Gdy do tego już doszło, jagnięta i owce słabsze zdychają, starsze i silniejsze, zwłaszcza jeżeli część ich wątroby nie nazbyt wielka opa-uowana została przez robaki, wyzdrowieć jeszcze mogą. — Objawy choroby, szczególnie na początku nie są wyraźne, ani znamienne, dopiero w miarę spustoszeń czynionych przez robaki stają się wyraźniejszemi. Zwierzę wtedy smutnieje, staje się ooiężałem, słabnie i chudnie pomimo paszy podawanej mu obficie; podczas wyganiania na pastwisko odbija się od stada, nie mogąc za niem podążyć. Skóra staje się bledszą, niż w stanie zdrowia prawidłowym, nieraz przybiera odcień żółtawy, to samo widać i na błonach śluzowych. W miarę rozwoju dalszego choroby powstającą puchlinę wodną rozpoznać łatwo, wtedy zwierzę też już paszy przyjmować nie chce, miewa biegunkę z kałem bardzo cuchnącym, pokłada się wciąż, marnieje coraz bardziej i wkońcu pada z wycieńczenia zupełnego. Wątpliwość wszelką jednakże usuwa dopiero sekcya wykonana na zwierzęciu padłem i znalezienie w wątrobie jego pasorzy-tów; wtedy też dochodzi się do pewności, że wszystkie owce niedomagające ze stada tego samego są również dotknięte M-ą.—Zarazić się M-ą mogą owce tylko za pośrednictwem paszy, dla tego też pastwiska wilgotne, na których najłatwiej spotykają się z zarodkami M-y, są dla nich tak niebezpieczne; już jednorazowe wyprowadzenie stada na pastwisko takie może je zniszczyć doszczętnie. Nietylko pasanie w miejscach takich jest wielce niebezpieczne, trawa na nich skoszona, spasana w owczarni na zielono, jest zarówno szkodliwa, czasem nawet i siano, o ile nie jest zupełnie wysuszone, może zawierać zarodki M-y.—Ponieważ od chwili zarażenia się aż do spustoszeń w wątrobie przez robaki wywołanych, upływa zazwyczaj kilka tygodni, więc porą zwykłą wybuchu M-y bywa jesień lub zima; z wiosną robaki giną same, więc owce, które do tego czasu przetrzymały, mogą wyzdrowieć, oczywiście, jeżeli wątroba ich nie doznała uszkodzeń zbyt znacznych.— O leczeniu jakiemkolwiek M-y mowy być nie może; wszystkie środki przeciwko niej zalecane dotąd, bywały stale najzupełniej bezskuteczne, przeto, skoro się tylko choroba śród stada owiec ukaże, zanim pochudną, przedać je na rzeź najrozumniej, co ze spokojnem sumieniem uczynić można, ponieważ mięso ich nie jest szkodliwe stanowczo.—Jeżeli leczenie jest niemożliwe, to zapobieganie M-y nie nasuwa trudności żadnych, ponieważ przyczyna jedyna cho-

nę

wielu towa-

Dr. J. F.

roby jest znana najdokładniej. Pasając owce tylko na miejscach suchych, ustrzeże się je zawsze od M-y.—Bydło rogate zaraża się M-ą również często jak owce, lecz u niego następstwa zwykle nie bywają tak groźne i tylko wyjątkowo do śmierci wiodą, co temu przypisać należy, że wątroba krów i wołów jest tak wielka, że do zniszczenia jej kilkanaście lub kilkadziesiąt robaków nie starczy, na to trze-baby kilku setek przynajmniej.—U zwierząt domowych innych zarażenie się M-ą należy do rzadkości, natomiast bywa częste u sarn, danieli i jeleni.— Sprawcą najczęstszym choroby jest Distomum hepaticum, rzadziej 1). laneeo-latum (por. Distomum).—Porów.: Haubner „We-terynarya gospodarska... według 12-go, wyd. oryg. przerobiona i uzupełń, przez d-ra O. Sie-damgrotzkiego, przeł. z niem. dr. M. Laurysie-wicz i A. Strzelecki. Wyd. 4-e przejrzane i znacznie przerób,“ (Warsz. 1900) i L. Bucz-wiński „Podręcznik weterynaryjny“ (Cz. II, „Choroby wewn. zwierząt domowych“ 1903). Dr-J- p-Motylkowate rośliny, ob. Strąkowe.

Motylnik, roślina, ob. One i di um.

Motywy (łac. motivum, od movere) 1) prawodawcze— obejmują: okoliczności zewnętrzne, które skłoniły prawodawcę do wydania nowej ustawy (occasio legis), cel, jaki prawodawca osiągnąć zamierzał (ratio legis), wkońcu zasadę prawną, której konsekwencyą jest wydany przepis (ratio iuris). Odróżnienie to jest raczej natury metodologicznej, niż praktycznej, w rzeczywistości bowiem wszystkie te trzy ka-tegorye M-ów stapiają się w jedną całość i tworzą wogóle uzasadnienie nowej ustawy z rozmaitych punktów widzenia, przedewszyst-kieni pod względem polityczuym i prawnym. M-ami prawodawczemi nazywa się i sam elaborat, zawierający treść powyższą; tworzy on zazwyczaj dodatek do tekstu ustawy.—2) M. woli przy zawieraniu umów. Umowa jest objawem woli zgodnej dwuch lub więcej osób, który ma na celu osiągnięcie pożądanego przez strony skutku prawnego (ob. Umowa). M. woli znaczenia prawnego w zasadzie nie posiadają, chyba, że jedna ze stron znajdowała się w błędzie co do osoby strony przeciwnej lub przedmiotu umowy.—3) M. wyroków. Wszystkie wyroki sądowe muszą być zaopatrzone wM.,tj. zawierać powinny uzasadnienie logiczne, oparte na argumentach prawnych i rzeczowych. Wymaganie to jest wywołane potrzebą kontroli nad gruntownością oceny sędziowskiej, ma zaś na celu umożliwić stronom, uzasadnienie t. zw. środków prawnych (skarg, apelacyi, kasacyi i t. d.) oraz przekonać stronę przegrywającą o słuszności wyroku. Przepis ten zawierają wszystkie nowoczeane kodeksy proceduralne („Ust. Post. Cyw.“ art. 711, „Ust. Post. kam.“ 797, „Kod. proc. cyw. franc.“ art. 141, „Kod. proc. cyw. niem.“ art. 313, „Kod. proc.cyw. włosk.“ art. 360). Według wyjaśnień Senatu rossyjskiego sąd powinian rozpatrzyć wszystkie żądania stron, lecz nie jest obowiązany odpowiadać na każdy argument, użyty w toku sprawy. Obojętne są rozmiary oraz kolejność M-ów. Istotę wyroku tworzy jego tenor (dyspozycya), tak, że błędne M. przy słuszności tenoru nie dają powodu do kasacyi. Natomiast wyrok powinien być skasowany, jeśli M. są niedostateczne, sprzeczne z prawem lub z tenorem wyroku, nie wyjaśniają istoty sprawy. 1)r z- N-

Motz Bolesław (•* 1865 w Radzyniu, zie mia Siedlecka) lekarz. Szkoły skończył w Białe Podlaskiej, poczym zapisał się do wydz. przyrodniczego w Petersburgu. Jako politycznie podejrzany w r. 1888 został uwięziony, uwolniony po półtora roku, wyjechał do Paryża i wstąpił do wydziału lekarskiego. Po ukończeniu nauk został asystentem w klinice chirurgicznej chorób dróg moczowych prof. Guyo-na i na stanowisku tern przetrwał lat 14, miewając też w czasie tym wykłady o urologii dla lekarzów. — Drukiem ogłosił bez mała 50 prac; najważniejsze z nich tyczą się gruźlicy dróg moczowych, raka i przerostu gruczołu krokowego, zapalenia przewlekłego pęcherza, nakoniec zapaleń cewki moczowej, oraz ich powikłań. Prace M-a dwukrotnie były nagradza-przez Akademię umiejętności w Paryżu, a czterokrotnie przez Akad. medyczną tamże. Obecnie, jako „professeur libre“ wykłada w Paryżu choroby narządów moczowych, ciesząc się uznauiem. M. jest członkiem rzystw lekarskich w krajach różnych.

Moucheron del Fryderyk, malarz (* w Amsterdamie 1633 —f t-że w stycz. 1686), był uczniem Jana Asselyua i malował przeważnie krajobrazy, mając lat 22 wyjechał do Paryża i czas pewien tam spędził; po powrocie osiadł naprzód w Antwerpii, od roku zaś 1659 mieszkał w Amsterdamie. Namalował mnóstwo krajobrazów włoskich, francuskich i holenderskich, odznaczających się układem zręcznym, ale w kolorycie zimnych i ciężkich. Dzieła jego znajdują się w Petersburgu (Ermitaż), Paryżu (Louvre), Amsterdamie, Monachium, a także w Hadze, w Lille, Dreźnie, Brunszwiku, Zwierzynie (Schwerin w Meklemburgu) i w Wiedniu (Belweder). - 2) Izaak de M., syn poprzedzającego (* 1670 w Amsterdamie—t t-że 20 czerw. 1744) również malarz, nadto rytow-uik na miedzi. Początkowo kształcił się pod przewodnictwem ojca; mają lat 24 wyjechał do Włoch, a w Rzymie, z powodu układu wybornego krajobrazów jego, obdarzono go przezwiskiem Ordonnance. Blizko r. 1697 powrócił do Amsterdamu, gdzie zajmował się wiele miedziorytnictwem. Krajobrazy jego, przeważnie włoskie, zwłaszcza pod względem kolorytu są lepsze niż ojcowskie. Obrazy jego posiadają galerye w Brunszwiku, Augsburgu, Kasselu, Kopenhadze i w Zwierzynie.

Mouchez Ernest Amadeusz Bartło-

carte du ciela (1887).

adz.

adz.

brażąjące.

1783

miej, admirał franc., geograf i astronom (* 24 sierp. 1821 w Madrycie — f 25 lipca 1892 w dep. Seine-et-Oise). Wychowaniec Szkoły morskiej w Brest, w 1. 1840—45 na morzach chińskich, indyjskich, australijskich i przy brzegach Brazylii poczynił wiele pomiarów i wy-zuaczył miejsca geogr. wielu punktów, przy-czem udoskonalił metodę zdejmowania map morskich zapomocą lunety przenośnej, południkowej. W 1. 1867 — 73 sporządził mapę wybrzeży algierskich. Podczas wojny pruskiej kierował obroną Hawru. W r. 1873 mianowany członkiem Biura długości. R. 1874 obserwował przejście Wenery przez słońce i otrzymał bardzo dokładne zdjęcie przebiegu tego zjawiska. R. 1875, na zlecenie Biura długości, zorganizował dla nauki oficerów marynarki obserwatoryum astronomiczne w Mont - Souris. R. 1878 po Leverrierze (ob.) powołany na stanowisko dyrektora obserwatoryum w Paryżu (a zarazem podniesiony do godności admiralskiej). Za inicyatywą M-a w 1. 1887, 1889, 1891 i 1896 odbyły się w Obserw. Paryskiem cztery kongresy astronomiczne, na których szczegółowo omawiano sprawę mapy fotograficznej nieba. — Prowadził zaczęte przez Leverriè-ra „Roczniki“ obserw. astr. w Paryżu, nadto w r. 1884 założył „Bulletin astronomique“. — Ogłosił: „Recherches sur la longitude de la côte orientale de l’Amérique du Sud“ (1867), ,Côtes du Brésil, description et instructions nautiques“ (1869 — 76), „Rio de la Plata...“ (1867), „La photographie astronomique et la

A. Ł.

Moudon m-to w kantonie Waadt w Szwaj-caryi, 518 m. npm., nad rz. Broye i przy linii kolei Palézieux — Lyss, odnogi linii Ju-rajsko-Symplońskiej. Gimnazyum, szkoła realna, wyrób sukna i cygar, garbarnie, młyny, handel zbożem; 3 000 m-ców. Nad obecnym M. wznoszą się zamki Carouge i Rochefort, podług podania założone za czasów Pypina Małego; u stóp tych zamków, lecz nad M. leży stare m-to Bourg.

Moule Le, m-to portowe na w-pie Gwadelupie we wsch.-indyjskich prow, francuskich, posiada przystań opatrzoną w latarnię morską; w okolicach obszerne plantacye cukru i cukrownie; ok. 12 000 m ców, w czem 3 000 kulisów indyjskich. Wywóz cukru wynosi rocznie przeszło 5 milionów franków.

Moulins m-to gł. w depart. Allier we Fran-cyi, 227 m. npm., nad rz. Allier, przez którą prowadzi most piękny z r. 1763, punkt węzłowy kolei żel. Lugduńskiej i Orleańskiej. Katedra gotycka, wzniesiona w 1. 1465—1507, z piękne-mi oknami barwne mi z w. XV i XVI z tryptykiem pędzla Ghirlandaja, z dwiema nowemi wieżami (85 m.); dawny kościół klasztorny z grobowcem księcia Henryka II; nowożytny kościół Serca Jezusowego (1850), wieża zegarowa z w. XV, zwaliska zamku książąt Burbońskich, pa

łac sprawiedliwości (dawniejsze kollegium jezuickie), nowy ratusz; 25 000 m-ców. Przemysł drzewny, kapelusznictwo, dobywanie oliwy, wyrób octu. Stolica b-pia, siedziba izby sądowej, sądu handlowego; liceum męskie i żeńskie, semi-naryum nauczycielskie, Szkoła muzyczna, muzeum przyrodnicze oraz sztuki i starożytności, biblioteka publiczna, teatr, izba rolnicza i rzemieślnicza. Ojczyzna marszałka de Villars (ob.).adz-

Mounds, nasypy przedhistoryczne w Ameryce półu. ob. A m e r y k a (Dzieje II, 984), gdzie, obok opisu, znajdują się ryciny, nasypy te wyo-

Red.

Mounier 1 Jan Józef (* w Grenobli 12 listop. 1758 — f 26 stycz. 1806 w Paryżu) polityk. M. był synem sukiennika w Grenobli; poświęciwszy się prawnictwu został tamże naprzód adwokatem, następnie zaś w r. sędzią; w r. 1788 powołano go na sekretarza Stanów Delfinatu, a w roku następnym wybrano do Stanów Generalnych, zwołanych do Wersalu. Na jego wniosek stan trzeci ogłosił się Zgromadzeniem Narodowym i w d. 20 czerwca 1789 złożył znaną przysięgę w sali gry w piłkę (Jeu de paume). M-a wybrano wtedy do komitetu mającego opracować nową ustawę rządową; wystąpił z niego jednak gdy się nie zgodzono na popierany przez niego system dwuizbowy, wzorowany na angielskim, a gdy w Zgromadzeniu dążenia krańcowe zaczęły brać górę, przeszedł na stronę monarchistów, pomimo przekonań szczerze liberalnych. Skoro Zgromadzenie Narodowe postanowiło opuścić Wersal i przenieść obrady swe do Paryża, M. wystąpił z niego, powrócił do Delfinatu i próbował tam zwołać zgromadzenie Stanów, niezależne od Paryża, co mu się nie powiodło, a tak oburzyło na niego rewolucyonistów paryskich, że w obawie przed nimi schronić się musiał w r. 1790 potajemnie, naprzód do Sabaudyi, a następnie do Szwajcaryi. Tam wydał dzieło swe znakomite „Recherches sur les causes qui ont empêché les Français de devenir libres“ (Genewa 1792; 2 t.). I w Swajcaryi nie czując się dość pewnym, w r. 1793 wyjechał z rodziną do Londynu i w tymże jeszcze roku przesiedlił się do Weimaru, a tam r. 1795 w zamku Belvedère, oddanym mu przez księcia weimarskiego, urządził zakład wychowawczy dla młodych Anglików; pomimo powodzenia, które tam osiągnął, skorzystał jednak w r. 1801 z możności powrócenia do ojczyzny. Napoleon okazał mu wiele przychylności, mianował go prefektem departamentu Ille-et-Vilaine, a w r. 1805 powołał go na członka Rady stanu. Z prac jego drukiem ogłoszonych wymienić jeszcze należy: „De l’influence attribuée aux philosophes, aux franc-maçons et aux illuminés sur la Révolution de France“ (Tybinga 1801; wyd. nowe Paryż 1821). — Por. Lanzac de Laborie „Un royaliste libéral en 1789: Jean Joseph M.“ (Paryż 1887). — 2 Klaudjusz Edward

Red.

adz.

adz.

adz.

adz

długości 227 metrów, łączącym dwa szczyty lodowca i dźwigającym krzyż złoty. Kaplica założona, jak powiadają, przez Karlomana (ob.); fabryka konserw; 1 200 m-ców. M.-S.-M., zawdzięczające twe pochodzenie mnichom z wyspy Lérins, było sławne w w. XVII i XVIII ze swych fajansów.

Moutier m-to w Sabaudyi, nad rz. Isère przy linii kolei Lugduńskiej, stolica b-pia, semina-ryum duchowne, muzeum archeologiczne i przyrodnicze, katedra; 3 000 m-ców. Dawniej Ta-rantosia zawdzięcza pochodzenie i nazwę klasztorowi, założonemu w w. V przez św. Ja-kóba.

Filip (* w Grenobli 2 grud. 1784 — f w Passy pod Paryżem 11 maja 1843) syn poprzedzającego. W r. 1806 został audytorem w Radzie stanu; w 1.    1807 i 1808 w Niemczech

sprawował urząd intendenta wojsk francuskich; w r. 1809 został sekretarzem gabinetowym cesarza Napoleona, który go obdarzył tytułem barona i dobrami na Pomorzu szwedzkiem. W r. 1813 został intendentem budowli koronnych, a Ludwik XVIII po upadku Napoleona zatwierdził go na tym stanowisku, na którem pozostawał do lipca r. 1830; nadto w r. 1815 został powołany na członka Rady stanu a w r. 1817 do komissyi likwidacyjnej. W r. 1819 król mianował go parem Francyi; w r. nast. w ministeryuin Riehelieugo M. został dyrektorem naczelnym policyi i zarządu departamentowego; gdy Villèle objął ministeryum, ustąpił ze służby, lecz na nowo wstąpił do niej gdy Martignac został prezesem ministrów. Po re-wolucyi lipcowej opuścił Radę stanu, lecz zajmował się dalej polityką dość żywo jako członek Izby parów. — Por. Hérisson „Souvenirs intimes et notes du baron M.“ (Paryż 1896).

Mountain Ash m-to w Glamorganshire (Wales), nad rz. Cynon, dopływem Taffu; kopalnie węgla i żelaza; 20 000 m-ców.

Mountmellick m-to w Queen’s County (Irlandya); wyrób sukna, browar, fabryka tytoniu; 3 000 m-ców.

Mount Pleasant 1) m-to Gł. w hrab. Henry w stanie Jowa (Amer. Płn.) w preryi wyżynnej, żyznej, 40 km na zach. od Burling-tonu; uniwersytet, kolegium, szpital dla obłąkanych; 4 500 m-ców. 2) M-to w hrab. Westmoreland w Pensylwanii, w bogatym okręgu rolniczym, szkoła wyższa; 4 000 m-ców. adz-

Mount Vernon kilka miast w Stanach Zjedn. Ameryki półn. 1) M-to w Ohio, hrab. Knox, nad rz. Vernon, 65 km. na płn. od Columbus; odlewnie żelaza, młyny; 7 000 ra-ców. 2) m-to gł. w hrab. Jefferson w stanie Illinois; młyny, fabryki wyrobów wełnianych, handel znaczny; 4 000 m-ców. 3) M-to gł. w hrab. Posey w st. Indiana; nad rz. Ohio; młyny, odlewnie żelaza; 5 500 m-ców. 4) M-to w hrab. Westchester w st. N.-Jork, siedziba wielu kupców i przemysłowców nowojorskich; 12000 m-ców. 5) Dobra w st. Virginia, hr. Fairfax nad rz. Potomac, 22 km. od Waszyngtonu, należały niegdyś do Jerzego Washingtona (ob.), który też jest tu pochowany.

Mourmelon-le-Grand m-to w depart. Marny we Francyi, okrąg Chalons-s.-Marne; szpital wojskowy; 5 500 m-ców. Na płd. wsch. do obozu Châlons. Wzmiankowany już w w. XII pod nazwami Mormero, Mormoreium maius.

Moustiers - Sainte-Marie m-to w depart. Alp Niższych we Francyi, okrąg Digne, położone malowniczo w wąwozie, otoczone w górze łańcuchem żelaznym (chaîne de l'Étoile)

adz.

adz.

Mouton Jerzy hr. de Lobau, marszałek Francyi (* w Phalsbourgu [dep. Meurthe] 21 lut. 1770 — f w Paryżu 27 listop. 1838). M. był pochodzeuia niskiego, w r. 1792, jako prosty żołnierz, wstąpił do batalionu ochotników departamentu swego i bił się dzielnie w Niemczech i we Włoszech, za co też otrzymał stopień oficerski. W r. 1799 był adju-tantem gen. Oouberta (ob.); w r. 1803 w obozie pod Boulogne zwrócił na siebie uwagę Napoleona, który posunął go na generała brygady i w lutym r. 1805 mianował go swym adjutantem; w stopniu tym odbył wojny w Niemczech, Prusach i Polsce (1805 — 1807) i w październiku r. 1807 został generałem dywizyi. W r. 1808 odznaczył się w Hiszpanii w bitwie pod Mediną del Rioseco i przy zdobyciu miasta Burgos. W r. 1809 był znów powołany na adjutanta cesarza, i dał dowody biegłości wojskowej, przenikliwości i wielkiej przytomności umysłu w bitwie pod Landshu-tem, i pod Essling (Aspern), a zwłaszcza podczas cofania się Francuzów po bitwie tej na wyspę Lobau przez mosty na Dunaju, silnie zagrożone przez Austryaków; w nagrodę za to cesarz nadał mu tytuł hrabiego Lobau. W r. 1812 i 1813 walczył przy boku cesarza w Ros-syi i w Niemczech; po bitwie pod Lipskiem dostał się do niewoli w Dreźnie i do Francyi powrócił dopiero za czasu pierwszej Restaura-cyi. Skoro Napoleon, opuściwszy wyspę Elbę, wylądował we Francyi, M. stanął znów pod jego chorągwią i w bitwie pod Waterloo dowodził korpusem 5-ym. Po drugim upadku Napoleona dopiero w r. 1818 otrzymał pozwolenie powrotu do Fraucyi, ale do r. 1830 nie zajmował żadnego stanowiska urzędowego. W r. 1828 departament Meurthe wybrał M-a na posła do Izby deputowanych, gdzie zasiadł na ławach opozycyi liberalnej, pośród której zajął miejsce wybitne i wpływowe, a wskutek tego po wybuchu rewolucyi lipcowej został członkiem komisyi municypalnej, będącej rządem tymczasowym w Paryżu i przyczynił się do wyniesienia na tron Ludwika Filipa (ob.), za co król wdzięczny d. 26 grud. r. 1830 mianował go wodzem naczelnym gwardyi narodowej. D. 30 lipca r. 1831 otrzymał buławę

marszałkowską, d. zaś 27    czerw. r.    1833 król    żytności fenickich i biblijnych.    W Monasterze

mianował    go parem Francyi, widząc w nim    (Münster) i w Bonnie kształcił    się w teologii,

jedną z    najsilniejszych    podpór    panowania j przykładając się przytym gorliwie do nauki

Moüy KarolLudwikStanisław hr. de (* w Paryżu 11 wrześ. 1835) dyplomata i pisarz, potomek rodziny staroszlacheckiej, pochodzącej z Pikardyi. Wcześnie już zajął się dziennikarstwem, a służby rządowej w ministeryum spraw zewnętrznych; w r. 1875 mianowano go sekretarzem ambasady francuskiej w Konstantynopolu; w r. 1878 przeniesiono go do Berlina, gdzie pełnił obowiązki protokólisty podczas kongresu międzynarodowego po wojnie rossyjsko - tureckiej. W r. 1879 mianowano go dyrektorem w ministeryum spraw wewnętrznych w Paryżu, w r. zaś nast. posłem francuskim w Atenach; w r. 1886 posunięto go na ambasadora przy dworze królewskim w Rzymie; odwołano go stamtąd w r. 1888 i od czasu owego, nie zajmując już stanowiska w służbie dyplomatycznej czynnej, należął jednak do ministeryum spraw zagranicznych do r. 1894, w którym wyszedł do emerytury. Drukiem ogłosił między inn.: „Grand seigneurs et grandes dames du temps passé“ (Paryż 1862); „Don Carlos et Philippe II“ (t-że 1863; wyd. 3-e * t-że 1888; dzieło nagrodzone przez akademię fr.); „Le roman d’un homme sérieux“ (t-że 1864); „Les jeunes ombres“ (t-że 1865); „Lettres du Bosphore“ (t-że 1879), „Lettres athéniennes“ (t-że 1887); „Rome“ (t-że 1890); „Louis XIV et le Saint-Siège. L’ambassade du duc de Créqui 1662 — 1665“ (t-że 1883; 2t.); „Mademoiselle de Valgencuse“ (t-że 1898), nadto w r. 1875 wydał korespodencyę króla Stanisława Augusta i pani Geoffrin.

Mouzon m-to w depart. Ardennów we Francyi, okrąg Sedański, nad Mozą, przy linii kolei Verdun-Sedan; piękny kościół gotycki z w. XIII, będący pozostałością po opactwie bene-dyktyńskiem; wyrób sukna; 2 000 m-ców. — Pod M. d. 30 sierp. r. 1870 Mac-Mahon został wyparty przez Prusaków za Mozę w kierunku Sedanu. — W starożytności Mosomayus (także Mosomum), był w w. IV siedzibą armii rzymskiej, zwanej Musmagenses.—W okresie Merowingów M. było m-tem gł. w pagus, należącym do civitas Bemorum, W r. 1379 zostało nabyte przez króla Karola V, i do Karola VIII włącznie wszyscy delfinowie francuscy byli gubernatorami M-u. Opactwo w M. otrzymało w r. 844 relikwie św. Wiktora, później zostało zajęte przez Benedyktynów, a w r. 1700 zostało przeznaczone na ratusz. M. przeżyło wiele bitew; z nich najsłynniejsza była w r. 1521. Fortyfikacye były zburzone w r. 1671.

swego.    Red- j języków wschodnich. Po ukończeniu uniwer-

! sytetu i otrzymaniu święceń, od r. 1833 do 1839 był proboszczem w Berkumie pod Bonnern; w r. 1839 został we Wrocławiu profesorem nadzw. teologii starego zakonu, w r. 1840 w    r. 1865    wstąpił do    zwyczajnym, a stanowisko to    zajmował do

Red.

śmierci. Sławę i rozgłos w świecie naukowym zdobyło mu dzieło ,,Die Phönizier“ (T. I, Bonn 1841; T. II w 3-ch częś., Berlin 1849—1856) i będące dopełnieniem jego „Phönizische Texte, erklärt“ (Wrocław 1845 —1847; 2 t.). M. swego czasu był znawcą najbieglejszym języka fe-nickiego.

na-

Red.

Mowa jako wypowiedzenie naszych uczuć i myśli z powodu jakiej okoliczności, wypowiedzenie ich w sposób piękny, zwykle obmyślony zgóry, jest utworem artystycznym z dziedziny prozy (ob.), mianowicie prozy pouczającej (dedaktycznej). Przepisy układania m ó w należą do retoryki (por. Krasomówstwo), którą w tym znaczeniu przeciwstawiamy poetyce, t. j. nauce o utworach poetycznych. Teorya krasomówstwa, wymowy sięga czasów Arystotelesa: już wówczas rozróżniano trzy rodzaje mów, według czasu, do którego M. się odnosi. Jeżeli M. dotyczy chwili obecnej ma na celu dowiedzenie czegoś; jeżeli wkracza w dziedzinę przy szł oś ci —rozważa ją, przewiduje lub stara się zapobiedz jej, koniec, gdy wiąże się z p r z e s z ł o ś c i ą—ocenia ją, wyrokuje o niej. Odpowiada to różnym okolicznościom, w jakich wypowiadamy mowy: 1) chwalimy lub ganimy to, co się dzieje w naszych oczach, jest to pauegiryk lub satyra rzeczywistości, wyrażamy uczucia dziękczynne lub winszujemy powodzenia, cieszymy się z chwili obecnej, lub opłakujemy jej ciosy.

2)    W przewidywaniu przyszłości mówca doradza cóś, zachęca do czegoś, lub przeciwnie odradza i przestrzega przed czemś, to znów broni pewnych zarządzeń na przyszłość, zwalcza rady i przekonania innych, porywa tłumy za sobą, staje w opozycyi w sejmie i t. p.

adz.

3)    Nakoniec może chodzić o potępienie lub obronę czyichś postępków: będzie to wymowa sądowa. — Oczywiście ten podział M-w, właściwy retoryce Arystotelesowej, nie odpowiada już stosunkom bardziej zawiłym, dzisiejszym. Obecnie przeciwstawiają zwykle wymowę świecką kościelnej, w pierwszej zaś wyróżniają: polityczną, wojskową, sądową i akademicką. — Wymowa religijna znalazła szczególnie podatny grunt w świecie chrześciańskim. Ale ślady tej wymowy odnajdujemy już w „Biblii“ (Tobiasz, Job, Estera). Najzwyklejszą formą wymowy kościelnej są; nauki (homilie), kazania (ob.

Movers Franciszek Karol (* 17 lip. te wyr.), M-y pogrzebowe.—Wymowa p ol itycz-1806 w Koesfeldzie [Westfalia] — + 28 wrześ. na przybiera najróżniejsze postaci, począwszy 1856 we Wrocławiu) badacz zasłużony staro- od M-w na forum lub w senacie w Rzymie,

K. A.

na sejmach i w Izbach poselskich różnych krajów, kończąc na „M-ch tronowych“ i „adresach“ parlamentów dzisiejszych. — Znane są powszechnie okazy wymowy wojskowej; zarówno przemówienia wodzów ze świata starożytnego (podane przez historyków), jak i wodzów naszych czasów, np. Napoleona I. Zwięzłość, dosadność, jest ich cechą niezbędną.— Również i wymowa sądowa miała już swoich przedstawicieli w starożytności greckiej i rzymskiej (Demostenes, Cyceron).—Przez wymowę akademicką należy rozumieć wystąpienia w zebraniach naukowych i na uroczystościach, wykłady uniwersyteckie, odczyty publiczne i t. p. Zasłynęły w tej dziedzinie, aż do śmieszności, przemówienia, ustalone zwyczajem, w Akademii francuskiej z okoliczności przyjęcia nowego członka w poczet „nieśmiertelnych“. Zwyczaj ten stał się we Francyi obowiązującym, po słynnej mowie akademika Patina w r. 1740. Nowo-wybrany członek obowiązany był w swojej mowie inauguracyjnej oddać hołd kolejno założycielowi akademii, kardynałowi Rićhelieumu (ob.), pierwszemu sekretarzowi instytucyi, protektorowi akademii Ludwikowi XIV i jego następcom, wogóle panującemu monarsze, zmarłemu członkowi, na którego miejsce kandydat wstępuje, wkońcu całej korpo-racyi. Nadmierna konwencyonalność tych wystąpień (jÉloges) zrażała wielu członków. Chateaubriand (ob.) wr. 1811 nie zechciał oddać hołdu swreznu przeciwnikowi politycznemu Józefowi M. Chénierowi (ob.). Słynny autor „Maximes“, książę La Rochefoucauld (ob.), czul się zbyt nieśmiałym, ażeby wystąpić publicznie z M-ą i wolał zrzec się zaszczytu należenia do Akademii. — Tradycyjne przepisy układania M-w w pewien sposób nie są czem innem, jeno formułą a posteriori tego, co dało doświadczenie wybitnych mówr-ców, począwszy od Izokratesa (ob.) w Grecyi, około którego zgrupowała się pierwsza szkoła praktyczna retoryki, przeciwstawiając się szkole teoretyków, uosobionej przez Arystotelesa i jego uczniów. Dłuższy czas nauka wymowy znajdowała się w ręku filozofów, zwłaszcza perypatatyków i stoików (ob. te wyr.). Około r. 120 przed Chr. pierwszą zawodową szkołę retoryki otworzył w swym domu Hermagoras z Temnos (ob. Volkmar „Hermagoras oder Elemente der Rhetorik“, Szczecin, 1865). — W Rzymie mówcy greccy narazie byli źle widziani i wydano nawet przeciwko nim postanowieuie senatu (161 przed Chr.); w r. 92 potępili cenzorzy ich naśladowców rzymskich, jako „nowrość, wbrew zwyczajom przodków“...—Nowe prądy wzięły jednak górę w Rzymie, jak to widać z działalności Kwintyliana i Cycerona (ob. te nazw.). Zasadui-cze podstawy wymowy, znane już starożytnym, uznawane i dziś jeszcze przez krytykę, dadzą się streścić tak oto: 1) M. składa się co najmniej z trzech części: wstępu {exordium), wykładu {disputât io) i zakończenia {conclusio).

We wstępie mówca narazie stara się zjednać sobie słuchaczy (captatio benevolentiae), uczynić ich „powolnymi“ słowom własnym (bene-volum, attentum, docilem). Następnie opowiada rzecz samą (narratio facti) i wyjaśnia zadanie swoje (expositio). W części drugiej, głównej, mówca rozwija swój temat i uzasadnia go przy pomocy dowodów a priori i a posteriori, t. j. przez rozumowania, przykłady i świadectwa. Uświadomiwszy sobie wpływ swojej M-y na słuchaczy, mówca przechodzi do części trzeciej, podając naprzód re-kapitulacyę sprawy, starając się wzruszyć słuchaczy, wkońcu pobudzając ich wolę do czynu lub postanowienia. — Styl mowy naprzemiany ma być etyczny (spokojny, ale podniosły) i patetyczny: yjO-oç % al irad-oę. Pectus est quod disertes fac'd. Od mówcy wymaga się, ażeby słuchaczy przekonywał, zachwycał, skłaniał (ut probet, ut delectet, ut flectat [Cic, „de Orat“]). Jak w dramacie w M-ie nastrój podniecony powinien wzrastać („semper augeatur et crescat oratio“). Musi więc liczyć się mówca z siłą dowodów i z ich stopniowaniem. Starannie też powinien unikać błędów logicznych w swojem wnioskowaniu, up. sofizmatów, t. z w. petitio principi (t. j. przyjęcie za dowiedzione, to co dowieść wypada) i t. p.—Słowo polskie M. odpowiada niem. Rede, franc. Discours. Ale we franc, literaturze wiele dzieł nosi tytuł Discours w znaczeniu rozprawy: tego rodzaju są słynne prace: Descartesa „Discours sur la méthode“, Bossueta „Discours sur l’histoire universelle“, Voltaire’a „Discours sur l’homme“, nakoniec Buffona „Discours sur le style“, będący rzeczywiście M-ą akademicką.—Bibliogr.: Wertermann „Geschichte der Beredsamkeit in Griechenland und Rom“ (Lipsk 1833 — 35, 2 t.); Chaignet „Rhétorique et son histoire“ (Paryż 1888); Gerber „Die Sprache als Kunst“ (Berlin 1885).—Por. Język.

Mowa dziecka i jej rozwój oddawna budziły zaciekawienie rodziców myślących. Od stu lat zgórą M. d. stała się przedmiotem badań naukowych; uczeni wszystkich krajów — lekarze, przyrodnicy, psychologowie, lingwiści i pedagodzy — chętnie dziś poświęcają czas i pracę, ażeby z całą drobiazgowością śledzić postępy M-y d. niemal z dnia na dzień, wyjaśnić warunki rozwoju jej, a także wyciągnąć wnioski o duszy jego, o istocie mowy ludzkiej, o hygienie mowy i t. d. Na podstawie badań dotychczasowych można ustalić w rozwoju M-y d. okresy następujące: 1) Okres przedwstępny, przygotowawczy, od urodzenia do końca 3 lub 4 miesiąca: rozpoczyna się odruchami głosowemi; intonacye i modulacye głosu (tony samogłoskowe) przechodzą stopniowo (po 6 tygodniach) w pierwsze próby artykulacyi (szmery spółgłoskowe, sylaby). Są to już zawiązki gaworzenia (bezwiednie jeszcze, bez udziału woli). — 2) Okres

gaworzenia: dziecko wymawia samodzielnie rzędy dźwięków artykułowanych, jawnie lubując się w ich powtarzaniu; wsłuchuje się coraz uważniej w mowę własną i w mowę otoczenia, próbuje powtarzać (naśladować) dźwięki i wyrazy słyszane, nierozumiejąc ich zresztą; natomiast, już wcześniej, zaczyna rozumieć niektóre inne wyrazy, zwroty, intonacyę. Okres ten ciągnie się od końca pierwszego kwartału do pierwszych dwuoh, trzech miesięcy 2-go roku życia dziecka.—3) Okres mowy właściwej zaczyna się wówczas dopiero, gdy dziecko świadomie i celowo powtarza lub wymawia wyrazy dla wyróżnienia życzeń swoich, nastroju uczuciowego. —Pierwsze próby mówienia przypadają zwykle na początek 2-go roku życia (wyjątkowo tylko na koniec 1-go roku).

ne: dziecko (rossyjskie) typu słuchowego wymówi np. wyrazy: biskwity (biszkopty) i kirpi-czi (cegły), tititi i tititï, nie troszcząc się o artykulacyę, lecz o intonacyę; dziecko z pamięcią czuciowo - ruchową pamięta ze zwrotu „czutki prińesi“ (przynieś pończoszki) tylko artykulacyę znamienne (K i S), wymawiając:

ki-si\“—Badacze M-y d. niemało zadali sobie trudu, ażeby ustalić porządek, w jakim dźwięki pojawiają się w jego mowie. Wysiłki pozostały bezowocne, dały wyniki ujemne. —Kolei stałej, prawidłowej uiemasz, dziecko rozpo czyna często od dźwięków względnie trudnych, których nie słyszy nawet w otoczeniu (kchingo u dziecka polskiego), a nie może pokonać wymowy dźwięków napozór łatwiejszych (m, b, d. t). W każdym razie mylono się, przyjmując za normę, że naprzód u dziecka powinny się zjawiać spółgł. wargowe, później zębowe, wkoń-cu gardłowe. Faktycznie w życiu dziecka stosunki układają się częstokroć wręcz przeciwnie: ze stanowiska teoryi ewolucyi jest to uawet zrozumialsze. Głosy zwierząt są krtaniowe; w rozwoju języków widzimy dążenie do wymiany artykulacyi tylnych (w głębi jamy ustnej) na przednie (zębowe i wargowe).—Ciekawe jest niezmiernie, że dziecko w pewnych okresach rozwoju stale zamienia w pewien sposób określony dźwięki powtarzanych wyra-

Dziecko, które nie mówi jeszcze z końcem drugiego roku jest opóźnione w rozwoju.

w których dziecko przestaje wymawiać pewne pźwięki, których już nauczyło się było, ażeby przywrócić je znowu później w wymawianiu swojem.—Jednocześnie z rozwojem zewnętrznym M-y d., z postępami w wymawianiu, rozpoczyna się i odbywa rozwój mowy wewnętrznej, jej rozumienie. Jest to fakt stwierdzony naukowo, że dziecko znacznie wcześniej rozumie mowę otoczenia (rozumie ją po swojemu), niż samo mówić zdoła. — Pierwszego zawiązku przyszłego rozumieuia mowy możnaby upatrywać już wówczas, gdy dziecko zaczyna odróżniać po głosie osoby z otoczenia najbliższego (matkę, mamkę, niańkę, w przeciwstawieniu np. do ojca). Bywa to w 2-im lub w 3-im miesiącu. W miesiącach następnych (3 — 4) dziecko okazuje już jawną radość na widok rodziców i na ich głos odwraca główkę ku nim. Począwszy od 5-go miesiąca objawia wolę swoją: krzyczy umyślnie, skoro chce, aby je wzięto na ręce; z krzykiem potrząsa przecząco główką, okazując niechęć do czegoś. Sięga rączką, ażeby podsunąć sobie przedmiot do buzi. Naśladuje różne ruchy ust, wysuwa na żądanie buzię do pocałunku („daj buzi!“). Sięga lub wskazuje rączką, a nawet paluszkiem na przedmioty, o które je pytają (w 7 miesiącu). Ale dopiero w 9-ym miesiącu dzieci umieją zrozumieć, że się od nich żąda powtórzenia

Brednio rzecz biorąc, powiedzieć można, że 15-y miesiąc życia dziecka jest pierwszym miesiącem rozwoju mowy jego (we właściwem rozumieniu). Ostateczne opanowanie jęz. ojczystego wymaga jeszcze długich wysiłków w ciągu dwu lat przynajmniej. Dzieci prawidłowo rozwinięte władają już językiem swoim swobodnie w połowie 4-go roku; u dzieci zapóźnionych (niedorozwiniętych) sprawa przyswojenia sobie mowy trwa niekiedy do lat siedmiu. — Wskazówki powyższe mają tylko znaczenie w przy- zów, np. (Izm.r, tzam. k). Najbliższe otoczenie bliżeniu, jako dane średnie. W życiu, w rze- dziecka zwykle oryentuje się w tej wymowie czywistośei spostrzegamy odchylenia znaczne swoistej dziecka. Następują też okresy, od tej normy, zależne zapewne od zdolności osobistych dziecka (predyspozycyi dziedzicznych), wpływu kulturalnego otoczenia, warunków społecznych, różnic narodowych i płci.

Zauważono np., że dzieci amerykańskie rozwijają się pod względem językowym wcześniej, niż europejskie, francuskie wcześniej niż niemieckie. Pod względem płci daje się stwierdzić, iż mowa u dziewczynek rozwija się wcześniej, niż u chłopców. Należy także rozróżnić u dzieci typ zdolności do mówienia.

Jedne dzieci odznaczają się pamięcią słuchową, udatnie chwytają i powtarzają wrażenie akustyczne, ogólne wyrazu (jako całości), jego intonacyę znamienną, przyczem właściwości artykulacyi uchodzą ich uwagi, pojedyńcze dźwięki bywaja niemiłosiernie każone, często przekręcane do uiepoznania. — U innych dzieci znowu — z przewagą pamięci czucio - ruchowej (mięśniowej) całą uwagę pochłaniają właśnie szczegóły artykulacyi; to też główną, znamienną część wyrazu dzieci te odtwarzają prawie bez zarzutu, z nieznacznemi, stałe mi zresztą zmianami; przeciwnie całość wyrazu, jego budowa, rozmiary (ilość sylab), akcentacya bywają mocno uszkodzone. Te dwa typy wymawiania spotyka się nieraz u dzieci jednej i tej samej rodziny. Psychiatra rossyjski, Sikorskij, znany autor studyów nad duszą dziecka, przytacza pod tym względem przykłady b. plastycz- j wyrazu lub dźwięku. Świadome poznawanie

osób i przedmiotów po wymówieniu ich nazwy przez otoczenie daje się zauważyć najwcześniej w 10-ym m.; zwykle m. 12-ym i 15-ym m.—Z badań przeprowadzonych krytycznie, z roztrząsali naukowych, które się wywiązały nad tym przedmiotem, wynika, że dziecko — wbrew uprzedzeniom rodziców — nie wytwarza samo wyrazów, lecz tylko powtarza wyrazy słyszane, przekręcając je często do niepoznania, kojarzy też dziecko z nimi znaczenia, zgoła odmienne (niż dorośli), w zależności od okoliczności, w której je usłyszało. Dziecko psychologa Wundta (ob.) nazwało „krzesło“ wyrazem „Guk“, napozór samodzielnie wymyślonym, przy bliższem zbadaniu okoliczności okazało się wszakże, iż niańka dla zabawienia dziecka stawiała przedtem na krześle kota (zabawkę) i, wskazując nań, mawiało językiem gwarowym „guck, guckl“ (=patrz, patrz!) Dla dziecka to znaczyło narazie „oto kot na krześle“, a następnie stało się już nazwą i kota i krzesła.— Możnaby upatrywać pewną samodzielność dziecka w naśladowaniu dźwięków przyrody, głosów zwierząt, szumu lub stuku maszyn, tik-tak zegara i t. p. Lecz obserwacya ściślejsza stwierdza fakt, że i tu otoczenie najbliższe (niańka, rodzeństwo starsze) daje pochop do naśladowania, suggestyonuje dziecku dźwięki owe, powtarzając dla zabawienia go, np. „ham-ham“, „mu-mu“, „tik-tak“, np. na widok psa, krowy, zegara. — Jeżeli M. d. „wymyślona“ została, to nie przez dzieci, lecz przez ich piastunki. Że mamy do czynienia w rozwoju M-y d. nie z tajemniczą siłą twórczą, lecz ze zwykłem naśladownictwem (pod wpływem otoczenia), dowodzą tego również wypadki, gdzie dzieci, wychowywane w odosobnieniu prawie zupełnem, wytwarzały sobie napozór swój język odrębny. Po ścisłem, nau-kowem zbadaniu rzeczy mowa odrębna okazywała się zawsze tylko swoiste m przeinaczeniem wyrazów i zwrotów, spamiętanych z zetknięcia się przypadkowego z otoczeniem (O. Jespersen „Origin of Linguistic Species“ w „Scientia“ 1909, Nr. XI, 3). —Pierwsze kilka wyrazów (zwykle w liczbie 5 — 10), które dziecko przyswaja sobie w końcu 1-go lub na początku 2-go roku życia (mama, tata, niania, popu...) nie są dla dziecka nazwami przedmiotów, — rzeczownikami, jak dla nas. Bynajmniej; w umyśle dziecka z wyrazami temi kojarzą się wyobrażenia okoliczności całej, to są zdania całe dla dziecka. „Niania“ — to nie nazwa osoby, lecz wyobrażenie niani, przynoszącej mleko w szklance, dzwoniącej łyżeczką i t. p. Dopiero w drugim roku z tych wyra zów-zd a ń zaczynają się wyłaniać wyrazy właściwe, jako części mowy, narazie rzeczowników, później słów (np. daj), przymiotników („goto“, goro... gorący“). Ku końcowi 2-go roku zjawiają się zaimki, już to wskazujące i dzierżawcze (to, moja), już też osobiste

(ty). W trzecim roku wytwarza się system gramatyczny języka w zwrotach naśladowanych z otoczenia, coraz to dokładniej, z większą poprawnością. Dziecko chce iść do ojca, do jego pokoju i mówi kolejno, w stopniowej ewolucyi gramatycznej: narazie: „Lolo, tata“, później „L. taty“, wkońcu „L. do taty“ lub „L. idzie do taty“ i t. p.—Formy gramatyczne dziecko powtarza już to tak, jak je słyszało w zwrocie, lub też do zwrotów podobny ch przystosowuje wyrazy inne, zmieniając je na wzór tamtych, naśladując je. Te wytwory analogiczne M-y d. zwracają powszechną uwagę otoczenia. Dziecko, które nie umie jeszcze przystosować się do naszej tradycyi językowej, zwykle zawikłanej i niekonsekwentnej, wytwarza sobie tymczasowo układ skojarzeń gramatycznych uproszczony, przeprowadzony z konsekwencyą wprost zdumiewającą nieraz. A więc powie np. dziecko polskie: Jeden łudź, tyle czlowiekówzamiast do „Pana Boga“ modli się do „Pambuka“. Używa form: panowi, paniów — w dekli-nacyi, ja jecham, upraj (upierz), ubrani (ubiorę) się i t. p. w konjugacyi. Wszystkie dzieci francuskie odmieniają słowa nieprawidłowe na wzór prawidłowych (prendu zm. pris, na wzór rendul), a niemieckie t. zw. słowa mocne (starke Verba) na wzór słabych (schwache Konjugation): gegeht zm. gegangen, getrinkt zm. getrunken.—Wytwarzanie układu form gramatycznych, nowych wyrazów w znaczeniu przeważnie uczuciowem, nastrojowem, nie czysto pojęciowem, intelektualnem, oraz typów zdań zajmuje trzeci rok życia dziecka. W końcu roku 3-go dziecko już mówi zrozumiale, a w latach następnych wydoskonala i wzbogaca wciąż mowę swoją. — Dotychas zajmowano się przeważnie M-ą d. do lat trzech, rozwój jej w czasie przedszkolnym, między rokiem (3 — 7) i szkolnym (7 — 14 nastj leży jeszcze odłogiem, czeka na pracowników. Jako zachęta do czynienia spostrzeżeń w tym kierunku powinny służyć u nas kwestyonaryusze, ogłoszone w Warszawie staraniem „Towarzystwa badań nad (tak!) dziećmi“ (1911). — Wszystko to dotyczy dzieci rozwijających się prawidłowo. U dzieci z rozwojem opóźnionym lub nieprawidłowym mowy i umysłu, stosunki hkłada-ją się odmiennie. Niezbędne są w tym razie wskazówki lekarza specyalisty. Rzeczą rodziców rozumnych jest zapozuać się z książek z przypadającem im zadauiem. (Ob. art. dr. Ołtuszewskiego w „Encykl. wychowawczej“, t. VII, z. 6). — Bibliografia badań rozwoju M-y d. rozrosła się dziś do rozmiarów olbrzymich. Ważniejsze prace do r. 1908 podane są w art. „Mowa dziecka“ w „Encyklopedyi Wychowawczej“ (VII, z. 6), po części też tu p. w. „Językoznawstwo“. Z nowych, późniejszych prac wymienimy: Clara u. Wiliam Stern „Die Kindersprache. Eine psychologische u. sprach-

za-

rozwo-

Mo-

posługują się mową nie-

I, K.

Dr. A J. G.

lied.

theoretische Untersuchung“ (Lipsk 1907); jest to praca podstawna, która pozostawiła po za sobą wszystko, co przedtem napisano o M-ie d. Na str. 385 — 90 znajduje się bibliografia wyczerpująca. — R. Meringer (spostrzeżenia ciekawe) „Aus dem Leben d. Sprache. II zur Kindersprache“. (Berlin 1908); C. Franke (całokształt sprawy) „Sprachentwicklung der Kinder u. d. Menschheit“ w „Reius Encyklopä-disches Handbuch der Pädagogik“ (1909, wyd.

2- e, VIII, 742). — Do najcenniejszych prac o M-ie d. należą rozprawy uczonych słowiańskich: Gheorgova w Sofii (prace oparte przeważnie na spostrzeżeniach własnych) „Die Ersten Anfänge des Sprachlichen Ausdrucks für das Selbstbewustsein bei Kindern“ (w „Archiv für gesaminte Psychologie“ 1905, V, zesz.

3— 4). Tegoż „Ein Beitrag zur grammatischen

Entwicklung der Kindersprache“ (t-że 1908, t. XI, zesz. 3 — 4). Tegoż: „Le vocabulaire dans le langage des enfants“, po bułgarsku: „Słownijat imot w dietskija gowor“ (Sofia

1910). Wyniki badań swoich prof. Gheorgov zestawił w skróceniu p. n. „Rozwoj na dietskija gowor. Materiali ot sobstwenni nabljudenija naredeni w chronologiczen strój“ (t-że 1909). Frantiśka ada, prace dające doskonałą syntezę badań dotychczasowych: „Studium feci dët-ské. I. Povsechué otäzky vyvoji mluvy dët-uké zâsoby slovni“ (t-że 1908). — Z piśmiennictwa polskiego, po pracach D-r Ołtuszew-skiego (ob), przekładach i streszczeniach prac granicznych (Sully, Carara, Lombroso, Perez, Preyer) i sprawozdaniach A. Szycówny, należy podnieść z uznaniem oparte na spostrzeżeniach własnych dzieci rozprawki D-rowej Rzętkow-s^iej „Przyczynek do badań nad (tak!) jem mowy dziecka“ (w „Bibl. psychologii dziecięcej“, Nr. 1 i 3, Warszawa, 1908 — 9). gą one służyć za wzór dla matek - polek, jak tego rodzaju spostrzeżenia czynić należy.—Por. „Kwestyonaryusz, Tow. badań nad dziećmi“ o którym mowa wyżej.    K- A-

Mowa tajemna. Już w okresach najwcześniejszych koła wyodrębnione z pośród ogółu ludności, zrozumiałą dla pozostałych. Na lądzie Nowej Hollandyi mężczyźni mają takie zwroty mowy, nabywają zaś ich znajomości podczas obrzędu wtajemniczenia. I w ogóle wszędzie gdzie istnieją organizacye mężczyzn, a tak rzeczy stoją u większości ludów barbarzyńskich, mają one własne sposoby porozumiewania się. Niepodobna dotychczas wywnioskować, czy ta M. t. jest puścizną okresów jeszcze wcześniejszych, więc pozostałością dawnej mowy codziennej (jak np. zwroty enta, entliczki, penta, pętliczki w naszych mentowaniach.y będące przekształconemi liczbami praaryjskiemi), czy też jest wytworem w rodzaju gwary złodziejskiej. Użycie M-y tej przetrwało do dnia dzi-

Wiel. line. Powsz, Uustr. Ser, X. Tom XLVIII Zesz. 377b.

siejszego wśród dziatwy szkolnej, która u nas np. tworzy zwroty całe przez dodawanie końcówki nawa do wyrazu i różne jej kojarzenie z wyrazami (Co danawasz = co dasz). O gwarze złodziejskiej ob. Argot.

Moweina (rnauveine, fijołkowa anilinowa) fe-nilosafranina C2J H₂₀ (C₆ Hä) N₄ Cl, pierwszy barwnik sztucznie otrzymany (Perkin 1861). Posiada barwę fijołkową; powstaje przez utlenienie kwasem chromowym aniliny surowej, zawierającej toluidynę. Nie rozpuszcza się w wodzie, jeno w wyskoku. Jako siarczan znajduje zastosowanie do cieniowania jedwabiu bielonego i do wyrobu farby drukarskiej na marki pocztowe angielskie.

Mowiński Michał był sekretarzem i sługą zaufanym biskupa Ignacego Krasickiego (ob.), pełnił także obowiązki marszałka dworu biskupiego w Heilsbergu; pod jego imieniem Krasicki wydawał kornedye swe nietęgie, nie przyznając się do ich autorstwa; w ten sposób r. 1780 wydrukowano w Warszawie „Łga-rza“, „Solenizanta“ i „Statystę“. Imię M-go nosi też w napisie pisemko polityczne „List od puławskiego palu ze śpichlerza“ (Warszawa 1790).

Moxa (wyr. hiszp. który wymawiać należy mocha) po polsku przypieczka, jest to krótki wałeczek, podobny do ogarka świecy, sporządzony z materyału zwęglającego się szybko lecz tlejącego tylko, nie buchając nigdy płomieniem. Dawniej używano M-y do przy-piekań na skórze przeciwko cierpieniom różnym, zwłaszcza też nerwowym, dziś słusznie wyszły już z użycia w Europie, gdzie je wprowadził Prosper Alpino (ob.), dowiedziawszy się o nich ze Wschodu, a tam dotąd nie brak im zwolenników i chwalców; w Japonii n. p. do dziś M-y uchodzą za środek b. skuteczny przeciw cierpieniom reumatycznym, a służą tam także za narzędzie kary, wymierzanej dzieciom nieposłusznym. — M-y robiono w Europie z hubki, żagwi, albo z waty saletrowanej, aby się tylko tliła, służył też do tego rdzeń bzu, sitowia i t. p., często podtrzymywano tlenie się M-y za pomocą dmuchawki ustnej, umyślnie w tym celu wymyślonej, dmuchano nią na M-ę podpaloną i położoną na skórze po prostu, albo też opatrzoną trój-nożkiem z drutu, który ją lepiej utrzymywał w położeniu należytem. Przypiekanie M-ami opisał po mistrzowsku E. Sue (ob.) w znanej powieści „Żyd wieczny tułacz“- — Przypiekanie skóry zdarza się i teraz jeszcze, lecz służą do tego żegadła (ob.) działające szybko, nie powolnie i nie tak boleśnie jak M-a. Dr- J- P-

Moyses Stefan, biskup, patryota słoweński (* 27 paźdz. 1797 w Weselu—f 5 czerw. 1869 w St. Krzyżu), r. 1829, wyświęcony na księdza, objął parafię w Peszcie, gdzie zasłynął jako kaznodzieja, nauczyciel i przyjaciel ludu

żarliwy. W 1. 1830—47 profesor Akadem, królewskiej w Zagrzebiu, gdzie wydawał „Zagre-baćki katolicki list“. R. 1847 kanonik i delegat kapituły na sejm do Preszburga, a w rok potem mianowany przez bana Jalacica prezesem wydziału rady bana. Jednocześnie prawie został regensem seminaryum. R. 1849, jako pełnomocnik chorwacki, wysłany był do Wiednia, gdzie wiele położył zasług dla dobra sprawy chorwackiej, przyczyniwszy się między mnemi do podniesienia biskupstwa zagrzebskiego do godności arcybiskupstwa. R. 1851 biskup bań-sko-bystrzycki, przyczynił się na tern stanowisku do założenia gimnazyum katolickiego w Bańskiej Bystrzycy oraz do powstania i zorganizowania Macierzy Słoweńskiej. Przez lat pięć wydawał w Bańskiej Bystrzycy pismo „Cyrill a Method“. Drukiem ogłosił: „Myślenky o zahrad-nictve vôbec a stepärstve obzvlaste“ (Banska

z następującymi: kauał od Sambre do Oise, kanał Poł. Wilhelma od Maastrichtu do Herzo-

genbusch, kanał Campire, kanał M. — Mozela, i kauał Merwede. — M o z y departament (Meuse) we Francyi, graniczy aa płn. z Belgią, na wsch. z dep. Meurthe - et - Moselle, na płd. z dep. Wogezów i Marny Górnej, na zach z dep. Marny i Ardennów, i zajmuje obszar 6 228 km. kw. Kraj górzysty (odnogi Ardennów i góry Argońskie). Rzeka M. przerzyna cały departament z płd. wsch. na płn. zach. i przyjmuje tu dopływ Chiers; część zach. należy do porzecza Sekwany i posiada rzeki Saulx z dopływem Ornain (dopływy Marny) i Aire (dopływ Aisne). W obrębie depart, znajduje się 96 km. kanału Marna - Ren i 135 km. kanału Wschodniego. Klimat zmienny, wietrzny, ale zdrowy. Liczba m-ców 280 220 (1906), stale się zmniejsza; w r. 1901 — 283 480, w r. 1891 — 292 253, w 1861 — 305 540). Grunt w dolinach żyzny; na ziemię orną wypada 3 579, na łąki 502, na winnice 102, na lasy 1 501 km. kw. Wytwór gł.: zboże, mianowicie zaś pszenica i owies, nadto ziemuiaki, buraki, rośliny olejowe, owoce i wino. Chów bydła także znaczny (konie, woły, owce, świnie), pszczelarstwo, myśłiwstwo, rybołówstwo. Z minerałów dobywa się w departamencie rudę żelazną i cios budowlany. Przemysł rozwinięty: obejmuje zakłady żelazne, bawełniane, piekarnie, papiernie, huty szklane; nadto wyrób koronek, konfitur, konserw i in.' Depart dzieli się na okręgi: Bar-le-Duc, Commercy, Montmé-dy i Verdun. M-to gł. Bar-le-Duc (ob.). adz-Mozafferydzi a. Muzafferydzi dynastya panująca krótko w Persyi po upadku państwa mongolskiego w w. XIV; założysielem jej był Mubarez ed Din Muzaffer, ostatnim Szali Mansur (f 1393).

„La Destruction de la dynastie des Mozaffériens“ (w „Journal asiatique“ Ser. IV, V i XI) i Ho-warth „History of the Mongols“ (Londyn 1888; Cz. III „The Mongols of Persia“ str. 693 — 713).

Bystrzyca 1865).

E. Chw,

Por.: Defremery

Red.

Moza (franc. Meuse, niem. Maas) rzeka łącząca się w biegu dolnym z Renem; wypływa pod Pouilly w dep. francuskim Marny Górnej, 409 m. upm. u stóp gór Monts Faucilles; płynie w kierunku płn., następnie płn.-zach. przez departamenty Marny Górnej, Wogezów, Mozy i Ardennów, przyczem znika pod ziemią na długości 3 km. pomiędzy Bazeilles a Non-court (w dep. Wogezów); od Troussey, skąd kanał wschodni francuski towarzyszy jej biegowi aż do granicy belgijskiej, staje się spław-ną, a po biegu 492 km., poniżej Givet, 100 m. npm. wchodzi w granice Belgii. Od Char-leville aż do połączenia się z Sarnbrą pod Na-murem płynie na płn. w dolinie wązkiej i głębokiej. Od Namuru do Leodyum — w kierunku płn.-wsch., przyczem dolina się nieco rozszerza. Dopiero poniżej Leodyum wstępuje w równinę i płynie na płn. wsch. Po biegu przez Belgię, wynoszącym 194 km. (w czem 108 km. od Dinant do Visé są przekanalizowane), wpływa w granice Hollandyi, zwraca się na zach., przyjmuje dopły w rz. Waal i wkońcu rozgałęzia się.-jeden rękaw przepływający przez Biesbosch, zowie się Holla ndschdiep i wpada dwie- Mozajka a. Malarstwo mozajkowe ma odnogami, Haringvliet i Kram mer, do (z arab. musauik (= ozdobny, strojny); włos. morza Północnego; drugi rękaw, Mervede, Musaico-, franc. Mosaïque; niem. Mosaik, wypłynie na zach, pod Dordrechtem i dzieli się sivische Arbeit), rysunek a. obraz zdobiący tu na trzy odnogi, z których jedna płynie na płaszczyznę, powstały z ułożenia ścisłego obok płd. do Hollandschdiep, druga (Noord) siebie kawałków barwnych ciał stałych, twar-idzie do Leck i    jako Nowa M.    łączy się ze    dych, np. kamienia, szkła, drzewa i    t. p. —

środkową, Starą    M., wpływa do    ra. Północne-    O początkach M-i nic pewnego nie    wiemy,

go. Odnogą gł. jest Nowa M., nad którą leży prawdopodobieństwo jednak wszelkie przema-Rotterdam. Cała    długość rzeki    wynosi 925    wia za tem, że rodzaj ten zdobnictwa    powstał

km., porzecze 33    000 km. kw.    We Francyi    na Wschodzie i że był znany już Egipcyanom

nie posiada M. dopływów ważniejszych, dopiero i Persom starożytnym.—Malarstwo mozajkowe blizko granicy wpadają do niej Cliiers i Semoy (łac. musimm opus, opus museum później także z pr. a Bar ze strony 1. Z dopływów belgij- musiarium, musivarium, gr. aôvd-eatç AGkov, skich wymienić należy ze str. praw. Lesse ^ricpod-ŚT^jia, ^r^okópr^a, ^ovöpoßoMag sôacpoç, i Ourthe, z lew. Sarnbrę; w Hollandyi wpływa- tzôuûgiç oià onyxo-irfjç), na Wschodzie od wieków ją do M-y ze str. pr. Roer i Niers, z 1. Dom- ¹ znane, dostało się stamtąd do Grecyi i świetnie się mel. Oprócz kanału Wschodniego łączy się M. I rozwinęło dopiero od czasów Aleksandra Wiel-

S. Dri.

—Rozpowszechnię-

kiego. Jednym z najsławniejszych mistrzów w ! tej sztuce był Sosos (ob.). — W Rzymie pojawiła się M. jeszcze później, w w. I przed Cnr., od tego zaś czasu używano jej z niezwykłem upodobaniem do zdobienia nie tylko posadzek (pavimenta sectilia) lecz także kolumn i sklepień.

W Pompejach i Herculaneum niema z pewnością aui jednego domu, któryby nie był zdobnym w piękne okazy mozajkowe, jak w ogóle znachodzimy tę sztukę zdobniczą we wszystkich krajach, w których Rzymianie osiedli. Przedstawiała ona w tej samej rozmaitości przepysznej przedmioty, któ- j re podziwiamy na ścianach starożytnych, malowanych. Jednem z największych arcydzieł tego rodzaju jest Bitwa Aleksandra Wielkiego, odkryta w r. 1831 w Pompejach, obecnie jeden z główniejszych klejnotów Muzeum Narodowego w Neapolu. Obliczono w nim na cal kwadratowy nie mniej jak 150 kawałeczków marmuru, z niezrównaną misternością ułożonych. — M. starożytna największa, dotąd w odłamach b. znacznych dochowana, jest t. zw. prenestyńska, będąca wyobrażeniem przy-roduiczera i etnograftczuem Egiptu. Pięknością niezwykłą odznacza się M. gołębi, znaleziona w zwaliskach willi ces. Hadryana w Tivoli. Arcydzieło to, znajdujące się obecnie w muzeum Kapitolińskiem w Rzymie, a pochodzące prawdopodobnie ze szkoły Sososa, przedstawia naczynie metalowe z wodą, na którego krawędzi rozsiadły się 4 gołębie.

nie się chrześciaństwa wpłynęło korzystnie na rozwój zdobnictwa inozajkowego od początku Wieków Średnich, a wpływ ten trwał przez szereg stuleci (V — XII) tworząc, by tak rzec, okres drugi w dziejach M-i, którą dopiero, zaczynając od w. XII, malowidło ścienne al fresco (ob.) pomału, chociaż niezupełnie, z użycia wyparło. Byzancyum, bliżej i częściej stykając się ze Wschodem, szczególnie posługiwało się M-ą do zdobienia wnętrza świątyń, a nieraz uawet ich ścian zewnętrznych. Ozdoby i malowidła te układano nie z kamieni, lecz z różnobarwnych kawałków szkła na tle naśladującym złoto barwą i połyskiem; utwory te odznaczają się świetnością barw i trwałością przewyższającą wielce trwałość malowideł wszelkich. Wzory przytym ta gałąź sztuki sta-rochrześciańskiej brała ze Starożytności grecko-rzymskiej. Dziełami jej najdawniejszemi, sięgaj ącemi czasu panowania cesarza Konstantyna W. (ob.), są M-i na sklepieniach grobowca Konstancyi w pobliżu Rzymu. Świetniejsze są M-i w chrzcielnicy (Baptisterium) obok katedry w Rawennie, wykonane blizko r. 435, wyobrażające na sklepieniu kopuły 12-u apostołów, ustawionych dokoła, środek zaś sklepienia zajmuje wyobrażenie chrztu Chrystusa. Z M-ek dawnych na przytoczenie nadto zasługują: znajdujące się w kaplicy grobowej Galii Pla-cydy w Rawennie, u św. Sabiny i u Santa Maria Maggiore w Rzymie; na łuku tryumfalnym kościoła św. Pawła, również w Rzymie i w kościele św. Kuźmy i Damiana tamże (526). Do czasów nieco późniejszych należą M-i w kościołach Rawenny, dla dziejów sztuki chrześciańskiej b. ważne, mianowicie: w chrzcielnicy przy Santa Maria in Cosmedin, w Sant Apollinare Nuovo i San Vitale (550); są to postaci ludzkie sztywne, rzędem obok siebie ustawione, bez życia i ruchu, ale w wykonaniu szczegółów b. misterne, dające wyobrażenie wielce dokładne o ubiorach, strojach i różnych innych przedmiotach ówczesnych (ob. IV, lig. 379 i 380). Podobne do raweńskich są zupełnie M-i w kościołach konstantynopolitańskich z czasów ces. Justyniana I (ob.), trzymające się też jeszcze wzorów starożytnych, gdyż właściwy styl bizantyński wytworzył się dopiero w w. VII; M-i w tym stylu wykonane widzieć można w Rzymie w kościołach: Sant’ Agnese (630), San Pietro in Vincoli i w chrzcielnicy Lateranu. M-i z w. IX, jak np. w kościołach rzymskich: Santa Cecilia i Santa Maria della Navicella, noszą już na sobie ślady wyraźne upadku sztuki, zarówno w rysunku jak zwłaszcza też w wykonaniu techniczuem. — Okres trzeci idzie w parze z początkiem i rozwojem malarstwa włoskiego, a nazwać możnaby go romańskim, ponieważ jest jednoczesny ze stylem tej nazwy w budownictwie. Sztuka włoska, wyswobodzająca się wtedy już pomału z więzów bizantyuizmu, wywarła też wpływ dodatni również i na M-i, jak to widać w kościołach rzymskich Santa Maria in Trastevere (1140), San Clemente i Santa Francesca Romana. Wpływ ten znać także na dziełach mistrzów greckich we Włoszech polud. i na w. Sycylii jak np. w katedrze saleruitańskiej (1080) i w bazylikach normandzkich, jak np. w kościele Santa Maria dell’ Ammiraglio i w kaplicy zamkowej w Palermie (1140), w katedrach w Cefalù i Moureale (1174). M-i te, pomimo, że ich pięknemi nazwać nie można, wywierają jednak na widzu wrażenie potężne. M-i u św. Marka w Wenecyi, pochodzące z końca w. X, pozostają jeszcze pod wpływem niepodzielnym bizantynizmu, późniejsze z w. XIII zbliżają się już do stylu romańskiego, jak np. w kaplicy San Zeno i w nawie poprzecznej prawej katedry św. Marka. Podobne napotykamy również w katedrze w Torcello pod We-necyą i w kopnie kościoła św. Jana we Flo-rencyi (1225), które wykonał mnich Jakób, Andrzej Taft i Grek Apollonius. Najwybitniej styl romański występuje na sklepieniach ganku otaczającego kościół św. Marka w Wenecyi, M-i tam umieszczone wyobrażają sceny ze Starego Zakonu. — Z końca w. XIII i z początku XIV pochodzą M-i wielkie, wykonane przez szkołę florencką, mianowicie: Ukoronowanie

N. Maryi P. w katedrze florenckiej i Wniebowzięcie w katedrze pizańskiej; Florentczyk Gaddo Gaddi przyozdobił M-ą kościół San M i-

W krajach słowiańskich M-i

nowo wznoszonych, w ołtarzach

niato we Florencyi (blizko r. 1310); kościół św. Jana Laterańskiego i Santa Maria Maggiore w Rzymie posiadają M - i, które wykonali Ja-kób Turitti, Jakób da Camerino i Rusuti (1300).—Na północ od Alp zdobnictwo mozaj-kowe, podobnie jak malarstwo wogóle, mniej było rozpowszechnione i nigdy się nie mogło równać z włoskiem; przeważnie w krajach tych przyozdabiano tylko M-ą posadzki kościołów, rzadziej ściany ich, zwłaszcza postaciami ludz-kiemi, przeciwko którym nawet stanowczo występował św. Bernard z Clairvaux (ob.). — We Francyi M. najdawniejszą spotykamy w absydzie kościoła w Germigny-les-Prés, bardzo niedołężnie wykonaną. W kraju tym przechowały się też M-i dawne w Sordes (dep. Landes) i w kilku innych kościołach gaskońskich, w opactwie St.-Denis pod Paryżem, z czasów opata Sugera (ob.), w kościele St-Rémy w Reimsie i kilka innych jeszcze, — W' Anglii do najwcześniejszych należą M-i katedry w Canterbury, później, już w w. XIII, M. włoska tamże się nieco rozpowszechniła. — W Niemczech M-ę najdawniejszą posiada tum w Hildesheimie; w kraju tym, pomimo że po poślubieniu przez ces. Ottona II (ob.) księżniczki greckiej Teofany, dostali się tam i artyści bizantyjscy, o rozwoju jakim takim mozajkarstwa mowy być nie może, ślady jego, ograniczające się do posadzek, są b. nieliczne, natomiast w Niemczech połud. odkopano niemało robót mozajkowych starorzymskich.

średniowieczne są również b. rzadkie. W Kijowie w r. 1838 odkryto M-ę roboty bizantyjskiej z w. XI, b. uszkodzoną, a katedra św. Wita w Pradze posiada Sąd ostateczny, roboty prawdopodobnie włoskiej, pochodzący z w. XIV; również z wieku tego pochodzi Matka Boska z Dzieciątkiem w kaplicy zamku krzyżackiego w Malborku i męczeństwo św. Jana Ewang. w tumie kwidzyńskim, prawdopodobnie także roboty włoskiej. — Rozkwit malarstwa ściennego al fresco we Włoszech, przodujących Europie w sztukach pięknych, dokazał tego, że coraz rzadziej przyozdabiano ściany M-ą, droższą i mozolniejszą w wykonaniu, chociaż bez porównania trwalszą. —W dobie Odrodzenia już tylko wyjątkowo wykonywano M-i większe, oryginalne; o ile je wogóle robiono, były tylko kopjami dzieł znanych malarstwa, które i do dziś wykonywa szkoła rzymska, powstała w w. XVIII przy Watykanie, jako ozdoby przeznaczone do kościołów albo i dawniejszych, tak n. p. niektórych bazyliki św. Piotra w Rzymie obrazy olejne dawniejsze, zastąpiono kopjami ich mozajkowemi. — Jeżeli z końcem Wieków Średnich skończyło się panowanie M-i w wielkim stylu, to bynajmniej wtedy nie podupadły M-i drobne, już od czasów niepamiętnych służące do przyozdabiania naszyjników, spinek, szkatułek i wogóie przedmiotów najróżniejszych, zbytkownych. Wyrobów takich dostarczało początkowo Bizancyum, później Włochy, szczególnie Rzym i Florencya, gdzie do dni naszych kwitnie jeszcze ten przemysł artystyczny. Od r. 1860 istnieje też w Murano pod Wenecyą wielka fabryka M-i, założona przez Salviatego, wy-konywująca roboty nietylko drobne, ale również i M-i wielkie, służące do ozdoby ścian; wyroby jej m. in. zdobią ściany opery nowej w Paryżu i Panteonu tamże; znajdują się również w katedrze w Marsylii. W Niemczech Salviati, albo raczej fabryka jego przyozdobiła kopułę katedry w Akwizgranie oraz pomnik zwycięstwa (Siegessäule) w Berlinie i wiele budynków innych, ponieważ obecnie M-i jako ozdoba ścian kościelnych i pałacowych zaczynają znów być modnemi. Od r. 1804 do 1831 istniała też w Paryżu fabryka M-i Belloniego, która m. in. wykonała ozdoby ścian sali Melpomeny w Luwrze. Od niedawna powstała i w Niemczech fabryka podobna w Rixdorüe pod Berlinem, pracująca głównie dla kościołów; oprócz tego w Berlinie otworzyli pracownie mniejsze: Odoardi, Axerio, Vittali i in. Działalność wszystkich tu wymienionych zakładów, oczywiście, nie jest artystyczna, lecz rzemieślnicza, dzieł samodzielnych nie tworzą, lecz zajmują się tylko wykonywaniem robót zamówionych podług wzorów dostarczonych przez malarzów. — W budownictwie Arabów i Maurów M. zajmowała także niegdyś stanowisko b. wybitne, zdobiono nią często ściany i posadzki meczetów i pałaców. — Co się tyczy wykonania M-i, to technika średniowieczna różniła się od dzisiejszej. Dawniej na zaprawie ściany malowano przedmiot, który przedstawić chciano, poczym układano i przytwierdzano na miejscu kawałki szkła zabarwionego. Obecnie M-i układa się w pracowni na powierzchni poziomej z kawałków takich samych jak dawniej, przyczyin poprawki wszelkie wykonywać nie trudno. Gdy obraz cały jest już gotowy, nakleja się nań warstwę papieru grubego, następnie kraje się go na części, opatruje się je liczbami, i każdą z nich po kolei wciska się w świeżą zupełnie zaprawę ściany, a gdy ta po czasie pewnym wyschnie i stwardnieje zupełnie, odmiękcza i zeskrobuje się powłokę papierową. Miejsca spojeń części pojedynczych, o ile są widoczne, trzeba zamalować farbą właściwą, która wsiąka w szpary napełnione zaprawą, z M-i zaś samej z łatwością potem może być zmyta. — Literat.: Barbey de Jouy „Les Mosaïques chrétiennes à Rome“ (Paryż 1857); Bucher „Gesch, d. techn. Künste“ (Stuttgart 1876; I z wykazem obszernym dzieł tyczących się M-i); Martigny „Diction, des antiquités chrétiennes“ (Paryż 18 77); Labarte „La M. dans l’antiquité“ (t-że b. w. r.); tenże „Les arts industriels du moyen âge“ (t-że 1881); Gerspach „La M.“ (t-że 1881); J. P. Richter „D. Mosaiken von Ravenna“

Dr.

na stoły i t. d.

ad i.

(Wiedeń 1879); v. Wilmowsky „Römische M-eii aus Trier u. dessen Umgebung“ (Trewir 1888);

E. Muntz „Les Mosaïques byzantines portatives“ (Caen 1886); tenże „La M. chrétienne pendant les premières siècles“ (Paryż 1893); Pohl „D. altchristliche Fresko-u. Mosaikmalerei“ (Lipsk 1888); G. Clausse „Les Monuments du christianisme au moyen âge, Basiliques et Mosaïques ehret.“ (Paryż 1893); De Rossi „Musaici cristiani“ (Rzym 1872 — 1900) i Kurth „Die Mosaiken der christichen Aera“ (Berlin 1902

1    nast.). — Oprócz M-i z kamieni oraz szkiełek barwnych sporządzano ją też nieraz z kawałków drzewa (ob. Intarsye).—M-ą ze skóry nazywane bywa naklejanie kawałków skóry różnobarwnej, sztucznie wyciętych, służące do ozdoby okładek książek, albumów, tek i t. p. — M-ą z sukna zwie się zszywanie różnobarwnych kawałków tkaniny w ten sposób, że stąd powstają wzory rozmaite, albo nawet obrazy, służy do wyrabiania kobierców, nakryć

j. p.

Mozambik (Mozambique) kolonja portugalska na wybrzeżu wsch. Afryki płd., urzędowo zwana od r. 1891 Wolnem państwem Afryki Wsch., odgraniczona od wsch. Oc. Indyjskim, od płn. kanałem M-ckim, Afryką Wsch. niemiecką, od zach. krajem Nyassa; obszaru 768 740 km. kw., 800 000 m-ców, w czem

2    000 białych. Brzeg płaski i bagnisty sąsiaduje tylko z kilkoma wysepkami bez znaczenia (Querimba, Mozambik, Ango). Wgłąb kraju powierzchnia się podwyższa do płaskowzgó-rza, na którern się wznoszą szczyty Maudimba, Okitika (2780 m.) oraz nad jez. Nyassa góry Msenga, ze szczytami Liczingo i Mtonia. Na płd. od rz. Zambezi góry są niższe, a blisko już granicy zach. znajdują się szczyty Szima-nimane (1400 m ) i Silindi (1200 m.); dalej rozpościera się step obszerny, odgraniczony w części płd. górami Lebombo od Transwaalu. Z pomiędzy rzek największa Zambezi z dopływem Szire, nad granicą płn. Rowuma, na płd. Pungue, Sabi i Limpopo. Spławne są te rzeki tylko na przebiegach nieznacznych. Sabi jest prawdziwą rzeką stepową, która podczas suszy prawie zupełnie wysycha, a w porze deszczowej osięga 3 km. szerokości i ma prąd nadzwyczaj bystry.—Klimat bardzo gorący, o szybkich różnicach ciepłoty (do 35°) i zwłaszcza na wybrzeżu niezdrowy; znośny jest tylko w okolicach górskich. Pora deszczowa trwa od połowy listopada do końca marca. Roślinność bujna o charakterze zwrotnikowym; ze zwierząt wymieuić należy: słonie, bawoły, hipopotamy, nosorożce, żyrafy, antylopy, zebry. Ludność składa się z różnych szczepów plemiennia Bantu (ob.); Zuluanie przesunęli się na płn. skrajną. Niewolnictwo zniesiono dopiero w r. 1878, wewnątrz kraju kwitnie jednak dotychczas. Rolnictwo mierne, chociaż udaje się tam łatwo ryż, cukier, bawełna, tytoń, rubar-bar, olej rycynowy, sezam i t. d. Istnieją mało wyzyskiwane pokłady złota, żelaza, węgla kamiennego.—Handel z Anglją i jej koloniami dokonywa się głównie za pośrednictwem okrętów angielskich. Podróż jednak po kanale M., mającym dług. 1700 km., a szerok. 400 — 800 m., wobec silnych prądów płd. podczas wiania mousunów pł.-zach. bardzo niebezpieczna. Przedmioty przywozu: wyroby bawełniane, chustki kolorowe, napoje wyskokowe, wyroby szklane, perły; przedmioty wywozu: proszek złoty, sezam, guma, heban, wosk, szyldkret, kość słoniowa, ryż, indygo, tytoń. Kolej Prowadzi od Fontesvilla nad rz. Pungue do kraju Ma-szona, długość wynosi 689 km. Połączenie telegraficzne z Kapsztadtem i Adenem. W kraju mają obieg, obok własnych monet, głównie pieniądze angielskie i piastry staro - hiszpańskie (= 2 rb 10 k.), których wartość jest obliczana na 4 milreisy po 2y₂ cruzados, zaś cruzado ~ 4 testóe po 100 reisów; rupia — 450 rei-sów. Miary wagi dla złota są pasta — 100 metikal po 1V₂ ontava portugalskie = 537,89 gr.; 1 dogado — 4 metikal; 1 hol tar — 20 frezil -- 108,86 kgr. — Kolonia jest pod zarządem gubernatora w mieście M. i dzieli się na 2 prowineye: właściwy M. rozciąga się od przylądka Delgado do Sabi, a prowineya Lou-renęo Marquez od Sabi do granicy płn. — Część kolonii na płd. od rz. Zambezi tworzyła od końca w. XV aż do połowy XVI królestwo bajeczne Monomotapa (ob.). Kiedy Vasco da Gama zwiedził ten kraj w r. 1498, panowali tu Arabowie. Portugalczycy zajęli M. w r. 1506 i rozszerzyli swe panowanie do r. 1632 w górę Zambezi do Tete, poczem wkrótce zajęli kraj cały, ale nie zostało to uznane przez Anglię, która w r. 1889 objęła protektora nad krajem Matabele, Manika i na płd. zach. i zach. od jez. Nyassa. — M-to gł. M. w kolonii pod 15°3’ szer. płd. i 38°48’ dług. wsch. od Gr., położone na wąskiej wyspie koralowej M. oddzielonej od lądu cieśniną również wąską, jest siedzibą gubernatora, b-pa, konsula niemieckiego, posiada pałac gubernatorski, katedrę, urząd celny, arsenał, filie domów handlowych francuskich, szwajcarskich, niemieckich, i ludności (w r. 1907) 285 europejczyków (gł. Portugalczyków), 226 Azyatów (gł. ludyan) i około 5 000 krajowców. Na płn. skraju wyspy leży fort San Sebastian, zbudowany niezmiernym kosztem wr. 1508; garnizon składa się z Goanesów pod dowództwem oficerów portugalskich. Przystań płytka, tylko drobne statki mogą dochodzić do brzegu. Mozancz, lekarz polski, ob. Mazaniec.

Mozarabowie a. Mostarabowie ( — Arabowie nieprawdziwi), nazwa nadawana chrze-ścianom hiszpańskim po zawojowaniu kraju przez Maurów (ob.); w miastach niektórych, jak n. p. Toledo i Leon, zdobywcy pozwalali im na swobodne zachowywanie obrzędów reli-

Red.

w Bolonii

koncerty i t. p., oraz opery: „II sogno

W r. 1775

gijnych podług obyczaju panującego przedtem na półwyspie pirenejskim od r. 633, postanowionego wtedy na czwartym soborze w Tole-dzie (Officium g ot hi cum s. Off. Isidori), a różniącego się pod względem niejednym od nabożeństwa rzymskiego (Off. romanum). Miasta te i po wypędzeniu Maurów zachowywały liturgję swą dawną, pomimo usiłowań papieżów, chcących wprowadzić rzymską, w Kościele katolickim wszędzie przyjętą. Spór ciągnął się dosyć długo, aż w końcu kardynał Franciszek Jimenez (ob.) doprowadził do tego, iż Rzym zgodził się na uznanie mszy M-ów po zaprowadzeniu w niej zmian niektórych; Jimenez wydał wtedy „Missale mixtum secundum regulam beati Isidori dictum Mozarabicum“ (Toledo 1500 i 1502); podług mszału tego dotąd w miastach niektórych archidyecezyi toledańskiej nabożeństwo bywa odprawiane. Msza M-ów jest czymś pośrednim między mszą rzymską a litur-gją obrządku wschodniego.

Mozart Wolfgang Amadeusz (*    27

stycz. 1756 w Salzburgu — f 5 grud. 1791 w Wiedniu), jedeu z największych geniuszów muzyczuych wszystkich wieków. Ojciec jego, Leopold, pochodził z Augsburga. Stąd przesiedlił się do Salzburga, gdzie otrzymał stanowisko pierwszego skrzypka kapeli arcybiskupiej, a następnie drugiego kapelmistrza tejże kapeli. Leopold M. pierwiastkowo kształcił się na prawnika, później jednak wyłącznie poświęcił się muzyce. Był człowiekiem bardzo wykształconym, wybornym skrzypkiem i muzykiem utaleutowanym. Z sześciorga jego dzieci wychowało się tylko dwoje: córka Marya Anna, zwana zwykle Nannerl, i syn Wolfgang, późniejszy twórca „Don Juana“. Siostra starsza młodego M-a również okazywała wielkie zdolności do muzyki; jakiś nawet czas budziła podziw Europy nadzwyczajną biegłością w grze ua fortepianie, dopóki jej nie zaćmiła sława genialnego Wolfganga. — Ze wszystkich dzieci cudownych, M. chyba był najcudowniejszem: w trzecim roku życia dobywał już dźwięki harmonijne z fortepianu; w czwartym umiał na pamięć najtrudniejsze pasaże koncertów grywanych przez Nannerl, a w szóstym roku budził zdumienie powszechne techniką nadzwyczajną, i — co ważniejsza—wyraźneini już objawami wyjątkowego geniuszu muzycznego.— Na szczęście dla sztuki, ojciec M-a wcześnie odgadł przyszłość syna, wcześnie dostrzegł piętno geniuszu, czoło jego opromieniającego; z całą też ostrożnością i troskliwością zajął się wykształceniem jedynaka. Jakkolwiek już w trzecim i czwartym roku życia dobywał z klawikordu melodye będące jego wyłączną własnością, wszakże dopiero kompozycye utworzone w piątym roku życia, posiadają formę wyrazistą. (Kilka menuetów z tego okresu przechowuje „Mozarteum“ w Salzburgu). Talent nadzwyczajny cudownego Wolferla (jak go zdrobniale zwykle nazywano), skłonił ojca do przedsięwzięcia z nim i siostrą, Maryą Anną, wycieczki artystycznej po ważniejszych miastach europejskich. Występy sześcioletniego malca w Monachium (1762), w Wiedniu i innych miastach niemieckich, wzbudzały zdumienie ogólne, zwłaszcza jego improwizacye na klawi-kordzie i organach. W roku następnym występował w Paryżu i Londynie, gdzie utworzył symfonię na orkiestrę wielką i kilka drobnych utworów fortepianowych, a w Hadze sześć sonat, dedykowanych księżniczce nassauskiej, które ze względu na wiek młodzieńczy ich twórcy (7 lat) i szlachetuość pomysłów muzycznych, wzbudzały zdumienie ogólne. Powróciwszy do miasta rodzinnego po podróży trzechletniej, zgłębiał Händla, Hassego, Scarlattiego, a zwłaszcza Emanuela oraz Chrystyana Bachów, których wpływ na kompozycye M-a był tak wielki, że ślady owego wpływu w późniejszych nawet jego utworach przejawiają się wyraźnie. — W końcu r. 1767 Leopold M. zrobił z dziećmi powtórną wycieczkę do Wiednia. Druga ta podróż mniej była szczęśliwa od pierwszej. Szybko rozwijający się geniusz M-ta, urok sławy zdobytej w stolicach Europy, olbrzymie pochwały, jakie znawcy oddawali jego operze buffa „La Finta semplice“, wszystko to wzbudzało już zawiść i zazdrość wśród kompozytorów wiedeńskich. W r. nast. odbył M. do Włoch wycieczkę, podczas której zdobył sławę ogromną i wzbudzał podziw takich nawet znawców, jak głośny teoretyk i kompozytor Martini, wobec którego improwizował fugę kunsztowną, lub Sammartini. Bawiąc w Me-dyolanie. skomponował pierwszą z poważniejszych swych oper: „Mitridate ré di Ponto“ (1770) o której krytyk w „Gazetta di Milano“ napisał, że „młody, zaledwie 15 lat liczący kapelmistrz (M. sam dyrygował orkiestrą) widocznie zgłębił piękno natury, wyraża je bowiem w dziele swem z precyzyą rzadką“. Bawiąc w Rzymie otrzymał od papieża order Złotej Ostrogi, z tego powodu też odtąd podpisywał się często „Kawaler M.“; mianowano go członkiem Accademia dei Filar-monici. W r. 1771 napisał w Medyolanie serenadę sceniczną „Ascanio in Alba“, a słynny Hasse wielką operę „Ruggiero“; oba te utwory były utworzone na obchód weselny arcyksięcia Ferdynanda z księżniczką Modeny. „Ascanio“ — ku ogólnemu zdumieniu—pobił na głowę „Rug-giera“ i święcił tryumf zupełny. Hasse nie-tylko nie okazał zawiści, lecz wyrzekł o genialnym spółzawoduiku te słowa prorocze: „Ten malec niedługo przejdzie nas wszystkich“. Wciągu lat następnych tworzył M. symfonie, msze,

di Scipione“ i „Lucio Silla“. wystawił - w Monachium operę komiczną „La finta giardiniera“ z powodzeniem ogromnem. W r. 1779 został organistą nadwornym arcy-

biskupa salzburskiego. Dotychczas tworzył M. ] sów, to chyba jedynie tylko do M-ta, jako naj-w stylu czysto włoskim, lecz już w r. 1781 wszechstronniejszego ze wszystkich i najzdolniejszego. Ta wszechstronność geniuszu tego człowieka nadzwyczajnego była iście zadziwiająca, a niektóre zalety jego talentu, jak pamięć i łatwość w tworzeniu, wprost nadludzka. Potrafił, naprzykład, komponować w myśli całe symfonie, kwartety lub opery, i jednocześnie bawić się ochoczo w grouie przyjaciół i znajomych, rozmawiać żywo i t. p. Lecz co dziwniejsze, wszystko, co w myśli wówczas utworzył, zamykał w zwojach mózgu, niby w szufladach, zatrzymywał w pamięci na-zawsze. — Równie zadziwiająca była szybkość rozwoju jego geniuszu. W czwartym roku życia grał biegle na fortepianie, w jedenastym

mii

b.;

napisał na żądanie elektora bawarskiego operę „Idomeneo“, w której, otrząsnąwszy się z wpływów obcych, własną już zaczął posługiwać się mową muzyczną. W tymże roku zerwał z arcybiskupem (który go zmuszał do jadania w kuchni razem ze służbą i traktował jak sługę), osiedlił się na stałe w Wiedniu, ożenił się z Konstancyą Weber, i na żądanie ces. Józefa 11-go skomponował śliczną operę ^Wykradzenie z seraju“. Na tę dobę przypada najwyższy rozwój geniuszu M-a; odtąd też zaczął tworzyć same arcydzieła. W r. 1785 powstała kantata (oratoryum) ,,Davidde peniten-te“, opera „Wesele Figara“, owo arcydzieło wspaniałe, stworzone zaledwie w półtora miesiąca, w którem „słońce Italii olśniewającym lśni blaskiem, i woń pomarańcz w powietrzu się rozpływa“. W r. 1787 stworzył M. dla Pragi, największe arcydzieło w dziedzinie dramatu lirycznego, na jakie do czasów Wagnera umysł ludzki zdobyć się potrafił — nieśmiertelnego „Don Juana“. W r. 1790 pisze M. operę „Cosi fan tutte“, w następnym słynną operę allegoryczną „Zauberfiöte“, dalej: „La clemen-za di Tito“ i najpotężniejsze swe dzieło: „Requiem“, będące jego pieśnią łabędzią. — Od czasu wystawienia „Fletu zaczarowanego“, M. odrazu został najpopularniejszym kompozytorem. Zachwyt powszechny nad tą pierwszą z krwi i kości operą niemiecką nie miał granic. Jakiś entuzyasta węgierski obdarzył nagle autora szczęśliwego tysiącem florenów, z Amsterdamu nadesłano mu jeszcze więcej; cesarz zaś obdarzył go nakoniec tytułem kapelmistrza katedry S-go Stefana. — Niestety! tak niespodziany uśmiech fortuny zjawił się -— za późno. Zdrowie jego, nadmierną wyczerpane pracą, nagle się pogorszyło. Ani troskliwość żony, ani starania lekarzy pożądanego skutku nie odniosły: zmarł d. 5 grud. r. 1791 około godziny pierwszej po północy, przeżywszy zaledwie 35 lat, 10 miesięcy i 8 dni. Pogrzebem zajął się Van Swieten (ob.). Ponieważ jednak w szkatule Mozarta znaleziono tylko 00 guldenów, pochowano go przeto. . w grobie wspólnym! Na pogrzebie jednego z największych geniuszów muzycznych nie było nikogo prócz dziada i grabarza kościelnego! Niepogoda odstraszyła znajomych mistrza od oddania tej ostatniej przysługi!... Żona zmarłego mistrza, będąc ciężką złożona chorobą, również nie mogła towarzyszyć zwłokom ukochanego małżonka. Gdy zaś w kilka tygodni później zapragnęła odwiedzić grób jego, nie zastała już owego grabarza, który był jedynym świadkiem pogrzebu. Tak więc nikt dziś nie wie, gdzie spoczęły na wieki szczątki śmiertelne nieśmiertelnego mistrza tonów!—Jeżeli dziwaczny neologizm meta, może być właściwie przystosowany do którego z muzyków wszystkich cza-

gggpl

■ •!

•*#

Kg;

Fig. 63. Mozart Wolfgang.

tworzył koncerty i opery, któremi cały świat w zdumienie wprowadzał, a w siedemnastym napisał tak skończone arcydzieło melodyi i kontrapunktu, jak słynna msza F-dur. Ideałem jego, jako twórcy oper, było doprowadzenie pierwiastków jej, zwłaszcza śpiewu i dramatu, do zgody harmonijnej, a zarazem do zapewnienia czynnikom wykonawczym — śpiewakom i orkiestrze— pewnej swobody i pozornej przynajmniej niezawisłości. Niełatwe to było zadanie, ale wielki był geniusz uniwersalny M-ta, i niepospolity rozum jego muzyczny, obdarzony siłą i przenikliwością szczególną. Ów to rozum, owa przenikliwość osobliwa, podały mu sposób najlepszy uwieńczenia zamiarów swoich skutkiem pomyślnym. One to właśnie podsunęły mu myśl, żeby badając arcydzieła kompozytorów obcych, raczej zgłębiał i doszukiwał się w nich cech danej szkoły muzycznej, aniżeli rysów osobistych tego lub owego kompo-

zytora. To też łącząc z sobą pierwiastki muzyki wszystkich szkół, nie kopiował nikogo, ale wszystko podług natury swego ducha dotąd urabiał po swojemu, dopóki nie wytworzył stylu, który nie jest ani włoski, ani francuski, ani niemiecki, tylko mozartowski. większy wpływ w młodości wywierali na niego: Stamitz, Jan Schobert [pianista i zdolny kompozytor], a główuie Filip Emauuel i Cliry-styan, synowie Sebastyana Bacha). Niebył ani tak znamiennie patetyczny jak Händel, ani koturnowy jak Bach, krotochwilny jak Haydn, ani tak głęboki jak Beethoven, lubo wszystko razem w jego osobistości zadziwiającej uwydatniało się wyraźnie. Chociaż wszechstronność twórcy „Don Juana“ była zdumiewająca, najgenialniejszym wszakże okazał się w dramacie lirycznym, zwłaszcza też w stworzonym przez siebie rodzaju opery, tak zwanym przez niemców „Conversations“, albo „Spiel - Oper“.

biograf! j Mozarta, najlepsza jest Ottona Jahna „W. A. M.“ (4-ry tomy, Lipsk 1856 — 1859); G. N. von Nissen (mąż drugi wdowy pozostałej po Mozarcie): ,,Biographie W. A. M-s“ etc. (Lipsk, 1828); Aleksandra Ułybyszewa (Oulibischeff) ,,Nouvelle biographie de Mozart“ etc. (3 tomy, Moskwa 1843; przekł. niem. A. Schraishouna, Stuttgart 1847. Lepsze wyd. 2-e L. Gantlera, w 4-ch t. t-że, 1859); Franciszek Niemëtschek „Leben des k.-k. Kapellmeisters W. M.“ (Prawa 1798, wyd. 2-e, Lipsk 1808); Lorenza da Ponte, librecisty „Wesele Figara“ i „Don-Juana“ p. n. „Memorie“ (New-York 1823, 4 t.); Nohla „Mozarts Leben“ (wyd. 2,    1876, po

angiel. w tłum. Wallacea) i ,,M-ts Briefe“ (wyd. 2-e 1877); Karasowskiego „Życie M-ta‘ (Warszawa 1868); Zdzisława Jachimeckiego „M.“ (Kraków 1896) i wiele innych.

Mozella (niem. Mosel, franc. Moselle), lewy dopływ Renu, wypływa z zach., czyli francuskiego zbocza Wogesów pod Bussang, płynie przez dapartamenty francuskie Wogesów i Meurthe-et-Moselle, z początku w kierunku pł.-zach. do Toul. gdzie się zbliża na 15 km. do Mozy, (ob ), a następnie w kierunku płn.-wsch. do Trou-ard, poczem prawie wyłącznie na płn. do Thiou-villu (Diedenhofen). Przechodzi granicę niemiecką poniżej Pont-à-Mousson, pod Novéant. Od Thionville płynie głównie na płn. wsch. Od Sierk do Wasserbillig tworząc granicę pomiędzy Nadrenią pruską o Luksemburgiem; pod Kobleneyą wpada do Renu. Długość biegu M-i wynosi 505 km., z czego 189 przypada na Francyę; porzecze 28 400 km. kw. Ważniejsze m-ta nad M-ą we Francyi. Remire-mont, Épinal, Toul, Pont-a-Mousson- w Niemczech: Metz, Thiouville, Trewir i Koblencya. Dopływy główniejsze: Moselotte, Meurthe, Seil-le z pr. strony, Madon, Orne i Sauer z 1. Spławna dla statków mniejszych od Frouard (na długości 344 km.). W celu podniesienia żeglugi powyżej Metzu aż do granicy zbudowano kanał. Od Trewiru do Koblencyi żegluga trudna z powodu zakrętów licznych; czółna na M-i są mocno zbudowane, mają dno gładkie, wąskie, są z przodu ostre, z tyłu okrągłe, 25 m. długości, 6 m. szerok. i dźwigają 400 — 500 centnarów ład. Statki parowe poniżej Trewiru są utrzymywane przez 2 Towarzystwa, i krążą od r. 1840. Brzegi dolne rzeki zasadzone są winnicami i dają znane wino (Moselwein), Dolina M-i należy do najpiękniejszych w Nadrenii i obfituje w miasteczka, zwaliska zamków i pamiątki. Linja kolei żel. Nadmozelska idzie wzdłuż rzeki od Koblencyi do Kochem, przecina słynny tunel Ko-chemski (4216 m.), pod Rinderich zwraca się na prawo i dopiero pod Schweich wstępuje znowu w dolinę. — Dawny francuski depart. M-i (obszaru 5468 km. kw.) z gł. m-tem Metz

(Naj-

Fol.

Jest to nazwa w nowszych czasach często używana do oznaczenia rodzaju opery, która ze względu na treść swą, jest przeprowadzona w tonie spokojnym i budzi zajęcie przez rozwój subtelny charakterów. Lubo rozwiązanie intrygi jest, równie jak i w komedyach, wesołe, nie wyłącza jednak sytuacyi poważnych, nawet silnie dramatycznych; stąd też tego rodzaju opera (której niedościgłym dotychczas wzorem jest „Wesele Figara“), zajmuje stanowisko pośrednie między operą seria i buffa.

M. żył krótko, mimo to utworzył większą względnie liczbę różnego rodzaju dzieł muzycznych, aniżeli wszyscy inni wielcy kompo-zytorowie z wyjątkiem może Bacha—tak łatwo tworzył!—Z działu muzyki kościelnej napisał: słyune „Requiem“, 15 mszy, 4 litanie, kilka ,,Magnificat“, nieszpór, antyfon, „Te Deum“,

9 oratoryów, wiele aryi, pieśni, motetów, gra-duałów i t. d.—Dla teatru stworzył 21 oper i scen dramatycznych; dla popisów estradowych 80 aryi i pieśni na głosy pojedyncze oraz parę duetów, tercetów i kwartet, wszystko z towarzyszeniem orkiestry lub fortepianu.—

Z działu muzyki koncertowej: 6 koncertów skrzypcowych i 6 mniejszych utworów na skrzypce, koncert na dwoje skrzypiec, jeden na skrzypce i altówkę, jeden na fagot, jeden na flet i harfę, 2 fletowe, 4 waltorniowe, jeden klarynetowy, jeden na obój (niedokończony), 25 koncertów fortepianowych, jeden na dwa i jeden na 3 fortepiany.—Muzyka kame-rolna (pokojowa): 26 kwartetów smyczkowych,

1 na obój i smyczki, 2 na flet, 2 fortepianowe, 12 kwintetów, 7 triów fortepianowych, jeden na klarynet, altówkę i fort.; 42 sonat na skrzypce, 17 na organ, 5 na flet. na 4 ręce, jedna na dwa fortepiany, 17 sonat fortepianowych na 4 ręce, 3 fantazye, 15 waryacyj i mnóstwo utworów drobniejszych z zakresu muzyki salonowej.—Bibliografia: Ze wszystkich przeszedł w większej części r. 1871 do Nie-mieć, reszta zaś (okrąg Briey) wraz z pozo- jako s-stwo obejmowało m-to Mozyrz (ob.) nad stałością departamentu Meurthe, została połą- Prypecią z zamkiem, wójtowstwem i dobrami czona w depart, Meurthe-et-Moselle.

ad z,

przyległemi, które w r. 1766 posiadali Gerard i Ludwik Oskierkowie, a po nich Gedeon Jeleński, opłacający z niego kwarty złp. 3 531 gr. 8, a hiberny złp. 885.

Mozyrz, m-to pow. gub. Mińskiej pod 52°3' szer. płn. i 29°16’ dług. wsch. nad rz. Prypecią; 2 fabryki (wytwórczość rb. 250 000), szpital Tow. dobrocz. na 15 łóżek, cerkiew prawosławna, progimnazyum; 10 762 m-ców (według spisu z r. 1897). — Powiat Mozyrski zajmuje obszar 14 196 wiorst kw. o powierzchni nizkiej, błotnistej, miejscami wzgórzystej i zajmuje płd. wsch. część guberni. Z ilości ogólnej ziemi, 1 292 761 dziesięcin, należy do włościan 286 020 dz., do właścicieli prywatnych 814 256 (z nich 94$ szlachty), do skarbu 172 319, do miast 10 392, do cerkwi 9 774. Ziemi ornej 168 440 dz., łąk 102 394, lasów 576 622. Wskutek zuacznej ilości bagien i lasów, rolnictwo nie jest zajęciem głównem m-ców. Sieją żyto, pszenicę, owies, jęczmień, tatarkę, proso, groch, soczewicę. W r. 1901 zasianych było 76 090 dz., z których zebrano 2 63 4 653 pud. ziarna. Pszczelnictwo dość rozwinięte (3 000 pud. miodu, 750 p. wosku). Rybołówstwo ma charakter przemysłowy, gdyż w pow. jest sporo jezior i rzek. Chów bydła nieznaczny. Przemysł włościański słaby (wyroby drewniane). Spławem zajmuje się 3 000 osób. Fabryk 26, wytwórczość ich 1¹/₂ mil. rb. Według spisu z r. 1897 m-ców 180 747, po większej części Wielkorusów, prawosławnych; następnie Żydzi i Polacy. Gmin 22. Przez powiat przechodzi linia kolei żel. Poleskich.

adz.

Mozelskie wino (Moselwein) rośnie nad brzegami rz. Mozeli (ob.) wzdłuż całego jej przebiegu, atoli nazwę win M-ich noszą tylko w hau-dlu wina wyhodowane w dolinie Mozeli między Trewirem a Koblencyą oraz, niesłusznie, niektóre, pochodzące z winnic nad rz. Saar (ob.).

Winnice nad Mozelą zajmują mniej lub więcej 5513 hektarów, wydających średnio rocznie 165 400 hektolitrów wina. Winnice pierwsze nad Mozelą założyli Rzymianie, a poeta ich Auzoniusz (ob.) opiewał je już z zapałem.—

W-a m., przeważnie tylko białe, odznaczają się zapachem przedziwnie miłym, są lekkie, mało cukru zawierające, w smaku kwaskowate, ale przyjemne; nie trzymają się długo; jeno gatunki najprzedniejsze przechowywać można lat 20 i nawet dłużej, przyczem wino w butelkach trzymane zyskuje na dobroci. Cena ich zwykle bywa niższa, niż win reńskich, do których fałszowania używane bywają przez handlarzy niesumiennych.— Gatunków najlepszych dostarczają winnice z okolic Pisportu, Bernkastelu, Brau-nebergu, Graachu, Winterichu. W Kobleucyi gatunki średnie przerabiane bywają na wino pieniące się, wywożone przeważnie do Anglii, gdzie pod nazwą Sparkling Moselle bywa chętnie pijane. U nas M-e w-e są mniej znane i rzadziej używane, niż na to zasługują. Znawcy łatwo rozpoznają wina te po ich smaku zawsze lekko ziemistym, który obok zapachu nadzwyczaj przyjemnego jest ich cechą znamienną.—

adz.

Możajscy książęta, nazwisko biorą od miasta udzielnego Możajska (ob.), w Smoleń-szczyźnie, które w w. XIII dzierżył kniaź Teodor Rostisławowicz Czarny (f 1299), poczytywany ogólnie za pierwszego księcia udzielnego M-go. Książęta moskiewscy, pragnąc rozciągnąć panowanie na cały bieg rz. Moskwy, nieustannie dobywali Możajska, aż nakoniec r. 1303 pod dowództwem Jerzego Dauiłowicza opanowali go ostatecznie i wzięli do niewoli ks-a możaj-skiego, Swiatosława Hlebowicza. Odtąd Mo-żajsk wcielony został do księstwa Moskiewskiego. Wielki ks. Dymitr Doński nadał w udziale piątemu z kolei synowi swemu Andrzejowi Dymijtrowiczowi (* 14 sierp. 1382'— f 9 lipca 1432) Moźajsk, Wereję, Kaługę, i Biełoziero i ożenił go 8 paźdz. r. 1408 z Agryppiuą, córką kniazia Aleksandra Patry-kiejewicza Starodubskiego, prawnuczką Nary-munta Giedymiuowicza. Odeń rozpoczyna się szereg właściwych, mniej lub więcej niezależnych książąt udzielnych M-kich. Po śmierci ks. Andrzeja (+ 1432), który na Werei osadził drugiego syna swego, Michała, Możajsk przy.

Por.: W. Hamm „Das (Lipsk b. w. r., wyd. 6-e, 139 —

Dr J. p.

Wina hodowane nad Mozelą w Lotaryngii i Luksemburgu, smaczne, lekkie, lecz nietrwałe, służą tylko do użytku miejscowego i w handlu pojawiają się rzadko, ponieważ ich daleko przewozić nie można.

Weinbuch“

145).

lled.

Mozerko a. Dąbrowa odm. herb. W polu niebieskiem podkowa srebrna barkiem w górę, na niej strzała nie opierzona, przekrzyżo-wana, również srebrna, w podkowie gwiazda sześciopromienna, złota, na obu ocelach krzy żyki złote. Na hełmie w koronie skrzydło orle, czarne, barkiem w lewo zwrócone, przeszyte strzałą srebrną.

adz.

Mozgawa rzeczka w pow. jędrzejowskim wypływa pod wsią Sielec, płynie na wsch., przez Mieronice, Wodzisław, Piotrkowice, Nawa-rzyce i nawprost Nięgosławic wpada z praw. strony do Mierzawy. Długość wynosi 13 wiorst.— Brzegi M-y były widownią bitwy krwawej Krakowian z Mieszkiem Starym w r. 1196.

Mozyrskie s-stwo grodowe mieściło się w województwie Mińskiem, pow. Mozyrskim, i podług spisów podskarbińskich z r. 1569 zaliczało się do dóbr stołowych, królewskich. Następnie

Wiel. Enc. Powsz. llustr. Ser. I. Tom XLV1I1 Zesz. 377b.

padł w udziale starszemu synowi, Iwanowi Andrzejewiczowi. Jako stronnik Szemia-ki, Iwan Andrzejewicz, zmuszony uciekać przed zemstą W. ks. moskiewskiego, Wasylego Wasylewicza, schronił się na Litwę. Już r.

Homla i Czernihowie. Umarł bezpotomnie przed r. 1519 i na nim wygasł ród książąt Możajskich. — Por.: J. Wolff „Kniaziowie li-tewsko-ruscy“ (Warszawa, 1895).

Możajsk, m-to pow. gub. Moskiewskiej pod 55°31 szer pin. i 36°1’ dług. wsch., nad rz. Moskwą, st. kol. Brzesko-Moskiewskiej; 4 839 m-ców. W d. 7 wrześ. r. 1812 stoczono pod M-em najkrwawszą z bitw tego roku, nazywaną też bitwą pod Borodinem albo nad rz. Moskwą (fr. bataille de la; Moscova)] o niej była tu już mowa p. w. Borodino (ob), uzupełniany teraz opis ten szczegółami tam pominiętemi lub nie dość dokładnie podanemi. — Po bitwie dwudniowej pod Smoleńskiem (ob.), wojska rossyjskie pobite i zmuszone do odwrotu spiesznego, oddane zostały pod dowództwo naczelne Kutuzo-wa (ob.). Wódz ten aż do przesady ostrożny i słusznie obawiający się przeciwnika, nigdzie mu pola nie dawał, cofając się pośpiesznie; dopiero gdy nieprzyjaciel zbliżył się pod mury Moskwy, której Kutuzow pierwotnie wcale bronić nie zamierzał, pod naciskiem opinii rodaków i na wyraźny rozkaz cesarza Aleksandra L zatrzymał się w odwrocie pospiesznym i zajął stanowiska za rz. Kołoczą, które starał się wzmocnić okopami licznemi. Rozporządzał 120 800 wojska z 640 działami. — D. 5 wrześ. ces. Napoleon idąc po drodze wiodącej do M-a i pędząc przed sobą straż tylną rossyjską, stanął między Wałujewem i Jelnią i zdobył redutę Kutuzowa pod Szewardynem. Zająw-szy płaskowzgórze koło Borodina, Napoleon d 6 wrześ. spędził na przygotowaniach do bitwy stanowczej, rad z tego, że mu przeciwnik na-koniec śmiał czoło stawić. Zamiarem cesarza

1448 kniaź Teodor Lwowicz Worotyński poręcza królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, że zięć jego, ks. Iwan Andrzejewicz, będzie wiernym króla sprzymierzeńcem i bratem młodszym, byle mu król dopomógł do osiągnięcia tronu moskiewskiego. Powtórnie ks. Iwan ucieka na Litwę w r. 1454 i otrzymuje niebawem od króla Kazimierza przywilej na Staro-dub, Homel i Brjańsk, co tak gniewa w. ks. moskiewskiego, że ten, zawierając r. 1471 przymierze z Nowgorodem, kładzie za warunek, aby w Nowgorodzie nie dawano schronienia ks. Iwanowi Andrzejewiczowi M-mu. Z dwuch synów ks. Iwana Andrzejewicza, starszy, Andrzej Iwanowic z, około r. 1480 otrzymuje od króla Kazimierza Jagiellończyka daninę z myta Nowogrodzkiego. Po ojcu Andrzej otrzymał Brjańsk, gdzie umarł r. 1487, zabity czy otruty, poczem Brjańsk powrócił do szalunku królewskiego. Audrzej Iwanowicz żonaty był z księżniczką Awdotią Aleksandrowną Czartoryską. Brat jego, S e m e n Iwanowicz r. 1488 dzierżył Homel, a w r. 1493 wojował przeciwko Moskwie. Wówczas w. ks. Litewski Aleksander upominał w. ks. moskiewskiego, aby Semenowi gniew odpuścił i dzielnicę przywrócił. R. 1496 otrzymał Semen od W. ks. litewskiego Aleksandra przywilej na Czernihów oraz potwierdzenie prawa posiadania Staroduba i Homla.

było obejście skrzydła lewego nieprzyjaciela po drodze starej, do Moskwy wiodącej, a następnie rzucenie się całą siłą na to skrzydło oraz na środek, broniony przez okopy rozległe i silne; lewe skrzydło własne jego miało stać pod Borodinem i trzymać się obronnie. — O szóstej rano d. 7 wrześn. rozpoczęła się strzelanina artyleryi liczebnie słabszej po stronie francuskiej (583 dział), a niebawem wystąpiły zaczepnie wojska francuskie, liczące w dniu tym 126 838 żołnierza. — Wykonanie planu Napoleona nie było łatwe, ponieważ Rossyanie sfanatyzowani wieścią umyślnie rozsiewaną, że Francuzi postanowili wytępić religję przez nich wyznawaną, bronili się z zaciętością niezwykłą, dając się raczej zabić na stanowisku, niżby się poddać lub cofnąć. To też postępy Francuzów były bardzo powolne i drogo okupywane. Do południa zwycięstwo się chwiało, wtedy Napoleon rozkazał zabrać wielkie okopy bastjonowane w środku stanowisk rossyjskich. Książe Eugienjusz na czele korpusu swego rzucił się na nie od czoła, mając po bokach 2 dywizye jazdy gen. Montbruna. Gdy Rossyanie odpierali natarcie piechoty francuskiej, ki-

Wkrótce potem uczestniczył w wyprawie Wołowskiej. R. 1 500 podczas wojny z Moskwą, poddał się i przysiągł na wierność W. Ks.

Moskiewskiemu, otrzymawszy w nagrodę za to i od Moskwy potwierdzenie na posiadanie swych włości, poczem od m. Staroduba przybrał nazwę kniazia Starodubskiego. Jako taki wojuje po stronie moskiewskiej przeciwko Litwie w 1.

1500 — 1504. Umarł niezawodnie około r.

1505, albowiem udziałem jego r. 1508 władał już jego syn Wasyl Semeao wicz Staro-dubski, żonaty r. 1506 z siostrą żony carskiej. O Wasylu wspomina się przedewszyst-kiem w rozejmie zawartym r. 1508 między Litwą a Moskwą, w którym zawarowano, aby król Zygmunt I nie wtrącał się do miast i włości kniaziów (w tej liczbie i Wasyla Mo-żajskiego) podległych W. ks. Moskiewskiemu R. 1509 król nakazuje ks. Mścisławskiemu i namiestnikowi kryczewskiemu przepuszczać przez granicę popów Orszańskich do kn. Wasyla M-go po daninę, zapisaną im przez jego ojca, ks. Semena M-go. Nakoniec kniaź Wasyl, którego W. Ks. Moskiewski stale nazywa Starodubskim, a król Zygmunt 1 stale kniaziem Możajskira, wspomina się często w kore-spondencyi dworów Moskiewskiego i Litewskiego w 1. 1510/1511 jako pan na Starodubie, I rasyrzy francuscy i sascy natarli na nich od

Dr J. P.

— Powiat M-i zaj-

adz.

Fig. 65. Przekrój podłużny moździerza gładkiego, [dawnego.

w cele zasłonione,

wa

rzu-

tyłu i zdobyli okopy. Po przełamaniu środka Kutuzow cofnąć musiał nieco skrzydło swe prawe, ale nie zaprzestał oporu. Dopiero blizko godziny 6 wieczorem, gdy korpus 8 (Francuzi) i 5-y (Polacy pod ks. Józefem Poniatowskim) oskrzydlili go, bitwa się zakończyła. Napoleon stał się panem pobojowiska pokrytego tysiącami poległych; noc zapadająca i wyczerpanie walką stanęły na przeszkodzie ściganiu pobitych Rossyan; skorzystał z tego Kutuzow i w nocy cofnął się pośpiesznie. — Rossyanom w dniu tym, według nich samych, ubyło z szeregów 47 213 ludzi w zabitych, ranionych i wziętych do niewoli (tylko 2 000); Francuzi straty swe podają na 12 generałów i 22 000 zabitych i ranionych żołnierzy i oficerów, prawdopodobnie straty ich były większe. Owocem bezpośrednim zwycięstwa tak drogo okupionego było otwarcie drogi wolnej do Moskwy, którą też Francuzi zajęli w d. 14; wcześniej tego uczynić nie mogli, ponieważ trzeba było naprzód pogrzebać poległych swoich i rossyjskich, oraz pozbierać ranionych i zaopiekować się nimi, a było ich bardzo wielu, ponieważ Kutuzow w odwrocie pospiesznym swoich nie zabrał z sobą, pozostawiając ich na łasce nieprzyjaciela.—Napoleon w dniu bitwy silnie cierpiący, a wskutek tego, wydawszy rozkazy dowódcom korpusów, osobiście całym przebiegiem bitwy nie kierował, temu też, obok męstwa zaciętego żołnierzy rossyjskich, przypisać należy wynik bitwy nie dosyć stanowczy i rozstrygnięcie jej dopiero na początku nocy, utrudniającej pościg, muje obszar 1 621 w. kw. i znajduje się w części zach. gub. moskiewskiej. Grunt gliniasty. Rzeki: Moskwa, Istra, Protwa i m. Z ilości ogólnej ziemi (162 639 dziesięcin); do włościan należy 92 124 dz., do właścicieli prywatnych 61 129 (w czem 65 % szlachty) do skarbu 6 251, do klasztorów 72, do miast 518 it. d. Ziemi ornej jest 63 503 dz., łąk 49 375, lasów 39 485. Zajęcie gł. m-ców rolnictwo. W r. 1900 zasiano 27 435 dz., które dały 1 313 248 pud. ziarna. Ziemniaki 1 202 dz., len 980, konopie 414. Prócz rolnictwa ludność poświęca się rzemiosłu (ciesielstwo, krawiectwo, garncarstwo, szewstwo), pracuje w zakładach fabrycznych moskiewskich, zajmuje się też przewozem. M-ców 59 085 (w r. 1897). Gmin 9. Powiat przecina linia kolei żel. Moskiewsko-Brzeskiej.

Możnowładztwo, ob. Arystokracya i Szlachta.

Moździerz (łac. Mortarium, fr. Mortier, uiem. Mörser). 1) Naczynie, w którem zapo-mocą tłuczka pałkowatego miażdżyć lub na proch ścierać można rzeczy rozmaite. — M-e największe bywają zwykle żelazne, często zaopatrywane w przyrząd podnoszący automatycznie po każdein uderzeniu tłuczek ciężki, a to w celu ulżenia pracy tłukącemu; miewają one postać kubkowatą i bywają zaopatrzone z boku w 2 ucha naprzeciwległe, służące do przenoszenia ich łatwiejszego. M-e używane w kuchni, rozmiarami znacznie mniejsze, lecz postać zupełnie tę samą mające, prawie wyłącznie bywają mosiężne, tłuczki ich, na obu końcach zgrubiałe i płasko zaokrąglone z tegoż są materyalu. M-e marmurowe, serpentynowe i porcelanowe, używane przeważnie tylko w aptekach i pracowniach chemicznych, rzadziej w gospodarstwie domowem, miewają postać czary i tłuczki tylko na jednym końcu pałkowato zakończone, przytem porcelanowe otrzymują polewę tylko na powierzchni ze-wnętrzej, tłuczek również na końcu swym spłaszczonym pozostaje bez polewy. Dla pracowni chemicznych bywają też wyrabiane M-e z agatu (ob.), posiadające tę zaletę, że jako nadzwyczaj twarde nie ścierają się wcale, więc i nie zanieczyszczają cząsteczkami swemi ciał w nich rozcieranych. — 2) Z powodu podobieństwa z wyglądu do naczyń powyżej opisanych, M-ami nazwano rodzaj dział stosunkowo bardzo krótkich, wyrzucających pociski wielkie i ciężkie pod kątem podniesienia 30 — 75°;

LÏ

Fig. 64. Moździerzgład-ki, dawny, mający 32cm. średnicy wylotu.

zadaniem ich jest trafianie których pociski dział zwykłych dosięgnąć nie mogą. Pocisk z M-a rzucony spada na cel swój z góry, miażdżąc go ciężarem lub rozry-nabojem wybuchowym w sobie zawartym; zwykle oba czynuiki te działają wspólnie; pocisk ciężarem i siłą spadku wnika w cel, pękając następnie wyrwę w nim czyni. M-e należą do artyleryi najcięższej, oblężni-czej, używane też bywają przeważnie przeciw twierdzom obleganym oraz do ich obrony, tudzież ustawia się je w bateryach nadbrzeżnych przeciw okrętom wojennym, aby pociskami canemi z nich niszczyć pokłady okrętowe, i to co się na nich znajduje. Obecnie są też w użyciu i M-e polne, żłobkowane, z wyglądu podobne do haubicy (ob.) grubej a krótkiej; wyrzucane bywają z nich granaty lub szrapue-' le (ob. te wyr.), rażące z góry cele zasłonio-ne od strzałów dział polnych, innych. M-e oblężnicze i okrętowe, żłobkowane, dziś będące w użyciu od dział innych też tylko na oko

tym się różnią, że bywają krótsze, grubsze i o kalibrze (ob.) większym, a łoża ich (lawety) są o tyle inaczej urządzone, że dozwalają na podniesienie znaczne kąta osi podłużnej działa.—Pierwotnie wszystkie działa posiadały wygląd i budowę M-y (por. rys. na str. 95, t. V, p. w. Ar ty 1er y a), a z czasem dopiero zostały wydłużone. — M-e dawne, gładkie, stosunkowo krótkie i grube, wyrzucały przeważnie bomby, ale także kule kamienne, wielkie i drobne, granaty i kartacze; łoża na których spoczywały musiały być bardzo silnie zbudowane i spoczywać na podstawach b. wytrzymałych, rozmiary zaś ich samych oraz pocisków z nich wyrzucanych dochodziły nieraz do potworności. M. Paixhansa {Mortier - monstre w Liège), ulany w r. 1832 ważył 155 centnarów, miał średnicy w świetle (duszy ) 60 cm. i rzucał bomby wagi 10,75 centnarów.

libru, takimiż M-ami posługiwali się Japończycy podczas oblężenia Portu Artura zarówno jak i w polu w Mandżuryi.

Mól, owad, ob. Mólowce.

Mólowce {Tineina)—rodzina motyli z grupy drobnych {Microlepidoptera). Prócz niektórych gatunków są to najczęściej okazy nadzwyczaj małe, niekiedy mikroskopijne. Rożki zazwyczaj krótsze od skrzydeł, rzadko dłuższe, (u samców niektórych gatunków Adela), u obu płci nitkowate, lecz u samców gat. Lemma-tophila i niektórych Euplocamus i Incurvaria grzebykowate lub piórkowate; członek podstaw-ny zgrubiały, czasem rozszerzony pod postacią płytki, zakrywającej oczy (Lyonetidae i Nepti-culidae). Trąbka często szczątkowa. Oczy nagie; przyoczka dość często istnieją, lecz są ledwo widoczne. Skrzydła wązkie, często zaostrzone, lancetowate, o brzegach orzęsionych, w spoczynku płasko rozpostarte lub naokoło ciała obwinięte; tylne wzdłuż nie składają się, przednie z 12 żyłkami. U samic. gat. Exa-pathidae skrzydła skrócone, u niektórych zaś, jak Tinea, Solenobia, Talaeporia zupełnie nie-rozwinięte. Nóżki cienkie. Odwłok walcowaty, u samców często zakończony pęczkiem włosków, u samic pokładełkiem wydatnem. Gąsienice prawie nagie, zrzadka owłosione, posiadają zwykle 8 par nóg, niekiedy np. u gat. Gracillaria i Lithocolettis brak ostatniej pary odwłokowej; u gat. Antispila, Tinagma, Phyllocnistis i niektórych Tineae i Gelechidae brak nóg zupełnie, lub są zaledwie zaznaczone, u gat. Nepticulidae 9 par nóg słabo rozwiniętych.— Poczwarki odznaczają się długością pochewek skrzydłowych, które częstokroć ciągną się do końca tyluego ciała.—Prawie wszystkie M-e latają o zmroku lub w nocy. Wię-

Or. J. P.

W r. 1858 ulany M palmerstonowski {Palmerston's Polly) ważył 1838 centnarów, bomba z niego rzucana posiadała średnicy 93 cm., ważyła 31,25 centnarów i zawierała w sobie nabój prochu ważący 4,25 cent. Kaliber M-y tych był b. krótki, zwykle 5—6, czasem nawet 2,5 — 3, co było zgodne z ich przeznaczeniem.—Gdy w połowie drugiej w. XIX, zamiast dział gładkich, zaczęto powszechnie zaprowadzać żłobkowane, postarano się ulepszenie to przystosować i do M-y, przyczem i wygląd ich zewnętrzny oraz budowa cała ulec musiała zmiauom zasadniczym. Prusacy podczas wojny przeciwko Francyi (1870/1) używali już M-y żłobkowanych, oblężniczych, o średnicy duszy 15 i 21 cm. — Szwajcarya zaprowadziła u siebie M-e 12 - centymetrowe, mogące w kraju tak górzystym stać się bardzo pożytecznemi do obrony. Rossya pierwsza zaprowadziła w swej artyleryi polnej M-e kszość gatunków skromnie ubarwiona, niektóre 15-centymetrowe. Artylerya oblężnicza lżejsza J jednak drobniejsze (dzienne) wyróżniają się

Nematois,

ubarwieniem jaskra-wem, wspaniałem, np. Adela,

mi

kto

• -,

ipaafe

ggg

żer

IhéUS

Fig. 66. Moździerz żłobkowany bateryi nadbrzeżnej, a. oblężniczy, mający w wylocie średnicy 21 cm.

Glyphipteryx. — Gąsienice pod względem sposobu życia można podzielić na kilka gromad: 1) Bardzo nieliczne żyją i przekształcają się w po-czwarki na liściach roślin rozmaitych,któ-remi żywią się; do nich należą niektóre gat. Pulpula i Cero-stoma. 2) Gąsienice rodzaju Hyponomeuta i Scythropia, żyjące również na gałęziach

posługuje się obecnie M-ami 21-centymetrowe- | i liściach, przeistaczając się w poczwarki mi, do obrony twierdz i w bateryach nadbrzeż- j otaczają się powłoką pajęczynowatą, która nych ustawione bywają M-e o 24—30 cm. ka- ! ściąga liście objedzone. 3) Gąsienice nie-

1.    Przodomózgowie: 2 półkule mózgu, spoidło ich wielkie,

1. Pęcłierzyk przodkowy

Cz, «

Dr J. P.

których gatunków żyją i przepoczwarzają się, jakby w ukryciu, pomiędzy dwoma liśćmi, ściągniętemi pajęczyną, albo w pęczkach liści, lub nakoniec w liściu zwiniętym w rurkę. 4) Większość gąsieuic przebywa w pochewkach, które przygotowują sobie z cząstek tkauiu z dodauiem rozmaitych ciał obcych, lub z kawałków przedmiotów objedzonych, spojonych pajęczyną. 5) Niektóre nakoniec gąsienice pędzą życie w miąższu roślinnym (liści, gałęzi i t. p.), którym się żywią. — Wśród licznych M-ów szkodników najbardziej znany i rozpowszechniony jest rodzaj Mól {Tinea): główka owłosiona, różki krótsze od skrzydeł przednich; głaszczki szczękowe 4-członkowe, składane; trąbka zaledwie zaznaczona; skrzydła przednie wązkie z 12 żyłkami, tylne lancetowate, orzęsione. Do rodzaju tego należy Mól kożuszuik (Tinea pellionella) barwy gli-niasto-żółtej o połysku silnym; skrzydła przednie często z 2 ma plamkami niewielkiemi, ciemneini i jedną większą; skrzydła tylne jasuo-szare o żółtawym odcieniu; szerokość ich przy rozpostarciu 15 — 16 mm. Larwa żywi się futrem i wełną; z odgryzionych części przygotowuje sobie pochewkę; w której żyje i przepoczwarcza się. — Mól siercik {T. ta-pezella) nieco większy od poprzedniego; skrzydła w rozpostarciu 20—22 min., przeduie u nasady fijoletowo-brunatne, od środka jasno-żółte z plamką fijoletowo - brunatną u wierzchołka; puszek na głowie biały. Larwa tworzy długie rurki z tkaniny cienkiej, wewnątrz których porusza się; część futra lub wełny pokryta przez rurki, bywa z powierzchni nagryzana przez larwę. Larwy obydwu gatunków wspomnianych napadają często w muzeach na zbiory, zwłaszcza motyli i okazów wypchanych. Przepoczwarczają się na wiosnę, motyle (osobniki doskonałe) latają od maja do lipca; podczas lata rozwija się drugie pokolenie larw i po-czwarek, a na jesieni—motyli. — Mól z i arnik (T granella), jako gąsienica żywi się ziarnem zboża, skutkiem czego wyrządza znaczne szkody w składach i śpichrzach.

Mór, ob. Morowa zaraza.

Mózg, ob. Mózgowie.

Mózgordzeniowe opony, ob. Opony mózgu i rdzenia.

Mózgordzeniowy płyn {Liquor cerebrospinalis), jest to płyn surowiczy (ob. surowica), wydzielany przez t. zw. oponę pajęczynowatą mózgowia i rdzenia kręgowego (ob. te wyr. i por. Opony mózgu i rdzenia), zapełniający miejsca wolne między listkami opony pajączynowatej {arach-noidca) oraz t. zw. jamę pod pajączynówką (cavum sub ar achnoi deale) między oponami rdzenia, miękką i pajączynowatą.

Mózgowie (łac. Cerebrum a. z gr. Encepha-lum, niem. Gehirn). 1) Anat. U wszystkich kręgowców (z wyjątkiem Lancetnika [ob.]), więc i u człowieka, część przodkowa (u człowieka górna) układu nerwowego, ośrodkowego, zawarta w czaszce (ob.); przedłużeniem M-a hez-pośredniem, do pewnego stopnia od niego też zależnem, jest rdzeń kręgowy (ob.), który pod względem budowy jest prostszy i posiada objętość znacznie mniejszą. - U bezkręgowców, n. p. u owadów, nazywamy M-m nagromadzenie istoty nerwowej ponad przełykiem, czyli t. zw. pierścień a. zwój nadprzełykowy; na im niższym stopniu stoją zwierzęta, tym mniej wyraźnie występują w ciele ich ośrodki nerwowe, więc też u nich o M-u już mowy być nie może (por. Nerwowy układ).—U zarodków kręgowców zarówno M., jak bezpośrednio z nim złączony rdzeń kręgowy, są pierwotnie cewką wydłużoną, której ścianki składają się z komórek i włókien nerwowych. Na końcu przodkowym cewka ta wydyma się w trzech miejscach za sobą idących tworząc 3 pęcherzyki, z których następnie wytwarzają się części składowe M-a, jak oto: Przodomózgowie (Prosencephalon) 2) Międzym. (Diencephel.), 3) Sródmóz. {Mesenceph.), 4) Tyłomóz. (Mesencepli.) i 5) Rdzeniom. (Myelenceph.), przechodzące już bezpośrednio w rdzeń kręgowy. Co powstaje z każdego z 3-ch pęcherzyków zarodkowych wykazuje tabliczka poniższa:

ciało prążkowane (corpus striatum) sklepienie. 2 komory boczne i nerw węchowy.

2.    Międzymózgowie: Wzgórki wzrokowe, przysadka, lejek,

komora 3-a i nerw wzrokowy.

3. Śródmózgowie:

11. Pęcherzyk środkowy

Szypułki mózgu, wzgórek czworaczy i wodociąg Sylwiusza.

Móżdżek, most, część przodkowa komory 4-ej.

4.    Tyłomózgowie:

III. Pęcherzyk tylny

5.    Rdzeniomózgowie: Rdzeń przedłużony, komora 4-a i nerw

słuchowy.

18

Fig. 70. Mózg widziany od spodu (Podstawa M-u).

3. Nerw

‘ł

g*

7.

13

--5

y^yri

<ł

19

17

18-

20--Â

Wł

k~-' l.

«Â

21 -

an

m

iR

II

23---1

24

rV

iS'—

26 -""f

Wy Wäll

Z*Ź< Wh

Hi

t!

H'

fit

'"h

y,.

t,;

śgtj

li

IgM

El

2r-"

32

r.i

KI1Z

35

28

16

l?»l

SgSpÄ⁵

Fig. 67. Głowa i szyja, przekrój pionowy przez środek od przodu ku tyłowi.

1. Skóra głowy. 2. Sklepienie czaszki. 3. Opona mózgowa twarda. 4. Półkula M-n prawa. 5. Kolano spoidła wielkiego. 6. Spoidło wielkie M-u i sklepienie. 7- Wzgórek wzrokowy. 8. Ciałko prążkowane. 9. Szyszynka. 10. Móżdżek, na przecięciu t. zw. drzewo życia. 11. Most Varolego. 12. Rdzeń przedłużony. 13. Zatoka żylna, podłużna, dolna 14. Zat. żył. poprzeczna. 15. Zat. żył., podł., górna. 16. Rdzeń kręgowy. 17. Nerw trójdzielny. 18. Zwój skrzydłowo-poniebienny. 19. Gałka oczna. 20. Przegroda nosa. 21. Jama Highmora a. zatoka szczęki. 22. J. czołowa. 23. Gardło. 24. Podniebienie miękkie. 25. Szczęka dolna. 26. Język 27. Nagłośnia. 28. Krtań. 29. Tchawica. 30. Przełyk. 31. Trzony kręgów szyjnych. 32. ich wyrostki kolczyste. 33- Mięśnie karku.

Fig. 69. Mózg w czaszce po zdjęciu jej sklepienia, widziany z góry.

1 Kość czołowa. 7. Kość ciemienna. 3 Kość potyliczna. 4. Opona twarda M-u (odcięta, aby odsłonić półkule). 5. Zraz M-u przodkowy. 6. Zraz M-u środkowy. 7. Zraz M-u tylny. 8 Zakręty mózgowe 9. Ziarna pajęczynówki cz. grudki Pacchioniego

* g|p

3---

ia

rg

--3

ni

---4

5-

10-

2-

; cl:

'''v    >//*

.

12-

—n

— XT

-=zr

■2

14

18

16

18

$.• r-r-

11-

12

dsKter.

-10

15

11

20

19

12

1. Zraz przodkowy, lewy. 2, Z, p. prawy.

Fig. 68. Przecięcie M-U pionowe, po- w^^Przysato migowa! 1. Nenv wzrokowy-^a prze CZne.    Skrzyżowanie nerwów wzrokowych. 9. Ciałka sutko

I.    Kora mózgowa (Istota szara). 2, Istota biała M-u. 3. wate. 10. Nerw okoruchowy- 11. N. bloczkowy 12. Szczelina podłużna, dzieląca półkule od przodu ku tyło- N. trójdzielny. 13. N. odwodzący oko, 14. N. twarzy, wi. 4. Spoidło wielkie. 5. Sklepienie. 6. Komory słuchowy, językowo-gardłowy i błędny. 15, N. dodat-boczne. 7. Wzgórek wzrokowy. 8. Komora trzecia, kowy (Willisa). 16. N. językowy. 17. Most Yarolego. 9. Wyspa kresomózgowia (Insula Reilii). 10. Przedmurze. 18. Rdzeń przedłużony. 19. Po kuła móżdżku lewa. 20.

II.    Nakrywka 12. Rogi Ammona. 13. Most Yarolego.    Półkula jego prawa.

Mózg ludzki.

O częściach M-a wyszczególnianych powyżej u takichże niewiast do 1300 gr., wyjątkowo tylko pomówi się jeszcze; wyobrażenie o pęcherzykach tych zarodkowych daje fig. 111 na str.

więcej, tak n. p. M. matematyka Gaussa (ob.) ważyło 1499 gr., przyrodnika Cuviera (ob.) nawet 1861 gr.; u noworodków płci męskiej waga ta dosięga średnio 400 — 500 gr., płci żeńskiej tylko 285—375 gr., a rzeczą godną uwagi jest, że M. dzieci donoszonych, ale urodzonych martwo zwykle bywa większy i cięższy. U płci obu M. rośnie dosyć szybko do 7-go roku życia, poczem do r. 20-go objętość jego zwiększa się jeszcze nieco, ale bardzo powolnie; od r. 20-go do 50-go pozostaje nieomal bez zmiany, dopiero po roku życia 50-ym zaczyna się znów nieco zmniejszać. Stosunek wagi M-a do całego ciała średnio u płci obu wynosi 1 : 36,5. Z wagi całej M-a na mózg w znaczeniu ściślejszem (przodomózgowie-j-części do niego zaliczoue, powyżej wskazane) przypada mniej lub więcej ⁶/₇. Stosunek wagi móżdżku do mózgu u mężczyzn wynosi w przybliżeniu 1 : 8.25, u niewiast 1 : 8.5, z czego widać, że u płci żeńskiej móżdżek stale bywa w stosunku do mózgu nieco mniejszy niż u mężczyzn. — M. składa się z 2 pułkul od-

257, t. XIX, ser. 1-ej, wygląd zaś M-a w u-stroju człowieka dorosłego i stosunku jego do rdzenia kręgowego uwidocznia fig. 133, na str. 501, t. I, ser. 2-ej.— Części te M-a nie leżą jednak prosto jedna za drugą w kolei tu podanej, ponieważ cewka zarodkowa zgina się już wcześnie w miejscu zetknięcia się śródmóz-gowia z tyłomózgowiem, przez co położenie pięciu części tych ulega zmianie i zbliża się coraz bardziej do stanu znajdowanego potem w ustrojach wykształconych już zupełnie. U zarodków istniejąca w pęcherzykach jama, dosyć stosunkowo obszerna, kurczy się w ciągą dalszym rozwoju M-a, a u osobników dojrzałych pozostają tylko po niej ślady, noszące miano komór mózgowych (Ventriculi cerebri).—

Na końcu przednim przodomózgowia wytwarzają się dwa pęcherzyki drobne, t. zw. Węch o-mózgowie (Rhinenceph.) jako zaczątek narządu powonienia, oraz dwa dołeczki będące zaczątkiem późniejszej siatkówki oka (ob.) i t.

(Fissura longitudinalis), zapuszczającą się między nie głęboko, aż do spoidła wielkiego [Corpus callosum), łączącego je od spodu, z śródmózgowiem łączy się za pośrednictwem ypułek mózgowych (Pedunculi cerebri); z móżdżkiem połączenie bezpośrednie półkul wcale nie istnieje.—Cała powierzchnia półkul pokryta jest gęsto wspomnianemi już zakrętami i brózdami (Oyri et sulci p zakręty szerokie bywają od 5 do 17 mm., głębokość brózd b. wąskich wynosi 14 — 27 mm., przez to zaś powierzchnia półkul zwiększa się 8 —10 razy. Brózda szczególnie głęboka, zwana d o-łem Sylwjusza a. bocznym M-u (Fossa Sylvii s. cerebri lateralis), znajdująca się z przodu i od spodu u podstawy, dzieli każdą półkulę na dwa zrazy: przedkowy i średni, który bez granicy ściślejszej przechodzi tylny. Wspomniane już komory mózgu boczne ( Ventriculi cerebri laterales) nadzwyczaj ciasne i niskie, napełnione płyuem wodnistym, mieszczą się po jednej w każdej z półkul, przedzielone od siebie ścianką poprzeczną, której część tylna, zagięta zowie się sklepieniem (Fornixp początek swój ma na podstawie mózgu u t. zw. ciałek sutkowych a. białawych (Gomora mamillaria s. candi-cantiap w ściance tej znajduje się t. zw. otwór międzykomorowy (Foramen interventri-culare s. Monroi), łączący obie komory boczne z komorą trzecią (ob. niżej). Obie komory posiadają po trzy wypustki (rogi), sięgające dosyć daleko w miąższ półkul, posiadają też nazwy swe właściwe, które opuszczamy w tym miejscu. — Miąższ M-u składa się z istoty s z a r e j, zwanej korą mózgu (Cortex cerebri) złożonej z komórek nerwowych (zwojo-

w zraz

zw. Wzgórzotnóz. (Thalamenceph.), z którego j dzielonych od siebio szczeliną podłużną powstają później wzgórki w z r o k o w e (Thalami nervi optici). — Por.: Ser. 1-a, t. XIX, str. 257. — U wszystkich kręgowców wyższych, zwłaszcza zaś u człowieka, przodomóz-gowie, zwane pospolicie mózgiem (Cerebrum), sz ciężarem i objętością przeważa znacznie nad czterema pozostałemi częściami M-a; u człowieka pokrywa je do tego stopnia, że na oko wydają się jeno dodatkami jego małoznaczne-mi. Przewaga ta przodomózgowia chodzi w parze z doskonałością władz umysłowych, u ryb bywa najmniej widoczna. — Przodomózgowie, które dla krótkości zwać teraz będziemy mózgiem, nieomal u wszystkich kręgowców dzieli się na dwie półkule (Hemisphaerae) obok siebie wzdłuż czaszki leżące) spojone u spodu, u góry zaś przedzielone szczeliną głęboką. Powierzchnia ich przeważnie pokryta jest zakrętami (Gyri) i przebiegającemi między niemi brózdami (Sulci) mniej lub więcej głębokiemi, powiększającemi b. znacznie rozległość powierzchni M-u; powierzchnie te u zarodków bywają jeszczę gładkie, również u kręgowców niższych; rozwój bogaty zakrętów i brózd świadczy zawsze o doskonałości większej władz umysłowych. Międzymózgowie i środmózgowie, miejsca niewiele w czaszce zajmujące, a z przodomózgowiem ściśle zespolone, pospolicie uchodzą za części mózgu. Tyłomózgowie od części swej najwidoczniejszej otrzymało nazwę móżdżku (Cerebellum), rdzeniomózgowie zaś powszechniej zwane bywa rdzeniem przedłużonym (Medulla oblongata); nazw tych i tu używać będziemy (por. fig. 67 — 70). — M. człowieka posiada w przybliżeniu postać jajowatą, od spodu nieco spłaszczoną, waży zaś średnio u mężczyzn dorosłych, białych do 1400 gr.,

nie posiada dostatnie; krwi dostarczają mu dwie tętnice szyjne wewnętrzne (Arteriae carotides internae) i dwie kręgowe (Art. vertebrales), których rozgałęzienia łączą się wielokrotnie. Krew zużyta zbiera się w zatokach żylnych opon i odpływa wkońcu ku sercu przez żyły szyjne wewnętrzne (Venae iugulares internae). — Z podstawy M-a wychodzi 12 par nerwów, które tu wyliczono i opisano już p. w. N e r-wowy układ (Ser. 2-a, I, 502—504).—M. jest bryłą miękką, o spójności stosunkowo niewielkiej, złożoną głównie z włókien i komórek przysadką nerwowych, nadzwyczaj licznych, podtrzymywanych przez zrąb złożony z komórek podpórkowych, tworzących t. zw. glej (Neuroglia). Komórki nerwowe (zwojowe) tworzą w M-u przeważnie skupienia, zwane gniazdami, dające często początek nerwom mózgowym, przeto także noszą miano jąder nerwowych. Przebieg włókien w M-u jest nad wyraz wszelki złożony i zawikłany, dla tego też, pomimo badań pilnych i starannych, dotąd jest mało i niedostatecznie znany (por. Nerwowy u-kład).--2) Fizyot. Na podstawie badań anato-moporównawczych, rozlicznych, dowodzących, że rozwój władz umysłowych łączy się jak najściślej z rozwojem i budową M-a, tudzież opierając się na wynikach postrzeżeń auatomo-potologieznych i klinicznych, dowodzących niezbicie, że zmiany i nieprawidłowości w M-u pociągają za sobą zboczenia władz umysłowych czyli dusznych, doprowadzić musiały koniecznie do wniosku, iż M. jest narządem czynności duszy. Dusza (ob.) sama, jako pojęcie uiemateryalne, pozostaje po za obrębem badań fizyologicznych, natomiast objawy wszelkie czynności dusznej M-a niezaprzeczenie do niej należą, a doprowadziły dotąd już do rozjaśnienia wielu zagadnień i spraw ciekawych, których się tu z lekka dotkniemy, lecz, niestety, pozostawiły więcej jeszcze w ciemności trudnej do przeniknienia. — Jeżeli u żaby wytniemy doszczętnie obie półkule mózgu, pozbawimy przez to zwierzątko najzupełniej woli wszelkiej. Pozostawione sobie siedzieć będzie w miejscu uieruchomie przez dni całe, jeżeli wnikająca głęboko w istotę białą, w skutek te- j jednak użyjemy bodźców właściwych, nie trudno man będzie zmusić żabę do wykonywania wszelkich ruchów jej właściwych w stanie prawidłowym (skoki, pływanie i t, p.). Jeżeli ją położymy na grzbiecie, to po pewnym czasie samowolnie powróci do postawy siedzącej, zwy-kłej sobie; jeżeli jej nadamy położenie inne jakie, niedogodne, stara się powrócić do zwykłego; rzucona do wody wykonywa ruchy pływackie; jeżeli ją uszczypniemy lekko w bok, zaskrzeczy, a głos przytem wydaje tak regularnie jakby jakie narzędzie muzyczne, posłuszne na naciśnięcie; uszczypnięta w nogę, odskoczy.— Jeżeli gołębiowi wytniemy półkule obie M-u, mózgu i siedzieć będzie spokojnie, czyniąc wrażenie unaczynie- ptaka śpiącego; byle go nie zaczepiać, będzie

wych), średnio na 5 min. grubej i z leżącej pod nią istoty białej, składającej się z włókien nerwowych, przebiegających w kierunkach najrozmaitszych. Kora ta na objętość wynosi 40$ całości M-u. Ilość komórek nerwowych w korze obliczana bywa na wiele milionów; nigdzie w ustroju nie są nagromadzone tak gęsto jak tu. — Międzymózgowie, zrośnięte ze spodem M-u jest bardzo drobne, jama w nim zawarte, t. zw. komora trzecia ( Venir iculus łertius) przedłuża się w kierunku podstawy (spodu) M-u w t zw. lejek (Infundibulum,),    zakończony t. zw.

mózgową (Hypophysis cerebri s. glandula pituitaria). Ciałko to wielkości sporej pestki wiśni, tworzy się u zarodka przeważnie z błony śluzowej gardła; znaczenia jego w ustroju dotąd nie wyjaśniono. To samo powiedzieć trzeba o pobliskiej szyszynce a. ciałku szyszkowatem (Epiphysis cerebri s. conarium s. glandula pinealis), którą fizjologowie dawni uznawali za siedlisko duszy. Jest ona szczątkiem tworu istniejącego w płodzie rozwijającym się; u człowieka dorosłego wielkość jej dorównywa wisience niewielkiej; we wnętrzu jej napotyka się drobniutkie ciałka wa-pniste, t. zw. piasek mózgowy (sabulum conarii s. acervulus cerebri). — Częścią najpokaźniejszą międzymózgowia są wzgórki wzrokowe (Thalami nervi optici), z których wychodzi część włókien nerwu wzrokowego. Jama śródmózgowia jest przewodem nadzwyczaj szczupłym, noszącym nazwę wodociągu Sylwiusza a. mózgowego (Aquaeductus Sylvii s. cerebri); z przodu prze-wodzik ten łączy się z komorą trzecią, ku tyłowi zaś z komorą tyłomózgowia. Na spodzie śródmózgowia zwracają na siebie uwagę ciałka czworacze ( Corpora quadrige mina). — Tyłomózgowie czyli Móżdżek, dzieli się podobnie jak mózg na dwie półkule, łączące się z sobą za pośrednictwem t. zw. robak a (Vermis).—Móżdżek nie posiada zakrętów lecz marsz-czki przebiegające mniej lub więcej równolegle do siebie; powierzchnię jego tworzy również t. zw. istota szara, gruba średnio na 3 mm.

go na przekroju powstaje rysunek wyglądem przypominający gałązkę żywotnika (Thuia), w skutek czego otrzymał też nazwę drzewa życia (Arbor vitae). Jama móżdżku społem z rdzeniem przedłużonym tworzy t. zw. komorę czwartą mózgu ( Ventriculus quartus cerebri).—R dzeń przedłużony (Medulla oblongata) z tyłu przechodzi bezpośrednio w rdzeń kręgowy (ob.), w nim też spotykamy takie same rozłożenie istoty szarej i białej; częścią jego najpokaźniejszą jest t. zw. most Var o leg o (Pons Varoliï).—M. zarówno jak rdzeń kręgowy otoczony jest trzema oponami, opisanemi tu już p. w. Op n r d z e u i a (ob. Ser. 2-a. V, 0'

Ve

Wc

tak siedział spokojnie godziny i dni całe, obojętny na wszystko, co się dzieje dokoła. Skoro go położymy na boku lub na grzbiecie, powróci natychmiast do wygodniejszej postawy siedzącej; podrzucony w powietrze, rozpostrze skrzydła, poleci kawałek i siądzie znów niebawem. Pokarm wsunięty do dzioba połyka, a żywiąc go w ten sposób nie trudno go utrzymać przy życiu przez wiele miesięcy; niektóre gołębie można nawet przyuczyć do odżywiania się samodzielnego. Ssaki przeważnie zdychają dosyć szybko po usunięciu im zupełnym półkul mózgowych, lecz zachowują się zresztą po wycięciu podobnie jak żaby lub ptaki; lepiej znoszą spore nawet usunięcia kory mózgowej. Bezpośrednio po dokonaniu wycięcia bywają zwykle b. przygnębione, lecz pomału przychodzą do siebie, stają się raźniejszemi, ale pozostaje im zmiejszenie widoczne czynności zmysłowych, niezgrabność w wykonywamiu ruchów dowolnych i większe lub mniejsze uszczuplenie władz umysłowych. Doświadczenia tego rodzaju wykazały, że zwierzęta okaleczone przedewszyst-kiem tracą władze umysłowe wyższe (zastanowienie, pamięć, zrozumienie), nie tracąc wrażliwości na bodźce czysto zmysłowe.—Doświadczeniom tym, polegającym na zniszczeniu lub usunięciu całych półkul mózgowych lub tylko pewnych części ich, przeciwstawić można inne, badające objawy wynikające wskutek drażnienia pewnych części kory môzgowéj za pomocą elektryczności. Doświadczenia te wykazały, że na korze mózgowej psa istnieje wiele miejsc

lh

Fig. 71. U ni ie j s c o w i e n i a r u-chowe n a powierzchni mózgu psiego(ualewo podł. Fritscha, Hitziga i Wundta; na prawo podł. Ferriera). Rys. schematyczny, a) ośrodek mięśni karkowych. — a‘) m-ni grzbietowych.—b) m-ni prostujących i przywodzących nogi przedniej—c) m-ni zginających i nawrot-nych tejże nogi.—d) m-ni nogi tylnej.— e) twarzy.—e') części jej górnej.—/) m-ni ocznych.—g) m-ni żwa-cżów.

Wielka Encykl. llustr. Ser. I Tom XLVIU Zesz. 377b.

dosyć ściśle ograniczyć się dających (ośrodki ruchowe), po których podrażnieniu elektrycz-nem występują ruchy pewne, zawsze te same, po uszkodzkniu zaś porażenie. Wszystkie miejsca te (fig. 71) leżą w części przodkowej M-u między zakrętem węchowym, a dołem Sylwju-sza. Skutek zwykle bywa skrzyżowany, t. j. występuje po stronie ciała przeciwnej stronie podrażnienia M-u. N. p. jeżeli podrażnimy miejsce a strony lewej, to kurczyć się zaczną mięśnie karku na prawo, ale jeżeli podrażnimy miejsce g, to mięśnie żucia skurczą się po stronach obu.—-Bardzo zajmujące są tego rodzaju doświadczeniu czynione na M-u małpim, wielce podobnym do ludzkiego (fig. 72). — Wykrycie

I\

V.

e/7

rf

Fig. 72. Umiejscowienia ruchowe na korze mózgowej małpy (rys schemat.), ć?) pole ruchowe głowy.—R-R) p. r. ręKi. --N-N) p r. nogi.—T; p. r. twarzy.—aa) Brózda przedśrodkowa (Sulcus praecentralis).—bb) B. środkowa (8. centralis).—cc) B. śródciemienna (S. intraparietalis).—dd) B. ciemienno-potylicz-na zewnętrzna (S. pari eto-occipitalis externus).— ee) Dot Sylwjusza (Rossa Sylvii).—ff) B. równoległa (S. parallelis).

miejsc zmysłowych jest o wiele trudniejsze, gdyż badacz robiący doświadczenia tego rodzaju na zwierzętach, narażony jest na popełnienie pomyłki niejednej, na wyciągnięcie wniosku błędnego, ponieważ samo badanie przedmiotowe w tych razach nie zawsze bywa wystarczające. Wyniki stosunkowo najlepsze dotąd wydały doświadczenia czynione na mózgach psów i małp, dotyczące umiejscowienia zmysłu wzroku (fig. 73 i 74).—Za okolice wzrokową mózgu psiego uważać należy cząstkę powierzchni leżącą za dołem Sylwjusza, gdy tymczasem u małp powierzchnia cała zraza potylicznego właściwością tą jest obdarzona; miejscem związanem z widzeniem najwyraźniej-szem ma być miejsce oznaczone A’ (fig. 73). Ośrodek słuchowy umiejscowią się w zrazie skroniowym (fig. 73 B). Co się tyczy zmysłu dotyku, to umiejscowienia jego, odpowiadające różnym okolicom ciała, rozsypane być mają na rozmaitych miejscach powierzchni kory mózgowej (por. fig. 73 i 74 C—I).—O siedlisku zmysłów smaku i powonienia dotąd istnie-

\üj

f\

li

ot

ËfPPt

(A

■Mi.

z wysłów e na po-

Fig. 73. Umiejscowienia wierzchni mózgu psiego. I. widok z góry. II. widok półkuli lewej z boku. A) Ośrodek wzroku.—A') jego środek— B) o słuchowy —OJ") o-i czucia.—C) o. nogi przedniej.—D) tylnej.—E) o. głowy.— £) o. oka.—G) o. oka.— TL) o. karku.—1) o. tułowia— a-g) umiejscowienia ruchowe; znaczenie liter takie samo jak na ryc. 3-ej.

,1

îi

Fig. 74. Umiejscowienia zmysłowe na powierzchni mózgu małpiego. I. widok z góry. II. widok półkuli lewej z boku. Znaczenie liter takie samo, jak na fig. 73.

ją tylko domniemania; zdaje się, że ośrodki ich są umieszczone na powierzchni podstawy mózgu, dla tego rodzaju doświadczeń niedostępnej nieomal zupełnie. — Wyniki doświadczeń tych uzupełniają, lub błędy ich prostują spostrzeżenia kliniczne, poczynione na ludziach uległych uszkodzeniom kory mózgowej, bądź przez sprawy chorobne, bądź przez uszkodzenia przypadkowe; występują tu objawy dwojakiego rodzaju: z ubytku i z podrażnienia.—

U człowieka część ruchowa powierzchni kory mózgowej jest stosunkowo szczupła (fig. 75 A), ogranicza się mniej lub więcej na dwa zakręty środkowe. Ruchy ciała nie doświadczają żadnych ograniczeń lub utrudnień w razie uszkodzenia kory mózgowej w okolicy skroniowej i potylicznej, ani w części przedniej zraza czołowego. Ruchy twarzy i języka zależą od części trzeciej dolnej obu zakrętów środkowych,

;k

III

iii ji *

III |tppN3

llif Jpr |i|%0Mfig9

'K

FU

".vf min.

Jr

ręka od środkowej, noga od górnej. Porażenie występujące po uszkodzę-niach tych części kory mózgowej zdarzają się zawsze po stronie przeciwnej uszkodzenia, a zasadzają się na zupełnem zniesieniu wpływu woli na mięśnie; później do porażeń tych przyłączają się jeszcze przykurczenia, jako następstwa kurczenia się mięśni przeciwniczych, nie porażonych. — Co się tyczy ośrodków zmysłowych na korze mózgowej ludzkiej, to docieczono, że zmysł wzroku ma siedzibę w zrazie potylicznym, zraz zaś skroniowy pozostaje w związku ze zmysłem słuch u. Ośrodków: węchowego i smakowego dotąd jeszcze nie ustalono dostatecznie, natomiast przekonano się napewno, że ośrodek mowy u-miejscowia się w korze na przedniej, dolnej granicy dołu Sylwjusza i w okolicy wyspy kresomózgowia (Insula Beilii) w tymże dole położonej. Postrzeżenia liczne dowiodły, że istnieją ośrodki odrębne dla ruchów mownych i dla przyjmowania dźwięków mowy, można je zwać o-środkami ruchowemi i zmysłowemi mowy (fig. 75 S i S’). Afazya (ob.), łącząca się też często z agrafią (ob.), zwykła występować po uszkodzeniach trzeciego zakrętu czołowego, gdy tymczasem głuchota wyrazowa, z którą nieraz łączy się również i ślepota wyrazowa, t. j. niemożność zrozumienia wyrazów wypisanych, powstaje po uszkodzeniu pierwszego zakrętu skroniowego. —Po uszkodzeniu lub nawet zniszczeniu ośrodków ruchowych albo zmysłowych, objawy z ubytku niezwykły pozostawać naza-wsze, przeciwnie, części kory mózg. sąsiadujące, do pewnego stopnia mogą ich czynności obejmować zastępczo. Zastępstwo takie u ssa

1«

CS

Fig. 75. A. Umiejscowienie ruchowe na powierzchni mózgu ludzk i e g o (widok z boku)—Ośrodek ruchowy (£) i zmysłowy (Sl) mowy.

zawsze

czas oddziaływa-

zw.

zawsze czasu

1/

sek.

Ułamki tu podane, oczywiście, nie są matematyczuie ścisłe, lecz podają czas jeuo w przybliżeniu. — O znaczeniu fizyologicz-nem XII par nerwów mózgowych ustalono dotąd co następuje: I) Nerw węchowy (Nervus olfactorius) pośredniczy wyłącznie w odbieraniu wrażeń węchowych. — II) N. wzrokowy (N. opticus) przesyła M-wi tylko wrażenia wzrokowe. — III) N. okorucho wy (N. oculo-motorius) wprawia w ruch mięśnie oka (ob.) zewnętrzne, więc też porusza gałką oczną.    Przyrząd trawienia zaopatrują we włókna ru-

Jedna z gałązek jego, dochodząca do tęczówki    chowe, czulne, a może i w wydzielnicze.

zwęża źrenicę skoro na nią padnie promień    Pierwsze z nich napotyka się od gardła aż do

światła silniejszy; jest to odruch występujący    odcinka górnego jelita (ob.); utrzymują w po-

wskutek podrażnienia siatkówki oka (ob.). Po    rządku ruchy narządów tych; czulne wywołują

przecięciu lub porażeniu nerwu tego oko wciąż    pewne odruchy, jak np. połykanie, wymioty,

pozostaje nastawione na patrzenie w dal (por.    Narząd oddechowy otrzymuje również od ner-

ków nizko stojących i u ptaków wytwarza się stosunkowo dosyć szybko i bywa względnie zupełne, gdy tymczasem u ssaków wyższego rzędu, np. u psów, potrzeba na to czasu o wiele dłuższego, a przytem zastępstwo to nigdy, nawet w przybliżeniu nie bywa zupełnem. U małp, a tymbardziej u człowieka, po uszkodzeniach nieco znaczniejszych kory mózgowej, objawy z ubytku nigdy zupełnie ustępować nie zwykły, chyba wtedy nastąpić to jeszcze może, jeżeli uszkodzenie zdarzyło się podczas niemowlęctwa. Dowodzi to, że w miarę rozwoju doskonalszego, czynności kory mózgowej różniczkują się też coraz wyraźniej, a wskutek tego tym trudniejsze staje się im zastępowanie się wzajemne. —T. zw. zwoje mózgowe (Ganglia cerebri) łączą się nietylko z korą (istotą szarą) rdzenia przedłużonego i kręgowego, a za ich pośrednictwem i z obwodem ciała, ale także i z narządami zmysłów. Połączenia te nadają czynnościom rdzenia kierunek pewien, zawisły od zmysłów, a objawiający się przez kojarzenie ruchów. Badacze niektórzy przyznają też zwojom mózgowym zdolność kojarzenia uczuć, wnioskując to z t. zw. ruchów poniewolnych (oh.), występujących po uszkodzeniu zwojów tych. —M ó ż d ż k o w i, wstawionemu jakby przewód uboczny wśród drogi przewodzącej od rdzenia do M-u, przypisywano dawniej pewne czynności duchowe, jak się dziś mniema, niesłusznie. Po wycięciu narządu tego ruchy dowolne wykonywane być mogą jeszcze swobodnie, ale bywają wtedy niepewne i nie skojarzone dostatecznie, z tego zaś wnioskować wolno, że zadaniem móżdżku jest raczej utrzymywanie w porządku i rządzenie ruchami ciała.—Co się tyczy szy bkości działania, czyli sprawności M-u, to umiano zmierzyć t. nia, a to pouczyło nas, że sprawy duszne, nawet najprostsze wymagają pewnego, aczkolwiek krótkiego, ale dającego się zmierzyć dosyć dokładnie; tak np., aby dojść do świadomości, wrażenie dotyku wymaga V₇ sekuudy, wrażenie światła ¹L sek., sma-

ku V«-“

Akomodacya), zezuje nazewnątrz, ma źrenicę rozszerzoną, a powieka górna opada na nie.— IV) N. bloczkowy (N. trochlearis) porusza mięśniem bloczkowym gałki ocznej.—V) N. trójdzielny (N.. trigeminus) składa się z włókien czucia i ruchu, z których pierwsze przeważają b. znacznie. Porusza mięśniami szczęki dolnej (żwaczami, masseteres), ale głównie zaopatruje w gałązki czulne skórę i błouy śluzowe głowy i nietylko pośredniczy we wrażeniach czucia, lecz również wywołuje odruchy pewne mimowolne, jak np. mruganie i kichanie. Prócz tego posiada też włókna naczyuio-ruchowe; po jego porażeniu lub przecięciu, a również po podrażnieniu niektórych gałązek jego, występuje przekrwienie niezmierne skóry na całym obszarze pod wpływem jego pozostającym.— VI) N. odwodzący (N. abdu-cens) porusza mięśniem prostym zewnętrznym gałki ocznej; po jego przecięciu lub porażeniu następuje zez zbieżny (strabismus convergeas), lecz ruchy gałki ocznej pozostają bez zmiany.—VII) N. twarzy (N. facialis) zaopatruje przeważnie we włókna ruchowe mięśnie twarzy, więc rządzi mimiką, włókna wydzielnicze jego dochodzą do gruczołów ślinnych. Wrazie porażenia jego mięśnie twarzy po stronie porażonej tracą napięcie, a wskutek tego występuje wykrzywienie twarzy ku stronie zdrowej. Jeżeli oba nerwy ulegną porażeniu, twarz staje się zupełnie nieruchomą i nabiera wyrazu przygnębienia nieudolnego. — VIII) N. słuchowy (N. acusticus) wywołuje wrażenia słuchowe, zakończenia zaś włókien jego w przewodach łukowatych ucha wewnętrznego daje poczucie położenia głowy (por. Słuch i Ucho). — IX) N. językowo-gardłowy (N. glosso-pharyngeus) jest przede wszystkim nerwem smaku części tylnej języka (ob.), gdy tymczasem N. językowy (iVr. lingualis), będący ga-łązku N-u trójdzielnego (ob. wyżej) rozpościera się w części przedniej narządu tego. Utrzymują, że pośredniczy tylko w smakowaniu rzeczy gorzkich, gdy tymczasem językowy ma odczuwać tylko smak słodki oraz kwaśny. Włókna ruchowe nerwu tego wchodzą do podniebienia miękkiego (ob. Podniebienie). — X i XI N. błędny (N. vagus s. pneumogastricus) i dodatkowy (N. accessorius) są tak z sobą związane, że pod względem fizyologiczuym nie można czynności ich rozpatrywać oddzielnie, pomimo, że anatanomicznie od siebie są oddzielone. Oba nerwy te łączą się najściślej z narządami trawienia, oddychania i krążenia krwi, wywierając na nie wpływ b. znaczny.

go

go,

wów tych włókna ruchowe i czulne, pierwsze rozchodzą się w krtani, we włóknach mięśniowych oskrzeli i rozgałęzień ich. Z gałązek przeznaczonych dla krtani budzi zwłaszcza zajęcie N. krtaniowy dolny {N. Laryngeus Inferior s. recurrens). Już Galenus (ob.) wiedział, że nerw ten wywiera wpływ wielki na powstawanie głosu; czyniąc doświadczenia na wieprzach przekonał się, że zwierzęta, którym nerw ten przecięto obustronnie już głosu z siebie wydobyć nie umiały, dlatego też nazwał nerw ten głosowym. Gałązki czulne nerwów tych wywierają wpływ ogromny na oddychanie (ob.), miarkując i ujednostajniając je; kaszel (ob.) powstaje odruchowo przez nie. Na serce N. błędny działa wstrzymująco, przez co ruchy jego miarkuje. — XII) N. podjęzy-kowy (N. hypoglossus) porusza językiem; ze zmysłem smaku niema nic wspólnego. — Por. Flechsig ,D. Leitungsbahnen im Gehirn u. Rückenmark des Menschen“ (Lipsk 1875); Eckhard i Exner „Physiologie der nervösen Centralorgane“ (w Hermanna „Handb. d. Physiologie“ II, t-że 1879); Luys „D. Gehirn, sein Bau u. seine Verrichtungen“ (t-że 1877), Flechsig „Plan d. menschl. Gehirns“ (t-że 1883); Edinger „Zwölf Vorlesungen üb. d. Bau d. nervösen Centralorgaue“ (wyd. 3-e t-że 1892, wyd. 6, 1899); Goltz „D. Verrichtungen des Grosshirns“ (Bonn 1881); Munk „Ueb. d. Funktionen der Grosshirnrinde“ (Berlin 1890, wyd. 2-e); Ferrier „Vorlesungen üb. Hirnlokalisation“ (Wiedeń 1892, przekład z franc.); Mey-nert „Sammlung v. populärwissenschaftlichen Voträgen üb. d. Bau u. d. Leistungen des Gehirns“ (t-że 1892); Sachs „Vorträge üb. Bau

u. Thätigkeit des Grosshirns u. d. Lehre v. d. Aphasie u. Seelenblindheit“ (Wroclaw 1893); Kronthal „Schnitte durch d. zentrale Nervensystem d. Menschen“ (Berlin 1892, 25 tabl.); Neuburger „D. histor. Entwickelung d. experiment. Gehirn - u. Rückenmarksphysiologie vor Flourens“ (Stuttgart 1897); Bechtie-rew „D. Leitungsbahnen im Gehirn u. Rückenmark“ (przekład Weiberga, Lipsk 1898, wyd. 2-e); Long „Les voies centrales de la sensibilité générale“ (Paryż 1899); Soury „Le système nerveux central, structure et fonctions“ (t-że 1899); S. Ramon y Cajal „Studien über d. Hirnrinde des Menschen“ 1, Sehrinde, II, Bewegungsrinde, III, Hörrinde, IV, Riechrinde, V, Vergleichende Statistik u. Beschreibung etc.“ (Lipsk 1899 — 1905); Munk „Ueb. d. Ausdehnung der Sinnensphären in d. Grosshirnrinde“ (Berlin 1900 — 1902); H. Sachs „D. Entwicklung d. Gahirnphysiologie im XIX Jahrh.“ (t-że 1901), Probst „Zur Anat. u. Physiologie des Kleinhirns“ (t-że 1902); Stern „D. pseudomotorische Function d. Hirnrinde“ (Wiedeń 1905); Adamkiewicz „D. wahren Zentren d. Bewegung u. d. Akt des Willens“ (t-że 1905)- Probst „Weitere Unters, üb. d. Grosshirn-faserung u. üb. Rindenreizversuchc etc.“ (t-że

1905) ; [tenże „Ueb, d. zentralen Sinnesbahnen

u. d. Sinneszentren des menschl. Gehirns“ (t-że

1906)    i Munk „Ueb. d. Functionen des Kleinhirns“ (Berlin 1907). — 3) Antropologia. Pod względem objętości, ciężaru i rozwoju zakrętów M-u istnieje nietylko między człowiekiem a małpami do człowieka najbardziej zbliżouemi (.Anthropoides) różnica b. znaczna, ale również i między ludźmi do ras różnych należącymi; istnieje też i różnica między płcią męską a żeńską. Z 1095 M-ów Europejczyków, mężczyzn dorosłych, najlżejszy ważył 865 gr., najcięższy 1840 gr. (różnica 975 gr.), u 1028 niewiast takichże, najlżejszy 780 gr., najcięższy 1590 gr. (różnica 810 gr.); różnica między M-em najcięższym męskim a najlżejszym niewieścim wynosi 1 060 gr.; między najcięższym niewieścim a najlżejszym męskim 735 gr. Jako wagę średnią obliczono dla mężczyzn dorosłych między r. życia 30 — 35, 1 419 gr., dla niewiast, których M. wcześniej, bo między r. 25 a 30 dosięga wagi największej, 1 217 gr. (różnica na niekorzyść niewiast 162 gr.); z te-

jednakże nie wolno wyciągać wniosku o upośledzeniu płci białej, ponieważ u płci obu, jak już powiedziauo wyżej, stosunek średni wagi M-u do ciężaru ciała całego jest jednaki i wynosi 1 : 36,5.—M-i Chińczyków średnio bywają tęższe od europejskich; ciężar średni M-u negra (mężczyzny) nie przekracza 1 244 gr., u Indów, wogóle drobnych, średnio przewyższa zaledwo 1 000 gr. — M. szympansa dorosłe-między małpiemi największy, dochodzi średnio 350—400 gr., a stosunek jego do wagi ciała całego wynosi 1 ; 70 — 80. U szympansa maleńkiego stosunek ten jest inny, mianowicie 1 : 25, u dziecka europejskiego 1 : 18, co się godzi z tem, że wszystkie małpy człe-kopodobne (szympans, goryl, orangutan) w niemowlęctwie bez porównania mniej się różnią od człowieka, niż po dorośnięciu. — Zwykle się słyszy, iż człowiek posiada M. największy, ale to nie prawda. Wiele małp drobnych oraz ptaków śpiewających (Oscines) posiadają M-i w stosunku do swych ciał większe od ludzkiego, M. zaś słonia i wieloryba o wiele objętością i ciężarem przewyższa ludzki, lecz w stosunku do wagi ciała zwierząt tych jest mimo to mniejszy. Wogóle z ciężaru M-u samego, bez uwzględnienia stosunku jego do ciężaru ciała, wnioskować nie należy o sprawności duchowej jego. Dotąd też zamało uwagi zwracano na to, że ciężar właściwy M-u nie bywa jednaki, lecz waha się między 1 030 a 1 047, co nie-wątpliwie na sprawność jego wpływ wywierać może. Jeżeli waga M-u całego nie może być brana w rachubę gdy chodzi o ocenę umysło-wości, czy jednostki, czy rasy, to jednak jest rzeczą dowiedzioną, że rozwój zraza przedniego M-u, będącego siedliskiem czynności duchowych, wyższych, pozostaje w związku ścisłym

ze zdolnościami umysłu. Ranke stwierdził, że Affenspalte u. der Interparietalfurche beim ta część M-u u mieszkańców miast bywa Menschen“ (Bonn 1882); Waldeyer „Hirnwin-zwykle cięższa niż u wieśniaków; Broca, ba- düngen der Affen, insbesondere der Anthropoi-dając czaszki dawne z cmentarzów paryskich, den“ (w pochodzące z wieków różnych, mniej lub więcej oddalonych, doszedł do wniosku, że część przednia czaszek Paryżan dzisiejszych średnio jest obszerniejsza, niż przodków ich z przed kilku wieków, posiadających czaszki ciaśniej-

„Korrespondenzbl. f. Anthropol.“ 1890); W. Müller „Mäunergehirn u. Prauengeh. in Thüringen“ (Jena 1898); Marchand „Ueb. d. Hirngewicht des Menschen“ (Lipsk 1902) i W. W. Wendt „Alte u. neue Gehirnprobleme nebst e. 1078 Fälle umfass. Gegirngewichtssta-

Dr. J. P.

MÓZgU choroby możemy podzielić na: 1) zależne od obiegu krwi nieprawidłowego, 2) od roz-mięknienia, 3) od zapalenia istoty M-u, 4) od zaniku, 5) od wad rozwojowych, 6) od przymiotu, 7) od ucisku, 8) od wstrząśnienia, 9) od urazów i ran, 10) od nowotworów i 11 ) od pasorzytów. — 1) Odżywianie prawidłowe M-u zależne jest od prawidłowego obiegu krwi. Przy gorączce silnej np., przy przeroście komory serca lewej i t. d. — ilość krwi, dopływająca do M-u jest większa niż prawidłowa, a wtedy zjawia się przekrwienie M-u. Chory odczuwa gorąco w głowie i szyi, twarz czerwieni się, zjawia się rozdrażnienie silne, ból głowy, zawroty, szum w uszach, iskry przed oczyma i mdłości. Napad taki trwa około godziny. W ciężkich wypadkach może dojść do stanu obłędnego, u dzieci do drgawek, kurczów i nawet do śmierci. — O wiele cięższe są przypływy krwi do M-u, wywołane przez wstrząśnienie jego (commotio cerebri),

sze. Nie zaprzeczając faktowi, można go tistik“ (Monachium 1909;. j ednak objaśnić i tern, że czaszki pozbawione części miękkich wysychają z czasem, przez co i pojemność ich zmniejsza się mniej lub więcej, a zatem porównywanie ich z czaszkami świeżemi nie upoważnia do wyciągania wniosków takich. Na sprawność duchową M-u posiada też niewątpliwie wpływ wielki rozwój bogatszy kory mózgowej, czyli t. z w. istoty szarej (Substantia arisea), oraz skłęb i eń ( Convoiutiones) i zakrętów (Gyri) M-u, różnych u rozmaitych osobników i ras. Rudolf Wagner, badając M-i Dirichleta i Gaussa (ob. te nazw.), wykazał, że liczba zwiększona oraz układ bardziej powikłany i nie symetryczny zakrętów mózgowych na obu półkulach, znamionują ludzi o b. wybitnych zdolnościach umysłowych, niezależnie od wagi średniej ich M-ów. Za słusznością zdania tego przemawia m. in. i to, że wiele zwierząt umysłowo słabo rozwiniętych posiada M-i stosunkowo do ciała swego wielkie, lecz na powierzchni gładkie,    przy którem naczynia silnie się rozszerzają

o zakrętach wcale nie licznych. — Twierdzenie    i odpływ krwi jest utrudniony wskutek pora-

Owena (ob.), że M. ludzki w zrazach swych    żenią tętnic. Przy wstrząśnieniu M-u, a także

tylnych posiada części pewne w M-ach małp    przy chorobach nerek, przy których krew

najdoskonalszych nie napotykane nigdy, oka-    rzadsza niż zwykle przechodzi przez ścianki

zało się mylnem. — Według zdania Huxleya    naczyń i uciska naczyńka wdoskowate, prze-

(ob.) powierzchnia M-u małp człekokształtnych    krwienie przechodzi szybko w niedokrwistość,

jest czemś w rodzaju szkicu niedokładnego,    ta zjawia się też przy znacznej utracie krwi,

różni się zaś od powierzchni M-u ludzkiego    przy błędnicy, cholerze i t. d. Występując

jeno szczegółami podrzędnymi; zwłaszcza nad- nagle u dzieci wywołuje często drgawki silne zwyczaj niewyraźna i słabo rozwinięta jest ta    (convulsiones), po których następuje osłabienie

część M-u, którą uznano za ośrodek mowy    ogólne i śpiączka. Twarz takich chorych bywa

(Gyrus Brocae).—Podług J. Rankego, M. ludzki    bardzo blada, oczy wpadnięte, źrenice rozsze-

znamionuje przewaga części półkuł nie działa-    rzone, często zjawiają się wymioty. Pragnie-

jącyeh automatycznie, nad częściami automa-    nie silne, głos ochrypnięty, nogi i ręce zimne,

tyczuemi. — Niektóre rasy ludzkie, niższe, jak    tętna trudno się domacać, zjawia się niedo-

np. Tamilowie na w. Cejlonie i Kurumbowie    wład. Jeśli udaje się lekarzowi podnieść

posiadają czaszki tak małe i M-i tak szczupłe    działalność serca, to tętno staje się silniej -

(Nanocephalia), że najmniejszy z nich zbliża    szem, skóra cieplejszą i śpiączka przechodzi

się już bardzo do małpiego największego. — Jak    w sen spokojny, prawidłowy. Gdy obieg krwi

już wspomniano, M. mężczyzny ucywilizowane-    nienormalny trwa długo, często, jako jego nago bywa większy i cięższy, niż niewieści; ulu-    stępstwo spotykamy zanik (atrophia) M-u. — 2)

dów t. zw. dzikich różni się nadto rozwojem    Rozmięknie nie M-u(Encephalomalacia)—za-

doskonalszym zakrętów, a różnica ta bywa już    leży od zatkania naczyń krwionośnych, zatorów

wyraźna u noworodków, zwłaszcza w sąsiedz-    w nich powstających (embolia, thrombosis).

twie dołu Sylwjusza. — Por. Bischoff „Das Hirn-    Przy wadach serca, na jego zastawkach—osadza

gewicht des Menschen“ (Bonn 1880); Topinard    się z krwi włóknik tworząc skrzeplinę [thrombus),

„Les poids du cerveau d’après le registres de    a kawałki jej, odrywając się unoszą się

P. Broca“ (w „Revue d’Anthropologie“ 1882,    z prądem krwi i jak korek zatykają światło

1 — 30); Virchow „Indische Zwergrassen“    którejś z tętnic M-u. To sprowadza niedosta-

(w „Korrespondentzblatt f. Anthropologie“ 1881,    teczne odżywianie części M-u i, o ile w ciągu

151); Rüdinger „Ein Beitrag z. Anat. der    pierwszych 24—48 godzin część ta nie dostanie dostatecznej ilości krwi z tętniczek drób- Chorzy bledną i chudną- zależnie od miejsca nych — musi zamrzeć. Komórki nerwowe za- gdzie rozwija się ropień, spotykamy jeszcze mierają, włókna rozpadają się na kawałki i M., objawy ogniskowe: bezwłady i drgawki; jeśli zależnie od ilości ciałek krwi, które przenikły przez ścianki naczyń zmienionych—wydaje się nam białawym, żółtym lub czerwouym (Roz-mięknienie białe, żółte lub czerwone). Zależnie od wielkości naczynia zatkanego, kliniezuie mamy objawy cięższe lub lżejsze, zaczynając od prostego przygnębienia i zawrotu głowy, do najzupełniejszej utraty przytomności i śmierci.

ropień umiejscowią się w części ruchowej M-u; głuchota na słowa przy umiejscowieniu w częściach skroniowych i t. d. Ropień przewlekły ciągnie się miesiącami, ale ostatecznie prawie zawsze kończy się śmiercią. Bywają wypadki wyleczenia, ale należą do wyjątków. — S t w a r-dnienie rozlane M-u (sclerosis), zalicza się do chorób, przy których znajdujemy zapalenie przewlekłe M-u. Ogniska są rozrzucone po całym M-u i rdzeniu, szczególnie w istocie jego białej. Obraz kliniczny swkutek różnego w każdym poszczególnym wypadku umiejscowienia blaszek stwardniałych jest bardzo różny. Objawy najbardziej stałe tej choroby są następujące: drżenie ujawniające się najsilniej wtedy, gdy chory chce wykonać jakiś ruch określony, bierze do ręki łyżkę, szklankę z wodą. Drżenie to istnieje również i w głowie i w nogach, a przy zupełuym spokoju znika całkowicie. Zmiany w mowie są też bardzo znamienne: chory mówi wolno, skanduje bardzo niewyraźnie, język i wargi widocznie drżą. Przy wpatrywaniu się w jakiś punkt zjawia się drżenie gałek ocznych (nystagmus). Istnieją niedowłady i nawet bezwłady, przy-czem kończyny są tak naprężone, że poruszyć np. nogą takiego chorego, zmienić jej położenie—jest bardzo truduo, Następstwem ezęstem tej choroby bywa też osłabienie władz umysłowych. — Ciekawy jest jeszcze z zapaleń M-u bezwład mózgowy dzieci {hemiplegia infantilis), choroba, spotykająca się zwykle u małych dzieci, poniżej lat 5-ciu. Dziecko dotąd najzupełniej zdrowe — nagle zachorowuje. Zjawia się lekkie zapalenie gardła, albo jakieś osłabienie ogólne, gorączka dosyć wysoka, a po 1 — 2 dniach zawrót głowy, wymioty, często drgawki i nadzwyczajnie silne bóle głowy. Stan taki trwa od kiiku dni do 3-ch tygodni, poczein dziecko powraca do zdrowia, ale otaczający wtedy dostrzegają bezwład połowy ciała, przy-czem ręka zwykle cierpi więcej niż noga. Z czasem kończyny porażone rosną znacznie wolniej niż zdrowe, zjawiają się przykurczenia ( contr acturae), często spotykają się objawy ruchowe z podrażnienia, jak np. płąsawica (ob.). Dzieci takie z czasem zaczynają często cierpieć na padaczkę (ob.). Duchowo niektóre rozwijają się przytein prawidłowo, ale większość staje się z czasem głuptakami moralnymi i intektualnymi, albo idyotami. — 1) Skutkiem wyżej wymienionych chorób M-u bardzo często bywa zanik {atrophia) jego częściowy {porencephalia). Wielkość i umiejscowienie zaniku w M-u nieraz bywa bardzo truduo określić. Są opisane wypadki, w których nie znajdowano za życia żadnych objawów klinicznych i dopiero podczas sekcyi pośmiertuej znaleziono zaniki znaczne w M-u. Zwykle jednak cier

Bardzo częstym objawem przy zatkaniu są drgawki i potem rozwijający się bezwład połowy ciała z afazyą (ob.), t. j. utratą mowy.

niu

Zatory mózgu (złogi włóknika na ściankach naczyń mózgowych), powoli wiodą też do zatkania światła tętnic. Spotykają się najczęściej przy przymiocie (ob.) i innych cierpieniach ciężkich, ogólnych, sprowadzających wyniszczenie ogólne ustroju całego, jak rak, dur ciężki, zwłaszcza brzuszny (Typhus abdominalis), zapalenie płuc i t. d.; zdarza się też podczas uwiądu starczego. Objawy miejscowe są wtedy o wiele słabsze i rozwijają się powoli, często przy nasileniach wielokrotnych, ale zato prawie zawsze prowadzą do osłabienia głębokiego władz umysłowych.—3) Spotykamy ograniczono stany zapalne w M-u {encephalitis), przy których przez pewien czas znajdujemy objawy każące przypuszczać istnienie nowotworu, a po kilku miesiącach kończące się wyzdrowieniem. Zapewne zapalenia te umiejscawiają się w okolicy kory mózgowej (por. Mózgowie), ponieważ zwykle mamy takie objawy, które nam wskazują na zajęcie któregoś z ośrodków mieszczących się w korze, jak np. monoplegia (bezwład jednej nogi, lub ręki), zmiany patologiczne mowy i t. d. —Rozinięknie-nie M-gu zapalne, idyopatyczne, przy którym zuajdujemy rozmiękuienie miejscowe istoty mózgowej, ale nie możemy odnaleźć zatkauia (embolia), któreby mogło je sprowadzić. O pochodzeniu ich nic nie wiemy, obraz kliniczny jest zupełnie podobny do tego, który znajdujemy przy rozraięknieniach wywoływanych przez skrzeplinę {thrombus). Ropień (ob.) M-u może inieć przebieg ostry lub przewlekły. Przyczyną jego może być uraz głowy z raną, albo nawet bez rany; ropnie, znajdujące się w pobliżu mózgu, szczególnie zapalenie ucha średniego i kości skroniowej, a także sprawy ropne narządów dalszych, jak np. zapalenie ropne opłucnej, posocznica, zgorzel płuc i t. d. Zdarzają się też ropnie M-u tak zwane samoistne, których przyczynę odnaleźć trudno.

Niekiedy ropnie przebiegają prawie bez żadnych objawów, ale częściej zjawia się od samego początku przygnębienie silne, bredzenie, bóle głowy, gorączka i po tygodniu lub dwuch — zejście śmiertelne. Czasem wszystkie te objawy słabną, albo od samego początku choroby istnieje tylko ból, zawrót głowy i wymioty.

pienie to prowadzi do idyotyzmu, padaczki, rozstroju mowy, wzroku i bezwładów. — 5) Najcięższe bezwarunkowo z chorób mózgu są te, które zatrzymują uazawsze rozwój duchowy człowieka: idyotyzm, głuptactwo i niedorozwój.

czonym, będąc pod kierunkiem dobrych pedagogów — mogą dojść do pewnego rozwoju, a głuptacy uawet nauczyć się jakiegoś rzemiosła i stać się pożytecznymi członkami społeczeństwa.—Niekiedy dzieci rodzą się z pewnym brakiem (usura) kości i opony twardej M-u, przez którą wychodzi nazewnątrz zawartość czaszki, tworząc przepuklinę (encephalocele). Przepuklina jest zazwyczaj pokryta skórą prawidłową, gdzieniegdzie bardzo bogato unaczy-nioną, ucisk na nią wywołuje objawy mózgowe, wielkość bywa rozmaita, równa się uawet czasem głowie dziecka. Przepuklin M-u, zależnie od zawartości, rozróżniamy 3 rodzaje: 1) przepukliny zawierające płyn wodnisty, 2) płyn wodnisty i M., 3) sam M.—6) Nadzwyczaj ważną chorobą mózgową jest przymiot (ob.) M-u. Rozwija się rówuie często u kobiet jak i u mężczyzn. Od wieku liczba zachorowań też nie zależy. Bywa skutkiem przymiotu dziedzicznego lub nabytego i rozwija się szczególnie u ludzi, którzy mieli wiele przejść moralnych, pracowali ciężko umysłowo i t. d. Przymiot M-u występuje pod dwiema postaciami: nowotworow—(gummata), o których powiemy niżej, i jako choroba naczyń krwionośnych, których ścianki już na oko szare, twarde—grubieją do tego stopnia, ze nieraz światło ich jest zupełnie zamknięte. Ponieważ ogniska chorobne są rozrzucone po całym M-u, więc z tego już można wnioskować, jak różny bywa obraz chorobny w każdym oddzielnym przypadku. Rzeczywiście rozpoznanie można nieraz postawić jedynie dzięki wywiadom, jeżeli się dowiemy, że kilka lat temu chory przechodził zarażenie przymiotem. Choroba może mieć przebieg szybki udar, śpiączka i śmierć, lub przewlekły, ciągnący się latami całemi z osłabieniem pamięci, zmianami w mowie, drżeniem, bezwładem i t. d. Przymiotowe choroby mózgu

Idyotyzm bywa wrodzony, wskutek tego, że M. albo cały, choć kształtny, jest'zamały w stosunku do ustroju całego (microcephalia), albo tylko pewne części jego nie rozwinęły się, lub nabyły skutkiem chorób mózgowych, które dziecko przeszło przed urodzeniem, albo w pierwszych latach po urodzeniu, jak np.: zapaleniu M-u, wodogłowie (ob.), bezwład M-u dziecięcego i t. d. Przy idyotyzmie znajdujemy zwykle jakieś wielkie zniekształcenia, albo zniszczeuia w M-u, blizny, stwardnienia rozsiane, ogniskowe, ale bywają też przypadki, w których dopiero mikroskop może wykazać zmiany wsteczne, które są skutkiem przymiotu, alkoholizmu rodziców i dziedziczności ciężkiej; blizkie pokrewieństwo rodziców i różne choroby gorączkowe też wpływają poniekąd na niedorozwój M-u. Niektórzy idyoci są nadzwyczajnie ruchliwi. Już małe dzieci nie mogą zachować spokoju. Bez chwili wytchnienia kręcą się w łóżeczku, rzucają nogami i rękami to w tę, to w ową stronę. Kiedy nauczą się chodzić, chodzą po pokoju z jednego końca w drugi bez odpoczynku {versatile Idiotie).

Inni idyoci naodwrót są bardzo mało ruchliwi — to apatyczna forma idyotyzmu. Te dzieci nie zajmują się bynajmniej otoczeniem, leżą całemi godzinami nieruchomo w łóżku, wpatrzone w jeden punkt, mrucząc coś bezinyśluie i tylko na wyrządzane sobie przykrości wybuchają odruchowo krzykiem przeraźliwym. Większość idyotów naucza się rozpoznawać, kochać nawet matkę i jest czuła na pieszczoty, a jednakże wielu nie może się nigdy nauczyć porządku, z rozkoszą smaruje wszystko swojemi nieczystościami i nawet dochodzi do zjadania ich, ; rozpoznane dosyć wcześnie i leczone prawidło-t. j. do koprofagii (ob.). Wielu ślini się zawsze, wo — przechodzą nieraz zadziwiająco prędko wielu przez całe życie karmić trzeba, ponie- i pozostawiają niewiele śladów po sobie. — 7) waż sami nie mogą nauczyć się jeść, siedzieć, Ucisk M-u (compressio cerebri) — spotykamy stać i chodzić, uczą się późno, a niektórzy nie przy wylewie krwi apoplektycznym (ob. apo-nauczają się tego nigdy. Mowa ogranicza się pleksya) i przy wodogłowiu (ob.).—8) Wstrząśnie-zwykle do kilku wyrazów, wymawianych przy- nie M-u {commotio cerebri), bywa następstwem tern bardzo niewyraźnie. Samogwałt (ob.) jest mniej lub więcej silnych uszkodzeń czaszki, częstem zjawiskiem przy idyotyzmie. Przy głupta- albo wstrząsów, którym uległo całe ciało, jak ctwie {imbedllistas) wszystkie te objawy są wyra- to bywa naprzykład przy katastrofach kolejo-żone o wiele słabiej, i nawet spotykają się jakieś wych. Zaraz po wstrząśnieniu następuje utra-zdolności szczególne: pamięć do liczb, zdolność ta przytomności, zawrót, silny ból głowy i wy-do rysunków, do robót ręcznych i t. d. Głup- mioty. Przytem skóra na całem ciele bywa tacy są zwykle ponurzy, skłonni do gniewu, zimna i blada, tętno małe i zwykle wolne, Głuptactwo często spotyka się u przestępców.— oddech słaby. Stan ten bezpośrednio może Niedorozwojem nazywamy głuptactwo sła- przejść w śmierć, ale zwykle następuje sen bo wyrażone. Przy nim rozwój duchowy i po kilku dniach — człowiek wraca do zdro-i moralny jest jeszcze bardziej zbliżony do wia. W innych razach zjawia się nierucho-prawidłowego. O leczeniu może być mowa mość źrenic, zwężenie pola widzenia, niedo-tylko przy idyotyzmie wywołanym przez przy- wład mięśni ocznych i choć objawy te ulegają miot, ale i inni idyoci, umieszczeni dość j polepszeniu, jednak nie przechodzą nigdy zu-wcześnie w zakładzie umyślnie na to przezna- | pełnie. — 9) Urazy M-u (traumata) i rany

za-

Dr. W. W-a

chalcy, nazywają się Waszanci.

Mrkvicka Jan (* w Widymie pod Dubem 1856) wybitny malarz czeski. Do szkół uczęszczał w Pradze, następnie tamże kształcił się w akademii Sztuk Pięknych, poczem udał się do Monachium, gdzie pracował pod kierunkiem Seitza (ob.). Powróciwszy do ojczyzny malował obrazy treści mitologicznej, swojskiej. W r. 1878 mianowano M-ę asystentem do wykładu rysunków w gimuazyum realnem w Pradze, w r. nast. pracował przy ozdabianiu malarskiem

wywołują wtrząs (shock) i różne zjawiska ogniskowe, zależne od umiejscowienia. Nawet niewielkie same przez się uszkodzenia M-u są bardzo niebezpieczne, ponieważ często sprowadzają zapalenia M-u samego i jego opon i śmierć. Leczenie możliwe jest tylko wyczekujące albo chirurgiczne. — 10) O przyczynach rozwoju nowotworów mózgu wiemy mało, rozwijają się zwykle u ludzi przedtym zdrowych, czasem po urazie, zwykle w wieku dojrzałym, gruźlicze często u dzieci. Mężczyźni zachorowują częściej niż kobiety. Najważniejsze z nowotworów M-u są następujące; a) gle-jak (glioma) rozwija się z tkanki łącznej gle-ju (neuroglia), znajdującego się prawidłowo w M-u, rzadko odgranicza się ostro od tkanki mózgowej prawidłowej i zwykle przechodzi w nią niepostrzeżenie, jest miękki, ma wiele naczyń krwionośnych, zwykle jest pojedynczy choć spotyka się i po kilku glejaków; b) Mięsa k (sarcoma) wyrastający zwykle z opony twardej M-u, z okostnej lub z kości czaszki. Zjawia się najczęściej na podstawie M-u, co wywołuje objawy bardzo ciężkie, ponieważ stamtąd wychodzą wszystkie niemal najważniejsze nerwy czaszkowe; c)przym iotniaki (gum-mata) igruzełki gruźlicze, pojedyncze lub liczne, bardzo podobne z budowy do siebie i różniące się tylko tern, że w gruzełkach znajdujemy laseczniki gruźlicze; d) Rak (carcinoma) zwykle jako wtórny, u ludzi dotkniętych rakiem gruczołu pierśnego, opłucnej i płuc. Wszystkie te nowotwory uciskają silnie na M., doprowadzają do ścieńczenia i nawet zaniku opony twardej i kości czaszki. Najważniejszym objawem klinicznym jest ból głowy głęboki, tępy, ogłuszający, przechodzący czasowo, znów powracający i trwający zwykle do samej śmierci chorego. Wyraz twarzy takich chorych zwykle jakiś tępy, obojętny na wszystko, pamięć słabnie, mowa jest wolna, muszą sobie ciągle przypominać co chcieli powiedzieć, coraz mniej zwracają uwagi na otoczenie, stają się nakoniec sennymi i nieporządnymi. Od czasu do czasu zdarzają się u nich zemdlenia i udary M-u. Częstymi objawami przy nowotworach są wroty głowy, tętno wolne i często niemiarowe, 50—60 uderzeń na minutę i wymioty, zjawiające się zwykle rano, niezależnie od przyjmowania pokarmów. Drgawki i kurcze, zdarzające się nie zawsze, mają znaczenie dla specya-listów przy określaniu umiejscowienia nowotworów i zmiany w narządzie wzrokowym tak częste, że potrzebne są dla ustalenia rozpoznania nowotworu. Prócz tych objawów ogólnych są i inne, miejscowe, zależne od miejsca, w któ-rem rozwija się nowotwór: ślepota, głuchota, bezwład nerwów różnych; przy nowotworach móżdżku chód niepewny i bardzo silne zawroty głowy. Ciągną się cierpienia chorych takich zwykle długo, nieraz rok i dwa, zwykle kończą się śmiercią, często nagłą, zależną od

wylewu krwi. Wyzdrowienie występuje tylko przy przymiotniakach i zdaje się—przy nowotworach gruźliczych. II) W M-u ludzkim spotykamy dwa pasorzyty — tasiemca (taenia) i bąblowca (echinococcus). Jajka tasiemca, trafiwszy do żołądka człowieka tracą otaczającą je błonkę twardą, a zarodki przez bieg krwi krążącej mogą być zaniesione do M-u. Tam rosną, dochodzą do wielkości ziarna grochu i mogą żyć czas pewien. W M-u wywołują objawy zapalenia przewlekłego, wylewy krwi i wodogłowie (ob.). Czasem nie dają żadnych objawów klinicznych i wypadkiem bywają znajdowane podczas 8ekcyi pośmiertnej; zwykle jednakże postrzegamy prawie wszystkie te same objawy, co i przy nowotworach M-u, tylko miejscowe spotykają się rzadko. Często widuje się drgawki będące skutkiem umiejscowienia pasorzytów w korze mózgowej.—Bąblowiec znajdując się w korze też wywołuje padaczkę, w głębi — objawy zapalenia M-u lub nowotworu. Rozpoznanie stawia się na zasadzie przyczyn wywołujących chorobę (zajęcie rzeźnika) albo na istnieniu pasorzytów tasiemca w oku i skórze, u bąblowca w wątrobie. Czasem wyzdrowienie następuje samo, dzięki umieraniu pasorzytów, nieraz wskazane jest leczenie chirurgiczne. Pasorzyty w M-u owiec wywołują chorobę swoistą, znaną pod nazwą kołowa-cizny (ob.).—Por. Umysłowe choroby.

Mraczkowa Albina, z Dworzaków, poetka czeska (* 1850 w Rzepicy pod Strakonicami — f 23 maja 1893 w Pradze), lata dziecinne spędziła w Ustrasinie, gdzie ojciec jej był nauczycielem, oraz u krewnych w Dolince. Jako 12-letnie dziewczę pisywać zaczęła wiersze do „Złotych kłosów“, a następnie i do innych pism czeskich, i cieszyła się uznaniem zarówno ze strony krytyki literackiej, jak i całego społeczeństwa czeskiego. R. 1869 wyszła za mąż za lekarza K. Mraczka. Zbiór jej poezyi p. n. „Chu-dotky“ wyszedł r. 1871 w Pradze.

Mrima, uazwa krajowa wybrzeża afry kańskiego, położonego nawprost wysep Pemba i Zanzibar, ciągnącego się na płn. do Momba-su, na płd. do Rufidżi, piaszczystego nad morzem, gliniastego wgłąb kraju z sawannami, polami uprawnemi i plantacyami bawełny. Ludność tworzą murzyui z plemienia Bantu (ob.), Mahometanie, mający domieszkę krwi arabskiej, zwani Wamrina; M-cy wnętrza kraju, bałwo-

adz.

Red.

Red.

te dwie wsi nosiły M. Mały. Pierwszy

adz.

adz.

teatru narodowego. W r. 1881 powołano go na profesora rysunków do Filipopola (Plovdiva) w Bulgaryi; w chwilach wolnych od zajęć obowiązkowych poświęcał się tam badaniu ludu bułgarskiego i owoce spostrzeżeń swych ogłaszał w „Kvetach“ i w „Zlatć Praze“. R. 1886 na żądanie kolegów, profesorów gimnazyum realnego w Filipopolu, wykonał adres wspaniały, doręczony ks. Aleksandrowi, powracającemu zwycięsko z wojny przeciw Serbii. W r. 1889 powołano M-ę do Sofii, aby tam urządził szkołę rysunkową. Tamże przy pomocy dra Siśma-nowa i T. Ajdukiewicza (ob.) założył bułgarskie „Towarzystwo Sztuk Piękny eh* i urządzał wystawy obrazów. Za te jego zabiegi rząd bułgarski obdarzył go orderem „zasługi obywatelskiej“. W r. 1896 mianowano go rektorem szkoły rysunkowej, a tak doskonale ją prowadził, ze w r. 1900 na wystawie paryskiej przy-znono jej medal złoty.—M. maluje przeważnie obrazy rodzajowe z życia bułgarskiego, a jest też portrecistą wybornym.—Por. Angelo de Gu-beruatis „La Bulgarie et les Bulgares“ i „Ottüv Slovnfk naucny“ (XVII, 823).

Mrocza (niem. Mrotschen) m-to w po w. Wyrzyskim ( Wirsitz), okręgu bydgoskiego, nad rz. Rokitką, dopływem Gniły, która wpada z pr. strony do Noteci, o 3 km. na płn. od st. kolei wsch. w Nakle. Kościoły katolicki i ewaugie-licki; 1809 m-ców, głównie rolników i szewców.    a‘*z-

Mroczek Hieronim (* na Wołyniu 1628— f w Ostrogu 1698) kapłan zgromadzenia Jezusowego, do którego należał od r. 1645. M. był mężem b. uczonym i słynął jako profesor znakomity w szkołach jezuickich, w których wykładał przedmioty różne. Nie mniej był głośny z gorliwości w nawracaniu dyssydentów, jak tego dawał dowody w Gdańsku i w Toruniu, gdzie toczył dysputy teologiczne z ewangielikami. Bawiąc w Ostrogu toż samo czynił z Żydami, nakoniec wybrał się nawet do Krymu w celu nawracania Tatarów, wkrótce po powrocie stamtąd życia dokonał w Ostrogu. Drukiem ogłosił niemało wierszy okolicznościowych polskich i łacińskich, których napisy podaje Estrejcher w „Bibliografii“; są to wszystko utwory posiadające tylko znaczenie bibliograficzne.

Mroczków (Ślepy) wieś w pow. opoczyńskim gm. Krzczonów, w odległ. 8 w. od Opoczna; 300 m-ców; w r. 1827 par. Gowarczów, 200 m-ców.—W w. nazwy M. wielki był dziedzictwem Zuzanny, córki Krystyna Magiera h. Rawa, wdowy po Wojciechu z Bni-na h. Łodzią. M. mały był własnością Hieronima, syna Pawła Bielowskiego h. Wil-czekozy.

Mroga rz. w Król. Pol., dopływ Bzury, ma początek w lesie gałkowskim, w gm. Galków, pow. brzezińskiego. Na obszarze Gałkówka

Wiel. Enc. Powsz, Ilustr. Ser. I. Tom XJ.V1I1 Zesz. 377b.

ma jeszcze pozór strumyka, płynie bystro, kręto na płd. wsch. przez wieś Koluszki, gdzie przybiera wody kilku strumyków i rozszerza się tak, że porusza folusz i młyn. Dalej przepływa przez wsi: Lisowice, Two-rzyjanki, Bronowice, Rogów, poczem przybiera kierunek płn., obmywając ze str. pr. grunta gliniaste wś. Mroga Górna, z 1. zaś piaszczyste (wś. Mroga Dolna). Wstępując w granice ks. Łowickiego (pow. tejże n.) płynie przez grunta wyłącznie piaszczyste i woda jej staje się przezroczystą. W obrębie pow. brzezińskiego, dokąd powraca, dzieli wieś. Kołacin od Kobylina i od Kołacinka, poczem płynie przez wieś Kociołki, oddziela grunta wsi Nagawet od gruntów wsi Kamienia, Janowa i Grodziska; dalej płynie przez wsi: Dmocin, Osiny, Józefów (fabryka), osadę Główno, za któremi przyjmuje większy dopływ Mrożycę, przepływa przez Ziewanice, Sopel, Ziewaniczki, Boczek, Cybulice, Skubiki, Psary, Mrogę, skąd skręca na płn. wsch. Płynąc dalej przez os. Bielawy i wieś Walewice, wpada do Bzury na gruntach Soboty. Na całej przestrzeni od Koluszek porusza młyny; długość jej wynosi ok. 7 mil. szerok. od 10 — 30 łokci. M. obfituje w ryby: szczupaki, węgorze, okonie, miętusy, płocie, ukleje, kiełbie, wierzchówki, olszówki, oraz w raki. Nadto w stawach przez które przepływa — karpie i liny. Spławna nie jest wskutek prądu szybkiego.

Mrongowiusz (Mrongoviusj, Krzysztof Celestyn, gramatyk i słownikarz polski (* na Pomorzu 1764,—f 2 Czerw, 1855 w Gdańsku), zostawszy kaznodzieją ewangielickim przy kościele Św. Anny w Gdańsku, wykładał jednocześnie jęz. polski w gimnazyum miejscowem. Był właśnie ostatnim nauczycielem tego przedmiotu. Pożyteczną działalność swoją, naukową i społeczną, rozwijał M. w ciągu długich lat w Gdańsku i na Pomorzu. Żywot M-a ściśle związany jest z dziejami umysłowości tej dzielnicy Polski. Dzięki pracom naukowym i prawości charakteru używał wielkiej powagi wśród społeczeństwa i wpływu u władzy. Kiedy rada okręgowa niemiecka w Królewcu zażądała w r. 1843 usunięcia mowy kaszubskiej ze szkoły elementarnej przy nauce religii, a duchowieństwo katolickie w obawie, ażeby germanizacya nie pociągnęła za sobą protestantyzmu, zwróciło się do pastora M-a o pomoc, tenże wystawił zaświadczenie, że mowa kaszubska Prus zachodnich jest „narzeczem jęz. książkowego polskiego (Hochpolnisch), bardziej zbliżonem do niego, aniżeli narzecze bawarskie lub saksońskie do jęz. ogólno-niem. (Hochdeutsch)“. Na podstawie tego dokumentu pozwolono w r. 1846 wykładać religię na Kaszubach w mowie ojczystej, a w r. 1852 ministeryum oświaty pozwoliło „nawet“ nauczać jęz. miejscowego jako wstępu do nauki jęz. niem. Prace nauko-

we M-a dotyczą już to nauki jęz. polskiego (tu leży główna zasługa jego), już też mają charakter religijno-moralny, już też są to na-koniec przekłady klasyków starożytnych, a)

Mroziński Józef, generał, badacz języka polskiego (* 19 marca 1784 we wsi Komuchach w Brzeżańskiem w Galicyi— f w Warszawie 1838). Kształcił się w szkołach au-stryackich, gdzie nie miał sposobności uczyć się polszczyzny. Porwany prądem czasów Napoleońskich, wstąpił do wojska, do pułku hu żarów polsko - francuskich na podporucznika. Następnie przeszedł do legii nadwiślańskiej, i tu, odznaczywszy się, otrzymał stopień kapitana. W r. 1811 pełnił obowiązki adjutanta w sztabie marszałka Sucheta, w r. 1814 posunięty został na dowódcę batalionu. Podczas organizacyi armii Królestwa Polskiego w r. 1815 M. był podpułkownikiem i szefem sztabu 1-ej dywizyi piechoty. Mianowany r. 1820 pułkownikiem, w r. 1829 zostaje generałem brygady, a następnie dyrektorem generalnym w Komisyi wojny. W r. 1831 podał się do dymisyi i osiadł w Warszawie (1833). Podczas służby wojskowej należał do wszystkich wypraw wojennych w 1. 1807 — 14, uzyskał też krzyż legii honorowej, a w r. 1812 mianowano go kawalerem państwa francuskiego z dotacyą tysiąca franków.—Jako pisarz rozpoczął M. zawód pracą z dziedziny sztuki wojennej p. n. „Oblężenie i obrona Saragossy w latach 1808 i 9 ze względem szczególniejszym na czynność korpusu polskiego“. Rękopis tej pracy M. złożył redaktorowi „Pamiętnika Warszawskiego“, Bentkowskiemu. Ten wszakże

„Polnische Grammatik“ (Królewiec, 1794.    8;

wyd. 2-e t-że 1805). „Polnisches Handhuch bestehend aus dem Lesebuche, Wörterbuche u.

Sprachlehre“ (Królewiec 1794; wyd. 2-e t-że 1803); „Polnische Formenlehre nebst Anleitung zum Uebersetzen aus dem Deutschen ins Polnische: 1-te Lieferung (Deklination), 2-te L.

(Conjugation) Królewiec, 1811 i 1812, wyd. 3-e p. n. „Ausführliche Gram. d. Poluischen Sprache“ (Gdańsk, 1837), „Polnischer Wegweiser oder versuchte Analyse des verbi, nebst Materialien zur Uebersetzung“. (Królewiec 1812).

Toż samo po polsku: „Lekcye do tłumaczenia z jęz. niem. na polski z słownikiem“ (t-że, 1816, i 1829); „Mentor polski czyli nowy sposób ułatwiający naukę o formach mowy polskiej“

(Gdańsk, 1828); „Dokładuy] Słownik niemiecko-polski“ (t-że 1823; wyd. 2 Królewiec 1837,

3-e 1853); „Dokładny słownik polsko-niemiecki, krytycznie wypracowany“ (t-że 1835); — b)

„Pieśnioksiąg czyli kancyonał Gdański“ (Gdańsk 1803) „Polnisches Predigtenbuch auf alle Sonn-u.

Festtage“ (Królewiec 1803); „Ewangelie i lekcye niedzielne i swiętne“ (t-że, 1806); „Zbiór kazań podwójnych na Niedziele i święta uroczyste całego roku, cz. I“ (t-że 1834), cz. II. p. n. „Postylla kościelna i domowa“ (t-że 1835),

ze względu na wadliwości języka i stylu; zachęcił natomiast autora do popracowania nad mową ojczystą i przerobienia rozprawy. M. poszedł za radą Bentkowskiego i rozprawa ukazała się rzeczywiście w t. XIII, 1819, „Pam. Warsz.“. (Przedrukowana w „Bibi.“ Turowskiego). Ale studya nad polszczyzną doprowadziły umysł bystry i samodzielny M-go do wniosków zgoła nieoczekiwanych. M. zdawał sobie sprawę z ich wartości naukowej i postanowił opracować „Pierwsze zasady gramatyki jęz. polskiego“ na nowych podstawach Książka M-go (Warsz., 1822, wyd. 2-e, Lwów 1850), wywołała recenzyę Krzyżanowskiego i Kucharskiego w „Gazecie literackiej“ (1822, Nr. 26 — 32), na którą autor odpowiedział, uzasadniając naukowo i rozwijając poglądy swoje. Odpowiedź ta, drukowana tylko w 250 egzemplarzach (str. 300 w 8-ce), stała się wkrótce rzadkością bibliograficzną. Ówczesne Tow. Warszawskie Przyjaciół Nauk w uznaniu zasług M-go, jako gramatyka, powołało go na członka. Był on też jednym z najczynniej szych członków deputacyi do ustalenia pisowni polskiej, a rozprawy, które zamieścił w wydawnictwie zbiorowem Towarz. „Rozprawy i Wnioski z ortografii polskiej“ (Warsz. 1830), należą do rzeczy najwybitniejszych, jakiemi podówczas mogła się poszczycić nietylko filologia polska, lecz i słowiańska. Takiego głę-

„Śpiewnik dla użytku ewangelików“ (t-że, 1851); nie mógł narazie przyjąć rękopisu do druku „Nauka chrześciańska, obejmująca wykład prawd religijnych“ (Gdańsk 1851; „Kanta o reli-gii i moralności“ (t-że 1854);—c) Z przekładów klasycznych M-a przytoczymy: „Teofrasta charaktery obyczajowe“, „Epikteta rękoksiąg“ i ,,Ce-besa obraz życia ludzkiego“. Xenofonta ,,Anabasis słowo o wyprawie wojennej Cyrusa“

Urywki z przekładu M-a

(Gdańsk; 1831,).

„Oyssei“ Homera ogłoszone zostały r. 1848 w „Przyjacielu ludu“ (Nr. 20—24), całość pozostała w rękopisie. Wydał też M. poemat Klonowicza „Flis“ z przedmową i objaśnieniami (Gdańsk 1829). Jedną z pierwszych prac M-a był przekład książki hygieniczno-peda-gogiczny Bernarda Krzysztofa Fausta „Katechizm zdrowia dla użytku szkół i domowej Edukacyi“ (Warszawa 1795 (drukiem i nakładem M. Grölla), Jest to dziś rzadkość bibliograficzna ob. Estreichera „Bibi. XV—XVIII w.“

t. 16. 180.

Mroskowski Maryan (w. XVII) zakonnik Karmelita, który odznaczył się jako kaznodzieja wielce przez spółczesnych ceniony. Z pomiędzy kazań M-go, jako zawierające szczegóły historyczno-biograficzne, zasługują na wyróżnienie: miane na pogrzebie biskupa Piotra Gem-bickiego (Kraków 1657) i również na pogrzebie Stefana Korycińskiego, kanclerza w. kor. (t-że 1658). O innych ob. w „Bibliografii“ Estrej-chera.

K A.

Red.

Ilustr“ 1860, Nr. 52.

Fig. 76. Mrówka płowa (Formica rufa L.). larwa ³/i samica wiel. kokony po- poczwar -czwarek t. ka ²/i-zw. „jaja mrówcze“.

Niektóre narządy zmysłów, jak: węchu, dotyku i wzroku doskonale rozwinięte. Doświadczenia, wykonane przez Lubbocka i iu., dowiodły, że oprócz siedmiu zwykłych barw widma M-ki widzą także promienie pozafijoletowe. Ze

nat.

Samce

robotnice

bokiego pojmowania zjawisk językowych i czynników współdziałających w rozwoju mowy na-próżuo szukalibyśmy wpośród rówieśników M-go. — Por. Życiorys M-go w „Tygodniku

K. A.

Mrozy, wieś w pow. mińsko-mazowieckim, gm. Kuflew, par Kałuszyn, stacya kolei warsz.-terespolskiej, o 52 w. od Warszawy, dzięki swemu położeniu pięknemu, lesistemu i wzgó-rzystemu, ściąga wielu m-ców Warszawy na pobyt letni. Wynajem mieszkań letnich jest źródłem głównem dochodu wieśniaków miejscowych, śród których jest mnóstwo kolonistów Niemców - ewangielików, posiadających nawet własną szkołę w M-ach. W stronie południowej M-ów, wzdłuż plantu kolei żel., ciągnie się długi szereg stawów z licznemi na nich młynami. Niegdyś rozległe lasy okoliczne rzadzie-ją coraz bardziej. Tartak miejscowy dostarcza mnóstwo inateryału budowlanego do Warszawy. W części połuduiowo-wsch. lasu znajduje się obszerne sanatoryum dla chorych piersiowych, połączone kolejką konną ze stacyą w M-ach. X

Mrówki (Formicidae) — rodzina owadów błonkoskrzydłych (Htjmenoptera). Różki kolankowato zgięte; przyoczka (oczy kropkowe) u samców i samic istnieją, u robotnic najczęściej brak ich; oczy złożone u samców wielkie, u robotnic znacznie mniejsze, często szczątkowe; szczęki górne dobrze rozwinięte, pozostałe zaś części uzbrojenia gębnego, jako też języczek, stosunkowo słabo. Skrzydła u samców i samic spore, słabo żyłkowane i łatwo odpadające (robotnice zawsze bezskrzydłe). Odwłok łączy się z tułowiem za-pomocą szypułki cienkiej, opatrzonej łuską mniej lub więcej pionowo wzniesioną, lub jednym albo dwoma węzłami. Kończyny silne; podym pięcioezłonkowy; pierwszy członek kończyn przednich, nieco wklęsły i pokryty włoskami łącznie z kolcem piszczeli, również owłosionym, tworzy przyrząd, służący M-om do oczyszczania rożków i in. części ciała.

samiec wiel. nat.

wszystkich jednak zmysłów najlepiej jest rozwinięty węch, przekonano się bowiem, że M-ki odróżniają znakomicie, nawet ze znacznej stosunkowo odległości, najdrobniejsze różnice woni. — Wszystkie M-ki żyją towarzysko, tworzą gromady, czyli kolonie, inaczej t. zw. mrowiska, składające się z dziesiątków i setek tysięcy osobników. W większości przypadków w gromadzie ujawnia się wyraźnie zaznaczona wielopostaciowośó osobników, znacznie rzadziej kolonia składa się tylko z samców i samic (rodzaj Anergates). Prawidłowo w mrowisku prócz samców i samic, zdolnych do zapłodnienia, są jeszcze samice z zauikłemi i dlatego nie funkcyonującymi narządami rozrodczymi, czyli t. zw. robotnice, pracujące na korzyść ogółu. Samce i samice pod względem zdolności psychicznych stoją znacznie niżej od robotnic, trzymane są w mrowisku niejako przymusowo, wyłącznie w tym celu, aby za ich pośrednictwem kolonia mogła się rozmnażać. Samce prócz tego pod względem inteligencyi ustępują bardzo samicom; wskutek bardzo słabego rozwoju żuwączek niezdolne są do żadnej pracy, ani też nie są w stanie obronić się przed nieprzyjacielem. Samce i samice posiadają skrzydła, których robotnice nigdy nie mają (tylko u rodzajów Anergates i Tomo-gnathus samce są bezskrzydłe). Tułów samców i samic znacznie szerszy niż u robotnic, nakoniec samce i samice są większe od robotnic i mają oczy lepiej rozwinięte, prócz tego wyróżniają się wielkością oczu, stosunkowo słabym rozwojem głowy, brakiem przyrządu jadowego i ilością, mianowicie 7 pierścieni w odwłoku, gdy tymczasem odwłok samic i robotnic składa się z 6 pierścieni. Gruczoł jadowy, wydzielający kwas mrówkowy, samice i robotnice posiadają zawsze, żądło jednak widzimy nie u wszystkich gatunków; osobniki nieposiadające żądła zadają ranę żuwaczkami, a do niej wydzielina przenika wskutek właściwego wygięcia odwłoka.

Robotnice prócz wskazanych różnic odznaczają się jeszcze słabym rozwojem oczów, \ a czasem nawet ! zupełnym ich brakiem. Co się tyczy wieloposta-ciowości robotnic, to często bardzo (u Attini. Oeco-doma cephalotes i in.), obok drobnych robotnic występują jeszcze t. zw. wielkogłowe olbrzymki. odznaczające się spor-szemi wymiarami ciała a szczególnie głową wielką, opatrzoną żuwaczkami nader silnemi, i szczękami takiemiż, nakoDiec robotnice

„żołnierz“

Pheidole pallidula)

I chmary samców i samic, kręcą się gorączko-i wkońcu wzlatują w powietrze, -gdzie odbywają się gody weselne (wyjątek tworzą Anergates, mające samców bezskrzydłych). Ponieważ w dniu takim nie jedna, lecz liczne kolonie mrówcze tej samej okolicy parzą się, powstają więc często wskutek tego roje tak olbrzymie, że zaciemniają powietrze, niby chmury. Gdy po kilku godzinach uczestnicy lotu weselnego powracają na ziemię, wówczas giną, albowiem, nie umiejąc własnemi

wo

noszone

wiska. Larwy, koloru białego, pozbawione są

Fig. 77. robotnica

średniej wielkości. Rola wielko - głowych robotnic, zwanych zazwyczaj żołnierzami, dotychczas nie jest należycie wyjaśniona. W niektórych przypadkach, jak się zdaje, rzeczywiście bronią one gniazda od wrogów, niekiedy należy do nich praca poza obrębem mrowiska, u niektórych nąkoniec gatunków Eciton przestrzegają porządku podczas pochodu.—Szczególny rodzaj robotnic t. zw. mi odo- j nośnych, spotykamy u gat. Myrmecocystus melliger, żyjącego w Meksyku i u australijskiego Camponotus inflatus. Osobniki miodo-samce

siłami karmić się, mrą z głodu, a wielu z nich staje się łupem ptaków, pająków i iu. wrogów M-ek. Część samic również ginie, część staje się założycielkami nowych kolonii, uakoniee pewna ilość, mianowicie te, które spadły na ziemię w pobliżu siedziby dawnej, zostają schwytane przez robotnice i zmuszone do powrotu do gniazda rodzinnego, aby tutaj złożyć jaja i pomnożyć w ten sposób liczbę mieszkańców mrowiska; skrzydła samic zapłodnionych, jako już niepotrzebne, zostają oderwane przez nie same lub przez robotnice. Zapłodnione samice składają kupkami jaja, podłużne, białe lub żółtawe; robotnice, spełniające rolę nia-niek, oblizują je i przenoszą do komór, w których następnie wychowują się larwy; zależnie od ciepłoty i stanu pogody larwy bywają prze-do piętr górnych lub dolnych mro-

r<

HP

Fig. 78. Osobnik miodonośny mrówki Myrmecocystus hortus deorum z wypełnionem wolem (v); a—blaszki grzbietowe pierścieni odwłokowych; d— blaszki brzuszne; b, c— żołądek; /‘—otwór stekowy.

nośne, zawieszone zapomocą przedniej pary nóg na sklepieniach pewnych komór mrowiska, pędzą życie bezczynne i są tak obficie karmione przez robotnice, że odwłok nabrzmiewa w sposób niezwykły wskutek tego, że wole ich wypełnia się znaczną ilością cieczy miodowej, która służy jako zapas na czas krytyczny, zwłaszcza na zimę. Chcąc wydobyć nieco miodu dla siebie lub gąsienic, robotnice głaszczą owe osobniki, zmuszając je do wydalenia pewnej ilości miodu z wola nazewuątrz (przez otwór gębny). — U niektórych gatunków M-k samice i samce bywają w mrowisku tylko w pewnej porze roku, u innych rok cały. Długość życia M-k w okresie dojrzałości bywa rozmaita u różnych gatunków. Samce po parzeniu się zazwyczaj wkrótce umierają, samice zaś i robotnice żyją po kilka lat. Parzenie odbywa się zwykle w piękny, spokojny dzień letni, najczęściej po dniu, w którym była burza. Z mrowiska wysypują się całe

Si#

Fig. 79. Przekrój gniazda mrówki Lasius niger L.

oczu i kończyn; głowa ich mała, ciemnawa; są one zupełnie niedołężne, to też robotnice karmią je, oczyszczają z brudu, jednem słowem otaczają troskliwością niezwykłą. Okres rozwoju larwy bywa rozmaity - od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przed przepoczwar-czeniem się larwy najczęściej robią kokon białawy z nitek jedwabistych; u gatunków, posiadających żądło, oprzędu zazwyczaj niema, u niektórych nąkoniec, np. u Formica fusca w jednym mrowisku są poczwarki nagie i w kokonie. Kokony z poczwarkami otrzymują pospolicie nazwę mrówczych jaj (zupełnie niewłaściwą), używanych do karmienia ptaków. Poczwarki, podobnież jak larwy, otoczone są opieką robotnic. Gdy rozwój poczwarki zosta-

::

wBLüÂ

• i.

Często

Fig. 80. Komory gniazda. W górnej komorze odbywa się karmienie larw.

kości, obszerniejsze i szczuplejsze, łączące się z sobą w najrozmaitszy sposób. Na uwagę szczególną zasługuje ta okoliczność, że nietylko różne gatunki budują guiazda odmienne, lecz nawet różne kolonie tego samego gatunku wykazują w dość obszernych granicach wahania pod względem sposobu budowania swych mieszkań; wogóle można odróżnić kilka typów głównych budowy gniazd. Gniazda ziemne wykopane są w ziemi lub w części ulepione z niej. Liczne gatunki zakładają gniazda w pniach drzewnych; próchniejących, wygryzając w nich układ zawiły korytarzy i komór; niektóre gat. Leptothorax, tworzące niewielkie kolonie, gnieżdżą się w korze drzew starych.

Trzecią grupę tworzą t. zw. gniazda kartonowe, zbudowane z kawałków drzewa, zlepionych cieczą wydzielaną przez M-ki; u gat. europejskich gniazda tego typu są bardzo rzadkie.

Do czwartej grupy należą gniazda typu mieszanego, np. mrówki płowej (Formica rufa), nader rozpowszechnione w lasach, zbudowane poczęści w ziemi, poczęści na jej powierzchni z najrozmaitszego materyału: igieł, gałązek, liści i t. p. Nakoniec piątą grupę tworzą gniazda zakładane w szczelinach skał, w mu-rach, w domach mieszkalnych i t. p. Ma-teryał, używany do budowy, bywa najrozmaitszy, np. F. bispinosa, żyjąca w Cayennie, buduje gniazda z bawełny, pewien znów gat.

Myrmica — z nawozu krowiego i t. d. Wielkość gniazd dochodzi czasem do znacznych

rozmiarów; gniazda naszej mrówki płowej się- wyrusza mniejszymi oddziałami, Polyergus ru-gają 125 cm. wysokości; u niektórych zaś ga- I fescens, jako gatunek bardzo silny i uzbrojony

je zakończony, robotnice rozrywają kokon i pomagają młodym M-om wydostać się z niego.—Gniazda budowane są nader kunsztownie i w sposób bardzo różnorodny, rozróżniamy w nich zazwyczaj kilka piętr, korytarze, gale-rye, komory oddzielne, częstokroć różnej wiel-

-.1

mm

-w-

gaBB

t J...

'smm,

tunków bywają wprost olbrzymie, zdarza się, że kilka gniazd łączy się przewodami podziemnymi, tworząc jedną kolonię. Forel obserwował np. mrowisko, złożone z 200 gniazd Formica exsecta, zajmujących powierzchnię o średnicy 600 stóp. — Jakkolwiek oddzielne gniazda zamieszkiwane są zwykle przez jeden gatunek M-k, zdarza się atoli dość często, że jedno gniazdo zamieszkują dwa różne gatunki, przyczym każdy zachowuje swą indywidualność. M-ki jednego gatunku zamieszkują! wyłącznie jedne korytarze i galerye, M-ki zaś drugiego — inne, jak lokatorowie jednego domu, zajmujący oddzielne mieszkania. Oba gatunki przedsiębiorą jednak wyprawy wojenne wspólne i wybierają się razem na wędrówki w celu zdobywania pokarmu, Zjawisko takiego wspólnego pożycia dwuch różnych gatunków M-k w jednym gnieździe nosi nazwę xenobiozy lub parabiozy; np. Formicoxenus ni-tidulus żyje w gnieździe Formica pratensis i rufa, Asemorhoptrum lipulum spotyka się w gniazdach Lasius fuliginosus, brunneus i Formica sanguinea. Ciekawe również jest zjawisko t. zw. myrmekolepcyi, t. j. obecności w mrowiskach owadów „złodziei“, które zręcznie umieją kraść M-m pokarm. Znany jest pod tym względem owad drobny z rodzaju Lepismi-na, który czatuje na mrówki w chwili, gdy jedna karmi drugą lub gdy odżywia gąsienice. Wówczas Lepismina zakrada się ostrożnie i nader zręcznie chwyta kroplę pokarmu, gdy ma być połknięta przez osobnika karmionego. Dokonawszy tej kradzieży, Lepismina zmyka jak błyskawica, kryjąc się w jakimś zakątku gniazda. — Na uwagę szczególną zasługują gatunki M-ek, mające w gniazdach swoich niewolników. Tak np. w gniazdach mrówki krwistej (Formica sanguinea) z poczwarek F. fusca,

F. cunicularia, rzadziej Lasius alienus, porwanych podczas napadu na ich gniazda, wylęgają się osobniki, które w gniazdach zwycięzców wszystko za nich robią. U Strongylo-gnathus testaceus niewolnicy nietylko wykony-wują roboty w gniazdach, lecz nawet uczestniczą w wyprawach swych panów przeciwko innym M-om. Gat. Polyergus rufescens chwyta w niewolę robotnice gat. F. fusca, a niewolnice karmią panów swoich, karmią ich potomstwo, przyczein zdobywcy wskutek takiej bezczynności (prowadzą tylko wojny) niedołężnieją w mniejszym lub większym stopniu, tracą zazwyczaj zdolność samodzielnego odżywiania się bez pomocy niewolników i pozostawione samym sobie zamierają z głodu, nawet gdy obfity pokarm znajduje się dokoła nich.— Co się tyczy wypraw wojennych, to odbywają się w sposób rozmaity u różnych gatunków. Mrówka płowa (F. rufa) napada wiel-kiemi masami, mrówka krwista (F. sanguinea)

IrJ,

1*1

>/

w wielkie szczęki, napada w niewielkiej ilości na znaczne zastępy wrogów. Bardzo ciekawe są wyprawy, mające na celu zdobycie pokarmu, rozpowszechnione wśród gatunków zwrotnikowych. Anomma arcens, zamieszkująca Afrykę zachodnią, wyrusza na wyprawę tworząc gromadę, złożoną z niezliczonej ilości osobników; gdy wypadnie M-om tym przechodzić przez okolice puste, pozbawione roślinności, budują one sklepienia z ziemi, spojonej śliną. Po drodze tępią wszystko dosłownie; często niezliczone ich gromady przenikają do mieszkań ludzkich, skąd mieszkańcy muszą czasem nawet ustępować. Przy przejściu przez rowy wązkie i t. p. zczepiają się M-i, tworząc mosty wiszące, po których kroczą następnie całe zastępy. Pochód niektórych gatunków odbywa

Hi

i.

»s

Big

LA

IV

i

P

fi

ES

IH !

PA."

ME-

IfjBliSS

Fig. 81. Pochód mrówek Eciton.

się nader prawidłowo: idą one wązką kolumną, po której bokach przesuwają się robotnice wielkogłowe, gdy tymczasem sama kolumna składa się z robotnic obarczonych zdobyczą. — Pokarm M-k składa się z rozmaitych rzeczy słodkich, pochodzenia zarówno roślinnego, jak i zwierzęcego, oraz z rozmaitych zwierząt, zwłaszcza owadów, M-k innych gatunków, ich larw i poczwarek. Rzeczy słodkie otrzymują M-ki od rozmaitych owadów, przedewszyst-kiem od mszyc. Oddawna znany jest stosunek pomiędzy M-mi a mszycami (ob.). Owady te wydzielają w tyle odwłoka krople cieczy słodkiej. Drażniąc odwłok mszyc rożkami, M-ki pobudzają je do wydzielania owych kropel. Nawet już dawniejsi badacze porównywali mszyce do zwierząt domowych, nazywając je bydłem M-k. M-i pilnują mszyc, budują im niekiedy zagrody szczególne z ziemi; pewne gatunki M-k, według twierdzenia niektórych badaczy, umieją hodować mszyce wewnątrz gniazd swoich i pozwalają rozwijać się ich jajeczkom w mrowiskach. Niektóre M-ki amerykańskie, znalazłszy na gałęzi mszyce, otaczają taką gałąź pewnego rodzaju pokrowcem, który nie pozwala mszycom uciekać; tak uwięzione mszyce bywają swobodnie dojone przez M-ki.—Prócz mszyc i M-k innych gatunków w mrowiskach często bardzo znajdujemy mnóstwo zwierząt rozmaitych. Takie zjawisko tolerowania w gnieździe pewnych chrząszczy lub innych owadów (niekiedy skorupiaków lądowych, wijów i t. p.) i nader przyjaznego zachowywania się M-k względem tych gości, nosi nazwę my rmekofil ii. Jednym z najbardziej znanych pod tym względem owadów jest chrząszczyk Claviger testaceus, którego M-ki trzymają w gnieździe swoim, karmią i chronią; owad ten jest tak niedołężny, że sam nie jest w stanie zdobywać sobie pokarmu. Niektórzy badacze przypuszczają, że M-ki tolerują i karmią tego chrząszcza dlatego, iż wydziela on woń, w której właściciele gniazda szczególnie się lubują.—Prócz M-k prowadzących wojny i hodujących „bydło“ (mszyce) są jeszcze gatunki uprawiające rolnictwo, np. z rodź. Atta. Robotnice średniej wielkości wycinają z liści pewnych roślin długie, cienkie paseczki, które starannie znoszą do gniazda. Tu rozpoczynają pracę wielkogłowe olbrzymki, które przeżuwają listki i tym sposobem przerabiają je na rodzaj papki płynnej, którą gładko układają w mrowisku, tworząc jakby pola drobne. Papka ta tworzy dobre podłoże dla rozwoju pleśni Rosit es gorgylophoro., której włókna pokrywają też wkrótce całą powierzchnię papki, tworząc na niej pokrowiec biały, gęsty. Nici pleśni rosną tak szybko i bujnie, że w bardzo krótkim czasie wypełniłyby całe wnętrze gniazda, ale przeszkadzają temu robotnice drobne, obcinając ustawicznie zanadto wybujałe nitki grzybni. Na wierzchołkach obcinanych w ten sposób nitek pleśni zjawiają się niebawem bardzo liczne, drobniutkie ciałka bulwiaste, które są ulubionym i najważniejszym pokarmem M-k. Gdy po pewnym czasie grunt, na którym pleśń się rozrastała, został wyjałowiony, robotnice usuwają papkę z gniazda i na miejsce dawnej sporządzają nową. — Bardzo ciekawych przykładów symbiozy pomiędzy M-ami a roślinami dostarczają rośliny krajów zwrotnikowych, t. zw. rośliny „mrówko-

Cz. S,

Oz. SI.

Mrówki,

lubne“, czyli my m e r ko fi t y(up. C ecr opia pelt a-fa). Stosunki te zostały zbadane przez Wett-steina, Treuba, Burcka, Schimpera i in. We wszystkich tych przypadkach M-ki znajdują na roślinie przytułek, schronienie bezpieczne, a bardzo często i pożywienie, udzielają zaś wzamian za to roślinie obrony przed nieprzyjaciółmi, zjadając i tępiąc owady, które ją napastują i niszczą. Niekiedy cała budowa rośliny przystosowana jest do spółki z M-mi.—Pod względem psycho-biologicznym M-ki, bezwątpie-nia, tworzą najbardziej ciekawą grupę owadów. To też życie umysłowe M-k zastanawiało od czasów najdawniejszych przyrodników. Dopiero jednak w połowie drugiej w. XIX zdołano wyrobić sobie pojęcie o niezwykłym bogactwie objawów psychicznych u tych owadów. Huber, Lubbock, Wasmanu, A. Fo-rel, Karol Janet, Emery, Möller, Masthall, Bethe i in. przyczynili się do rozszerzenia naszych znajomości w tym kierunku. W ostatnich latach Bethe, Wasmann, Büchner, Romanes, Butten - Reepen i in. zajęli się pytaniem, czy niezmiernie złożone „instynkty“ mrówcze, mające wszelkie pozory czynności rozumnie wykonywanych, są rzeczywiście czynnościami umysłowemi, zależuemi od ośrodków nerwowych, odpowiadających mózgowi kręgowców, czy też są to tylko działania wykonywane bezwiednie, automatycznie, innemi słowy, czy są to tylko odruchy bardzo złożone. Jak pierwszy, tak i drugi pogląd ma swoich zwolenników i przeciwników. — M-ki rozpowszechnione są we wszystkich częściach świata w ilości około 1,200 gatunków. W stosunku do człowieka większość M-k należy zaliczyć do owadów pożytecznych, ponieważ tępią one rozmaite owady szkodliwe; niektóre gatunki wyrządzają jednak i szkody, należą do nich gatunki gnieżdżące się w mieszkauiach, w ścianach budowli drewnianych, w pniach drzew, nako-niec niszczące plantacye. — Pod względem systematycznym dzielą się M-ki na 3 podrodziuy: I) Formicina— wyróżniają się jednoczłonkową szy-pułką odwłokową o jednej łuseczce lub węzełku, brakiem przewężenia między pierwszym a drugim pierścieniem odwłoka właściwego i brakiem żądła. Do tej podrodziuy należy pospolita mrówka płowa, czyli rudnica (Formica rufa) barwy brunatno - czerwonej z górną stroną tułowia czarną (zupełnie lub częściowo), odwłokiem ciemno-brunatnym lub czarnym, u samic błyszczącym, czerwonawym z przodu i z tyłu; nogi brunatne, skrzydła żółtawe. Długość samców i samic 9 mm., robotnic 4—7 mm. Zamieszkuje Europę, Azyę północną i Amerykę półn.; rozpowszechniona w lasach, zwłaszcza iglastych. — M-a czarna (F. fused) czarno - brunatna bez połysku z różkami i nogami czerwonawemi; długość 7 — 9 mm.; gniazda niewielkie w ziemi; często spotyka się, jako niewolnica w gniazdach F. sanguinea i Polyergus

rufescens. — M-a krwista (F. sanguinea) — robotnice i samice jaskrawo-czerwone z odwłokiem ciemno-brunatnym pokrytym włoskami szarymi; samiec ciemno-brunatny z końcem odwłoka czerwonawym; skrzydła brunatne; gniazda pod kamieniami i mchem, w lasach i na drogach. II) Ponerina — szypułka odwłokowa z łuską pionową; robotnice bez oczu kropkowych z bardzo malemi oczyma złożonemi. III) Myrmicima — szypułka odwłokowa 2-członkowa, składająca się z dwuch węzełków; żądło posiadają samice i robotnice; poczwarki prawie zawsze bez kokonu. Do tej podrodziuy należą rodzaje; Strongylognathus, Atta, Oecodorna, Eciton i in.

Mrówki białe, ob. Term i ty.

Mrówko jad (Myrmecophaga) rodzaj ssaków szczerbatych (Edendata). Głowa mała, wydłużona w pysk walcowaty, zwężający się, opatrzony gębą maleńką. Język wysuwalny, długi, cienki i lepki. Zębów nie ma zupełnie. Trzeci palec nogi przedniej bardzo wielki, z pazurem długim, sierpowatym, inne palce krótsze lub nawet zanikłe; podczas chodzenia opiera się na krawędzi zewnętrznej stopy. Na nogach tylnych 4-5 palców mniej wiecej rów nych z pazurami silnemi- Żywią się owadami np. termitami, mrówkami. Owłosienie gęste, ogon długi, puszysty, opatrzony włosami bardzo długiemi. Zamieszkuje Amerykę południową. Należy tu M. wielki (M. jubata) z sierścią grubą i M. karłowaty (M. didactyla) z sierścią delikatną i miękką, ogonem chwystnym

Mrówkolew (Myrmeleon) — rodzaj owadów siatkoskrzydłych (Neuroptera) z rodziny Mega-loptera. Rożki krótkie, grube, buławowato rozszerzone na końcu; skrzydła obydwuch par długie, jednakowej wielkości. Larwa spłaszczona, opatrzona trzema parami nóg, ma szczęki wielkie, sierpowato zakrzywione. Niemi chwyta mrówki, które są głównem jej pożywieniem. Larwa zasługuje na uwagę z tego względu, że tworzy w piasku zagłębienie lejkowate, na którego dnie czatuje na mrówki przechodzące; całe jej ciało ukryte jest w piasku, tylko szczęki wystają nazewnątrz. natrafiając na dołek lejkowaty, zsuwają się na dół po ściankach jego spadzistych, a gdy usiłują wydostać się, larwa obsypuje je piaskiem, poczem ofiara wpada w głąb lejka; wówczas larwa wpija szczęki sierpowate w ciało mrówki i wysysa je. Larwa przed przepoczwarzeniem się snuje oprząd delikatny, białawy, do którego przylegają z zewnątrz ziarnka piasku tak, że tworzy się kula piaskowa, wewnątrz jamista, wysłana oprzędem. — U nas znane są dwa gatunki tego rodzaju: Myrmeleon formi-carius czarno - brunatny; na głowie i na śród-tułowiu plamki żółte; koniec pierścieni odwłoka żółty; skrzydła ^przednie z plamkami bru-natuemi; nogi żółto-brunatne; długość ciała 18 — 30 mm.; długość skrzydła przedniego

Cz. S.

Dr. A. J, G

27—36 mm. Zamieszkuje całą Europę z wyjątkiem Anglii i Szwecyi. — M. formicalynx czarny; skrzydła bez plamek; długość ciała 25 — 32 mm., długość skrzydła przedniego 30 — 45 mm. Europa z wyjątkiem Anglii i Hiszpanii.

Mrówkowy aldehyd (metanol) CH₂0 o bu-H

dowie HC^— tworzy się przez utlenienie alkoholu metylowego przy przepuszczaniu jego pary zmieszanej z powietrzem ponad platyną lub miedzią, które odgrywają przytem rolę katalizatorów. M. a. powstaje też przy działaniu chloru i bromu na alkohol metylowy, przy ogrzewaniu metylalu CHa (OCH₃) z kwasem siarkowym, przy suchej destylacyi mrówczanu wapnia, z etylenu i tlenu w 400°. Gaz bezbarwny o zapachu gryzącym, trujący przy wdychaniu nieco większej ilości; wodny roztwór M-go a-u utlenia się szybko na powietrzu na kwas mrówkowy (ob.). M. a. przy silnem ochłodzeniu skrapla się na ciecz wrzącą w — 21°, która w —80° posiada c. wł. 0,9172. Już w — 20° powoli, w ciepłocie zwykłej szybko z wyraźnym szumem M. a. polimeryzuje się w cieple stale na trójoksymetylen (CH₂ 0)₃, który tworzy sie też w rozmaitych reakcyach m. i. z kwasu glikolowego, ogrzanego z kwasem siarkowym. Ciało stale krystaliczne, o p. t. 172° nie rozpuszczające się w wodzie, wyskoku i eterze; przy ogrzaniu rozkłada się znów na M. a. Roztwór wodny M-go a-u zawiera prawdopodobnie prócz lotnego CH₂0 także hipotetyczny wodzian tegoż CH₂ (OH)₂ i wo-dziany wyższe nielotne. Przy całkowitem odparowywaniu roztworu wodnego M-go a-u powstaje wytwór zgęstnienia dalszego parafor-m aide hid (CH₂ O), o nie poznanej jeszcze wielkości cząsteczki, tworzący się też przez elektrolizę gliceryny, mannitu, glikozy. Ciało krystaliczue, przy ogrzewaniu wydaje woń gryzącą, topi się w 152°, sublimuje, ze śladami kwasu siarkowego daje izomeryczny trójoksymetylen. M. a. w obecności wapna daje przez zgęstnienie wewnętrzne rodzaj cukru akr oz ę, fruktozę, z aldehydem octowym i wapuern pentaerytryt C (CII₂ OH)

Z trójoksymetylenu działaniem wody wapiennej Emil Fischer otrzymał pierwszy cukier syntetyczny formozę (metylenitan Butlero-wa). Z amoniakiem M. a. daje odczyn inny niż inne aldehydy, tworząc wytwór zgęszczenia dalszego, sześciometylen otetramin pod nazwą urotropiny stosowany w lecznictwie. Z aniliną daje dwuamid odwufenilome-tau, który przez utlenienie wytwarza barwnik pararozanilinę; podobnie się zachowują aniliny pochodne względem M-go a-u. Roztwór wodny M-go a-u działa obezwoniająco na ciała organiczne gnijące (mięso, mocz, pot) łączy się bowiem z siarkowodorem, metylo-merkaptanem i, i. powstającymi tu gazami cuchnącymi. Wodny ten roztwór nosi nazwę formaliny, jest nader użytecznym środkiem odkażającym i odwaniającym; można go też używać w stanie rozpylenia (odkażanie mebli) lub jako proszek do zasypywania (na ziemi okszemkowej)—pod nazwą form alit u.- Por.: Flügge „Wohnungsdesinfektiou durch Formaldehyd“ (Jena 1900); Vanino „Der Formaldehyd“ (Wiedeń 1901); Hess „Der Formaldehyd“ (Marburg 1901, II wyd.); Czapiewski „Ueber Wohnungsdesinfection mit Formaldehyd“ (Monachium 1902); Petruszky „Bericht über meine Reise zum Studium der Wohnungsdesinfektion mit Formaldehyd“ (Lipsk 1903); Goldschmidt „Formaldehyd“ ( Bonn 1903).

Mrówkowy kwas CH₂0₂ o budowie

H. C^-^j występuje w ciele mrówek, w gąsie-

OH

nicach Bombyx processioned, w pokrzywach, w igliwiu, w wydzielinach zwierzęcych, np.; w pocie, w krwi, w moczu, w terpentynie skwaśniałej, w pewnych wodach mineralnych, w guanie i t. d. Tworzy się przez działanie tlenku węgla na rozgrzany ług potasowy lub wapno sodowane, albo wilgotnego dwutlenku węgla na potas metaliczny, przez utlenienie alkoholu metylowego i aldehydu mrówkowego (ob.) nadmanganianem potasu w roztworze alkalicznym, przez zmydlenie swego nitrylu (cyanku) kwasu cyano-wodorowego (pruskiego) zapomocą alkaliów lub kwasów, z chloroformu lub wodzianu chloralu działaniem ługu potaso wego. W pracowniach chem. przygotowuje się M. k. najdogodniej sposobem Berthelota i Lorina przez ogrzewanie gliceryny z kwasem szczawiowym bezwodnym do 50°. Tworzy się wtedy kwas węglowy, skoro wydzielanie się tegoż ustaje, dodaje się nowe ilości kwasu szczawiowego, który rozkłada wówczas utworzony początkowo eter tegoż z gliceryną, z utworzeniem estru k-u M-go, rozpadającego się od obecnej wody na M. k. i dwutlenek węgla. Gliceryna pozostaje niezmieniona i odgrywa rolę jakby katalizatora. M. k. oddestylowuje wraz z wodą, zawiera 77,5$ kwasu i może być odwodniony przez rozpuszczenie w nim bezwodnego kwasu szczawiowego, który krystalizując zabiera całą prawie wodę; podobnie działa kwas boruy. M. k. jest cieczą bezbarwną o c. wł.

I, 223, posiada zapach przejmujący, kwaśny, ochłodzony zastyga na ciało stałe o p. t. 8,6°; wre przy 100,6°, nieco dymi na powietrzu, mieszać się daje z wodą i wyskokiem, para łatwo się zapala; M. k. jest kwasem silnym (stała przewodnictwa elektrycznego k = 0,0214 gdy dla kwasu octowego 0,00180; ob. Kwasy), pozatem posiada cechy aldehydów: odtlenia roztwór srebra amoniakalny, roztworów soli rtęciowych i działa przeciwgnilnie. W 160° M. k. rozpada się na kwas węglowy i wodór, od kwasu siarkowego stężonego, na tlenek węgla i wodę. — Otrzymywany obecnie na wielką

skalę z gazu wodnego generatorowego (zawierającego CO) ruguje kwas octowy w wielu zastosowaniach tegoż. Zażyty wewnętrznie, nawet w stanie rozcieńczonym, wywołuje zapalenie błony śluzowej żołądka, zapalenie nerek i śmierć w drgawkach. M. k. znajduje zastosowanie w lecznictwie pod postacią spirytusu mrówkowego (ob.), także, jako środek pohudza-jący skórę, w kąpielach z mrówkami leśnemi. Bezwodny M. k. wywołuje na skórze pęcherze.

Z kwasów organicznych jest najmocniejszy, rozpuszcza żelazo i cynk z wydzielaniem wodoru i tworzy sole charakterystyczne, przeważnie rozpuszczające się w wodzie, t. zw. mrówczany. Sole potasowców w 250° przechodzą w szczawiany i wydzielają wodór,

Sól potasowa ogrzewana z wodzianem potasu daje węglan i wodór. Sole srebra i rtęci rozkładają się przy ogrzewaniu na metal, kwas 'J|l§§ węglowy i M. k. — Mrówczan sodu(krysz-tały bezbarwue o smaku ostrym, słono-gorzkim), J&ą wietrzeje na powietrzu suchem, rozpuszcza się w wodzie i wyskoku i służy do wyrobu eteru '0WÈÊ mrówkowego. Mr ó w cza n wapnia jest ma-teryałem do otrzymywania aldehydów przez ogrzewanie z solami kwasów organicznych.

M. eter (właściwie ester) CH0₂C₂H₅ otrzymuje się przez destylacyę mrówczanu sodu z wyskokiem i kwasem siarkowym, lub z kwasu szczawiowego przy ogrzewaniu z gliceryną i wyskokiem. Ciecz bezbarwna, c. wł. 0,945, zapach aromatyczny, smak chłodzący, korzenny, wre w 54,5°, rozpuszcza się w wodzie; znalazł zastosowanie do podrabiania rumu i araku. E t e r j (właściwie estry) amylowy i bornylowy używane są do wyrobu esen-

Dr. J. (j.

Dr, A. .7. G.

Ja

.■as

M- -Itr

MM

il

Cz S.

Red.

cyi owocowych.

Mrówkowy spirytus (Spiritus formicarum), mieszanina 35 cz. wyskoku z 13 cz. wody i 2 cz. kwasu mrówkowego, znajduje zastosowanie do nacierań przy cierpieniach gośćca i dny. Dawniej sporządzano go przez moczenie mrówek w wyskoku rozcieńczonym.

Mrówkożer (Myrmecobius fasciatus) gatunek zwierząt workowatych (Marsupialia) z rodziny JDasyuridae. Tułów wydłużony, głowa koń-czasta; nogi przednie pięciopalcowe, tylne 4-palcowe. Samica nie ma worka. Wyróżniają się wielką ilością zębów trzonowych — ⁹/₉, język długi, wysuwany. Ubarwienie na stronie grzbietowej z przodu i na stronie brzusznej żółte, z tyłu czarne, przerywane pręgami białemi lub rudawemi. Wielkość wiewiórki.

Zamieszkuje ląd stały Australii i wyspy przyległe. Żywi się mrówkami.    Cz- s

Mrównik (Orycteropus) — rodzaj zwierząt szczerbatych (Edentata) z rodziny Orycteropo-didae. Są to zwierzęta niezgrabne, ociężałe, tułów mają gruby, pokryty szczeciną rzadką, szyja cienka, głowa wydłużona z pyskiem wałkowatym; ogon stożkowaty, średniej dłu-

gości; nogi krótkie i stosunkowo cienkie; łapy przednie 4-palcowe, tylne — 5-palcowe; palce uzbrojone w pazury silne, ostre na brzegach; uszy bardzo długie. U osobników młodych w szczęce górnej po 8 zębów w każdej połowie, w dolnej — po 6; u osobników starych u góry po 5 zębów, u dołu po 4. Zęby wałkowate, bez korzeni, składają się z wielkiej ilości rurek, pustych na końcu dolnym. — Najbardziej znany gatunek Orycteropus capensis zamieszkujący Afrykę południową i środkową.

JpH

mm

mÈktà

//!

|T,

(«BC

|||§fe

HSS1&

Fig. 82. Mrównik.

Długość ciała dochodzi do 2 m., z czego 85 cm. przypada na ogon; waży 50—60 kg. Skóra bardzo gruba; grzbiet i boki żółto-brunatne z odcieniem czerwonawym, strona brzuszna i głowa czerwonawo - żółte, część tylna ciała, nasada ogona i nogi brunatne. Trzyma się przedewszystkiem równin, w pobliżu gniazd termitów i mrówek, w których czyni spustoszenia olbrzymie. Rozkopuje mrowiska i natrafiwszy na gniazdo główne, wysuwa język lepki i czeka dopóki nie pokryje się mrówkami, poczem wciąga go; przełknąwszy pokarm ponawia to samo dopóki się nie naje.

Mróz, roślina, ob. Mesembryanthemum.

Mruczyński Jan, a. J. z Mr u czyny, poeta łaciński (f w Wilnie 1640) profesor akademii zamojskiej. Drukiem ogłosił: „Epitha-lamium in nuptiis Thomae Zamoyski Palat. Kijcviens. cum Catharina de Ostróg“ (Zamość 1620); „Panegyricus, Gratulatorium Carmeu“ (Lublin 1631), „Serenis. Princ. Vladislao IV, in expeditionem contra Turcas proficienti“ (Zamość 1634) i in. -- Por. „Bibliogr.“ Estrej-chera.

Mrugaczewski Michał Wawrzyniec, ksiądz, doktór nauk wyzwolonych i filozofii (f 1794), r. 1753 geometra przysięgły; r. 1755 profesor matematyki w akademii poznańskiej; r. 1762 prefekt bursy szołdrskiej; r. 1769 kanonik kollegiaty św. Floryana w Krakowie; wspólnie z Putanowiczem ułożył i opisał rękopisy biblioteteki jagiellońskiej; w 1. 1748 — 62 wydawał „Kalendarz polski y ruski¹⁴, urozmai-

Mrzygłód os. miejska na 1. brz. rz. Warty w po w. będzińskim gm. Poręka Mrzygłodzka leży na prawo od linii dr. żel. W.-W. między Myszkowem a Zawierciem. Kościół paraf., szkoła początk. og., dom przytułku dla 3 starców; 1300 m-ców. — M. był już w w. XV miastem należącem do Jana Pileckiego, stryja Elżbiety z P-ich Granowskiej, żony 3-ej. Władysława Jagiełły. W w. XVII przeszedł w ręce Warszyckich, którzy zbudowali tu obecny kościół w r. 1680.

adz.

cając go różnemi prognostykami, ogłosił nadto kilka dzieł teologicznych, jak oto: „Conclusio-nes theologicae ex cursu triennali speculativo“ (Kraków 1769); „Dissertatio polemica de tra-ditionibus“ (t-że 1775) i „Quaestio theologica ex cursu polemico de iustificatione impii“ (t-że 1777).

adz.

Msiri, Msirego państwo w Afryce, ob. Katanga.

Mstów os. miejska (do r. 1867 m-czko) nad rz. Wartą w pow. Częstochowskim, gm. Wan-cerzów. Leży o 10 w. od Częstochowy, przy drodze bitej z Częstochowy do Koniecpola, w dolinie rz. Warty, przerzynającej się tu przez wyżynę krakowsko-olkuską. Kościół paraf., 2 kaplice, szkoła początk. og., sąd gminny, urząd gminny, dom schronienia dla starców kalek; 2 000 m-ców. Są tu niewielkie fabryki sukna grubego i wyrobów bawełnianych. — M. jest osadą starożytną, należącą zdawna do biskupów krakowskich, którzy tu założyli kościół, zapewne już w w. XII. R 1221 założył tu Iwo Odrowąż (ob.), bp. krakowski klasztor dla kanoników regularnych, lecz dopiero w w. XV klasztor ten uzyskał charakter polski, uwolniwszy się od zarządu opatów wrocławskich. Po kościele starożytnym nie zostało prawie śladu, prócz jednego obrazu szkoły niemieckiej z w. XIV lub XV. Stary ratusz drewniany został rezebrany w r. 1811.

Msza święta. W Kościele rz.-katolickim jest to ofiara prawdziwa Nowego Przymierza, w której Chrystus ofiaruje się Ojcu Niebieskiemu przez ręce kapłana sposobem niekrwawym. Jest to powtórzenie tego, co sposobem krwawym spełnione zostało na krzyżu. Na Golgocie dokonane zostało odkupienie całego rodzaju ludzkiego, ale dla przyswajania pojedyńczym ludziom owoców ofiary kalwaryjskiej aż do skończenia świata, ustanowiona została przez Jezusa Chrystusa ofiara niekrwawa Mszy św. W tor sposób Chrystus Pan uwiecznił swoją ofiarę raz spełnioną, zapewnił rozwój Kościołowi swojemu i wpływ Kościeła na wiernych, a dał religii chrześcijańskiej ofiarę najczystszą i najwznioślejszą. — Nazwę M-y różnie tłumaczą. Niektórzy wyprowadzają ją od hebrajskiego misah (Pent. V—16), co Wulgata tłumaczy oblatio = ofiara. Inni od missio (wysłanie), gdyż w Kościele pierwotnym dyakon słowy: „Ite missa est“ wysyłał przed ofiarowaniem I

katechumenów (ob.), jako niewtajemniczonych, z kościoła, co po zniesieniu katechumenatu przeniesione zostało na koniec i oznacza: „idźcie, została spełniona“ (ofiara — czyli wysłana do Boga). U pisarzy średniowiecznych missa oznacza święto, odpust, jarmark, który odprawiano, korzystając z napływu ludu na święto kościelne; stąd niem. Kirchmesse, a nasze kiermasz. Od łacińskiego słowa missa pochodzi polskie M. Grecy nazywają ją liturgia, od leitos (publiczuy) i ergon (czyn). Tak na-zywTali starożytni Grecy wszelką ofiarę na cele państwowe, up. budowę okrętu, wystawienie tragedyi i t. p. przez ludzi prywatnych lub grupy dokonywaną.—Ponieważ na M-ę bogatsi przynosili chleby i wino, z których część była oddzielana na ofiarę (oblata [ofiarowane]—stąd opłatki), a reszta dla kapłanów i ubogich, i wogóle przyczyniali się do nabożeństwa przez utrzymywanie kapłanów, udzielanie mieszkania i t. p., stąd przez asocyacye pojęć liturgią nazwano, wszelkie nabożeństwo, a szczególnie M-ę św. Później zaczęto ofiary zamieniać na pieniądze — stąd biorą początek stypendya mszalne, czyli ofiary, które składa się kapłanom z racyi odprawienia M-y, co wytwarza jedno ze źródeł utrzymania duchowieństwa i ze względu na początek swój nosi charakter jałmużny.—W „Starym Testamencie“ szczególniejszą figurą M-y była ofiara Melchizedecha, króla Salemu i kapłana, który na podziękowanie Bogu za zwycięstwo odniesione przez Abrahama nad nieprzyjaciółmi, ofiarował chleb i wino i dlatego Psalmista przepowiada o Me-syaszu: „Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedechowego“ (Ps. 106), oraz baranek wielkanocny, którego Żydzi od pamiętnej nocy przed wyjściem z Egiptu, corok pożywali (Pascha—przejście Anioła zabijającego pierworodnych Egipcyan, a krew baranka, którą pomazane były drzwi, ocalała pierworodnych Izraelitów). —Prorok Malaclijasz przepowiedział M-ę św., kiedy wyrzucał kapłanom żydowskim, że ofiarują zwierzęta chore i ułomne: „daru nie przyjmę z ręki waszej, bo od wschodu do zachodu... na każdem miejscu... ofiarują Imieniowi memu ofiarę czystą, bo wielkie jest Imię moje między narody“. Że czas teraźniejszy zastępuje u proroka przyszły, to jasne z natury języka hebrajskiego i ze związku, bo za czasów Malachjasza nie znano na całym świecie ani imienia Jehowy, ani takiej ofiary powszechnej.— Figury i przepowiednie „Starego Zakonu“ spełniły się w „Nowym“. Jezus Chrystus w przeddzień swej śmierci na Ostatniej Wieczerzy wraz z uczniami swoimi po spożyciu baranka wielkanocnego i umyciu nóg Apostołom, na znak czystości duchowej, wziął chleb, błogosławił go, łamał i dawał uczniom swoim, mówiąc: ,,bierzcie i jedzcie, to jest Ciało moje, które za was będzie wydane“, a wziąwszy kielich, dzięki czynił i dał im,

X. Sz.

rzekąc: „pijcie z niego wszyscy, albowiem to jest Krew moja Nowego Testamentu, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów“, co opisują Ewangeliści. W tych słowach został ustanowiony Przenajświętszy Sakrament. Na końcu dodał Chrystus: „To czyńcie na pamiątkę moją“, temi słowy ustanowił M-ę św. Tak rozumieli i uczyli Apostołowie i wszyscy Ojcowie Kościoła od samego początku i tak sprawowali „Wieczerzę“, tak uczyły Sobory kościelne aby nie narażać największej świętości na zniewagi i szyderstwo pogan i Żydów, Ojcowie pierwszych wieków wyrażają się oględnie. Dowodem oczywistym, że ofiara M-y św. od samego początku była spełniana w Kościele, są różne liturgie Kościoła wschodniego i zachodniego co do treści zupełnie identyczne, chociaż w różnych miejscach i czasach powstałe i w różnych językach spisane.—Tradycya co do M-y św. jest w Kościele najstarożytuiejsza, zarówno u katolików jak i u pierwotnych heretyków i aż do reformacyi w. XVI żadna he-rezya nie odrzuciła M-y św., a i Luter bronił jej z początku przeciw Nowochrzceńcom. — M. św. jest prawdziwą ofiarą N. Testamentu, gdyż ma wszystko, co potrzeba do ofiary prawdziwej, a mianowicie: przedmiot, kapłana i czynność ofiarną. Jest tąż samą ofiarą co i ofiara na krzyżu spełniona, gdyż i ojiąjęiiik i ofiara jest taż sama, tylko sposób ofiarowania jest różny, a mianowicie: l-o na krzyżu ofiarował się Chrystus sam, we M-y św. ofiaruje się przez ręce kapłana; 2-o ofiara krzyżowa była krwawa, M. św. zaś jest ofiarą niekrwawą, a śmierć symbolizuje się przez oddzielne ofiarowanie postaci; 3-o ofiara na krzyżu została zuiszczona rzeczywiście, we M-y św. symbolicznie i mistycznie. — Ponieważ we M-y św. ofiaruje się tensam Chrystus, co i na krzyżu, więc wartość jej jest nieskończona, a pożytek i skuteczność nie są zależne od pobożności i moralnej wartości ofiarującego kapłana, jak było w Starym Zakonie. Może być ofiarowana tylko Bogu samemu, a nigdy świętym, ani nawet Najświętszej Maryi Pannie. Jeżeli ofiarujemy na uczczenie pamięci świętych, to tylko dla uproszenia ich wstawiennictwa u Boga. Może być ofiarowana za wszystkich wiernych, sprawiedliwych i grzeszników, oraz za dusze wiernych zmarłych. Nie wolno ofiarować za wyklętych, z którymi nie wolno przestawać, są bowiem pozbawieni wszelkich pomocy duchownych Kościoła. Co do niewiernych, odszcze-pieńców, pogan i wogóle nie ochrzconych, to zdania teologów są podzielone: jedni powiadają, że wolno tylko prosić o łaskę nawrócenia, inni, że i o różne, doczesne i duchowne łaski. W każdym razie niema zakazu odprawiania M-y św. za niewiernych żyjących. — Nigdy jednak nie wolno odprawiać za niewiernych lub heretyków zmarłych. — M. bywa uroczysta, gdy odprawia się z okazałością, ze śpiewem i cere

moniami, które mszał (ob.) przepisuje; prywatna (u nas czytana), gdy bez śpiewu i przez jednego kapłana. Wotywa od Votum (ślub, życzenie), gdy nie o świętym lub uroczystości z kalendarza kościelnego (rubrycelli) się odprawia, ale specyalnie o jakimś świętym lub w jakimś celu, jako mszał wskazuje, np. za chorych, za nowożeńców, do Najśw. Sakramentu, o Najśw. Maryi Pannie i t. d. Taka wotywa może być śpiewana lub czytana, czyli cicha. — M-e re-quialne, czyli żałobne tworzą dział osobny i nie zawsze mogą być odprawiane. Wogóle rodzaj M-y wskazuje na każdy dzień kalendarz specyaluy, czyli t. zw. rubrycella(ob.).—Różne są liturgie, czyli sposoby odprawiania M-y stosownie do obrządku. Istotne części, t. j.: Ofiarowanie, Przeistoczenie, czyli Konsekracya i Komunia są zawsze we wszystkich, też główniejsze części składowe są teżsame, różnica leży w porządku tychże, ceremoniach, szatach, języku i t. p. Liturgie główniejsze są: 1) L. św. Jakóba, jerozolimska, zwana także św. Cyryla Jerozolimskiego, który ją pięknie wykładał, grecka; 2) L. św. Klemensa z w. III lub IV, nigdy nie używana; 3) L. antyo-cheńska, grecka, zwana syryjską; 4) L. św. Marka, albo al e ks a n d r y j s k a, grecka; 5) L. bizantyjskie św. Bazylego w różnych waryantach używane w wielu kościołach wschodnich; 6) L. św. Jana Chryzostoma; 7) L. ormiańska; 8) L. nestoryańska; 9) L. rzymska, czyli św. Piotra, dziś w całym Kościele Zachodnim używana; 10) L. ambrozya ńska; używana w Medyolauie; 11) L. gocka, czyli nowoarabska, albo hiszpańska (ob. Mozarabowie); 12) L. ga-likańska, używana dawniej we Francyi, a potem zastąpiona przez rzymską. Ostatnie cztery są zachodnie.—Por. ,,Enc. kościelna“ ks. Nowodworskiego. „Encykl. podręczna“ ks. Cheł-mickiego. Guillois „Wykład Wiary Katolickiej“. Ks. Nowowiejski „Wykład liturgii Kościoła Katolickiego“.

Mszał (Missale), księga liturgiczna, zawierająca msze (ob.) właściwe na różne uroczystości i święta roku całego, oraz przepisy, czyli porządek odprawiania ich. — Początku M-ów upatrywać należy w „Sacramentarium“ istnie-jącem już w w. VI, z niego i z ksiąg innych w w. IX ułożono t. zw. „Missale plenarium“. Za papiestwa Grzegorza IX (1241) Franciszkanin Haymo poprawił i ulepszył brewjarz (ob.) i M.; nanowo przerobił go Jan Burchardus, magister caerimoniarum papieski i wydał p. n. „Ordo celebrationis Missae“ (Rzym 1502); Leon X księgę tę zatwierdził w r. 1520. Sobór trydencki zajął się również ustaleniem M-u i ogłosił go w r. 1570; dwukrotnie jeszcze M, dopełniano i poprawiano, mianowicie w 1. 1604 i 1634, a w ten sposób powstało „Missale Ro-rnanum“ do dziś w Kościele obowiązujące. — Językiem M-u jest wyłącznie łaciński, unitom

l)

i 1687,    1716;

(Lublin 1747

jednakże dozwolono używać przekładu słowiańskiego w opracowaniu poprawionein przez Mateusza Karamana, arcybiskupa w Zadrze.—For. „Encyklop. kose.“ (XV, 244 —240). — Mszały polskie dawne należą dziś do rzadkości bibliograficznych największych, a nie wszystkie drukowane, nie mówiąc o rękopiśmiennych, doszły do czasów naszych. Pod względem liturgicznym mało się różnią od rzymskich; napotyka się w nich jednakże pewne zwyczaje miejscowe i praktyki kościelne nieco odmienne, zawierają też szczegóły w „Missale romanum“ pominięte, dotyczące czci patronów św. Polski; istnieją także różnice pewne między M-mi używauemi w dyecezyach różnych. Tu ograniczyć sie musimy do wyliczenia M-ów najważniejszych, drukowanych, nie wdając się w ich opisy szczegółowe, które znaleźć można w art. pięknie napisanym ks. kan. Stanisława Chodyńskiego w „Encyklop. kościel.“ (XV, 246 — 272); wymienimy je chronologicznie podług dyecezyi, w których były w użyciu:

I.    Archidyecezya gnieźnieńska: „Missale gnesnen. atque cracovien. ecclesia-rum“ (Moguncya u Piotra Schoiffera, 1492 in fol,; okaz jedyny dotąd znany posiada bibliot. uniw. we Lwowie); 2) „Missale dioecesis gues-uen.“ (Kraków u Jana Hallera 1506); 3) „Misse déficientes in missali gnesnensi“ (t-że u tegoż 1514); 4) „Missale dioec. gnesnen.“ (t-że u tegoż 1523; układu Szymona z Leśniewa, nakładem Jana z Sącza); 5) Missale Ecclesiae et prouincie gneznens.“ (Moguncya u Franc. Bohema 1555; Estrejcher zna 5 okazów, 2 nieznane mu znajdują się we Włocławku w bibl. kapituły i seminaryum; M. ten na rozkaz abpa Mikołaja Dzierzgowskiego ułożył ks. Maciej Łącki, archidyakon i kanclerz gniez. oraz Bartłomiej Pangrodza, penitencyarz katedry gn., nakład dał Jan Patruus, księgarz poznański).—

II.    Dyec. krakowska: 1) okaz b. uszkodzony in fol., znajdujący się niegdyś w bibl. Załuskich, odbity blizko r. 1477; 2) „Missale Craco-viense curante Iohanne Rzeszowskij episc. Crac.“ (Moguncya u P. Schoiffera 1484); 3) „Missale cracoviense“ (t-że u tegoż 1487; jest to wyd. 2-e M-u poprzedzającego); 4) „Missale gnesnen. atq. eracov. eccl.“ wymieniono powyżej p. I, 1); 5) „Missale cracoviense“ (Norymberga u Jerzego Stuchsa 1494 a. 1495, nakładem Jana Hallera); 6) „Missale secundum ru-bricam cracovieusem“ (Kraków u J. Hallera w. 4-e b. w. r. [1495?]); 7) „Missale cracoviense noviter impressum⁻ (b. w. m. dr. i r.; może wyd. tosamo jak poprz. jeno ze zmienionym napisem); 8) „Mis. secundum rubricam crac.“ (Kraków u J. Hallera 1503, w. 4-e); 9) „Mis. cracov.“ (t-że u tegoż 1505); 10) „Mis. cracov. diaecesis“ (t-że u tegoż 1507); 11) „Miss, cracoviense“ (t-że u tegoż 1509; wyd. popraw, z polecenia bpa Jana Konarskiego); 12) „Miss. rcacoviense nuper impressum etc“ (Strasburg

[Argentiae] 1510); 13) „Miss, cracoviensis dyo-cesis“ (Kraków u J. Hallera 1515); 14) „Miss. pro itinerantibus secundum cursum ecclesie Cathedralis Cracoviensis“ (t-że u tegoż 1525, w. 4-e; NB. cyfra ostatnia roku tak niewyraźnie odbita, że może też być 3); 15) „Miss. secundum ritum insignis ecclesie Cathedralis Craco-uiensis nouiter emendatum“ (Wenecya u Piotra Liechtensteiua, nakładem Michała Uechtera z Rymanowa, księgarza krakowskiego, 1532, fol.; wyd. popraw, z polecenia bpa P. Tomickiego); 16) „Miss. pro itinerantibus etc“ (Kraków 1545 u Marka Scharffenberga, w. 4-e); 17) „Miss. pro itinerantibus etc“ (t-że u H. Vietora 1545, w. 4-e); 18) „Miss. cracoviensis dioecesis“ (1556 wym. u Estrejchera „Bibliogr. pol. XV s.u 37);    19)

„Miss, cracoviense“ (Kraków u Andrzeja Piotr-kowczyka, 1607, in fol.).— III Dyec. włocławska: istniało podobno „Missale vladislaviensis dyocesis“ znane jeno z karty tytułowej z r. 1516: prawdziwość M-u tego jest wątpliwa. — IV. Dyec. poznańska: 1) „Missale posna-niense“ (Argentorati [Strasburg] 1491 iu fol.); 2) „Miss. posuan.“ (Kraków u J. Hallera 1524 w 4-e). — V. Dyec. płocka: „Miss. diocesis ploceusis“ (t-że u tegoż L520 iu fol. mai). —

VI. Dyec. warmińska: 1) „Miss. dioecesis warmiensis“ (Argentorati [Strasburg] u Fryder. Bumbacha 1497 in fol., wyd. staraniem bpa Łukasza Watzelroda, wuja M. Kopernika); 2) „Miss. varmiense diligenter recognitum et cor-rectum“ (Kraków u Łazarza 1587 in fol. wyd. staraniem bpa M. Kromera). — VII. Dyec. wrocławska, należąca wtedy jeszcze do metropolii gnieźnieńskiej: 1) „Missale vratisla-viense“ (Moguncya u P. Schoiffera 1499); 2) bez tytułu (Kraków, nakładem J. Hallera i Se-bastjana Hybera 1505, in fol. mai.; wyd. z rozporządzenia bpa wrocł. Jaua Turzona); 3) „Miss. secundum rubricam vratislaviensem“ (Bazylea 1519 in fol.). — Więcej M-ów odrębnych dla dyecezyi polskich dotąd nie odkryto, w czasach zaś późniejszych już ich nie wydawano, M. rzymski zastąpił je wszędzie, tembardziej gdy wydano „Missae propriae Patronorum Regni Poloniae ad normain Missalis romani accommo-datae“ (Kraków 1628, 1699, 1721, 1805; Wenecya 1629; Kolouia t r.

Antwerpia 1645, 1695; Augsburg 1722, 1727; Wrocław 1740, 1761, 1776 i t. d.) dołączone do M-ów rzymskich. — Z M-ów zakonnych istnieje tylko jeden, karmelitańskl „Miss. abbre-viatum ad usum Fratrum ac Mouialium Carme-litarum Discalceatorum etc“ w 8-e); ma istnieć i wyd. późn. p. n. „Miss. abbr. przez pewnego kapłana zakonu Karmelitów bosych“ (t-że 1771).—Nakoniec wspomnieć należy o M-ach żałobnych wydanych w Polsce, jak oto: „Missae defunctorum“ (Wrocław 1727, Warszawa 1756, Kraków 1758, Łowicz 1765 i 1781); „Missae pro defunctis“ (Poznań 1648, Częstochowa 1713, 1738, 1768, 1791

Red.

11,

ad L

— 9 pierście-rnieszczą się

i 1850; Kraków 1740) i „Missae in agenda defunctorum tantum deservientes“ (Wilno 1785, 1806 i 1814, wszyst. in fol.).

Mszańskia s-stwo niegrodowe leżało w województwie krakowskiem, pow. Szczerzeckim. Podług spisów podskarbińskicli z r. 1770 obejmowało wsi: Dolna Mszana z folwarkiem, Słonka, Grlizno, i Mieścisko. Od r. 1761 posiadał je Ignacy Zboiński, kasztelan płocki, opłacają z niej kwarty złp. 2135 gr.

a hiberuy złp. 1527 gr. 28. Po zajęciu go przez rząd austryacki nabył je w r. 1798 Piotr Wodzicki za cenę lustracyjną.

Mszczonowskie s-stwo niegrodowe leżało w wojew. Rawskiem, w ziemi Sochaczewskiej. Podług lustracyi z r. 1660 obejmowało m-to Mszczonów (ob.) z wójtowstwem i wieś Zator z wybraniectwem. Na sejmie r. 1773 — 75 Stany Rzeczypolskiej przez oddzielną konsty-tucyę stwierdziły prawo lenności do tego s-stwa dla Prażmowskich, jako spadkobierców Michała Radziejowskiego, prymasa. Na tymże sejmie wyznaczono także dwie oddzielne korni-sye do załatwienia sporów o to s-stwo, które wówczas posiadał Aleksander Ossoliński s-sta drohicki, opłacając z niego kwarty złp. 700.adz-

Mszczonów, miasto nad Okrzeszą, pow. Błoński, o 9 w. od staeyi Ruda Guzowska (Żyrardów), kolei Warsz.-Wied. położone. Niegdyś ludne i handlowe, lecz następnie, zniszczone przez pożary, wojny i zarazę morową upadło i dopiero w ostatnich latach dźwigać się z upadku nauowo zaczyna. Kościół parafialny, murowany, szkoła początkowa, urząd miejski, sąd gminny, stacya pocztowa, 2 browary, fabryka kafli, octu i nowo (r. 1911) założona fabryka zapałek. Ludności r. 1910 było 7 999, kiedy w r. 1890 tylko 5 526. Pod względem ludności M. należy do rzędu miast, w których ilość Żydów stosunkowo, w ostatnich latach, stale się zmniejsza: kiedy w r. 1893 śród ludności M-a liczono 62,9$ Żydów i 35,6$ katolików, w r. 1909 Żydów było już tylko 60,6$, a katolików—38,2$. Ludność chrześ-ciańska trudni się głównie rolnictwem i rzemiosłem, Żydzi prowadzą handel dość ożywiony, ale drobny. Jarmarków sześć. — Osada b. starożytna, niegdyś wieś tegoż nazwiska, należała do książąt mazowieckich, Ziemowit III mazowiecki r. 1377 zamienił ją na miasto, Ziemowit V zaś r. 1437 uadał M-u prawo chełmińskie i uwolnił go od podatków. Zygmunt August r. 1554 darował miasto Mikołajowi Radziejowskiemu, kasztelanowi gostyńskiemu.

Mszyce (Aphidae) — rodzina owadów pół-pokrywych (Hemiptera s. Rynchota). Są to owady drobne (0,31 — 6 mm. wielkości), przebywające na rozmaitych częściach roślin i wysysające z nich soki. Rożki 3 — 6-członkowe, przyczem ostatni członek posiada wyrostek długi, wskutek czego rożki wyglądają, jak-gdyby były 7 - człoukowe; długość ich często przewyższa długość ciała. Części gębne tworzą smoczek (czasem niezupełnie wykształcony), złożony z wargi górnej, 2 par szczęk ostrych, szczeciniasto wydłużonych i wargi dolnej, tworzącej rynienkę, w której mieszczą się szczęki szczecinkowate. Oczy złożone, prócz tego są oczy pojedyńcze: po 3 z tyłu oka złożonego i 3 między oczyma siatkowatemi. Skrzydła przezroczyste, delikatne, niekiedy z plamkami ciemnemi i prążkami, zrzadka żyłkowane. Skrzydła tylne mniejsze od przednich, zaopatrzone na końcu przednim w haczyk maleńki, przy którego pomocy zczepiają się ze zgrubiałym brzegiem tylnym skrzydeł przednich; podczas spoczynku skrzydła złożone są na krzyż; u niektórych gatunków skrzydeł brak. Odwłok składa się z ni; na piątym z nich od g szczególnego rodzaju rurki lub brodawki, wydzielające istotę woskową, służącą prawdopodobnie do obrony od wrogów. Nogi zazwyczaj długie i cienkie. U większości M-c z otworu odbytowego wydziela się płyn lepki, słodki, osiadający często na roślinach pod postacią t. zw. rosy miodowej, którajest kałem M-c: tworzy ona pokarm ulubiony niektórych owadów, zwłaszcza mrówek (ob.). M-ce żyją w wielkich ilościach na korze, łodygach, liściach, kwiatach i korzeniach roślin najrozmaitszych; niektóre gatunki przez nakłucia wywołują galasy (ob.) różnej postaci.—M-ce, jak wogóle wszystkie owady półpokrywe, podczas rozwoju podlegają przeobrażeniu niezupełnemu. Sprawa rozmnażania u M-c wogóle jest bardzo ciekawa pod wielu względami, dotychczas jednak mało jeszcze zbadana; w ogólności występuje hetero-gonia (ob.), czyli różnorodztwo. U większości gatunków spostrzegamy partenogenezę, czyli dzieworództwo (ob.), t. j. rozwój bez zapłodnienia, przyczem zwykle zjawia się w ciągu roku pewna ilość pokoleń dzieworodnych, składających się tylko z samie, a w końcu—pokolenie, złożone z samców i samic. Niektóre M-ce składają jaja, inne zaś wydają na świat potomstwo żywe. W większości przypadków przemiana pokoleń odbywa się w sposób następujący: w ciągu lata występuje naprzód kilka idących po sobie pokoleń samic, które rozmnażają się bez zapłodnienia (pokolenia dzieworodne), w jesieni zaś powstaje wkońcu pokolenie, złożone z samic bezskrzydłych i samców skrzydlatych po większej części, te M. spółkują, składają jaja t. zw. zimowe i umierają. Z jaj takich rodzi się wiosny następnej pierwsze pokolenie samicze (dzieworodne). Pokolenia oddzielne mogą różnić się między sobą w znacznym stopniu, mianowicie: mogą być skrzydlate lub bezskrzydłe, ze smoczkiem lub bez niego; u niektórych gatunków istnieją pokolenia z nie-rozwiniętym przewodem pokarmowym. U wielu M-c daja się zauważyć pewne zboczenia od typowego sposobu rozmnażania związane z wę-

drówkami z jednych roślin na inne, lub z jednej | dnych uczonych klasę typu mięczaków a-części rośliny na drugą. Przemiana pokoleń bywa wówczas następująca: bezskrzydłe samice, rozwijające się z jaj zapłodnionych (samica-założycielka fundatrix vera), składają jaja lub rodzą potomstwo żywe, złożone z samic, które po linieniu otrzymują skrzydła i przelatują na inną roślinę (jest to pokolenie emigrantów- sem migrantes alatae); z jaj tego pokolenia rozwi- na. jają się samice bezskrzydłe (fundatrix spuria), które wydają pokolenie uskrzydlone, składające się z samic, które wraca na roślinę zasadniczą. Samice tego ostatniego pokolenia, t. zw. sexuparae, wydają pokolenie samców bez-skrzydłych i samic (sexuales)-, te zaś składają jaja zapłodnione, z których powstają samice założycielki. Widzimy więc w tym przypadku 1 pokolenie płciowe i 4 dzieworodne, przyczem cały krąg rozwojowy może być zakończony w ciągu jednego roku lub dwuch lat. W niektórych przypadkach, dość zresztą rzadkich, występują jeszcze t. zw. pokolenia równoległe; samice pokolenia dzieworodnego, zwane funda-trices spuriae, wydają nietylko samice—sexuparae, przelatujące na roślinę zasadniczą, lecz i samice bezskrzydłe, które pozostają na roślinie przechodniej i wydają cały szereg pokoleń dzieworodnych (exules). — Istnienie osobników uskrzydlonych przyczynia się do rozpowszech- razem nienia M-c, gdy tymczasem osobniki bezskrzydłe służą głównie do rozmnażania. Rozmnażanie się dzieworodne może trwać bardzo długo przy obfitości pożywienia i ciepłocie odpowiedniej, pogorszenie się zaś warunków istnienia wywołuje powstawanie pokolenia płciowego. —

tych (Molluscoidea), według innych gromadę typu robaków (Vermes). Wszystkie M-y z wyjątkiem rodzaju Loxosoma tworzą drogą pączkowania kolonie pod postacią krzaczków, drzewek i t. p.; poszczególne osobniki dosięgają wielkości nieznacznej (1 —5 mm.), gdy tymcza-objętość całej kolonii może być dość znacz-Ciało osobnika nieczłonkowaue, dwubocz-nie symetryczne, można podzielić na cześć przednią i tylną. Druga otoczona jest pochewką mniej lub więcej twardą (zooecium). Od tęgo-ści pochewki zależy tęgość kolonii całej, która może być miękka, śluzowata (np. u Crista-tella, Lophopus i in.), pergaminową, skórkowatą (Plumatella repens, Buy ula avicularia), lub zwapniałą, przypominającą polipnik korali. Część przednia ciała jest bardzo miękka i na końcu przednim opatrzona wieńcem czulków długich, orzęsionych (tentaculu), które są osadzone najczęściej na krawędzi podstawy osobnej (lophophorus) w kształcie podkowy lub tarczy kolistej; niekiedy podstawa ta wyciągnięta z każdej strony w długie jakby ramię (np. u Bhabdopleura). Cała część przednia może za pomocą mięśni długich wciągnąć się w tylną; ścianka części przedniej ciała wpukla się wtedy i tworzy pochwę dokoła wieńca czułków złożonych (pochwa czułkowa). U niektórych M-ów (Chilostomeae) na końcu przednim części ciała tylnej istnieje fałd ścianki ciała ruchomy, bogaty w chitynę; gdy przednia część ciała jest wciągnięta, fałd ten zamyka z góry otwór pochwy czułkowej, jako pokrywka.— Otwór gębuy znajduje się na końcu przednim ciała, pośrodku wieńca czułków; odbyt mieści się również na tymże końcu, niedaleko od gębnego, zwykle na zewnątrz wieńca czułków (u Ectoproeta), rzadziej wewnątrz (u Endo-procta). Przewód pokarmowy wskutek tego posiada postać pętlicy; składa się z przełyku, z żołądka, wyciągniętego w worek ślepy i z jelita tylnego. Pokarm, składający się z ciałek mikroskopowych, przenika do gcby przez wir wody, wywołany ruchem migawek czułkowych. Pod osłoną zewnętrzną (pochwą) leży skóra, a pod nią mięśnie; właściwy wór skórno-mięśnio-wy zanikł w znacznym stopniu, pozostały zeń tylko te części, które służą do wciągania i wyciągania części przedniej ciała z pochwy, lub też do skurczów części tylnej łodyżkowatej; z mięśni podłużnych pierwotnego woru skórnego pozostały: 1) wciągacze (retractores), 2) mięśnie ścienno-pochewne, 3) u niektórych gatunków mięśnie podłużne łodyżki w tylnej części ciała; z okrężnych pozostały bądź tylko w części ciała przedniej, bądź też wszędzie pod skórą biegnące włókna koliste, przy skurczach tych włókien część przednia ciała wraz z czułkami wydostaje się z pochwy nazewnątrz.—Jama ciała jest dobrze rozwinięta u Ectoproeta, u innych grup szczątkowa; wypełnia ją ciecz, w której

Rodziua M-c obejmuje przeszło 600 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich częściach świata. Niektóre gatunki bardzo pospolite, jak np. Siphonophora rosae, Aphis mali, bras-sicae znajdujemy w całej Europie i Ameryce północnej. Filoksera [ob.] (Phylloxera vastatrix) i Schizonenia lanigera przewiezione zostały do Europy z Ameryki północnej, prócz tego znana jest na przylądku Dobrej Nadziei i w Australii.

Z powodu szybkiego rozmnażania się, niektóre gatunki M-c wyrządzają roślinom szkody olbrzymie, najbardziej znane pod tym względem są wspomniane wyżej gatunki. — Do wrogów M-c należy zaliczyć niektóre ptaki owadożerne (np. Sylvia i in.), pająki, roztocze (Trombidium,

Ci. s.

Tyroylyphus i iu.j, głównie zaś rozmaite owady, pośród których jedne są dla M-c drapieżcami, iune zaś pasorzytami. Wskutek licznych wrogów rozmnażanie się M-c do pewnego stopnia jest ograniczone, w tych atoli przypadkach, gdy napadają na rośliny hodowane przez człowieka, nasuwa się konieczność walki przy pomocy środków rozmaitych, sztucznych, do których można zaliczyć spryskiwanie roślin płynami niszczącymi M-ce (odwarem tytuniu, naftą, siarkiem węgla, mydlinami i t. d.)

Mszywioły (Bryozoa) tworzą według je-pływają komórki amebowate. W jamie ciała, prócz przewodu pokarmowego, mieści się powrózek (funiculus), ciągnący się od żołądka do ścianki ciała. Układ naczynny nie istnieje.—

która może zamykać się i odmykać. Awiku-larye, jak się zdaje, są osobnikami obronnymi, chwytającymi zwierzątka, iażące po powierzchni kolonii. Rzadziej spotykają się t. zw. w i b r a k u 1 e (vibracula) również osobniki ma -łe, uwstecznione, których pokrywka rozwija się na wyrostek długi, wiciowaty, poruszający się ponad powierzchnią kolonii.—Prawie wszystkie M-y zamieszkują morza, bądź w pobliżu wybrzeża, bądź na znacznych głębokościach, cała zaś grupa Phylactolaemata—wody słodkie. Prawie zawsze kolonie są nieruchomo przytwierdzone, tylko jedna forma słodko-wodna (Gristatella) może zmieniać miejsce. — W stanie kopalnym znane są tylko przedstawiciele grup Ghilosto-mata i Gyclostomata, począwszy od pokładów paleozoicznych; najwcześniej rozwinęły się formy blizkie do współczesnych Gyclostomata, później (w okresie jurskim) właściwe Gyclostomata, w okresie kredowym występują Ghi-lostomata, przeważające obecnie. — Pod względem systematycznym M-y dzielą się na trzy podklasy: 1) Pterobranchia — czułki nie tworzą wieńca nieprzerwanego, mieszczą się na skrajach dwuch długich wyrostków po bokach otworu gębnego. Należy tu Rhabdopleura. II) Ectoprocta — podstawa (lophophorus) pod postacią tarczy kolistej lub podkowy, z nieprzerwanym wieńcem czułków i z otworem odbytowym nazewnątrz ich. Do tej podklasy należy większość M-ów współczesnych i wszystkie formy kopalne.—Ectoprocta dzielą się na dwie grupy: 1) Phylactolaemata s. Lophopoda z podstawą (lophophorus) pod postacią podkowy i z pokrywką języczkowatą, ruchomą nad otworem gębnym; wyłącznie gatunki słodkowodne. 2) Gymnolaemata s. Stelmatopoda z podstawą pod postacią tarczy kolistej, bez pokrywki.—III) Endoprocta—otwór odbytowy wewnątrz wieńca czułków, które nie mogą wciągać się; grupa nieliczna, obejmująca po-części gatunki morskie, poczęści słodko-wodne.—

Rys. kolonii M-ów ob. w art. „Kolonie zwie-

(X s.

Narządów oddechowych, odrębnych brak, czynność ich spełniają wyrostki czułkowate dokoła otworu gębnego. — Narządy wydzielania znaleziono dotychczas u niektórych tylko M-ów; u Endoprocta występują one pod postacią paru cewek, otwierających się między otworerem gębnym a odbytowym do t. zw. p r z e d si o n k a, który prowadzi na zewnątrz,—Układ nerwowy składa się ze słabo rozwiniętego zwoju nadprzeły-kowego, mieszczącego się na stronie grzbietowej ponad jelitem przedniem (między otworem gębnym i odbytowym), i z nerwów wychodzących z tego zwoju do rozmaitych części ciała.

Oczu i narządu słuchowego brak. — M-y bywają obuplciowe albo rozdzielno-płciowe. Jajniki i jądra rozwijają się na powierzchni wewnętrznej ścianek jamy ciała lub na powrózkach (funiculi)-, na tych zaś powstają zwykle jądra, a nadto u M-ów słodkowodnych t. zw. statoblasty, t. j. jaja dzieworodne pod postacią ciałek małych, przypłaszczonych, kulistych; tworzą się one w końcu lata, zimują, a w roku przyszłym rozwijają się w nową kolonię. Każdy statoblast otoczony jest skorupką szczególną, na której brzegach znajdują się małe pęcherzyki, zawierające powietrze.

U Ectoprocta przewody płciowe nie istnieją, a jaja i ciałka nasienne wpadają do jamy ciała, skąd wydostają się nazewnątrz, niewiadomo dokładnie, w jaki sposób. U Endoprocta, będących zwykle rozdzielnopłciowymi i posiadających po dwa jajniki lub po dwa jądra, istnieją, jako przedłużenia bezpośrednie, dwa jajowody lub dwa przewody nasienne; jedne i drugie łączą się ua końcu w część nieparzystą, otwierającą się nazewnątrz do t. zw. przedsionka, t. j. do zagłębienia pomiędzy czuł-kami, na którego dnie mieści się otwór gębny.

Mścibowskie s-stwo niegrodowe było położone w wojew. Nowogródzkiem, pow. Wołko-wyskim. Podług spisów podskarbińskich z r. 1766 należały do niego: m-ko Mścibów lob.) z przyległościami i wieś Szurzyce. Posiadaczem jego był Brzostowski, opłacający z niego kwarty złp. 2 727, gr. 7. W r. 1569, podług

adz.

Mścibów, m-ko w pow. wołkowyskim, gub.

Jajka zapłodnione rozwijają się początkowo w jamie ciała matki, u niektórych zaś M-ów rzęce“. morskich w wypuklinie odrębnej ścianki ciała (ovicella). Z jajek powstają larwy o postaci nader różnorodnej, swobodnie pływające zapo-mocą migawek, które są albo równomiernie rozmieszczone na powierzchni ciała, albo też w pewnych tylko miejscach; larwy podlegają przeobrażenia bardzo złożouemu i wkońcu rozwijają się z nich osobniki doskonałe, dające lustracyi, zaliczało się do dóbr stołowych kró-początek kolonii.—Prócz rozmnażania płciowe- lewskich. go, u wszystkich M-ów istnieje i bezpłciowe przez pączkowanie, lecz rozmnażanie tą drogą Grodzieńskiej, 16 wiorst od Wołkowyska, przy (z wyjątkiem Loxosoma) prowadzi tylko do drodze białostockiej. Cerkiew, kościół kat.; wzrostu, lecz nie do powstawania kolonii no- dwa jarmarki doroczne na konie i bydło; ok. wej. — U wielu M-ów rozwijają się osobniki 1 000 m-ców. R. 1572 odbył się tu zjazd se-różnorodne, podobnie jak u stułbiopławów (ob.), natorów i szlachty litewskiej dla naradzenia mianowicie t. zw. awikularye (Avicularia) się nad środkami utrzymania porządku w kra-bez czułków, otworu gębnego, przewodu po- ju podczas bezkrólewia. R. 1576 odbyły się karmowego, lecz z wielką pokrywką ruchomą, tu też narady nad wyborem króla (po odjeździe

adz

Red.

adz.

O-

Henryka Walezego); wahania pomiędzy Maksymilianem a Batorym, skończyły się obraniem drugiego z nich na tron polski.

Mścigniew, herb. Na tarczy 4-dzielnej w polu 1-em, srebrnem, półtora krzyża czerwonego; w 2-em, niebleskiem, podkowa srebrna barkiem w górę, na nim krzyż kawalerski, złoty, w środku strzała groten w dół, także srebrna; w 3-em, czerwonem, strzała srebrna, grotem w górę, dwakroć przekrzyżowana: w 4-em, srebrnem, rycerz w zbroi, oparty na mieczu, osłaniający się tarczą, z kitą na hełmie. Na hełmie z korony wystaje ręka zbrojna, w łokciu zgięta, miecz dzierżąca w dłoni. Z nadania w r. 1844.

Mścisław, m-to pow. w gub. Mohylowskiej, na pr. brz. rz. Wiechry, wpadającej niedaleko stąd do Soży, niegdyś stolica księstwa udzielnego, a po unii lubelskiej r. 1569 województwa. Dawny też M., większy niż obecnie, mieścił 5 cerkwi prawosławnych i 2 klasztory kat. Zwłaszcza upadło m-to po pożarach r. 1858 i 1863. Jest tam szkoła duchowna, miejska, parafialna, żeńska pry w. i in. Wszystkiego szkół 14 z 402 chłopcami i 98 dziewcz. Zakłady przemysłowe: garbarnia, cegielnie, browar, fabryki mydła i świec; 8 467 m-ców. — Powiat m-ski zajmuje 2 220 w. kw. Powierzchnia wzgórzysta i przecięta dolinami w różnych kieruukach. Grunt przeważnie gliniasty. Z rzek najważniejsza Soża, spławna od rz. Martynówki dla drzewa. —Jeziora (3) zajmują 21 dziesięcin, bagniska—2 940 dzies., lasy— 71181 dzies. M-ców 104 353, zajmujących się głównie rolnictwem; rzemieślnicy tylko w miasteczkach. Zakładów przemysłowych 31, z nich 5 destylarń i 12 garbarń. Szkół w powiecie, poza m-tem — 110 z 2 816 chłopcami i 287 dziewcz. Miasteczek 7, z nich Chosławicze liczą do 5 000 m-ców. Są kurhany i horo-dyszcza.

Mścisław I Wielki, Włodzimierz wic z, wielki ks. kijowski (* 1075 w Smoleńsku— f 1132), najstarszy z synów W łodzimierza Monomacha (ob.), rządził początkowo w Rostowie i w Nowogrodzie, szczęśliwie walcząc z niespokojnym Olegiem, ks. czernihowskim. R. 1111 uczestniczył wraz z ojcem w wyprawie przeciwko Połowcom. R. 1113 odniósł zwycięstwo nad Czudzią. R. 1116 zdobył miasto inflanckie Odenpę. R. 1117, przekazawszy Nowogrod synowi, Wsiewołodowi, przeniósł się do Białogro-du. R. 1125, po śmierci ojca Włodzimierza Monomacha, na żądanie ludu, zasiadł na stolicy kijowskiej. Jako w. ks. kijowski, trzymał książąt udzielnych, braci swych i krewniaków, w posłuszeństwie wielkiem. Przeciwko Swię-tosławiczom i Rostisławiczom działał stanowczo. Książąt połockich, którzy dążyli do uniezależnienia się od Kijowa, zwyciężył, wziął do niewoli i wysłał do Bizancyum, udział zaś po-łocki przekazał synowi swemu, Izjasławowi.

R. 1131 walczył z Litwą i mnóstwo niewolnika do Kijowa przyprowadził. Z córek M-wa Włodzimierzowicza, z małżeństwa z królewną szwedzką, jedna wyszła za króla norweskiego, Sygurda, a po jego śmierci oddała rękę Erykowi Edmundowi duńskiemu, druga za Kanuta Świętego, trzecia za cesarzewicza greckiego.— M. II Ï z j a s ł a w o w i c z, w. ks. kijowski i ks wołyński (f 1170 we Włodzimierzu Wołyńskim), wnuk poprzedniego Mścisława Włodzimierzowicza I, w. ks. kijowskiego (f 1132), uczestniczył prawie we wszystkich walkach ojca, Izja-sława II Mścisławowicza, z;Jerzym Długorękim. R. 1151 przyprowadził ojcu liczne wojsko węgierskie na pomoc przeciwko Jerzemu, lecz pod Trębowlą poniósł klęskę od Jarosława Osmo-mysła, sprzymierżeńca Jerzowego R. 1153 dwukrotnie poraził Połowców nad rz. Orelą i Palem. R. 1155, oblężony przez Jerzego w Łucku, uciekł do Polski, skąd w roku następnym sprowadził mnóstwo wojska na Wołyń, wypędził z Wołynia stryja, Włodzimierza, i połączywszy się z Dawidowiczami, przedsięwziął wyprawę przeciwko Jerzemu Długorękiemu na Kijów. Tymczasem Jerzy zmarł r. 1157 i tron wielkoksiążęcy kijowski zajął Izjasław Dawi-dowicz, wobec czego M. powrócił na Wołyń. Dopiero r. 1167, wskutek wybuchu nowych rozterek śród Rurykowiczów, Kijowianie powołali na tron M-a. Jako w. ks. Kijowski, r. 1168 zadał klęskę pod Wyszgorodem ks. Włodzimierzowi Dorohobuskiemu, który uciekł skutkiem tego do ks. Andrzeja Bogolubskiego. Tegoż r. M. rozgromił Połowców nad Orelą i wielu niewolników ruskich uwolnił. R. 1169, kiedy Andrzej Bogolubski, skojarzywszy przymierze 11 książąt, otoczył Kijów wojskiem 60-tysięczuem i zrabował go srodze, M. uciekł na Wołyń. Spróbował raz jeszcze zdobyć Kijów, lecz bezskutecznie, poczóm niebawem zmarł we Włodzimierzu Wołyńskim. Z małżeństwa z córką Bolesława Krzywoustego pozostawił dwuch synów: Rościsława i Wsiewołoda. —M. Włodzi-mierzowicz Wdały na chrzcie Konstantym nazwany, ks. Tmutarakański (f 1036), syn Włodzimierza Świętego, w. ks. kijowskiego, z trzeciej żony, r. 1016 walczył przeciwko Cha-zarom i dopomógł Grekom do opanowania Tau-rydy. R. 1023, skorzystawszy z nieobecności Jarosława w Kijowie, przy pomocy Kosogów i Chazarów, napadł na Kijów, lecz bezskutecznie. W bitwie wszakże z Jarosławem pod Li-stwenem nad rz. Rudą odniósł zwycięstwo, nie skorzystał jednakże z tego i pozostawił Jarosława na tronie kijowskim, zadowoliwszy się częścią wschodnią Rusi, za Dnieprem. R. 1031 pomagał Jarosławowi do podbicia grodów czerwińskich. Miał syna jedynaka, Jefstafiego, z mar-łego r. 1033. —M. Mścisławowicz, ks. Nowogrodzki i Halicki (f 1228 w Torczesku), w 1. 1193 i 1203 uczestniczył w wyprawach przeciwko Połowcom, r. 1206 za pomyślną obronę

Torczeska otrzymał od stryja, Ruryka Smoleńskiego, udział toropecki. R. 1209, za zwrócenie Nowogrodzianom Torżka, powołany został przez nich na księcia. W 1. 1212 i 1213 przedsięwziął kilka wypraw przeciwko Czudzi i obłożył ją haraczem. R. 1214 na czele Nowogro-dzian, wspólnie z ks. smoleńskim, przedsięwziął wyprawę przeciwko Wsiewołodowi Czor-mnemu, wypędził go z Kijowa, który przekazał Ingwarowi łuckiemu, a następnie, po krótkim pobycie w Nowogrodzie, udał się na Ruś południową szukać szczęścia. Kiedy podczas jego nieobecności książę nowogrodzki, Jarosław, zaczął dokuczać swoim poddanym, M. przyszedł z pomocą Nowogrodowi, rozbił r. 1216 Jarosława i jego sprzymierzeńca, Jerzego włodzimierskiego, na polu Lipeckiem i nowy zaprowadził ład. U. 1219, na wezwanie Leszka Białego, przybył M. z Nowogrodu do Halicza, wypędził Węgrów z ziemi Halickiej i zasiadł w Haliczu, którym rządził w imieniu nieletniego Daniela Romanowicza. Według niektórych danych M. w r. 1221 sam ogłosił się królem halickim i koronował się koroną Kolomana. R. 1224 uczestniczył w bitwie nad Kalką z Tatarami. Ostatnie lata spędził w rozterkach z Danielem, bojarami halickiemi, Polakami i Węgrami. Umarł schyzmatykiem r. 1228 w Torczesku. — Por.: Kownacki „O Mścisławie ks. Halickim“ („Pam. Nauk.“ 1837, II).

Mścisławscy, ród litewsko-ruski, książęcy, herbu Pogoń Litewska, wywodzący się od Olgierdowicza Lin g wena. Pierwszą o nim wzmiankę spotykamy w r. 1379, kiedy kładzie swój podpis na ugodzie, zawartej między Krzyżakami a w. ks. litewskim Jagiełłą. R. 1386 jest obecuy w Krakowie przy koronacyi Jagiełły na króla polskiego, poczem uczestniczy w wyprawie na odsiecz Mścisławia przeciw ks. k>wiatosławowi smoleńskiemu i dowodzi w niej pułkiem trzecim. Kiedy r. 1387 Patrycy Na-rymuntowicz wydalił się z Nowogrodu, na namiestnictwo nowogrodzkie zaproszony został Lingwen. Aczkolwiek już dawniej był ochrzco-ny, teraz dopiero przyjął chrzest uroczysty i na nim imię Szymona. Otrzymawszy przyzwolenie królewskie na objęcie nowego stanowiska, ślubował królowi „iż wraz z ludem Wielkiego Nowogrodu, póki nad nim dzierżyć będzie opiekę, trzymać się będzie Korony polskiej“. W sierpniu r. 1389 Szymon Lingwen wjechał do Nowogrodu. Tegoż roku jeszcze przewodniczył Nowogrodzianom w wyprawie na Psków. R. 1392 rozbił korsarzy niemieckich, poczem tegoż roku, gdy go doszły wieści o zejściu że świata dwuch braci, Kory-giełły i Wiganda, i o wyniesieniu Witołda na wielkiego księcia Litwy, wrócił na Litwę i przywiązał się na lat kilkanaście do chorągwi Witołda. Był jednym z najdzielniejszych jego wodzów. W tymże czasie niezawodnie otrzy-

Wiel. Enc. Powsi. llustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 37«a.

mał księstwo Mścisławskie, gdzie odtąd on sam i jego potomkowie przebywali. Pojął za małżonkę Maryę, siostrę panującego natenczas w. ks. Moskwy, Bazylego Dymitrowicza. R. 1396 z polecenia Witołda spustoszył ziemie Olega rjazańskiego. R. 1402 pororaził pod Lubuckiem Rodzisława Olegowicza, wziął go do niewoli i odstawił Witoldowi. R. 1403 zdobył Wiaźmę na rzecz Witołda. R. 1404 dopomógł Witoldowi do zdobycia Smoleńska.

R. 1407 obejmuje Szymon Lingwen powtórnie . namiestnictwo w Nowogrodzie. R. 1411 na czele Nowogrodzian rozbija Szwedów i dociera do Wyborga. R. 1412 wydala się z Nowogrodu, usuwa się odtąd całkiem z widowni politycznej i osiada w Mścisławiu, gdzie r. 1421 przyjmuje metropolitę Focyusza. Żył jeszcze w r. 1431. Pozostawił dwuch synów: młodszego, Jarosława Teodora, który zginął r. 1435 w bitwie pod Wilkomierzem, stoczonej między Swidrygiełłą Olgierdowiczem a Zygmuntem Kiejstutowiczem o wielkie księstwo Litwy, i starszego, Jerzego Lingwenowicza (f około 1457) o żywocie wielce burzliwym. Jerzy Lingwenowicz, podobnie jak i ojciec jego, stał zawsze przy boku Witołda. R. 1422 nad jeziorem Mełno podpisał układ, zawarty pomiędzy Koroną, Litwą, a Krzyżakami. R. 1428 towarzyszył Witoldowi w wyprawie na Wielki Nowogród. Po śmierci Witołda stanął po stronie Swidrygajłły, obok którego podpisał przymierze rozejmowe książąt litewskich z królem polskim. Po upadku Swidrygajłły utracił księstwo Mścisławskie. R 1432 powołany został na namiestnictwo do Nowogrodu. R. 1438 na czele Nowogrodzian spustoszył ziemię inflancką za Narową. R. 1440, po zabiciu Zygmunta Kiejstutowicza, udał się chwilowo na Litwę.

Na dobre wszakże opuścił Nowogród dopiero po objęciu przez Kazimierza Jagiellończyka wielkiego księstwa Litewskiego, aby, za zezwoleniem nowego wielkiego księcia, objąć ojcowiznę, księstwo Mścisławskie. R. 1444 spotykamy Jerzego Lingwenowicza powtórnie w Nowogrodzie, skąd, uchodząc przed ks. Iwanem Włodzimierzowiczem Olgierdowiczem, skierował się do Prus, lecz nie znalazłszy tam ani poparcia, ani przytułku, rzucił się w objęcia Moskwy. R. 1445 z trzecim powrotem udaje się do Nowogrodu i obejmuje tam rządy. Zamiast jednak służyć celom wspólnym Litwy i miasta, ogłasza się naraz stronnikiem ks. Michała Zygmuntowicza, wskutek czego oburza na siebie Kazimierza Jagiellończyka, który w odwecie za to zajmuje księstwo Mścisławskie, oddaje je r. 1446 ks. Wasylowi Jarosła-wowiczowi i dopiero na wstawienie się w. mistrza Krzyżaków, zwraca Mścisław Jerzemu Liugwenowiczowi. — Jedyny syn jego, k s. Iwan Fjedorowicz Lingwenowicz, ciągle rezydując w Mścisławiu, pędził tam żywot cał-

Idem cichy. Umarł za panowania Kazimierza Kiedy jednakże pomimo tego zobowiązania, do-Jagiellończyka około r. I486. Był ostatnim wiedziawszy się o śmierci ojca, chciał zbiedz potomkiem po mieczu Szymona Lingwena na Litwę, został uwięziony i dopiero r. 1531 Olgierdowicza. Z żony, Julianny, ( f przed wskutek amnestyi ogólnej, z powodu urodzin r. 1495), zostawił dwie córki, Anastazyę Iwana Groźnego wydanej, uzyskał wolność. Wów-i Juliannę. Po śmierci ojca obie sieroty udały czas wydał powtórne zobowiązanie się do wier-się r. 1495 do Wilna bić czołem przed w. ks. ności wielkiemu księciu moskiewskiemu. Isto-lit. Aleksandrem, aby zostawił je przy ojco- tnie odtąd służył wiernie Moskwie. R. 1535 wiźnie, księstwie Mścisławskiem. W. ks. litew- wojował szczęśliwie przeciwko Tatarom, ski przychylił się do ich prośby, zaznaczyw-    1536 był namiestnikiem Orszańskim. —Pozosta-

a r.

szy, że, o ile się trafią im mężowie z rodu wił syna jedynaka, ks. Iwana Fjedorowi-książęcego im równi, pomyśli nawet o ich wy- cza M-go (f 1586), bojara i wojewodę posażeniu. Skoro więc Julianna wyszła za mąż w służbie moskiewskiej. R. 1541 — krajczy, za Michała Iwanowicza ks. Zasławskiego, w. r. 1547 — stolnik, r. 1548 — bojar, Iwan cie-książe nadał mu księstwo Mścisławskie, uczy- szył się wielkiem zaufaniem Groźnego. Pod-niwszy zeń w ten sposób założyciela drugiej czas wyprawy na Kazań r. 1552 i na Inflanty linii książąt litewsko-mścisławskich. — M i c h a I r, 1559 był pierwszym wojewodą. Razem Iwanowicz M-s ki, założyciel nowej linii z Szujskim zdobył Marienburg, wziął Fellin książąt na Mścisławiu (f 1529), znany był od- (r. 1560) i długo oblegał Rewal. Wielokrotnie dawna. R. 1492 jeździł do Witebska z oznaj- odpierał szczęśliwie napady Tatarów krym-mieuiem o śmierci króla Kazimierza Jagielloń- skich, lecz w r. 1571 spotkało go niepowodze-czyka. Po wstąpieniu na tron króla Aleksan- nie: Dewlet Girej spalił Moskwę. Groźny podrą Jagiellończyka obejmuje urząd nainiestni- sądził wówczas M-go o zdradę i tylko dzięki ka Witebskiego (1494 — 1495). W marcu r. wdaniu się w to metropolity, Iwan uniknął 1495 spotykał w Witebsku w. księżnę Helenę stryczka lub pala. R. 1572 namiestnik nowo-moskiewską, udającą się do Wilna na ślub. grodzki. Po wstąpieniu na tron Fjedora Iwa-D. 19 maja r. 1499, za wierną służbę królowi nowicza, Borys Godunow, podejrzewając M-go, polskiemu, otrzymuje przywilej na Mścisław, że jest sojusznikiem Szujskich, zesłał go do Mlilin i inue grody. D. 14 list. r. 1501, sto- klasztoru św. Cyryla, gdzie M-ski r. 1586 żyjąc w obronie Mścisławia przed Moskwą, zo- wota dokonał. R. 1567 zasłynął swym bez-staje sromotnie pobity przez wojska moskiew- czelnym listem do Zygmunta Augusta, w któ-skie. R. 1514, kiedy w. ks. moskiewski, zdo- rym proponował królowi podzielić z Groźnym bywszy Smoleńsk, wyruszył na Mścisław, Mi- Litwę, a nawet poddać się carowi.--Pozosta-chał Iwanowicz, nie mając sił dostatecznych wił dwuch synów, z których Wasyl Iwano-do obrony, poddał mu się i dopiero po bitwie wicz, bojar, odumarł go młodo (f 21 marca pod Orszą powrócił na Litwę. R. 1519 współ- 1582), starszy Fjedor Iwanowicz M-ski, nie z innymi panami litewskimi stawiał czoło    ostatni    z rodu (j-    19    lut. 1622), rozpoczął

wojskom moskiewskim, które, pomimo to, za-    służbę    moskiewską    r.    1575, jako krajczy, r.

jęły mu Mołodeczno. Ostatnie lata życia za- 1577 został bojarem i jako pierwszy wojewo-truły mu nieporozumienia w łonie rodziny, da uczestniczył w wyprawach przeciwko Tata-Z małżeństwa z Wasilissą Iwanówną Holszań- rom krymskim. R. 1581 występował przeciw-sko-Dubrowicką miał dwuch synów: młodszy, ko Batoremu, r. 1583 pierwszy bojar w Du-Wasyl, wcześnie go odumiera (f 1526), star-    mie, w    1. 1589 —    92    walczył ze Szwedami,

szy, Fjedor, nie mogąc doczekać się od ojca    r. 1591    rozbił Kazy    Gireja pod Moskwą i nie-

udziału, zbiega w lipcu r. 1526 do Moskwy, daleko Tuły. Wysłany przez Borysa Goduno-Wobec tego Michał Iwanowicz usynawia króle- wa przeciwko Dymitremu Samozwańcowi po-wicza Zygmunta Augusta i jemu zapisuje niósł r. 1604 klęskę sromotną pod Nowogro-Mścisław i Radoml. Odtąd książęta M-scy dem Siewierskim. Wyleczywszy się z ran, przestają być książętami udzielnymi. — Zbiegły pobił Samozwańca pod Dobrynicami, lecz nie-do Moskwy syn jego, Fjedor Michałowicz zdołał go znieść doszczętu. Po śmierci Borysa M-ski (f 30 czerw. 1540) wstąpił na służbę Godunowa, przysiągł na wierność Dymitrowi do w. ks. moskiewskiego, Wasyla, i w nagro- Samozwańcowi, który pozostawił go w godnoś-dę za to otrzymał: Szemiakino, Jarosławiec, ci pierwszego bojara. Po zabiciu Dymitra Krzemieniec, Myszegę i Kaszyrę. R. 1527 do- otrzymał propozycyę przyjęcia korony carskiej, wodził, jako wojewoda, wojskiem moskiew- lecz zrzekł się tego ciężaru, przysiągł na skiem przeciwko Tatarom, których pobił, wierność Wasylemu Szujskiemu i z jego pole-W. ks. Wasyl ożenił go następnie z siostrzeni- cenią wystąpił zbrojnie przeciwko drugiemu cą swoją, Anastazyą, córką Piotra, carewicza Samozwańcowi, Bołotnikowowi, poniósł wszakże Kazańskiego. Posądzony o chęć powrotu na klęskę. R. 1610 M-ski stał na czele rady pań-Litwę, wydaje 23 sierp. r. 1529 oświadczenie, stwa z 7 bojarów złożonej i we własnem imie-że obowiązuje się wiernie służyć w. ks. mos- niu wydawał ukazy i postanowienia. R. 1611 kiewskiemu i nie korespondować nawet z ojcem. ! powtórnie odrzucił proponowauą sobie koronę

Mścisławska kasztelania położona była w woj. Mścisławskiem; ostatnim jej kasztelanem był Ignacy Korybut Daszkiewicz, mianowany r. 1792.

adz

adz,

Red.

carską, zaproponował obiór carem królewicza j dzie jego liczne krążyły po jeziorze wymie-polskiego, Władysława, i w tym celu wysłał poselstwo do Zygmunta III. Miał dwoje dzieci: Syn Wasyl zmarł bardzo młodo, a córka Olga zm. dn. 3 grudn., 1609. Na nich wygasł ród ks. M-skich. — Por.: J. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“ (Warszawa 1895); K. Stadnicki „Bracia Władysława Jagiełły“ (Lwów 1867).

Red

adz.

MŚcisławskie s-stwo grodowe było położone w woj. Mścisławskiem. Podług metryk litewskich obejmowało staroż. m-to Mścisław (ob.) przy uściu Wiechry do Soży z zamkiem obronnym i horodnictwem oraz wsi: Nadziej-kowice, Starosiele i Zahusin. Od r. 1632 należało kolejno do Jerzego Zenowicza, Paców, Radzimińskich, Korsaków, Piotrowskich, Sokolińskich z Drucka, Radziwiłłów, Ciechanowieckich, Ko-ciełłów, Lindorfów, Wołłowiczów, Pociejów, Sapiehów, nakouiec z mocy przywileju króla Stanisława Augusta z d. 19 lutego r. 1766 Mikołaj Łopaciński, pisarz w. ks. lit. ustąpił je Janowi Lopacińskiemu, chorążemu husarskiemu, który opłacał z niego kwarty złp. 2 094, gr. 2, hiberny zaś złp. 2 520. Na sejmie r, 1768 Stany R-plitej wyznaczyły osobną komisyę z 20 osób do ostatecznego oznaczenia granic tego s-stwa. Od r. 1772 wraz z całem województwem Mścisławskiem przeszło pod panowanie Rossyi.

MŚcisławskie woiewództwo graniczyło do r. 1772 z woj. Witebskiem i gub. Smoleńską od płn., z Rossyą od wsch., z woj. Mińskiem od płd. i zach. Stolicą jego było m-to Mścisław (ob.). Miało ono 2 senatorów i wybierało 2 posłów na sejm i 2 deputatów na trybunał. Do połowy w. XIV panowali tu kniaziowie z rodu w. ks. kijowskich, poczem księstwo M. przeszło w posiadanie potomków Olgierda, w. ks. litewskiego. Herb: pogoń w polu czerwonem na chorągwi żółtej lub złotej. Nie dzieliło się na powiaty. Ostatnim wojewodą był Franc. Ksaw. Chomiński, mianowany r. 1788 (f 1809).

Mściszewskł a. Sas pruski, herb. W polu niebieskiem pod dwiema gwiazdami sześcio-promienuemi, srebrnemi, półksiężyc srebrny, barkiem do góry zwrócony, pod nim strzała opierzona, grotem w górę. Na hełmie w koronie ogon pawi, a na nim strzała jak na tarczy. Labry niebieskie ze srebrem.

Mtesa (f 1884) sułtan panujący w państwie środkowo-afrykańskiem Uganda (ob.), stąd znany, że okazał gościnność badaczom Afryki: Spekemu, Grantowi, Bakerowi, Stanle-yowi, Felkinowi i Wilsonowi; stolicą jego była Rubaga, leżąca na półn. jeziora Victoria Nian-sa (ob.). Utrzymywał 3 000 wojowników i ło-

nionem; pomimo, że był okrzyczany jako okrut-nik, Europejczykom okazywał wiele łaskawości, pozwalał też misyonarzom chrześciań-skim działać w swym kraju, ale osobiście uszy zamykał przed nimi, zostawszy za pośrednictwem Arabów z Zanzibaru od r. 1871 wyznawca Islamu, który wogóle łatwiej trafiać umie do przekonania ludów afrykańskich. W r. 1882, chcąc zawiązać stosunki przyjazne z Anglią, wyprawił poselstwo do królowej Wiktoryi, ale niezadługo potem umarł. — Por. Felkin „Uganda u. sein Herscher M.“ (w „9 Jahresbericht d. Geogr. Gesellsch. in München“ 1885).

Muata Jamvo (Mutiamvo, Maliamvo) i jego państwo w częśc. połudu. Afryki środkowej, między 7 a 11 szer. połudn. i 18 a 24° dług. G. położone, obejmujące dawniej blizko 350 000 km. kw. z miljonem mieszkańców z licznemi państewkami podległemi, do których należało też potężue Kazembe. W znaczeniu ściślejszem państwo ‘M-y J-a składało się z Kalundy półn.-zach., i połud.-wschód., z Mol-ny, Mataby i Kioko, których naczelnicy składać musieli daniny, od czego się niejednokrotnie uchylali. Obecnie część kraju tego należy do kolonii portugalskiej Angoli, część do pań' stwa belgijskiego Kongo (ob.), — Obszar od zach. odgraniczony górami N’Galla Mungo i Mosam-ba, o ile go dotąd zbadać zdołano, jest sawanną nieco pagórkowatą, wzdłuż rzek licznych (Ku-ango, Wambu, Kuilu, Kassai, Lulua i in.; wszystko dopływy pośrednie lub bezpośrednie rz. Kongo) pokrytą lasem tak zw. galeryowym, b. gęstym. Faunę posiada b. ubogą. — Ludność należy przeważnie do szczepu Lunda. Mieszkańcy żyją w wielożeństwie, jako myśliwi i rybacy są bardzo marni, zajęciem ich głównem jest handel niewolnikami, któremu oddają się gorliwie, łapiąc ludzi i przedając ich handlarzom arabskim. Przemysłu prawie nie znają, wyrabiają tylko z drzewa miski, osady broni, podpórki pod głowę i łyżki, dalej przedmioty służące za ozdoby lub fetysze (ob.1, peruki, fajki. nakoniec naczynia gliniane, różne. Od czasu niejakiego coraz bardziej wciska się do kraju lud Kioko (ob.), przedsiębiorczy i ruchliwszy niż gnuśni Lundowie, wypierając ich pomału. Ziemia jest żyzna, uprawa manioku i prosa udaje się na niej doskonale. — Panujący M. J. jest władcą nieograniczonym poddanych swoich, naczelnicy lenni znosić muszą mu daninę składającą się z soli, miedzi, kości słoniowej, plecionek, niewolników, skór, tkanin i prochu strzelniczego, nadto wraz z ludźmi swoimi obowiązani są służyć mu pod bronią, ilekroć tego zażąda. Obok M-y J-y, jako spół-panująca, stoi Lukokesza (matka narodu) posiadająca dwór odrębny; jest to niewiasta niezamężna, ale mająca prawo zadawać się z mężczyznami, których sobie upodoba. Oboje

1891; wyd. 3-e).

Dr. J. P.

Red.

panujący muszą być dziećmi władcy poprzedniego i jednej z jego żon głównych. Skoro się tron opróżni wybiera ich 4 najwyższych doradców koronnych, poczetn oboje zatwierdzają sobie wyrób swój wzajemnie. Stolica nosi nazwę Muss u mb a i nie jest stała; przy zmianie tronu każdorazowej przenosi się ją na inne miejsce, ale zawsze na płaszczyźnie między rzekami Kalangi i Luisa, dopływami rz. Luluy. Miejsca najwięcej zajmuje ogrodzenie obszerne (Kipanga) śród którego wznoszą się mieszkania M-y J-y i Lukokeszy oraz ich dworów; ludność stolicy podawana bywa różnie: 2 000 (Buchner) — 30 000 (Michaux) m-ów. Podróżnicy dotąd spotykali się tam zawsze i niedowierzaniem i z przeszkodami, zwłaszcza nie pozwalano im posuwać się na półn. i na wschód. Pogge (1876) i Buchner (1880) musieli powrócić do Angoli, skąd przyszli. Dopiero w r. 1881 Poggemu i Wissmannowi udało się dotrzeć do kraju Baszilangé, a Bel-gijczyk Michaux po nich zapuścił się jeszcze dalej. Dawniej tylko handlarze portugalscy mieli dostęp wolny do kraju. — Por. Pogge „Im Reiche d. M. J.“ (Berlin 1880); Buchner „D. Reich d. M. J.“ (w „Deutsche geogr. Blätter“ Brema 1883); Wissmann, Wolf, v. François i Müller „Im Innern Afrikas“ (Lipsk

Red,

Mucante Jan Paweł (w. XVI) ksiądz, sekretarz i mistrz dworu kardynała Gaetana, legata papieskiego w Polsce za panowania Zygmunta III (1596 i 1597); prowadził dziennik, w którym opisał podróż legata oraz pobyt jego w Polsce. Dziennik ten pisany po włosku, znany jako „Itinerarium Mucanti“ znajduje się w Bibliotece Watykańskiej (rękopis p. 1.    2623) i w bibl. Barberinich (p.    1.

2050). Generał H. Dąbrowski przywiózł z Włoch odpis, który znajduje się obecnie z zbiorach wilanowskich pod Warszawą; część rękopisu tego ogłosił w przekładzie polskim J. U. Niemcewicz w „Zbiorze pamiętn. o dawnej Polsce“ (II, 133    — 215). Dziennik ten M-go jest

źródłem ważnem i obfitem do dziejów cywili-zacyi w Polsce na schyłku w. XVI, jako zawierający mnóstwo szczegółów ciekawych o życiu i obyczajach Polski ówczesnej,

Mucedyna, ob. Gluten.

Mucet (z włos. Mozetta) część stroju biskupiego, od w. XVI w użyciu będąca; jest to rodzaj płaszczyka kusego lub pelerynki gładkiej, bez rękawów, sięgającej zaledwo od ramion do łokci, z tyłu opatrzonej kapturkiem. M. powinien być wełniany, barwy fioletowej, podbity jedwabiem czerwonym, z wypustkami, guzikami i oszyeiem ich dziurek w takimże kolorze, albo też czarny z podszewką i oszyciami i guzikami fioletowymi. Jeżeli, jak pisze Naruszewicz, prałaci polscy „wnieśli modę z Niemiec w ubiorach swoich kanonicznych mucetów ze skórek, bądź wiewiórczych, bądź popieliczych“ było to nadużyciem. — M. jest oznaką jurys-dykcyi biskupiej, a biskupi jeno w dyecezyi swojej mają go prawo przywdziewać, arcybiskupi w całej prowincyi, kardynałowie wszędzie. Biskup po za dyecezyą, arcybiskup po za pro-wincyą swoją M-u nie nosi; wobec papieża lub wobec kardynała-legata w miejscu jego legacyi biskup lub arcybiskup miejscowy składa M.; przepis ten nie obowiązuje jednak, jeżeli legat bawi w dyecezyi nie urzędowo. , Biskup sufra-gan wobec arcybiskupa swego M-u nie nosi, z wyjątkiem na synodzie prowincyonalnym, albo gdy metropolita bawi u niego w sprawach świeckich; sufragan koadyutor, za zgodą biskupa swojego i przy spełnianiu czynności biskupich ma prawo używać M-u. Biskup in parti-bus infidelium, chociażby jako administrator zarządzał dyecezyą, M-u używać nie może. — Biskupi z kanoników regularnych i kapłani zgromadzeń rycerskich M-u nie noszą. — Oprócz biskupów, w katedrach niektórych prałaci i kanonicy posiadają przywilej noszenia M-ów, nadany im przez Ojca św.; przywileju takiego udzielił Benedykt XIV kapitule kijowskiej; M-y jej były fioletowe z guziczkami, wypustkami i podszewką czerwoną. — To co napisano o M-e w „Enc. starop.“ Z. Glogera jest błędne, wywód zaś od niem. Mütze ( = czapka) jest niedorzeczny.—Por. „Encykl. kość.“ (XV, 270).

Mucha (Musca) rodzaj owadów dwuskrzy-dłych (Diptera) z rodziny much właściwych Muscidae). Cechy rodziny następujące: rożki krótkie, 3-członkowe, opatrzone na członku wierzchołkowym szczecinką stawowatą; smoczek wyraźny, zazwyczaj skórkowaty; przezmianki pokryte często płatkiem błoniastym, wychodzącym z nasady skrzydeł przednich. Larwy bezgłowe, z dwoma haczykami chitynowymi, silnymi przy otworze gębnym, oraz z dwiema przetchlinami wielkiemi na końcu tylnym ciała; larwy żyją pasorzytnie w innych zwierzętach, lub w szczątkach gnijących roślin i zwierząt. Pod względem ilości rodzajów i gatunków rodzina ta przewyższa wszystkie inne rodziny dwuskrzydłych; w samej Europie znanych jest przeszło 250 rodzajów. — Najpospolitszy i najbardziej znany gatunek M. domowa (M. do-mestica) od spodu żółtawa; śródtułowie od góry z 4 prążkami czarnemi; odwłok czaruo-kratko-wany; brzuszek blado-żółty; długość 6 — 8 mm.; rozpowszechniona na całej kuli ziemskiej; larwa żyje w gnoju, zwłaszcza końskim i krowim, oraz w istotach gnijących; w miejscach ciepłych już w 12 godzin po złożeniu jajka rozwija się; cały okres rozwojowy trwa mniej lub więcej miesiąc.—M. plująca (M. vomitoria) — głowa czarna; odwłok niebieski, błyszczący, biało mieniący się, z prążkami czarnemi, poprzecz-nemi; łuski czarne z obwódką białą; skrzydła czarniawe; długość 9 — 13 mm. Pospolita od wiosny aż do późnej jesieni w mieszkaniach i na powietrzu otwartem; lata wydając brzę-

Gz. S.

Red.

czenie silne; jajka składa na mięsie, serze i t. p., larwy (czerwie) rozwijają się w 24 godziny po złożeniu jaj i żywią się swoim podłożem, skutkiem czego wyrządzają szkody w kuchniach i śpiżarniach. Cały okres rozwojowy trwa około miesiąca.

Mucha Alfons, malarz i rysownik ceniony (* 1860 w Iwanczycach na Morawach) mieszkający w Paryżu. Wykształcenie artystyczne otrzymał w Monachium, Wiedniu i Paryżu. Powróciwszy do Moraw ojczystych znalazł poparcie hr. Kliuena, w którego zamku przyozdobił artystycznie jadalnię; dzięki jemu mógł powrócić do Paryża i zabrać się znów do pracy przerwanej wskutek braku środków do życia. Wtedy pracował wiele pod przewodnictwem Lefèvra, Boulangera i Laurensa i wyrobił się na ilustratora poszukiwanego przez nakładców i wydawców pism; m. in. wiele rysunków jego ukazało się wtedy w paryskiej „Illustration univ.“, „Revue Marne“, „Figaro ilustre“ i t. p. Rozgłos niemały a zarazem przyjaźń i poparcie znanej aktorki Sary Bernhard zdobył sobie w r. 1895 przez skomponowanie plakatu artystycznego dla teatru „Renaissance“; od czasu owego zasypywano go zamówieniami na prace podobne, do których rzeczywiście posiada talent niezwykły i b. oryginalny. Wystawa zbiorowa prac jego w r. 1897 cieszyła się w Paryżu powodzeniem ogromnem; wystawy podobne w Wiedniu i Pradze udały się zarówno dobrze. Na wystawie paryskiej r. 1900 za działalność artystyczną otrzymał medal srebrny i krzyż legii honorowej. M. należy obecnie do najlepszych ilustratorów w Europie, a prace jego liczą się na setki. — Por. „Ottuv Słownik naućny“ (XVII, 845).

Muchanow Paweł Aleksandrowicz, niegdyś kurator okręgu nauk. warszawskiego i dyrektor komissyi spraw wewnętrznych i duchownych w Król. Polskiem (* 1798 w gub. Moskiewskiej — f 28 grud., 1871 w Wiirzbur-gu). Po ukończeniu uuiwers. moskiewskiego i szkoły konduktorów wojskowych, wstąpił r. 1816 do kwatermistrzowstwa armii, później był adjutantem gen. hr. Tołstoja w wojsku linio-wem; r. 1823 przeniósł się do pułku leib-gwardyi dragonów. Rodzony brat jego, Piotr, (f 1854), należał do Spisku Dekabrystów. M. nie zerwał z nim, owszem, korespondował z nim stale i posyłał mu książki na Sybir. Wojna turecka dała M-wi sposobność do odznaczenia się przy oblężeniu Sylistryi, pod Szumią i w bitwach pod Kulewczą, przy przejściu Bałkanów. Uczestniczył M. również w wojnie polsko - rossyjskiej r. 1831, jako adjutant Dybicza (ob.), który zlecał mu niejednokrotnie do wykonania sprawy ważne; bił się dobrze pod Ostrołęką i przy szturmie Warszawy, gdzie został ranny. Po ukończeniu wojny w stopniu pułkownika ożenił się z Polką, wdową po baronie Mohrenheimie (ob.),

Mostowską z domu, wziął r. 1834 dymissyę i osiadł w Moskwie, gdzie poświęcił się histo-ryi i archeologii rossyjskiej, uwzględniając głównie stosunki polsko-rossyjskie: wydał pracę Miłkowskiego „ Autentyczne świadectwa o wzajemnych stosunkach pomiędzy Rossyą a Polską, szczególnie za czasów Samozwańców w Rossyi“ (z tekstem rossyjskim obok, Moskwa, 1835; wyd. 2-gie Wrocław 1840); „Rękopism hetmana Żółkiewskiego“ z tłumaczeniem ros-syjskiem obok (Moskwa 1835); „Suworowskij szturm Pragji 1794-go g.“ (t-że 1835); „Sbornjik Muchanowa“ (t-że 1836; zbiór b. ważny rozmaitych dokumentów w tern 221 dyplomatów z Metryki Litewskiej do historyi Polski i Rossyi od r. 1393 do r. 1729); „Fiłaretowa rukopiś“ (t-że 1837); „Katałog jistorjiczeskjim pamjatnikam sobrany ji jizdauuy M-wym“ (t-że 1836). Dzięki tym wydawnictwom został członkiem wielu towarzystw naukowych i literackich, rossyjskich. Otrzymawszy w Królestwie Polskiem majorat, pod Warszawą, objął tamże r. 1842 stanowisko vice-prezydenta Rady oświecenia publicznego; r. 1844 został pomocnikiem kuratora okręgu naukowego Warszawskiego; r. 1851 kuratorem, a kiedy za nowego panowania ks. Michał Gorczakow (ob.) otrzymał namiestnictwo Król. Polskiego, M., dawną przyjaźnią z nim połączony, został w marcu r. 1856 dyrektorem komissyi spraw wewnętrznych i duchownych w Król. Polskiem, zatrzymując nadal kuratorstwo okręgu naukowego.—M. człowiek rozumny, wykształcony, przebiegły, na Polaków patrzący tylko ze stanowiska podboju, był rzeczywiście na swych urzędach człowiekiem szkodliwym. Wielki zwolennik absolutyzmu i policyjności, w stosunku do Królestwa rozwijał tylko jedną metodę rządzenia: krępowanie najniewinniejszej nawet inicyatywy społecznej, niechęć ku wszelkim zrzeszeniom sił jednostkowych, podejrzliwość na każdym kroku, a w systemacie szkolnym—wychowywanie młodzi na automaty użyteczne dla rządu w służbie publicznej, w życiu zaś społecznem zbawione poczuć narodowych. Kuratorstwo oświaty tern mniej było dla niego odpowiednie, że sam nie miał wykształcenia gruntownego. Gnębiąc jednak oświatę w Król. Polskiem nie czynił tego z własnej woli; był tylko wykonawcą systematu rządowego, wprowadzonego już przez Uwarowa (ob.), a upośledzającego nauki klasyczne na rzecz specyalności połowicznych, jak było w Cesarstwie, z którem i pod względem szkolnictwa Mikołaj I chciał całkowicie zlać Królestwo (ob. Królestwo i Szkoły). Nie można też M-wa czynić odpowiedzialnym za podniesienie opłaty szkolnej, utrudniającej ubogim możność kształcenia się, ani za małą, zgoła niewystarczającą liczbę szkół i złą ich organizacyę—bo wszystko to płynęło z góry, tkwiło już w porządkach prawodawczych, w polityce russyfikacyjnej, moral-uie znieprawiającej. Taksamo niema żadnej podstawy do zwalania odpowiedzialności za złe rządy w Królestwie na stronnictwo niemieckie, istotnie za Mikołaja I wpływowe. W duchu ogólnego, powszechnego w ówczesnem państwie rossyj-skiem systematu policyjnego, policyjnej metody rządzenia, M. nie dopuszczał zgromadzania się młodzieży dojrzalszej i samej możności wytwarzania się związków tajemnych. Szkoła za jego czasów była nietylko instytucyą nauczającą, ale, i może w wyższym jeszcze stopniu, urzędem policyjnym. Dzieciństwem jest jednak przypisywanie jakiegoś zasadniczego znaczenia słowom, z któremi się dał słyszeć pewnego razu, że „chcąc zaprowadzić uniwersytet w Warszawie, potrzebaby wybudować drugą cytadelę“. Uniwersytet był już odrazu po zdobyciu Warszawy przeznaczony na zagładę, i nigdy-by cesarz Mikołaj I na przywrócenie go jako insty-tucyi polskiej, choćby zorganizowanej po rossyj-sku, się nie zgodził; zupełną bajką jest znowu z drugiej strony noszenie się M-a z myślą urządzenia w Królestwie ognisk nauki przez założenie pojedyńczych kolegiów i zarazem peu-syonatów jak: Cambridge, Oxford i uczelnie wyższe amerykańskie. Sama nawet Akad. Medy-ko-Chirurgiczna z r. 1857 (ob.) nie jest bynajmniej jego pomysłem i prawdą jest tylko to, że zaspokojenie, po trzydziestu blizko latach, gwałtownej potrzeby społecznej, nie znalazło w nim przeciwnika; w dalszem jednak postępowaniu z istniejącą już szkołą okazał się M., nie opiekunem nauki i młodzieży, która po nią do Akademii weszła, ale biurokratą obrażonym w swej godności, przestrzegającym przedewszystkiem policyjnego porządku w umysłach. Można mu przyznać chętne poparcie pomysłu, wyszłego zę sfer namiestniczych, z Rady Administracyjnej, a polegającego na utworzeniu rad powiatowych, których projekt uznany za przedwczesny — opracował był gub. cywilny warszawski Łasz-czyński Jakób (ob.). Towarzystwo Rolnicze załóż. r. 1857, formalnie przejść musiało w swem stadyuin genetyezuem przez gabinet M-a; i to już było zasługą M-a, że mu bez złej woli do narodzenia się dopomagał. W ruchu potężnym, odradzającym, który począł się d. 27 lutego r. 1861 w Warszawie i błyskawicznie Królestwo ogarnął, a wszystkie ziemie polskie wstrząsnął, najgłębsze tajniki duszy M-a wyszły na jaw: na okólnik Towarzystwa Rolniczego, wywołany pośrednio i bezpośrednio przez pamiętną uchwałę z d. 24 lutego, dyrektor spraw wewnętrznych odpowiedział swoim znowu okólnikiem do wójtów gmin, nakazującym śledzenie i chwytanie osób podejrzanych (17 marca 1861). Oburzenie publiczne zniewoliło Gorczakowa do uwolnienia M-a ze służby; wśród oburzenia też publicznego wyjechał M. koleją Warszawsko-Wiedeńską, nawpół potajemnie, z nadzwyczajnemi ostrożuościami, na Prussy do

Petersburga, gdzie wkrótce został członkiem Rady Państwa, w nagrodę za urzędy utracone w Królestwie. Po śmierci Norowa mianowany prezesem komissyi archeologicznej rossyjskiej. Powtórnie ożenił się również z Polką, wdową po senatorze Łubieńskim, Jarmundówną z do mu, słynną z piękności. Przed sarną śmiercią wydał broszurę „Czto żełatjelno dla russkoj jistoriji“ (1870). — Por. m. in.: Skarbek Fryd. „Królestwo Polskie od powstania listopadowego“, Grabski Wł. „Historya Tow. Rolniczego“; Giller; „Przegląd rzeczy polskich“; czasopisma z r. 1855 — 61; Lisicki H. „Margr. Wielopolski“.

Mucharski z Mucharza 1) P i ot r (* w Jarosławiu [Galicya] 1589— t w Krakowie 1666) lekarz, protesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Do nauk przykładał się w Krakowie i tam w 1. 1610 i 1612 otrzymał stopnie filozoficzne, po-czem był seniorem szkoły św. Mikołaja i zarządzającym szkołą Wszystkich Świętych. W r. 1617 wyjechał do Włoch i w Padwie uczył się sztuki lekarskiej; w l. 1618 —1621 był tamże radcą narodowości polskiej; d. 16 maja r. 1619 przyznano mu tam dyplom doktora med. Po powrocie do ojczyzny został lekarzem przybocznym księcia Ostrogskiego, następnie zaś Hieronima Sieniawskiego. Do wydziału lek. w Krakowie wcielono M-go dopiero d. 24 października r. 1650, a otrzymał wtedy katedrę anatomii, będąc już od r. 1645 lekarzem nadwornym króla Władysława IV. W r. 1656 należał do smutnej delegacyi profesorów, która musiała w murach stolicy witać uroczyście króla szwedzkiego, Karola Gustawa (ob.). Przyjaciołom swoim, lekarzom: Janowi Leouicenowi i Melchiorowi Piotrkowczykowi (ob. te nazw.) wystawił nagrobki w Jarosławiu. — Drukiem ogłosił: „De passione melancholica“ (Padwa 1619; rozpr. dokt.)) ,,De peripneumonia questio medica“ (Kraków 1650) i wiele epigramów, drukowanych na czele książek różnych.—2) Jan Wincenty (* 1624—f w Warszawie 1690) syn poprzedzającego, również lekarz. Kształcił się naprzód w Krakowie, gdzie w r. 1641 pierwszy stopień filozoficzny uzyskał; do nauk lekarskich przykładał się w Padwie i w Rzymie, gdzie w r. 1647, po obronieniu rozprawy ,,De plica solocia s. cirragra, morbo polono“ dyplom doktorski otrzymał. Po powrocie do kraju osiadł naprzód jako lekarz w Lublinie, skąd następnie przeniósł się do Warszawy, a tam został lekarzem nadwornym i sekretarzem króla Jana Kazimierza. Stryjowi swemu, Jakóbowi M-u, wystawił nagrobek pomnikowy w Jarosławiu. Oprócz rozprawy doktorskiej ogłosił tylko ,,Phosphorus“ (1644), powinszowanie dla ojca swego Piotra. —Por.: Kośmińskiego „Sł. lek. polskich“ (336). — 3) Ludwik, syn drugi Piotra (ob.) był proboszczem prużańskim i kanonikiem jarosławskim, wydał wiersz okoliczno-

Dr j. p.

Dr. J. P.

adz.

punktu, gdzie zaczyna być spławną i tu się

adz.

K. A.

Dr. J. P

ściowy z powodu wjazdu na biskupstwo przemyskie ks. J. Zamoyskiego p. n. „Gratulatio Joan. Bapt. Zamoyski“ (Kraków 1650).

Muc,barski Arkadysz (* 1853 w Warsza-szawie—f tamże we wrześniu 1899), muzyk i rysownik humorysta. Wykształcenie muzyczne otrzymał w konserwatoryum warszawskiem; po ukończeniu go grywał lat kilka na puzonie w orkiestrze Teatru Wielkiego; atoli sprzykrzywszy sobie to zajęcie, wystąpił z niej i oddał się zupełnie rysownictwu humorystycznemu, które z powodzeniem uprawiał do śmierci przedwczesnej. M. posiadał zdolności wcale niezwykłe; jako rysowuik był nieomal samoukiem, brak mu było wykształcenia artystycznego, ale posiadał dar bardzo rozwinięty pochwytywania śmieszności i wyrażania ich w rysunkach udat-nych, przytem był bardzo płodny, jak świadczą o tern liczne rysunki jego, umieszczane w „Kolcach“, „Kuryerze świątecznym“ i w „Musze“.

Malował także akwarele, z pośród nich do wybitniejszych należą: Ex-człowiek, Wesele krakowskie (karykatura), Emeryt oraz typy z bruku warszawskiego.

Mucharz, wieś w pow. wadowickim w Ga-licyi, położona na górze pod lasem przy drodze z Wadowic do Suchy, 397 m. npm., u uścia potoku Jaszczurówki do Skawy. Parafia starożytna z nowym kościołem, zbudowanym w 1. 1860 — 68, szkoła ludowa; 752 m-ców.—O pierwotnym kościółku drewnianym jest podanie, że go założył św. Wojciech ok. r. 996, gdy szedł do Rzymu. Później wzniesiono kościół murowany, który w r. 1688 rozszerzono; był przez jakiś czas w posiadaniu aryanów; dzwony pochodzą z 1. 1543 i 1695. adz-

Muchawiec, rz. w gub. grodzieńskiej, wypływa z błot za dworem dominium Prużany, płynie przez pow. prużański, kobryński i brzeski od płu. i wsch. ku zach., kręto na Kobryń; zbiera w siebie wody kilku jezior i rzek pomniejszych i poniżej Brześcia litewskiego wpada z pr. strony do Buga dwoma korytami.

Długość biegu blizko 90 w. Za pomocą kanału M-kiego (ob.) służy do połączenia Wisły z Dnieprem, a przez to Bałtyku z m. Czarnem.

Oprócz wielu pomniejszych strumieni przyjmuje z 1. str.: Bereźnę z Horodeczną, Kobryński Rów, Trościanieę (a. Troszczenicę), Rytę z Bo-tynką i Kamionkę.

Muchawiecki kanał, łączący Bałtyk z m.

Czarnem, przerzyna wpoprzek europejski dział wodny, ukończony w r. 1775, nosił z początku nazwę kanału Rzplitej, później kanału Królewskiego, dziś M-itn jest zwany. Długość wynosi 6 mil; opatrzony jest śluzami i obfituje w wodę. Na płn. przypiera do małej rz. Wotoki, która od 1. str. wpada do Muchawca, ciągnie się następnie z płn. ku płd., a potem skręca na wsch. Od wsi Łachowicze prowadzony jest naprzód błotami po 1. brzegu rz. Piny aż do

z nią łączy.

Muchliński Antoni syu Józefa, oryenta-lista polski (* 1808 na Litwie — f 1877). Po ukończeniu uniwersytetu Wileńskiego, słuchał wykładów na wydziale języków wschodnich w Petersburgu. —W r. 1832 wysłany został do Turcyi i Egiptu; przywiózł z tej podróży kilka rękopisów cennych, m. in. dzieło geografa arabskiego Achmet-el-Katiba (wyd. 1860 i 1861). Po powrocie objął katedrę języka i literatury osmau-li (tureckiego) w uniwersytecie Petersburskim narazie jako adjunkt, następnie jako prof, nadzwyczajny. Pragnąc dosłużyć się emerytury w kraju, przeuiósł się do Warszawy i pracował w „Bibl. głównej“, lecz w r. 1849 powrócił do Petersburga na stanowisko dawne. Ogłosił prace swe w języku rossyjskim i polskim: „Izsljedowanje o prois-chożdjenji i sostojanji litowskich Tatar“ (Petersburg 1857), „Osmanskaja Chrestomatja“ (do wykładów uniwersyteckich, t-że 1858 — 59). „Zdanie sprawy o Tatarach Litewskich przez jednego z tych Tatarów złożone sułtanowi Su-lejmanowi w r. 1558 z jęz. tureckiego przeł., objaśnił i materyałami hist, uzupełnił A. M.“ (str. 137), z dołączeniem tekstu tureckiego (24 litogr. str.). Oddruk z „Teki Wileńskiej“ 1858). „Źródło-Słownik wyrazów, które przeszły wprost czy pośrednio do naszej mowy z jęz. wschodnich“ (Petersb. 1860). Zasilał też rozprawami swemi pisma: „Bibljotjeka dlja cztienja“ (Sękowskiego) i „Pamiętnik religijuo-moralny“. Pozostawił kilka rękopisów do druku (Wojnę turecką Piotra Wielkiego, Literaturę rolniczą i in.).

Muchodławka (Muscicapeta Cuv.) rodzaj ptaków śpiewających (Oscines), b. zbliżony do Muchołówek (ob.), różni się od nich jednakże dziobem rozszerzonym i spłaszczonym, tudzież lotkami skrajnemi, odmiennemi; obyczaje ma te same jak one. M-i zamieszkują kraje gorące, a niektóre odznaczają się upierzeniem bardzo ozdobnem.

Muchołówka {Muscicapa) rodzaj ptaków śpiewających (Oscines) z rodziny muchołówek (Muscicapidae). Cechy rodziny następujące: brzegi dzioba równe, połowa górna na końcu zakrzywiona; otwory nosowe mniej lub więcej zakryte szczecinkami; powierzchnia tylna skoku z 2 płytkami podłużnemi; lotek 10, z których pierwsza bardzo krótka; ogon najczęściej długości średniej, sterówek 12.—Do rodziny tej należy kilkaset gatunków, zamieszkujących półkulę wschodnią; żywią się owadami. — Rodzaj muchołówka (Muscicapa) odznacza się dziobem krótkim, mocnym, płaskim i rozszerzonym u nasady: dokoła otworu gębnego mieszczą się szczecinki; skrzydła zaostrzone, lotki 3-ia i 4-ta najdłuższe, ogon prosty, palce i pazury krótkie. Rodzaj ten obejmuje około 12 gatunków, rozpowszechnionych w Europie, Azyi i Afryce; są

Cz. St.

T. KI.

Red.

tytuł naczelnika administracyjnego miejscowoś- bakom wewnętrznym, ci, burmistrza, wójta; zwierzchnikiem jego bezpośrednim jest mudir (ob.).

D. 21 i 22 czerw. t. r. pobił Rossyan pod Elburem, 25 t. m. i r. zadał im porażkę pod Zewinem, a zmusiwszy ich do odstąpienia od oblężonego Karsu, wszedł zwycięsko do miasta w d. 25 lipca; d. 18 sierpnia odbił zwycięsko nowy napad Rossyan, a w d. 25 t. m. zdobył ich stanowiska pod Baszadiklarem. Za czyny te sułtan nagrodził go przydomkiem Ghazi (zwycięski). Teraz szczęście odwróciło się od niego: w d. 15 paźd. t. r. na górze Alacz, a d. 4 listop. pod Dewe - Bojun pobity został przez Rossyan, a wtedy odebrano mu dowództwo naczelne i powołano do Konstantynopola, gdzie mu powierzono obronę stolicy; we wrześniu r. 1878 wysłano go do Krety, gdzie mu się udało stłumić powstanie, poczem otrzymał dowództwo wojsk w Tessalii i Epirze; w r. 1879 został gubernatorem w Monastyrze; w r. 1884 wyjechał jako komisarz turecki do Egiptu.

Mucuna, Wspinacz (Waga), rodzaj roślin z rodziny Strąkowych. Należy tu 30 gatunków ziół lub krzewów, przeważnie pnących się, o liściach pierzastych (listeczków 3, przylistki opadające), o kwiatach wielkich, purpurowych, czerwonych, żółto-zielonych, rzadziej jasno-zie-lonych, zebranych w grona w kątach liści; strąki grube, jajowate, podłużne, pokryte zewnątrz włoskami parzącemi, opatrzone skrzydełkami, blaszkami.—Gatunki M. zamieszkują kraje ciepłe obu półkul; bywają często hodowane jako rośliny ozdobne. — Mucuna pruriens, liana Indyi Wschodnich i wysp Antylskich; strąki tej rośliny są pokryte włoskami drobnymi, kruchymi, łatwo wbijającymi się w skórę i wywołującymi swędzenie nieznośne, dawniej w ojczyźnie, a także i unas, włoski te miały zastosowanie lecz-Muchtar (wyr. arab, = wybrany) w Turcyi niczę, jako środek mechaniczny przeciwko ro-

T. KI.

to ptaki leśne, drobne; gniazda zakładają najczęściej w dziuplach; tępią owady szkodliwe.— M. szara (M. grisola) od góry szaro-brunatna z plamkami ciemnemi na ciemieniu, od spodu brudno-biała z kreskami brunatnemi, podłużne-lni na piersiach; długość 14 cm., ogon 6 cm. Bardzo pospolita w Europie, w Azyi do Bajkału; zimę spędza w Azyi południowej, głównie zaś w Afryce. W lasach, w parkach, ogrodach i t. p. — M. żałobna (M. atricapilla) z plamką białą na skrzydle; samiec od góry czarny, pióra nad ogonem szare, czoło i spód biały; samica i młode od góry brunatno-szare, od spodu brudno-białe; długość 13 cm.; ogon 5,5 cm.—M. białoszyjka (M. coilaris) podobna do poprzedniej, lecz u samca strona tylna na szyi biała; pióra nad ogonem białe; długość 15,6 cm. —M. mała {M. parva) bru-natno-szara od góry, od spodu brudno - biała, część górna piersi i wole u samca jaskrawo-rdzawe, skrzydła bez plamki białej; sterówki, z wyjątkiem środkowych, u nasady białe; długość 12 cm.

Muchołówka, roślina, ob. Dionaea.

Muchomor (Agaricus muscarius) grzyb, należący do podklasy podstawczaków, rzędu Hy-menornycetes, rodziny Agaricincae\ kapelusz początkowo kulisty, później płasko zaokrąglony, wkońcu zupełnie płaski, mocno szkarłatno-czer-wony, pomarańczowy, pokryty brodawkami bia-łemi, żółtemi, mniej lub więcej regularnie uło-żonemi. Nóżka początkowo pełna, później pusta, 6 — 25 cm. długa, 1—2 cm. szeroka, biała z białemi pierścieniami, u góry postrzępiona; u podstawy nogi bulwki kuliste, jajowate, łu-skowate.—M. spotykany bywa w lasach, zwłaszcza brzozowych, często gromadnie; występuje w czerwcu, a zwłaszcza w październiku i listopadzie.—M. jest b. trujący i używany bywa do trucia much, stąd nazwa. Zdarzają się również wypadki otrucia i u ludzi, zwłaszcza w krajach południowych, gdzie często bywa brany za jadalny grzyb cesarski (Amanita caesarea). M. dawniej miał zastosowanie lecznicze; mieszkańcy Syberyi Wschodniej i Kamczatki przyrządzają z niego napój odurzający.

Muchotrzew, roślina, ob. Al si ne.

Muchowski Maciej (f 1740) członek zgromadzenia Jezusowego, sławny swego czasu kaznodzieja w kolegiach Jezuickich, toruńskiem i Sandomierskiem.—Wydał, oprócz licznych kazań poszczególnych: „Kazania na Niedziele całego roku“ (Sandomierz 1730); „Kazania na uroczystość świętych Boskich“ (t-że t-ż r.); tamże wyszła już po jego śmierci „Chwała świętych pańskich uroczysta w kazaniach, rocznych ogłoszona“ (1749). — Por.: „Bibliogr.“ Estreichera.

Red,

Muchtar Pasza Ahraed (* 1832 w Brus-sie) wojownik turecki. Wstąpiwszy do służby wojskowej został oficerem w r. 1854; podczas wojny Krymskiej pełnił służbę jako adjutant; po zawarciu pokoju został nauczycielem w szkole wojskowej (Harbiże Mekteb)\ w r. 1865 sułtan Abd-ul-Azis powołał M-a na wychowawcę ulubionego syna swego, ks. Jussufa Izze-dîna. W r. 1867, posunięty do stopnia podpułkownika, wysłany był jako komisarz turecki nad granicę czarnogórską. W r. 1870 był dowódzcą drugim wyprawy do Jemenu (Arabia); w r. 1871 otrzymał tamże dowództwo naczelne wraz ze stopniem marszałka {Muszir)\ w r. 1873 był dowódcą korpusu 2-go w Szurali; r. 1874 przeniesiono go na takież stanowisko do korpusu 4-go w Erzerumie. W 1. 1875 — 1876 stał na czele wojsk w Hercegowinie, a wtedy Czarnogórcy zadali mu porażkę dotkliwą w wąwozie Duga. Gdy w r. 1877 wybuchła wojna między Rosyą a Turcyą otrzymał znów dowództwo naczelne w Erzerumie.

Red.

Mucyna, ciało białkowe, należące do grupy glikoproteidów, od działania hidrolitycznego

wych.

kwasów daje węglowodany. Występuje w śluzach zwierzęcych i nadaje im lepkości. M. tworzy się przez przemianę komórek gruczołów śluzowych, której ulegają niektóre komórki nabłonkowe warstwy górnej błon śluzo-

Dr. A. J. O.

Mucyusze, Mucii, Mucia gens, ród starodawny rzymski, pierwotnie plebejuszowski, który później wzbił się w koła arystokracyi (nobili-tas), wykazując w gronie swem przedewszyst-kiem prawników. Wybitniejszymi członkami jego są: 1) Gaj us M. Cordus Scaevola, postanowiwszy miasto ojczyste, oblężone przez potężnego króla Etrusków, Porsennę, oswobodzić, przekradł się z zezwoleniem senatu do obozu nieprzyjacielskiego, aby go zabić. Według jednej opowieści zabił zamiast króla, którego nie znał, jego pisarza, będącego przy nim w dzień wypłaty; inne źródła znowu świadczą, że pochwycono go, kiedy razem śmiertelnym w króla godził.—Z żalu, że zamiar mu się nie powiódł, albo też chcąc królowi pokazać, jak mało grożących sobie katuszy się boi, włożył rękę prawą w ogień, płonący na ołtarzu pobliskim i począł ją smarzyć, niczem, ani w rysach twarzy, ani krzykiem, bólu straszliwego widzieć nie dając. Zdumionemu tern królowi oświadczył, że prócz niego jeszcze 300 innych młodzieńców rzymskich sprzysięgło się na jego życie, a na niego pierwszego los przypadł. Przestraszony, lecz i pełen podziwu dla czynu bohaterskiego, Porsenna nie tylko puścił M-a na wolność, lecz zawarłszy pokój z Rzymianami, niebawem odstąpił od oblężenia stolicy i powrócił do Etru-ryi. Dzielny młodzieniec dostał od państwa w nagrodę kawał gruntu na drugim brzegu Ty-bru, zwany odtąd Mucia prata, nadto odznaczono go przydomkami Scaevola (—mańkut) i Cordus ( = chrobryj. Odważny czyn M-a, oznaczany zwykle na rok 508 przed Chr., upiększyła legenda rzymska z wielką pewnością prze-różnemi szczegółami barwnemi. — 2) Publius M, Scaevola, trybun ludowy w r. 485 przed Chr., miał kolegów, którzy zmierzali do zdrady wolności obywateli rzymskich, kazać żywcem na stosie spalić. Jak Dio Cassius opowiada, spalił też lud owych trybunów zdradzieckich. Opowieść ta nie zasługuje jednakże na wiarę. Powstała zaś zapewne na podstawie faktu, który Festus (str. 174, wyd. Miillera) podaje, że zwłoki dziewięciu trybunów wojskowych, którzy w wojnie z Wolskami w r. 487 przed Chr. polegli, spalono publicznie i uroczyście w Cyrku rzymskim. M. zatem, jako jedyny pozostały z swych towarzyszów, mógł się przyczyuić do uczczenia ich waleczności w ten sposób.—3) i 4) Publius i Quintus M-e, byli w r. 179 przed Chr. pretorami. W następnym roku zawiadował młodszy z nich prowin-cyą Sycylią, a w r. 174 został konsulem. Starszy zaś, który w r. 175 godność konsula piastował, walczył z powodzeniem przeciwko Li-

Wiel. line. Powsi. llustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 378*.

gurczykom, za co go senat zaszczycił zezwoleniem na wjazd tryumfalny do stolicy. W roku 169 był z pewnością jednym z najznakomitszych Rzymian, a mimo to napróżno ubiegał się o godność cenzora. W r. 171 wyruszył z Publiuszem Licyniuszem Krassusem, jako trybun wojskowy, na wojnę z Perseuszem, królem Macedońskim. —5) Publius M. Scaevola, był w r. 141 przed Chr. trybunem ludowym i wytoczył na urzędzie tym skargę przeciwko byłemu pretorowi, Lucyuszowi Tubulusowi, o przekupstwo. W r. 136 został pretorem, a w trzy lata później piastował razem z Lucyuszem Kal-purniuszem godność konsula. Na czas ten właśnie przypadają początki Grakchowych reform (ob. Grakchowie), które M., jak się zdaje, według możności popierał. Na zebraniu, odbywa-jącem się pod jego przewodnictwem, przedłużono Grakchusowi trybunat na rok jeden. Po śmierci trybuna jednakże przyłączył się M. otwarcie do stronnictwa optymatów, mimo że był przeciwnikiem Scypionów, za co nie uszedł żądła satyrycznego poety Lucyliusza. Wybrano go wtedy także kapłanem najwyższym (ponti-fex maximus), a wysokie to dostojnictwo piastując, odebrał gronu kapłańskiemu, jako nieo-beznanemu z prawami obowiązującemi, dalsze prowadzenie kroniki rządowej, t. zw. „Annales pontificum“, istotnie do jego czasów tylko sięgających. Cycero wielbi go jako znawcę gruntownego prawa i mówcę zręcznego. Zdolności jego i sławę, które odtąd wyrobiły w Rzymie dla prawników stanowisko wpływowe, odziedziczył po nim syn jego. — 6) Quintus M. Scaevola, noszący przydomek Augur. Dzierżył on w r. 124 przed Chr. godność pretora, a pewnie w następnym roku zawiadował pro-wincyą Azyą. Oskarżony przez Albucyusza o zdzierstwo, sam się przed sądem bronił i niewinności swej dowiódł. Znał prawo doskonale, lecz nie był mówcą szczególnym. Kiedy do godności augura (ob.) przyszedł, nie wiadomo. W zatargach politycznych stawał zawsze po tej stronie, która według jego zdania miała słuszność za sobą, było zaś nią po większej części stronnictwo zachowawcze. Ganił zresztą surowe postępowanie optymatów względem Gajusa Grakchusa, natomiast pochwalał środki energiczne, podjęte przez rząd przeciwko zabiegom warcholskim Lucyusza Saturuinusa (ob.). Patry-otyzm gorący okazał podczas wojny Sprzymierzonych (ob.), a śmiało i stanowczo występował nawet przeciwko ambitnym planom Sulli (ob. Korneliusze), i tak, opierał się w senacie energicznie żądaniu jego, aby Maryusza (ob.), zbawcę Rzymu, wrogiem ojczyzny ogłosić. Odznaczał się mianowicie doskonałą, gruntowną znajomością prawa rzymskiego, a z tego powodu pełno miał zawsze około siebie klientów, pożądających rady jego wytrawnej, której im w każdym razie chętnie udzielał Także Cycero i przyjaciel jego Atticus byli w młodszym

- 8)

T. D.

wieku jego uczniami i odwiedzali go codziennie, aby słuchać niezrównanych jego wykładów prawniczych. Panaetius (ob.) zyskał go jako zwolennika filozofii stoickiej, która wszakże nie przyćmiła nigdy wrodzonej jego uprzejmości i łagodności. Za żonę miał Lelię, córkę przyjaciela swego, Gajusa Leliusza Mędrca ( Sapiens). Spłodził z nią syna i dwie córki; starsza z nich wyszła za mówcę Lucyusza Krassusa, a młodsza za Maryusza młodszego. Cycero wychwala jego wyborny styl łaciński.— 7) Quintus M. Scaevola, syn M-a, wymienionego pod 1, 5, dla odróżnienia od poprzedzającego zwyczajnie przydomkiem Pontifex Maximus odznaczany, piastował razem z mówcą Lucyuszem Krassu-sem wszystkie urzędy wyższe, wyjąwszy cenzurę, o którą żaden M. z zasady się nie ubiegał, a w rok po Krassusie był trybunem ludowym. Z odznaczeniem sprawowali obaj w r. 103 przed Chr. godność edyla kurulnego. Jako propraetor dostał zarząd prowincyi Azyi Mniejszej, lecz urząd ten tylko przez dziewięć miesięcy sprawował. Uczciwość jego niepokalaną wziął sobie za wzór Cycero. Sam żył nadzwyczaj skromnie i umiarkowanie i, o ile mógł, ulży-wał mieszkańcom prowincyi, przeciążonym podatkami ogromnemi, a z nieubłaganą surowością występował przeciwko zdzierczym i lichwiarskim dzierżawcom ceł rządowych (publi-cani). Z wdzięczności poświęcili Azyaci na jego cześć osobną uroczystość doroczną, Mucia zwaną, której nawet wrogi rzymskiemu imieniu Mitradates (ob.) naruszyć nie śmiał; „Mucia non-sustuliP (Cycero „Verr“ 2, 21, 51). Ponieważ dzierżawcy owi, w bezczelnej swej gospodarce krępowani, nie ważyli się M-a samego zaczepić, oskarżyli przez zemstę legata jego i przyjaciela, Publiusza Rutyliusza Rufusa, Obrony jego podjął się M., wprawdzie bez osobliwego wysiłku wymowy i hez powodzenia. Razem z Krassusem osiągnął w r. 95 przez Chr. godność konsula, oba też ogłosili na tym urzędzie t. zw. lex Licinia Mucia de civibus redigundis, a na mocy tego prawa wypędzono z Rzymu licznych sprzymierzonych, którzy, długo w stolicy przebywając, samowolnie podszywali się pod obywatelstwo rzymskie. Przeciw tryumfowi, Krassusowi przez senat za czyny wojenne w Galii przyznanemu, oświadczył się M. ze stanowiska sprawiedliwości nieugiętej; aby zaś państwu kosztów umniejszyć, zrzekł się sam dobrowolnie jako prokonsul namiestnictwa. Wkrótce potem wystąpił Crassus z pożądanym skutkiem przeciwko M-owi w procesie Maniu-sza Kuryusza (ob.) i Koponiusza, o spadek toczonym. Podczas uroczystego pogrzebu Maryusza zamierzał Gajus Flawiusz Fimbria znienawidzonego dygnitarza zamordować, wszakże niecnego zamiaru nie dopiął. Atoli w r. 82 przed Chr. M. padł razem z innymi senatorami z po-duszczenia Maryusza młodszego z ręki siepaczy przed świątynią Westy.—M. był nie tyl

ko mężem wszechstronnie wykształcouym, lecz także mówcą doskonałym, odznaczającym się jasnością myśli, bystrem ujęciem przedmiotu i językiem wykwintnym, szczególnie zaś znakomitym znawcą całej, obszernej dziedziny prawa rzymskiego, któremu zawdzięczała gruntowne wykształcenie prawnicze generacya młodsza, jak Servius Sulpicius (ob.), Sextus Papirius, Lucilius Balbus, a także Cycero, słuchacz jego wierny po śmierci M-a Augura. Tak współcześni jak i późniejsi prawnicy cenili w nim czystość i zacność charakteru, znajomość gruntowną prawa cywilnego i wielką zdolność zestawiania materya-łu prawnego w jedną całość (generalim redigere). Praca jego „De iure civili“ w 18 księgach jest pierwszym systematycznym wykładem prawa cywilnego, prywatnego. System M-a służył badaczom późniejszym prawa za wzór i podstawę. W pracy jego pojawiają się poraź pierwszy w ściśls określonych zarysach instytucye prawne (testament, legat, opieka, spółka, kupno, najem itd.) wraz z swoimi rodzajami (genera). Prócz tego starał się M. w różnorodnych stosunkach konkretnych, które życie ludzkie wytwarza, odkryć pojęcia (elementu) prawne i przedstawić je w pewnym związku logicznym. Stąd wielkie znaczenie i wpływ jego dzieła na rozwój umiejętności prawniczej. Na podstawie takiego opracowania mogła się dopiero wyłonić z pod bogactwa prawideł nagromadzonych i przepisów pojedyńezycli wzorowo ułożona całość prawa prywatnego rzymskiego. Kierunek czysto naukowy M-a przebija się także w drugiej jego pracy „Liber singularis“, która zawiera określenia prawne i objaśnienia terminów prawniczych. Do tego dzieła często się odwoływali prawnicy z doby klasycznej i kilka ustępów wciągnięto do Dygestów Justyniana, Obszerne i dokładne wiadomości o pracach i stanowisku tego prawnika znakomitego, rzymskiego, który się zalicza do prawników—veteres, podaję: Bremer „Iurisprudentiae antehadrianae, quae su-persunt“ (I, 49,134); Pernice (Holtzendorffa Encyklop. V, wyd. 1-e; 135); Karłowa „Röm. Rechtsgeschichte“ (I, § 61,86—92, 110 — 111); Krüger „Gesell, d. Quellen des röm. Beclits.“ (str. 59, 60); Burckhardt w „Zeitschrift der Sa-vigny-Stiftung“ (IX, 286, nasi); T. Dydyński „Historya źródeł prawa rzymskiego“ (Warszawa 1904; 172); Zoll „Historya prawodawstwa rzymskiego“ (Kraków 1906; II, 32).

Gajus M. Cordus budowniczy, współczesny Maryusza, z którego polecenia wybudował ślubowaną po zwycięstwie nad Cymbrami świątynię bóstw Virtus i Houos. — 9) Mucia Tertia, córka Kwintusa M-a Scewoli (ob. pod 1. 7), siostrzenica Kwintusa Metellusa Celera i Kwiu-tusa Metellusa Neposa, była trzecią małżonką Gneusa Pompejusza, któremu dwu synów, Gneu-sa i Sekstusa, i córkę Pompeję powiła. Dla zakazanych stosunków z Cezarem rozwiódł się z nią Pompejusz, który naonczas, w r, 62 przed

Chr., w Azyi przebywał, poczem wyszła za mąż podczas pobytu w Poznaniu, M. miał sposob za Marka Emiliusza Skaurusa, który z nią sy- ność zbliżyć się do mecenasa Tytusa hr. Dziana Marka spłodził. Na życzenie ludu rzymskie- łyńskiego z Kórnika, który w r. 1823 zabiera go pogodziła w r. 59 Oktawiana z swym sy- go z sobą w podróż naukową po Szwecyi, gdzie nem Sekstusem Pompejuszem. Żyła jeszcze robią poszukiwania w bibliotekach w Sztokhol-w r. 31 przed Chr. Ze względu na jej stosu- mie i Upsali zabytków polskich, zrabowanych nek dawniejszy z Cezarem ułaskawił Oetavia- w Polsce za Karola Gustawa i Karola XII. nus jej syna Skaurusa. — 10) Quintus M.

Z tej podróży, zarówno jak z badań w bibliotece w Kórniku, M. osiągnął nie małą korzyść dla późniejszych prac swoich. W r. 1831 M. powołany zostaje na nauczyciela języków starożytnych w liceum św. Anny w Krakowie; w r. 1834 zastępuje w charakterze „adjunkta“ Bibl. Jagielońskiej zapadłego na zdrowiu bibliotekarza, J. S. Bandtkiego (ob.), tu dopiero w r. 1887, w kilka lat po śmierci tegoż, oddają mu ostatecznie w zarząd bibliotekę. Nie mało przykrości doznał w swym zawodzie M. wskutek obojętności władz dla losów biblioteki, nie mało pracy i nakładów poniósł, ażeby bibliotekę do jakiego takiego ładu doprowadzić. Godna jest szczególnie zaznaczenia gorliwość, z jaką bronił praw studentów uniwersytetu do korzystania z biblioteki przeciw zakusom profesorów Niemców do ograniczenia tej swobody. Po za zajęciami bibliotecznemu M. uzyskał prawo wykładania w Uniwersytecie bibliografii i paleo-grafii i kształcił szczupłe grono słuchaczy na przyszłych miłośników i znawców rzeczy ojczystych. Zmarł, jak przystało na takiego pracownika, na stanowisku, dotknięty udarem apo-plektycznym przy opisywaniu kaplicy Jagiellońskiej na Wawelu (z polecenia Tow. przyjaciół nauk krakowskiego). M. pozostawił dosyć bogatą i urozmaiconą puścizną literacką: A) Prace pedagogiczne „Powieści Starego i Nowego Testamentu dla użytku szkół... z pytauiami i stosownemi zadaniami biblijnemi“ (2 cz. Poznań 1820; wyd. 2-e, 1831); „Sexti Aurelii Victoris de viris illustribus Romae“ (wyd. do użytku szkół ze słownikiem t-że 1823); „Gramatyka )ęz. polskiego“ (Poznań 1825, wyd. 2 i3); Kraków 1836, 4-te Petersb. 1849—1860); „Praktyczna gram. języka pol.“ (Kraków 1843); „Mała gram. jęz. pol.“ (t-że 1849); „Pierwsze zasady jęz. łacińskiego“ (Kraków 1842). —B) Prace naukowe: „Pauli Paulirini viginti artium manuscriptum librum“ (rozpr. doktorska, Kraków 1837). Opis i wyjaśnienie zawartości wielkiej księgi in folio w oprawie z desek, skórą pokrytych i przykutej niegdyś łańcuchem, a którą uważnno mylnie za dzieło czarnoksięskie mistrza Twardowskiego (ob.). M. rozwiał te uprzedzenia tradycyjne, wykazując, że jest to rodzaj encyklopedyi wiedzy ówczesnej (w. XV), ułożonej przez P. Pauliriniego, zwanego Pawłem z Pragi. Dalej: „Zbiór najcelniejszych i najrzadszych rymotwórców z w. XVI i XVII“ (Zamierzonego na większą skalę wydawnictwa wyszedł tylko t. I. „Mikołaja Sępa Szarzyńskie-go Rytmy albo wiersze polskie po jego śmierci zebrane“ (Poznań 1827). — Wydał dzieła A.

Scaevola, syn Kwintusa M-a Scewoli Augura, udał się w r. 59 przed Chr., jako przyjaciel i zwolennik Kwintusa Cycerona, brata wielkiego mówcy Marka Cycerona, z którym się także przyjaźnił, do prowincyi Azyi. W pięć lat później był trybunem ludowym i oświadczył się przeciw ubiegającemu się o godność konsularną Markowi Emiliuszowi Skaurusowi, jako i proź-bie Gajusza Pomptinusa o wjazd tryumfalny do Rzymu na cześć zwycięstwa nad Allobroga-mi. W r. 46 udał się do Aten i zabrał list Cycerona do Marka Marcellusa, który tam naon-czas przebywał. — 11) Quintus M. Oresti-nus, wystąpił jako trybun ludowy w r. 64 przed Chr. przeciwko wnioskowi do prawa de arnbitu.

Jak ze wzmianki Cycerona w urywkach pewnej mowy wynika, oświadczył on, że Cycero nie jest godzien piastować wysokiego urzędu konsula, ponieważ M. winien mu właściwie wdzięczność za jego obronę w brudnym proce-

sie o kradzież.

S. Drz.

Muczkowski Józef, filolog polouista, bibliotekarz i pedagog (* w Maszkach w Lubelskiem 17 marca 1795 —f 31 lipca 1858). Utraciwszy wcześnie rodziców ubogich, już w latach młodzieńczych musiał myśleć o sobie i zdobywać środki do kształcenia się, dopomagając ponadto młodszemu bratu, Antoniemu (ob.). Po ukończeniu szkół w Lublinie, jako 17-letni młodzieniec, wstąpił M. do wydziału filozoficznego w uniwersytecie krakowskim. Wypadki polityczne oderwały go jednak od nauki, zwycięstwo odniesiono przez Napoleona I pod Lützen i Bu-dziszynem (1813) skłoniły M-go, jak tylu innych wśród młodzieży polskiej, do zaciągnięcia się do wojska (do pułku gwardyi ułanów cesarza Napoleona). M. odbył wyprawy wojenne w 1.

1813 i 14, a po upadku cesarstwa powrócił do Krakowa do przerwanych nauk, zgorzkniały i rozczarowany. Po ukończeniu uniwersytetu otrzymał miejsce adjunkta w Bibliotece Jagiellońskiej i dwa lata na tem stanowisku pozostawał.

W r. 1819 powołany został na nauczyciela gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu i tu, pod kierunkiem przychylnego dla Polaków dyrektora, Jana Samuela Kaulfussa, wykładał języki starożytne i polszczyznę. Za zmianą „dyrekcyi“, wskutek demonstracyi patryotycz-nęj na cześć M-go ze strony młodzieży szkolnej, zmuszony był opuścić stanowisko; osiada wtedy na bruku, zrazu w Poznaniu, utrzymuje się z lekcyi i z prac literackich, następnie wraca (1829) do Krakowa, jako ochmistrz syna Mikołaja lir. Mielżyńskiego. Już przedtem,

480 — 84).

K. A.

Red

Red.

Red

Red.

Mickiewicza w 5 tomikach drogą prenumeraty, | dla wręczenia poecie (za pośrednictwem Lelewela) dochodu z tego wydawnictwa; wynagrodzenie go wobec rabunkowej gospodarki księgarzy-wydawców ówczesnych. Wyd. to jest bibliograficzną rzadkością.—„Józefa Jędrzeja Załuskiego biblioteka historyków, prawników i polityków polskich“ (Kraków 1832 z licznemi przypisami wydawcy). „Opis rękopismow Marcina Radymińskiego“ (Kraków 1840) z wiadomościami o historyografach szkoły Jagiellońskiej— „Mieszkania i postępowanie uczniów krakowskich w wiekach dawniejszych“ (Kraków 1842); „Rzecz o bursach i „Scholarach“, którzy otrzymali stopnie magistrów“. „O bractwach Jezuickich i akademickich“ (t-że 1845). „Wiadomości o założeniu uniwersytetu i kolegium w Krakowie“ w r. 1851 (Porówn. „Bibl. w. XIX“ Estreichera, t. III, 180—81); „Statuta nec non liber promotiouum philosophorum ordinis in universitete studiorum Jagellonica ab anno 1402 od a. 1849“ (Kraków 1849). — „Rozmaitości historyczne i bibliograficzne“ (t-że 1845, zesz. 1, 2 — 3, 1850 — 51); „Posag uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie“ (1850); „Wiadomość o rękopismach historyi Długosza i jego mouografia: „Banderia Pruthenorum“ oraz „Insignia seu clenodia regni Poloniae“ z 16 tablicami, wyobrażającemi chorągwie zabrane Krzyżakom i herby zdobiące rękopisy — „Dwie kaplice Jagiellońskie w katedrze krakowskiej“ (Kraków 1859; wyd. pośmiertne).— W ostatnich latach życia M. gromadził materyały (10 t. rękopisu) do hist. akad. krakowskiej, nie zdołał już wszakże ich opracować wobec nagłej śmierci. Był to człowiek o charakterze nieskazitelnym, ale cierpkim i przykrym w obejściu. Stąd miał nieżyczliwych sobie, stąd też nieprzychylne wzmianki o nim w pismach „uczonych“ współczesnych. — Źródła: K. Estreicher „Józef Muczkowski“ „Album zasłużonych Polaków i Polek w. XIX“, t. II, 414 — 18. R. Plenkiewicz, „J. M.“ (,,Encyklopedya Wychowawcza“), t. VI,

K. A.

Muczkowski Antoni, filolog i archeolog, brat Józefa (ob.) (* w Zawieprzycach 1807— f w Warszawie 1852); nauki gimnazyalne pobierał w Poznaniu; od r. 1825 słuchał teologii w Wrocławiu, a później filologii w Berlinie (do 1829). Przybywszy do W'arszawy w r. 1831 dawał lekcye prywatne; r. 1835 został nauczycielem giranazyum na Lesznie, następnie, w r. 1850 adjunktem w Archiwum głównem. Tutaj oddał się całą duszą poszukiwaniom archiwalnym i badaniom starożytności polskich. Owocem poszukiwań M-go był wydany nakładem Leona hr. Rzyszczewskiego „Kodeks dyplomatyczny polski“ (3 t. w 4-ce, Warsz. 1847 — 53). Na dwa lata przed śmiercią M. mianowany został prof, literatur starożytnych w Akad. duchownej rzym.-katol. w Warszawie.

Mudaryna, roślina, ob. Calotropis.

Mu dej ar (wym, mudechar), nazwa stylu dekoracyjnego w budownictwie hiszpańskieui; jest to mieszanina pierwiastków gotyckich lub renesansowych z wzorami maurytańskimi. Rozwinął się styl ten, zwłaszcza w Hiszpanii południowej, w połowie drugiej w. XV i w. XVI, a do jego rozwoju przyczynili się głównie t. zw. Moryskowie czyli Mudejarowie, t. j. potomkowie ochrzceni Maurów i Berberów, dawniejszych panów półwyspu pirenejskiego. Pomnikami najgłówniejszymi stylu tego są: pałac Infantado w Guadalajarze, t. zw. dom Piłata i części niektóre Alkazaru w Sewilli.

Mudford Wilhelm, literat i dziennikarz (* w Londynie 8 stycz. 1782 —f t-że 10 mar. 1848). M. był sekretarzem ks. Kentu i dziennikarzem b. wybitnym, przez czas dłuższy redaktorem naczelnym dziennika „Courrier“, który z powodzeniem, chociaż niedługiem, spółza-wodniczył ze sławnym dziennikiem „Times“. Również był spółpracownikiein wielu innych dzienników i przeglądów. M. pisał wiele; z prac jego na wzmiankę zasługują: „A critical inquiry into the writings of. Sam. Johnson“ (Londyn 1803); „A critical examination of the writings of Richard Cumberland“ (t-że 1812); „An historical account of the campaign in the Netherlands in 1815 etc“ (t-że 1817); pisywał także powieści przez spółczesnych cenione.

Mudîr (wyr. arab. — rządca, kierownik) w admiuistracyi tureckiej naczelnik kantonu \nahije), pod nim stoją muchtarowie (ob.); zwierzchnikiem bezpośrednim M - a jest kaima-kam (ob.). W Egipcie tytuł ten przysługuje gubernatorom prowincyi (mudîrvje), którym podlega administracya cywilna, skarbowa i policyjua; zadaniem głównym M-a egipskiego jest ściąganie podatków.

Mudran J an (* w Podclińcu 1647—f w Warszawie 1705) ksiądz Pijar od r. 1667, naprzód w Podolińcu następnie w innych szkołach zgromadzenia swego pracował jako nauczyciel; w r. 1691 został rektorem szkoły pijarskiej w Warszawie. Napisał kilka podręczników szkolnych, najbardziej cenione z dzieł jego była „Instructio novitiorum“ (Warszawa 1702). —Por.: „Bibliogr.“ Estreichera.

Mudrow Mateusz, lekarz (* 23 mar. 1772 w Wołogdzie —f 8 lipca 1831 w Petersburgu). W r. 1796 wstąpił do wydziału lekarskiego w Moskwie, następnie przeniósł się do akad. wojskowo-lekarskiej w Petersburgu; w r. 1802 kosztem rządu wysłano go za granicę; wtedy kształcił się dalej zawodowo w Berlinie, Würz-burgu, Wiedniu i Paryżu. Podczas nieobecności w kraju r. 1804 mianowano go w Moskwie doktorem med., w roku zaś następnym, profesorem nadzwyczajnym. Gdy w r. 1807 wracał nakoniec do ojczyzny, zatrzymano go w Wilnie, gdzie był czynny w szpitalach woj-

str. 298).

Mudżtehid (wyr. arab. = starający się pilnie) tak nazywają w Persyi ulemów (ob.) zajmujących stanowiska duchowne, najwyższe. W zasadzie rząd perski ma prawo obdarzać tą godnością tylko ludzi odznaczających się uczo-nością wybitną i życiem nieskazitelnem. Wpływy ich są bardzo znaczne, ponieważ nie podlegając zgoła władzy świeckiej, są sędziami, a wolno im też udzielać wskazówek, do których w wyrokach swych sądy koronne stosować się powinny.

Red.

adz.

Red.

Rod.

Dr. A. J. G.

Cz. S.

I)r. A. J. G

Muflowe piece, do wypalania w muflach (ob.; rozmaitych materyałów w nieobecności gazów spalenia paliwa, żarem lub płomieniem MudŻU (Woodlark) archipelag koło brze- tegoż. M. p. są pod względem wyzyskania gu wsch. N. Gwinei; składa się z wysp: WTood- ciepła mniej korzystne od pieców szachtowych lark (1 087 km. kw.), Juveney i Laughlan lub płomiennych, lecz dają możność zbierania (a. Iglastej), otoczonych rafami koralowemi, w stanie czystym wytworów powstających przez z roślinnością bujną, ale z klimatem niezdro- wypalanie materyałów użytych, względnie odo-wym, zamieszkałych przez dzikich Melanezyj- ' sobnienia przedmiotów wypalanych (naprzykład

I przy emaljowaniu metalów, porcelany i t. d.) Muezzin, nazwa arabska, oznaczająca zwo- od szkodliwie działających gazów spalino-łującego na modlitwę do meczetów wielkich; wych. małe M-ów nie posiadają, zwoływaniem zaś zajmuje się sam duchowny (Imam). — Nawoływanie M-a (£.mn) brzmi w przekładzie dosłownym: „Bóg jest wielki (4 razy). Świadczę, że nie istnieje Bóg oprócz Ałłaha (2 razy).

Świadczę, że Mohammed jest wysłańcem Ałłaha (2 razy). Pójdźcie na modlitwę, przyjdźcie do zbawienia, Bóg jest wielki (2 razy). Nie istnieje Bóg oprócz Ałłaha (raz)“. Wszystko to wygłasza się głosem przeciągłym, śpiewnym z wysokości minaretu, zrana dodając nadto:

„Modlitwa jest lepsza niż sen“. — M-em pier-

skowych, wówczas wskutek wojny przepełnionych, wtedy został też członkiem Tow. lek. wileńskiego. Dopiero w czerwcu r. 1808 powrócił do Moskwy i objął katedrę; w r. 1810 mianowano M-a profesorem zwycz. 1 dyrektorem kliniki lekarskiej. R. 1812 razem z całym uniwersytetem schronił się przed burzą wojenną do Niżniego Nowgorodu, skąd w r. nast. powróciwszy, zajął się przywróceniem wykładów. Oprócz w uniwersytecie nauczał również w Instytucie medyko - chirurgicznym. W r. 1830, aby się zapoznać z cholerą, wyjechał do Saratowa skąd i powrócił szczęśliwie; w r. nast. udał się do Petersburga aby zwalczać tęż chorubę i wtedy padł jej ofiarą.—-M. używał w Moskwie rozgłosu szerokiego, był lekarzem bardzo wziętym i profesorem cenionym, pracował też naukowo i wydał szereg prac większych i mniejszych, między niemi rozprawkę o cholerze i „Principes de la pathologie militaire, concernant la guérison des plaies d'armes à feu... développés auprès des lits des blessés â Vilna“ (1808); wydał też przekład ros. aforyzmów Hippokratesa wraz z tekstem greckim (dzieło niedokończone). Pozostało po nim w rękopisie 40 t. historyi chorób przez niego leczonych. — Por. Richter „Gesch. d. Med. in Russland“ (III, 395) i „Biogr. „Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (IV,

Dr. J. P.

czyków.

wszym był Bilâl, syn niewolnicy abisyńskiej, zwołujący na modlitwę do proroka Muham-meda.

Mufettisz (wyr. arab. = nadzorca) w Turcyi i w Egipcie tytuł komisarzów rządowych, do których należy śledzenie spraw administracyjnych lub prawnych, albo też mających nadzór nad pewnemi gałęziami administracyi; n. p. E wkal-Mufett iszi zwie się urzędnik mający dozór rozstrzygający w sprawach zapisów pobożnych (por. Wakuf).

Mufla (chem.) naczynie półcylindryczne z dnem plaskiem i ze ścianką tylną, z ma-teryału ogniotrwałego lub żelaza, używane do wielu operacyi chemicznych, zwłaszcza do spraw utlenienia w nieobecności gazów spalenia ma-teryałów opałowych. M. wraz z zawartością wypala się w piecach muflowych (ob.).

Muflon (0»is musimon) gatunek owiec dzikich, zamieszkujący góry skaliste wysp Korsyki i Sardynii, oraz część Airyki półn. (Atlas).—Sierść dość krótka, gładka, na piersiach nieco dłuższa; strona grzbietowa w lecie rudo - brunatna, w zimie kasztauowato-brunatna, strona brzuszna biała; długość samca 1,25 m., z czego 10 cm. przypada na ogon; rogi u samców silnie rozwinięte, na przekroju poprzecznym trójkątne, długość ich wynosi 65 cm.; waga samca 40 — 50 kg. Samica mniejsza, o ubarwieniu jaśniej-szem, zazwyczaj bez rogów. M. jest bardzo płochliwy i ostrożny, trzyma się w stadach niewielkich. Jest przedmiotem polowań ze względu na mięso, skórę i rogi. Bardzo rozpowszechniony dawniej, obecnie znacznie rzadziej spotykany. Oswaja się łatwo.

Muflowe farby, farby na porcelanę, wypalane w glazurze przy ciepłocie pieca względnie nizkiej.

Dr. A. J. (i.

Mufti (wyr. arab. = biegły w prawie) w krajach muzułmańskich prawnik tłumaczący prawa i w razach wątpliwych wydający orzeczenie (fetwa); na orzeczeniach takich sędzia (hâ-di) opiera wyroki przez siebie wydawane. M. obowiązany jest znać na wylot Koran (ob.) i Rudi (tradycyę), a również dzieła prawników muzułmańskich nie powinny mu być obce. Każdemu wolno w sprawie prawnej zażądać fetwy (ob.), a otrzymuje ją bezpłatnie, jeżeli się zwróci do zarządzającego kancelaryą M-go (Fetwa - Emini). Istnieją zbiory spisane orze-

Red.

Red

Dr. J. P.

adz.

adz.

czeń takich. Wielkim M-m a zarazem głową ulemów (ob.) jest Szeicli-ul-Islam (ob.) w Konstantynopolu, będący instancyą najwyższą w sprawach sądowych i religijnych, a zarazem przysługuje mu prawo wypowiadania zdania swego ze stanowiska religijno - prawnego o rozporządzeniach rządu.

Mügge Teodor (* 8 listop. 1806 w Berlinie — f t-że 18 lut. 1861) ceniony w Niemczech autor powieści oraz opisów podróży. Początkowo zajmował się kupiectwem, służył także czas pewien w wojsku, następnie od r. 1826 w Berlinie oddał się pilnie naukom przyrodniczym, liistoryi i filozofii, a zarazem rozpoczął i pracę dziennikarską. W r. 1848 należał do założycieli dziennika berlińskiego „Nationalzeitung" i pisywał do niego feljetony. Rozgłos największy uzyskał powieściami oraz nowelami b. licznemi, a czytywauemi chętnie, ponieważ odznaczały się zarówno pomysłowością bogatą, jakoteż opracowaniem starannem i gładkiem; najwybitniejsze z nich są: „Der Chevalier“ (Lipsk 1835); ,,Die Vendéerin“ (Berlin 1887); „Toussaint“ (Stuttgart 1840); „Der Vogt von Sylt“ (Berlin 1851); ,,D. Majoratsherr“ (t-że 1853); „Afraja“ (Frankfurt 1854); „Erich Randal“ (t-że 1856);    „D. Prophet“

(Lipsk 1860) i zbiór nowel „Leben u. Lieben in Norwegen“ (Frankfurt 1858). Do najlepszych jego opisów podróży zaliczane bywają: „Skizzen aus dem Norden“ (Hannower 1844); „Streifzüge in Schleswig - Holstein“ (Frankfurt 1846; 2 t.) i „Nordisches Bilderbuch“ (t-że 1858; wyd. 2-e Wrocław 1862). Wydanie zbiorowe wyszło w 33 t-ach (Berlin 1862 — 1867).

Mllggendorf, osada i miejscowość lecznicza we Frankonii górnej (Bawarja), w pow. Ebermann-stadt, w t. zw. Szwajcarii frankońskiej, nad rz. Wiesent, 325 m. n. p. m.. M. posiada kościół ewangielicki, zakład leczenia serwatką i wodą zimną, kąpiele z igliwia, fabrykę zabawek; 411 mieszk. (1900). M. jest nie tyle lecz-niskiem, ile raczej letniskiem przyjemnem, od znaczającem się powietrzem czystem i zdrowym i okolicą ładną. Nadto w pobliżu znajdują się jaskinie stalaktytowe, b. ciekawe, t. zw. Muggendorfer Höhlen, z których zbadano i uprzystępniono już przeszło 20; najważniejsze z nich: Rosenmüllerowska, najbliższa M-u; Kappshöhle, o przystępie b. trudnym; pod Gaillenreuth jaskinia zoolitowa, o czterech piętrach i wielu komorach; znaleziono w niej mnóstwo szczątków zwierząt zaginionych (niedźwiedzi jaskiniowych, hyen, wilków i t. p.) i Rabensteinska w pobliżu zamku Rabenstein. W okolicy M-u znajduje się też niemało skał o wyglądzie osobliwym i ciekawym. — Por. Neiscbl „Die Höhlen der Fränkischen Schweiz“ (Norymberga 1904).

Muggia (a. Mile) m-to na wybrzeżu Illi-ryjskiem w Austryi, obwód Capodistria, nad zatoką M., częścią zatoki Tryesteńskiej; zamek (Stara-M.), ratusz, willa arcyks. Ludwika Salwatora, przystań, warsztaty okrętowe, m. i. Sau Rocco, wyrabiające okręty wojenue, szpital morski Sau Bartolommeo, łomy kamienia, uprawa wina, robołówstwo; 4 000m-ców. — Dawniejsza rzymska Mugla, została przez Karola Wielkiego darowana patryarsze Akwilej-skiemu* r. 1354 zburzona przez admirała genueńskiego Paganino Doria.

Muggio, Valle di, dolina w kautonie tes-syńskim w Szwajcaryi, z rzeką Breggia, która pod Valerna - Chiasso skręca i wpada do jez. Como, bogata w owoce, wino, kasztany. U początku doliny wznosi się Monte Generoso; obok uśoia prowadzi linja kolei-żel., gałąź kolei Go-tardzkiej (Lugano — Chiasso).

Mugil, ryba, ob. Tępogłów.

Müglitz (po czesku M o h e 1 n i c e), m-to na Morawach, blizko 1. brz. rz. Morawy, przy linii kolei żel. austryjacko-węgierskich Böhmisch Triibau - Ołomuniec- pomnik Józefa H; dobywanie grafitu, cukrownie, garbarnie, fabryki obuwia; 5000 m-ców (prawie wyłącznie Niemców).    adi'

Muhâdzir (z arab. hidżra — wychodztwo, ucieczka) w Turcyi nazywają się tak wyznawcy Islamu, którzy tam przybyli z krajów chrześciańskich (Rossyi, Bulgaryi, Bośni i t. d.) i otrzymali od rządu tureckiego darmo ziemię na osiedlenie się.—L. m. Muhàdèirin, jest to nazwa pierwszych wyznawców Mahometa (ob.), którzy towarzyszyli mu podczas ucieczki z Mekki do Medyny.    Red’

Muhammed, ob. Mahomed.

Mułummed ibn Monsa al Chwarismi, astronom arabski i matematyk z końca w. VIII, znany głównie z dwuch prac naukowych. Jedną z nich jest wydana w r. 1831 w przekładzie Rosena „The algebra of M.“, poświęcona przeważnie rozwiązywaniu równań 2 pierwszych stopni, a zawierająca nadto rozbiór szczegółowy przypadków mnożenia dwumianów, działania z pierwiastkami st. 2-go, regułę trzech i niektóre wiadomości z geometryi, z uwzględnieniem szezególnem pomiarów. Jeden z rozdziałów tej książki „Algeber walmukabala“, wskutek opuszczenia przez kopistów drugiej części tytułu, dał początek nazwie algebry (ob.). Drugą pracę znamy z przekładu łacińskiego p. n. „Algoritbmi de numéro Indorum“, ogłoszonego w r. 1857 w wydawnictwach hr. Bon-compagniego; treść: numeracya, działania z liczbami całkowitemi (wśród nich: podwajanie i połowienie), oraz mnożenie i dzielenie ułamków. Termin algorytm powstał ze skażenia przydomku autora (al Chwarismi).—Z tytułu jedynie („O powiększaniu i zmniejszaniu“) znamy trzecie dzieło M-a, poświęcone regule błędnego założenia. Sporządził nadto wyciąg z astronomii indyjskiej, oraz opracował tnblice astronomiczne, które w swoim czasie cieszyły się na Wschodzie wielką wziętością i w w. XII

A. Ł.

Dr. S. P.

2) (węg.

adz.

cen-

lied

handel

ewan-

przez Abelarda sprowadzone zostały do Europy- — Mylnie mu bywa przypisywanem dzieło z geometryi, w przekładzie Gerarda z Kremo-ny p. n. „Liber trium fratrum de geometria, verba filiorum Moysi filii Sekir id est Maume-ti, Hameti et Hasem“, ogłoszone w r. 1885 przez M. Curtzego w wydawnictwach Akademii w Halli („Nova Acta“, XLIX). Współautorem tego dzieła jest M. ihn Monsa ibn Sekir, który wraz z braćmi Hametem i Hasanem, zestawili w niem wszystkie twierdzenia geometrów greckich, nieznane jeszcze spółczesnym (w. IX) Arabom.

Muharram, nazwa pierwszego miesiąca w kalendarzu mahometańskim. Nazwa ta pochodzi od słowa arabskiego haram „zabronione“, gdyż miesiąc ten należał, zarówno za czasów pogańskich, jak i później za czasów mahometańskich, do tych miesięcy, w których wojna była wzbroniona. M. należał do miesięcy szczęśliwych i Mahomet miał powiedzieć: „Kto będzie pościł w tym miesiącu w czwartki, piątki i soboty, ten będzie oddalony od ognia piekieluego na odległość 700 lat podróży, kto będzie czuwał pierwszą noc tego miesiąca, temu będą przebaczone grzechy roku zeszłego, a kto będzie pościł przez cały pierwszy dzień ten będzie wolny od grzechu przez następne dwa lata“. Pierwsze dziesięć dni M-a są obchodzone przez Szyitów (ob.) jako pamiątkowe po męczeństwie Huseina, syna Alego, a 10-go M-u przypada post Aszury. Kalendarz mahometań-ski jest ruchomy i dlatego M. przypada na rozmaite pory roku, pierwszy zaś M. r. 622, od którego się rozpoczyna era hedżry (ob. Hadży-ra), przypadł na piątek d. 15 sierpnia.

Mühlbach 1) M-to w Tyrolu w okręgu Brixen, 774 m. npm., przy uściu potoku Valser do Rienz, u wejścia do doliny Puster i przy linii kolei żel Marburg — Franzensfeste, letnisko uliubione; kościół gotyki, klasztor żeński z domem wychowawczym; 600 m-ców.— Na płn.-wsch. Mühlbacher Klause z pozostałościami po fortach, zburzonych r. 1809 przez Francuzów: na płd.-zach. wieś Spin g es, słynna z krwawych bitew, stoczonych r. 1797 przez Tyrolczyków z Francuzami.

Szasz — Sebes) m-to w komitacie węgierskim Siedmiogrodzkim, po obydwu stronach rz. M. (Sebes); kościół ewang., gotycki, jeden z najpiękniejszych pomników architektonicznych w Siedmiogrodzie; klasztor Franciszkanów; wyrób sukna, uprawa zboża, a zwłaszcza wina; gimnazyum ewangielickie, dyrekeya lasów, sąd okręgowy; 7 000 m-ców, przeważnie Rumunów i Niemców. W pobliżu wieś Petersdorf z papiernią wielką.

Mühlbach Ludwika, aut. niemiecka, ob. Mundt Klara.

Mühlbacher Engelbert, historyk i paleo-graf (* 4 paźd. 1843 w Grexten [Anstrya Niższa]), po ukończeniu gimnazyum w Linzu kształcił się pierwotnie na teologa w szkole opactwa cysterskiego St. Florian; w r. 1872 udał się do Insbruku i w uniwersytecie tamtejszym oddał się wyłącznie naukom historycznym. Od r. 1874 do 1876 pod Siekłem (ob.) pracował jako członek nadzwyczajny w Instytucie badającym dzieje Austryi; w r. 1877 został docentem hist, średniowiecznej w Insbruku; w r. 1881 powołano go do Wiednia na profesora nadzw.; prof, zwyczaj nym oraz dyrektorem Instytutu hist, austryac-kiej został w r. 1896. M. należy do najwybitniejszych badaczów dziejów Austryi, jest członkiem czynnym akademii umiejętności w Wiedniu i w Monachium, od r. 1891 członkiem redakcyi wydawnictwa „Monumenta Germa-niae“; od r. 1892 wydaje „Regesta imperii“ (z czasu Karolingów). Z dzieł jego wyróżniają się: „Die streitige Papstwahl des Jahres 1130“ (Insbruk 1876); „Die Datierung der Urkunden Lothars I“ (Wiedeii 1877) i „Deutsche Gesch. im Zeitalter der Karolinger“ (Stuttgart 1896); oprócz tego ogłosił mnóstwo monografii nych w redagowanych przez siebie „Mitteilungen des Instituts f. oesterr. Geschichtsforschung“, jako też w „Archiv f ósterr. Gesch.“.

Mühldorf m-to w Bawaryi Górnej, nad rz. Inn, węzeł kolei żel. linii Ulm-Simbach i Rosenheim - M. - Eisenstein; 385 metrów npm., 3 kościoły katolickie, dom sierot, schronisko Franciszkanów, urząd sądowy, leśny, wyrób szczotek, kafli, browar, chów drobiu, zbożem; 3 000 m-ców. W pobliżu kąpiele mineralne Aunabad. — R. 1322 była tu bitwa (zwana także bitwą pod Ampfing), w której cesarz Ludwik Bawarczyk zwyciężył i wziął do niewoli ks. Fryderyka austryackiego, pretendenta do tronu cesarskiego.

Mühler Henryk von minister pruski (* 4 listop. 1813 w Brzegu na Śląsku — f 2 kwiet. 1874 w Poczdamie), na prawnika wykształcił się w Berlinie (1830 — 1835), poczerń wstąpił do służby rządowej; w r. 1840 minister Eichhorn powołał M-a do ministeryum oświaty i wyznań religijnych na urzędnika pomocniczego; w r. 1846 wydelegowano go jako sekretarza na synod generalny Kościoła gielickiego, a wtedy wydał „Gesch. d. evang. Kirchenverfassung in d. Mark Brandenburg“ (Weimar 1846), w tymże roku mianowano go radcą ministeryalnym. Postępując wciąż w hierarchii urzędniczej d. 18 marca r. 1862 został w ministeryum Hohenlohego ministrem oświaty i wyznań religijnych; po objęciu prezydyum przez Bismarcka tekę tę zatrzymał nadal i piastował ją do stycznia r. 1872, wtedy otrzymał dymisyę.—M. pozostający pod wpływem żony, pietystki i ulegający aż nazbyt za-chceniom krańcowym duchowieństwa protestanckiego na stanowisku tak wybitnem działał szkodliwie, popierając wstecznictwo i nietole-

Red

adz

O' a

tions“.

rancye do tego stopnia, że nawet w kolach zachowawczych pruskich stał się wkońeu niemożliwym. — Oprócz książki już wymienionej wydał zbiór poezyi „Gedichte“ (Berlin 1842; wyd. 2-e, Jena 1879) świadczący o talencie poetyckim, rzeczywistym i „Grundlinien einer Philosophie der Staats - und Rehtslehre nach evangelischen Prinzipien“ (Berlin 1873); w dziele tern zawarł całość poglądów swych ciasnych, wstecznych i aż nadto stronnych, przesiąkłyeh pietyzmem protestanckim.

Mühlhausen 1) w Turyngii, w regencyi Erfurckiej, dawniej m-to wolne, nad rz. Unstrut, przy linii kolei żel. Gotha-Leinefelde-, 207 m. npm., 9 kościołów ewang. (m. inn. kościół N. Maryi Panny z w. XIV i kość. św. Błażeja z w. XII ze staremi oknami malowa-nemi), 2 kościoły katolickie, synagoga, ratusz starożytny; 30 000 m-ców. Fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych, skórkowych, glinianych, drewnianych (meble), maszyn, farbiar-nie i browar. Gimnazyum, progimnazyum, se-minaryum nauczycielskie, szkoła handlowa, teatr, dom sierot. — M. otrzymało przywileje m-ta w początku w. XIII. Wolnem m-tem zostało w r. 1251. R. 1556 przyjęło refor-macyę. R. 1802 przypadło Prusom, 1807 Westfalii, od r. 1815 należy znowu do Prus. 2) M. w Prusach Wsch. m-to w pruskim okręgu regenc. Królewieckim, przy linii drogi żel. Tczewo (Dirschau) — Seepothen, 45 m. npm.; browar, wyroby z gliny, garbarnia, tartak parowy, handel drzewem; 2 500 mieszkańców.

Muir Jan, orientalista angielski (* 5 lut. 1810 w Glasgowie — f 7 mar. 1882 w Edynburgu), po odbyciu nauk w Glasgowie i Hailey-bury (w East India College), udał się w r. 1828 do Bengalu, gdzie zajmował różne stanowiska urzędnicze. Tu zdobył taką znajomość języków miejscowych, a zwłaszcza san-skrytu, że w języku tym zdołał pisać dzieła. Po powrocie do Szkocyi założył nakładem 5 000 f. szt. katedrę sanskrytu w uniwersytecie edynburskim (1862). Ważniejsze dzieła M-a są: „A skeetch of the argument for Christianity against Hinduism in sanskrit verse“ (1819). Dzieło to miało na celu pozyskanie wykształconych Indusów dla obrzędów religijnych chrześciańskich. W tym samym celu wydał (po angielsku i sanskrycku) książkę:

Examinations of religions“ (Kalkuta, 1852 —

4). W drodze powrotnej do kraju wydał w Kapsztadzie r. 1853 „Remarks on the conduit of misionary operations in Northern India“. Ostatnia praca M-a jest to zbiór sen-tencyi wierszowanych przez pisarzy sanskryc-kich: „Religions and moral sentiments metrically rendered from sanskrit writers“ (Londyn 1875). Główną pracą M-a było dzieło [ w 5 t. wyd. w Londynie (1858 - 72) „Original Sanskrit texts on the origin and history of the |

people of India, their religion and institu-

K. A.

Mniskowie, szczep Indyan ameryk., ob. Czyb czo wi e.

Muka Ernest (Arnoś t), uczony etnograf i pisarz łużycki (* 10 marca 1854 w Wielkiem Oseku, na Łużycach Górnych), po ukończeniu gimnazyum w Budziszynie, przykładał się do filologii klasycznej i językoznawstwa słowiańskiego w uniwersytecie lipskim (1874—78), poczem został zastępcą nauczyciela gimnazyal-nego w Żytawie, od r. 1880 profesorem w Budziszynie, nakoniec od r. 1887 we Freibergu, gdzie pracuje dotąd (1911). Jako uczony, M. należy do najwybitniejszych slawistów doby obecnej; po śmierci ks. Hornika został przywódcą duchownym Łużyczan, głównym pionierem ich ruchu literackiego i narodowego. Działalność jego na tern polu jest wielostronna. Pierwsze swe utwory zamieszczał w „Łużyczaninie“, roku 1876 rozpoczął wydawać autografowaną „Lipę Serbską“, w r. 1882 założył miesięcznik belletrystyczuy „Łużyce“, wychodzącą dotąd. Zapalony podróżnik, przeszedł wzdłuż i wszerz Łużyce, zapisując po drodze mowę ludową, zwyczaje, przysłowia i pieśni. Na podstawie notatek tych ogłosił w „Czasopiśmie Macierzy Serbskiej“ liczne prace folklorystyczne, jak „Ludowe pesnje a varianty z delnjołużiskich pomje-zow“ (1875), „Delnjo łużiske pesnje“ (1877), „Namjezne ludowe pesnje“ (1883), „Hornioserb-ske ludowe pesnje (1883) itd. Najwybitniejszą wszakże pracą M-i jest „Statistika Serbów“ (Budziszyn 1886), z którą jedynie Rainułtowa „Statystyka ludności Kaszubskiej“ (1898) równać się może. Jako badacz serbszczyzny łużyckiej. M. należy do rzędu najwybitniejszych uczonych słowiańskich. Za pracę „Historische und vergleicheude Laut-u. Formenlehre der Niedersorbischeti (Niederlausitzisch-weudischen) Sprache“ uzyskał w r. 1891 nagrodą Tow. Naukowego im. ks. Jabłonowskiego w Lipsku. Pracuje nad „Słownikiem dolnołużyckim“, jest głównym inicyatorem Muzeum historycznego łużyckiego; od r. 1894 redaktorem „Czasopisma Macierzy Serbskiej“. Z innych prac M-i, ważniejsze: „Wo stopnjowanje samohłoskow w serb-ścinje“ (1890), „Staroserbske słowa we łacań-skej liścinje z léta 1241“ (1894), „Serbski zemjepisny słownićk“ (1895), „Die slavischen Ortsnamen d. Neumark“ (1898).

Mukarowskie s-stwo niegrodowe, było położone w wojew. Podolskiein, pow. Kamienieckim i podług lustracyi z r. 1665 obejmowało wsi: Mukarów, Jarowa, Prysówka i Wsichów, zniszczone przez Kozaków i Tatarów. W roku 1771 posiadał je Bernard Gozdzki, wojewoda podolski, opłacając z niego kwarty złp. 6 018, groszy 8, łanowego złp. 200.

Mukden (Szingjang) m-to gł. w prow, chińskiej Szingking a. Liaotang w Mandżuryi,

pod 41°50’ szer. płn. i 123°37’ dług. wscli. od Prąd ma w wielu miejscach bardzo szybki Gr., w okolicy żyznej, otoczone murem glinia- i często wylewa, Spław drzewa, nym, dług. 18 km., wewnątrz którego znajduje się kwadratowy mur z cegieł, obejmujący cześć wewnętrzną m-tą z pałacem cesarskim, w którym rezyduje generał-gubernator. 158 132 m-ców. — Jako miejsce pochodzenia dynastyi obecnie panującej w Chinach, której groby położone są o 10 km. na płn.-zach. od miasta,

adz.

Mulder Gerard Jan, wybitny chemik holenderski (* 1802 w Utrechcie — f 1880 tamże), kształcił się w mieście rodzinnem od r. 1819 w sztuce lekarskiej, naukach przyrodniczych i matematyce, osiadł w r. 1825 jako lekarz w Amsterdamie; w r. nast. został nauczycielem fizyki w Rotterdamie; r. 1827 w tamtejszej szkole lekarskiej docentem botaniki, r. 1841 profesorem chemii w Utrechcie. Od r. 1868 do 1875 pracował w ministeryum holenderskiem. M. położył wielkie zasługi dla chemii zwierzęcej; teorye jego dotyczące ciał białkowych i odżywiania roślin, nie zdołały się jednak utrzymać. M. napisał szereg dzieł podstawnych z zakresu chemii fizyologiczuej i rolniczej, o odżywianiu się, o winie, o olejach schnących i. in. Wydawał też pisma przyrodnicze w języku holenderskim. Autobiografia M-a wyszła po jego śmierci (Utrecht 1881,

Dr. A. J. (j.

M. korzysta z wielu przywilejów. — M. upamiętnił się bitwą olbrzymią, stoczoną w d. 1 —

adz.

10 marca r. 1905 pomiędzy wojskiem rossyj-skiem (350 000) pod dowództwem gen. Kuro-patkiua a wojskami japońskiemi (ok. 500 000) pod marszałkiem Ojainą. W bitwie tej padło i rannych zostało ok. 200 000. Kuro-patkin zmuszony do ustąpienia, cofnął się do Tienliuu, a potem do Charbina, poczem utracił dowództwo naczelne.

wyd. 2-e 1883).

Mulder Ludwik (* 9 kwiet. 1822 w Hadze—f po r. 1901) literat. Od r. 1851 do 1859 był nauczycielem w szkole wojskowej w Bre-dzie, poczem otrzymał posadę w ministeryum wojny; od r. 1868 do 1872 pełnił obowiązki inspektora szkół w Utrechcie, następnie, otrzymawszy emeryturę w stopniu majora, osiadł w Hadze. Wydał: „Journael van Anthonis Duyck“ (1862—1866; 3 t.), przełożył na język holenderski Napoleona III „Vie de César“ (Utrecht 1865--1867), nadto m. in. napisał oryginalnie powieść wyborną z w. XVII „Jan Fa-essen“ (1856) i komedyę dobrą „De kiesver-eeniging van Stellendijk“ (stowarzyszenie wyborcze w S. 1876). —Por.; Jan ten Brink „Ge-schiedenis der Noord-Nederlandsche Letteren

Mukry (Mucker) przezwisko urągliwe, w Niemczech półn. dawane świętoszkom protestanckim, zwłaszcza jeżeli się wątpi o szczerości ich zachowywania się nabożnego, pokrywającego nieraz życie i czyny wcale nie świętobliwe. Chociaż nazwa ta zdaje się być już dosyć dawną, popularną stała się dopiero, gdy ją przyczepiono do stronników nabożnych Jana Henryka Schónherra (f 1826), w Królewcu. — Por.: Frank w „Zeitschrift f. wissenschaftliche Theologie"

Red.

(roczn. 1866, 109) i L. Rogalskiego „M.“ w Orgelbranda „Encykl. powsz.“ (XIX, 32), gdzie podano szczegóły o M-ach w pow. sejneńskim i kalwaryjskim u nas.

Red.

in de XIX eeuwe“ (Rotterdam 1902).

Mulej Abd - Ul - Hafid, sułtan marokański, syn sułtana Muleja el - Hassana (ob.) i Lalli el-Alii. Był początkowo namiestnikiem pro-wincyi połud. Marokka. Krajowcy bogaci i duchowieństwo muzułmańskie, niezadowolone z rządów brata jego przyrodniego, Abd ul - Azisa, skłonnego do reform i przychylnie usposobionego dla Europejczyków, obwołali M-a w Ma-rakeszu d. 16 sierp. r. 19U7 sułtanem; d. 5 stycz. r. nast. przyłączył się do niego i Fez, uznając go za władcę prawowitego; d. 7 czerwca r. 1908 M. zajął Fez i osiadł tam jako w stolicy swojej. Mocarstwa europejskie uznały go sułtanem w styczniu r. 1909.

Mulej el-Hassan (f 6 lip. 1894), sułtan marokański, wstąpił na tron d. 25 września r. 1873 po ojcu Sidi-Mohammedzie; panowanie jego niepokoiły częste bunty i powstania poddanych b. niespokojnych, a do rozruchów skłonnych; przez nich wciągnięty został w r. 1893 w zatarg poważny z Hiszpanią. Po nim nastąpił syn Abd-ul-Azis.—Por. Pietsch „Marokko.

Dr. J. P.

Mulaci (z arab. mûvallad a. muallad) potomkowie ojca rasy białej i matki murzynki lub na odwrót. Mieszańcy tego rodzaju zwykle posiadają cerę ciemną, oliwkową, rysy twarzy mniej lub więcej do murzyńskich zbliżone, włosy przeważnie czarne, lecz nie zawsze kędzierzawo wełniste; czasem przeważają właściwości rasowe ojca, czasem matki, więc też skóra ich bywa jaśniejsza lub ciemniejsza; w razach wyjątkowych zdarza się biała z plamani c.iemnemi (łaciata).

Mulâsim (arab.) w Turcyi 1. stopień najniższy prawników muzułmańskich, odpowiada kandydatowi prawa uniwersytetów rossyjskich.

Red.

2. w wojsku tureckim M. sani = podporucznik; M. ewwel — porucznik.

Red.

Mulda, największa obok Elby rzeka w Saksonii, ma początek pod Kolditz, gdzie powstaje ze zlania się M. zachodniej, czyli Zwikow-skiej (Zwickauer) ze wschodnią, czyli Frei-burską, poczem płynie w szerokiej dolinie na płn. zach. do Grimma i Wurzen, pod Wasewitz wstępuje w granice Prus, w krętym biegu dotyka Eilenburga, DUbenu i Bitterfeldu i poniżej Dessau wpada z 1. str. do Elby. Dług. rzeki zjednoczonej wynosi 124 km., M. Zwikowskiej 128, Freiburskiej 102; szerokość uścia 40 m.

Wiel. Enc. Powsz. llustr. Ser. I. Tom XLVTII. Zesz. 37®a.

Red.

Red.

Pr. J. P.

adz

adz.

243 m.

Briefe von d. deutsch. Gesandschaftsreise nach Fez 1877 (Lipsk 1878) i Lamartinière „Maroeco, journeys in the kingdom of Fez and to the court of Mulai Hassau“ (Londyn 1889).

Mulgrave 1) Konstantyn Jan Phipps Lord M. (* 30 maja 1744 —f 10 paźdz. 1792) marynarz. W r. 1773 stał na czele wyprawy podbiegunowej, która na półn. od Szpisberga dotarła aż do 80°48’ szer. półn.; w r. 1775 wszedł do parlamentu i otrzymał godność lorda; w r. 1777 mianowany komisarzem admiralicyi; podczas wojny amerykańskiej dowodził okrętem liniowym; w r. 1784 został członkiem Izby lordów i parem. Drukiem ogłosił: „Journal of a. voyage towards the North Pole“ (Londyn 1774, w przekł. niem. Beru 1777). —2) Henryk Filip Phipps lord M. (* 14 lut. 1755—f 7 kwiet. 1831) mąż stanu, brat młodszy poprzedzającego. Pierwotnie służył również w marynarce i odznaczył się podczas wójny przeciwko Amerykanom wybijającym się na wolność. W r. 1781 wybrano go do Izby niższej parlamentu; w r. 1792 został parem irlandzkim, w r. 1794 baronem i członkiem Izby lordów. W r. 1804 wstąpił do ministeryum jako kanclerz Lanca-steru, lecz po śmierci Pitta (ob.) otrzymał dy-misyę. Po śmierci Foxa (ob.), zostawszy pierwszym lordem admiralicyi, zwalczał zacięcie równouprawnienie katolików. W r. 1812 król mianował go wielkim mistrzem artyleryi, hrabią M. i wicehrabią Normauby; w r. 1812 ustąpił z godności w. mistrza artyleryi na korzyść ks. Wellingtona (ob ), pozostał jednak i nadal w ministeryum. Syn jego otrzymał tytuł margrabiego Normauby (ob.).

Mülhausen Józef Jan (* w Warszawie w lutym 1818 — f t-że 24 czerw. 1884), lekarz. Po ukończeniu liceum warszawskiego w r. 1832 wyjechał do Lipska, gdzie w r. 1837 uzyskał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De asthmate thymico infantum“, poczem powrócił do Warszawy i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1846 otrzymał posadę ordynatora w szpitalu Dzieciątka Jezus. W 1. 1848 - 1849 pełnił służbę lekarską w szpitalu dla cholerycznych; w r. 1850 został inspektorem szpitala Dzieciątka Jezus, a zarazem dyrektorem zakładu szczepienia ospy przy tymże szpitalu; w r. 1866 zrzekł się obowiązków inspektora, pozostając nadal ordynatorem i dyrektorem zakładu szczepienia ospy; niejednokrotnie zastępczo pełnił obowiązki lekarza naczelnego. Ogłosił kilka prac drobniejszych w „Tygodniku lek.“ i w „Pamięt. Tow. lek. warsz.“; wyszczególnia je Kośmiński w „Słown. lekarzów pols.“ (337).

Mülheim nad Renem, m-to w okręgu regenc. Kolońskim, na brz. pr. Renu u uścia rz. Strunder, wprost Kolonii Nippes, z którą jest połączone mostem; punkt węzłowy linii Haan - Kalk, M. - Immekeppel, Speldorf - Ùrbach i Deutz-Oberhausen; 47 m. npm. Miasto bar-dzo stare, ale piękne i prawidłowo zbudowane; 2 kościoły ewang. i 4 katolickie, synagoga: przystań; 50 811 rn-ców (1905). Fabryki drutu, kabli, aksamitu i jedwabiu, płótna żaglowego, wagonów, wyrobów chemicznych, octu, cygar, pasów do maszyn, budowa statków, odlewnia żelaza, walcownia, browary, farbiar-nia, tartak, cegielnia, garbarnia. Gimnazyum realne z klasami gimnazyalnemi, wyższa szkoła tkactwa. — M. otrzymał przywileje m-ta w r. 1322; r. 1614 był zburzony przez Hiszpanów.

Mühlheim nad Ruhrą, m-to w okręgu regenc. Düsseldorfskim, nad rz. Ruhrą, punkt węzłowy dróg żel. Ruhrort - Holzwickede, M. -Duisburg, M.-Oberhausen, Kettwig-M. i Hochfeld-Langendreer, 38 m. npm ; 2 kościoły ewan-gielickie i 1 katolicki, pomnik poety Tersteege-na, rzeźnia miejska; 93 599 in-ców (1905). Dwie fabryki żelaza, rur i maszyn, odlewnie, walcownie, cynkownie, przemysł garbarski, węglowy. Haudel głównie węglem; gimnazyum, szkoła realna, 2 domy sierot.

Mulhuza (fran. Mulhouse, niem. Mülhausen) m-to w okręgu górno-alzackim, nad rz. Ili i kanałem reńsko rodańskim npm.; składa się ze starego m-ta, położonego na wyspie wśród rękawów rz. Ili, nowego m-ta, położonego na płd. od tamtego, nad kanałem, oraz z dzielnicy robotniczej i cité ouvrière), założonej r. 1853 przez Dollfusa i składającej się z tysiąca kilkuset domków z ogródkami, z piekarnią wspólna, pralnią i łazienką, restau-racyą, biblioteką i t. d. W pobliżu kanału znajduje się t. zw. dzielnica nowa z budowlami pięknemi. Ulice szerokie, tylko w starem m-ście nieco nieprawidłowe i wąskie. 2 kościoły ewangielickie i 3 katolickie, synagoga, ratusz (z r. 1551), rzeźnia miejska. W ul. Belforckiej pomnik urodzonego tu matematyka Jana Henr. Lamberta; 94. 498 m-ców (1905). M. jest m-tem fabrycznem. Fabryka wyrobów bawełnianych, założona r. 1746, zajmuje 16000 robotników w mieście i około 60 000 poza m-tem. Nadto wyroby wełniaue, budowa lokomotyw, maszyn, odlewnie żelaza i miedzi, fabryki nici, płótna, sukna, wyroby chemiczne, maszyny do szycia, oliwa do maszyn, farby, piece fajansowe, szczotki, cement, musztarda, maszyny do gotowania, tartaki, browary, cegielnia, warsztaty budowy statków. Haudel ożywiony, głównie wyrobami miejscowymi, nadto zaś winem, zbożem, korzeniami, drzewem i t. d. Ruch towarowy na kolei dochodzi rocznie do x/₂ miljona ton, na kanale do 250 000 t. M. jest punktem węzłowym dróg żel. Strasburg — Bazylea, M. — Altmünsterol, M. — Wesserling M. — Banzenheim i Lutterbach -- M. —Z zakładów wychowawczych: gimnazyum, szkoła realna, muzeum obrazów i sztuki, muzeum prób (przemysłu) wszystkich krajów, szkoła tkactwa, chemiczna i t. d. — Pierwsze wiado-

adz.

l)r. J. P.

Hod.

Red.

K. A.

Red.

mości o M. sięgają r. 717. W Średniowieczu M. wiele ucierpiała od wojen. Reformacya została wprowadzona w r. 1528. Pokój Westfalski postawił M-ę w rzędzie m-st szwajcarskich, gdy okolice zostały przyznane Fran-cyi. R. 1674 Turenne (ob.) zwyciężył tu wojska królewskie pod dowództwem Bouruonvilla. Przemysł zakwitł w połowie w. XVIII, poczem M. starała się o wcielenie do Francyi, co się dokonało r. 1798. M to zyskało wiele przez przeprowadzenie kanału reńsko - rodańskiego (1828j; z czasem straciło swój charakter protestancki, ale zawsze odznaczało się dążnościami republikuńskiemi. Przyłączenie do Niemiec w r. 1871 przyniosło m-tu pewuą szkodę. — Bibl. Metzger „La république de Mulhouse“ (Lugdun 1883), Schall „Das Arbeiterquartier von M.“ (2-e wyd. Berlin 1877).

Mülicz Edward z Kystawy, profesor krakowski, lekarz, wcielony został do grona profesorskiego d. 3 sierp. r. 1480. — Por. Koźmińskiego „Słowu, lekarzów pols.“ (337)

Mulier Piotr (* 1637 w Haarlemie—f 29 lip. 1701 w Medyolanie) malarz niderlandzki przez Włochów przezwany Cavaliere Te nape sta, był synem i pewno też uczniem pejzażysty Piotra M-a (f w Haarlemie w kwiet. 1670); wcześnie wyjechał do Wioch i tam spędził resztę życia, pracując kolejno w Rzymie, Genui i Medyolanie. Malował krajobrazy w stylu dekoracyjnym, wówczas we Włoszech uprawianym. W Genui przesiedział szereg lat w więzieniu, ponieważ padło nań podejrzenie zabójstwa żony. Przezwisko Te m p e s ta ( = Burza) stąd inu się dostało, że lubił malować burze na lądzie i na morzu. Kilka obrazów jego tego rodzaju posiada galerya drezdeńska.

Mülk (z arab. Milk ~ własność) takie miano dawane bywa w Turcyi własności prywatnej, nieruchomej, którą właściciel ma prawo rozporządzać bez ograniczeń; przeciwstawienie M-u jest Wakuf (majątek meczetu) i Mîrije (własność państwa).

Müllenhoff, Karol Wiktor, germanista (* 8 wrześ. 1818 w Szlezwigu—f w Berlinie 19 lut. 1884), uczył się filologii w uniwersytetach: w Kilouii, Lipsku i Berlinie: uzyskał doktorat i habilitował się w Kilonii (1843), gdzie został też wkrótce profesorem jęz. i lit. niemieckiej (1846 — 58). W r. 1858 przeniósł się do Berlina, gdzie pracował do śmierci. Od r. 1864 był członkiem Akademii Berlińskiej. Pozostawił po sobie dzieło pomnikowe (nie ukończone zresztą) p. n. „Deutsche Altertumskunde“ (t. I, Berlin, 1870, wyd. 2, 1890, t. V w 2 cz. 1883 — 91). Z papierów pośmiertnych wydano t. Il, III i IV (1887, 92, 98 i 1900). Starożytuości germańskich dotyczyły również inne prace M-a: „Zur Ruueulehre“ (przy współudziale Lilieucorna, Halla, 1852); „Germania autiqua“ (wyd. pism Tacyta, Strabona, Ptolemeusza i in., Berlin, 1873, wyd. 2 1883). Epokowa dla st. germ.

literatury rozprawa M-a „De antiquissima Ger-manorum poesi chorica“ (Kilouia, 1847), gdzie udowodni! u Germanów starożytnych istnienia poezyi chóraluo-mimicznej. Przy współudziale Wilh. Scherera M. wydawał bibliotekę st. germ.: Denkmäler deutscher Poesie u. Prosa aus dem bis 12 Jahrh.“ (1864, 2 t. wyd. 3, Berlin 1892), ze wstępem, zawierającym szkic bistoryi jęz. niern. książkowego. Ze szczególnein zamiłowaniem badał poezyę bohaterską Germanów: „Zeugnisse u. Exkurse zur deutschen Heldensage“ (w „Zeitschrift für deutsches Altertum“, którego był współredaktorem od t 17 — 27): „Das Deutsche Heldenbuch“ (5 t. Berlin 1866 — 73). Tu należy też rozprawa polemiczna, dawniejsza M-a „Zur Geschichte der Nibelunge Not“ (Bruuszwik, 1855) oraz badania tyczące się „Beowulfa“ wyd. przez H. Liibkego (Berlin 1889). Zbierał też M. jeszcze za młodu podania i pieśni ludowe z okolic rodzinnych: „Sagen, Märchen u. Lieder der Herzogtümer Schleswig, Holstein u. Lauenburg“ (Kilouia, 1845). Życiorys M-a. rozpoczęty przez W. Scherera p. u. „Karl M. ein Lebensbild“ (Berlin 1895), dokończył Edw. Schröder.

Muller Piotr Ludwik (* w Koog [Hollan-dya półn.] 9 listop. 1842 — f 25 grud. 1904 nad jeziorem Garda we Włoszech) historyk. Uniwersytet ukończył w Lejdzie i tam też w r. 1868 po obronieniu rozprawy „Geschie-denis der regering in de nader geunieerde proviucien 1579 — 1585“ dyplom doktorski uzyskał. Następnie oddawał się badaniu archiwów w Brukselli, Dreźnie i Wiedniu; w r. 1870 został urzędnikiem w archiwum państwa w Hadze; w r. 1878 profesorem historyi w Groningen, w r. zaś 1883 przeszedł na takież stanowisko do Lejdy. Oprócz wielu prac drobniejszych ogłosił drukiem; „De Staat der vereenigde Nederlanden in da jaren zijner wording 1572 — 1594“ (Haarlem 1872); „Wilhelm III van Oranien u. Georg Friedrich v. Waldeck“ (Haga 1873 — 1880, 2 t.); „Regesta Hannonen-sia“ (t-że 1882); „Documents concernant les relations entre le duc d’Anjou et les Pays-Bas“ (Utrecht 1889 i nast. wspólnie z Diege-ricketn); „Onze gouden eeuw“ (Lejda 1896 — 1898, 3 t.) i „Geschiedenis van onzen tijd sedert 1848“ (Harlem 1902 — 1906, 2 t.).

Müller Jan, matem, i astronom w. XV, ob. R e g i o mont. anus.

Müller Wawrzyniec D-r praw, żył w drugiej połowie w. XVI i znany jest dzie-jopisom przez dziełko p. n.: „Polnische, Liffiän-dische, Moschowiterische, Schwedische und andere Historien“ (Frankfurt n. M.,    1585,

str. 60 w 4-ce). Należał do uczonych niemieckich, którzy w owym czasie szukali szczęścia w dawnych krainach inflanckich. Wiemy o nim to tylko, czego o sobie w dziełku wspomnianym dotyka. Według owej książki przybył do Polski około r. 1580, używany był przez rząd

648—651.

Müller Mikołaj (połowa pierwsza w. XVII) był profesorem matematyki w Groningen, przełożył na język niemiecki dzieło M. Kopernika „De Revolutiouibus“, którego wydanie nowe ukazało się również staraniem jego w Amster-

Red.

R.

pierwsze pismo pe-

Rzplitej przy poselstwach i innych zatrudnieniach ważnych, oddawał usługi znaczne pierwszemu księciu kurlandzkiemu, Gotardowi Kettle-rowi, jako radca w sprawach krajowych, i tam osiągnął tytuł kurlandzkiego Radcy Dworu. Kiedy na Wielkanoc r. 1581 król Stefan Batory uzbrajał się na trzeci pochód przeciw Moskwie, wysłany został M. jako poseł Rzpltej do Danii i Szwecyi, by oba te mocarstwa zachęcić do współdziałania, czego zresztą tylko w Szwecyi udało mu się dokonać. Gdy następnie w r. 1583 król Stefan ustanowił ko-misyę do rewizyi dóbr infiauekich, należy do niej M. na powiat    parnawski. W tymże

roku używał go książę kurlaudzki Gotard przy rozstrzygauiu sporów wynikłych w Ziemi Pil-tyńskiej po śmierci Magnusa, księcia holsztyńskiego. R. 1584 widzimy go ponownie czynnym u dworu królewskiego w Milnie, podczas przyjęcia posła tureckiego, którego piękną, prawdziwie wytworną łaciną zachwyca się M. i wchodzi w stosunki bliższe z tym siedmiogrodzkim renegatem, posłującym od Turcyi do króla Batorego. Na opisie Sejmu Rzpltej polskiej r. 1584, kończy M. opowiadanie. Przedmowę do dzielna skreślił w marcu r. 1585, jak to wyraźnie zaznacza, a z niej należy wnioskować, że w owym czasie już był wrócił do Niemiec, gdyż wyraża nadzieję, że jego opowiadanie zachęci innych dziejopisów, którzy dotąd kraju uie opuszczali, do zwiedzenia okolic północnych i ciągnięcia dalej tejże jego opowieści. O poźuiejszem życiu M-a nie mamy wiadomości, wiemy tylko z listu (Jhytreusa, do ryskiej rady miejskiej, pisanego w sobotę przed św. Michałem r. 159d, że wtenczas już nie żył. Pozostał więc oczy wiście w Niemczech i tamże około roku 1598 życia dokonał. Jedyne dziełko jego nosi na sobie piętno wielkiej stronniczości. Niechęć jego do wielkiego kanclerza Jana Zamoyskiego występuje mimowolnie w całem opowiadaniu. W sprawach miasta Rygi stoi zawsze po stronie mieszczańskiej, demokratycznej. Jako protestant gorliwy występuje co chwila w charakterze nieprzejednanego wroga dążności katolickich. —Żeby był pozostał w kraju, me śmiałby w żadnym razie ogłaszać owego dziełka, którego zniszczenia Uomagało się w r. 1595 nietylko społeczeństwo i rząd Rzpltej, ale nawet magistrat Rygi. To też istotnie zabroniono je przedrukowywać. W Lipsku, w Wittenberdze, Rostoku, Jenie i innych miastach, zabroniono je sprzedawać i czytywać, co wszakże nie przeszkodziło księgarzom wydawać je kilkakrotnie. Michał Forster wydał je w r. 1595 w dwu tomach wraz z dalszym ciągiem aż do r. 1593 pióra bezimiennego. W roku 1629 wydano w Stokholmie przekład szwedzki, a w roku 1840 ukazał się z kolei przekład polski p. n. „Pamiętniki Milerowe do panowania St. Batorego, ku pospolitemu pożytkowi na ojczysty język wyłożył I. I. Lipiń-ski‘‘ (Poznań i Trzemeszno). — Źródła: Edward Winkelmann „Bibliotheca Livoniae historien“.— Recke - Napiersky „Schriftsteller-Lexicon Liv-Est-uud Kurlands“. — Stavenhagen w „Allgemeine deutsche Bibliographie“, tom XXII, str.

(j. M.

damie (1617).

Müller Gerard Fryderyk, z rossyjska Fjedor Iwa nowie z, historyograf i akademik rossyjski, (* 1705 w Hertordzie, w Westfalii—f 1783), po ukończeniu nauk gimnazyal-nych w Herfordzie, przykładał się do nauk historycznych w Lipsku pod kierunkiem Gott-sclieda (ob.). R. 1725 udał się do Petersburga i tamże przy Akademii Nauk objął posadę adjuukta historyi i geografii, a od r. 1727 obowiązki wicesekretarza i podbibliotekarza.

1730 posunięty na profesora i członka Akademii, wyjechał w roku następnym za granicę w celu zaproszenia ludzi uczonych do grona Akademii petersburskiej. Po powrocie rozpoczął wydawanie „Sammlung russischer Geschichte.“ (1732 — 1765, 9 t.). Rozmiłowany podróżnik należał do „drugiej wyprawy naukowej do Kamczatki“, uie dotarł atoli do miejsca przeznaczenia, zwiedził natomiast Syberyę (Bjerjezow, Ust’Kamienogolsk, Nierczyńsk, Ja-kuck) na przestrzeni 31 362 w.; odkrył słynny latopis syberyjski Reujezowa i w ciągu 10-le-tmej podróży (1733/44) zebrał o Syberyi mnóstwo materyałów źródłowych, dotąd nawet niedostatecznie wyzyskanych. Po powrocie do Petersburga w r. 1745 zabrał się do pisania Historyi Syberyi. R. 1748 przyjął poddaństwo rossyjskie i mianowany został historyografem rossyjskim. R. 1749, wskutek wygłoszenia na temat „O początku narodu rosyjskiego“ mowy akademickiej, w której popierał zdanie Beye-ra, iż Waregowie pochodzili ze Skandynawii, ściąguąl na siebie oburzenie ogólne w świecie naukowym rossyjskim, zwłaszcza ze strony Łomonosowa. Został za to „publiczne ubliżenie godności narodowej rossyjskiej“ zdegradowany nawet na adjuukta. R. 1754 przeprowadzał rozległą korrespodeucyę z uczonymi zagranicznymi w celu ściągniema ich do objęcia katedr profesorskich w świeżo założonym uniwersytecie w Moskwie. W 1. 1755/1765, przy współudziale innych członków Akademii, wydawał „Jeżemiesiacznyja Soczinienja k polzje i uwje-sjeljenju służaszczyja“ ryodyczne, naukowo-literackie, rossyjskie, w któ-rem umieszczał i niektóre prace własue historyczne, jak „O ljetopiscje Njestorje“ (1755), „lzwjestje o zaporożskich kozakach“ (1760), „O naczale Nowgoroda i proischożdjenii rossij-skawo naroda“ (1761). Był wspólpracowni-

Dr. J. P.

Ked.

x—y

kiem Woltera w pracy „Histoire de l'empire de Russie sous Pierre le Grand“. R. 1765 przeniesiony do Moskwy, został dozorcą głównym domu wychowawczego moskiewskiego, a od r. 1766 zarządzającym archiwum kolle-gium spraw zagranicznych tamże. Z prac oryginalnych M-a zasługują na wzmiankę: „Origines Rossicae“ („Allgemeine historische Bibliothek“ w Halli, 1768) i „Opisanje sibirskawo carstwa" (1750). Wydał nadto szereg rzadkich rękopisów, jak: „Sudjebnik carja Iwana Groz-nawo“, „Stjepjennaja Kniga“, „Pisma Pietra Wielikawo k grafu W. P. Szeremietjewu“, jako „Jadro Rossyjskoj Istoryi“ Mankiejewa, „Istorja Rossijskaja“ Tatiszczewa, „Geografi-czeskij Słowar“ Połunina, „Opisanie Kamczatki“ Kraszenuikowa i wiele innych. — Por.: Soło-wjew „G. F. M“ („Sowremiennik“, 1854, t. 47, Nr 10).

Müller Otton Fryderyk przyrodnik duński (* 1730 w Kopenhadze — f t-że 26 grud. 1784) był samoukiem i nie zajmował żaduego stanowiska uniwersyteckiego, mimo to należy do przyrodników najwybitniejszych w. XVIII; wsławił się zarówno na polu botaniki jak zoologii. Dzieła jego główne: „Von Würmern des süssen u. salzigen Wassers“ (Kopenhaga 1771); „Vermium terrestrium et fluvia-tilium historia“ i t-że i Lipsk 1773 — 1774); „Zoologiae danicae prodromus“ (Kopenhaga 1776); „Hydrachnae, quas in aquis Dauiae pa-lustribus detexit etc“ (Lipsk 1781); „Ento-mostraca s. Iusecta testacea etc“ (t-że 1785); „Animalcula infusoria, fluviatilia et marina“ (Kopenhaga 1786); nakoniec był współpracownikiem dzieła wielkiego „Flora danica“.

Müller 1) Jan G o tard (* 4 maja 1747 w Bernhausen pod Stuttgartem —f w Stuttgarcie 14 mar. 1830) miedziorytuik, w sztuce swej od r. 1770 kształcił się w Paryżu; w r. 1776 powołano go do Stuttgartu, gdzie mu rząd polecił założyć szkołę miedziorytnietwa, w której pod jego kierownictwem, wykształciło się sporo rytowników dobrych, jak m. in.; Leybold, Bitthäuser, Ulmer, Barth, Riss, Krüger, a zwłaszcza syn jego Fryderyk (ob. niż). M. posiadał technikę znakomitą i pozostawił mnóstwo dzieł większych i mniejszych, zwłaszcza wiele portretów wybornych, ale także wiele kopii obrazów. — Por.: Andresen „J. G. v. M. u. J. Fr. Wil. M., beschreibendes Verzeichniss ihrer Kupferstiche“ (Lipsk 1865). — 2) Fryderyk M. syn poprzedzającego (* 1782 Stuttgarcie— f w Sonnensteiuie pod Pirną 3 maja 1816) miedziorytnik wyborny, w sztuce swej kształcił się pod kierunkiem ojca, a od r. 1802, w którym osiadł w Paryżu, oddał się jej zupełnie. Wykonał tam szereg prac wybituych podług obrazów własnych i obcych albo podług rzeźb. Po odbyciu podróży do Włoch, z której powrócił w r. 1809 rozpoczął rytowanie kopii słynnej Madonny Sykstyńskiej Rafaela w Dreźnie (dzieło jego najdoskonalsze). W r. 1814 powołano go na profesora miedziorytnietwa do akademii Sztuk pięknych tamże, niedługo atoli nauczał, gdyż dostawszy pomieszania zmysłów zmarł już po dwu latach.—3) Karol Fryderyk M. syn poprzedzającego (* 1813 w Stuttgarcie—! 27 kwiet 1881 we Frankfurcie n. M.) malarz. — Kształcił się początkowo pod przewodnictwem dziadka w Stuttgarcie, następnie od r. 1831 pod Corneliusem (ob.) w Monachium, w latach zaś 1833—1837 w Paryżu, gdzie mistrzem jego był Ingres (ob.), z nim -też razem wybrał się do Włoch. Do r. 1848 przebywał w Rzymie, dwa lata następne spędził we Frankfurcie n. M.; stamtąd przeniósł się znów do Paryża i dopiero w r. 1871 osiadł znów we Frankfurcie. W r. 1877 król wirtemberski obdarzył go szlachectwem. Obrazy jego najwybitniejsze: Święto jesienne w willi Borghese w Rzymie (1848), rozpowszechnione w miedziorycie podpisanym „U Saltarello“ i Karnawał rzymski w willi królewskiej Berg pod Stuttgartem: dalej Sąd Parysa i Romeo i Julia (oba w muzeum król. w Stuttgarcie); Faust i Helena, Djana i Endymion, nakoniec Romeo żegnający Julię.

Müller Fryderyk, zw. Maler M., poeta, malarz, rytownik niemiecki (* 1749 w Kreuznach — f 1825 w Rzymie). Dzięki poparciu Goethego w r. 1778 wyjechał do Rzymu, gdzie do końca życia pozostał. We Włoszech głównie uprawiał malarstwo i rytownictwo, które zjednało mu uznanie króla Ludwika I bawarskiego i romantyków niemieckich. Jako poeta wyróżnił się siłą wyrażenia i realizmem scen malowanych. Ważniejsze utwory M-a: „Golo und Genoveva“, dramat; zbiory poezyi lirycznej: „Die Schafschur“ (1775), „Das Nusskeruen“ i t. d. Wybór poezyi M-a wydał H. Hethner (Lipsk, 1868, 2 t.). W r. 19U5 wystawiono w Kreuznach M-owi pomnik.

Maller Jan von, historyk i publicysta (* stycz. 1752 w Szafhuzie — f 29 maja 1809 w Ka8selu). Ulegając woli rodziny w r. 1769 rozpoczął w Gietyndze nauki teologiczne, bardziej jednakże, ulegając wpływowi Schlözera (ob.), zajmował się badaniem dziejów. Powróciwszy w jesieni r. 1771 do Szafhuzy złożył wprawdzie egzamin teologiczny, ale o stanie duchownym ani pomyślał, lecz został profesorem języka greckiego w Collegium humanita-tis miasta rodzinnego; wtedy to napisał pierwszą pracę swą historyczną „Bellum Cimbri-cutn“ (Zurych 1772; przekł. niem. Dippolda t-że 1810). W r. 1774 przeniósł się do Genewy, gdzie przyjął posadę nauczyciela domowego u radcy stanu Tronchin-Colandriniego, a nawet po opus/.czeniu stanowiska tego pozostał w mieście tem nadal i w latach 1778 i 1779 miewał tam odczyty publiczne o dziejach powszechnych. Wykładał wtedy po francusku, a wykłady te stały się początkiem i podstawą

Red.

dzieła wydanego dopiero po jego śmierci p. n. „Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichten, besonders der europäischen Menschheit“ (Tybinga 1810, 3 t. i częściej; wyd. nowe 1852). W r. 1780 wydał księgę I „Geschichten der Schweizer“ (Bern, lecz ze względów cenzu-raluych jako miejsce druku wymieniony był Boston), poczem na jesień wyjechał do Berlina, spodziewając się znaleźć tam poparcie Fryderyka II, któremu przedtem już był przesłał swe ,,Essais historiqes“, ale nadzieja go zawiodła, więc opuścił znów stolicę pruską i udał się do Kasselu, gdzie mu w Carolinum tam-tejszem dano naprzód katedrę historyi, następnie zaś urząd bibliotekarza z tytułem radcy. Tam napisał „Reisen der Päpste“ (b. w m. dr. 1782; wyd. nowe Akwizgran 1831); dzieło to podobało się w Rzymie, lecz ściągnęło na M-a napaści protestantów, ponieważ w niem hierarchię rzymską wystawił jako tarczę przeciwko samowoli książąt panujących. W r. 1783 wrócił do Szwajcaryi, a w r. 1786 został bibliotekarzem arcybiskupa - elektora mogunckiego. W r. 1786 wyszła cała część I jego „Schweizergeschichte“ w opracowaniu nowem p. n. „D. Gesch. schweizerischer Eidgenossenschaft“ (Lipsk 1786; t. 2 i 3 wyszły 1786 — 1795; 4 i cz. 1, 5-go 1805—1808; t. 1 w wyd. 2-m, popra-wionem 1806; całość ponownie w 5 t. t-że 1826). W Moguncyi wydał M. rozprawy polityczne: „Zweierlei Freiheit“ (w „Deutsches Museum“ 1786), „Darstellung des deutschen Fürstenbundes“ (Lipsk 1787) i „Erwartungen Deutschlands von Fürsteubuude“. W r, 1787 elektor wysłał M-a do Rzymu, aby tam popierał mianowanie Dalberga (ob.) na koadjutora. W r. 1788 otrzymał tytuł tajnego radcy lega-cyjnego, późuiej został tajnym radcą konferencyjnym, uakouiec rzeczywistym tajnym radcą stanu. W r. 1791 cesarz nadał M-owi szlachectwo z przydomkiem „zu Sylvelden“. — Gdy w październiku r. 1792 Francuzi zajęli Moguncyę M., schronił się do Wiednia, gdzie w r. nast. z tytułem rzeczywistego radcy dworu otrzymał urzędowanie w tajnej kancelaryi nadwornej. Sprawie Austryi służąc wydał w Wiedniu w r. 1795 pisma ulotne: „D. Uebereilungen u. d. Reichsfriede“, ,,D. Gefahren d. Zeit“, „Mantua u. d. Ausbeute von Borgotorte“ i „Das sicherste Mittel zum Frieden“. Niezadowolony z pobytu w Wiedniu, gdzie go mnóstwo przykrości spotkało, w r. 1804 pojechał do Berlina, gdzie został członkiem akademii, historyografem domu Hohenzollern i tajnym radcą wojennym. Zadaniem jego głównem stało się teraz napisanie życiorysu Fryderyka II, do czego zabrał się gorliwie; równocześnie ogłosił szkice: ,,Ueb. d. Untergang der Freiheit d. alten Völker“ i „Ueb. d. Zeitrechnungen der Vorwelt“; oprócz tego wraz z Heynem i in. zajął się wydaniem dzieł Herdera (ob.). Po bitwie pod Jeną pozostał w Berlinie; Napoleon po zajęciu stolicy przywo

łał M-a do siebie i, według słów jego własnych, oczarował go zupełnie. Na życzenie ces., który go następnie powołał do Fontainebleau, M. wstąpił do ministeryum nowo utworzonego królestwa westfalskiego jako sekretarz stauu; d. 21 stycz. r. 1808 złożył ten urząd, aby zostać dyrektorem naczelnym oświaty publicznej; na stanowisku tern już w r. nast. życia dokonał. — W r. 1851 miasto rodzinne, Szafhuza, uczciło pamięć M-a pomnikiem; w r. 1852 król bawarski, Ludwik I, na grobie jego w Kasselu kazał wystawić mu pomnik z napisem: „Czem był Tukidides dla Hellady, Tacyt dla Rzymu, tern M. dla swej ojczyzny“.—Nad dziejami powszech-nemi M. pracował niestrudzenie od r. 1781 i zebrał do tego umiejętnie materyał olbrzymi, który potem, jako pisarz wytworny, umiał zużytkować znakomicie. Stawiając ludzkość ponad narodowość, a Napoleona uznając za najprzedniejszego walecznika ludzkości, był jego wielbicielem, czego mu nacyonnliści prusko-niemiecey nigdy darować nie mogli. — Wydanie zbiorowe dzieł jego, „Sämtliche Werke“, wyszło w Tybindze w 27 tomach (1809—1819) staraniem brata jego Jana Jerzego (* 1759 — f 1819), profesora szkoły średniej w Szafhu-zie; wyd. drugie w 40 tomach wyszło w Stuttgarcie (1831 —1835). Dzieło M-a najznakomitsze, wspomniane już wyżej „Schweizergeschichte“, niedokończone przez niego, prowadzili dalej: R. Glutz-Blotzheim (t. V, cz. 2, Zurych 1816), J. J. Hottiuger (t. VI i VII, t-że 1825-1829); J. Vuilliemin (t. VIII — X, t-że 1842 — 1845) i C. Monnard (t. XII — XV, t-że 1847— 1853). Wydana też została korespomlencya jego z bratem przez Hauga (Frauenfeld 1891) i z różne-mi osobami innémi (Berlin 1811, Zurych 1812, Szahuza 1904/5). —Por. Heeren ,.J. v. M„ der Historiker“ (Lipsk 1820); Döring „Leben J. von Müllers“ (Zeitz 1835); Monnard „Biographie de Jean de M.“ (Paryż 1839) i Thiersch „Ueb. Johannes v. M.“ (Augsburg 1881).

Muller Piotr Erazm, badacz starożytności skandynawskich i teolog (* 29 maja 1776 w Kopenhadze — f t-że 4 wrześ. 1834). Do nauk teologicznych przykładał się w Kopenhadze, po ukończeniu ich podróżował po Niemczech, Fraucyi i Anglii; powróciwszy, został w r. 1801 profesorem teologii w Kopenhadze. Przez lat 26 redagował „Kjöbenhavuske laerde Efterretninger“ (1801 —1810) i ciąg ich dalszy „Dansk Litteraturtidende“ (1811—1830) W r. 1830 został biskupem Zelandyi. Wydał kilka dzieł treści teologicznej, ważniejsze atoli są jego prace archeologiczne: „Antiquarisk Uudersögelse over de ved Gallehus fundne Guldhorn“ (1806); „Om det islandske Sprogs Vigtighet“ (1813); „Ueb. d. Ursprung u. Verfall der isländischen Historiographie“ (1813) i „Ueb. d. Authentie der Edda Snorros u. d. Echtheit der Asalehre“ (1811). „Sagabibliothek“ (Kopenhaga 1816 — 1819, 3 t.; istnieje też

Red,

A. K.

K. A

go, 1900—1901).

w przekładzie niem.); „Kritisk Undersögelse of Saxo’s Histories syv sidste Börger“ (1830); „Kritisk Undersögelse of Danmarks og Norges Sagnhistorie“ (1823 — 1830, 2 t.); „Dansk Synonymik“ (1829, 2 t.; wydanie 3-e 1872); nadto wydał „Saxonis Grammatici historia Danica“ (t. I, 1839; ciąg dalszy opracował Welchow (1839- 1858).

Müller Adam Henryk (* 1779 w Berlinie — f 1829 w Wiedniu) polityk, prawnik i ekonomista. Nauki uniwersyteckie odbywał w Gietyndze i Berlinie. Zaprzyjaźniony z v. Gentzem (ob.) zawarł przez niego blizkie stosunki z Metternichem (ob.). Urzędował zrazu w Wiedniu w tajnej kancelarii Metternicha, potem w Dreźnie kształcił młodego księcia Sasko-Weimarskiego. Następnie został attaché kwatery głównej ces. Franciszka i z nim jeździł do Paryża. W Saksonii był konsulem generalnym i pełnomocnikiem jego przy różnych ambasadach niemieckich. Umarł jako stały współpracownik tajnej kancelaryi państwowej w Wiedniu. Ogłosił szereg bardzo poważnych prac prawno-państwowych i ekonomicznych. Do najważniejszych należy: „Elemente der Staatskunst*4 (Berlin 1809), „Von der Idee des Staates“ Drezno 1809), „Die Theorie der Staatshaushaltung (u. iłire Fortschritte in Deutschland u. England seit Adam Smith“ (Wiedeń 1812), „Vermischte Schriften über Staat, Philosophie u Kunst“ (Wiedeń 1812), „Versuch einer neuen Theorie des Geldes“ (Lipsk 1816) M. był wydawcą dzieła zbiorowego p. n. ,,Fortschritte der nationalökonomischen Wissenschaft in England“. M. należał do pierwszych krytyków w Niemczech. Adam Proński zarzucał jego teoryi nadmiar indywidualizmu i brak podstaw idealistycznych. M. uchodzi za współzałożyciela teoryi ekonomii narodowej w Niemczech. Dążenia swe oparł jednak po części na różnych pierwiastkach mistycznych, a w szczególności na religijnym punkcie widzenia. Wywodził, że tylko wiara katolicka (którą osobiście przyjął, będąc uprzednio protestantem) pozwala narodom odradzać się gospodarczo, gdy szczerze wierzą i zgodnie ze wskazaniami wiary pracują. Ro-mantyczno-feodalne pierwiastki w naukach M-a zaciemniały istotę jego badań i postulatów, mimo to w rozwoju ekonomii w Niemczech odegrał rolę ważną. W r. 1827 otrzymał szlachectwo z przydomk. von Nitersdorf. s

Müller Stanisław, leksykograf polski (* 1786 w Wilnie- f 1847). Wykształcenie szkolne otrzymał częściowo w Warszawie, częściowo zaś w Wilnie. Służył, jako oficer artyleryi, w wojsku rossyjskiem; walczył w wojnach w 1.    1805 — 7 przeciwko Francuzom,

a także w wojnie tureckiej (1809—10). Ciężko ranny usunął się do życia prywatnego (1811) i zajął się układaniem słowników: „Słownik francusko-polski ze zbiorem wyrazów naukowych i technicznych“ (Wilno, 1826 — 29, 2 t. w 8-ce), „Słownik polsko - rossyjski“ (Wilno, 1830, 3 t., wyd. 2-e t-że, 1841). Pozostawił też rękopis „Słownika powszechnego frauc.-polsk.“ w 4 t. in folio. Pomimo ogłoszonego prospektu (1839) dzieło to nie wyszło. M. należał też (bezimiennie) do dziennikarstwa polskiego, jako współpracownik „Dziennika i Tygodnika Wileńskiego“, a także do „Wizerunków naukowych“.

Müller Wilhelm, poeta (* 7 paźd., 1794, w Dessau — f t-że 30 wrześ. 1827 ), ojciec słynnego Fry der. Maks a M-a (ob.). W r. 1812 wstąpił w Berlinie do wydziału filozoficznego; w 1. 1813 i 1814 jako ochotnik służył w wojsku pruskiem; po ukończeniu wojny powrócił do nauki, wtedy też ogłosił pierwsze poezye swe w wydawnictwie „Bundesblüten“ (Berlin, 1815). W r. 1817 odbył podróż do Włoch, której owocem była książka „Rom, Römer u. Römerinen“ (t-że, 1820). W r. 1819 otrzymał w Dessau posadę nauczyciela języków klasycznych i wkrótce potem został nadto bibliotekarzem książęcym. Rozgłosu nabrał po ogłoszeniu zbioru poezyi p. n. „Gedichte aus den hinterlassenen Papieren eines reisenden Waldhornisten“ (Dessau, 1821 — 1824, 2 t.) ,,Lieder der Griechen“ (t-że, Lipsk, 1821 — 1824, 5 zesz. i razem Lipsk, 1844); dalej ogłosił jeszcze: ,,Neugriechische Volkslieder“ (Lipsk, 1825,    2    t.); „Lyrische, Reisen

u. epigrammatische Spaziergänge⁴* (tamże 1827); nowelkę „Der Dreizehnte“ (1827), dzieło filologiczne „Homerische Vorschule“ (Lipsk, 1824); z jęz. angielskiego przełożył Marlowa „Faustus“ (Berlin, 1818), wydał „Bibliotek der Dichtungen des XVII Jahrh.⁴* (Lipsk, 1822 — 1827, 10 t.; K. Förster wydał tomy dopełniające XI—XIV po śmierci M-a).— Wiersze M-a są poetyczne i śpiewne, to też dorabiano do nich nieraz muzykę; m. in. Fr. Schubert (ob.) skomponował ją do cyklów i „Die schöne Müllerin“ i „Winterreise⁴⁴. Wydanie zbiorowe wierszy jego ukazało się staraniem syna (Lipsk, 1869 ). — Por. Allen „Wilhelm M. und das deutsche Lied⁴* (w „Journal of Germanic Philology“ t. II i III, Chica-

Red,

Müller Karol Otfried (* 28 sierp. 1797 w Brzegu na Śląsku — f w Ateuach 1 sierp. 1840) 3tarożytuik uczony. Od r. 1814 kształcił się w uniwersytecie wrocławskim i berlińskim; w r. 1818 został nauczycielem gimua-zyum św. Maryi Magdaleny we Wrocławiu, w r. nast. powołano go do Gietyngi na profesora nadzw., tamże w r. 1823 otrzymał katedrę zwycz. filologii. We wrześniu r. 1839 podjął podróż do Włoch i do Grecyi w celach naukowych; czyniąc poszukiwania w Delfach (ob.) zaniemógł ciężko i przewieziony do Aten zmarł tamże. — M. był znawcą niepospolitym

Starożytności klasycznej, zwłaszcza greckiej, j kształcenie swoje, składając zarazem egzamin rzą-również odznaczył się znajomością niezwykłą dowy. Wtedy wpływ wielki na niego wywarł sztuki klasycznej, będąc przytem filologiem biegłym i krytykiem nadzwyczaj bystrym

profesor Rudolphi (ob.), który go przekonał, że lekarz i przyrodnik nie powinien się błąkać po manowcach modnej wówczas filozofii przyrody, lecz badać ściśle, postrzegać i czynić doświadczenia w pracowni. Pogląd ten zdrowy przyswoił sobie M. i wiernym mu pozostał do śmierci, pomimo, że względem filozofii nigdy nie zachowywał się wrogo. D. 19 października r. 1824 został w Bonnie docentem pryw. fizyologii oraz anatomii porównawczej; już w r. 1826 mianowano go tam profesorem nadzwyczajnym; w r. 1830 otrzymał katedrę zwyczajną, nie mając jeszcze lat 30 skończonych. W r. 1833 powołano M-a do Berlina na profesora zwycz. anatomii i fizyologii, zarazem został dyrektorem teatru anatomicznego i muzeum anatomiczno-zootoinicznego. Na stanowisku tern zdumiewał poprostu wielostronnością wiedzy swej rozległej i różnorodnej, wykładał bowiem anatomię opisową człowieka i porównawczą, fizyologię, embryologię, oraz anatomię patologiczną, a we wszystkich tych gałęziach wiedzy odznaczał się biegłością równą, pomysłowością i znajomością rzeczy głęboką, przyczynił się też do postępu i rozwoju nauk przyrodniczych wogóle, a fizyologii w szczególności bardziej niż setki innych ba-daczów wybitnych.—Na początku działalności naukowej zajmował się przeważnie fizyologią, w połowie drugiej zaś głównie anatomią porównawczą; o jego zamiłowaniu do niej, między innemi, świadczy to, że gdy obejmował w r. 1833 zarząd muzeum anat. porówn. w Berlinie, znajdowało się w nim 7,000 okazów, do których podczas dyrektorstwa jego 25-letniego przybyło 12 380 nowych. —Pierwsze jego prace większe „Zur vergleichenden Physiologie des Gesichtssinnes“ (Lipsk 1826) i „Ueb. d. phantastischen Gesichtserscheinungen“ (Koblencya 1826) noszą jeszcze na sobie ślady wpływu filozofii przyrody, z którą później zerwał, stając się rzecznikiem b. wybitnym kierunku morfologicznego w zoologii, w fizyologii zaś pierwszy w Niemczech zaczął uprawiać i zalecać kierunek doświadczalny, któremu wcześniej już hołdowano we Fraucyi. Do prac wcześniejszych z tego okresu należy znakomicie napisana „Ueb. d. feinere Struktur u. Entwickelungsgeschichte der Drüsen“ (Lipsk 1830), w której zawarł odkrycia swoje, tyczące się budowy gruczołów. Badania jego doświadczalne zbogaciły odkryciami fizyologię nerwów

1    zmysłów, uzasadniły i ukrzepiły naukę o odruchach, rozszerzyły i ustaliły pojęcia o krwi, limfie, mleczu itp. Poszukiwania jego tyczące się powstawania głosu i słuchu stały się podstawą niewzruszoną dla badań dalszych. Znaczenie epokowe posiada dzieło M-a „Handbuch d. Physiologie des Menschen“ (Koblencya 1833 — 1840,

2    t.; t. I w 1. 1841 — 1844 doczekał się 3 wy-

1    przenikliwym-, jako mitolog zdobył sobie sławę niepożytą przez wydanie dzieła „Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Mythologie“

(Qietynga 1825); oprócz prac drobuiejszych wydał nadto: „Aegineticorum liber“ (Berlin 1817); „Geschichten hellenischer Stämme und Städte“ t. 1 „Orchomenos u. d. Minyer“, t. 2,

„Die Dorier“ (Wrocław 1820 — 24; wyd. 2-e 1844); „Ueber d. Wohnsitze, Abstammung und ältere Gosch, des makedonischen Volkes“ (Berlin 1825); „Die Etrusker“ (Wrocław 1828,

2    t.; wyd. 2-e Stuttgart 1877 — 1878 w opracowaniu Deeckego); „Handbuch d. Archäologie der Kunst“ (Wrocław 1830; wyd. 4-e, Stuttgart 1878); „Denkmäler d. alten Kunst“ (Gie-tynga 1832 i nast.; dalej wydawane przez Wieselera; wyd. 4-e, Lipsk 1899 i nast.); krytycznie objaśnił i wydał Varrona „De lingua latina“ (Lipsk 1833) i Festusa „De verborum significatione“ (t-że 1839), tudzież „Eumenidy“

Ajschylosa (Gietynga 1833; tekst grecki z przekr. niem. i dopełnienia 1839 — 35); nakoniec „Gesch. d. griech. Literatur bis auf d. Zeitalter Alexanders“ już po śmierci autora wydał brat jego młodszy Edward (* w Brzegu 12 listop. 1804—f 30 listop. 1875 w Legnicy,

Wrocław 1841, 2 t.; wyd. 4-e Stuttgart 1882 —

84) tenże ogłosił jego „Kleine deutsche Schriften“ (z życiorysem, Wrocław 1847 i 1848,

2 t.), dalej „Kunsthistorische Werke“ (Berlin 1872 — 73. 5 t.) i korespondeneye z Böckhem (Lipsk 1883).—Por. F. Ranke „Karl Otfried M., ein Lebensbild“ (Berlin 1870) i R. Förster „Otfried M.“ (Wroclaw 1897).    Red-

Müller Jan (Johannes) Piotr, fizyolog, anatom i przyrodnik znakomity (* 14 lip. 1801 w Koblencyi — f w Berlinie 28 kwiet. 1858) syn szewca niezamożnego, który jednak, jak mógł, łożył na wykształcenie chłopca nadzwyczaj zdolnego i rwącego się do nauki. Ukończywszy szkołę średnią w mieście rodzinnem M. udał się na jesieni r. 1819 do Bonnu i, zgodnie z wolą rodziców, którzy chcieli aby został księdzem, zapisał się do wydziału teologicznego, niedługo atoli w nim pozostał.

Nie czując powołania do stanu duchownego, niebawem przeszedł na wydział lekarski, uczęszczając przytym i na wykłady przyrodnicze i filozoficzne. Już jako student napisał rozprawę konkursową ,,De respiratione foetus“, którąby się każdy profesor fizyologii mógł poszczycić, otrzymał też za nią nagrodę, a drukiem ogłosił ją później w Lipsku (1823).

W grudniu r. 1822 po obronieniu rozprawy „Dissert, inaug. physiologica sistens commentaries de phoronomia animalium“ otrzymał dyplom doktorski, puczem udał się do Berlina, gdzie przez l¹/₂ roku uzupełniał jeszcze wy-

Dr. J. P.

A. Ł

Dr J. P.

„Karl M.“ (Kolonia 1896).

dań jeszcze, tak go rozchwytywano), zawarł w nim całość fizyologii, podając obok niej organologię porównawczą, oraz histologię zupełną, opracowaną mikroskopijnie i zarazem chemicznie; dziełem tym M. pchnął fizyologię na nowe tory i stworzył szkołę fizykalno-che-miczną. Od r. 1833 ogłosił mnóstwo prac cennych z zakresu anatomii porównawczej i patologicznej, jakoteż zoologii; z pośród nich wymieniamy: „Die vorgleichende Anatomie der Myxinoiden“ (Berlin 1835 — 1841), praca ta stała się podstawą histologii porównawczej; „Beschreibung der Plagiostomen“ (t-że 1838 — 1841; wspólnie z uczniem swym J. Heniem [ob.]); „Ueb. den Bau u. d. Grenzen der Gano-iden u. d. natürliche System der Fische“ (t-że 1844); „Ueb. d. Larven u. d. Metamorphose der Echiuodermen“ (t-że 1849). Dzieło jego, niestety, niedokończone „Ueb. den feinem Bau der krankhaften Geschwülste“ (t-że 1838) stało sie podstawą badań mikroskopowych w zakresie anatomii patologicznej. Znaczenie pierwszorzędne posiadają również monografie jego anatomiczno-porównawcze, zajmujące się zwierzętami niższemi. Aby badać życie ustrojów niższych, morskich, 19 razy podejmował podróże nad morze Bałtyckie, Północne, Adryatyckie i Śródziemne. — M. niezaprzeczenie należy do rzędu przyrodników najgenialniejszych, najpracowitszych, najwszechstronniejszych i najszczęśliwszych, a bardzo niewielu wpływ równie wielki jak on na bieg i stan nauki wywarli.— Jako pisarz M. odznaczał się płodnością zdumiewającą: podług obliczeń Du Bois-Reymonda napisał 267 dzieł i rozpraw, które zebrane razem zapełniłyby 950 arkuszy druku, wszystkie zaś są owocem trudu niemałego i ani jednej z nich nie sposób odmówić uznania, nic błahego lub miernego z pod pióra M-a nie wyszło.— Od r. 1834 do śmierci wydawał „Archiv für Anatomie, Physiologie u. wissenschaftliche Me-dicin“. —Pomimo, że M. zdolności pedagogicznych bynajmniej nie posiadał, ani był łatwo dostępny, wykształcił jednak zastęp liczny uczniów bardzo wybitnych, zdobiących katedry uniwersytetów niemieckich; niż wykładem wymownym oddziaływał na nich raczej przykładem oraz owocami pióra swego. M. pierwszy z uczonych europejskich zajął się poważnie „Teoryą jestestw organicznych“ Śniadeckiego; od r. 1843 należał też do członków Tow. lek. wileńskiego. R. 1899 w Koblencyi od słouiono pomnik M-a odlany z bronzu.—Por. R. Virchow „Johannes M. Eine Gedächtnissrede, gehalten bei der Todtenfeier am 24 Juli 1858“ (Berlin 1858);E. du Bois-Reymond ,,Gedächtnissrede auf J. M. etc‘‘ (t-że 1860) i Waldeyer, życiorys w „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (IV, 302—306).

Müller Jan Henryk Jakób, fizyk ( * 30 kwiet. 1809 w Kasselu —f 3 paźdz. 1875 we Fryburgu). Kształcił się w Darmszta-

Wiel. Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 378b.

cie, Bonnie i Giessen. R. 1834 został docentem fizyki w Darmsztacie; r. 1844 prof, we Fryburgu (w Bryzgowii). Prócz wielu rozpraw, od r. 1825 ogłaszanych w ,.Annalen“ Poggen-dorffa, a dotyczących głównie elektromagnetyzmu, optyki i ciepła, napisał: „Lehrbuch der Physik und Meteorologie“ (1842 — 44, 2 t.; wyd. X, w oprać. Pfaundlera, 1899 — 1901, 4 t.), ,,Grundriss d. Phys. u. Met.“ (1846; wyd. 13-e, 1881) i „Lehrbuch der kosmischen Physik“ (1856; wyd. 5-e 1895).

Müller Ed ward Henryk (* w Gombinie 15 lip. 1809 —t w Berlinie 20 lut. 1875) lekarz i urzędnik berliński, od r. 1858 do 1863 redaktor tygodnika „Preussische Medieinal-Zei-tung”, autor wielu prac cenionych, z których jedną spolszczył T. Matecki (ob.) p. n. „Pomoc, jaką w nagłych przypadkach nieść winni, aż do przybycia lekarza cyrulicy, policyanci itd.“ (Poznań 1865; wyd. 2-e, t-że 1869). — Por. „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte,, (IV, 306) i Kośmiński „Słów. lekarzów pols.“ (337).

Müller 1) Andrzej (* w Kasselu 9 lut. 1811—f w Düsseldorfs 29 mar. 1890) malarz. Początkowo kształcił go w sztuce ojciec Franciszek Hubert M. dyrektor galeryi obrazów w Darmsztacie, w 1. 1832 —1834 był uczniem Schnorra i Corneliusa (ob, te nazw.) w Monachium, następnie Sohna i Schadowa (ob.) w Düsseldorfs. W r. 1837 wyjechał do Włoch i przebywał tam do r. 1842; w r. 1855 został profesorem akademii w Düsseldorfs oraz konserwatorem muzeum król. tamże; stanowiska te zajmował do r. 1882. Malował przeważnie obrazy treści religijnej, które wykonywał na ścianach kościelnych, posługując się przytem techniką odrębną, przez siebie wynalezioną; pozostawił również mnóstwo obrazów stalugo-wych. — 2) K a r o 1 M. brat poprzedzającego (* 1818 w Darmsztacie —f 15 sierp. 1893 w Neuenahrze) również malarz; z początku, tak samo jak brat starszy, korzystał z nauki ojca; od r. 1835 kształcił się w Düsseldorfs pod Sohnem i Schadowem; od r. 1839 do 1843 bawił we Włoszech.—Malował przeważnie obrazy religijne, olejne i ścienne al fresco.— Był również profesorem w Düsseldorfs.—Por.: Finke

Red,

Müller Wilhelm, germauista (* 27 maja 1812 w Holzminden—f 4 stycz. 1890). Po ukończeniu nauk filologicznych w Gietyndze, pracował tamże w bibliotece uniwersyteckiej, a także jako nauczyciel gimnazyum miejscowego. W r. 1841 został w uniwersytecie tamtejszym docentem języka i literatury niemieckiej; r. 1845 objął tamże katedrę tych przedmiotów. — Ogłosił prace: „Geschichte und System der altdeutschen Religion“ (Gietynga, 1844); „Ueber Lieder von den Niebelungen‘£ (t-że, 1845) — próba pojednania teoryi Lachmanna i jego przeciwników. „Mythologie der deutschen Hel-

29], Gietynga 1889).

Red.

x -y.

pism; r. 1856 osiadł na stałe w Stuttgarcie. Napisał m. in.: „Bürger. Ein deutsches Dichterleben“ (Fraukfurt, 1845, wyd. 3-e,    1870);

„Charlotte Ackermann“ (1854); „Aus Petrarcas alten Tagen“ (t-że, 1861); „Erzählungen und Charakterbilder“ (Berlin, 1865,    3 t.); „Der

Wildpfarrer“, powieść historyczua (t-że, 1866); „Monika“ (Stuttgart, 1877); „Sehateu auf Höhen“ (Brema, 1881) i wiele innych; wydanie zbiorowe dzieł: „Ausgewählte Schriften“ (Stuttgart, 1873, 12 t.). — Por. Schulte vom Brühl „Otto M. ein deutsches Dichterleben“ (Stuttgart, 1895).

1884, 12 t.).

Müller Lucyan syn Adama (inaczej Miller), filolog klasyczny (*    17 marca 1836

w Merseburgu — f w Petersburgu 24 kwiet. 1898), słuchał filologii w Berlinie i Halli, doktoryzował się w Bazylei z rozprawą: „De scho-licis observautiis poetarum veterum“ (1861), spędził lat kilka wHollaudyi, pracując w bibliotekach tamtejszych, zwłaszcza w Leydzie. Docentem został w Bonnie w r. 1867. Powołany w r. 1870 do Petersburga wykładał t-że lit. i jęz. łaciński w Instytucie hist.-filolog., a także od r. 1873 łacinę i jęz. grecki w Akademii duchownej rzym.-katol.; nakouiec od r. 1878 pa-leografię łacińską w Instytucie archeologicznym. Pod wpływem Bentleya i Lachmanna poświęcił się przeważnie badaniu sztuki poetyckiej u Rzymian i wydawnictwu rzadszych utworów z tej dziedziny. — Główue prace M-a są: „De re metrica poetarum latinorum praeter

densage“ (t-że, 1886); ,,Zur Mythologie der griech. u. deutschen Heldeusage“ (t-że, 1889; próba objaśnietiia mytów na tle tradycyi bohaterskich). Wielką zasługą M-a jest zebranie nowych materyałów i opracowanie dawniejszych (pozostawionych przez Beneckego, przy współudziale Zaruckego) do słownika: ,,Mitel-hoclideutsche Wörterbuch“ (t. 1, 2 i 3, Lipsk 1847—67) Prócz tego M. wydał wraz z Stam-bacliem: „Niedersächsische Sagen u. Märchen“ (Gietynga 1855) oraz część korespondeucyi braci Grimmów (ob.): „Briefe der Brüder Jakob u. Wilhelm Grimm an G. F. Beuecke [1808 —

K A.

Müller Karol Ludwik (* w Paryżu 1815 — t t-że 1892) malarz francuski, uczeń Grosa i L. Cognieta; bez powodzenia stawał do konkursu o nagrodę rzymską (Prix de Rome); od r. 1834 zaczął wystawiać obrazy w Salonie paryskim; były to przeważnie sceny historyczne o rozmiarach wielkich, nie odznaczające się bynajmniej talentem wybitnym, lecz nastrój ich melodramatyczny podobał się smakowi panującemu za czasów Ludwika Filipa i zjednał M-owi rozgłos, wziętość u publiczności oraz przychylność króla, który mu powierzył przyozdobienie sali Stanów wLouvrze oraz mianował go dyrektorem artystycznym fabryki gobelinów (ob.); w r. 1864 M. został członkiem akademii (Membre de VInstitut). Dziełem jego najgłośniejszem jest. Apel ofiar Terroru (1849—1850), z pośród pozostałych powodzenie większe miały: Męczęń-stwo św. Bartłomieja (1838); Uczta Heliogabala (1841 ); Wjazd Chrystusa do Jerozolimy (1844), Primavera (1846); Haydée (1848), Lady Macbeth (1849), Królowa Marya Antonina w więzieniu (1857); malował także portrety.

Müller Wolfgang, zw. M. von Königswinter, poeta niemiecki (* 5 marca, 1816, w Königswinter— f 29 czerw., 1873, w Neuenahr). Wydział lekarski ukończył w Bonnie, od r. 1842 zajmował się wykonawstwem lekar-skiem w Düsseldorfie; r. 1848 obrany był do parlamentu we Frankfurcie n. M.; r. 1853, porzuciwszy zajęcia lekarskie i politykę, osiadł w Kolonii i oddał się całkowicie literaturze. Z pism jego główniejsze: „Balladen u. Romanzen“ (Düsseldorf, i 842); „Die Maikönigin“ (Stuttgart, 1852); ,,Gedenk verschollner Tage“ (1868); „Erzählungen eines rheinischen Chronisten“ (Lipsk, 1860 — 61); „Durch Kampf zum Sieg“ (Berlin, 1870); „lin Rittersaal“ (Lipsk, 1874). Z wielu komedyi M-a prawdziwą wartość posiada jedynie „Sie hat ihr Herz entdeckt“. M. jest też autorem kilku prac o malarstwie niemieckiem. Wybór jego poezyi ukazał się p. n. „Dichtungen eines rheinischen Poeten“ (Lipsk, 1871—76, 6 t.).

Müller Otto, powieściopisarz niemiecki (* 1 czerw. 1816 w Schotten — f 7 sierp., 1894 w Stuttgarcie i, był początkowo bibliotekarzem w Darmsztacie, później redagował kilka

X__y

Müller Wilhelm, historyk (* 2 grud. 1820 w Giengen [Wirtembergia] — f 8 lut. 1892 w Raveusburgu), w uniwersytecie uczył się teologii i filologii; w r. 1847 został nauczycielem szkoły kautonalnej w Trogeuie (kant. Appenzell); w r. 1851 nauczycielem starszym w giinnazyum weinsberskiem; w r. 1865 profesorem gimuazyalnym w Tybindze; w r. 1884 wyszedł do emerytury. — Drukiem ogłosił: „Leitfaden f. d. Unterricht in d. Gesell.“ (wyd. 14-e Stuttgart 1890g „Politische Gescb. d. neuesten Zeit 1816 — 1867“ (t-że 1867; wyd. 4-e 1889); „Illustr. Gesch. des deutsch-franz. Krieges“ (t-że 1873); ,,D. russisch - türkische Krieg 1877“ (t-że 1878); „Historische Frauen“ (Berlin 1876; wyd. 2-e 1882); „Kaiser Wilhelm I“ (t-że 1877, wyd. 4-e 1888) również opracował życiorysy Moltkego (t-że 1879, wyd. 3,    1889); Bismarcka (t-że 1881; wyd. 4-e,

1898); ces. Fryderyka (t-że 1888); nadto wydał: „Deutsche Gesell.“ (1880 t-że); „Europäische Gesch. u. Politik 1871 — 1881“ (t-że 1882); „Deutschlands Einigungskriege 1864 — 1871“ (Lipsk 1889; wyd. 2-e Berlin 1903) i „Bilder aus d. neueren Gesch.“ ^Stuttgart 1893). Oprócz tego wydawał rocznik „Politische Gesch. der Gegenwart“ (Berlin 1867 —1891, 25 t.; c. dal. wydaje Wippermanu) opracował uakoniec wydanie nowe Beckera ,,Weltgesch.“ (Stuttgart

Rrd.

Müller Fryderyk Maks.

611

K. A.

Plautum et Terentium libri VII“ (Lipsk, 1861, wyd. 2-e, 1894), „Geschichte der klassischen Philologie in den Niederlanden“ (Lipsk, 1869), „Friedrich Ritschl“ (Berlin, 1877, wyd. 2-e, 1878) —szkic biograficzny znakomitego filologa. „Metrik der Griechen und Römer“ (Lipsk, 1880—1885, wyd. 2-e, 1885), „Der Saturuische Vers u. seine Dekinäler“. Rozprawy: „De Pa-cuvii fabulis disputatio“ (Berlin, 1889), „De Accii fabulis disputatio“ (Berlin, 1890).—M. zasłużył się głównie, jako wydawca poetów łacińskich: Owidyusza „Amores“, „Ars amandi“, „Remedia amoris“ (Beri., 1861), Horacego dzieła (Lipsk, 1869, wyd. 2-e, 1879, wyd. miniaturowe 1874). Tegoż ody i epody (Giessen, 1882). Utwory Katullusa, Tibullusa i Pro-percyusza (t-że, 1870), „Rutilius Namatianus“ (t-że, 1870), „Lucilli saturarum reliquiae“ (t-że, 1872), „Phaedrus“ (1877), ,,Publius Optatiauus Porphyrius“ (t-że, 1877), ,,Q. Ennii carminum reliquiae“ (Petersb., 1885), „Livii Andronici et Cn. Naevii fabularum reliquiae“ (Beri., 1885), „Noni Marcelli compendiosa doctrina“, 1. 1888 — 89. Napisał też M. kilka szkiców biograficznych z lit. łac. „Quintus Ennius“ (Petersb., 1884), „Horatius Flaccus" (t-że, 1880). M. jest również autorem kilku podręczników i wydawnictw szkolnych (przeważnie dla szkół rossyj-skich), a także artykułów w „Żurnalu Min. narodn. proswieszczenija“. Wykładał w Petersburgu po łacinie, i w sposób dogmatyczny, usuwając z zasady aparat krytyczno-naukowy.

Müller Fryderyk Maks, znany powszechnie pod imieniem ,,M a k s a M-a“, słynny oryentalista (* 6 grudnia 1823 w Dessau w Niemczech — f 28 paźdz. 1900 w Oksfordzie), syn poety Wilhelma M. (ob.) Słuchał filologii klasycznej i sanskrytu w uniwersytecie lipskim i berlińskim. Pod wpływem san-skrycisty Brockhausa wydał, jako pierwszą swą pracę, przekład niemiecki zbioru bajek indyjskich „Hitopadeęa“ (1844). Następnie udał się do Paryża (1845)-, tutaj Burnouf zachęcił M-a do badania „Rigwedy“; dla podjęcia wydawnictwa hymnów Rigwedy (rozpoczętego już przez Rosena) udał się do Anglii. Dzięki poparciu posła pruskiego, Bunsena, zarząd Towarzystwa Wschodnio-Indyjskiego powierzył M-owi te pomnikowe wydanie wraz z komentarzami krajowca Sayany. Z okoliczności tej M. zamieszkał na stałe w Oksfordzie i Anglia stała się jego drugą ojczyzną. Prace swe ogłaszał przeważnie w jęz. angielskim, którym władał wyśmienicie. Nad wydawnictwem „Rigwedy“ M. pracował lat 30 z górą i dzieło to jest główną jego chlubą i zasługą wobec nauki. Zaledwie ukończył M. to wyd. (1849 - 87; wyd. 2-e, 1890 — 92), gdy uniwersytet oksfordzki polecił mu redakcyę seryi przekładów tekstów wschodnich: ,,Sacred Bocks of the East'. Pierwsze dwie serye obejmowały 20 — 25 t., M. osobiście przełożył tomy 1 i 15 (zawiera-

jące rUpaniszady“), t. 10 („Dhammanapady“), 32 i 48 (hymny wedyckie) i część t. 49 (teksty buddyjskie). W r. 1850 powierzouo M-owi wykłady historyi literatury i gramatyki porównawczej w uni wers. oksfordzkim; r. 1854 został prof, zwyczajnym języków i literatur nowożytnych, a kiedy w r. 1868 ustanowiono w Oksfordzie katedrę filologii porównawczej, oddano ją właśnie M-owi. W r. 1872 został wezwany do Strasburga, lecz nie pozostał tam

1    ograniczył się seryą wykładów; poczerń wró

cił do Oksfordu, do swoich prac umiłowanych (wyd. tekstów wschodnich). — Oto główniejsze prace M-a: ,.History of ancient Sanscrit literatur“ (Londyn, 1859, wyd. 2, 1860) „Sanscrit Grammar“ (t-że 1866, wyd. 2,    1870; skróco

ne 1886; tłum. niem. i franc.); wyd. oryginalnego traktatu fonetyki staro-indyjskiej „Prati-cakya“ (tekst i tłum., Lipsk 1856;, ,,Letter to Chevalier Bunsen on the classification of the Turanian Languages“ (w dziele Bunsena „Christianity and Mankind“ Lond. 1854), „Lectures on the Science of Language“ (w 2-ch seryacli: 1861—64, wielokrotnie wyd. i tłum. na wszystkie jęz.; po polsku przekład Dygasińskiego: „Wykłady o nauce o jęz‘‘. 1873 — 75,

2    t.). Książka miała powodzenie wszechświato

we, zyskała wielu wyznawców dla językoznawstwa, dzięki formie ujmującej wykładów. Naukowo jednak nie odpowiadała nawet wymaganiom wiedzy ówczesnym; dziś zupełnie przestarzała, pomimo przeróbki, dokonanej przez autora w 1. 1892 — 93 przekł. niem., Lipsk, 1892); ,,On the Stratification of Languages'¹ (Cambridge, 1868); „Biographies of Words and the Home of the Aryas“ (1888) —z powodu teoryi Darwina.—„Ueber die Resultate der Sprachwissenschaft“ (Strasburg, 1873).—Po za językoznawstwem, lecz w związku z niem, umiłowanym przedmiotem badań M-a była nauka o religii (i mytologia). Tu należą prace: „Essay ou comparative mythology“ (Londyn 1858), „Introduction to the Science of Religion“ (t-że 1873; wyd. 2-e    1882). Przekład polski Dygasińskiego

„Religia jako przedmiot umiejętności porównawczej, 1873); „The origin and growth of Religion“ (Londyn 1878, wyd. 2, 1891). Cykl wykładów w Glasgowie: „Natural“, „Physical“, „Anthropological.. “ „Religion“, „Theosophy, or Psychological Religion“ (1889 — 1893). Zbiór prac: „Chips from a German Workshop“ zawiera rozprawy jęz. i teolog. (1868—75, wyd. niem. ,,Essays“ 4 t., Lipsk, 1869 — 76, wyd. 2-e, 1879 — 81). Wyciągiem z tego wyd. jest: „Selected Essays on language, mythology and religion“ (2 t. 1881). Jako mitolog M. bronił teor3⁷i, że mity zawdzięczają swe powstanie „nieporozumieniom językowym“, zwłaszcza zatarciu się poczucia językowego wyrażeń przenośnych (metafor). Dziś teorya ta nie ma już chyba zwolenników. Zajmowały też M a za-gaduienia filozofii mowy: „The Science of

Thougt“ (Londyn 1887, wyd. niem „Das Den- . Przemysłowej w Kamienicy (Chemnitz), od r ken im Lichte der Sprache“, Lipsk 1888). Na- 1853 kierownikiem stacyi rolniczej, doświadczal-leżał też do przekładu „Krytyki czystego rozumu Kanta“ na jęz. ang. (wraz z Noirém,

nej, następnie profesorem chemii rolniczej w Stokholmie, od r. 1869, jako badacz niezależny, przebywał w Berlinie. M. przeprowadzał szereg badań chemicznych, tyczących się fermentacyi odpadków roślinnych i zwierzęcych, przyczyniając się tern znacznie do zaprowadzenia racyonalnej kanalizacyi miast i t. p. Prócz tego podał sposób zachowywania mięsa zastosowany w r. 1877 w Ameryce Połudn., badał i opisał liczne ciała pokarmowe, ulepszył metody badania gleby, zbudował nowy kolorymetr i prząrząd do szlamowauia (pławienia). M-owi zawdzięczamy też spostrzeżenie (1851) szczególnego, a częstego zboczenia akkomodacyi oka ludzkiego, które nosi nazwę astygmatyzmu (ob.). —Napisał: „Graphische Zusamenstellung der chemischen Zusamensetzung der gebräuchlichsten Futterstoffe und Nahrungsmittel“ (wyd. 4-e, Drezno 1875) i wydał wraz z Heidenem i Langsdorffem „Die Verwertung der städtischen

Dr. A J. O.

1881) .—W latach ostatnich życia zajął się M. wydawnictwem tekstów sanskryekich, buddyjskich, wykrytych w Japonii: ,,0n Sanskrit texts discovered in Japon“ (w .,Journal of the Royal Asiatic Society“ 1880). Pomimo tak wszechstronnej działalności naukowej M. znajdował jeszcze chwile wolne, ażeby poświęcać je beletrystyce. Wielkiego powodzenia np. doznały jego „Deutsche Liebe, aus den Papieren eines Fremdlings“ (Lipsk 1857, wyd. 14-e 1905).

W sprawach politycznych zabierał głos z powodu wojny francusko - niemieckiej i holsztyń-sko-szlezwickiej. Ze spraw społecznych — zajmowały go zagadnienia reformy uniwersytetów w Anglii, reforma pisowni, nakoniec sprawy ortodoksyi religijnej (należał do kierunku względnie liberalnego).—Wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło po ang. p. n. „Collected Works“

Müller i) Edward (* 9 sierp. 1828 w Hildburghausen—f w Rzymie 29 grud. 1895) rzeźbiarz wybitny. W r. 1842 został kuchcikiem w kuchni książęcej w mieście rodzinnem; po czterech latach, już jako kucharz, przeniósł się do Monachium, potem do Paryża; dwa lata spędził w Antwerpii i tam za poradą rzeźbiarza Józefa Geefsa, który w nim odkrył talent rzetelny, od r. 1850 zaczął się zajmować rzeźbą i uczęszczać do akademii tamtejszej; w r. 1852 przeniósł się do Brukselli; w r. 1857 wyjechał do Rzymu i tam był czynny do śmierci. Utwory jego odznaczają się kompozycyą znakomitą, prawdą i wytwornością wykonaniu. Dzieło jego najznakomitsze, to grupa olbrzymia z marmuru, wyobrażająca Prometeusza (ob.) w otoczeniu Okeanid (galerya nar. w Berlinie), wykonana w 1. 1874 —1879.—2) Gustaw M. brat bliźniaczy poprzedzającego (f 2 czerw. 1901 w Rzymie) był malarzem rodzajowym i profesorem akademii św. Łukasza w Rzymie.

Müller Iwan, filolog klasyczny (* 20 maja 1830 w Wunsiedel w górach Fichtelgebirge), słuchał filologii klasycznej w Erlangenie, od r. 1858 był nauczycielem różnych szkół, naostatku w girnnazyum w Erlangenie. W r. 1864 został prof, uniwersytetu tamże; r. 1893 objął katedrę w Monachium. Rozpoczął działalność naukową wydając „Claudii Galeni de placitis Hippocratis et Platonis libri IX (t. I, Lipsk, 1874); należał do wydawnictwa „Scripta minora Galeni“, przedsięwziętego przez Marquarta i Helm-reicha (w 3 t. 1884 — 93); redagował wyd. „Acta seminarii philologici Erlangesuis“, a od r. 1883 jest kierownikiem wyd. „Jahresbericht über die Fortschritte der klass. Altertums-

w 20 t., wybór z nich po niem. p. n. „Aus- Fäkalien“ (Hanower 1885). gewählte Werke“ (Lipsk 1897 — 1901, 12 t.).

Materyały do życiorysu M-a ogłoszone przez niego: „Lebenserinnerungen, Alte Zeiten — alte Freunde“ (Gotha 1900; 2 t.) i „Aus meinem Leben“ (t-że 1901;; obie te książki poprzednio wyszły w jęz. ang. Wdowa po M-rze pozostała ogłosiła życiorys jego obszerny p. n. ,,The life and letters of the R. H. Friedr. Max M.“

(Londyn 1902; 2 t.).

Müller Ferdynad (

K. A.

30 czerw. 1825 w Rostoku—f w Melbournie [Australia] 9 paźdz.

1896) botanik zasłużony. W 1. 1846 i 1847 uczęszczał do uniwersytetu w Kielu; w 1. 1848 —

Rtd.

1852 podróżował po Australii połudn. następnie do r 1855, już jako botanik rządowy kolonii Victoria; potem towarzyszył Gregoremu podczas wymiarów w kraju; w r. 1857 mianowano M-a dyrektorem ogrodu botanicznego w Melbournie; stanowisko to zajmował do śmierci b. zaszczytnie, M. oznaczył i nazwał przeszło 2000 roślin różnych, opisując je dokładnie, ogrodowi zaś przez siebie zarządzanemu wyrobił sławę wszechświatową; zasługi wielkie położył aklimatyzując mnóstwo roślin pożytecznych; rozpowszechnienie Eucalyptusów (ob.) w krajach nad -morzem śródziemnym jest jego dziełem. Z prac jego licznych są najważniejsze: „Fragmenta phytographiae Australiae“ (Londyn 1862—1881,    11 t.); „Flora australiana“

(wspólnie z Beuthamem, t-że 1863 —1870, 7 t.);

„Plants of Victoria“ (Melbourne 1860—1865;

2 t.), „The vegetation of the Chatham Islands“

(t-że 1864); „Eucalyptographia“ (t-że 1879—

1882) ; „Select extratropical plants“ (t-że 1891; po niem. Kassel 1883). —W r. 1901 wystawiono

mu pomnik w Melbournie.

Dr. J. P.

Müller Al e k s a n d er, chemik rolny (* 1828 Wissenschaft“ (Berlin). W r. 1885 rozpoczął w Bawaryi), do uniwersytetu uczęszczał w Lip- przy współudziale kilkunastu najwybitniejszych ku, w 1. 1851 — 56 był nauczycielem Szkoły specyaiistów w Niemczech, obmyślone na wiel-

K. A.

Red.

K. A.

„Südara-

lir. s. r.

ką skalę wyd. encyklopedyi filologii klasycznej w opracowaniu monograficznem p. n. ,,Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft¹“. Rozpoczęte w Nördlingen, wychodzi ono obecnie w Monachium; niektóre tomy dotąd miały już po dwa i trzy wydania. Zbiorowe to wyd. doskonale zestawia zdobycze wiekowe filologii klasycznej w oświetleniu wiedzy współczesnej. Wyczerpująca bibliografia informuje o stanie obecnym każdego zagadnienia. «Jest to książka niezbędna dla każdego filologa, dla biblioteki każdej i szkoły. Całość obejmie 16 t. (z poddziałami).

Müller Karol Leopold (*w Dreźnie 9 grud. 1834—+ w Wiedniu 4 sierp. 1892), malarz. Wykształcenie artystyczne otrzymał w akademii Sztuk pięk. w Wiedniu. Początkowo zajmował się malarstwem history cznem, następnie jednak przeszedł do rodzajowego. Lat 8 ilustrował pismo humorystyczne wiedeńskie „Figaro“, aby było żyć z czego z rodziną. Gdy mu się lepiej wieść zaczęło, kilkakrotnie zwiedził Włochy i Egipt. Malował sceny z życia ludowego Węgier, Włoch i Wschodu, nieraz i zwierzęta. Obrazy jego odznaczają się układem wybornym i kolorytem doskonałym. W r. 1877 został profesorem akademii Sztuk pięknycych w Wiedniu od r. zaś 1890 do śmierci był jej rektorem.

Müller Fryderyk, etnograf i lingwista (* 5 marca 1834 w Jemuiku w Czechach — f 25 maja, 1898 w Wiedniu), słuchał filologii w uniwersytecie wiedeńskim i w Gietyndze; r. 1858 otrzymał zajęcie przy bibliotece uniwersyteckiej w Wiedniu; w r. 1861 w bibliotece c. k. (Kaiserliche HojbibliothelcY, r. 1860 uzyskał docenturę, r. 1866 —profesurę językoznawstwa porównawczego i sanskrytu. M. zdobył sobie rozgłos wszechświatowy pracami z dziedziny ,,etnografii lingwistycznej“. Do opisu wyprawy naukowej ,,Reise der österreichischen Fregatte Novara“ (Wiedeń. 1867— 68) opracował działy językoznawstwa i etnografii (,,Linguistischer Teil“, „Ethnographischer Teilu). Główne dzieła M-a są: „Allgemeine Ethnographie“ (Wiedeń, 1873, wyd. 2 1879) i „Grundiss der Sprachwissenschaft“ (w 4 t. z uzupełnieniami; Wiedeń, 1876 — 89). Dzieło to obejmuje krótki wstęp do językoznawstwa ogólnego (zeszyt 1, t. I) oraz opis źródłowy kilkuset języków, ugrupowanych na tle danych etnograficznych.—M. był członkiem wielu Tow. naukowych, etnograficznych, antropologicznych i in. Należał też od r. 1857 do Akademii nauk wiedeńskiej; w „Rozprawach“ tejże zamieścił wiele monografii cennych, przeważnie dotyczących jęz. irańskich. Wiele prac mniej: szych ogłosił także M. w wydawnietwaeh-,,Orient und Occident“ ßenfeya, „Beiträge zur vergl. Sprachforschung“ Schleichera i Kühna „Geographisches Jahrbuch“ Behma, „Mitteilungen d. Anthropol. Gesellschaft zu Wien“

i t. d. Pracom M-a brak polotu myśli, ale są owocem badań sumiennych i zawierają zawsze cenny materyał faktyczny.

Müller Dawid Henryk, oryentalista wybitny, współczesny ( * 6 lipca 1846 w Bucza-czu w Galicyi). Kształcił się w Wiedniu, Lipsku, Strasburgu i Berlinie i zajmuje katedrę języków semickich i pokrewnych im przedmiotów w uniwersytecie wiedeńskim "od r. 1885, a od r. 1893 jest nadto profesorem egzegezy biblijnej i filozof! żydowskiej w wie-deńskiem semiuaryum rabinieznem. Głównym przedmiotem badań M-a to semicka gramatyka porównawcza, napisy semickie i narzecza po-łuduiowo-arabskie, a od pewnego czasu zajmuje się strofiką biblijną, którą oparł na nowych, wynalezionych przez siebie prawidłach. Najważniejsze jego publikacye to: „Südarabische Studien“ (Wiedeń 1877); „Die Burgen und Schlösser Südarabiens“ (1879—81); „Sabäische Denkmäler“ (t-że 1883); „Zur vergleichenden semitischen Sprachforschung“ (Lejda 1884J; „Zur Geschichte der semitischen Zischlaute“ (Wiedeń 1888); „Epigraphische Denkmäler aus Arabien“ (t-że 1889); „Die Rezensionen und Versionen des Eldas ha-Dani“ (t-że 1892); „Die altsemitischen Inschriften vou Sendschirli“ (t-że 1892); „Epigraphische Denkmäler aus Abessinien“ (t-że 1894); „Ezechiel - Studien“

¹ (t-że 1895); „Die Propheten in ihrer ursprünglichen Form“ (t-że.; 1896; tu rozwinął M. po raz pierwszy swoję teoryę strofiki biblijnej); „Die Haggada von Serajevo“ (t-że 1898, wraz z Schlosserem; ważny przyczynek do historyi sztuki u Żydów średniowiecznych); bische Alterthümer“ (t-że 1898); „Die Gesetze Hammurabbis“ (t-że 1903); M. znajduje pokrewieństwo pomiędzy głośnym tym kodeksem babilońskim a XII tablicami rzymskiemi, istnieje także skrócone tłumaczenie polskie p. n. „Ustawy Hammurabiego“ (Stryj 1905) i t. d. W latach 1897—98 przedsięwziął, z polecenia wiedeńskiej akademii umiejętności, podróż naukową do Arabii południowej i ogłosił wynik badań swoich, mających wielkie znaczenie, szczególnie dla poznania narzecza południowo-arabskiego Sokotsi, w różnych tomach publi-kacyi tejże akademii „Die südarabische Expedition“. Wydał także rozmaitych autorów arabskich z rękopisów, jak np. Jal-Asmaiego, „Kitäb al-fark“ (1876); Hamadaniego „Geografię półwyspu arabskiego“ (2 t., 1889 — 91); pewne części historyi Tabarego (1888 — 89) i t. d. M. jest także jednym z dyrektorów iustytutu języków wschodnich w Wiedniu i jednym z redaktorów kwartalnika „Wiener Zeitschrift für d. Kunde d. Morgenlands“.

Müller Sophus (* 24 maja 1846 w Kopenhadze) badacz zasłużony archeologii przedhistorycznej; po ukończeniu uniwersytetu w mieście rodzinnem, poczem podróżował wiele, powróciwszy został asystentem w muzeum

Red.

K. A.

adz.

A. Ł

x-y.

Red.

starożytności północnych w Kopenhadze, w r. 1881 sekretarzem towarzystwa archeologów północnych tamże, nakouiec w r. 1892 dyrektorem działu przedhistorycznego i etnologicznego muzeum narodowego. Oprócz rzeczy drobniejszych, ogłosił: „Dyreornamentika i Norden“ (w „Aarbörger for nordisk Oldkyndighed“, Kopenhaga 1880; przekł. niem. Mestorfa, Hamburg 1881); „Ordning of Danmarks Oldsagar“ (Kopenhaga 1888 — 1895, 2 t.) i „Vor Oldtid“ (t-że 1897).

Müller August, orientalista (* 3 grud. 1848 w Szczecinie—+ 12 wrześ. 1892 w Halli). Po odbyciu nauk filologicznych w Halli i Lipsku, oraz uzyskaniu doktoratu za rozprawę z dziedziny lit. arabskiej (1869) objął posadę nauczyciela gimu. w Halli; tutaj został też docentem w r. 1870 i otrzymał katedrę jęz. wschodnich (1874); przez kilka lat wykładał w Królewcu, lecz wrócił ponownie do Halli w r. 1889, gdzie też żywota dokonał. — Liczne rozprawy drukował M. w wydawnictwach: „Zeitschrift der deutschen Morgenländischen Gesellschaft“, „Beiträge zur Kunde der indo - germ. Sprachen“. Z większych dzieł M-a wymienimy; „Die griech. Philosophen in der arabischen Ueberlieferung“. (Halia 1873), ,,Der Islarn in Morgen - und Abenland“ (2 t„ Berlin, 1885 — 87, w dziele Onkena „Allg. Gesell.“); „Geschichte der Aerzte von Ubi Useibia“ (2 t. tekst arab. z kryt. koment., Królewiec, 1884) i in. wydawnictwa, dotyczące historyi nauki na Wschodzie. Od r. 1887 zaczął wydawać „Orientalische Bibliographie“ (1W88 —92, t. 5;, prowadzoną później przez E. Kühna. Nie małą zasługą M-a było też sporządzenie katalogów rękopisów wschodnich biblioteki Tow. wschód, niem., oraz Muzeum w Halli. Wraz z Nöldekem wydał doskonałe wypisy poezyi staro-arab. ze słowniczkiem „Delectus veterum carminum arabicorum“ (Berlin 1N90). Jest też M. autorem i wydawcą kilku podręczników gram. jęz. wschodnich (arab., tureckiego, hebrajskiego), tłumaczonych na jęz. angiel. i franc.

Müller Jerzy Eliasz, psycholog (* 1850 w Grimmie), docentem pryw. został w Gietyn-dze r. 1876; r. 1880 profesorem w Czerniow-cach, a od r. 1881 jest prof, zwycz. uniw. w Gietyndze. Zyskał znakomitość dzięki swej krytyce Fechnerowskiego „prawa psychofizycznego“ i samodzielnemu opracowaniu zagadnień zasadniczych psychofizyki na podstawach matematycznych. Obecnie jest powagą największą w tej nowej dziedzinie wiedzy. Ogłosił m. in.: „Zur Theorie der sinnlichen Aufmerksamkeit“ (Lipsk 1873), „Zur Grundlegung der Psychophysik“ (Berlin 1879), „Theorie der Muskelkontraktion“ (1891, t. I).

Müller Gustaw, astronom ( * 1851 w Świdnicy na Śląsku), wychowaniec uniw. w Berlinie, adjunkt obserw. w Poczdamie, autor „Pho-tometrie der Gestirne“ (1897), zaznaczył się badaniami widmowemi gwiazd między—1° a-j-200 zboczenia (1882), określeniem długości fal 300 linij w widmie słońca (1885), jasności planet (1893) i pochłaniania światła słonecznego w atmosferźe.

Müller Józef, niemiecki pisarz katolicki (* 14 lip., 1855, w Bambergu); r. 1877 został księdzem, do r. 1887 spełniał obowiązki kapłańskie, później usunął się do życia prywatnego i zamieszkał w Monachium. Jako filozof i teolog należy do t. zw. reformistów. Z licznych pism M-a ważniejsze: „Die Keuschheitsideen in ihrer geschichtlichen Entwickelung und praktischen Bedeutuug“ (Moguncya, 1897); „Die Philosophie des Schönen in Natur und Kunst“ (t-że, 1897); „System der Philosophie“ (t-że 1898); „Der Reformakatholizismus, die Religion der Zukunft“ (Zurych, 1899); „Das sexuelle Leben der Naturvölker“ (Lipsk, 1906), ,,Der alten Kultvölker“ (t-że, 1902); „Der christlichen Kulturvölker“ (t-że, 1904); „Die griechische Metapher“ (Monachium, 1906) i in. Od r. 1900 wydaje M. „Renaissance, Zeitschrift für kulturgeschichte, Religion und Belletristik“.

Müller Arminiusz, inspektor naczelny policyi marokańskiej (* w Bienne [Biel] w kantonie Bern 1855) początkowo oddawał się rolnictwu w politechnice berneńskiej, następnie wstąpił do wojska, w r. 1874 został porucznikiem artyleryi, w r. 1877 mianowano go instruktorem artyleryi klasy drugiej, w r. 1894 pierwszej; w r. 1899 posunięto go do stopnia pułkownika. Gdy na mocy ugody międzynarodowej, zawartej w Algeciras, Radę Związkową szwajcarską poproszono o wybranie z grona oficerów swych osobistości odpowiedniej na inspektora policyi w portach marokańskich, d. 26 stycz. r. 1907 przedstawiła na urząd ten M-a, który też za zgodą sułtana marokańskiego w marcu r. t-ż objął urzędowanie w Tange-rze i zajął się organizacyą policyi portowej, na której czele go postawiono.

Müller-Breslau Henryk, inżynier (* we Wrocławiu 30 maja 1851). W 1. 1870 i 1871 służył w wojsku pruskiem, poczem do r. 1875 kształcił się zawodowo w Berlinie w akademii przemysłowej (Gewerbeacademie) i w uniwersytecie. Początkowo był inżynierem cywilnym w Berlinie; w r. 1883 został profesorem w hanowerskiej akademii technicznej, w r. 1888 powołano go na takież stanowisko do Berlina; w r. nast. został członkiem pruskiej akademii budownictwa, w r. 1901 członkiem berlińskiej akad. umiejętności. M.-B. należy do najwybitniejszych powag europejskich w dziedzinie statyki (ob.), obliczania wytrzymałości mostów i t. d. — Drukiem ogłosił: „Theorie u. Berechnung der eisernen Bogenbrücken“ (Berlin 1880); „Graphische Statik der Baukostruktio-nen“ (Lipsk 1881 — 1896; 2 t.; wyd. 2-e); „D. neueren Methoden der Festigkeitslehre“

(t-że 1893, wyd. 2-e); oprócz tego mnóstwo prac mniejszych w „Zeitschr. f. Bauwesen“ i w „Zeutralblatt der Bauverwaltung“.

Müller-Guttenbrunn Adam, pisarz niemiecki (* 22 paźd., 1852, w Guttenbrunn), do uniwersytetu uczęszczał w Wiedniu; w 1. 1873 — 79 był urzędnikiem w Linzu, poczem przeniósł się do Wiednia. Wystawił dramaty: ,,Gräfin Judith“, ,,Im Banne der Pflicht“, „Irma“ i ko-medyę „Schauspielerei“' (do spółki z H. Lau-bem). Z utworów beletrystycznych M-a-G. wymienić należy: powieść ,,Frau Dornröschen“ (Berliu, 1884; wyd. 3-e, Drezno, 1892). Oraz zbiory nowel „Gescheiterte Liebe“ (Lipsk, 1889) i ,,Die Magyarin“ (t-że, 1896). Pisał też rozprawy o teatrze, jak: „Dramaturgische Gänge“ (Drezno, 1892), „Zwischen zwei Theaterfeldzügen“ (Lipsk, 1902). Prócz tego jest autorem wielu broszur polemicznych i kilku życiorysów dramaturgów niemieckich.

1893 — 96 kierował w Wiedniu teatrem Rajmunda.

Red

Red.

S. lirz

Red.

w i.

X—y.

Miiller-Striibing, filolog (* 27 sierp. 1812 w Neuhrandeuburgu—f 14 sierp. 1893 w Londynie;, brat powieściopisarki Ludwiki Mühlbach (ob. Mundt Klara). Uczęszczał w Berlinie

1    Heidelbergu na wykłady prawa (1831 — 1833); posziakowany o przywództwo w zamachu frankfurckim (3 kwiet. 1833) został uwięziony i w r. 1835 skazany na śmierć przez łamanie kołem, karę tę jednak zamieniono mu w drodze łaski na więzienie dożywotnie w twierdzy i osadzono go w Poznaniu. Król pruski Fryderyk Wilhelm IV wstępując na tron ułaskawił go i kazał wypuścić na wolność (1840); wtedy M.-S. zamieszkał w Berlinie, W r. 1848 wyniósł się do Francyi, a w 1852 osiadł w Londynie, gdzie mieszkał już do śmierci. — M.-S. zasłużył się nauce pracami o literaturze i dziejach Grecyi starożytnej; najgłówniejsze z nich są: pierwsze wydanie krytyczne Witruwjusza (wspólnie z W. Rosein, Lipsk 1867); „Aristophanes u. d. histor. Kritik“ (t-że 1873); „D. attische Schrift vom Staate der Athener“ (Gietynga 1880) i „Studien zur Verfassung von Athen während d. Pelopou. Krieges“ (Cz. I w „Neue Jahrb. f. klass. Philologie“ Lipsk 1893).

Müllner Amadeusz Gotfryd Adolf (* lb paźd. 1774 w Langendorfie pod Weissen-felsem — f w Weissenfelsie 11 czerw. 1829) pisarz i poeta. M. był siostrzeńcem poety Bürgera (ob.); w Lipsku ukończył wydział prawniczy i w r. 1798 jako adwokat osiadł w Weissenfelsie; prawnictwem przestał zajmować się od r. 1816.—Pierwszetn dziełem jego większem była powieść „Incest“ (Greiz 1799;

2    t.), wydana bezimiennie; następnie, naśladując wzory francuskie, wydał szereg komedyi, przeznaczonych dla teatru amatorskiego; później zebrane razem wyszły p. n. „Spiele für die Bühne“ (Lipsk 1815 — 1821; 2 t.). Rozgłos największy zdobył sobie tragedyami: „Der

neunundzwanzigste Februar“ (Lipsk 1812); „Die Schuld“ (t-że 1816); „König Yngurd“ (t-że 1817) i „Die Albaueserin“ (Stuttgart 1820). Sztuki te, pomimo mierności, miały w Niemczech powodzenie dosyć znaczne i trzymały się długo na scenie. Od r. 1820 M. oddał się już wyłącznie krytyce literackiej i dramatycznej, a odznaczył się przytem stronnością b. niechwalebną Od r. 1820 do 1825 redagował „Literaturblatt“, dodatek do „Morgen-blatt“; w r. 1825 zaczął samodzielnie wydawać „Hecate“, od r. 1826 „Mitternachtsblatt“. Pisywał też rozprawy⁷ treści prawniczej. Jego „Dramatische Werke“ wyszły w Brunszwiku (1828; 8 t ). — Por. Schütz „M-s Leben, Charakter u. Geist“ (Miśnia 1830) i Holme „Zur Biogr. u. Charakteristik M-s“ (Wohlau 1875).

Müllrose, m-to w okr. reg. Frankfurckim w Prusach nad kanałem Fryderyka - Wilhelma i przy linii kolei żel. Frankfurt nad O. — Chociebuż, 42 m. upm.; kościół ewangielicki, urząd nadleśny, młyn parowy, tartaki parowe, żegluga, haudel drzewem; 2 500 m-ców. — Kanał M-zyjski, czyli Fryderyka-Wilhelma, założony w 1. 1662 — 68 przez elektora Fryd. Willi., łączy Sprowę z Odrą, ma dług. 27 km., głębok. do 2 m., 8 śluz.

Mullus, gr.    nazwa ryby, należącej

do gatunku brzan czyli barwen, przez smakoszów rzymskich bardzo wysoko cenionej. Na części spodniej pyszczka miała rodzaj brody, stąd zwano ją te M. barbatus. Chowała się w rzekach i w morzu, jednakże w morzu złowiona była bardziej poszukiwana. W rybnikach przechowywana prędko zdychała. Zwykle średniej wielkości, ważyła nie więcej jak dwa funty; za większe jej okazy, zrazu nadzwyczaj rzadkie, płacili łakotnisie wybredni po 5000, 6000, a nawet, jak Asinius Celer, za panowa-uia cesarza Kaliguli, 8000 sestercyuszów ( = 453 talary). Złota młodzież rzymska trawiła sporo czasu na oswajenie ich w stawach, aby z rąk pokarm przyjmowały. Osobliwą znowu przyjemność sprawiało biesiadnikom zuarowionym bar-weny, jeszcze żywe, w naczyniach szklanych na stół dawać i rozkoszować się widokiem zmiany barwy ryby dogorywającej.

Multa, wyraz ten, pierwotnie oskijski albo sabiński, oznacza u Rzymian grzywny pieniężue, które nakładali urzędnicy, w najdawniejszych czasach królowie, albo później konsulowie, dyktator, a na mocy lex Aternia Tarpeia także cenzorowie, edylowie kurulni, poutitex maximus i trybunowie ludu, albo na wniosek urzędników sądy ludowe w comitia tributa, za opór i nieposłuszeństwo, albo też stanowiły je poszczególne prawa, testamenty w osobnych warunkach na osoby, pewnych obowiązków nie dopełniające. Pierwotnie płacono także kary w bydle, i to w owcach albo wołach, a dopiero w r. 430 przed Chr. dozwoliła lex Julia Papina zamiany jej na pieniądz, według stałej taksy za owcę

10, a za wołu 100 assów licząc. Najniższą    kich;    wraz z Saidem wpadło w ręce zdobyw-

iniarą kary, którą urzędnicy na mocy władzy    ców    mahometańskich; r. 1818 było wzięte

swej (imperium albo potestas), n. p. na sena-    przez    Sikhów, a r. 1849 zdobyte przez Angli-

torów, nieuczęszczających na posiedzenia, na    ków,    którzy dotąd m-tem i okręgiem wła-

trybunów ludowych opornych, na niższych ran-    dają.

gą urzędników, na kapłanów, na nierządnice, na obywateli uchylających się od służby wojskowej, nakładać mogli, była jedna owca; w razie oporu ciągłego przeciw prawom mogli ją aż na 30 wołów i dwie owce (suprema, maxima M.), ustanawiać. Kary wyższe, jakie mianowicie trybunowie ludowi za przestępstwa polityczne, n. p. na wodzów za nieudolne prowadzenie wojny, na urzędników za nadużycie swej władzy nakładali, podlegały apelacyi do in stancy i wyższej w comitia tributa, które sprawę w prawidłowym procesie żądanym, multa certata, rozstrzygały. Wszystkie grzywny, które z woli ludu ustanowiono, jako też kary, przez urzędników nałożone, zużywano zwykle na cele świątobliwe, jak oto: na ex - vota pobożne, posągi bóstw, igrzyska uroczyste; w innych zaś razach wpływały one do kasy państwa, jak to stale za czasów cesarstwa się działo. Do skarbca rządowego wpływała także część grzywien, przez prawa nakładanych, część zaś przypadała oskarżycielowi. W razie raz od pierwszego zetknięcia się z Polską za-niemożuości zapłacenia grzywien skazywano j częła ciążyć ku niej hołdowniczo, z Multanami winnego w czasach późniejszych na chłostę. Kary, wynikajcie z niedopełnienia obowiązków testamentowych, płacono zwykle świątyni jakiej albo gminie, do której testator należał; w Rzymie zaś wpływały także do skarbca rządowego. — M. różniła się tem od poena (ob.), że sama przez się skazanego na niesławę (in-

S, Drz.

lamia) nie narażała.

Multan, herb: w polu zielonem półksiężyc złoty rogami na dół, pod nim dwie szable skrzyżowane między trzema gwiazdami sześcio-promieuuemi, złotemi. Na hełmie ręka zbrojna, dzierżąca szablę wzniesioną do cięcia. La-bry zielone ze złotem. Z nadauia w roku 1861.

Red.

Multan (M o o 11 a n) m-to gł. w okręgu tejże nazwy w brytańsko - indyjskiej prow. Pendżab, pod 30° 12’ szer. płn. i 27°31’ dług. wsch. od Gr., ważny punkt węzłowy, w okolicy żyznej, 67₂ km. od Cziuabu, położone na wzgórzu nizkiem; stare forty z grobowcami świętych muzułmańskich, świątynia muzułmańska, ruiny wielu gmachów wspaniałych, misya angielska; 87 394 m-ców (1901), poświęcających się wyrobowi tkanin jedwabnych i bawełnianych, dywanów, i słynnych statków emaliowanych. Z otwarciem drogi żel. Nad-induskiej M. stał się ważnym składem bawełny, pszenicy, oliwy, cukru, indyga z prowincyi, jedwabiu surowego, materyałów aptecznych, korzeni i owoców z Kandaharu. — M-to bardzo stare (istniało już podobno za czasów Aleksandra W.), zwało się niegdyś Kasyapapura i często jest wspominane przez pisarzy grec-

ad z

Multany (n. gr. Aarcpo BXa^ta, turec. AJc-Iflak, t. j. Wołosza biała, albo inaczej Woło-sza multańska) kraj zajmujący połudn. - zach. część dzisiejszego państwa Rumuńskiego, graniczy na wsch. i południu, od strony Dobrudży i Bulgaryi z Dunajem, na płn. zach. od strony Siedmiogrodu z Karpatami, a na północy częściowo łańcuchem Karpat, częściowo strumieniem górskim Milkowa oddziela się od Wo-łoszy mołdawskiej, czarnej, z którą często uczeni niektórzy niewłaściwie utożsamiają M-ny. Tymczasem zarówno geograficznie, jak i historycznie M-ny różnią się od M o ł d a w i i: o ile Mołdawia jest oieodzownem dopełnieniem .topograficznem czerwieńskich ziem ruskich dawnej Rzplitej Polskiej, o tyle M-ny tworzą jedność topograficzną z Bułgaryą, jako dzielnica jednej doliny niższo-dunajskiej między Karpatami i łańcuchem Bałkanów. Odmienny był również i stosunek każdego z tych dwuch różnych krajów do Polski; kiedy Mołdawia za-stosunki Rzpltej były wogóle bardzo słabe. M-ny nie graniczyły z jej posiadłościami, nie było więc żadnych prawie z niemi stosunków handlowych; pod względem zaś politycznym, kraina ta, jako zostająca pod brzemieniem bezpośredniego nacisku przemocy tureckiej, uie przedstawiała dla Polski tych widoków, co Mołdawia, w obliczu zadania walki nieustannej z bisurmanami. Wobec tych różnic, wskutek niewłaściwego odesłania tu „Mołdawii“ pod „Multauy“, na miejscu uiniejszem, podajemy opis geograficzno - historyczny każdego z tych krajów osobno: 1) Mołdawia (rura. Moldova, łac. Moldavia, gr. MoXöoßia, tur. Kara-Iflak, czyli Wołosza czarna), jedno z księstw, hospo-darstw nad - dunajskich, tworzące obecnie, wspólnie z Multanami, królestwo Rumunię (ob.); graniczy na płn. z Rosyą (rz. Prut) i Austryą (Bukowina), na zach. — z Siedmiogrodem, na wsch. i płd. wsch.—z Dunajem i Dobrudżą, na płd. z Seretem i Multanami, zajmuje około 38 000 kim. kw. i liczy około 2 mil. m-ców. Na zach. przedstawia wyżynę, na płn. wsch. kraj górzysty, na płd. wsch. —nizinę. Karpaty przerzynają okręgi Putna, Bakcu, Njamcy i So-czawa i stąd rozgałęziają się na kraj cały aż do Seretu i Prutu, gdzie przechodzą w pagórki. Pokryte lasem, przerżnięte dolinami uro-dzajnemi, pastwiskami i stepami, tworzą okolicę przepiękną, której urok podnoszą liczne rzeczki i strumienia górskie. Z rzek, opasujący Mołdawię Dunaj jest najważniejszą drogą wodną dla handlu z Austryą i Lewantem, za pośrednictwem głównego portu rumuńskiego —

we

Galaczu. Rzekami głównemi M-ii są dopływy dunajskie, Prut i Seret, ze złotonośną Bistricą, Trotuszem, Byrłatem i Putną. Z jezior najważniejsze: Bratisz, Jałpuch, Katłapug, Sassik i Alibek: ze źródeł mineralnych—Słanik, Strun-ga, Borka i Pangeszti.—Klimat, wobec pobliża morza i braku ochrony przed wiatrami północnymi, nadzwyczaj zmienny: burze i deszcze częste, przy upałach strasznych, są cechą znamienną lata mołdawskiego, zimą — mrozy dochodzą do 22,5° R. — Grunt b. urodzajny i podatny do uprawy pszenicy i kukurydzy.—Ludność składa się z mieszaniny różnych narodowości, śród których najliczniejsi są Wołosi, dalej Cyganie, Żydzi, Rossyanie, Grecy, Ormianie i inni. Wołosi, będący głównym zrębem ludności, są wyznania greckiego i trudnią się głównie rolnictwem. Cyganie częściowo są osiedli, zajmują się po wsiach rolnictwem i hodowlą bydła, a po miastach — ciesielstwem i jako grajkowie. Żydzi, przybysze z Polski, Niemiec i Turcyi, mówią żargonem polsko-niemieckim lub hiszpańskim, i trudnią się głównie handlem i faktorstwem. Rossyanie, prawie wyłącznie sekciarze, zbiegi od prześladowania własnej ojczyźnie, ogniskują się głównie w Galaczu i Jassach, gdzie trudnią się handlem drobnym, przewozem, pszczelnictwem i lichwą. Grecy naturalizują się i tworzą część ludności miejskiej oraz inteligencyi mołdawskiej. Ormianie przeważnie kupcy.—M-ia, kraj rolniczy, o slabem zaludnieniu miejskiem (największe miasta: Jassy, Botoszany i Galacz), posiada przemysł fabryczny słabo, rozwinięty. —Dzieje: Na początku Wieków Średnich widzimy w M-ii, po obaleniu potęgi gockiej (Ermanaryka), Hunnów, Awarów, Bułgarów. Obok tych koczowników siedzieli tu jednak i rolnicy słowiańscy, Antowie, owi Tywercy Nestora. Pod koniec w. IX zatrzymali się tu byli na czas krótki Ugry, Madziarzy (884) pędzeni przez Pieczyngów, którzy tu więcej niż półtora wieku koczowali (894 —1053). Zadniestrze nawet, kraina nad Prutem i Seretem, otrzymało od nich u kronikarzy nazwę „Pacinatia“. W połowie w. XI Pieczyngów tych wypędzili stąd nowi przybysze ze stepów zadnieprzań-skich, Połowcy, czyli Kumani, z czystej krwi tureckiej pochodzący, i rozbili namioty własne. Z kolei, w w. XIII przyszła ze stepów Azyi Średniej nawała mongolska i, po bitwie nad Kałką (1225), wraz z zadaniem ciosu starej rzeszy ruskiej, zniweczyła doszczętu i „ułusy“ kumańskie między Dnieprem a Dniestrem. Pragnąc uzyskać pomoc z Zachodu, Kumano-wie przyjęli chrześcianizm, atoli nowa nawała mongolska r. 1241 zniszczyła wszystko do szczętu; Kumanowie całą hordą uszli z nad Dniestru do Bułgaryi i do Węgier, cząstka ich tylko ukryła się w górach. Opuszczona przez koczowników połowieckich kraina nie przestała

Wiel. line..Powsz, Ilustr. Ser.. L. Tom XJ.V1II, Zesz. 378b.

mimo to nosić nazwy Kumanii. Stała się odtąd jeszcze większą pustynią, Mongołowie bowiem niedługo się tu trzymali, koczowiska ich ponad Prutem i Seretem znikały powoli. Po upływie zaś wieku od wypędzenia Kumauów, zwycięstwo Kazimierza Wielkiego nad Tatarami podolskimi pod Lublinem (1344), a następnie rozgromienie przez jego siostrzeńca, Ludwika (1352) tych, co pozostawali jeszcze w Siedmiogrodzie, stanowczo uwolniły i Zadniestrze od Mongołów. Wówczas bogate obszary Kumanii zajęli Wołosi, plemię szczepu romańskiego, z tą wszakże różnicą, że nie powstali, jak zachodni ich wspólplemieu-nicy, z pnia italskiego lub celtyckiego, lecz wyrośli z gałęzi konaru Trako - illirskiego ludów aryjskich. Spotężniawszy liczebnie, pod osłoną ciszy gór, Wołosi, sami siebie „Rumunami“, „Rumynami“ nazywający, pod przymusem wymagań życia, zaczęli rozsiedlać się na wszystkie strony, kierując się przytem zwłaszcza ku południowi i ku północy. Ostatnia taka fala przychodztwa wołoskiego miała przebyć Karpaty pod przewodem władcy maramoskiego Dragosza, syua Bohdana, w połowie w. XIV (około r. 1359). Dragosz ów tedy (Bohdan) był pierwszym wojewodą wołoskim na Za-dniestrzu. Wychodźcy ci z Maramoszu zajęli pierwotnie obszar nieznaczny tylko, rozciągający się ponad potokiem górskim Mołdawą, wpadającym do Seretu. Stąd otrzymali od pobratymców nazwę Mołdawian, a kraj przez nich zagarnięty wziął miano Cara Molda-vanesca. Miano to następnie, po rozszerzeniu się zwierzchnictwa Dragoszyców (Bohda-nidów) ku południowi, rozciągnięte zostało i na całą krainę, zawartą pomiędzy łańcuchem Karpat wschodnim, Dniestrem i uściami Dunaju, a zastąpiło zupełnie dawną nazwę Kumanii. U Rusi sąsiedniej wszakże, a za jej przykładem i u Polaków, Kumanię ową przezwano z czasem, od nazwy rodowej nowych przybyszów: Wołochami lub Wołoszczyzną, które to miano utrzymywało się stale, tak w aktach urzędowych, jak i w mowie potocznej, w całym ciągu istnienia Rzpltej. Używana przecie była i nazwa Mołdawii, jako przeciwstawienie nazwie Multan, tyczącej się zawsze i wyłącznie tylko Wołoszy naddu-najskiej. Dragosz tedy, przybywszy nad Moł-dawę ze swym tłumem pasterzy wołoskich, jako istny ban bułgarski, podobny był do południowych swych pobratymców z rodu Basa-raby, siedzących na baństwie w Krajowej lub w Faragaszu. Wnosił on ze sobą obrządek słowiański, język słowiański w bliższem swera otoczeniu, a zarazem cały porządek polityczny bizantyjsko - bułgarski. Wobec tego przybysze nowi na Zaduiestrzu nie przedstawiali się Rusi halickiej, sąsiedniej, jako żywioł obcy, przeciwnie zdawało się, jakby wracało na dawnej

78

1415 i później jeszcze. Aczkolwiek wymówił się od postania pomocy Polsce w potrzebie pod Grunwaldem, dzielnie natomiast dopomógł Jagielle w r. 1422 do zwycięstwa nad Krzyżakami pod Malborgiem. Stale był wierny Polsce i dopiero pod koniec życia dał się namówić „pierzchliwemu“ Świdrigielle do podniesienia oręża przeciw zwierzchnikowi (1431). Rozgromiony wszakże przez Buczackich, wetujących na nim spustoszenie Rusi pogranicznej i Podola, prosił i uzyska! r. 1433 przebaczenie królewskie, lecz wkrótce potem „z żalu wielkiego“ umarł (1433). Po śmierci Aleksandra Dobrotliwego uzależnienie Mołdawii od Polski stało się jeszcze większem. Przyczynił się do tego przedewszystkiem zapamiętały spór o hospodarstwo pomiędzy synami Aleksandra, „Iliaszkiem“ i „Steczkiem“, względem których zmuszony był król polski wystąpić jako opiekun i rozjemca. Na zasadzie układu zawartego r. 1435 przez posłów Władysława Warneńczyka, zasiadł na tronie hospo-darskim Eliasz i zaraz w roku następnym złożył w Soczawie hołd na wierność królowi polskiemu. Za jego to hospodarstwa przypadł r. 1439 sławny Sobór we Floreucyi, na którym i metropolici ziem wołoskich, tak Mołda-wy, jak i Multan, przyjęli byli unię, którą wszakże lud odrzucił. Następnie nawiedza Mołdawię ciężka wojna domowa. Stefan, hospodar multański, mszcząc się za utopienie matki przez Eliasza, chwyta go, r. 1443, oślepia i zagarnia Mołdawy. W odwet za to syn Eliasza, Romau (f 1448), pozbawia Stefana w r. 1446 życia i w obawie zemsty ucieka w r. 1447 na Podole, szukając w Polsce bezpieczeństwa i pomocy. Tron mołdawski skutkiem tego przechodzi w ręce Piotra II Stefanowicza, który niebawem wyprawił posłów do króla Ka-dysława Jagiełły, Piotr I, wojewoda mołdaw- zimierza III z prośbą, aby go przyjął w opie-ski, złożył w r. 1387 przysięgę wierności je- I kę, oświadczając gotowość wykonania przysię-mu, Jadwidze, ich następcom, oraz Koronie Polskiej, za siebie i za cały swój naród mołdawski, a w r. 1389 przystąpił do związku zawartego przeciwko YVęgrom w Radomiu. Po śmierci Piotra I obaj współzawodniczący z sobą o hospodarstwo synowie jego składali hołd Jagielle i Koronie Polskiej: Roman r. 1393,

siedziby jakieś zabłąkane plemię staroruskie. Nic dziwnego tedy, że sadowiąca się za Dniestrem Wołosza mołdawska tak odrazu i tak

żywo zespoliła się z Rusią węzły mnogimi, tak swobodnie i chętnie dała się porwać w zakres warunków jej życia. Następstwem nie-uniknionem stosunku takiego było, iż od stanu rzeczy na Rusi sąsiedniej zależał przeważnie, w każdej danej chwili, i stan samej Wołoszy mołdawskiej. Gdy zaś ta Ruś najbliższa (nad-dniestrzańska i czerwieńska) dostała się w części znaczniejszej Polsce, ona też zaczęła, prawie od samego zawiązku społeczeństwa wołoskiego nad Mołdawą, wywierać na nie wpływ stanowczy pod względem politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Samo nawet usadowienie się Wołochów nad Mołdawą, zawarun-kowanem było usialeniem się potęgi polskiej nad Dniestrem, do czego osobliwie przyczyniło się zwycięstwo Kazimierza Wielkiego r. 1344 nad Tatarami pod Lublinem. Zetknięcie się wszakże Kazimierza Wielkiego z Wołochami, pierwsze w dziejach naszych, było jedynie doraźne. Przychylenie się ściślejsze Mołdawii ku Polsce nastąpiło dopiero za Władysława Jagiełły. W ówczesnych bowiem warunkach samoistuość całkowita Wołoszy mołdawskiej była niemożliwa; hospodarujący w niej Bogda-nowicze musieli albo ulegać Węgrom albo szu-. kać opieki w Polsce, wznoszącej się wówczas na stopień potęgi pierwszorzędnej Tymczasowo atoli rozstrzygały w M-ii przedewszystkiem spory wojewodziców o zdobycie, czy ubezpieczenie władzy wobec współzawodników, co, przy niepewuości praw następstwa w rodzie Dragosza, dla każdego z hospodarów początkowych, przewodniczących zaledwie co wyrosłemu społeczeństwu, było prawie konieczne. Zaraz też, po wstąpieniu na tron polski Wła-

gi hołdowuiczej. Po śmierci tego hospodara mołdawskiego na nowo wszczęły się zatargi i morderstwa pomiędzy rozmaitymi pretendentami, które przeszły barbarzyństwem wszelkie dawniejsze. Na królu polskim, jako na panu zwierzchniczym, znowu zaciężył obowiązek stanowczego raz na zawsze zaradzenia złemu. Kiedy, skutkiem tego, z polecenia królewskiego, przez Jana z Sienna, starostę oleskiego, wprowadzony został r. 1450 na tron mołdawski syn młodszy Eliasza, Aleksander II, — jeden z synów pobocznych Aleksandra Dobrotliwego, Bohdan IV, wyzuwa go z władzy. Wyzuty, niedorostek jeszcze, udał się powtórnie z matką a ciotką królewską, Mańką, z prośbą o pomoc do króla Kazimierza, lecz jednocześnie i przywłaszczyciel pospieszył z wyrażeniem chęci złożenia hołdu królowi. Złożona tedy została rada koronna polska, na której uchwa-

Stefan zaś w r. 1395. Jagielle również zawdzięczał wy niesienie na hospodarstwo mołdawskie Aleksander I (f 1433), którego rządy 30-ietnie, przypadające na panowauie Jagiełły, zjednały mu u potomków nazwę Dobrotliwego.

Był zarazem pierwszym organizatorem luźuie dotąd spojonego społeczeństwa mołdawskiego i żywił w głębi duszy ideał wytworzenia na Mołdawie samoistnego państwa wołoskiego.

Rządne panowanie rozpoczął od złożenia w Soczawie d. 12 marca r. 1402 przysięgi wierności królowi i Koronie polskiej i hołd podobny ponawiał nadto potem    przy każdej i łono poprzeć nieletniego Aleksandra II. Wy-

ważniejszej okoliczności, jak r. 1404, 1407, I niesiony ponownie przy pomocy Polaków na hospodarstwo mołdawskie, Aleksander II zło- wiła się wszakże temu królowa matka. Dożył r. 1453 królowi hołd uroczysty. Niedługo piero kiedy po jej śmierci Bohdan V ponowił

wszakże cieszył się władzą: w r. 14.55 sprzą-tuął go trucizną dawny współzawodnik, Piotr Aaron, syn nieprawy Aleksandra I. Oburzony Kazimierz Jagiellończyk przywłaszczyciela przyznać nie chciał. Mimo to Piotr Aaron utrzymał się na tronie mołdawskim i dopiero w r. 1458, z powodu obudzonej niechęci powszechnej, z hospodarstwa ustąpić musiał. Po nim tron mołdawski objął Stefan IV Wielki, jedeu z najwybitniejszych hospodarów mołdawskich, który, nakreśliwszy sobie za zadanie nie tylko ubezpieczenie Wołoszczyzny od nawały bisurmańskiej, lecz i wyzwolenie Mołdawii z dotychczasowego zwierzchnictwa Polski, a nawet zjednoczenie pod swą władzę obydwu dzielnic wołoskich, Mołdawii i Multan, w ciągu panowania 46-letniego (1458 — 1504) umiejętnie wyzyskiwał wszystkie nieporozumienia wadzących się o zwierzchnictwo sąsiadów i pomyślnie stawiał czoło wszystkim pokolei: i Turcy i, i Węgrom, i Polsce. R. 1463 dzielnie zmierzył się z królem węgierskim Maciejem Korwinem (ob.). Du. 17 styczu. 1475 zadał Turkom klęskę pod Berładetn. Jedynie z królem Kazimierzem liczył się poważnie i przy każdej ważniejszej okoliczności hołdy mu składał. Dopiero ze śmiercią Kazimierza r. 14y2, stosunek Stefana Wielkiego mołdawskiego do Polski się zmienił. Pragnąe pewnie sobie niezależność od Jagiellonów, czął Stefau szukać związków we wrogiej im Moskwie i w Krymie, Aleksander zaś Jagiellończyk, w. ks. litewski, pragnął najmłodszego ze swych braci, Zygmunta, osadzić na Wołosz-czyznie i postanowił w tym celu wraz z królem Janem Olbrachtem wyzuć Stefana z hospodarstwa. Wyprawę atoli zakończyła straszna klęska Polaków w puszczy Bukowińskiej d. 26 paźdz. 1497 r. Stefau tryumfował. W r. 1503 najechał Pokucie i przemocą je zagarnął, lecz zaraz w roku następnym, wkrótce przed śmiercią, ustąpić stamtąd musiał. Ze śmiercią Stefana (1504) Polska uwolniła się od jednego z bardziej niebezpiecznych wrogów. Mimo wad licznych charakteru, był to człowiek niepospolity.

mu jest wielce, swe istnienie nawet jemu zawdzięcza, To też ziomkowie nazwali Stefana Wielkim, został bohaterem ulubionym pieśni wojennych ludu swego, przedmiotem jego uwielbień, apoteozy niemal. Na łożu śmiertelnem zalecił synowi, Bohdanowi V (f 1517), uznać stanowczo zwierzchnictwo Porty! Tymczasem syn ten i następca Stefana Wielkiego zapragnął w widokach politycznych połączyć się węzłami pokrewieństwa z Jagiellonami, z którymi już dawniej byli spowinowaceni pośrednio hospodarowie mołdawscy, Aleksander i Eliasz. Prosił tedy przez poselstwo uroczyste r. 1504 0 rękę siostry królewskiej, Elżbiety. Sprzęci-

prośbę, król Aleksander przystał i du. 16 lut. r. 15U6 stanęła w Lublinie ugoda, której mocą Bohdan zobowiązał się założyć w Mołdawii biskupstwo rzymsko-katolickie i posłać do papieża oświadczenie, że zawiera owo małżeństwo dla dobra całego chrześcijaństwa. Do małżeństwa atoli nie doszło wskutek niechęci Elżbiety. Obrażony za to Bohdan zaczął na-iiowo najeżdżać Pokucie i kuuć przeciwko Polsce intrygi. Doprowadzony do ostateczności król Zygmunt I, rad nie rad, chwycił za broń i, zebrawszy wojsko koronne, oddał je pod rozkazy Mikołaja Kamienieckiego, hetmana w. kor. Ten, szybko przeprawiwszy się przez Dniestr, szeroko spustoszył Mołdawy i zmusił Stefana do podpisania ciężkich warunków pokoju w Kamieńcu, d. 23 stycz. r. 1510. Po zawarciu pokoju tego, wobec wspólnego nieprzyjaciela, stosunki sąsiedzkie Mołdawii z Rzpltą stają się coraz żywsze i częstsze, lecz Bohdan, skoro tylko dojrzał powodzenie oręża Selimo-wego, zaczął oddalać się od Polski, sprzeniewierzać się Zygmuntowi, aż wkońcu wyprawił poselstwo uroczyste do sułtana (Selima I) z oświadczeniem uległości; życzenie przedśmiertne Stefana Wielkiego zostało przez syna spełń one: Mołdawia stała się odtąd formalnie hołdownicą Porty. Syn i następca Bohdana V, który za- wprędce potem r. 15 L7 zamordowany został, za- Stefau VI (f 1526) nie uważał się przecie za ubezpieczonego, podobnie ojcu, przez hołd turecki i znowu zbliżył się do Polski. Następca jego, Stefan VI, gwałtownik zapamiętały, zaraz niemal po objęciu hospodarstwa był otruty r. 1527 przez żonę własną, a na nim wygasł panujący w Mołdawii ród Dragoszyców (Bohda-nidów). Nowy hospodar mołdawski, Piotr IV (f 1546), domniemauy syu Stefana Wielkiego, a od matki swej Raresz zwany, był w początku przyjaźnie usposobiony dla Polski i zaraz po zajęciu stolca hospodarskiego, zawarł układ pokoju wiecznego z Rzpltą. Obok przymierza podpisanego na sejmie piotrkowskim, zawarty nadto został d. 12 maja r. 1527 w Krakowie osobny układ, wyłącznie zobopólnych spraw Naród rumuński dzisiejszy obowiązany pograniczuych dotyczący. Ale dusza nowego

hospodara pełna była zamiarów ambitnych: wziął on sobie za wzór rzekomego ojca swego, Stefana Wielkiego, i zapragnął mu dorównać, przywracając krajowi swemu potęgę i niepodległość. Rzucił się więc przedewszyst-kietn na Polskę, w nadziei łupów bogatych, jeśli nie zagarnięcia całego Pokucia, lecz d. 22 sierp. r. 1531 poniósł pod Obertynein klęskę dotkliwą od Jana T irnowskiego. Strącony następnie z tronu przez padyszacha, musiał ustąpić stolca hospodarskiego bratu, Stefanowi VII, Lepuetem (Szarańczą) zwanemu. Lepuet nie był przecie dość pewny siebie, póki przeciwnik jego, tyle przedsiębiorczy Piotr

W w. XVIII

siedział bezpiecznie na wygnaniu, na Węgrzech. Zawarł też nowy hospodar mołdawski natychmiast, w lutym r. 1539 przymierze z Polską, ale już w roku następnym zamordowany został przez Wołochów. Wyniesiony zaś na jego miejsce Aleksander III, Kornia zwany, musiał niebawem (1541) ustąpić przed czyhającym zpoza gór na okoliczność sposobną starym Piotrem IV Rareszem, który już był sułtana przebłagał. Powrotowi Piotra towarzyszyła zemsta straszliwa nad bojarami mołdawskimi: wielu z nich przypłaciło życiem sprzysiężenie, które go władzy pozbawiło, wielu musiało szukać przytułku w Polsce.—Po powrocie na hospodarstwo, Piotr IV, aczkolwiek całkiem rzucił się w objęcia Turków, i z Rzpltą utrzymywał wszakże stosuuki przyjazne. Śmierć zaskoczyła go w sierpuiu r. 1546, wśród prac pobożnych, jakim się też pod koniec życia oddawał, wznosząc zwyczajem wieku monastery i cerkwie. Syn i następca jego, Eliasz II, hospodar wołoski, z młodszymi braćmi, Stefanem i Konstantynem, zaraz w roku następnym zawarł z obydwoma królami, starym i młodym, w „Horodle Niemieckim“ przez Jaua Tarnowskiego przymierze z Polską, wyrzekając się nadto na wieczne czasy wszelkich uroszczeń do Pokucia. Niebawem wszakże uderzył czołem z kolei sułtanowi w Stambule i przyjął islam (r. 1551), przy hospodarstwie więc moł-dawskietn został młodszy brat jego Stefan VIII. kiedy wszakże i ten postanowił przyprowadzić do skutku myśl swą dawną, przyjęcia islamu i oddania kraju pod bezpośrednią władzę Tarkom, zrozpaczeni bojarowie mołdawscy zdobyli się również na krok stanowczy, poddania się pod zwierzchnictwo Rzpltej i strąceuia tyrana z tronu. Udali się więc z tern do stojącego nad granicą hetmana polnego, Mikołaja Sie-niawskiego, wstawiając się doń zarazem za bawiącym w jego obozie poharnikiem Piotrem Lepusuano, którego upatrzyli sobie na hospodara. Sieuiawski, nie czekając rozkazów rady wojennej, propozycyę przyjął, uderzył w r. 1552 na Stefana VIII i odniósł zwycięstwo. Bojarowie mołdawscy, po zgładzeniu Stefana z całą jego rodziną, obwołali hospodarem owego Piotra Lepusnano. Tak więc w osobie Stefana VIII zginęła ostatnia latorośl męska rodu Dragoszyców (Bohdanidów). Obwołany hospodarem, Lepusnano, przybrawszy imię Aleksandra IV, oddał się pod zwierzchnictwo króla i Korony Polskiej. Mimo niepospolitych swych zdolności nie utrzymał się długo na tronie; dopuścił się niebacznie obrazy śmiertelnej uczuć religijnych ludu i odstręczył go od siebie. Wybuchnął rokosz, który nadto rozdmuchali ambitni możnowładcy polscy, Łaski z Wiśuiowieckiin. Aleksander IV zmuszony został do ucieczki, a na stolcu hospodarskim zasiadł bojar Stefan Tomza pod imieniem Stełana IX. Lecz i srogi Tomza niedługo cieszył się tryumfem; suł-

i tan, ujęty przez wygnańca Aleksandra, poparł j go siłami znacznemi dla przywrócenia na hospo-j darstwo. Totnza zmuszony uciekać do Węgier, lecz schwycony w drodze przez Jazłowieckie-go, za okrucieństwa nad Polakami dokonane, został ścięty, przez co przywrócony Aleksander IV zdobył swobodę nieograniczoną mordowania dawnych przeciwników. Nigdy też Mołdawia nie doznała tylu nieszczęść, ile w ciągu dwuletniego powtórnego (1564 — 1566) zarządu Aleksandra IV. dopóki jej nie uwolniła od starego okrutuika trucizna. — Syn i następca Aleksandra IV, Bohdan VI, otoczony stronnictwem przyjaciół otwartych Rzpltej, złożył w r. 1569 przysięgę uroczystą hołdu i wier ności królowi i Koronie Polskiej, lecz naraził się przez to Porcie, która zmusiła go do ustąpienia z tronu i osadziła na nim swego kandydata, Iwouię (f 1574). Potem kolejno sprawowali rządy w Mołdawii: Piotr V, hetman kozacki, Podkowa, i bojar Jaukuło, aż wkońcu Janowi Zamoyskiemu udało się osadzić na tronie mołdawskim wiernego Polsce holdownika, Jeremiasza Mohiłę. Odtąd aż do r. 1617 ród Mohiłów panował w Mołdawii. Klęska Cecor-ska położyła kres zwierzchnictwu Polski nad Mołdawią. Jeszcze Sobieski myślał o przyłączeniu Mołdawii do Polski, lecz gdy wszedł r. 1686 do Jass, Konstanty Kantemir, wojewoda mołdawski, zemknąl do obozu tureckiego. Ze śmiercią Kantakuzena r. 1716 zginął ostatni hospodar mołdawski krajowiec. Odtąd Porta narzucała Mołdawii hospodarów, sprzedając tron mołdawski temu, kto dał więcej, i XIX Mołdawia była niejednokrotnie widownią wojny Rossyi z Turcyą. Dopiero w środku w. XIX Mołdawia wspólnie z pobratymczemi Multanami odzyskała uiepodległość i w r. 1859 weszła jako część składowa do Rumunii (ob.).— Por.. M. Kostyn „Opisanie ziemi Mołdawskiej i Multańskiej“ (Borkowski „Pisma“, 2 t., Lwów, 1856/1857); A. Jabłonowski „Sprawy wołoskie za Jagiellonów⁴ („Źródła dziejowe“, t. X, Warszawa, 1878).—2) Multany właściwe, czyli W o-ł o s z a m u 11 a ń s k a, dawna U n g r o - V1 a-chia (''Ooyypo Bkayia) lub Biała Vlachia f'Aajrpo BÀa^ia), po turecku Ale-iflak wilaski,— kraina nadduuajska, granicząca od płn. i płn. zach. z Karpatami, od płn. wsch. z Mołdawią, od której odgradza ją rz. Seret wraz z Milko-wą, na płd. i wsch. Dunaj oddziela ją od Dobrudży i Bułgaryi. Zajmuje ogółem około 76 080 kim. kw. i liczy około 3 300 tys. m-ców. Jest to kraina nadzwyczaj urodzajna, równina ze spadkiem od Alp Siedmiogrodzkich ku Dunajowi, hojnie zraszana rzekami i strumieniami licznymi, wpadającymi do Dunaju. Z rzek najważniejsze; Siuł (w pobliżu Krajowy), Aluta, Ardżiż z Dimbowicą i Jałomica z Pracho-wą. Grunt kamienisty’ u podnóża Karpat, bardzo urodzajny na równinach, rodzi pszenicę, kukurydzę i jęczmień. Latorośl winna udaje

się wszędzie, zarównie jak drzewa owocowe, szczepu obcego, a następnie i na Zachodzie Z bogactw mineralnych M. obfitują w węgiel, dopiero później. Przodkowie nasi nazywali sól, źródła nafty i w piasek złoty w rzekach. Wołoszę naddunajską Multanami, rządców zaś Ze źródeł mineralnych najważniejsze: Kalima- onych nie inaczej jak hospodarami multański-neszti i Olaneszti (w okręgu Waltsza) i leczni- mi. — Początkowo królowie węgierscy lekcewa-cze: Puczoaza i Balta Alba. Rzeki nadzwyczaj żyli liczne usiłowania uniezależnienia się hospo-bystre, w ryby obfitujące; z wyjątkiem Dunaju, darów multańskich. Kiedy posłowie hospodara do żeglugi niezdatne. Ludność składa się Iwanka Basaraby (Bazarada) zwrócili się z żą-z Wołochów, Greków, Siedmiogrodzian, Serbów, daniem do Karoia Andegaweńskiego, by ustą-Bułgarów, Ormian, Żydów (przeszło 250 000), pił z najechanych r. 1330 Multan, król polecił trzymających w swych rękach handel i rze- przypomnieć wojewodzie, że uważa go za miosła, oraz Cyganów, trudniących się głów- pastucha owiec węgierskich. Dopiero dzielna nie kowalstwem. Przeważna część ludności obrona tegoż Basaraby przed zachceniami Wę-wyzuauia greckiego, trudni się głównie roi- grów, zadanie im klęski sromotnej, skłoniło nictwem i hodowlą bydła; wywóz zboża b. władców węgierskich do liczenia się z Woło-znaczny, natomiast wszystkie wyroby przemy- szą multauską. Jak szybko wzmagała się słowe dostarczane są z za granicy. Liczne w siłę, świadczy fakt, że pod koniec w. XIV jeszcze lasy, pełne zwierzyny, dają piękny bu- jeden z potomków Raduła Basaraby, Mircza dulec; winnice wszędzie uprawiane są (zwłasz- (Mirosław), już się tytułuje wojewoda Transal-cza cenią się wina Odobeszti i Dragaszani). pinus (Multan), Miogoras et Omlas dux (gniaz-Z miast, poza Bukaresztem, celniejsze: Foksza- da pierwotnego na Siedmiogrodzie), Seoerini ny, Rymnik, Buzeo, Tyrgowiste i Seolt. Kii- comes (banatu Krajowy) terrarumąue Dobro-mat umiarkowany. Głównym przedmiotem wy- dicii (Dobrudży^ despotusKlęska Słowian wozu są: bydło, wosk, ryby, zboże, budulec na Polu Kosowem, d. 15 czerwca, r. 1389, i sól. — Dzieje: Państwowość multańską zało- skłoniła Mirczę do obejrzenia się za sojuszni-żyli wychodźcy wołoscy z gór Siedmiogrodzkich, kami, powziął zaufanie do kr. Władysława Ja-zostający pod przewodnictwem możnego rodu giełły i zawarł z nim wspólnie z hospodarem Basarabów. Gdy jedna z gałęzi tego rodu, mołdawskim, Piotrem, związek potrójny d. 8 gr. korzystając z opuszczenia przez koczowników r. 1389 w Radomiu. Widząc atoli, że nie nizin naddunajskich, zajęła ze swym ludem uchroni Multan od iupiestwa ze strony Węgier, krainę do rz. Olty, z tego powodu wyłącznie ani sułtana Bajazeta, postanowił w r. 1393 pierwotnie Besarabią zwanej, druga gałąź, po- uznać się hołdownikiem tureckim. Niebawem siadająca w górach południowej Ardelii pań- wszakże, pomimo hołdu złożonego sułtanowi, stwo Fagarasz (Wakarasz), przeszedłszy pochy- wiąże się Mircza w r. 1395 z Zygmuntem kró-łość południową gór, zwróciła się w połowie lern Węgierskim i w roku uastępnym walczy w. XIII (około r. 1240) ku Dunajowi, z bie- w pamiętnej bitwie pod Nikopolem, d. 28 gietn Dembowicy, przenosząc siedlisko główne wrześn. r. 1396, lecz tu w zapale walki, spo-coraz głębiej, z podgórskiego Kampolongu, strzegłszy, iż zwycięstwo przechyla się na stro-przez Tergowiszte (Targowiszcze), do nadolne- nę turecką, zdradza chrześcian i przechodzi go Bukaresztu (Bukaroszcz). Na czele tego napowrót na stronę Bajazeta. Nie uwolniła wychodztwa stal dzielny Raduł (Radosław) wszakże rzutkiego Mirczy zdrada pod Nikopo-Czarny Basaraba, który korzystając z okolicz- lisem od następstw smutnych przewagi turec-ności, stał się prawie niezależnym (tak od Wę- kiej, tembardziej, iż wznawiane związki dawne grów jak i od Bułgarów) panem całego obsza- okazały się dlań bezowocnymi, a co gorsza ru pomiędzy Karpatami południowemi a Du- musiał się ciągle trzymać na baczności od Wę-najem dolnym. Lud wołoski, któremu Raduł gier. Myśląc więc ciągle o zabezpieczeniu się, przewodniczył, zwał się sam i był zwany przez zawarł nanowo przymierze z Jagiełłą i pragnął pobratymców, dalej w dolinach osiadłych nawet zbliżyć się doń jeszcze bardziej za po-(a mont ibus) wyłącznie Montana mi, Mun- średnictwem węzłów rodzinnych. Pomimo tata na mi (góralami), stąd cała nizina północna kiej zabiegliwości nie zdołał ocalić Multan od zajęta przez nich u Dunaju dolnego otrzymała następstw nieodzownych bezpośredniego na linii nazwę Montanii, Muntanii, u Polaków Dunaju sąsiedztwa z Turkami Niepowstrzy-Multan a cara Munteniaca u swoich. Woje- many w swej stanowczości syn Bajazeta, Ma-wodowie zaś jej przybierali tytuł transal- hornet I, przeszedł r. 1416 Dunaj i zmusił pińskich, w aktach pisanych po łacinie, albo grozą oręża Multany do zaprzysiężonego ojcu też ungro wlachijskich, gdyż Grecy ma- posłuszeństwa. Odtąd Multany, Ak-Iflak przez jąc przed oczyma całe potężne państwo Bułga- Turków nazwane, skazane zostały na powolne ro - Viachôw, a nadto lud Makedo - Vlachôw unicestwienie się pod zwierzchnictwem Porty, i inne, dla odróżnienia dali jej nazwę Ungro- Bez oparcia nadto w słabnących coraz bardziej VI ach i a. Miano zaś dzisiejsze Wał ach ii— Węgrzech, we współzawodnictwie stałem z Moł-Wołoszczyzny niby właściwej, otrzymała dawą pobratymczą, — wchodziły Multany dota kraina od swych sąsiadów bezpośrednich 1 raźnie zaledwie w stosunki z Rzpltą Polską.

Po usadowieniu się ostatecznem Turków w Eu- wstaje z kilku źródeł wypływających z gór ropie zależność Multan od Porty wzrosła; suł- Atlasu pod Dżebel-Aijaszin; po biegu wyuo-tan osadzał i strącał hospodarów multańskich szącyra 450 km., wpływa do morza Śródziem według swego widzimisię. Pomimo tej ciężkiej uego o 10 km. od granicy algierskiej. Ze zależności nie ustawały Multauy wytężać sił strony pr. przyjmuje rz. Ued-Sa. Do r. 1830 swych do uniezależnienia się od przemocy tu- tworzyła granicę z Algierem, reckiej i wrócenia do rzeszy swobodnej ludów chrześciańskich, lecz wysiłki te kończyły się przeważnie klęską.—W w. XVIII były M-ny często widownią wojen Rossyi z Turcyą.

ad z.

Mulvius Pons, albo też Milvius Pons, w dziejach rzymskich często wspominany most na Tybrze, powyżej Rzymu, przy trakcie Flami-niuszowym ( Via Flaminia), do Etruryi wiodącym, zbudowany podobno przez cenzora Emi-liusza Skaurusa, dzisiaj Ponte Molle.

Mulzow Andrzej (* 1777 w Sławęcinie

S. Drz

uczęszczał naprzód w Chojnicach, następnie w Gdańsku, wykształcenie uniwersyteckie otrzymał we Wrocławiu i w Halli W r. 1799 wstąpił do seminaryum duchownego w Gnieźnie, święcenia kapłańskie otrzymał w r. 1801, poczem bywał kaznodzieją, od r. 1809 proboszczem w Brzeźnicy; od r. 1845 był dziekanem i surrogatem kousystorza piotrkowskiego, oficyałem i infułatem w Łasku, gdzie umarł, zostawszy przedtym jeszcze prałatem i archi-dyakonein katedry włocławskiej. Drukiem ogłosił „Kazania na wszystkie święta“ i t. d. (Poznań 1809). —Por. „Pamiętnik religijno - moral-

Red.

W 1. 1820/1821 na M-uach rzucone było pierwsze ziarno niepodległości Grecyi. Po wojnie krymskiej, uchwałą kongresu Paryskiego dn. 19 | sierpnia r. 1858 połączono M-ny z Mołdawią [W. ks. Poznańskie] —f w Łasku 1855), doktor w jedną całość polityczną i utworzono nową pań- teologii i obojga praw, infułat łaski. Do szkol stwowość, Rumunię (ob.).—Por.: Sulzer „Geschichte d. transalpinischen Daciens“ (Wiedeń, 1783,

3 t.); W. Wilkinson „An Acount of the principalities of Wallachia and Moldavia“ (Londyn 1830); Zaliouy „Traité sur les priuces de la Valachie“ (Paryż 1820): L. Rogalski „Dzieje księstw Naddunajskich“ (Warszawa 1861/1862,

2 t.); Kostyn „Opisanie ziemi Mołdawskiej i Multańskiej“ („Pisma“ Borkowskiego, Lwów,

Muł - mieszaniec, pochodzący od klaczy i osła. Pod względem cech zewnętrznych M. zajmuje miejsce pośrednie między koniem a osłem; wzrostem i budową podobny do konia, różni się jednak kształtem głowy, kopyt, długością uszu i krótkością włosów u nasady ogona; maścią podobny do matki; głos osła. Posiada wielkie zalety, jako zwierzę juczne, zwłaszcza w krajach górskich, dzięki swej wytrzymałości, niewybredności i sile. Dobry M. może unieść na sobie około 150 kg., przechodząc w ciągu doby po 20 — 28 km. W niektórych okolicach używają M-a do zaprzęgu. Najbardziej rozpowszechnione są M-y w Ameryce południowej. W Europie używany jest głównie, jako zwierzę juczne, poczęści jako pociągowe; najwięcej M-ów posiada Hiszpauia, następnie Francya i Włochy, w inuych krajach Europy zachodniej jest ich stosunkowo niewiele. — Pod względem rosłości pierwsze miejsce zajmują M-y hodowane we Francyi w depart. Poitou. M-y hiszpańskie odznaczają się wzrostem średnim, nie tak ociężałe jak wspomniane francuskie, używane są i do zaprzęgu. Nakoniec M-y hodowane w okolicach górskich Francyi, Włoch połudn. w Grecyi i Turcyi odznaczają się budową lekką i używane są tylko jako zwierzęta juczne. — Wskutek wstrętu, jaki ujawniają do siebie wzajemnie konie i osły, krzyżowanie jest dość utrudnione. Okres źrebności jest nieco dłuższy, niż prawidłowy. Młode M-y rosną powoli, wobec czego do roboty używane są dopiero w 5-ym ro-

1856/1857, t. I); A. Jabłonowski „Sprawy wołoskie za Jagiellonów“ (Warszawa, 1878). X Multatuli, pseudonim pisarza holenderskiego Dekkera (ob.) zapożyczony z wiersza Horacego: Multa tulit fecitiąue puer, sudavit et ny“ (XXIX, 42). alsit. — Istnieją liczne przekłady dzieł M-go, zwłaszcza na jęz. niemiecki. Za najlepszy uchodzi wybór dokonany przez Wilh. Spohra w 10 tomach p. n. „Auswahl...“ (Minden 1899) zaopatrzouy w przedmowę krytyczną pióra wydawcy, który ogłosił również M-go „Briefe“ (Berlin 1902).—Po polsku mamy „Wybór pism' (w przekł. M. Feldmanowej, wyd.

„Przegl. Tyg.“, Warsz. 1901 ) oraz „Wybór pism“ w przekł. M. Posner-G irfeinowej“ (t-że 1903, wyd. 2-e, t-że 1906); „Kto z was bez winy...“ (przekł. I. Zielińskiej, t-że 1907);

„Max Havelaar“ (przekł. Neufeldówny, t-że 1903). — Bibi.: Vosmaer „Een zaaier“ (Amsterdam 1874); Busken Huet „M.“ (1886); Polak „M.“    (1887); Meerśerk „Ed. D. Dekker M.

Eene Harakterstudie“ (Groningen 1900); Cohen „Notice“ w M-go „Pages choisies“ (Paryż 1901); przedmowa M. Feldmanowej (na podstawie dzieła Spohra) do wyd. „Przegl Tyg.“

(W. 1901); Lubliński „M.“ (Berlin 1902); przed mowa Garfeiuowej do „Wyboru pism“ (W.

1903);

1906).

Hagemann „W⁷orte M-s“ (Minden

M. Ab.

Multyplikacya, Ob. Mnożenie.

Multiplikator, ob. Galwauometr.

Mulucha, gr.    rzeka w Maureta

S. Drz.

Muluja (Mu lwia) rzeka w Marokku, po-

nii (ob.), dzieląca dzierżawy Jugurty i Bokcliu-sa; w czasach późniejszych tworzyła granicę pomiędzy Mauretanią, Tingitaua i Caesariensis: dz Muluja (ob.l, tworząca do r. 1830 granicę Al-gieryi.

za-

w za-

K- Chw.

Pierw-

za-

za-

won-

ku życia, zdolność tę zachowują do 20, 30, a nawet 40 lat. Najczęściej M-y są niezdolne do rozpłodu, zdarzały się jednak wypadki wydawania na świat młodych przez samice płodnione przez ogiery. —Wzrost M-a waha się od 22 do 34 werszków, waga 550 — 1000 funt. Pod względem niewybredności w paszy M-ł przewyższa konia, a zbliża się do osła. Cz• St

Muł, ob. Szła m.

Mułkowski Adolf, filolog (* w Krakowie 1815—f 27 lip. 1867 tamże), do szkół uczęszczał i wydział filozoficzny ukończył w Krakowie, zajmując się głównie obu językami klasycznymi oraz ich piśmiennictwem. W r. 1836 po obronieniu rozprawy „De vita et scriptis Georgii Libani Lignicensis“ otrzymawszy dyplom d-ra filoz., został nauczycielem krakowskiego liceum św. Anny, a następnie także adjunktem biblioteki Jagiellońskiej. Oprócz rozprawy ogłosił drukiem: „D. Königreich Polen u. d. Freistadt Krakau“ (Stuttgart 1840); praca ta mieści się w t. VIII Hoffmanna „Europa u. s. Bewohner“; „Słów kilka do polskich rękodzielników“ (Kraków 1849). Wydał kronikę Wincentego Kadłubka w sposób krytyczno-porównawczy, korzystając z wydań wcześniejszych i z rękopisów (Kraków 1864) i przygotował do druku „Gramatykę gręcką“ oraz „Słownik łacińsko - polski i polsko - łaciński“; ogłosił nadto: „Przegląd literatury greckiej“ (w progr. lic. św. Anny 1842/3) i „Przegląd liter, rzymskiej*⁴ (t-że 1850).

Mułła — przeróbka persko - turecka wyrazu arabskiego mewia, co znaczy „pan“—tytuł nadawany każdemu duchownemu mahometańskie-mu lub sędziemu honorowemu. Pospolicie M-a znaczy to samo co wyraz arabski imam, t. j. duchowny niższy. M-a jest zwykle osobą oświeconą, umiejącą nawet komentować Koran, lecz nie posiadającą prawa uczestnictwa rządzie świeckim. Na Kaukazie M-ami nazywają muezzinów, imamów „powszednich“ i innych duchownych mahometańskich niższego rzędu, gdy tymczasem imam „piątkowy“, świąteczny, oraz Icadi lub szeik-ul-islam jest już M ą achundem (jak u szyitów) lub M-ą e/fendim (jak u sunuitów) t. j. osobą duchowną z pewnym wykształceniem wyższern. Achundowie i effen-dowie ze swego łona wysadzają kaznodziejów. Imamów powszednich obierają bezpośrednio gminy wyzuaniowe mahometańskie.

Mumia (fr. momie, dawniej mumie, włos. mummia, niem. Mumie, pers. mumijd, z arab. mumia, który to wyraz pierwotnie oznacza różne żywice kopalne (asfalt i t. p.). Zwłoki ludzkie lub zwierzęce przez okoliczności, albo sztucznie zabezpieczone od rozkładu, zachowujące przytem jakotako kształt pierwotny. —M-e naturalne powstają z ciał pogrzebanych w ziemi b. suchej i luźnej, zwłaszcza w piaskach Sahary albo pustyni peruwiańskiej, nazywane bywają M-a rai białe mi, ponieważ

barwa ich bywa zwykle jasna, szaro - żółtawa; podobnie zwłoki wysychają jeżeli są wystawione na prąd powietrza zimnego a suchego, jak np. w podziemiach tumu w Bremie lub na przełęczy ś-go Bernarda; podobnie dobrze ciała zachowują się w ziemi zawierającej obficiej sól, saletrę lub ałun. Zwłoki noworodków i ludzi chudych najłatwiej zamieniają się na M-e tego rodzaju, barwę miewają szarą lub brunatną, skóra na nich jest twarda, pergami-nowata, mięśnie pod nią zeschnięte, do kości przylegające, a wydają z siebie woń ser przypominającą.— Z pośród M-i sztucznych z dawien dawna najsłynniejsze są staroegipskie; szeroko pisali już o nich Herodot i Dyodor Sycylijski (ob. te nazw.) opowiadając w jaki sposób je przyspasabiano. Podług pisarzów wymienionych istniały w Egipcie trzy sposoby sporządzania M-ii, pierwszy z nich kosztował talent (przeszło 2 000 rubli), drugi 20 min (700 rubli), trzeci zaś był bardzo tani. szy zachowywał najlepiej postać i wygląd pierwotny ciała nieboszczyka, a polegał na biegach następujących: przedewszystkiem wodowiec nazwany przez Herodota „paraschis-tem“, za pomocą noża (koniecznie kamiennego) rozplątywał ciało z boku; przez otwór ten wydobywano trzewa brzuszne i pierśne, które przechowywano potem w naczyniach zwanych „kanopami“ (Porfyryusz jednak, później piszący, utrzymuje, że trzewa wrzucano poprostu do Nilu); mózg z czaszki wydobywano następnie przez nos, posługując się hakiem metalowym. Ciało w sposób taki wypatroszone omywano winem palmowem, namaszczano olejkami pachnącymi, jamy ciała opróżnione zapełniano ilościami, albo też pogrążano nieboszczyka w roztworze stężonym „natronu“ (ob. niżej), aż dobrze nim nasiąknął, poczein brzuch i piersi napełniano dopiero ciałami żywicznemi i wonnemi; teraz suszono umarłego w ciągu dni 70 i nakoniec owijano go starannie całego opaskami, które także przepojone bywały żywicą lub olejami wonnymi. — Sposób drugi nie wymagał nacięcia ciała; trzewa brzuszne wyciągano przez odbyt, a potem napełniano brzuch olejem cedrowym; do zabiegów tych także wymagano dni 70-u. — Sposób trzeci był bardzo prosty; ciało omywano płynem zwanym „syr-rnaja“, a następnie solono i suszono je. —Ciała zachowywane sposobem drugim i trzecim również owijano opaskami. — Nieraz M-ę już gotową powlekano nadto asfaltem, to zaś nadawało jej barwę czarną i zmieniało badzo jej wygląd.—Opis ten grecki dopełniają szczegółem niejednym papyrusy (ob.) znajdujące się obecnie w Kairze i w Paryżu, odczytał i objaśnił je Maspero (ob.). — M-e tak przygotowane umieszczano w trumnach drewnianych lub z rodzaju tektury sporządzonych, a kształtem naśladujących ciało w nich zawarte; trumny te pomalowane i pokryte napisami hieroglificzne-

mi, umieszczano nieraz nadto w sarkofagach (ob.) kamiennych i te dopiero wstawiano do grobów. Oczywiście na to pozwalać sobie mogli tylko ludzie bogaci, M-e ubogich, zwłaszcza na cmentarzyskach Teb setkami i tysiącami leżą obok siebie bez trumien, owinięte jeno opaskami.—M. są zawsze wyciągnięte prosto, nogi przylegają do siebie zupełnie, ręce bywają złożone na piersiach lub na łonie, albo też wyciągnięte przylegają do boków. M-e niewiast czasami rękę jedną mają na piersiach, drugą na łonie, podobnie jak to widujemy na posągach Wenery.—W ręku lub między nogami, rzadziej pod pachami M-i ludzi zamożnych napotyka się papyrusy treści religijnej, zwłaszcza wyjątki z t. zw. „Księgi umarłych“; w czasach późniejszych wyciągi takie wypisywano także i na opaskach. Na brzuchu i piersiach, a częściej jeszcze pod opaskami znajdują się talizmany drobne. M-e ludzi bogatych noszą często na sobie ozdoby złote lub z kamieni drogich: naszyjniki, pierścionki, kolczyki i t. p. lub posążki bożków i talizmany. Przy M-ach niektórych znajdowano szczątki kwiatów, liści i owoców. — Włosy na głowie mężczyzn bywają albo ostrzyżone krótko, albo też ułożone w kędziorki drobne; u niewiast często bardzo długie, a nieraz zdumiewająco dobrze zachowane. Inne włosy na ciele są zawsze wyskubane starannie. Jamy, brzuszną i pierśną najczęściej znajdujemy wypełnione szmatami płótna skłębionemi i masą czarną, żywiczną. Sutki niewieście nieraz napotyka się wypełnione w sposób podobny. Ciała żywiczne, wonne i olejki, jeżeli M-e przenikają dostatecznie, zabarwiają je na żółto, czerwonawo, brunatno lub czarno i nadają im zapach wyraźuy, dosyć przyjemny. — M-e znajdowane dokoła Memfisu (ob.), bywają czarne, suche, bardzo kruche i łamliwe, w okolicach zaś Teb (ob.) zazwyczaj posiadają barwę żółtawą, nieco połyskującą, a często zachowały nawet pewną giętkość, co dowodzi, że sposób przygotowywania ich być musiał odmienny.—M-e z czasów późniejszych bywają zawsze czarne i ciężkie, opaski otaczające je są przepojone smołą lub asfaltem, albo grubo nim pokryte. — Nieraz powieki lub twarze cale napotyka się pozłacane, pozłotę widuje się także na wargach, rękach, stopach i narządach płciowych; w czasach późniejszych twarze pokrywano też nieraz maskami pozłaeauemi. Za panowania Ptole-meuszów dodawano do M-ii portrety nieboszczyków, malowane na deseczkach sykomorowych farbami woskowemi. Malowidła te, pochodzące z początku ery naszej, odkryto dopiero w r. 1887, świadczą one bardzo korzystnie o artystach, którzy je wykonali; są to zwykle popiersia, w głowach M-i umieszczane, przyklejone asfaltem, a tak pokryte opaskami, że tylko twarz samą widać.—Pierwotnie Egipcya-nie sposobów sztucznych, opisanych powyżej, nie znali, powstały one dopiero stopniowo; może początki ich sięgają panowania pierwszej dynastyi (por. Egipt, Dzieje).—M-e najdawniejsze, obecnie już z 5000 lat mające, nie noszące na sobie żadnego śladu zabiegów sztucznych, a mimo to zachowane wybornie, są na-turalnemi; wtedy zakopywano ciała zmarłych poprostu w piasku, w którym wysychały, a to wystarczało do zachowania ich najzupełniej. M-e te wszystkie mają trzewa brzuszne i pierś-ne nie tknięte, taksamo i mózg zasuszony znajduje się w czaszce. Wszystko zdaje się dowodzić, że wszelkie zabiegi sztuczne, opisane przez Herodota i Dyodora właściwie, w Egipcie przynajmniej, były zbyteczne. -- Co się tyczy owego ,,nitrumu albo ,,natron“, w którem nieboszczyków później moczono, to dawniej mniemano, że była to saletra lub soda, tymczasem badanie chemiczne M-i dowiodło, że była to zwykła sól kuchenna; rozbiór chemiczny w żadnej M-ii dotąd obecności saletry lub sody nie wykazał; zawartość w nich soli kuchennej dochodzi do 8,5$, a w późniejszych oprócz soli tej żadnych wonności lub żywic już się nie napotyka. W jamie brzusznej wielu M-ii znajdowano mnóstwo kryształów soli kuchennej. W M-ach najdawniejszych, naturalnych, chemia wykryć zdołała jeno takie ślady soli kuchennej, jakie wogóle w każdem ciele ludzkiem zwykle napotykane bywają. Z odkryć tych wynika, że właściwie przyspasabianie M-ii zasadzało się na moczeniu nieboszczyków przez dni 70 w roztworze soli kuchennej stężonym i na suszeniu ich następnem, co w Egipcie gorącym i suchym następowało szybko. Napełnianie brzucha i piersi ciałami żywicznemi i wonnościami z pewnością niewiele się przyczyniało do zabezpieczenia M-ii od gnicia, natomiast opaski napojone żywicą, asfaltem i t. p. przyczyniały się do ochronienia ich od wpływu wilgoci jako też od robaków.—Zwyczaj przygotowywania M-ii ustal w Egipcie w w. VI ery naszej. — Egipcyanie starali się w sposób podobny zabezpieczać od zepsucia nietylko ciała ludzkie ale i zwierzęce, zwłaszcza zwierząt uchodzących za święte, więc też odnajdujemy mnóstwo M-ii ibisów, sępów, krogulców, sów, kotów, szakali, krokodylów, małp, myszy, nietoperzowy węży, ryb niektórych, chrząszczów, a także głowy bycze lub baranie. Wszystko to solono, suszono i zawijano potym w opaski, zupełuie tak samo jak zwłoki ludzkie. — Wyobrażenia egipskie M-ii ob. w T. XVII, 362 i nast. fig. 212, 213 i 216; głowy ich t-że str. 954 fig. 276 i 277, oraz str. 957 fig. 283.—Por. Pettigrew „History of Egyptian mummies“ (Londyn 1834); Budge „Mummy, chapters on Egyptian funeral archeology“ (Cambridge 1893): Lortet et Gaillard „La faune momifiée de l’ancienne Egypte“ (Lyon 1902—1905; t2 t.).—Co się ty-

Dr. J. P.

Dr. J. P.

czy portretów: Graul „D. antiken Porträtgemälde aus den Grabstätten des Fayum“ (Lipsk 1889) i Ehers „D. hellenistischen Bildnisse aus dem Fajjüm“ (t-że 1893).—Oprócz Egiptu spotykamy M-ie u wymarłych dziś Guanchów na wyspach Kanaryjskich; M-e te są zaszyte w skórach kozich i nie gorzej zachowane od egipskich. —Podobnie umieli zachowywać nieboszczyków Meksykanie i Peruwianie dawni, sposobów przez nich używanych nie znamy dokładniej; M-ie ich odznaczają się tern, że im nadawano postawę siedzącą z twarzą zakrytą dłońmi. Jeno ciała panujących lub osób znacznych zabezpieczono w ten sposób. — Kapłani birmańscy zwłoki kolegów swych zachowują również sposobami sztucznymi. — Ludy zamieszkujące wiele wysp oceanu Spokojnego znają także przysposabianie M ii, ale tylko zwłoki książąt i osobistości znakomitych bywają przez nich w ten sposób zachowywane. — Por. Reiss u. Stübel „D. Totenfeld von Ancon in Peru“ (Berlin 1887); Waitz „Anthropologie d. Naturvölker“ (Lipsk 1864 i 1872 t. 4 i 6) i Klaatsch w „Zeitschr. f. Ethnologie“ (1905, zesz. 5). —Mniemanie, jeszcze napotykane dotąd niekiedy, że mistrzostwo Egipcyan w zachowywaniu ciał zmarłych jest niedościgłe, należy do nawskroś błędnych, przeciwnie, dziś znamy sposoby i środki bez porównania lepsze i pewniejsze niż oni, lecz posługujemy się niemi jeuo w razach wyjątkowych (por. Balsamowanie).—Arabowie, poznawszy w Egipcie M-e zaprawione wonnościami i żywicami, wpadli na pomysł używania ich w sztuce lekarskiej; podróżnik arabski Abd-ul-La-tif w w. XII wspomina już o tern. W w. XVI i XVII i w Europie M-a uchodziła też za lek skuteczny, zwłaszcza przeciw przepuklinom, ranom i stłuczeniom; zupełnie leku tego dziwnego zaniechano dopiero pod koniec w. XVIII. M. sprowadzano w tym celu za drogie pieniądze z Egiptu, ale fabrykowano je też i na miejscu wędząc nieboszczyków; według zdania Paracel-sa (ob.) i stronników jego, osobliwie skuteczna być miała M. sporządzona z powieszonego, zwłaszcza jeżeli był rudowłosy. Używano też wówczas M-ii do czarów.

Mumme (Braw/schweiger M.) nazwa piwa ciemnego i mocnego, które w Brunszwiku wyrabiać zaczął w r. 1492 piwowar tamtejszy, Krystyan Mumme, a w ten sposób nazwisko swoje uwiecznił. Dotąd wyrabiane bywa to piwo w dwu odmianach: mocniejsze zwie się M. okrętowa albo dubeltowa (Schiffs-M. a. Doppel-M.), słabsze, M. miejska a. pojedyńcza (Stadt-M. a. Einfache M.). Piwo to w w. XVI i XVII używało sławy rozgłośnej, przywożono je także do Polski, jak o tym świadczą wzmianki napotykane u pisarzów naszych ówczesnych.

Mummiusze (Mummii, gens Mummia) ród

Wlei. Eue. Powsz lllustr. Ser. I. Torn XLVIII, Zesz. 378b.

rzymski, plebejuszowski, którego członkowie pod względem politycznym mniej się wsławili, natomiast bardziej w dziedzinie nauk i sztuk pięknych zdziałali. 1) i 2) Kwintus i Lu-cyusz M., bracia rodzeui, byli obaj w r. 187 przed Chr. trybunami ludowymi i opierali się zrazu wnioskom, stawianym przez Marka Por-cyusza Katona przeciw Scypiouowi. Lucyusz M. sprawował w r. 177 przed Chr. urząd pretora na wyspie Sardynii, złożyć go wszakże wkrótce musiał dla braku doświadczenia w komendzie wojskowej. --3) Lucyusz z przydomkiem Achaicus, walczył naprzód szczęśliwie w Luzy tanii, za co go senat w r. 153 przed Chr. zaszczytem wjazdu tryumfalnego do stolicy odznaczył. W r. 146 przed Chr. zyskał razem z Gue-uszein Korneliuszem Lentulusein godność konsula. W świetnych powodzeniach owego wiekopomuego roku, w którym Kartagina i Korynt pod panowanie rzymskie się dostały, nie odegrał wszakże w istocie roli pierwszorzędnej, mimo że z jednem z tych wydarzeń imię jego po wsze czasy jest związane. W Grecyi otóż, gdzie dzielny pretor Kwintus Cecyliusz Metellus zwycięstwo nad Ligą Achajską był ułatwił, mógł M. bez wielkich trudów wodza nieprzyjacielskiego Diajosa, nieudolnego następcę, Krytola-osa, pod Leukopetrą, na przesmyku Koryn-ckim pobić, a następnie ogołocony z obiońeów Korynt, który w popłochu znaczna część mieszkańców opuściła, zdobyć i zburzyć. Osłabiony i wystraszony przeciwnik nie myślał o obronie Koryntu, pospieszył do Megalopolisu, gdzie z rozpaczy i żonie i sam sobie życie odebrał. M. zastał bramy Koryntu opuszczonego otwarte, jednakże z obawy przed zasadzką dopiero trzeciego dnia do miasta wkroczył. Okrutnego obejścia się z mieszkańcami, zrabowania i lekkomyślnego zburzenia najpiękniejszego z wszystkich miast greckich, Koryntu, niczem uniewinnić nie można, owszem napiętnować należy zwycięzcę jako człowieka nieokrzesanego, pozbawionego wszelkiego poczucia szlachetniejszego, bez wykształcenia wyższego, który wielkość swej sławy przyszłej jedynie według obszaru zwalisk miasta przesławnego i bogatego, według ilości jeńców i ludzi, jako zabitych w biuletynie zwycięzkim podanych, według ogromu łupów zdobytych obliczać potrafił. Charakterystyczna dla nader nizkiego poziomu jego wykształcenia jest opowieść, że załogom okrętowym, przewożącym zlupione arcydzieła sztuki rzeźbiarskiej, malarskiej, greckiej z Achai do Italii, surowo zagroził, iż będą musieli na swój koszt nowe kazać zrobić, jeżeli podczas przeprawy się popsują. Według niektórych źródeł miał M. wprawdzie tylko zbyt wielką słabość okazać, dając się nakłonić przez chciwych przyjaciół do sprawienia losu okrutnego miastu sławnemu. Na rozkaz więc jego zrabowano naprzód bezlitośnie Korynt i w perzy-

nę obrócono, a mury z ziemią zrównano. Męż- I uczestnik wojny z Prusami, wzięty do niewoli czyzn po większej części w pień wycięto, nie- I pod Metzem, po powrocie z niej (w marcu wiasty zaś, dzieci i niewolników w niewolę 1871) pogromca Komuny. — Widok Fraucyi rozprzedano. Niezliczone, przepyszne dzieła sztuk dartej pod okiem wroga tryumfującego, rzeź pięknych albo bezmyślnie zuiszczono i w ka- Komunardów w maju r. 1871, gwałty, poniże-wały potrzaskano, albo też w olbrzymich la- nia ideału religijnego miały wpłynąć na porzucenie zawodu wojskowego i poświęcenie się idei podniesienia religijnego Franeyi. Przeciwnik W. Rewolucyi, monarchista, bez zastrzeżeń oddany Kościołowi rzymskiemu, M. poświęcił się głównie pracy nad organizowaniem katolickich organizacyi robotniczych w całej Fraucyi; dla tych organizacyi od r. 1875 wygłosił niezliczone mnóstwo odczytów. Dzięki poparciu duchowieństwa i ludności bretońskiej, od r. 1876 przeważnie wybierany jest do Izby Deputowanych, gdzie zasiada na prawicy skrajnej, zwalczając wszystkie gabinety francuskie. W odróżnieniu od innych konserwatystów—-nie ogranicza się do samej tylko krytyki; jest zwolennikiem prawodawstwa fabrycznego, opieki nad kobietą pracującą, nad dziećmi, związków zawodowych i w przedmiocie tych spraw społecznych powielokroć zabierał głos (od 1883). Jego memoryały miały wpłynąć na Leona XIII w kierunku ogłoszenia eucykliki Berum Novarum. Pod wpływem i z iuicyatywy tego papieża M. w r. 1892 oświadczył, że zrzeka się agitacyi na rzecz monarchii i odtąd poświęci się wyłącznie sprawie społecznej. Popierał wszystkie próby obalenia republiki (poczynając od walki z Thiersem, poprzez Bulanżyzm aż do sprawy Dreyfusa), namiętnie, z wielkim talentem i z wytrwałością niezmordowaną zwalczał tendencye anty-kościelne, które doprowadziły do oddzielenia kościoła od państwa. Od r. 1898 M. jest członkiem Akademii francuskiej (po Juliuszu Simonie). M jest jeduym z najwymowniejszych deputowanych i krasomówców francuskich. Jego poglądy społeczne nie są oryginalne. W zupełności odpowiadają poglądom t. zw. socyalistów katolickich (ob. So-e y al izm). Wielki zbiór jego przemówień jest jednak dokumentem pierwszorzędnej wagi dla historyi czasu i trzeciej republiki franc., a pod względem formy pozostanie jednym z pomuików prozy franc.— Pisma: „D i s c o u r s et écrits divers“ (7 tomów obejmują pisma i mowy 1871 — 1902). Prócz tego „Les Conspirations devant la Chambre“ (1903), „Les Catholiques et l’Action libérale populaire“ (1903), „La loi dès suspects“ (1900) i inne, „Wspomnienia“ w „Feuilles Nouvelles“ 1905. Por. też mowy w Akademii o Simonie i odpowiedź d’Haunou-villa o M-ie („Discours prononcés dans la séance publique tenue par l’Académie française pour la réception de M. le Comte Albert de M. le 10 mars 1898“ (Paryż 1898), oraz w wydawnictwach „L’Action Populaire“, dwie bro-Mun Albert Marya hrabia de, głośny szury o życiu i pismach M-a: nr 8 i 130 pisarz i polityk katolicki, francuski, prawnuk (Reims 1906).

dunkach okrętowych do Italii, a zwłaszcza do Rzymu przewieziono. Zresztą i inne jeszcze miasta greckie kazał M. zburzyć, skoro tylko oręż przeciw Rzymianom podniosły, i nałożył na nie nadto wysoką kontrybucyę wojenną. Prawda sumienna wyznać jednakże każe, że M. osobiście nie był wcale chchiwy i rozlicznych sposobności zbogacenia się ala siebie nie wyzyskał, wiemy bowiem, że umarł w takiem ubóstwie, iż córka jego, wychodząc za mąż, z skarbca rządowego wyprawę dostała. Po zburzeniu Koryntu pojawiła się z Rzymu komisya urzędowa, z 10 członków złożona, pomiędzy którymi byli także S p u r i u s M (ob. pod 1. 4) i G a i u s T u d i-tanus, ze zleceniem, aby zdobytą krainę urządzić jako prowincyę rzymską, co też uczynili. Zwycięski M. pozostał jeszcze po powrocie owych komisarzy do Rzymu w Grecyi, aby nowy ład polityczny utwierdzić. Okazując się teraz w czasach pokojowych osobiście ludzkim i względnym dla Greków, znachodził wszędzie przyjęcie zaszczytne. Senat rzymski odznaczył go za owe czyny zaszczytem tryumfu i honorowym przydomkiem Achaicus. W r. 142 przed Chr. piastował razem z Publiuszem Korneliuszem Scypionem Afrykańskim, młodszym godność cenzora, wszakże oburzał na siebie kolegę przez zbytnią uległość, niedołęstwo i brak kousekwencyi w sprawach urzędowych. — 4) Spurius M., młodszy, roztropniejszy i lepiej wykształcony brat poprzedzającego, któremu, jak się zdaje, jako legat wojskowy w wyprawie do Grecyi towarzyszył. Należał do komi-syi, wysłanej tam celem zaprowadzenia ładu politycznego w podbitej orężem krainie. Był to człowiek zdolny, wielkim dowcipem obdarzony. Pobyt swój w Achai z rozliczne-mi przygodami opisał przyjaciołom swym w Rzymie w wierszach humorystycznych; jako pierwszy tworzył rodzaj listów poetycznych. Zyskał też przez to sobie względy młodszego Scypiona, który go zabrał z sobą do Azyi. Nie sprzyjał także ówczesnym krasomówcom, sam równie jak brat jego, będąc mówcą miernym, a dla osobliwych politycznych poglądów nie umiał zjednać sobie względów ludzi, którzy go przy wyborach na wyższe urzędy państwowe stale pomijali. — 5) M., autor komedyi Attelańskich, młodszy od Noniusza i Pomponiusza. — 6) Mum-mia Achaica wnuczka Katulusa, prawnuczka M-a Achajskiego, pierwsza małżonka ojca cesarza Galby. — 7) M. Quadratus, siostrzeniec cesarza Marka Antonina Filozofa.

S. I)rz.

S. F.

Munacyusze (Munatii, Munatia gens), ród

Helwecyusza ( * 1841 r.) pierwotnie żołnierz,

rzymski plebejuszowski, który, dopiero od II wieku przed Chr. począwszy w dziejach bardziej się wsławił; przydomki jego były: Plan-cus, Rufus, Flaccus. W historyi rzymskiej odegrali z pomiędzy nich rolę wybitniejszą: 1) Gajus M., jeden z dziesięciu mężów, wysłanych w r. 173 przed Clir. do Liguryi celem jej skolonizowania. 2) M., legat wojskowy Sulli w wojnie Mitradatesowej, zwyciężył w r. 86 przed Chr. Neoptolemosa, wodzakróla Poutyjskie-go. —3) Lucius M. Plancus, przyjaciel zażyły Cezara, legat jego wojskowy w Gallii w r. 54 przed Chr.; dotrzymał mu wierności także podczas wojen domowych, w sprawie jego w Hiszpauii wielką działalność rozwijając. W r. 44 przed Chr. został z polecenia dyktatora namiestnikiem Gallii Trausalpinskiej. Kiedy d. 15 marca r,

gustus i po tylu zmianach przekonań swych politycznych dochował odtąd Oktawianowi wierności. Słuszny też sąd o M-u wydały dzieje, że powodował nim zawsze jedynie wzgląd na ambicyę i korzyść własną, że budził wszędzie nadzieje, których nigdy nie spełuiał, że zdradzał bez skrupułu najmniejszego tajemnice swych przyjaciół, aby przeciwnik ich za to go wynagrodził. — Zgodnie z brakiem charakteru politycznego, był i w życiu prywatnem brudny i skażony. Umarł też, wzgardzony i wyśmiewany przez wszystkich. Mowy jego, jako i styl w listach zasłużyły na pochwałę Cycerona. Horacyusz poświęcił mu pieśń osobną (I, 7).— 4) Lucyus M., stronnik Pompejusza, przyrzekł w r. 45 przed Chr. Cezarowi, że pomoże mu w zdobyciu miasta Ategny w Hiszpauii. — 5) Titus M. Plancus Bursa, rodzony brat wspomnianego pod 1, 3, był w r. 52 przed Chr. trybunem ludu, wichrzył po śmierci Klo-dyusza przeciwko Milonowi f ob.), stąd też starał się odstręczyć Cycerona od jego obrony. Pompejusz, którego sprawę bardzo gorliwie był popierał, nie dbał więcej o niego, skoro przysług jego już nie potrzebował, i zgodził się milcząco na skargę, którą Cycero przeciw niemu wytoczył, jako i na skazanie go na wygnanie za wszelkie krzywdy Milonowi wyrządzone. Cezar, któremu na usługi się oddal, ułaskawił go, wracając mu cześć obywatelską. W wojnie, toczonej około Mutyny, służył pod rozkazami Antoniusza.

44 Cezar padł z ręki morderców, wolał M. zrazu trzymać się zdała od stronnictw, żądał przebaczenia dla morderców dyktatora i pragnął, wbrew życzeniom Cycerona, z którym ko-respodencyę żywą utrzymywał, pośredniczyć w zgodzie pomiędzy Decyuszem Brutusem a tryumwirami, aż nakoniec, skuszony pochwałami Cycerona, lecz także w nadziei odegrania roli znaczniejszej, politycznej, oświadczył się wyraźnie za stronnictwem senatu.

6 ) Gnaeus M.

Plancus, brat poprzedzającego, dostał jako praetor desiguatus od Cezara w r. 44 przed Chr. zleceuie rozdzielenia pomiędzy żołnierzy gruntów w okolicy Buthrotum w Epirze- piastował w roku następującym urząd pretora, a później walczył pod dowództwem brata starszego Lucyusza (ob. pod 1. 3) dzielnie na czele konnicy, musiał wszakże dla choroby do Rzymu powrócić. —7) GajusM. Plancus skutkiem adoptowania zwany Gajus Plautius Plancus, brat poprzedzającego, zginął, ucieczką się chroniąc, podczas proskrypcyi Antoniusza. — 8) Munatia Plan ci na, małżonka Gneusa kalpuruiusza Pizona (ob.), miała być wtajemniczona w sprawę rzekomego otrucia Germa-nikusa w r. 33. — 9) M. Rufus, przyjaciel mł< dszego Marka Porcyusza Katona, pod którego był komendą, kiedy Katon w r. 58 przed Chr. wyspę Cypr na własność Rzymian miał zająć. Ponieważ niepokalana uczciwość Katona przeszkadzała M-wi w bezprawnem zbogaea-niu się, poróżnił się zniin, a dopiero małżonka Ka-

Wyruszył więc ku Mutynie (ob. ), lecz na wieść, że miastu temu odsiecz już dano, stanął obozem w Gallii polud. i krokiem się nie ruszał, mimo naglących napomnień Cycerona, aby śmiałem natarciem na legiony Antoniusza zniszczył je. Nawet gdy senat go do tego wzywał i wielkiemi pochwałami obsypywał, w pole nie wyruszył. Wstrzymywał go zaś szczególnie brak stanowczości, obawa przed legionami kruąbrnemi Lepidusa, które z wojskiem jego się połączyły i wkrótce istotnie na stronę Au-toniusza przeszły, knowając zapewne i dla Plankusa zdradę, a wkońcu własna jego, nie dość jeszcze nasycona próżność, aż otwarte połączenie się jego z Antoniuszem, w którem Asiniusz Pollio pośredniczył, dowiodło marnego przywiązania jego do sprawy republikańskiej.

Poświęcił też w tym celu nawet majątek i życie brata swego (ob. pod 1. 7), aby w r. 42 przed Chr. objąć razem z Lepidusem nade-wszystko upragniony urząd konsula. Po wojnie Peruzyńskiej (ob.) uciekł z obawy przed zemstą Oktawiana do Grecyi; zawiadował w r. 40 w miejsce Autoniusza prowiucyą Syryą, gdzie znienawidzono go wkrótce dla bezczelnego zdzierstwa i chciwości, i uszedł nakoniec przed najazdem Partów do Aleksandryi, a tutaj Au-touiusz po takich niechlubnych czynach oczy wiście i tona, Marcya, pogodziła ich znowu z sobą. - -10) M. bardzo chłodno go przyjął. Przed bitwą pod Ac- | Flaccus, prawdopodobnie z rodu rzymskiego, tium w r. 31 przed Chr. zmienił M. znowu chociaż z Italiki, miasta w Hiszpanii, pochodził, barwę polityczną. Ponieważ Antoniusz nie Udział swój w sprzyciężeniu przeciwko Kwintu-mógł się skłonić do porzucenia Kleopatry, opu- sowi Kassyuszowi Longiuszowi w r. 48 przed ścił go potajemnie, aby z Oktawianem się po- Chr. życiem przypłacił — ii) Lucius M, godzić. On też stawił w r. 27 przed Chr. Flaccus, gorliwy zwolennik sprawy synów wniosek w senacie o nadanie mu tytułu Au- ; Gueusa Pompejusza w Hiszpanii, musiał po

S. Dr z.

Red.

(wyd. 2-e, 1894).

M. Ab,

rzec).

dzielnej obronie miasta Ategny poddać się, wszakże ułaskawiony został przez zwycięskiego Cezara.

Munari degli Aretusi Pelegrino, malarz (* w ostatniej ćwierci w. XV — f 1523 w Modeuie), był synem malarza i początkowo uczniem ojca swojego, następnie Rafaela, któremu pomagał przy malowaniu słynnych Loggii Watykanu. Historya Jakóba w sklepieniu ósmym i Salomona w dwunastym, są prawdopodobnie malowane przez M-go. Historycy sztuki włoskiej uważają go za najlepszego ucznia Rafaela, najbardziej pojmującego mistrza i najlepiej umiejącego naśladować go; prac jego zachowało s.ę bardzo niewiele. Zmarł przedwcześnie wskutek ran otrzymanych podczas zajścia ulicznego, jak opowiada Vasari (ob. i.

Munch Piotr Andrzej, historyki archeolog norweski (* 15 grud. w Chrystyauii— f 23 maja J863 w Rzymie). Od r. 1841 profesor w Clirystjanii. Dwa razy (1858 i 1863) w celach naukowych odbywał podróże do Rzymu. W r. 1848 wydal kilka prac lingwistycznych dotyczących języków: gockiego, staronorwoskie-go i napisów runicznych. Do dziedziny staro-żytnictwa i historyi skandynawskiej należą dzieła: „Nordens gambe gude og Helte sagn“ (1840), „Nordmandeues Gudeloeré i Hednold“ (1847), „Histor. geograph. Beskriv. over Kon-geriget Norge i Middelaldereu“ (1849) i in. Głownem jednak dziełem jego jest wydawnictwo pomnikowe: „Det Norske Folks Historie“ (Chryst. 1852 — 63; 9 t.), zawierające dzieje Norwegii do r. 1319. Nad dziełem tern zastanawia się W. A. Maciejowski w art. „Normandowie i Germanowie“ (Warsz. 1856, odb. z „Bibl. Warsz.“). — Wydanie zbiorowe prac naukowych M-a, na koszt państwa podjęte, ukazało się w 4 tom. w Chrystyauii 1873 -6

M. Ab.

Munch A n d rz ej, poeta norweski (* w Chry-stjauii 19 paźdz. 1811 — f w okolicach Kopenhagi 27 czerw. 1884) Od r. 1850 był urzędnikiem biblioteki w Clirystjanii. W literaturze wystąpił r. 1836 (zbiorek poezyi: „E-phemerer“ i dramat „Kong“). „Sverres Ung-dom“ ukazał się r. 1837. Większe powodzenie zdobyły zbiorki następne: „Digte, gamie og nye“ (Chrystyania 1848), „Nye Digte“ (1850), „Digte cf Fortäliinger“ (1855), „Nyeste Digte“ (1861), „Jesu Billede“ (1865, wyd. 7-e r. 1893), „Eftersommer“ (1867). Spisał wrażenia z podroży p. n. „Billeder fra Nord og Syd“ (1849) i „Reiseminder“ (1865;. Z dramatów najbardziej znane: „Salomon de Caus“ (1854), „Eu Afteu paa Giske“ (1855), „Lord Wil. Russell“ (1857), „Hertug Skule“ (1864), „Fangen paa Munkholm“ (1875). Na schyłku życia wydał poemat historyczny: „Pave og Reformator“ (1880). — Ponad wszystkie jednak utwory jego wyżej stoją poezye: „Sorg og Trost“ (1852), pod wrażeniem śmierci żony napisane. — Wydanie zbiorowe dzieł M-a („Samlede Skrifter“) ukazało się w 5-ciu tomach w Ko-penhadzie w r. 1887 — 90. — Liczne przekłady na język niemiecki.

Munch Edward, malarz i rysownik norweski (* w Clirystjanii 1863). Pochodzi ze starej rodziny duńskiej. Młodość spędził w okolicach miasta ojczystego. Kształcił się późuiej przez czas dłuższy w Paryżu, Berlinie, Monachium. Uległ może nieco wpływowi Cézanne’a, po za tein niezwykle jest samodzieluy, a nawet, jak utrzymuje Przybyszewski, który go „odkrył“ w r. 1894, „nigdy nie miał ani poprzednika aai nauczyciela“. W krajobrazach, zwłaszcza północy, jest mistrzem nastroju. Strach, grozę, śmierć, szaleństwo i szat, cierpienia, tragizm rozpusty, nagość popędu płciowego, jego metafizykę — wszystko to symbolizuje artysta w rzutach genialnych. „Usiłuje on zjawiska duszy bezpośrednio wyrazić kolorem“.— Linde nazywa go „malarzem przyszłości“.— Wystawia głównie w Paryżu, w Salonie Jesiennym i u „Niezależnych“; niektóre dzieła jego wystawione były w Warszawie w r. 19U3.— Bibl.: Przybyszewski „Auf den Wegen der Seele“ (Beri. 1897, po polsku „Na drogach duszy“ Krak. 1900); Linde „E. M. u. d. Kunst der Zukunft“ (Beri. 1902, wyd. 2-e 1905); Esswein „E. M.“ (wyd. „Moderne Illustratoren“ Monachium 1905); Schieffier „Verzeichuiss d. graphisch. Werke E. M-s bis 1906“ (Beri. 1907);

Topass: „Dwie wizje“ („Krytyka“ 1911, maxi. Ab.

Münch-Bsllinghausen, 1) J o a c h i m hrabia, mąż stanu austryacki (* 29 wrześ. 1 786 w Wiedniu—f 3 sierp. 1866), był synem najmłodszym radcy cesarskiego barona Franciszka Józefa M.-B-a (* 10 listop. 1735 — f 3 paźd. 1802); w r. 1806 wstąpił do służby rządowej w Austryi; w r. 1819 mianowany naczelnikiem miasta Pragi (Stadthauptmann)-, na stanowisku tern przyczynił się do podniesienia spławu na rz. Elbie. R. 1822 został radcą dworu w sekretaryacie Stanu, w uastępuym miuistrem i posłem prezy dującym w Związku niemieckim we Frankfurcie n. M. gdzie był czynny w duchu Metternicha (ob.). W r. 1831 otrzymał tytuł hrabiowski; po r. 1848 wystąpił ze służby rządowej; w r. 1861 został członkiem dziedzicznym Izby panów w Wiedniu. — 2) Eligiusz Franciszek Józef baron M -B., poeta pisujący pod pseudonimem Fryderyk Halm (* w Krakowie 2 kwiet. 1806—f w Wiedniu 22 maja 1871). Po skończeniu wydziału prawniczego w Wiedniu wstąpił do służby rządowej, a w tajemnicy zabawiał się poezyą. W r. 1834 pod nazwiskiem przybra-nem, którem się posługiwał i później, przesłał wiedeńskiemu Burytheater dramat „Griseldis“ (Wiedeń 1896, wyd. 11-e), który tam wystawiono z powodzeniem niezwykłem; dramaty jego następne: „D. Adept“ (1836), „Camoeus“ (1837),

„Imelda Lambertazzi“ (1838) i „Ein mildes Urteil“ (1840), przyjęto również b. przychylnie. W r. 1842 rozsławił go jeszcze bardziej dramat romantyczny „D. Solin der Wildniss“ (wyd. 10-e Wiedeń 1896). Tymczasem mianowano go w r. 1840 radcą w zarządzie Austryi niższej; wr. 1845 otrzymał tytuł c. k. radcy dworu wraz z posadą kustosza ces. biblioteki nadwornej, którą uporządkował i ulepszył. W r. 1861 mianowauo go dożywotnim członkiem Izby panów, a następnie prefektem biblioteki nadwornej; w 1. 1869 — 1871 jako intendent generalny stał na czele obu teatrów dworskich w Wiedniu. Zajęcia urzędowe nie przerwały działalności jego poetyckiej, jak świadczą o tym dramaty: „Sain-piero“ (1844), „Maria da Molina“ (1847, podług Gabryela Telle), „D. Fechter von Raveu-na“ (1854), „Eine Königin“ (1857), „Iphigenie in Delphi“ i „Begum Somru“ (I860), oraz ko-medye: „Verbot u. Befehl“ i „Wildfeuer“ (1864) tudzież kilka drobiazgów dramatycznych. Zbiór poezyi lirycznych jego, „Gedichte“, od r. 1850 do 1886 wydawano kilkakrotnie; wydanie zbiorowe dzieł dramatycznych M.-B-a wyszło w 8 tomach w Wrieduiu (1856 — 1864), jako t. 9 wydali Pachler i Kuh jego „Neueste Gedichte“, w t. 10 utwory dramatyczne dotąd nie druko-waue, a w 11-ym i 12-ym jego opowiadania ponure i chorobliwe. Korespoudeucyę M-B-a z M. Kukiem v. d. Burg wydał Schachinger

Red.

J. u.

(Wiedeń 1890).

München, ob. Monachium. Münchengrätz, po czesku Mnich ovo H radiś te, m-to w Czechach na brzegu lewym rz. Izery, przy drodze Baków - Turnawa kol. żel. póln. czeskiej; siedziba sądu i admi-nistracyi okręgowej; 4 006 mieszk., prawie wyłącznie Czechów. M. jest miastem handlowem i przemysłowem, posiada cukrownię, młyn parowy, gorzelnię, fabryki kobierców, kołder wełuiauych, obuwia i tkaniu jedwabnych. Znajduje się tu piękny zamek hr. Waldszty-nów, z kaplica, grobami rodzinnymi i parkiem rozległym. W kościele św. Anny od r. 1785 spoczywają zwłoki słynnego wodza Wallen-steina (ob.). W pobliżu na zach. wieś Klaster z dawnym klasztorem Cystersów, w którym obecnie mieści się browar wielki. Ked,--D. 19 września r. 1833 podpisana została w M-u przez ks. Metteruieha, Nesselrodego i Tatisz-czewa (ob. te nazw.), konwencya Austryacko-Rossyjska, w której Austrya i Rossya raz jeszcze gwarantują sobie wzajemnie posiadanie ziem polskich, oraz zobowiązują się do udzielania sobie pomocy zbrojnej wrazie konieczności stłumienia ruchu powstańczego w którejkolwiek z ich dzielnic polskich. Artykuł VI kon-wencyi zobowiązywał nadto mocarstwa te do wydawania przestępców politycznych, następne nakazywały: rozciągnięcie dozoru nad wszystkimi uczestnikami powstania ostatniego, prześladowanie związków polskich, patryotycznych

i t. p., przedostatni zaś (IX), na zasadzie neutralności Rzpltej Krakowskiej, groził jej zajęciem przez wojska mocarstw? opiekuńczych w razie jakiegokolwiek kroku, przeciwnego ustanowionemu tam ,,porządkowi rzeczy“. Konwen-cya miała być sekretna, a jedynie tylko zobowiązania co do wydawania przestępców politycznych zostały niebawem ogłoszone w formie dekretów najwyższych w Wiedniu i w Petersburgu (1834/. W związku ścisłym z tą kon-wencyą pozostaje w miesiąc po niej zawarta w Berlinie umowa austryacko-prusko rossyjska (d 15 paźdz. 1833), w której zobowiązania podobne zostały rozciągnięte i na Prusy. W M-u w tym samym roku podpisano d. 18 września konwencyę rossyjsko-austryacką dotyczącą Tur-cyi i Egiptu. — Por. F. Martens ,,Recueil des Traités et Conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères“ (Petersburg, 1878. T. IV, cz. I, str. 449 i nast. j. —D. 28 czerw., r. 1866 pod M-em odbyła się potyczka między Austryakami i Prusakami; dowódca austryacki Clam - Gallas był zmuszony cofnąć się przed siłą przeważającą przeciwnika.

Münchhausen, ród szlachecki, starodawny z Saksonii dolnej, wspominany już w r. 889; z rodu tego w czasach nowszych odznaczyli się. 1) Gerlach Adolf baron M. mąż stanu (* w Berlinie 14 paźd. 1688—f 26 listop. 1770). W r. 1714 został radcą apelacyjnym w Dreźnie; w r. 1715 starszym radcą apelacyjnym w Celle; w r. 1726 wyjechał do Ratysbouy jako poseł hanowerski; w r. 1728 wezwano go do kolegium radców tajnych w Hanowerze, a gdy w r. 1757 założono uuiwersytet w Gietyu-dze, M. został jego kuratorem i na stanowisku tem położył zasługi bardzo wybitne. W r. 1765 powołano M-a na pierwszego ministra hanowerskiego.—2) KarolFryderykHieronim baron M. (* 11 maja 1720 w majątku Boden-werder w Hanowerze — f t-że 22 lut. 1797), w r. 1740—41 walczył w służbie rossyjskiej przeciwko Turkom, poczem osiadł na roli w swoim Bodenwerderze. W Niemczech zasłynął z opowiadali kłamliwych o swych przygodach niebywałych, z których niejedno na karb jego zapisano, pomimo, że sam o nim ani wiedział. Zbiór kłamstw tych wydał naprzód Raspe po angielsku w Londynie (1785); wydanie niemieckie, powiększone pochodzi z r. 1786, później wydawano je nieraz jeszcze, bądź w przedruku, bądź w przeróbkach, tłumaczono je również na języki inne; po polsku wyszły p. n. ,,Kłamstwa nad kłamstwami“ (Wilno 1822; 2 cz.; jest to przekł. z przekł. ross. — 3) Aleksander baron M. (* 1813 w Apelem [hrabstwo Schaumburg]— f w Gięty adze 4 listop. 1886) mąż stanu hanowerski. Po ukończenia nauk prawniczych został w r. 1844 radcą kameralnym, a w r. 1811 był już dęputowauym rycerstwa w pierwszej Izbie hanowerskiej. W r. 1847 król Ernest August powołał M-a na radcę gabinetowego, d. 26

paźdz. r. 1850 został prezesem ministrów, atoli po wstąpieniu na tron króla Jerzego V otrzymał dymisyę d. 22 listop. r. 1851. Od r. 1856 należał w Izbie niższej do opozycyi, co nań ściągnęło niełaskę królewską. W r. 1866 odradzał mieszanie się do wojny przeciwko Prusom i zalecał zachowanie neutralności najściślejszej; po zagarnięciu Hanoweru przez Prusaków stale był ich przeciwnikiem, wiernym dynastyi ograbionej, za co nawet w r. 1870 uwięziono i internowano go w Królewcu.- 1) Bórries Albrecht Conon August Henryk baron M. poeta (* 20 marca 1874 w Hildesheimie) do dzisiaj Mondego. nauk prawniczych przykładał się w Heidelbergu, Monachium, Gietyndze i Berlinie, lecz po j twierdza niewielka lecz silna, o milę od Gdań-ukończeniu ich, zamiast zostać prawnikiem, za- j ska, leżąca przy uściu Wisły i dostępu doń jął się naukami przyrodniczemi i filozofią.

Mieszka w zamku Sahlis pod Kohren w Saksonii, gdzie służy nauce i poezyi—M. jest dziś w Niemczech przedstawicielem najwybitniejszym ballady spółczesnej. Drukiem ogłosił: „Juda“

(Goslar 1900); „Balladen“ (Berlin 1900, wyd.

3-e, 1905) i „Ritterliches Liederbuch“ (Goslar 1904); twory jego odznaczają się zarówno mi:

strzostwem słowa jak i poglądami średniowiecz- nähme 1793“ (Berlin 1886). nemi; w 1. 1898, 1901 i 1905 wydawał w Gietyndze „Musen-Almanach“, w którym ogłaszał twory swoje i poetów sobie pokrewnych duchem.

Red.

I. K.

„Capital and labour“, i inne.

Rod.

Muncker Franciszek, historyk literatury (* 4 grud. 1855 w Bayreucie) naukom filologicznym i literackim poświęcał się w Monachium, tamże w r. 1880 został docentem, po latach 10-u otrzymał również tamże katedrę nadzw. Wydał: „Ueber swei kleinere deutsche Schrifteu Aventins“ (Monachium 1879); „Lessings persönliches u. literarisches Ver-hältuiss zu Klopstock“ (Frankfurt 1880); „Fr.

G. Klopstock, Gesell, s. Lebens u. s. Schriften“ (t-że 1888), „Richard Wagner; e. Skizze s. Lebens u. Wirkens“ (Bamberg 1891); wspólnie z K. Hofmannem wydał poemat starofrancuski „Joufrois“ (Halla 1880), sam Wie-landa „Hermanna“ (Heidelberg 1882), „Lessing’s ausgewahlte Schriften“ (Stuttgart 1886,-6 t.) i wyd. 3 „Lessings sämtliche Sehr.“ (t-że 1886 i nast.); także przysposobił wyd. 2-e J. W. Schaf era „Gesell, d. deutsch. Literatur d. XVIII Jahrh.“ (Lipsk 1881), wydanie zupełne dzieł Wielanda (Stuttgart 1889, 6 t.) i wiele innych.

Munda albo Horo-hu, plemię kolarskie, zamieszkujące Czoła Nagpur. Spis ludności dokonany r. 1891 w Indyach Przedgangesowych nie uważał za właściwa wyodrębnić ich, ale rozpatruje pospołu z Santalami (ob.), jako jedną całość.

Munda 1, pó grecku Mouvôa, miasto znaczne w Hispauia Baetica, pierwotnie osada rzymska, pamiętne jest przez dwie bitwy, które w jego pobliżu stoczono. W pierwszej (216 przed Chr.), ponieśli Kartagińczycy klęskę od wodza rzymskiego Gneusa Scypiona. W drugiej zaś,

bardzo krwawej, walczył Cezar d. 17 marca r. 45 przed Chr. przeciwko synom Gneusa Pompejusza; długo wahało się zwycięstwo, a Cezar sam był w wielkiem niebezpieczeństwie, z którego jedynie przytomność umysłu go uratowała. M. leżała w pobliżu miasta Korduby, a nie, jak również z wielką pewnością twierdzą, w sąsiedztwie dzisiejszej wsi Monda, której cała okolica na pole bitwy walnej się nie nadaje; dzisiaj Montilla. —2) M. albo Monda, po grecku Mouvôaç, rzeka w Luzytanii, płynąca pomiędzy rzekami Tagus a Durius,

S Drz.

Munda, a. M i n d a i Weisselmunda,

broniąca, posiadająca latarnię morską; dziś po niem. Weichselmünde, a niby po polsku Wislo-ujściem (tak!) nazywaua- Obecnie (1911) liczy do 2 000 m-ców, posiada kościół ewang., kąpiele morskie; lybołówstwo ożywione; między M-ą a Gdańskiem stała koinuuikacya za pomocą parowców. —Por. Hoenig ,,Gesch. d. Festung Weichselmünde bis zur preussischen Besitz-

Red.

Mundelia Antoni Jan, mąż stanu ang., syn emigranta włoskiego (* 28 czerwca 1825 — f 21 lipca 1897). Był wielkim fabrykantem w Nottiughamie, gdzie piastował godności al-dermana, szeryfa i prezydenta Izby handlowoj.

R. 1868 wybrany na członka parlamentu, przystąpił do stronnictwa radykaluego. R. 1880 mianowany w gabinecie Gladstona wiceprezydentem Rady Tajnej (co odpowiada stanowisku . ministra oświaty), pozostawał na tym urzędzie do r. 1885 i zasłużył się różuemi ulepszeniami na polu szkolnictwa. W r. 1886 i ponownie w r. 1892 był prezydentem urzędu handlowego (Board of Trade). Na tern stanowisku opracował bill o pośrednictwie przy zatargach przemysłowych. Ogłosił prace: „Education“, „Boards of Arbitration“

T. K.

Münden (M. an der Werra i Hannoversch M.) m-to powiatowe w rejencyi pruskiej Hildesheim, w miejscu gdzie rz. Werra i Fulda łącząc się tworzą rz. Wezerę, węzeł kolei żel. państwowych; Hauower-Elze-Kassel i Nordhauseu - M.; położone w okolicy pięknej, lesistej, 120 m. n. p. m. M. posiada przeszło 10 000 mieszk., 4 kościoły, w tym 1 katolicki, 1 reformowany (kalwiński) i 2 luterskie, synagogę, zamek stary, w którym się mieści muzeum, pomuiki Bismarcka i Jahua, król. akademię leśuiczą, gimnazyum i progunnazyum realne, rozmaite władze administracyjne i sądowe, fabryki wyrobów gumowych, drewnianych, ołowianych, skórzanych, cygar, celulozy, nawozów sztucznych, cukrownię, kotlarnię, młyn parowy i znaczny ruch handlowy.—M. zostało założone przez margrabiów Turyngii; po ich wymarciu (1247) przeszło na własność Bruuszwi-

1900).

wypływa nie

nad dzieckiem

wo

za

za-

ro r.

ku i wtedy otrzymało prawo miejskie; do w. XVI rezydowali tu nieraz książęta brunszwicko-liineburscy; w r. 1626 wódz wojsk cesarskich, Tilly (ob.), zdobył i zburzył M.—Por. Willigerode ,,Geschichte v. M.“ (Gietynga 1808) i Henze ,,Führer durch M. u. Umgegend“ (Münden,

Red.

Mundinus, ob. Mondino.

Mundium (w prawie germańskiem) wyrażenie, używane w średniowiecznych t. zw. prawach barbarzyńskich (legen barbarorum), pochodzi od Staroniem, munt, mund, zachowane w nowoniem. w wyrazach złożonych i pochodnych, jak Vormund, Mündel, Mundschaft, Mundrecht — oznacza pewien rodzaj władzy opiekuńczej, która miała zastosowanie szerokie w stosunkach rodzinnych wczesnego średniowiecza germańskiego, oraz w słabszym stopniu w stosunkach prawno-publicznych. Piastun tej władzy nosi w źródłach ówczesnych nazwę munt, muntpozo, mundoaldus, foramundo. M. nad nieletniemi i niewiastami należało pierwotnie do związku rodowego zw. Sippe, który w razie potrzeby wyznaczał jednego ze swych członków opiekunem. Ze zwyczaju mianowania z pośród krewnych mężcyyzn zarządcy, czy opiekuna, wyrobiła się reguła prawna, że najbliższy krewny pici męskiej z mocy samego prawa zostaje powołany na opiekuna, pierwotna zaś opieka rodowa przekształciła się na opiekę zwierzchnią rodu (Sippe). Piastunami M. mogli być tylko mężczyźni pełnoletni. Charakter samej władzy M. w rodzinie germańskiej jest przedmiotem sporu naukowego; panuje w tej dziedzinie wielka różnica zdań. Według historyka francuskiego Brissauda M. germańskie mało różni się od rzymskiej potestas patrisfa-milias w stosunku do dzieci i manus w stosunku do żony. Władzy tej podlega każdy, kto należy do ogniska domowego (żona, dzieci i ich małżoukowie, wnuki, bracia i siostry mieszkające razem z głową rodziny, matka, nakoniec inni domownicy). Władza M. była jednakowa dla wszystkich, lecz stosowana różnie, zależnie od osoby jej podległej. Według formuły „Zwierciadła Saskiego“ „Der Mann ist des Weibes Vogt und Meister“. W okresie napół-wojskowego ustroju rodziny konieczna jest władza jednostki; żona jest w zupełnej zależności od męża —sprzyja temu okres gwałtów i przyrodzona słabość niewiasty (rzymska imbecillitas sexus) Z chwilą opuszczenia domu rodzicielskiego niewiasta podlega M. męża, przybiera jego nazwisko, nabywa jego stan i narodowość oraz miejsce zamieszkania: podlega jego władzy dyscyplinarnej, pierwotnie hamowanej jedynie przez obawę przed zemstą ze strony rodziny żony; traci własną osobowość, która się zlewa z osobowością męża; nie ma własnego majątku, nie może dokonywać żadnych czynności prawnych (zupełna niezdolność do działań prawnych). W prawie staro - germańskiem władza M.

z samego ojcostwa, lecz właściwie z M. nad matką. M. w zastosowaniu do nieletnich (dzieci) wykonywa! tylko ojciec z wyłączeniem matki; obejmowało ono ius vitae necisque (pra-życia i śmierci); tembardziej więc mógł ojciec dzieci swe sprzedawać do niewoli, skazywać na życie zakonne, zmuszać do zawarcia małżeństwa, narzucać zawód określouy. Dzieci podzielają miejsce zamieszkania ojca, jego stan, wyznanie, narodowość. Ojc ec odpowiada przestępstwa dzieci i posiada tytuł do zemsty za krzywdę im wyrządzoną. Dzieci są niezdolne do zawierania umów, ani do stawania w sądzie; nie posiadają nic na własność. Tak chce logika ustroju patryarchalnego. Osobowość dzieci pochłania osoba moralna, którą tworzy rodzina i której jedynym przedstawicielem prawnym jest ojciec. Władza ojcowska (M.) ustawała—jak twierdzą jedni—z chwilą dojścia dziecka do pełnoletności; jak mówią inni — z chwilą założenia oddzielnego ogniska domowego. To zaś stać się mogło w trzech wypadkach: 1) ojciec wypędza syna z domu; 2) syn opuszcza dom za zgodą ojca; 3) syn opuszcza dom ojca bez jego zezwolenia i nie będąc usamowolniony. — M. starogermańskie zarówno w stosunku do dzieci, jak i do żony uległo w ciągu wieków przekształceniom sadniczym. Niewiasta z niewolnicy staje się towarzyszką prawie równouprawnioną; władza rodzicielska, która pierwotnie była formą własności, stała się instytucyą opiekuńczą, istniejącą na dobro dzieci. — Bibl.: Brissaud ,,Cours d’histoire générale du droit français“ (t. II, str. 1006, 1078, 1094); Schroeder „Deutsche Rechtsgeschichte“ (str. 35 i 65); Brunner ,»Deutsche Rechtsgeschichte“ (t. I, str. 71); Heusler „Institutionen d. deutschen Rechts“ (t. I, str. 105, 431); Viollet „Histoire de droit privé“ (str. 392).    Dr,z,I\

Mundius Łukasz (w. XVI) lekarz wileński, dr. med. i rajca m-ta Wilna, krzewiciel gorliwy nowinek religijnych. W r. 1569 wyjechał do Monasteru (Münster) do związku braci Morawczyków; powrócił do Wilna dopie-1578 i zajął się szerzeniem wiary nowej, co ściągnęło nań osadzenie w więzieniu. Dalsze jego życia koleje nie są znane. — Por. Kośmińskiego „Slow. lek. pols.“ (337). nr. j. p.

Mundt Teodor, pisarz niemiecki (* 29 wrześ. 1808 w Poczdamie—f 30 list. 1861 w Berlinie). Kształcił się w Berlinie. Od r. 1832 współredaktor pisma „Blätter f. literarische Unterhaftung“ w Lipsku; niejednokrotnie ulegał prześladowaniom ze strony rządu; podróżował niemało; r. 1839 osiadł w Berlinie, gdzie został docentem pryw. w r. 1842; prof, literatury powszechnej był we Wrocławiu, od r. 1848 i w Berlinie — od r. 1850. Pisarz b. płodny, w licznych utworach beletrystycznych, w szkicach publicystycznych, w krytykach literackich gło

sił hasła „Młodych Niemiec“. W nowelach, jak: „Madeion“ (Lipsk 1832), „D. Duett“ (Beri.

wiadari jej przełożono na jęz. polski: „Baron Kolbielski“ (Lwów 1872) i „Bianka Maligieri“

M. ib.

1832), „D. Basilisk“ (Lipsk 1833), „Moderne (t-że 1873)

Mundur, wyraz urobiony z niem. Montur, mylnie utworzony z fr. monter, gdyż w języku tym monture posiada znaczenie inne), oznaczającego wszystko to, co jest konieczne do uzbrojenia i odzienia żołnierza, więc nie oznacza wyłącznie szaty wierzchniej, którą my właśnie M-em nazywamy, co odpowiada franc, uniforme (z łac. Mww.s‘ = jeden i /orma—kształt). M. jest zatem przedewszystkiem odzieniem je-dnostajnem, wojskowem, ale także i urzędników cywilnych, obowiązanych do noszenia go, przynajmniej podczas spełniania obowiązków.—M-y zaprowadzono pierwotnie tylko dla wojska w w. XVII, równocześnie z urządzeniem wojsk stale pod bronią trzymanych; M-y urzędnicze, cywilne są pochodzenia późniejszego. Krój i barwy M-ów odróżnia wojska krajów różnych, ale i w wojsku kraju jednego istnieją różnice umundurowaniu rodzajów broni odmiennych, a nawet w jednym rodzaju broni między pułkami, zwłaszcza w konnicy. Dawniejszemi czasy lubowano się w rozmaitości M-ów wojskowych, aż do przesady; świetnością i różnorodności ich odznaczały się szczególnie wojska francuskie za Napoleona I, co w krajach innych naśladowano bardzo skwapliwie, strojąc zwłaszcza pu i ki zaliczane do gwardyi. Obecnie w Europie panuje dążność do ujednostojnienia M-u, porzucono też przeważnie dawną jaskrawość barw umundurowania, dążąc przeciwnie do prostoty większej, a zwracając zarazem uwagę na wygodę odzieży żołnierskiej, o co dawniej mało dbano.— W Polsce M y wojskowe nastały dopiero za panowania Augusta II i to tylko w pułkach autoramentu cudzoziemskiego, w piechocie i w dragonii, a krojem i wyglądem przypominały saskie, jazda zaś autoramentu polskiego, złożona z towarzyszów, otrzymała M-y dopiero w połowie drugiej w. XVIII. Wcześniej niż w Koronie hetman w. Michał Radziwiłł wprowadził M-y w wojsku litewskiem. — Barwa M-ów w wojsku koronem do r. 1790 była ponsowa, w litewskiem błękitna, od roku zaś tego nadal w obu wojskach stale granatowa. M. piechoty i dragonii do r. 1790 podobny był z kroju do saskiego; odtąd starano mu się nadać wygląd bardziej narodowy, który też utrzymał się, do pewnego stopnia przynajmniej, w umundurowaniu legio-

Lebenswirren“ (t-że 1834), „Mutter u. Tochter“, „Madonna“ (t-że 1835), walczy m. in. o wyzwolenie kobiet, a to pod wpływem przyjaciółki, słynnej Karoliny Stieglitzowej (odebrała sobie życia d. 29 grudnia r. 1834), której pamięć uwiecznił w bezimiennym „Denkmal“ (Beri. 1835). Do bardziej znanych powieści jego należą: „Th. Münzer“ (Altona 1841,

3 i), „Carmela“ (Hannower 1844), „Mendoza“

(Berlin 1847,    2 t.),    „E. Matadore“ (Lipsk

1850, 2 t.), „E. deutscher Her/og“ (t-że 1855);

„Graf Mirabpau“ (1858), „Cagliostro in Petersburg“ (Praga 1858), „Robespierre“ (Lipsk 1859, 3 t ), „Czar Paul“ (t-że 1861, 6 t.): pod względem artystycznym stoją nie wysoko. Z prac krytycznych i publicystycznych M-a wymienimy: „Krit Wälder“ (Lipsk 1833), „Kunst d. deutsch. Prosa“ (Beri. 1837), „Gesch. d.

Litteratur d Gegenwart“ (1842; omawia tu m. in. i literaturę polską po r. 1789), „Aesthe-tik“ (1845). „Allgem. Literaturgeschichte“

(1846, 3 t.), „Dramaturgie“ (1847); „Nic. Ma-chiavelli“ (Lipsk 1851), „Gesch. d. deutsch.

Stände“ (1854), „D. Kampf um d. Schwarze Meer“ (1855). Wrażenia z podróży: „Spaziergänge u. Weltfahrten“ (Altona 1838 — 9),

„Völkerschau auf Reisen“ (1840), „Pariser Kaiserskizzen“ (Berl. 1857), „Paris u. Louis Napoleon“ (1859,    2 t.), „Italien. Zustande“

M. Ab

(1859 — 60, 4 t.). Najcenniejszą część puścizny literackiej po M-e upatruje się w charakterystyce pisarzy niemieckich i francuskich (Lamennais, G. Sand). Styl M-a niepozba-wiony paradoksalności i silenia się na dowcipy. — BibL: Pierson „Gustaw Kühne“ (Drezno 1890). Ob. Młode Niemcy.

Mutldt Klara, z domu Müller, żona Teodora M-a (ob.), pisarka niemiecka, znana wyłącznie prawie pod pseud. Ludwiki Mühlbach (* 2 stycz. 1814 w Nowym Brandenburgu—f w Berlinie 26 wrz. 1873). Uwagę ogółu zwróciły śmiałe jej wystąpienia w sprawie kobiecej. Niezwykle płodna, rocznie fabrykowała po 12 tomów powieści; ogółem przeszło 100 tom. napisała. Z tych najbardziej głośne:

„Kaiser Jo-„Königin Hortense“

„Joh. Gotzkowsky“ (Berl. 1850, 3 t.), „Berlin u. Sanssonci“ (Beri. 1877, 4 t.), seph II“ (1853, 4 t.),

(Berl. 1865, wyd. 5-e), „Erzherzog Johann u. i nówpolskich (ob.). Od r. 1806 do 1815 w wojsku seine Zeit“ (t-że 1859 — 63, 12 t.), „Napoleon    ks. Warszawskiego zapanował na ogół krój

in Deutschland“ (t-że 1858, 16 t.), „Graf v M-u francuski, w piechocie jednak i w ułanach Benjowsky“ (Jena 1865, 4 t.; przekład czeski) zachowano czapki polskie, rogate. Za czasów i in. Powieść 10-tomowa „Friedrich d. Grosse    Królestwa kongresowego M. piechoty, zaehowu-

u. seine Zeit“, o której Jul. Schmidt mówi, że    jąc odrębności pewne, zbliżony był do rossyj-

Fryderyk w grobie musiał się przewracać, je-    skiego (por. tabl. do art. Wojsko polskie w t.

żeli wiedział co o nim piszą,—doczekała się 7    XLI). Co się tyczy umundurowania konnicy

wydań. Pomimo niewielkiej wartości artystycz-    ob. Jazda polska (t. XXXII).—Wcześniej niżeli

nej, powieści jej miały powodzenie wielkie, u-    w wojsku, spotykamy strój jednostajny w cho-

miały bowiem szerszy ogół zaciekawiać.—Z opo-    rągwiacb nadwornych i kozackieh panów moż-

nych u nas, lecz, ściślej rzecz biorąc, nie był kontusz papuzi (jasno-zielony), żupan biały, wyto właściwie M. wojskowy, ale raczej barwa logi czarne, naramienniki złote. — Wojew. lu-czyli liberya (ob.) pańska. — Oprócz M-u woj- bełskie: kontusz szkarłatny, żupan biały, wyło* skowego wszedł u nas w użycie w w. XVIII nadto M. obywatelski (szlachecki), obowiązujący posłów na sejm, lecz nosić miał go również prawo każdy szlachcie osiadły. M-y te ustanowiono na sejmie r. 1776, składały się zaś z kontusza i żupana, których barwę wybrać sobie miały województwa poszczególne (por. „Volumina legum“ VIII, 893), co też uczyniono niebawem, a na Litwie nawet powiaty niektóre ustanowiły dla siebie M-y odrębne, różne od wojewódzkich. — Poraź pierwszy posłowie w M-ach takich zebrali się na sejm w r.

gi zielone, naramienniki złote.—Wojew. podlaskie: kontusz szafirowy, żupan biały, wyłogi karmazynowe, naramiennik na ramieniu lewem srebrny, guziki u kontusza srebrne. — WTojew. bracławskie: kontusz jasnó-szafirowy, żupan biały, wyłogi szkarłatne, naramiennik srebrny na ramieniu lewem.—Wojew. czernichowskie: kontusz karmazynowy, żupan biały, wyłogi czarne, naramienniki złote, przetkane jedwabiem czarnym, na nich litery W. C. -III. Litwa. Województwo wileńskie: kontusz granatowy, żupan karmazyuowy, wyłogi tejże barwy, naramienniki złote.—Powiat oszmiański: kontusz i żupan zielony, wyłogi również, naramienniki złote.— Pow. Wiłkomirski: kontusz i żupan szafirowy, wyłogi słomkowe, naramienniki złote.—Wojew. trockie: kontusz granatowy, żupan słomkowy, wyłogi takież; na sejm: kontusz szkarłatny, żupan    biały, wyłogi zielone,

upicki: kontusz karmazynowy, żupan słomkowy, wyłogi granatowe, naramienniki złote. — Księstwo żmudzkie: kontusz szkarłatny, żupan biały, wyłogi niebieskie, naramienniki złote. — Wojew. smoleńskie: kontusz karmazynowy, żupan granatowy, wyłogi takież, naratnieuniki złote. — Pow. starodubowski: kontusz szafirowy, żupan słomkowy, wyłogi takież, naramienniki złote.—Wojew. połockie miało M. ten sam jak smoleńskie. — Wojew. nowogrodzkie: kontusz szkarłatny, żupan czarny, wyłogi tejże barwy, naramienniki złote. — Pow. Słonimski: kontusz

Pow.

1778, dodawszy do M-u samowolnie naramienniki (szlify) złote lub srebrne, których używania sejm następny zabroni! (1780).-M-y te miały barwy następujące: I. Wielkopolska i Mazowsze. Województwo poznańskie: Kontusz jasno-szafirowy, wyłogi ponsowe, żupan biały, naramienniki srebrne na obu ramionach. Posłowie na sejm do kontusza dodawali guziki srebrne. — Wojew. kaliskie miało barwy te same. — Wojew. Łęczyckie, gniezieńskie i sieradzkie: Kontusz karmazynowy, wyłogi granatowe, żupan biały, naramienniki złote, w wojew. łęczyckiem przetkane jedwabiem granatowym.—

szafirowy, żupan słomkowy, wyłogi takież, naramienniki złote: na sejm: kontusz malinowy, żupau i wyłogi szafirowe. — Pow. wołkowyski: kontusz granatowy, żupan karmazynowy, wyłogi takież, naramienuiki złote; na sejm: kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe. — Pow. orszański, jedyny pozostały przy Rzeczypospolitej z całego wojew. witebskiego: kontusz zielony, żupan biały, wyłogi takież, naramienniki złote. — Wojew. brzesko-litewskie: kontusz szafirowy, żupan biały, wyłogi malinowe, pas biały, naramienniki złote. — Wojew. mścisławskie: kontusz granatowy, żupan słomkowy, wyłogi niebieskie. — Wojew. mińskie: kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe, naramienniki złote. —Pow. mozyrski przyjął M. województwa.—Pow. rzeczycki: kontusz malinowy, żupan i wyłogi białe, naramienniki srebrne. —Księstwo inflanckie: kontusz niebieski, żupan biały, wyłogi czarne, aksamitne, naramienniki srebrne. Po uchwale sejmu w r. 1780 zaniechano noszenia naramienników, przynajmniej w izbie sejmowej, wtedy też powiaty litewskie, z początku pragnące się wyróżnić, przyjęły M-y swych województw. Wojew. chełmińskie, malborskie, pomorskie, ruskie, bełzkie i witebskie, jako w r. 1776 już do

Woj. brzesko-kujawskie, po za sejmem: kontusz granatowy, wyłogi karmazynowe, żupan takiż, naramienniki srebrne; na sejm: kontusz karmazynowy, wyłogi oraz żupan granatowy. —Wojew. iuowłocławskie, barwy te same. —Ziemia dobrzyńska: kontusz amarantowy, wyłogi błękitne, żupan biały, naramienniki złote.—Wojew. płockie: kontusz jasno-szafirowy, wyłogi ponsowe, żupau słomkowy (jasno-żółty. paillé), naramienniki i guziki srebrne. — Wojew. mazowieckie: kontusz ciemno-szafirowy, wyłogi oraz żupan słomkowy, naramienniki złote, przetkane jedwabiem szafirowym, guziki srebrne z literami X M. (księstwo mazowieckie). — Wojew. rawskie: kontusz ponsowy, żupan biały, wyłogi czarne, naramienniki złote, guziki takież, a na nich litera R (Rawa). — II Małopolska. Wojew. krakowskie: poza sejmem, kontusz amarantowy, żupan biały, naramiennik srebrny ze złotem, jeno na ramieniu lewem; na sejm: kontusz granatowy, bez wyłogów, kołnierz i żupan amarantowy.—Wojew. sandowierskie: kontusz jasno-błękitny, żupan biały, wyłogi ponsowe, guziki złote.—Wojew. kijowskie: kontusz poza sejmem karmazynowy, żupan granatowy, wyłogi granatowe, guziki złote, naramienniki takież z napisem „Województwo Kijowskie“; na sejm: kontusz turkusowy, żupan biały, wyłogi czarne, guziki złote.—Ziemia chełmska: kontusz zielony, żupan słomkowy, wyłogi czarne, na ramieniu lewem naramiennik złoty. — Wojew. wołyńskie: kontusz zielony, żupan biały, kołnierz i przyrękawki ponsowe. — Wojew. podolskie:

Wleł. Eue. iPowsi. llustr. Ser. I. Tom iTVIII. Zesz. 37»b,

Rzeczypospolitej nie należące, M-ów obywatelskich nie posiadały nigdy.—W chwili obecnej tylko w Galicyi kontusz uchodzi jeszcze za M. sejmowy, chociaż nie jest dla posłów obowiązujący. — W ćwierci ostatniej w. XVIII wymyślono też u nas t. zw. M-y przyjacielskie, które przyodziewali stronnicy i poplecznicy panów możnych, albo nawet generałów obcych-, częste o nich wzmianki spotkać można u pamiętnikarzy ówczesnych, były to czasem kontusze i żupany, ale także i fraki: M-y te raczej należałoby nazywać liberyą dobrowolnie przyjętą.

Muneghina Bernard (rodem z Padwy — f w Zamościu 7 lipca 1691) lekarz. W r. 1689 został profesorem w Padwie, skąd powołany do akademii zamojskiej umarł niebawem.—Por. Kośmiński „Slow. lekarzów pols.“ (337) i Giedroyc „Źródła biogr. - bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“,

Dr. J. p.

Dr. J. P.

1815).

adz.

C. I, 157.

Mungo Park, podróżnik afrykański (* 1771 w Fowlshiels pod Selkirkiera w Szkocyi — f 1806) w Edynburgu sposobił się na lekarza, był następnie chirurgiem okrętowym i r. 1795 przedsięwziął podróż do wnętrza Afryki. M. P. przemknął brzegiem Gambii do faktoryi angielskiej Pisania, przewędrował państwa: Mullö, Bundo, Kedżaga, Kasson, Kaarta i Sudamar, r. 1796 dostał się do niewoli króla Maurów, Alego, zemknął jednak i dotarł z wielkiem niebezpieczeństwem do Nigru, którego brzegiem szedł do Kamilii w państwie Mandingo, skąd po kilku miesiącach choroby dostał się do Pisami, a r. 1797 do Anglii. R. 1805 wysłany powtórnie przez rząd angielski dotarł znowu do Pisanii, przybył po wielkich trudach do Bamaku nad Nigrem, którym pojechał wdół do Bussa w państwie Sokoto, gdzie podczas napadu Negrów utonął. Pierwszą swą podróż opisał w „Travels in the interior districts of Africa“ (Londyn 1799), drugą wydano w „The journal of a mission to the interior of Africa“ (t-że

adz.

Munich, Ob Monachium.

Municipal Corporation, oznaczenie nadane niektórym m-tom angielskim przez akty reformy z r. 1835 (zamienione później przez szereg aktów z r. 1882). Według tych aktów ludność miejską składają: Mayor (burmistrz), który w większych m-tach, jak York, Liverpool, Manchester i Londyn, zowie się Lord-mayor; aider-men (starsi członkowie rady) i burgesses (mieszczanie). Z prawa mieszczańskiego korzysta, kto jest Anglikiem, mężczyzną, w ciągu 3 lat mieszkał w borough (mieście), albo nie więcej niż w odległości 11 km. od niego i płacił podatki na biednych. Mayor obierany zostaje przez radnych (councillors) na rok jeden. Z u-rzęduików townclerk (pisarz miejski) i skarbnik zostają obierani przez radę miasta, a 2 audytorzy i 2 asesorzy przez wszystkich obywateli.

Sędziowie pokoju i sędziwie policyjni jako też recorderzy w miastach większych mianowani są przez króla. Municypalność dba o zachowanie spokoju publicznego, o bruki i oświetlenie ulic, o szkolnictwo, o dostarczanie m-com wody, gazu i t. d. Dobroczynność spoczywa w innych rękach. Prawa wydane przez M. C. (bye laws) wymagają zatwierdzenia przez króla. W r. 1835 prawo korporacyi municypalnej nadane zostały 178 m-tom, a od tego czasu liczba ich wzrosła do 304 z ilością m-ców ponad 11 milionów. Londyńska City posiada koustytucyę własną.—W Szkocyi m-ta municypalne noszą nazwę burghs, ich władza najwyższa zowie się w Edynburgu, Glasgowie, Abrdeenie i Dundee lord provost, w innych burghs provost. Również w Irlandyi jest 11 miast z podobneini przywilejami, z nich Dublin i Belfast posiadają lordów majorów.

Municipes (w 1. poj. municeps), mieszkańcy wolni, obywatele municipium (ob.).

Munieipium, wyraz łac., złożony z rzecz. munia i czas. capere ( = w publicznych ciężarach i zobowiązaniach obywatelskich uczestniczyć), oznaczał u Rzymian pierwotnie miasto, którego mieszkańcy, zwani municipes, tylko posiadali prawo obywatelskie rzymskie, niezupełne, t. j. korzystali tylko z przywilejów osobistych obywateli rzymskich, jak oto: commercium i connubium, wszakże od wszelkich praw politycznych, na które głównie składały się ius suffragii i ius honorum, czynne i bierne prawo wyborcze, byli wyłączeni. W takim stosunku do Rzymu pozostawali mianowicie mieszkańcy miast Aricia, Arpinum, Cumae, For-miae, Lanuvium, Tusculum. Jako obywatele rzymscy, połowiczni służyli, nie jak sprzymierzeni (socii), w kohortach pod dowództwem starszych, praefecti zwanych, lecz w oddziałach pod rozkazami trybunów wojskowych, ponieważ, jako nie umieszczonych w spisach poborowych rzymskich, nie powoływano ich pod broń w jednym szeregu z obywatelami rzymskimi. Właściwy stosunek taki pomiędzy Rzymem a miastami sprzymierzonemi wytworzył się od czasu rozwiązania t. zw. Ligi Latyńskiej w r. 338 przed Chr. Zrazu rozróżniano wtedy dwojakie M-a, zależnie od tego, czy im władza zwierzch-uicza rzymska koustytucyę komunalną samodzielną przyznała, albo też im jej w rozmaitem stopniowaniu odmówiła. Niektóre więc miasta, jak Cannae, Acerrae, Atella. zatrzymały admi-nistracyę własną, dawniejszą, inne znowu, jak Caere, Anagnia, Capua, samodzielności pozbawiono zupełnie; jedne, jak Lanuvium, Aricia, Nomentum, Pedum, Tusculum, zażywały w pełni rzymskich praw obywatelskich, a więc nawet prawa wyborczego czynnego i biernego, i zwano je stąd M. cum suffragio-, drugich znowu, zwanych M. sine suffragio, nie uznano zrazu godnemi tego przywileju i dopiero w czasach późniejszych im go nadano, Uprzywilejo-

wane M-a rządzić się mogły także prawami | rym przysługiwała jurysdykcya i przewodni-własnemi, jako i nowe sobie stanowić, o ile przeciw prawom rzymskim nie wykraczały. Do komunalnego okręgu M ów wliczono także osady mniejsze, przylegle, jak oto: oppida, fora, conciliabula, viel, pagi, castella, które własnego zarządu nie miały. Do rzędu najbardziej upośledzonych miast, pozbawiouych senatu własego, własnych urzędów i zebrań ludowych, a z Rzymem, jako jedyną władzą centralną złączonych, należały tak zwane praefectu-rae.— W miarę, jak z biegiem wieków M-a zyskiwały zupełne prawo obywatelskie, zmieniało się także ich pojęcie. Odtąd zwały się muni-cipes takie osoby, które wprawdzie co do urodzenia do Rzymu nie należą, jednakże w zupełności praw obywatela rzymskiego zażywają, a więc są członkami jednej z rzymskich tribus (ob ), w Rzymie też opodatkowani, prawo wyborcze, czynne i bierne, tamże posiadają i służbę w legionach pełnią. Na mocy lex lulia, ogłoszonej w r. 90 przed Chr., wyniesiono wszystkie miasta Italii do rzędu M-ów z prawem rzymskiem obywatelskiem, i każde miasto i miasteczko Italskie tak się odtąd zowie, oprócz Rzymu samego, któremu, jako stolicy państwa, nazwa urbs przysługuje. Wszystkie jednakże, nawet dotychczas uprzywilejowane, straciły równocześnie swą niezależność względną. Ażeby zaś pewien ład w organizacyi miejskiej zaprowadzić, ogłoszono natenczas osobne leges municipales, z których najważniejsza jest lex lulia municipalis.

czenie na zebraniach obywatelskich, jako też na posiedzeuiach seuatu; 2) dwuch quinquennales, co do czynności ceuzoroin rzymskim odpowiadających, co pięć lat też na jeden rok wybieranych; 3) aediles i quaestores, których nazwa i obowiązki te same były jak w Rzymie. Następstwo owych urzędów, których piastowanie zależało od pewnych warunków stale unormowanych, było takie samo jak w Rzymie. Oprócz dekuryonów, których godność pod koniec cesarstwa była dziedziczna, napotykamy w większej części M-ów za panowania cesa-rzów przedchrześciańskich jeszcze inną kastę uprzywilejowaną t. zw. Augustahs, którzy, przez senat mianowani, senatorom też co do godności byli najbliżsi. Tworzyli kolegiu u osobne, którego przednim obowiązkiem było pierwotnie oddawać cześć należną pamięci członków rodziny cesarskiej. —Prócz uprawnionych obywateli, składała się reszta mieszkańców M-ów z „osiedleńców“ (incolaei, którzy z innych stron przywędrowawszy, tutaj na stałe osiedli, tylko obowiązki wypemiać i wszelkie ciężary ponosić musieli, żadnych praw i przywilejów me zażywając.— Każde M. miało skarbiec własny (aera-rium), którym urzędnik osobny, zwany quaestor, arcarius, aerarius, zawiadował. Wpływały do niego główuie pieniądze z dzierżawy gruntów miejskich, podatki od wodociągów, mostów, kloak i t. d. Wydatki obejmowały szczególuie zakładanie i utrzymanie gmachów publicznych, świątyń, wodociągów, mostów. Na stawianie nowych budynków publicznych było zwyczajnie potrzeba osobnego pozwolenia cesarskiego. Skarbiec ten dostarczał także pieniędzy na rozdzielanie zboża pomiędzy mieszkańców ubogich, na wychowywanie ich dzieci, ua pensy & (salaria), dla nauczycieli ustanowionych publicznie i dlalekarzy. Jurys dykcyę M-ów, pierwotnie samodzielną, ograniczano za panowania cesarzów coraz bardziej. Sprawy kryminalne rozstrzygali namiestnicy cesarscy, którzy jak nad ws'zystkiemi miastami, tak i nad M-ami swej prowincyi nadzór główny mieli. W szczególnych tylko, nader ważnych razach, zastrzegli sobie cesarze decy-zyę ostateczuą.—Jak znakomita, mimo wszelkich ograniczeń, była koustytucya rzymska gmin miejskich, dowodzi najwymowniej świetny ich rozkwit za czasów cesarstwa, kiedy to one były istnym rdzeniem państwa. Upadek i zupełne zubożenie M-ów zaczęło się od końca II wieku po Chr.—Por.: Wasteau I. „De jure et jurisdi-ctione municipali“ tLejda 1727); Leber „Histoire du droit municipal“ (Paryż 1828); Rayuouard „Histoire du droit municipal“ (t-że 1829); Grauer „De re munie. Rom.“ (Kilonia 1840); Roth „De re munie. Rom.“ (Stuttgait 1801); Savigny „Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter“ (tom I, wyd. 2-e, Heidelberg 1834); Hegel „Geschichte der Städteverfassung von Italien' (tom I, Lipsk 1847); Kuhn „Die stä Iti-

—Z biegiem wieków zyskiwały także miasta w prowiucyach rzymskich prawa municypalne, aż w końcu cesarz Karakalla w r. 212 po Chr. dekretem, zwanym Gonstituiio Antoniniana, wszystkie miasta na obszarze państwa rymskie-go M-ami ogłosił, wszystkim wolnym mieszkańcom prawa obywatelskie rzymskie nadając.

Wszakże jeżeli poprzednio M-a do tego uprawnione, rządziły się prawem własuem, miejskiem i admiuistracyę własną miały, to stosunek ten uległ przez zaliczenie mieszkańców w poczet obywateli rzymskich zmianie wielkiej, ponieważ wszędzie obowiązywać teraz poczęło prawo rzymskie i wszędzie jednolitą administracyę komunalną według wzoru rzymskiego zaprowadzono.—Obywatele więc, podzieleni na kurye {curiae), radzili i uchwalali we wszystkich sprawach, wybierali urzędników na zebraniach publicznych, t. zw. comitia curiata, chociaż takie prerogatywy przeszły pod kouiec I wieku po Chr. w głównej mierze na senat tordo decurio-num). Ten zaś składał się zwyczajnie ze 100 członków dożywotnich, zwanych decuriones, a uzupełniano go co pięć lat z grona byłych urzędników, jako i z obywateli, przez majątek do tego uprawnionych. Urzędnicy najwyżsi, wybierani na zebraniach publicznych obywateli, zwali się w czasach dawniejszych: 1) dyktator, pretor, później zaś duoviri (dosłownie: dwucli mężówj, quatuorvim (=czterecb mężów), któ-1881 — 1885, 8 t.).

sehe und bürgerliche Verfassung des römischen Reiches“ (tom 1, Lipsk 1864); Marquardt „Römische Staatsverwaltung“ (wyd. 2-e, Lipsk

S. Dti.

skim.—Miasta teutońskie walczyć muszą o niezawisłość z pretensyarni książąt i landesherrów Rzeszy. Walka kończy się często źle dla swobód obywateli i gród nosi miano „pośrednicze-go", t. j. zależnego. Tylko mała ilość burgów pozostaje „unmittelbar“ (bezpośrednimi). Mu-nicipia tam, gdzie zachowały swój odwieczny byt, np. w Italii i tu i owdzie w Niemczech, różnią się od burgów mniejszą ilością grup i większą prostotą urządzeń, na tradycyi rzymskiej opartych. Ogół municepsów dzieli się tylko na cztery klasy: 1) wyższą, rodzaj patry-cyatu, złożoną z bogaczy i szlachty stale w idu-nicipiuin osiadłej z rycerskim animuszem i aspiracyami: 2) średnią: z kupców i inteli-gencyi zawodowej; 8) niższą: z rzemieślników i techników; 4) z ludu roboczego. Władza sądowa spoczywa w ręku 2-ch lub więcej konsulów (duoviri, quatuorviri), lecz już w końcu w. XII, tembardziej w stuleciu XIII rolę naczelnika miasta pełni t. zw. podesta, powoływany zwykle z obcego kraju lub z innego miasta. Obok konsula lub obok podesty są jeszcze dwie rady: mniejsza i większa, mianowicie: ordo decurionum zwanego często senatem i rada decemoirów. — Francuskie municipia szczególnie na południu w w. XI i XII mają ustrój podobny włoskiemu t. j.: konsulów, podestów, zwanych też syndykami. — Municipia Italii, zwłaszcza większe, tworzą w Średniowieczu państwa samoistne, odznaczają się bogactwem, handlem, przemysłem, nauką, sztuką, kolouizatorstwem, nadmiarem życia wewnętrznego, obszarem stosunków nazewuątrz, związkami z mocarstwami Europy północnej i środkowej, tworzą historyę Włoch wielobarwną, walczą z najazdem i zaborczością Habsburgów, królów francuskich i papieży. Natomiast we Francyi „cité i ville“ z nazwą lub bez nazwy „municipe“, starać się musi o „libertés“ u książąt i królów francuskich, a w w. XVI traci sądownictwo odrębne i pozostaje mu tylko jakataka administracya własna. —W Niemczech nowopowstałe burgi mają zwykle narzuconego Yoiyta czy Vogta, t. j. wójta, z władzą na-poły wojskową i sądową, karną i Schultheissa (sołtysa) do spraw cywilnych. Potem urzędy te są z wyboru a exusami (dziedziczne). Obok nich są rady (Hath, Sladtrath), a w nich zasiadają przedstawiciele starych rodów miejskich (Altbürger). Z kolei spotykamy très ordines

Municypalność miast. Municipia rzymskie (ob.) przeżyły istnienie światowładnego cesarstwa, zresztą nawet nazwa gminy we wszystkich prawie językach europejskich powstała z łacińskiego communis, cooemune (ob. wywód szczegółowy p. w. Gmina w naszej „Eticy-klopedyi“). W wyrazie municipina tkwią też same części składowe, co i w commune mianowicie mania synonim munus, mimera.

organy urzędnicze miejskie, sam gmach magistratu miejskiego, a nawet gminę miejską. We Francyi nazwa „municipii“ dawana bywa wszystkim gminom wiejskim i wszystkim miastom, a ustrój jednych i drugich, z wyjątkiem Paryża, jest tensatn, choć oddawna znikły tradycye rzymskie (ob. Gmina).    K 0ctł‘

Ludy nowe, które objęły spadek po wielkiej Romie, znalazły w Europie Zachodniej, albo miasta p. u. municipia, w takiej formie, w jakiej ukształtowały się w Italii starożytnej i w dalszych prowincyach Państwa Rzymskiego, albo też same owe ludy, tworząc nowe związki społeczne, oparte na wspólnych interesach sąsiedzkich mają gotowe wzory. W świeży jednak ustrój grodów ludy teutońskie wnoszą właściwy sobie sposób władauia ziemią p. n. feudalizinu (ob.), oraz inny ustrój polityczny.—Przez całe pięć stuleci od upadku Rzymu istnieją obok siebie stare muuicipia obok nowopowstałych grodów. Dopiero w w. XI i XII biorą przewagę formacye miejskie typu germańskiego. Z prawa suzerenów, landesherrów, landlordów wynikała konieczność, aby dawnym muncipiom i nowym burgom, boroughs nadane zostały statuty. W porządku społecznym ówczesnym przywileje posiada każda korpo racya, każdy cech, każde bractwo, każde zespolenie i t. p. Owe nadania zdobywano prośbą i datkiem, bardzo cząsto przez oddzielną umowę, czasami obowiązkiem stałych świadczeń i opłat.—Miasta średniowieczne w Anglii, Francyi i Niemczech różnią się od poprzednich mu-nicipiów większą ilością podporządkowanych i współrzędnych zrzeszeń, grup, o tle zawodo-wem, tak, że gród z tego okresu jest konfedera-cyą, inaczej związkiem grup stojących obok siebie i złączonych tylko potrzebą obrony wspólnej i małej liczby zobopólnych interesów i spraw. Każde zajęcie, każde rzemiosło i t. p. ma pergamiuy oddzielne, oddzielny ustrój i for-macyę zespoleuia. Nawet przy zakładaniu grodu, nadawca-założyciel z góry przewiduje zróżnicowanie się szczegółów, luźne zjednoczenie zrzeszeń i stwarza na pergaminie dla nich formy bytu samodzielnego. Pisarze miejscy (obacz wyraz Gmina w naszej Encykl. T. XXV, układają statuty i nadania w odpowiednie i str. 217). — Od wyrazu „municipium” pochodzi księgi z opinią jurystów ( Weisthiimer) lub j municypalność (franc, municipalité, niem. w oryginale przechowują w skrzyniach o mister- | Municipalitât), oznaczająca władzę miejską, nem okuciu Żelaznem. Prawa z zewnątrz nabyte i uchwały miejskie ( lAillkiihr, wielkierze) bywają zestawiane, konsolidowane, jak np : t. zw. zwierciadło saskie. — System municipii, w odróżnieniu od burgów, najdłużej i najdoskonalej zachował się w Italii, a tradycye wolności i samoiządu przekazał burgom gertnań-

Red.

S. I)i z.

S. Drz.

S. Drz.

tyczce, osaczył jego oddział i zmusił do poddania się, a M. samego w r. 70 w darze do wieszczki Weledy (ob.) wysłał; zamordowano

S. Drz.

K. A

Munif Basza (* w Aintabie nad Eufratem J832) minister turecki, z pochodzenia Arab; w r. 1848 dostał się w Konstantynopolu do biura dragomanów, czyli tłumaczów dyplomatycznych; w r. 1856 przyłączono go do ambasady tureckiej w Berlinie- podczas czteroletniego pobytu w stolicy pruskiej przełożył na język perski wiersze Heinego, na turecki zaś dzieło Urquharta ,,The spirit of the East“. W r. 1860 powrócił do Konstantynopola, gdzie dalej urzędując jako dragoman, pełnił nadto obowiązki przewodniczącego w trybunale handlowym, prezydenta muuicypalności w dzielnicy Pera i Ga-lata i młodszego sekretarza stanu w ministeryum policyi. Z urzędów tych wydalono go jednak po czasie niedługim, utracił nawet posadę dragomana pierwszego, ponieważ sułtan Abd-ul-Azis podejrzewał go o przekonania zbyt postępowe i europejskie. Przyczyną podejrzeń tych była żywa działalność pisarska M-a, który przekładał na język turecki dzieła Voltera, redagował miesięcznik naukowy, a, jako korektor, przyczynił się do wydania po turecku Pisma św. — W r. 1873 jako poseł turecki wyjechał do Teheranu, w latach zaś 1877 i 1885 piastował tekę ministra oświaty. Na tern stanowisku uczynił niemało dla szkolnictwa tureckiego, założył w Konstantynopolu muzeum sztuki starożytnej, wyrobił też rządowi pruskiemu pozwolenie na podjęcie poszukiwań archeologicznych w Pergamon (ob.). M. jest także autorem słownika arabskiego.

Munimentum Corbulonis, okopy warowne, założone przez wodza rzymskiego Domicyusza Korbulona w krainie Fryzów, w Germanii półn.-zach., z których później prawdopodobnie powstało miasto Uroeningen; odkryte tamże w r. 1828 w torfowiskach rozległych szczątki mostu, z drągów przez błota pobudowanego, około trzech mil długiego, a 12 stóp szerokiego, sięgają z pewnością czasów rzymskich.

Munimentum Trajani, warownia, założona w krainie Mattyaków, w Germanii półn.-zach., której położenie uczeni rozmaicie oznaczają, jak oto: w sąsiedztwie miasta Aschaffenburga, Darmsztatu, Frankfurtu, Kasselu; wszakże najprawdopodobniej są to dzisiejsze zwaliska odwieczne w pobliżu miasta Höchst, na prawym brzegu rzeki Niddy.

Munimentum Valentiniani, warownia na wzgórzu Wysokiem nad rzeką Nicer (dziś Neckar) w Germanii, przez cesarza Valentyniana założona, prawdopodobnie dzisiejsze Seckenheim albo Ladenburg, albo też Altrip; inni znowu geografowie szukają jej szczątków w okolicy miasta Mannheimu.

Munius Lupercus, mylnie zwany Mummius

L., służył jako legat w r. 69 po Chr. pod rozkazami Flakkusa Herdoniusza w wojnie przeciw Bataw'czykom, na których czele stał dzielny Claudius Civilis (ob.). Opuszczonego przez sprzymierzonych Germanów pobił Civilis w pogo wszakże w drodze.

Munk Edward, filolog klasyczny, niemiecki, (* 14 stycznia 1803 w Głogowie — f tamże, 3 maja 1871), kształcił się w uniwersytetach, wrocławskim i berlińskim (1822 — 25), był nauczycielem gimnazyum we Wrocławiu i Głogowie. Główne prace M. są: „Die Metrik der Griechen und Römer“ (Głogów 1834), ,,De fabulis Atellanis“ (Lipsk 1840), ,,Die natürliche Ordnung der Platonischen Schriften“ (Berlin 1857), ,,Geschichte der griechischen Literatur“ (t-że, 1849—50, 2 t., 3 wyd. w opracowaniu Volkmanna, 1879—8-o), ,,Geschichte der römischen Litteratur“ (t-że, 1858 — 61, t. 3, wyd. 2, w 2 t., opracowane przez Seyfferta, 1875—1877).

Munk Salomon, brat poprzedniego, oryen-talista (* w Głogowie na Śląsku 14 maja 1803—f w Paryżu 4 lutego 1867), naturalizo-wany jako Francuz; wykształcenie uniwersyteckie otrzymane w Bonnie i Berlinie, uzupełnił studyami oryentaluemi w Paryża pod kierunkiem Chézyego, de Sacy i iu. Z gruntowną znajomością hebrajskiego i in. jęz. semickich, łączył poważne wiadomości w zakresie jęz. aryjskich, zwłaszcza perskiego i hindustani. W r. 1840 towarzyszył adwokatowi Crémieux w podróży do Egiptu, jako tłumacz obrony żydów z Damaszku w głośnym podówczas procesie o zabójstwo O. Tomasza (P. Thomas). Podczas pobytu swego na Wschodzie odkrył wiele cennych rękopisów oryentalnych i przywiózł je do ,,Bibl. narodowej“ w Paryżu. Tutaj w 1, 1841 — 52 pracował nad katalogowaniem rękopisów hebrajskich aż do zatraty wzroku. Wtedy to, oddany pracy w ciszy domowej, dyktował większą część swych prac naukowych. Pełnił też obowiązki sekretarza kon-systorza centralnego Izraelitów we Fraucyi. W r. 1864, już jako członek Académie des Inscriptions, został powołany na profesora literatury hebrajskiej i syryjskiej w Collège de France. Główne prace M-a są: ,,Maimonide, guide des égarés“, tekst arabski i przekł. fr. (Paryż 1856—66, t. 3), ,,Palestine, description géographique, historique et archéologique“; w wyd. zbiorowem: ,,L’univers pittoresque“ (Paryż 1845, 1500 szpalt z licznemi tablicami), „Notice sur Aboul walid Merwân Ibn-Djanah et sur d’autres grammairiens hébrcax du X et XI siècle“—praca nagrodzona przez „Institut“ franc, nagrodą Volneya (prix de linguistique).

M. zmarł przygotowując t. IV dzieła o Maimoni-dzie oraz sprawozdanie dla Akademii „Rapport sur les études rélatives â l’Orient“ (Paryż 1867, w 4-ce). Ogłaszał mnóstwo prac spe-cyalnych w pismach zawodowych („Journal asiatique“ i in.). Część tych prac wydana została w 1. 1857—58, jako „Mélanges de philo-

Sophie juive et arabe“, część pozostawił M. umierając przygotowaną do druku.

się na naukę do Pesztu; w r. 1865 przeniósł się do Wiednia, skąd dla braku środków musiał powrócić, w r. 1866 dostał się do Monachium, gdzie przez 2 lata pracując pod kierunkiem Fr. Adama, aż trzykrotnie był nagradzany. W r. 1868 widzimy go w Dusseldorfie, pod wpływem przemożnym Knausa i Vautiera. Pierwszym jego dziełem, które zwróciło uwagę powszechną, był „Ostatni dzień skazanego“ (1869); obraz ten zdobył mu medal złoty na wystawie r. 1872 w Paryżu; gdzie M. osiadł odtąd na stałe. Do wcześniejszych również dzieł jego należą: Czas wojny (1871), Hulacy nocni (1873), Przebudzenie się szewczyka, Do szkoły (1871), Politycy kuchenni, W lombardzie (1874) i inu. Pierwszy teu okres w twórczości M-go znamionuje pod względem technicznym koloryt ciemny, ponury, który jednak stopuiowo znika, ustępując miejsca szaremu (w Miltonie), nieco zaś później — zupełnie jasnemu. Z r. 1876 pochodzą: portret własny artysty z żoną w pracowni oraz liczne obrazki rodzajowe z salonów paryskich: Pożegnanie rekrutów i Bohater wioskowy (1877). Za słynny obraz: Milton dyktujący córkom Raj utracony (1878) dostał medal wystawy paryskiej. W r. 1881 powstaje szereg obrazów rodzajowych: Odwiedziny położnicy (w Pinakotece monachijskiej), Dwie rodziny, Imieniny ojca i inn. W obrazach religijnych: Chrystus przed Piłatem (1882, sprzedany za 120 tys. dolarów) i Golgota (1884); tematy biblijne traktowane są realistyczuie, z tendencyą do „ścisłości historycznej“,

sprzedane również do Ameryki za 50 tys. doi. Z portretów jego pędzla znana jest podobizna Liszta. Kopułę muzeum wiedeńskiego ozdobił kompozycyą w stylu odrodzenia. W r. 1893 wykonał obraz olbrzymi: Podbicie Węgier przez Arpada (ob.)—dla sali posiedzeń parlamentu węgierskiego. Ostatnie jego dzieło Ecce homo, pozostało niewykończone. Cierpienie umysłowe trzymało go od r. 1896 w zamknięciu w tejże lecznicy Eudenich, gdzie Schumann (ob.) również życie zakończył. Pochowany w Peszcie. Z dzieł jego, niepozbawiouych tragizmu i siły wyrazu, przegląda często zbytnia „akademickość“ i tea-traluość przesadna. Względem nowych prądów w sztuce, zwłaszcza francuskiej (Manet, impre-syonizm itd.), zachowywał się wrogo. Szkoły własnej nie stworzył. — Bibi.: Neuda: „M. M.“ (1879); Guizot: „M. et P. Baudry“ („Gaz. d. Beaux-Arts“ 1884); liges: „M. v. M.“ (wyd.

M. Ab.

Munkacz (po węg. Munkacs), m-to w komitacie węgierskim Bereg, nad rz. Latorczą przy linii kolei żel. Stryj-Bńthya; zamek, kościół gre-eko-katolicki; 12 000 m-ców (Węgrzy, Niemcy, Rusini); uprawa wina, kopalnie ałunu i żelaza, wyrób sukna, kożuchów; handel zbożem, bydłem, drzewem; gimnazyum realue. Znajdują tam także kryształ górski. Zamek na górze służy za więzienie. Od czasów Ludwika I

K. A.

Munk: 1) Herman (* w Poznaniu 3 lut.

1839) fizyolog. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1855 w Berlinie i Gietyndze, w r. 1859 otrzymał dyplom doktorski; w r.

1862 został w Berlinie docentem prywatnym fizyologii, w r. 1869 profesorem nadzw. uniwersytetu tamtejszego; w r. 1876 powołano go na profesora i dyrektora pracowni fizyologicz-nej w akademii weterynarskiej tamże; od r.

1880 jest członkiem akademii umiejętności w Berlinie. — M. należy do najwybitniejszych badaczów fizyologii mózgu i układu nerwowego; oprócz wielu monografii cennych w ,Zeitschrift. f. wisseuschaftl. Zool.“, ,,Archiv, f.

Anat. u. Physiol*⁴, ,,Sitzungsber. der Beri.

Akad. d. Wissensch.“ i in., wydał osobno:

Ostatnie chwile Mozarta

„Untersuchungen üb. d. Wesen der Nervenerregung“ (Lipsk 1868); „D. elektrischen u. Be-wegungserseheinungeu am Blatte der Dionaea muscicapula“ (t-że 1876) oraz „Ueb. d. Funktionen der Grosshirnrinde, Gesammelte Mittheilungen aus den J. 1877 — 80“ (Berlin 1881; wyd. 2-e t-że 1890). — 2) Emanuel M. brat młodszy poprzedzającego, również fizyolog (* w Poznaniu 30 maja 1852 — f w Berlinie 1 sierp. 1903). Kształcił się zawodowo w Berlinie, Wrocławiu i Strasburgu; w r. 1883 został docentem pryw. w Berlinie; w r. 1899 mianowano go prof, nadzw., od r. 1895 był już nadto przewodniczącym oddziału w instytucie fizyologiczuym. M. pracował głównie nad fizyologią przemiany materyi w ustroju i odżywiania się, zajmowała go też chemia fizyolo-giczna i fizyologią nerwów. M. in. napisał:

„Physiologie des Menschen u. d. Säugetiere“

(Berlin 1881; wyd. 7-e, t-że 1904 w opracowaniu P. Schultza p. n. zmienionym „Lehrbuch d. Ph. etc.); „D. Ernährung des gesunden u. kranken Menschen“ (wspólnie z Uffelmannem,

Wiedeń 1887; wyd. 3-e 1895); „Einzelernährung und Massenernährung“ (w Weyla „Haudb. d.

« L»r. J. P.

(1886),

Hygiene“ Jena 1893); M. był nadto spółwy-dawcą tygodnika „Zentralblatt f. Physiol.

Munkacsy — pseudonim stały Michała Leona Lieb a, malarza węgierskiego (* 20 lut. 1844 w m. Muukaczu, na Węgrzech — f 7 maja 1900 w Endenich, pod Bonnern). Przypuszczenia co do pochodzenia żydowskiego nie mają podstawy dostatecznej, natomiast podania rodzinne wyprowadzają ród ten z Tyrolu. Ojciec

M-go, urzędnik niezamożny, odumarł go wcze- Knackfussa, Lipsk 1899). śnie, matka również, chłopiec więc dostał się | na wychowanie do wuja, który go oddał na naukę do stolarza. W rzemiośle tern pracując ciężko przez lat 6, doczekał się wyzwolin na czeladnika, choroba jednak zmusiła go do powrotu do domu. Zetknięcie się przypadkowe z malarzem wędrownym, Chamossym, skierowało go na drogę właściwą. Zarabiając portretowaniem itp., uzbierał sobie trochę grosza i udał

W r. 1728 M. przeszedł w rę-R. 1834 forteca zgorzała. Podczas rewolucyi węgierskiej, r. 1848 m-to było w rękach powstańców, musiało się poddać Rossyanom w r. 1849.

Munkenhek (Munkenbeck) a. Jeleń biały, herb: W polu zielonem jeleń srebrny, zwrócony w prawo, jedna z nóg przednich podniesiona. Z nadania r. 1790.

Münnich BurchardKrzysztof, hr.jeden z licznych awanturników niemieckich na dworze nadnewskim, był synem duńskiego oberszt-lejtuanta z Oldenburgii ( * 9-go maja 1684 — f 16 paźdz. 1767), bawił czas niejaki we Francyi, poczem z kolei wstępował do służby hessen - darmsztadzkiej i hessen - kasselskiej, walczył w bitwie pod Malplaquet i tam dostał się do niewoli francuskiej. W r. 1716 wstąpił do wojska Augusta II Sasa, a w r. 1720 do wojska Piotra Wielkiego. Piotr I zaufał mu budowę kanału jeziora Ładogi, a Piotr II podczas panowania krótkiego zamianował go generałem główno - dowodzącym i obdarzył tytułem hrabiowskim.

przy-

za-

dążąc ślepo do władzy, zapomniał

G. M

(1342—82) wskutek osiedlenia się Rusinów podolskich pod wodzą kniazia Teodora Koryato-wicza M. był stolicą ruskiej „Krainy“ czyli księstwa M. Ks. Koryatowicz, mianowany przez Ludwika księciem, zbudował tu twierdzę.—M. jako punkt oparcia Tökölyego (ob.) bronił się długo przeciwko wojskom królewskim i poddał się dopiero po 3-letnim oblężeniu, w r. 1688. R. 1703 wojska królewskie pobiły tu Franciszka Rakoczego II. ce hr. Schónbornów.

ud z

Red

Po wstąpieniu na tron cesarzowej Anny Iwanówny, faworyt jej Biron i improwizowany dygnitarz Ostermann, puszczali, że M. z nimi trzymać będzie; wszakże grubo się w tern omylili; ambicya bowiem tego człeka nie mniejszą była jak żądza szczytów Birona i Ostermana. To też niebawem postarali stę o to, by go gdzieś daleko od Petersburga zajęto Dano mu dowództwo w wybuchłej w owym czasie wojnie z Turcyą. — M. był nader niesympatycznym człowiekiem. Tęgi, co prawda, był z niego żołnierz, ale człek dziwnie bezwzględny. Nie miał ani jednej z zalet niezbędnych dyplomatom, a mimo to miał siebie za znakomitego męża stanu. Jego wyprawa krymska z roku 1735-go nie udała się zgoła; w roku 1737-ym zajął wprawdzie Oczaków, ale kosztem strat wojska iście niesłychanych. W r. 1739 zwyciężył Turków i szturmem wziął Jassy, a gdy, po połączeniu się sił austryackich z rossyjskiemi, zamierzał wziąć Bender, nadeszła nagle wiadomość, że Austrya już zawarła w Białogrodzie pokój z Turcyą, Rossya zaś iść powinna za jej przykładem. Owa wojna turecka nie odpowiadała zgoła kosztom ofiar ludzkich i pieniężnych na nią poniesionych. Mimo to ambicya M a łudziła go i oddawał się marzeniom i mżonkom najbardziej awanturniczym: miał bowiem nadzieję zostania władcą Mołdawii z tytułem księcia Ukrainy (tak!) A, że carowa Anna o tern i słyszeć nie chciała, tego M. Bironowi nigdy nie zapomniał, znając wpływ jego na monarchinię. — Gdy d. 10 paźdz. r. 1740 rozstała się Anna z tym światem, a Biron z jej woli został Regentem Rossyi, powiedział sobie M., że i on z łatwością nim zostanie. Carowa bowiem przeznaczyła następstwo po sobie nowonarodzonemu synowi swej siostrzenicy Anny Leopołdówny, mocą którego (w nocy z d. 18 na 19-ty listopada tegoż roku) zaaresztował Regenta wraz z całą jego rodziną. Aresztowanych odesłano niebawem do twierdzy Szlis-selburskiej, a stamtąd po krótkiej indagacyi, w której im zdradę stanu zarzucano, wyprawiono ich na Syberyę, matkę zaś małoletniego Iwana VI, Annę Leopoldównę ogłoszono Re-gentką. Wtenczas to Regentem właściwym został M.,

całkiem o znanej prawdzie, że „kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada“. To też niebawem gorzko został rozczarowany. Anna Leo-poldówna nie dowierzała mu zgoła i skutkiem intryg Gołowkina i Ostermanna, już dnia 24 marca r. 1741 otrzymał M. dymisyę. Po wstąpieniu na tron carowej Elżbiety został nawet na śmierć skazany wraz z Ostermannein i Go-łowkinem, a następnie wraz z nim ułaskawiony i zesłany na Syberyę. Za Piotra III odwołano go wprawdzie z wygnania w r. 1756, ale zostawiono na uboczu. Zmarł przez wszystkich opuszczony i zapomniany. — Źródła: „Deutsche Biographie“, t. XXIII; G. Manteuffel „Przewroty w dziejach księstwa Kurlandzkiego XVIIÏ wieku“ (Kraków 1896); „Biografiuzeskij sło-war’“ z r. 1908.

Münnich Jan Ernest, hr., wielki marszałek dworu rossyjskiego (* 1707—f 1788), syn feldmarszałka, prezes kommerz-kollegium. Służył początkowo w dyplomacyi w Turynie i w Paryżu, w r. 1736 jeździł do Warszawy z poleceniem cesarzowej Anny Iwanówny do Augusta III; do samej śmierci cesarzowej pełnił nadto obowiązki wielkiego mistrza dworu. Po objęciu tronu w r. 1740 przez cesarzową Elżbietę wpadł wraz z ojcem w niełaskę, został pozbawiony wszystkich urzędów i godności i zesłany do Whłogdy, gdzie, na zesłaniu, przebył lat przeszło 20 aż do zgonu cesarzowej. Dopiero nowy cesarz, Piotr III, przywrócił go do łaski i zawezwał z powrotem do Petersburga. Katarzyna II mianowała go prezesem kommerz-kollegium. Aczkolwiek nie posiadał talentów ojca, wyróżnił się śród spółczesnego pokolenia w Rossyi szlachetnością i szczerością charakteru oraz wykształceniem rzetelnem. Na zesłaniu, w Wołogdzie, opisał dla swych dzieci wspomnienia o swem życiu publicznem za panowania Anny Iwanówny, zawierające obfity materyał źródłowy do życia cesarzowej. Przez długie lata, kursowały one w odpisach rękopiśmiennych. Nakouiec, ocenzurowane pizez rząd, ze znacznęmi opusz-

E. Chw.

Red,

Red.

CC a

T. K.

K. A

adz

czeniami ukazały się w druku r. 1817 p. n. „Zapiski dla dietiej“ (Petersburg 1817). —Por.: „Russkij Archiw“ (1866, J\ęJ\o 11—12).

Munoz Sebastyan (* w Navalcarnero 1654 —f w Madrycie 1690), malarz, dekoracyjny, uczeń Klaudyusza Coëllo, później podczas pobytu we Włoszech Karola Maratty, popierany i darzony łaską dworu madryckiego; oprócz portretów, malował przeważnie dekoracyjnie, zdobiąc wnętrza komnat królewskich. Zmarł młodo spadłszy z rusztowania podczas odnawiania fresków na sklepieniu kościoła Matki Boskiej w Madrycie.

MufiOZ Ferdynand, książę Rianzares i Montmorot \* 4 maja 1808 w Taranconie [prow. Cuenca] — f 12 wrześ. 1873). M. był synem alkalda, a wstąpiwszy do gwardyi królewskiej spodobał się królowej Maryi Krystynie (ob.) i został jej kochankiem; w trzy miesiące po śmierci małżonka, Ferdynanda VII, królowa wzięła z M-em ślub potajemny d. 28 rud. r. 1833. Małżeństwo to w d. 13 paźd. r. 844 uświęcone zostało ślubem publicznym, a wtedy M. otrzymał godność księcia Rianzares; w r. 1847 król Francuzów, Ludwik Filip, nadał mu nadto tytuł francuski księcia Moutmorot. M. roli politycznej nie odegrał, owszem powstrzymywał się zupełnie od spraw tego rodzaju, pomimo, że królowa pragnęła użyć go do swych intryg politycznych.

Munro Tomasz, generał angielski (* 27 maja 1761 w Glasgowie— f 6 lipca 1827 w In-dyach Wsch.). Po odbyciu nauk w Cambridge, gdzie najpilniej przykładał się do historyi wojennej i matematyki, wstąpił w r. 1780 do armii Indyjskiej, i należał do wyprawy przeciwko Hyder-Alemu. R. 1799 walczył z Tippo-Sahibem. Odznaczył się nie tylko na polu bitwy, lecz także w zakresie spraw administracyjnych, sprawując rządy cywilne w niektórych prowin-cyach indyjskich. Był twórcą systemu dzierżawy, znanego pod nazwą „ryotwar system“, polegającego na wydzierżawianiu gruntów drobnym włościanom— „ryotom“ — za niewielką opłatę na rzecz skarbu. Po powrocie do Anglii niejednokrotnie był powoływany przez rząd jako rzeczoznawca w sprawach indyjskich. R. 1814 został wysłany do Indyi ze zleceniem przeprowadzenia reformy sądowej i policyjnej w pro-wincyi Madraskiej, i z zadania tego pomyślnie się wywiązał w ciągu dwuch lat. Gdy wybu-chnęła druga wojna z Mahrattami, M. w niej walczył w stopniu gen. brygadyera i wykazał niepospolite zdolności wojskowe. R. 1819 mianowany gubernatorem Madrasu, w ciągu 7-letniego zarządu swego dokazał znakomitych ulepszeń. Umarł na cholerę, Opłakiwany przez krajowców, których zjednał sobie poszanowaniem ich obyczajów i obroną ich praw. — Bibl.: Gleig Life of major-gen. Sir T. M.“ (Londyn 1830, t.), A. J. Arbuthnot „Major-gen. Sir T. M., governor of Madras, a Memoir“ (t-że 1889); J. Bradshaw „Biography of M.“ (t-że 1894).

Munro Hugon, filolog klasyczny angielski (* w Elgin w półn, Szkocyi 14 października 1839 — f w Rzymie 30 maja 1885); kształcił się w Cambridge w Trinity Collège (1838—42), został tam docentem (1844). później profesorem łaciny (1868 — 71). Uzyskał uznanie ogólne wydaniem krytycznem Lukrecyusza (Cambridge 1864, wyd. 4-e, w 2 t. 1886) oraz studya-mi: „Criticism or elucidations of Catullus“ (1878). Uchodził za najlepszego znawcę łaciny w Anglii po Bentleyu (ob.).

Munster, największa i najbardziej na płd. zach. wysunięta prowincya Irlandyi; zajmuje 24 554 km. kw., z czego 20,3$ przypada na ziemię orną, 1,8$ na lasy, 54,6 na pastwiska, 19,3 na góry i bagna, 4$ na wody. Kraj podlega ciągłemu wyludnieniu; gdy w r. 1841 ludność wynosiła 2 296 161, w r. 1891 było tylko 1 172 402, a w r. 1901 —1 076 188. Prowincya dzieli się na hrabstwa: Clare, Cork (największe —404 611 m-ców), Kerry, Limerick, Tipperary i Waterford. Większe m-ta są Cork, Limerick i Waterford (ob. te nazwy).

Münster l) Okrąg regencyjny w Westfalii, zajmuje obszaru 254 km. kw. i liczy 818 054 m-ców (85$ katolików), w czem 40 723 Polaków. 2) M-to gł. w tym okręgu, dawniej stolica biskupstwa M., nad rz. Aa i kanałem Dort-mundzko-Emskim, 51 m. nptn., po polsku zwykle zwane Monastère m. Wiele placów publicznych, z nich pl. Katedralny (Domolatz) i św. Ludgera (pierwszego b-pa mouasterskiego). Ze świątyń wymienić należy: katedrę (z wieku XII— XIV), oryginalną przez połączenie stylu gotyckiego z romańskim, kościół N. Maryi Panny (Liebfrauenkirche) gotyk, zbudowany blisko r. 1340; kości św. Lamberta z w. XIV; św. Ludgera w r. 1170 zbudowany w stylu romańskim, a r. 1330 przebudowany w gotyckim; kość. św. Maurycego z w. XII, z 2-a wieżami romańskiemi; kość. św. Ignacego, gotyk zbudowany w 1. 1857 — 58 i kość. św. Idziego z w. XVIII z pięknymi freskami. Z innych gmachów zasługują na uwagę: ratusz gotycki z w. XIV, w którego sali starej podpisany został pokój Westfalski (1648); zamek zbudowany r. 1767, dawniej rezydencya biskupia z plantacjami i ogrodem botanicznym; piwnica miejska (z w. XVI) ze zbiorami dzieł sztuki (rzadkie arcydzieła sztuki staroniemieckiej). Dawne fortyfikacye zostały zamionione na miejsca spacerowe. M. liczy 81468 m-ców (1905). Przemysł: bawełniany, farbiarski, drukarski; fortepiauy, ozdoby z cynku, maszyny, koszyki, papier, wyroby emaliowane. Handel wyrobami płóciennymi i wełnianymi, zbożem, bydłem; 3 razy do roku jarmarki (t. zw. Fasten-Send, Herbst-Send, Peter and Paul-Send). M. jest węzłem linii kolei żel. M.-Brema, M.-Recklinghausen,

adz.

ad z.

Dr S. P.

St. P.

M.-Emdeu, M.-Entschede, M.-Hamm, M.-Rheda. Z władz mają tam siedzibę: nadprezydyum prowincyi westfalskiej, kolegium szkół prowin-cyi i lekarskie, konsystorz, superintendentura, biskup, i in. Uniwersytet z muzeum archeolo-gicznem, instytutem chemicznym, pracownią fizyczną, ogrodem botanicznym i zoologicznym; gimnazyum filol. i realne, seminaryom duchowne, seminaryum nauczycielskie, żydowskie. Stowarzyszenia: sztuk i nauk, muzyczne, historyczne, archeologiczne i t. d. Dom sierot, kilka klasztorów, dom poprawczy dla dziewcząt. —M. wymieniany jest już w r. 800. kiedy Karol W. wskazał to miejsce Ludgerowi, mianowanemu biskupem. W w. XI powstał tu klasztor (wo-nasterium), skąd powstała nazwa M. W końcu w. XIII miasto przyłączyło się do związku Han-zeatyckiego. R. 1535 było widownią ruchu polityczno - religijnego Nowochrzceńców (ob.). M. ucierpiał także wskutek wojny 30-letniej. Jak wyżej powiedziano, zawarto tu pokój westfalski. Podczas wojny 7-letniej był M. zdobywany to przez Francuzów, to przez wojska zjednoczone.— Bibi.: Detten „M., seine Entstehung etc.“ (Münster 1887), Keller „Geschichte der Wiedertäufer zu M.“ (t-że 1880).

Münster, ród szlachecki, starożytny w Westfalii, biorący początek w w. IX i dzielący się obecnie na 3 gałęzie: M.-Lang el age, M.-Meinhövel i M.-L e d e n b u r g, podniesione r. 1792 do godności hrabiowskiej. Z rodu tego wyszli między in.: 1) Ernest Fryderyk Herbert, mąż stanu hanowerski (* 1766 w Osnabrücku —f 1839); po naukach w Gietyndze i wstąpieniu do służby rządowej w Hanowerze, został posłem przy dworze rossyjskim (1801 — 04), poczem jako ambasador w Londynie wpływał na politykę angielską w stosunku do Napoleona; dążył do oswobodzenia Niemiec i zjednoczenia państw płn.-zach. niemieckich i Niderlandów z konstytucyą liberalną. W 1. 1813 i 1814 był w obozie sprzymierzonych i uczestniczył w kongresie wiedeńskim. Daremność jego usiłowań, stworzenia cesarstwa niemieckiego z konstytucyą liberalną, napełniła go nienawiścią do Prus, a stworzenie państwa Hanowerskiego i jego konstytucyi było przeważnie jego dziełem. W 1. 1814—27 był opiekunem małoletniego ks. Karola Brunświckiego. R. 1831 otrzymał dymisyę. 2) Jerzy Herbert, mąż stanu niemiecki, jedyny syn poprzedzającego (* 1820 w Londynie—f 1902 w Hanowerze) był w 1. 1857 — 65 posłem hanowerskim w Petersburgu; po aneksii Hanoweru przez Prusy przeszedł na stronę pruską, poczem został dziedzicznym członkiem izby panów i marszałkiem sejmu w Hanowerze, a także członkiem parlamentu niemieckiego, w którym należał do stronnictwa zachowawców umiarkowanych. Od r. 1873 był posłem niemieckim w Londynie, od r. 1885 —1900 w Paryżu; r. 1899 uczestniczył

Wielka Encykl. llustr. Ser. I Tom XLVI11 Zesz. 379»

w konferencyi Haskiej jako przedstawiciel Niemiec. Wydał: „Politische Skizzen üb. die Lage Europas vom Wiener Kongress bis zur Gegenwart“ (Lipsk 1867), „Mein Anteil an den Ereignissen des Jahres 1866 in Hannover“ (Hanower 1867, wyd. 2-e, 1868), „Der Norddeutschen Bund und dessen Übergang zu einem deutschen Reich“ (Lipsk 1868), „Deutschlands Zukunft, das deutsche Reich“ (Berlin 1870).

Münster Sebastyan, hebraista niemiecki ( * 1489 w Ingelheimie — f w Bazylei 23 mar. 1552). Był z początku Franciszkaninem, przeszedł następnie na protestantyzm i był też pierwszym chrześcianinem w okresie refor-macyi, zajmującym się literaturą rabiniczną i jej szerzeniem śród sfer niemieckich. Pobierał naukę języka hebrajskiego od sławnego gramatyka żydowskiego Eliasza Lewity (ob.) i wydał wiele dzieł jego z przekładem swoim łacińskim (1525 i nas.). Dalej wydał w ory-I ginale hebrajskim z przekładem łacińskim: „Podręcznik logiki Majmonidesa“ (1527), „Komentarz Abrahama ibn Ewry do Dekalogu“ (1527), gramatykę hebrajską Mojżesza Kimchie-go p. n. „Mehallech“ (1531), dzieło „Josippon“ (1541), księgę apokryficzną Tobiasza (1542) i t. d. Wydał także gramatykę chaldejską (1527) i rabiniczną (1541); pierwszy śród chrześ-cian przetłumaczył część „Nowego Testamentu“ na język hebrajski, z którego wydał ewangielię św. Mateusza (1537). Wszystkie dzieła te wydał M. w Bazylei w założonej przez siebie drukarni hebrajskiej.

Münsterberg, m-to i księstwo dawne na Śląsku, ob. Ziębice.

Münsterberg Emil, pisarz i działacz społeczny, niemiecki, specyalista nader zasłużony w poszukiwaniach nad opieką nad ubogimi (* 1855 w Gdańsku—f 1911 w Berlinie). Pierwotnie czynny w magistraturze sądowej, w r. 1890 został burmistrzem w Iserlohnie; r. 1896 dyrektorem zarządu dobroczynności w Hamburgu; od r. 1898 był radcą miejskim w Berlinie. Zorganizował zarząd dobroczynności miejskiej w Berlinie według zasad systemu Elberfeldzkie-go (ob. Dobroczynność). Pisał wiele w zakresie swej specyalności w pismach Stowarzyszenia niemieckiego dla zwalczania ubóstwa {„Schriften d. deutschen Vereins fuer Armenpflege und Wohlthätigheit“), był znaną osobistością na kongresach międzynarodowych.

Münsterberg Hugon, psycholog i filozof (* 1863 w Gdańsku); po ukończeniu nauk uniwersyteckich został docentem pryw. w uniw. Freiburskim (w Badenii), gdzie też r. 1891 otrzymał katedrę nadzw., poczem w r. 1892 powołano go na katedrę psychologii w uniwers. Harvarda w Cambridge (Massachusetts). Filozofia jego jest syntezą idealizmu Fichtego (ob.) z obecną psychologią fizyologiczną. Zdaniem M-a, z teoryi psychofizycznej nie może wypły-

wać żadnego rodzaju metafizyka, albowiem 1827). — Por. Mynster „Bischof Fr. M.“ (Ko-osobniki aktualne, wyrażające wolę, nie dają penliaga, 1834); B Miinter „Familien Münter’s się ujmować przez 'naukę uprzedmiotawiającą. Stamtavle“ (t-że 1901).

K«d,

marca

1841 w Aaróen pod Bergen w Norwegii—f 30 marca 1896 w Dusseldorfie); pierwszym nauczycielem jego był budowniczy i malarz Schiertz, Niemiec w Bergen zamieszkały; w r. 1861 przybył do Dusseldorfu, gdzie, chociaż niedługo, był uczniem Flamma. M. był głównie pejzażystą, malującym z zamiłowaniem krajobrazy jesienne i zimowe, hołdował kierunkowi realistycznemu, a tworzył rzeczy dobre, pomimo prostoty wielkiej wywierające wrażenie na widzu. Z pomiędzy obrazów M-go odznaczają się: „Wnętrze lasu zimą z jeleniami“ (Galerya w Chrystyanii); „Las świerkowy w zimie“ (Kunsthalle w Hamburgu); ,,Krajobraz jesienny z krowami“; „Rybacy na lodzie“; „Sprzęt ziemniaków“; „Odwilż“; ,,Las brzozowy jesie-nią“ 0886); „Wieczór zimowy w lesie“ (1895, Kunsthalle w Dusseldorfie); „Jesień w Hol-landyi“ (1895, Galerya nar. w Berlinie). M. nosił tytuł malarza nadwornego szwedzkiego i profesora pruskiego.

Müntz Eugeniusz, uczony francuski (* w Sulz [Alzacya] 1845 — f w Paryżu 1902). Kształcił się w Paryżu i Rzymie. R. 1876 został bibliotekarzem Szkoły Sztuk Pięknych w

Od liistoryi, której materyał przedstawiają Munthe Ludwik malarz (* 11 „rzeczy chciane“ (das Gcivollte), odróżnia M. nauki normatywne, jak logika, etyka, estetyka, religia, u których podstawy leżą rzeczy po-winne (das Gesollté). Potrzeby i postępki religijne obejmują systemat wartości, których charakter normatywny nie ustępuje wartości bezwzględnej norm etycznych albo logicznych.

Z dzieł M-a wymienić należy: „Die Lehre von der natürlichen Anpassung in ihrer Entwickelung“ (Lipsk 1885), „Die Willenshandlung“

(Freiburg 1888), „Der Ursprung der Sittlichkeit“ (t-że 1889). „Beiträge zur experimentellen Psychologie“ (t-że 1889 — 92), „Psychology and life“ (N.-York 1899), „Grundzüge der Psychologie“, t. 1; „Die Principien der Psychologie“ (Lipsk 1900), „Eternal life“ (N.-Jork 1905), „Science and idealism“ (t-że 1906),

adz.

Ked.

„Philosophie der Werte. Grundzüge einer Weltanschauung“ (Lipsk 1908). — Por. F. Znaniecki „Zagadnienie wartości w filozofii“ (Warszawa 1910; zwłaszcza str. 37—40, 93—95).

Munsztuk, też Mu sztuk a. Mon sztuk, z niera. Mundstück: 1) Część uzdy, ob. W ę-dzidło. — 2) Część narzędzi muzycznych dętych, którą grający na nich do ust przykłada lub bierze,— 3) Bursztyn osadzony na cybuchu, Paryżu, 1880—kustoszem biblioteki, archiwum który paląc z niego bierze się w usta.— 4) Pa- i muzeum, 1893 —członkiem Akademii. Ogło-pier twardy, w cewkę zwinięty, tworzący część sił szereg długi przyczynków cennych do dzie-

papierosa do ust braną.

Mlintaner, Ramon kronikarz 0 1265 w Peraladzie w Katalonii—f ok. 1340 w Walencyi); prowadził od r. 1285 życie awanturnicze w ciągu lat 30-u, poczem osiadł w Walencyi i od r. 1325 zaczął pisać historyę domu aragońskiego, wydaną w Whilencyi r. 1558 i wielokrotnie później; nowsze wyd. przez Bofarulla (Barcelona 1860), Corolena (t-że 1886). adz

Müïlter Fryderyk Krystyan Karol Henryk, teolog, historyk i starożytnik (* 14 paźdz. 1761 w Gocie—f 9 kwiet. 1830 w Kopenhadze), syn Baltazara (* 24 mar. 1735 w Lubece — f 5 pażdz. 1793 w Kopenhadze), duchownego protestanckiego, autora pieśni religijnych, cenionych przez spółczesnych. M. był profesorem teologii w Kopenhadze, a w r. 1808 został biskupem Zelandyi.—M. in. ogłosił drukiem: „Magazin f. Kirchengeschichte u. Kirchenrecht des Nordens“ (Altona 1792 — 1796, 2 t.); „Handbuch d. altern christlichen Dog-mengesch.“ (Gietynga, 1802 — 1806, 2 t.; toż po duńsku Kopenhaga, 1801 — 1804); „D. Religion d. Karthager“ (t-że 1816, wyd. 2-e, 1821); „Kirchengesch. von Dänemark u. Norwegen“ (Lipsk, 1823 -1833, 3 t.); „Sinnbilder u. Kunstvorstellungen der alten Christen“ (Altona, 1825); „D. Stern der Weisen, Untersuchungen üb. d. Geburtsjahr Christi“ (Kopenhaga, 1827); „D. Religion der Babylonier'* (t-że

M. Ab.

Red jów sztuki w dobie Odrodzenia. Ważniejsze romański z nich: „Hist. génér. de la tapisserie“ (1877 —-1879); „Les arts à la cour des Papes pendant le XV et le XVI s.“ (t. 3, 1878 — 82); „Étude sur 1’hist, des arts à Rome pendent le moyen âge“ (1881), „Raphael“ (wyd. 2-e, 1882), „Les historiens et les critiques de Raphael“ (1884), „Donatello“ (1885), „La Renaissance en Italie et en France à l’époque de Charles VIII“ (1885), „Le palais des papes à Avignon“ (1886 — 92), „Florence et la Toscane“ (1897) i wiele innych. Najbardziej jednak znanem dziełem M-a jest syntetyczna 3 tomowa „Histoire de Part pendant la Renaissance“ (1889 — 95).

Munychia, gr. Moovtr/(a, 1) wzgórze w pobliżu Aten, wznoszące się groźnie nad trzema portami półwyspu Pirejskiego, t. j. Pireusera, Zeą i Munyehią (ob. pod 1. 2), stąd podczas rozruchów wojennych załogą silną obsadzane. Kiedy Thrazybulos zamierzał zdobyć Ateny, opanował naprzód to wzgórze, będąc za słaby, aby całej linii Pirejskiej mógł bronić, a potem na jego skłonach pobił wojska t. zw. Trzydziestu tyranów. Po zawarciu pokoju Lamijskiego w r. 322 przed Chr. zajęli je Macedończycy, którzych dopiero Demetryusz Poliorketes wypędził, a fortyfikacye ich zburzył. Wszakże później, jak się zdaje, sam je znowu obsadził, a syn jego, Antigonos Gonatas, ponownie w r. 262 przed Chr. obwarował. Na rozkaz Sulli nako-

S. Drz.

Mtinycłlion, gr. Moovo/uüv, dziesiąty miesiąc Attycki, w którym obchodzono święto Artemidy Munychyjskiej (ob.), skąd mu też i nazwę ową nadano, odpowiadał drugiej połowie kwietnia i pierwszej maja.

Munycłios, gr. Moóvo/oę, łae. Munychus, 1) osobistość mityczna, która pagórowi Munycbyj-skiemu (ob ) w Attyce miała nadać miano, syn Pantaklesa, dowódzca Minyjczyków, z miasta Or-chomenos w Beocyi wypędzonych przez Traków, którzy potem na półwyspie Pirejskim osiedli i Artemidzie Munychyskiej świątynię pobudowali. Według podania Attyckiego, był on królem Attyki, który Minyjczykom dzielnicę wyżej wspomnianą na własność odstąpił a prawdopodobnie osobistością tą samą jest. —2) syn De-

S. Drz.

nieć, po zdobyciu Aten w r. 86 przed Chr., wszystkie mury i okopy zrównano z ziemią. W czasach nowszych oznaczyli uczeni niemieccy, Ulrichs i Curtius („De portubus Athenarum“, Berlin 1842) dokładne położenie M-i. Do dzisiaj widoczne jeszcze są ślady warowni starożytnej na półwyspie Pirejskim. Na wzgórzu owem leżały: a) świątynie Artemidy Munychijskiej (ob. pod 1. 3); b) Bendideum, t. j. świątynia Artemidy, czczonej pod przydomkiem Bendis przez Traków, której święto, Bendidea, obchodzono dnia 20 miesiąca Targelionu, t. j. na początku czerwca; c) teatr, na skłonie półn.-zachód, pagóra warownego, bardzo obszerny, stąd też odbywały się w nim nieraz zgromadzenia ludowe.—2) Port już przez Herodota wspomniany, u stóp wzgórza, równe noszącego miano, ku wschodowi położony, najmniejszy z portów półwyspu Pirejskiego, którymi jeszcze były Piraeus (flst-pousóę) i Zea (Zsta), zamknięty z wszech stron skalami stromemi, bez połączenia bezpośredniego z Atenami, obwarowany nadto groblami i silną cytadelą, tak że w razie napaści był dla wroga całkiem niedostępny; dzisiaj Phanari.— 3) przydomek Artemidy, pierwotnie bogini księżyca trackiej, jako i Hekaty (ob.), nadane tym bóstwom, czczonym w mieście portowem, od wzgórza M-i (ob. pod 1. 1 i 2). Jako obroni-cielkę portu Munychyjskiego nazywano Artemidą także Xtp.svoaxÓ7ro<;. Według kultu trackiego, barbarzyńskiego, składano tutaj bogini w czasach najdawniejszych ofiary z dziewic.—1) uroczystość, obchodzona w ziemi Attyckiej na cześć Artemidy Munychyjskiej (ob. pod 1. 3) dnia 16 miesiąca Munychionu (ob.), t. j. na samym końcu kwietnia, i to na pamiątkę podwójnego zwycięstwa, odniesionego w r. 449 przed Chr. przez wojska Cymona pod Salaminą, na wyspie Cyprze, ponieważ bogini opiekuńcza natenczas Grekom w bitwie nocnej całą pełnią księżyca przyświecała. W święto owo składano bogini jako ofiarę placek, na około świeczkami obstawiony, zwanemi stąd àp/picpwvteç, i w ustawieniu i w nazwie symbolizującym taką miarą pełnię księżyca.—Por.: Lobeck ,,Aglaophamos“ (1062).

S. Drz

mofonta i Laodyki, córki Pryamosa, wnuk Te-reusza, wychowany podobno przez Ajtrę, matkę Tezeusza, wspomniany także przez Lykofroua pod imieniem Munitos (Moôviro-), jako syn Akamasa i Laodyki, który zmarł w Tracyi podczas powrotu z wyprawy Trojańskiej. —3) syn Dryasa, króla Molossów, małżonek Lelanty, wieszczym darem odznaczony. Kiedy go razem z pobożnemi dziećmi: Megaletorem, Filajosem i Hyperippą zbójcy w warowni oblegali i ogień już pod nią podłożyli, przemienili go wraz z dziećmi litością zdjęci bogowie w ptaki.

Münzer Tomasz, działacz społeczny i religijny, niemiecki (* ok. r. 1489 w Stolbergu u stóp gór Harzu — f 30 maja 1525 w Mülil-hausenie). O dzieciństwie i czasach szkolnych M-a nie wiemy nic, musiał jednak być zdolny i pilny, młodo bowiem zdobył stopień doktora teologii na wszechnicy w Lipsku lub Witten-berdze. Młodo również został kapłanem. Ulegał wpływom mistyków, m. inn. Joachima i Taulera, którego „Sermones“ z zamiłowaniem czytywał. Marzyciel chorobliwy, nie mógł nigdzie zagrzać miejsca dłużej. Około r. 1510 jest prefektem w szkole w Ascherslebenie, potem kapelanem w Halli (1515), kaznodzieją w Brunszwiku (1517), spowiednikiem w kilku klasztorach żeńskich; wraca na krótko do domu, w r. 1520 z Lipska przenosi się do Zwickau i zostaje kaznodzieją przy kościele św. Katarzyny, gdzie związek czeladników tkackich gromadził się na modlitwę i rozprawę poranną. Pierwotnie zwolennik Lutra, wspierał go w walce z Rzymem, gromił papiestwo i mnichów bogatych, żyjących z „jałmużny“; wkrótce jednak zrywa z reformacyą mieszczaństwa umiarkowanego i staje otwarcie po stronie robotników. Spór z Janem Wildenau, zw. Egra-nusem, stosunki z Mikołajem Storchem, anabaptystą, i powstanie chybione tkaczów zmusiły go do opuszczenia Zwickau. Usunięty przez magistrat udaje się na jesieni r. 1521 do Pragi, gdzie w dalszym ciągu chce gromić duchowieństwo, rozpanoszona jednak reakcya nie pozwala mu długo popasać. Po półrocznym prawie pobycie w Czechach spędza r. 1522 w Nordhausenie i na Wielkanoc r. 1523 przenosi się do miasteczka Alstedt, gdzie poślubia byłą mniszkę, Otylię von Gersen, i rozpoczyna działalność kaznodziejską i demagogiczną. Pośród warstw rzemieślniczych, zwłaszcza zaś śród górników okolicznych, wielkie zdobywa powodzenie. Każe o nadejściu „Królestwa świętych“ w słowach barwnych i jędrnych, pełnych przenośni biblijnych. Pierwszy w Niemczech wprowadza nabożeństwo w języku ludowym. Pozwala na wykładanie całej Biblii, nietylko „N. Testamentu“. Odrzuca literę „Pisma“, uznaje tylko głos objawienia wewnętrznego. Znosi spowiedź „papieżuiczą“, wprowadza komunię „sub utraąue“. Zasady nowej organizacyi kościelnej wyłożył w dziele: „Ord-

nung und Berechnung des Teutscheu ampts zu Wygnano mnichów, zniesiono klasztory, własność Alstädt“ (Eulenburg 1524). Pokrewnej treści wszelką uznano za wspólną; obrano nową radę jest inne jego dzieło: „Deutsch Evangelisch miejską, „wieczuą, chrześcijańską“, złożoną Messe“ (Alstädt 1524), którego ciąg dalszy wy- z samych biedaków. Luter napisał wtedy, że dał wkrótce potem,* p. n.: „Deutsch Kirchen- M. jest teraz królem i cesarzem w Mühlhau-ampt“.— Tamże i prawie równocześnie wyda- senie. W rzeczywistości M. nie był wcale pa-je dwie broszury agitacyjne: „Protestation odder nem bezwzględnym położenia, gdyż musiał się empietung“ i „Von dem getichten glawben“.— wciąż oglądać na Pfeifra, rzecznika warstw W dziełach tych znajdujemy cechy zasadnicze drobnomieszczańskich. Nie objął żadnego urzę-poglądów religijnych M-a: mistycyzm, fana- dii; uchodził za patryarchę i tak się nosił: tyzm, skłonność do ascetyzmu, nienawiść do w stroju odświętnym, poprzedzony przez krzyż teologii urzędowej. W kazaniach występuje czerwony i miecz, wchodził pomiędzy lud nietylko przeciw papieżowi, lecz i przeciw po- i sądy sprawował wedle praw mojżeszowych. łowiczności i formalizmowi Reformacyi. Żąda j W kazaniach grzmiał po dawnemu przeciwko reform radykalnych, kościelnych i politycznych, ' zbytkowi i bałwanom, nawoływał do wytraee-głosi komunizm, przemawiając jak prorok, nia wszystkich wrogów Chrystusa. Właściwie

Wspóluie z Haferitzem zakłada stowarzyszenie „pobożnych i świętych“. „Wybrani — powiada— powinni wyniszczyć Chanaańczyków bezbożnych“. Fanatycy kierowani przezeń niszczą obrazy, burzą i palą kościoły i kaplice (np. w Mellers-bachu) jako „jaskinie szatana“. Wzywa do wprowadzenia jako ideałów społecznych: równości i własności wspólnej, chociażby drogą przemocy. Uważa się za wysłanego od Boga do tępienia tyranów; prawo miecza należy do gmin, nie do książąt. Wydaje odezwy podburzające lud. Wezwany na dzień 1 sierp., r. 1524 na sąd książęcy do Weimaru, wrócił wolny, wkrótce jednak (w nocy z d. 7 — 8 sierpn.) za poduszczeniem Lutra wygnany z miasta, musiał uchodzić do Mühlhausenu, jednego z nielicznych miast Turyngii, które były niezależność wobec książąt saskich zachowały. Tu się złączył z przywódcą rzemieślników drobnych i kupców, byłym mnichem, Henrykiem Pfei-frem, po zwycięstwie jednak z d. 27 sierpnia w miesiąc niespełna, bo d. 25 września, sojusznicy odnieśli porażkę i M., powtórnie wygnany udał się na południe. W Norymberdze wydał najnamiętniejszy i najbardziej rewolucyjny z pamfletów swoich przeciwko Lutrowi i książętom p. n.: „Hochverursachte Schutzrede“. Dzieło to przypisał Jezusowi Chrystusowi. Mówi tam m. inn. o panujących, że przywłaszczyli sobie wszystko... Gdy jednak biedak przywłaszczy sobie jakiś drobiazg, wieszają go za to, doktor zaś Łgarz ( = Luter) potakuje temu swoim: „Amen“. — Zimę spędził na granicy Szwajcaryi, w okolicach Bazylei, gdzie nawiązał stosunki z przywódcami anabaptystów, gdzie się poznał z Oecolampadiu-sem i Hugenfeldem i gdzie również „zasiewał nasienie trującego rokoszu“ (Bullinger). Wałęsał się po Szwabii, Frankonii i Turyngii i d. 12 marca wrócił do Mühlhausenu, gdzie Pfeifer od grudnia już przesiadywał. Przygotowywane oddawna przez odezwy i wysłańców powstanie, wybucha niebawem (17 marca). M. staje na czele ludu miejskiego i chłopów okolicznych, zagarnia władzę i ogłasza gminę komunistyczną, która przetrwała do d. 21 maja.

wszakże liczba stronników jego wiernych, nie przenosiła 300. Z dalszymi krokami M. się ociągał: chciał wyczekać, aż chłopstwo wdroży się do karbów organizacyjnych i działania zbrojuego. Nadzieję główną pokładał w górnikach saskich, zwłaszcza z okolic Mansfeldu, to też rozsyłał naokół odezwy gorące. W istocie jednak wszystkie usiłowania M-a musiały upaść wobec zachowawczości mieszczaństwa i chłopów. Zbliżał się koniec panowania tych nowych taborytów. Luter wzywał do tępienia ich jako psów wściekłych. Do walki z rokoszanami, w których ręku znajdowały się również miasta: Erfurt, Eisenach, Frankenhausen, ruszyli zgodnie Filip ks. Heski (protestant) i Jerzy ks. Saski (katolik żarliwy); do nich się przyłączył Jan, elektor saski. D. 12 maja M. ześrodkował 8 000 źle uzbrojonych chłopów w okolicach Frankenhausenu; w parę dni nadciągnął przeciwnik. W bitwie d. 15 maja M. doznał klęski zupełnej. Ratował się ucieczką, poznany jednak i stawiony przed książąt poddany został torturom dwukrotnym. Ludność męską w Frankenhausen w pień wycięto. D. 24 maja schwytany Pfeifer, 25 maja zdobyto Mühlhausen, gdzie obaj wodzowie wraz z 24 wspólnikami ścięci byli d. 30 maja. List M-a z d. 17 maja z więzienia w Heldrungen pisany świadczyłby o zupełnym upadku duchowym, niema jednak dowodów jego autentyczności, są natomiast przypuszczenia, że był sfałszowany.—Bibl.: Pisma Lutra (passim); Me-lanchton „Die Historie von Thome M. des anfengers der döriugischen Uffrur“ (1525); Bullinger ,,Der Widertäufferen Ursprung“ (Zurych 1501); Becherer ,,Neue Thüringische Chronica“ (Mühlhausen 1601); Strobel „Leben, Schriften u. Lehren Th. M-s“ (Norymberga 1795); Baczko „Th. M., dessen Charakter u. Schicksale“ (Halle 1812); Zimmermann „Allg. Gesch. des gros Bauernkrieges“ (3 t., Stuttgart 1841 — 43); Streif „Th M. oder d. thüring. Bauernkrieg; (Lipsk 1836); Seidemann „Th. M.“ (Drzeno 1842); Stephan „Anzeige betreffend die Reformationsgesch. der Reichsstadt Mühlhausen“ (1842); Köhler „Th. M. u. seine Ge-

ana-

1909).

w r.

a w r.

na

„Ostafrikanische

ad z.

mieszkała przez pasterzy, jest drogą do Pragel, wąwozu (1543 m.) prowadzącego do doi. Klön.— D. 27—28 września r. 1799 wojsko rossyjskie pod Suworowem przeszło od Uri przez wąwóz Kinzig do doi. M., skąd po krwawej walce z Francuzami zdołało sobie znaleść drogę od-

«<ii

nossen“ (Lipsk 1846); Leo „Th. M.“ (Berlin 1856); Ranke „Deutsche Gesch. im Zeitalter (1. Reformation“ (t. II); Jörg „Deutschland in der Revolutiousperiode von 1522 — 6“; Steru „Die Sozialisten der Reformationszeit‘“ Engels ,,D. deutsche Bauernkrieg“ (1875); Bebel ,,D. deutsche Bauernkrieg“ (1876); Felckenheiner „Philipp der Grossmütige im Bauernkriege“ (Marburg 1887); Michajłow „Rewoljuc. baptizm“ (1889); Merx „Th. M. u. H. Pfeifer“ (Gietynga 1889); Kautsky „Die Bergarbeiter u. d. Bauernkrieg“ („Neue Zeit“, 1889); t-że „Gesch. d. Sozialismus in Eiuzeln-Darstel.“ (t. I, Stuttgart 1897 — 8); Jordan „Zur Gesch. d. Stadt Mühlhausen“ (1901)- Lamszus „Th. M„ eine Tragödie des Prophetentums“ (Berlin

M. Ab

Munzinger Werner, podróżnik i lingwista (* 21 kwiet. 1832 w Olten [SzwajcaryaJ —f 16 listop. 1875 w Sudauie). W uniwersytecie berneńskim uczył się nauk przyrodniczych, języków wschodnich i historyi, wykształcenie w tychże kierunkach uzupełnił w Monachium i w Paryżu, poczem w r. 1854 na czele wyprawy handlowej udał się do Massawy; r. 1855 spędzi! w Keremie, stolicy krainy Bogo;

1861 towarzyszył Heuglinowi (ob.) do Afryki środkowej; w r. 1864 powrócił do Abisynii, nast. został konsulem augielskim w Massawie; w r. 1867 wojsku angielskiemu oddał usługi b. znaczne. W r. 1868 rząd francuski mianował go również konsulem, lecz oba urzędy te złożył w r. 1870, wybrał się w drogę do Ade-nu, potym zaś wraz z kapitanem Milesem zwiedził wybrzeża południowo-wschod. Arabii. W r. 1871 wstąpił do służby egipskiej i otrzymawszy tytuł beja został gubernatorem Massawy, stanowisku tem opanował na rzecz Egiptu część pogranicza północnego Abisynii, za co w r. 1872 otrzymał z tytułem baszy gubernatorstwo generalne Sudauu wschodniego; podczas wyprawy wojennej przeciw ludowi Galla w d. 14 listop. 1875 został napadnięty pod Aussą i tak ciężko raniony, że po dwu dniach zmarł.—Drukiem ogłosił: „Ueb. d. Sitten u. d. Recht der Bogos“ (Winterthur 1859);

Studien“ (Szafhuza 1864; wyd. 2-e, Bazylea 1883), „D. deutsche Expedition in Ostafrika“ (Gota 1865); „Vocabulaire de la langue Tigré“ (Lipsk 1865).—Por. Dietschi u. Weber „Werner M. e. Lebensbild“ (Olten 1875) i J. v. Keller. Zschokke „Werner M.-Pascha“ (Aarau 1890). Red.

Muonio, rz. na granicy Szwecyi i Rossyi, pod wsią fińską Muonioniska, tworzy kataraktę 2-kilometrowej długości Muoniokoski, wpływa po biegu wynoszącym 350 km. do Tor-nea z brzegu pr.

Muota dopływ jeziora Czterech Kantonów w Szwąjcaryi, powstaje z licznych źródeł, wypływających z grupy górskiej Tödi, a po biegu przez dolinę tejże nazwy, wpada do jeziora w dolinie Schwyz-Brunnen. — Dolina M., za

wrotu przez wąwóz Pragel.

Mur. Ścianę każdą, wzniesioną z kamieni naturalnych albo sztucznych (cegieł), połączonych lub spojonych z sobą w sposób jakikolwiek, nazywamy M-em. M. może być, co najzwyklejsze, pionowy, pochyły, albo wygięty, a wtedy tworzy sklepienie (ob.). Pod względem materyału M. składać się może z kamieni nieobrobionych wcale, łupanych tylko, obrobionych pod postacią brył mniej lub więcej równych, z cegieł wypalonych (ob.) albo z surówki, czyli cegły tylko wysuszonej, nakouiec z betonu (ob,), a wtedy tworzy masę jednolitą. —Kamienie wielkie, ociosane i dobrze dostosowane do siebie tworzyć mogą M. bez użycia ciał spajających i trzymają się w miejscu ciężarem własnym; aby zwiększyć szczelność ich przylegania do siebie, niekiedy między warstwy ich kładzie się cienkie blachy ołowiane, lub spina się je dla pewności klamrami metalowemi, teraz prawie wyłącznie żelaznemi. Również z kamieni wcale nieobrobionych można wznosić M-y bez użycia zaprawy (ob.) spajającej, a w takim razie szpary między kamieniami większymi wypełniać należy mniejszymi, żwirem, mchem i t. p. M-y tego rodzaju zowiemy suchymi. M-y z cegieł wznosić można tylko spajając warstwy ich zapomocą zaprawy z wapna, cementu lub gliny (ob. te wyr.), która wysychając spaja je dostatecznie. M-y z cegieł lub kamieni stojące w wodzie lub w ziemi mokrej spajać należy cementem. — M-y najdawniejsze w zwaliskach dotąd zachowane, noszące nazwę cyklopowych, składają się z kamieni wielkich, niekształtnych, albo wcale nie, albo też niedokładnie ociosauych i szczelnie do siebie nie przystających, ale szpary drobne, między niemi tu i owdzie widoczne, nie szkodzą ich trwałości; może być, że pierwotnie, jak się to i dziś czyni, szpary te zatykane bywały mchem lub czemś podobnem; zaprawą żadną ich nie spajano. — Znacznie później zaczęto stawiać M-y z kamieni ociosanych równo i układano je warstwami jedne na drugich, nie spajając ich również zaprawą, lecz łączono je nieraz dla wzmocnienia klamrami miedzianemi lub bron-?

zowemi, użycie klamer żelaznych jest znacznie późniejsze, szczątki M-ów tak stawianych do dziś dnia spotykamy jeszcze, zwłaszcza w Egipcie i Grecyi. — Assyryjczykowie i Babilończycy, w których kraju brak było kamieni, M-y wznosili z cegły uiewypalonej, jeno suszonej na słońcu, a spajanej zapomocą smoły ziemnej (asfaltu); M-y takie, aby były jako tako wytrzymałe i trwałe, musiały być w stosunku do wysokości bardzo grube-, na ścianach wewnę-

Na M-y stojące w wodzie, lub narażone wogó-le na wilgoć, wiatry i t. p. dobiera się ma-teryałów najtrwalszych, na ściany wewnętrzne budynków dostateczny jest materyał mniej wytrzymały i odporny, M-y wewnętrzne zazwyczaj też bywają cieńsze. — Nieprzyjacielem głównym M-ów jest wilgoć, z czasem rozkładająca zaprawę a nawet cegłę lub kamienie, to też przeciwko niej należy je zawsze, o ile można, zabezpieczać jaknajstaranniej. również o to należy, żeby M. posiadał podstawę należytą i nie mógł osiadać, więc trzeba go wznosić koniecznie na fundamencie (ob.) dostatecznie pewnym.—Por. J. Heilpern „Nauka mularstwa“ (Warszawa 1897, 2 t.), ob. też

Red.

trznych budynków często M. taki pokrywano płytami alabastrowemi. — Zaprawę wapienną znano już w Starożytności i posługiwano się nią przy murowaniu, lecz nieco inaczej, niż dziś to czynimy; mianowicie stawiano równoległe do siebie dwa M-y cienkie z kamienia starannie obrobionego, miejsce zaś wolne między niemi wypełniano kamieniami nieobrobio-nemi i szpary między niemi zalewano zaprawą.— Grecy, których kraj obfitował w marmur oraz w inne kamienie łatwe do obrobienia, z nich też prawie wyłącznie wznosili M-y,

Rzymianie natomiast często do ich budowy posługiwali się już cegłą wypalaną postaci innej niż nasza dzisiejsza, była bowiem kwadratowa, o bokach 30 — 40 cm. długich, a tylko 3 — 5 Architektura, cm. gruba, albo trójkątna o bokach równych, więc tworzyła rodzaj płyty; cegły te układano warstwami poziomemi, spajając je warstwą zaprawy wapiennej, nieomal tak grubej jak one same. W czasach późniejszych napotykamy u Rzymian często M-y, zwane opus reticulatum (robota siatkowata), których powierzchnia zewnętrzna składa się z kamieni z brzegu ociosanych kwadratowo i ułożonych skośnie tak, że cała ściana wygląda jakby siatką pokryta. W odstępach pewnych, równych, siatkę przecinają warstwy kamieni ułożonych poziomo, narożniki również składają się z kamieni leżących poziomo; wnętrze M-ów takich wypełniają zwykle kamienie drobniejsze zalane zaprawą. — W Wiekach Średnich, które się budownictwa nauczyły od Rzymian, spotykamy M-y z kamienia lub z cegły, co zależało od tego, jaki materyał na miejscu był łatwiejszy do dostania; częste są też M-y wewnątrz złożone z kamieni nieociosanyeh, zalanych zaprawą wapienną; obecnie już tylko wyjątkowo muruje się w sposób taki.— O trwałości i wytrzymałości M-u stanowi nietylko dobroć ma-teryału użytego, ale i sposób układania ka- 1 mienia lub cegły. Prawidło ogólne pod tym względem nakazuje, żeby szpary (ługi) prostopadłe między kamieniami lub cegłami warstwy wyższej, przypadały zawsze na środek kamienia lub cegły niższej; szpara też nigdy nie powinna przechodzić przez całą grubość muru.

Sposób łączenia kamieni lub cegieł nosi nazwy różne, stosownie do tego, w jakiej postaci kamienie lub cegły przedstawiają się na powierzchni M-u, którą po wykończeniu pokrywa się całkowicie warstwą cienką zaprawy, albo zostawia się cegły niepokryte, a w takim razie należy szpary między niemi wypełnić równo i gładko zaprawą; wtedy też dobiera się dla powierzchni cegłę równobarwną, staranniej wykończoną, t. zw. licówkę. —M-y wysokie u podstawy zazwyczaj bywają grubsze, tylko niższe mogą być na całej wysokości równie grube.—

Przy wyborze materyału zwracać należy uwagę głównie na cel i położenie budynku, potem dopiero uwzględnić można warunki estetyczne.

Dbać

Mur cz. Mu lir, rzeka, ob. Drawa.

Mur chiński znajduje się na granicy półn. Chin właściwych i jest największą budowlą obronną na ziemi całej. Po mongolska zwie się Japan Kerma (biała ściana), po chińsku W a n 1 i cz a ń c z eń (mur 10 000 li długi). Długość muru tego wynosi 2 450 kilometrów ( = 5 000 li chińskich), t. j. przeszło 2 razy odległość Warszawy od Petersburga.—Podług podań chińskich był to początkowo nasyp ziemny, wzniesiony na rozkaz cesarza Sziho-angti (246 — 209 przed nar. Chr.) z dynastyi Czin, mający bronić państwo od najazdów tatarskich; prawdopodobnie z tego walu pierwotnego do dziś nic się nie zachowało. — Według badań nowszych M. ch. w stanie obecnym powstał najprawdopodobniej za panowania dynastyi Ming (1368— 1644); zaczęto go zaś budować na końcu w. XIV. Zaczyna się od Kanzu pod Suczonem i ciągnie się łukowato do zatoki Peczili i na granicy od Szykingu w kierunku półn. - wsch. do rz. Sungary. W wielu miejscach mur jest podwójny, nawet w pobliżu Pekinu potrójny. Tam też znajduje się brama słynna Kijungwau z r. 1345 z napisem san-skryckim, chińskim, mongolskim, nigurskim, tybetańskim i tunguzkim (por. Wylie „Journal of the Royal Asiatic Society“ 1870). — M. zewnętrzny składa się przeważnie z nasypu ziemnego, omurowanego, na zboczach i w wąwozach z muru samego. M. wewnętrzny, wyższy od zewnętrznego, dochodzi do 11 m. wysokości i 7,5 m. grubości, a zbudowany jest z płyt granitowych, u góry opatrzony strzelnicami z cegieł; na miejscach wzniesionych stoją wieże czworokątne. W kilku miejscach umieszczone są bramy obronne; w wąwozie Hoanhou na długości 12 — 13 kilom, znajduje się ich 9. —Od r. 1644, w którym dynastya mandżurska zapanowała, M. ch. utracił znaczenie dawne i od czasu owego zaczął się pomału chylić do upadku; dziś tylko służy jeszcze jako granica celna. — Por.: v. Möllendorf ,,D. grosse chinesische Mauer“ (w „Zeitschr. d. deutsch. Morgenland. Gesellsch.“ XXXII). Widok M-u ch-go znajduje się tu w t. XII, str. 599.

Red.

Ud.

Red.

adz.

Mur medyjski. M. ciągnący się na długości 110 kilom, pomiędzy rz. Eufratem a Ty-grem, gruby na 6 m., niegdyś wysoki podobno na 32 m.; miał on bronić Babilonu (ob.) od najazdu Medów (ob.); kto go zbudował nie jest wiadome, Strabon nazywago „M-em Semiramidy“, której w Starożytności wogóle przypisywano w tych stronach rozmaite budowle, o których powstaniu nie posiadano wiadomości pewnych. Szczątki M-u m-go odkrył w r. 1837 Anglik Lynch o 37 kilom, na półn. od Bagdadu.

Mur pruski (niem. Fachwerk, Riegelwand) jest połączeniem muru ceglanego ze ścianą drewnianą, zbudowaną z drzewa obrobionego czworokątnie, więc połączeuie roboty ciesielskiej z mularską. Cieśla wznosi skielet ściany z belek, stosownie powiązanych z sobą, mularz zaś wypełnia miejsca puste, między niemi pozostałe, murena z cegieł. Sposób ten stawiania ścian, zwłaszcza piątr górnych, spotykamy już w budynkach miejskich z w. XVI, obecnie przeważnie używany bywa tylko na wsi.

Murachwa (a. Mor ach w a) m-ko w gub. podolskiej, pow. jampolskim, 10 w. od Szaro-grodu. Cerkiew, kościół, synagoga, szkoła początkowa, gorzelnia, młyny, zarząd gminny; 3 000 m-ców.

Murad—imię kilku snłtauów tureckich:—1) M. I> Churiawenkijar (=pan) padyszach Osmanów (* 1319 —f 15 czerw. 13891, drugi syn Urchaua, wstąpił natron w r. 1359 po ojcu (brat starszy, Sulej man, zmarł wcześniej), i w dalszym ciągu prowadził politykę zdobywczą ojca, rozszerzając granice posiadłości tureckich na wszystkie strony. R. 1302, po zdobyciu Adryanopola i Fili popola, owładnął całą Tracyą; r. 1365 przeniósł do Adryanopola stolicę i zaczął wojnę z państwami słowiańskiemi półwyspu. Serbowie, Wołosi i Bulgarowie dobrowolnie poddali się mu. Syna swego, Sandżego, który wspólnie z księciem bizautyjskim, późniejszym ces. Andronikiero IV, spiskował r. 1375 w Rumelii przeciwko niemu, kazał M. oślepić i ściąć. Cesarz bizantyjski Jan V musiał zobowiązać się do płacenia mu daniny, gdy nie otrzymał pomocy od narodów zachodnich, pomimo objeżdżania różnych dworów europejskich i przystąpienia do Kościoła katolickiego (1369) przed papieżem Grzegorzem XI. —Świetne zwycięstwo nad Ali-begiem pod Kouią r. 1386 oddało władzę M-wi I nad całą Azyą Mniejszą. On to odniósł zwycięstwo na Kossowem polu d. 15 czerw, r. 1389 nad połączonemi siłami Serbów, Albań-czyków i Wołochów, lecz po bitwie zginął dnia tegoż od ręki Serba, Miłosza Kobilowicza (ob.).— Jako zwycięzca niepokonany otrzymał przydomek Ghasi, a za swe czyny sprawiedliwe Chu-daivenhijara. Pochowany w Brussie. —2) M. II, sułtan turecki groźny i wojowniczy (* 1401 — f 5 lut. 1451) syn i następca Mahometa I (ob.), za rządów ojca był namiestnikiem Amazyi; zaraz po wstąpieniu na tron (14211 zmuszony był walczyć z pretendentem do tronu, bratem swym Mustafą, którego dopiero w r. 1422 ostatecznie pokonał i ukarał śmiercią. We wrześniu r. 1422 wystąpił przeciwko Manuelowi II ces. bizantyj skiemu i obiegł Konstantynopol, lecz po jednym szturmie nieudanym odstąpił od oblężenia, zaniepokojony powstaniem w Azyi Mniejszej. Zadowolił się jedynie haraczem od Bi-zancyum, Po zgnieceniu powstania w Azyi Mniejszej, wystąpił przeciwko Wenecyauom i r. 1430 zabrał im Tessaloniki. Podbił następnie Bulgaryę, Serbię i Bośnię, jedynie Belgradu, którego wojska polskie broniły, r. 1440 zdobyć nie mógł. Shołdował Multany i Wołoszczyznę. Tymczasem obiór Władysława Warneńczyka na króla wigierskiego (1440) gotował M-owi sze reg niepowodzeń. R. 1442 dzielny Jan Hunya-dy (ob.), świeżo wojewodą Siedmiogrodu mianowany, pobiją na głowę Mezid-beja, koniuszego M-da. Wyprawieni w celu pomszczenia tej porażki Szachin-basza z Osmanem-Czelebim giną na polu bitwy. Widząc takie powodzenie oręża chrześciańskiego, legat Cezarini bierze się z całą energią do ułożenia walnej na Turków wyprawy, tembardziej, że Jerzy Drakowicz, despota serbski, obiecuje wszelkie powodzeuie, a rządca turecki w Karamauii, Ibrahim (Kara-man-Ogła), przeciw sułtanowi podnosi sztandar buntu. D. 22 czerwca r. 1443 wyrusza Władysław Warneńczyk (ob.) w 40 000 wojska przeciwko M-wi. Kardynał Julian Cezarini osobiście towarzyszył królowi. Po zajęciu Sofii, zwrócił się król ku Macedonii zajął Slatice, Fi-lipopol i skierował się ku Adryanopolowi, lecz wskutek pory roku późnej stamtąd zawrócił. Zaniepokojony tern powodzeniem oręża polsko-węgierskiego M. skłonił króla do zawarcia w Szegedynie przymierza 10-letniego, które król na ewangielię, Turcy na Alkoran zaprzysięgli. Tymczasem Władysław, pod wpływem nalegań Rzymu, łamie przymierze z M-em i we wrześniu r. 1444 wyrusza z wojskiem 14-ty-sięcznem na nową wyprawę przeciwko Tnrkom. D. 10 list. r. 1444 pod Warną nastąpiło spotkanie się walne nieprzyjaciół, w którem wraz z Władysławem poległ kardynał Cezaryni, a M. został zwycięzcą. Odtąd M. nie miał już przeciwników poważnych. R. 1446 zdobył Moreę i zrzekł się tronu na korzyść syna, Mahometa. Jednakże powstanie janczarów i zjawienie się Jerzego Kastryoty (ob.) w Albanii zmusiły go do zatrzymania przy sobie władzy. W walce 3-dniowej pod Kossową (18 — 20 paźdz. 1448) pobił powtórnie chrześcian pod dowództwem Jana Hunyadego, Skanderbega (ob.) wszakże po* konać nie mógł. R. 1449 zdobył gniazdo despoty Epiru. —3) M. III (* 1546—f 17 stycznia 1595) syn i następca Selima III (ob.), gwoli zabezpieczenia jedynowładztwa, zmuszony został zaraz po wstąpieniu na tron d. 12 grudn, r. 1574 do zabicia swych braci. Miał ich 9-ciu

i wzdrygał się przed morderstwem, lecz mufti z gronem uczonych po dyspucie 18-godzinnej uznał konieczność ich śmierci i sułtan ze łzami w oczach podał naczelnikowi eunuchów 9 chustek, rozkazując, aby udusił wszystkich. M. III nie przedsiębrał wielkich wypraw w Europie, zatapiał się howiem w marzeniach i lubił jedynie gromadzić złoto i srebro. Wplątał się nadto w r. 1576 w wojnię perską z szachem Abbasem Wielkim, niszczącą i uporczywą, którą, po poniesieniu wielkich ofiar w ludziach i w złocie, zakończył dopiero w r. 1590 zagarnięciem kilku małozuacznych prowincyi pogranicznych, perskich. Z Polską żył stosunkowo w pokoju, choć dobremu porozumieniu przeszkadzały napady ciągłe Kozaków na posiadłości tureckie. R. 1583 spalili Kozacy turecki Jahornik i zburzyli Bendery. Wskutek tego Turcy zabili Podlodowskiego, koniuszego królewskiego, zakupującego konie w Turcyi. Stefan Batory wysiał Stanisława Włodka, a potem wkrótce Stosłowskiego, domagając się od M. III ukarania winnych. Gdy M. przyrzekł, a Batory do powściągnięcia Kozaków zobowiązał się, stanął przez Mieleckiego i Zamoyskiego pokój z Turkami (1584). R. 1589 Kozacy Zaporoscy zapędzili się znowu do Turcyi i spalili kilka miast nad morzem Czarnem. M. III wypowiedział wtedy wojuę Polsce i wyprawił Hyder-baszę, beglerbeja Sylistryi, który z wojskiem znacznem przyszedłszy nad Dniestr, w liście pisanym do Zamoyskiego zawezwał Polaków aby opłacili haracz i wiarę mahometańską przyjęli. Z wielkim trudem uniknięto najazdu, obietnicą, że swawola Kozaków ukrócona zostanie i że wielkie poselstwo polskie do Carogrodu pojedzie. Wysłany do Stainbołu Paweł Uchański, wojewoda bełzki, umarł przed otrzymaniem posłuchania. Wobec tego Zygmunt III, stosownie do uchwały sejmu r. 1590, wysłał Jana Grzymałę Zamoyskiego do Carogrodu z instruk-cyą, aby, jeżeli Turcya wojuę z Persyą już ukończyła, wszelkiemi siłami i pod wszelkiemi warunkami o pokój z M. III się starał. Ułatwiło zawarcie pokoju pośrednictwo niespodziewane posła Elżbiety angielskiej, Edwarda Bartona, który, nie mogąc doń skłonić Sinaj-baszę, wpływem swoim zrzucił go z wezyrstwa i przychylniejszego chrześciaństwu Ferada-baszę na niem osadził. Sto soroków⁷ soboli, dar posła polskiego, skłoniły Ferada do zawarcia zawieszenia broni z Polską.—Por. Minadoi da Rovi-go „Historia della guerra fra Turchi et Per-siani“ (Wenecya 1558) i Spagni „Una sultana veneziana“ (w „Nuovo archivio veneto“ XIX), są to dzieje Cecylii Venier, wenecyanki, która była matką M-a. — 4) M. IV (* 1609 — -j- 9 lut. 1640), syn Ahmeda, wstąpił na tron r. 1623 po zamordowanym przez janczarów stryju, Osmanie II. Pierwsze trzy lata rządził pod opieką babki, Kösemu Mahpeiker. Rozsądny i poważny w początkach panowania, wkrótce oddał się

rozpuście, rozpił się i stał się jeszcze okrutniejszym od poprzednika swego. Pojedyńczo wydusił oficerów janczarskich, winnych buntu, urządza! polowania na ludzi. Wciągu tylko pięciolecia (1632—1637) kazał wymordować przeszło 25 000 ludzi, których majątek zagarnął, Służba jego pałacowa nie śmiała odezwać się głośno i porozumiewała się na migi. Srogość ta pobu dziła jednak zwątlouą już energię urzędników i wodzów, za których pomocą M. IV prowadził szereg wojen szczęśliwych. Przy takim nastroju wojowniczym M-a IV i jego wodzów łatwo było poselstwu moskiewskiemu r. 1632 namówić sułtana do zerwania traktatu chocimskiego z Polską¹ Puszczeni na przód Tatarzy nogajscy z Budziaku spustoszyli szybko okolicę Kamieńca Podolskiego, lecz Stanisław Koniecpolski, niedawno hetmanem w. kor. i kasztelanem krakowskim mianowany, dogoniwszy ich w Mołdawii rozbił koczujących pod Sasowym Rogiem d. 24 lipca r. 1633. Niebawem w październiku wyruszył przeciwko Polsce Abazy-basza z Turkami, Tatarami i Wołochami (około 55 000 ludzi), lecz i ten poniósł porażkę od hetmana okopanego pod Kamieńcem (22 paźdz. 1633). D. 8 kw. r. 1634 wyruszył nakoniec sam M. IV osobiście na wyprawę przeciwko Polsce, lecz dowiedziawszy się od posła swego, Szahina-Agi o zwycięstwie Polski nad Moskwą i o tern, że w razie wojny tureckiej pospolite ruszenia ogłoszono na sejmie, zaniepokojony przytem nowym wybuchem wojny perskiej, przystał na pokój z Polską. Ukarał śmiercią Abazę i przyznał Polakom wpływ na obiór hospodarów wołoskich z prawem budowania fortec nad Dnie-¹ strein. Zgodzili się na to komisarze polscy (w paźdz. 1634) wbrew życzeniu Władysława IV, który wolałby był wojować dłużej, ponieważ marzył o wypędzeniu Turków z Europy i życzenie swe już publicznie wypowiedział w Rzymie na posłuchaniu urzędowem Ossolińskiego u papieża (1633). R. 1638 w nowo wybuchłej wojnie z Persyą odebrał M. IV z powrotem Erywań, Tebryz i Bagdad, szczęśliwie również walczył z Wenecyauami, których zmusił do przyjęcia niekorzystnego dla siebie traktatu.—5) M. V (* 21 wsześn. 1840 —f 29 sierp. 1904), syn Abd ul Medżyda, wstąpił natron d. 30 maja r. 1876 po detrouizacyi stryja, Abdul-Azisa, którą urządziła ambasada angielska przy współudziale wielkiego wezyra, Mehmeda Rużdi-baszy, ministra wojny, j Husseju Awni-baszy i ministra bez teki, Mid-hata-baszy, którzy spodziewali się przy pomocy nowego sułtana, znanego ze swej uczciwości, rozumu i sympatyi do reform europejskich w Turcyi, odrodzić kraj cały. Dotknięty chorobą mózgową M. V całą władzą swą zdał na ministrów. Z powodu zaś zniedołężnieuia podeszłego wiekiem wielkiego wezyra, Rużdi-baszy, sterem państwa kierowali jedynie dwaj nienawidzący się wzajemnie ministrowie: Midhat i Hussejn Awni. M. V panował tylko trzy mie-

Ked.

S. Orz.

adz.

a di

adz

siące (do 31 sierp. 1876) ale w czasie znamiennym, kiedy książę serbski Milan Obreno-wicz (ob.), odważył się na wojnę. Generał ros-s^jski Czerniajew przybył na pomoc z oddziałem ochotników i objął dowództwo naczelne, lecz został pobity na głowę pod Aleksinaczem (23 sierp. 1876). Tymczasem zamordowanie zdetronizowanego Abdul-Azisa, tudzież rozterki ciągłe pomiędzy ministrami, które również doprowadziły do śmierci gwałtownej Hussejua-Awni-baszy, wpłynęły ujemnie na stan zdrowia M-a V. Zaczął dostawać napadów szaleństwa. Skorzystał z tego Midhat-basza i żywioły niezadowolone z rządów M-a V, i skłonili Szeik-ul-islamu do wydania fetwy (ob.) uznającej sułtana, za obłąkanego, niegodnego tronu. D. 31 sierpn. r. 1876 nastąpiła detronizacya M-a V, i obwołanie sułtanem zdetronizowanego obecnie i internowanego w Salonikach Abdul-Hamida. W nagrodę za to Midhat-basza został wielkim wezyrem.—Por.: Kératry „M. V, prince, sultan, prisonnier d’état 1840—1876“ (Paryż 1878); Bamberg F. „Geschichte der orientalischen Angelegenheiten“ (Berlin 1892). Dżimal eddin Bej „Sultan M. V, the Turkish dynastic mystery 1876—1895“ (Londyn 1895).

Murad Efendi (właściwie Franciszek v. Werner) pisarz niemiecki oraz dyplomata turecki (* 30 maja 1836 w Wiedniu — + 12 wrześ. 1881 w Hadze) był synem obywatela ziemskiego z Kroacyi. Po ukończeniu szkół wstąpił na służbę do konnicy austryackiej; w r. 1853, po wybuchu wojny rossyjsko-turee-kiej, będąc już oficerem, przyjął służbę w Tur-cyi. Po zawarciu pokoju Paryskiego wystąpił z wojska i wszedł do służby dyplomatycznej tureckiej. Dawszy dowód zdolności jako sekretarz poselstwa nadzwyczajnego, wyprawionego do Czaruogórza, został sekretarzem osobistym wielkiego wezyra, Meheineda Baszy- w r. 1859 powierzono mu misyę do Bukaresztu, w r. 1860, także w sprawie dyplomatycznej, pojechał do Palermo; w r. 1864 rząd turecki mianował go konsulem w Temesvarze; w r. 1872 konsulem generalnym w Wenecyi; w r. 1874 takież stanowisko otrzymał w Dreźnie; w r. 1877 został ministrem rezydentem przy dworach w Hadze i Stokholmie, nakoniec w r. 1880 ministrem pełnomocnym i posłem nadzwyczajnym przy obu tych dworach. — M. E. w literaturze niemieckiej zajął miejsce poczestne jako poeta liryk i dramaturg, drukiem ogłosił poezye: „Klänge aus Osten“ (Temesvar 1865) i „Durch Thüringen“ (t-że 1870); tragedye grane z powodzeniem: „Marino Falieri“ (Lipsk 1871); „Selim III“ (t-że 1872); „Ines de Castro“ (1872) i „Mirabeau“ (1875); komedye: „Bogadil“ (1874); „Mit dem Strom“ (1874); „Professors Brautfahrt“ (1874), „Ein Roman“ i „Durch die Vase“ (1875). Później ukazały się poezye „Ost. u. West“ (Oldenburg 1877; wyd. 3-e

Wiel. Enc. Powsz Illustr. Ser. I. Tom XLV1I1. Zesi. 379a.

1881), „Nassreddin Chodja, ein osmanischer Eulenspiegel“ (t-że 1878; wyd. 4-e 1890) i „Balladen u. Bilder“ (t-że 1879; wyd. 3-e 1885); wyd. zbiorowe dzieł dramatycznych wyszło w Lipsku (1881, 3 t.).

Muraena, a. M. Helena L. po polsku wę-gornica (ob.), nazwa łacińska węgorza morskiego, który, o barwie żółto-zielonej z cent-kami ciemnemi, żyje w morzu Sródzieinnem, lecz także rzek nie unika, a przez całe dni nawet na lądzie wyżyć może. L Rzymian mięso smaczne M-y było nadzwyczaj cenione. Żywiono też M-y troskliwie w sadzawkach sztucznych, z kosztem ogromnym zakładanych (vivaria), a, jak źródła wiarogodne podają, rzucano M-oin niekiedy dla polepszenia smaku jako żer mięso niewolników zabijanych. Najlepsze, bajecznemi sumami pieniędzy przepłacane okazy pochodziły z cieśniny Sycylijskiej. Grecy zwali ją p.u£tvr).

Muraenidae, ob. Węgorzowate.

Murano, m-to w prow. Włoskiej Wenecyi, na wyspie z Lagun, 2 km. na płn. wsch. od Wenecyi. Katedra San Donato (bazyliku z w. XII), kościół renesansowy San Pietro' Martire (z r. 1509) z ołtarzem pędzla Giov. Belliniego (ob.), muzeum przemysłu szklanego; 4 000 m-ców. —Dawniej siedziba szklarzy weneckich, którzy już w w. XIII utworzyli tu cech. Przemysł szklano-artystyczny ograniczał się przeważnie do naczyń i zwierciadeł, w w. XVIII do pereł sztucznych; w ostatnich czasach znowu doprowadzony został do rozkwitu.

Murâny, wieś w komitecie węg. Gömör, sta-cyi końcowej drogi żel. podjazdowej Pelsöcz — M.; siedziba Tow. akcyjnego przemysłu górniczego; 1 500 m-ców, przeważnie Słowaków-katolików. W pobliżu u płd. stóp wyżyny Mu-rańskiej na ostrym występie skalistym zwaliska starożytnej, słynnej w dziejach twierdzy. W w. XV była ona we władaniu Husytów. M. Obecnie należy do ks. Sachsen-Koburg-Gotha.

Murań, szczyt i turnia w Tatrach bielskich, w obrębie gm. Jaworzyny Spiskiej, w lir. Spiskiem (Węgry), jest najwyższym krańcem zacli. tego odosobuionego pasma Tatr, pod 37"50’30“ dług. wsch. i 49°15’15” szer. płn. Od szczytu odrywają się dwie odnogi górskie, jedna ku płn. zachodowi, kończąca się szczytem Rogową (1268 m.), tuż nad wsią Jaworzyną i doliną Jaworzynki, druga ku płn., równolegle do Nowego potoku, dopływu Jaworzynki. Na wsch. od M-a w grzbiecie głównym wznosi się Nowy Szczyt (1999 ra.). Stok płd. - zach. jest stromy i spada ku polanie Gałejdówce (1097 m.).— Wzniesienie M-a 1827 m.

Murat, imię tureckie, ob. Murad.

Murat Joachim, generał francuski, wielki książę Kliwii i Bergu, w końcu król nea-politański (* 25 marca, 1767, w La Bastide-

wybrał go na deputowauego do Paryża na

Fortunière [Querey] obecnie La Bastide-Murat —f w zamku Pizzo we Włoszech 13 paźd , 1815); syn oberżysty Piotra i Małgorzaty z Herbei-lów, spędził wczesne dzieciństwo przy koniach gości przejezdnych, a w 10-m roku życia umieszczony w bursie kolegium S-go Michała, przeszedł następnie do seminaryum duchownego w Tuluzie, gdzie mu wróżono z jego postępów dobrą przyszłość w stanie duchownym. Korzystając z przemarszu pułku strzelców ardeńskich porzucił seminaryum i zaciągnął się do tego pułku (23 lutego, 1787) ale nie znane bliżej zajście, połączone prawdopodobnie z nie-subordynacyą, zmusiło go do porzucenia wojska i powrotu do wsi rodzinnej (1789), stąd jednak wywędrował niebawem, źle w domu przyjęty jako wykolejeniec. Kanton Montfau-cou

święto Federacyi, d. 14 lipca, r. 1790. To dało mu możność wejścia do gwardyi konstytucyjnej (8 lut., 1792) Ludwika XVI. W Paryżu dał się poznać ze swych przekonań rewolucyjnych i gorliwości w tym kierunku. Zachowanie się jego ułatwiło mu powrót do wojska. I). 30 maja, r. 1792, zaliczony jako podporucznik do 21 pułku strzelców konnych, d. 14 kwiet., r. 1793, zostaje kapitanem; wysiany do armii zachodniej Pirenejskiej, dzięki swej odwadze otrzymał stopień szefa szwadronu. Po d. 9 termidora za jakobinizm pozbawiony miejsca, uwięziony został w Amiens. Energicznie i z wielką zręcznością bronił się przed Komitetem ocalenia publ. Odzyskawszy wolność musiał się rozstać jednakże z nadzieją dowodzenia pułkiem i powrócił do skromniejszej rangi szefa szwadronu. Wkrótce udało mu się oddać ważną przysługę Barrèsowi i Bonapartemu podczas przewrotu d. 13 vendemiaira(4paźdź. 1795), a odtąd rozwijała się już szybko jego karyera. Odd. 2 lut., r. 1796, jest M. szefem brygady i adjutantem Bonapartego, dowodzącego armią włoską. Pełni misję zaszczytną udania się do Paryża ze sztaudarami austryac-ko-piemonckiemi, zawiadomieniem o zwycięstwie i tekstem konwencyi pokojowej w Cherasco. D. 10 maja, r. 1796, został generałem brygady, mając już za sobą odznaczenie się w bitwach pod Roveredo, Bassano, Saint-Georges, Rivoli. Podczas wyprawy do Egiptu bije się dzielnie: pod Piramidami, Gazą, Saint-Jean d’Aere, pod Abukirem zdobył stopień generała dywizyi (d. 19 paźdź., 1799), o co upomniał się u Dyrektoryatu Bonaparte, przypisując jemu zasługę główną zwycięstwa, gdyż brygada jego dokonała rzeczy „niemożliwej“. Towarzyszył Bonapartemu do Francyi, i na czele 60 grenadyerów wtargnął do sali Rady Pięciuset w dniu przewrotu d. 19 brumaira. Zamach zdobył mu rękę siostry Bonapartego, Karoliny, którą poślubił d. 20 stycz., r. 1800, oraz dowództwo gwardyi konsularnej. Zaliczony został wkrótce potem do nowej armii włos-

kiej, w której objął dowództwo straży przedniej; wszedł do Medyolanu i przyczynił się świetnie do zwycięstwa pod Marengo (14 czerw., 1800). Mianowany został gubernatorem republiki Cyzalpińskiej, a następnie, postawiony na czele armii obserwacyjnej w Toskanii, zmusił Neapolitańczyków do ustąpienia z posiadłości papieskich i uznania traktatu Florenckiego (28 marca, 1801). W r. 1804 (d. 15 stycz.) mianowany gubernatorem Paryża, ustanowił komisję, która kazała rozstrzelać księcia d’Enghien.—Zaszczyty i odznaczenia przypadły mu w udziale po utworzeniu Cesarstwa: został marszałkiem (d. 14 inaja, r. 1804) otrzymał tytuł książęcy i wielkiego admirała (1 lut., 1805), dostał wielkiego orła Legii honorowej. Wielkie zasługi położył podczas wyprawy r. 1805, jako inspektor i dowódca konnicy wielkiej armii. M. wywiązawszy się świetnie z inisyi, polegającej na zbadaniu terenu przewidywanych działań wojennych, objął dowództwo wojsk rozstawionych na linii Renu i korpusów Wielkiej Armii w miarę ich przybywania, jako „namiestnik Cesarza“ dowodzący podczas jego nieobecności kwaterą główną w Strasburgu. Po przybyciu Napoleona (d 26 września) objął dowództwo jazdy odwodowej, złożonej z 8 eo-najmniej dywizyi i na ich czele opuścił Strasburg d. 22 wrześ., r. 1805. Zrazu na początku działań postępował ściśle według wskazań Napoleona, z własną inicyatywą może wystąpić dopiero w zwycięskiej, a drugorzędnej bitwie pod Wertingen, ujawniając tu swe zalety wojskowe, jeszcze jaskrawiej występujące w pościgu za arcyksięciem i generalem Werneckem; niebawem wystąpiły jednak w całej pełni i właściwe mu błędy. Wsławił się ujęciem gienerała Wernecka d. 18 października po wściekłej szarży pod Heresheimem. Ścigał dalej arcyksięcia Ferdynanda, by go wziąć do niewoli. D. 13 listop. zajął Wiedeń. W bitwie austerlickiej dowodził skrzydłem lewem, mając pod rozkazami korpus marszałka Lannesa. W nagrodę otrzymał księstwa Berg i Kliwię (15 marca, 1806), zarządzane odtąd dość łagodnie w jego imieniu. Miał się tytułować z polecenia Napoleona „Joachim, książę i wielki admirał Francyi, książę Bergu i Kliwii“ z zaniechaniem używania swego nazwiska. — Od września, r. 1806, na nowo objął dowództwo w Wielkiej Armii. Wyszedł z Moguncyi d. 29 września, nazajutrz urządził obronę Wiirzburga, z rozkazu Napoleona przeniósł kwaterę swą do Krouach, i zaczął działania dalsze. Przeszedł szybko przez rz. Saalę po złamanym moście, zajął wzgórza Saalburgu z czterema kompaniami piechoty lekkiej i jedną armatą. Dnia następnego zwyciężył pod Szles, gdzie 2,000 nieprzyjaciela uciekło porzuciwszy broń. Pomaszerował potem na Lipsk; gotując się do marszu na Henstadt, otrzymał rozkaz zalania

swymi szwadronami równin Lipska. W przededniu bitwy pod Jeną M. z jazdą swą przeszedł 70 kilometrów, dążąc pod Jenę, dokąd przybył późno w nocy. Przed południem był już przy boku cesarza, dopomagając w kiero-waniu akcyą, poczetn objął dowództwo trzech dywizyi jazdy. M. dokończył przed wieczorem rozbicia wojsk pruskich i wszedł do Wejmaru śladami ustępującego nieprzyjaciela, poczem rozpoczął pościg za resztkami armii pruskiej uwieńczony wzięciem m. Prenzlow i kapitu-lacyą Bliichera (7 list.). Pomimo wyczerpującego pościgu 11 list. połączył się z Cesarzem w Berlinie i z całym sztabem głównym. Po tygodniowym wypoczynku w Berlinie M. d. 19 listopada podążył w straży przedniej armii do Poznania (21 list.), 23-go był w Kłodawie w kwaterze głównej Davouta. Do oswobodzonej od wojsk pruskich Warszawy wkroczył jako tryumfator o 1-ej w południe na czele 13-go pułku strzelców i wyborowych kompanij z l-ej i 3-ej dywizyi dragouów i 8-go pułku armii.

skiego. M. miał odtąd używać imienia Joachi-ma-Napoleona. M. i Karolina przyjęli wprawdzie ten dar, ale zachowali zawsze pewien żal za doznany zawód, a M. zaczął niebawem dążyć do wyzwolenia się z pod przewagi Napoleona w sprawach dotyczących królestwa, w którem chciał być królem rzeczywistym. Nowe panowanie M-a liczyć się miało od dnia 1-go sierp., r. 1808, ale wjazd jego do stolicy odbył się dopiero d. 6 września. Z ciągłej w początkach nowych rządów korespondencyi M-a z Napoleonem, widać, że sprawy wojskowe najbardziej go zajmowały, finanse jednak także sprawiały mu wiele kłopotu, M-a uderzył też zły stau w jakim znalazł swe królestwo. Przystąpił również do zreorganizowania wojska. Prze-dewszystkiem postanowił odebrać Anglii wyspę Capri. D. 2 paźdz. dokonał przeglądu swej niewielkiej armii, poczem zarządził wyprawę pod dowództwem generała Lamarque’a, swego szefa sztabu, i gen. brygady Franciszka Pigna-telli-Svongoli. D. 16 paź. Hudson Lowe kapitulował. Wywołane przez to usiłowania odwetowe angielskie rozbiły się o flotę królewską i zaniechane zostały na wiadomość o zwycięstwie Napoleona pod Wagramem. Nie udało mu się jednak wyprzeć Anglików z Sycylii, a usiłowanie wylądowania tam w r. 1810, zakończyło się odwrotem szybkim. Niepowodzenie tej wyprawy przypisywał M. złej woli, brakowi poparcia ze strony sił francuskich, i niechęci Napoleona, co złożyło się na oziębienie i naprężenie stosunków ze szwagrem, tembar-dziej, że Napoleon ze swej strony zwalił na M-a całą odpowiedzialność. M. zdołał przy pomocy Mauhćsa, młodego i dzielnego oficera, zwalczyć rozwinięte za poprzednich rządów rozbójuictwo w Kalabryi i Abruzzach.—Pomimo budżetu szczupłego i trudnych warunków ekonomicznych M. założył szereg szkół wyższych, specyalnych: kolegium wojskowe, szkołę politechniczną, szkołę artyleryi i inżynierów, szkołę morską, szkołę mostów i dróg bitych, wprowadzał administracyę i sądownictwo na sposób francuski, przy obowiązujących kodeksach fran-cuskich i bezpłatne nauczanie elementarne, a rządy jego odbiły się wogóle pomyślnie na życiu wewnętrznem królestwa. Im bardziej jednak M. starał się być królem narodowym, posiadającym zaufanie poddanych i rządzącym wraz z Neapolitańczykami zgodnie z ich interesami, dążąc przytem do wywalczenia sobie samodzielności w stosuuku do Napoleona, tern większemu naprężeniu ulegał stosunek wzajemny dwueh szwagrów, nie wolny od podejrzeń wzajemnych. Wyrazem tego stosunku był dekret Napoleona, wydany w odpowiedzi na dekret M-a w r. 1811. M. ogłosił (14 czerw.), że wszyscy cudzoziemcy, zajmujący

Zamarzył wtedy o koronie królewskiej, z czem się nie taił przed Napoleonem. Odegrał rolę ważną w bitwie krwawej pod Iławą (Eylau).

Na czele 3,000 strzelców —konnych, 7,000 dragonów i 1,600 kirasjerów w natarciu złamał dwie linie rossyjskie, gdy natarcie oparło się o trzecią; tamte dwie doprowadzone do porządku wzięły jązdę francuską w dwa ognie tak, iż na pomoc musiał podążyć Bessières.

Środek rossyjski został unieruchomiony, co pozwoliło Davoutowi spaść na lewe skrzydło rossyjskie. Pod Heilsbergiem zawcześuie natarł bez rozkazu na stanowiska rossyjskie Ben-nigseua, narażając przez to wojsko na straty zbyt wielkie Sam otoczony przez 12 dragonów rossyjskich ocalony został przez Lasalla od śmierci lub niewoli. Po bitwie Heilsber-skiej, M. postawiony na czele skrzydła lewego, posuwał się przez Eylau i Grosslauth do Królewca, zachodząc za lewe skrzydło rossyjskie; w dniu bitwy pod Friedlandem (14 czerw.) był pod murami Królewca, pozostawił tam marszałka Souita, a sam ścigał wojska rossyjskie do Nieinua (16 czerw.). M. był obecny podczas pierwszego (21 czerwca) spotkania się Napoleona z ces. Aleksandrem na Niemnie. —

D. 20 lutego, r. 1808, otrzymał M. zawiadomienie o swem przeznaczeniu na dowódzcę wojsk Napoleońskich w Hiszpanii, w charakterze namiestnika cesarza. D. 25 marca zajął Madryt, i stłumił z wielką surowością powstanie w stolicy (2 maja) zwrócone przeciwko Francuzom; przygotował gwałt w Bajonnie, a po wymuszonej abdykacji Karola IV i Ferdynanda VII, zamarzył o korouie kiólewskiej. Korona książęca Bergu nie wystarczała już ani jemu, ani Karolinie. Niezadowolenie, które okazywał M. po doznanym zawodzie, gdy korouę hiszpań- | stanowiska rządowe w Królestwie obowiązani ską otrzymał Józef Bonaparte, złagodził Napo- I są uzyskać naturalizacyę, Napoleon zaś ugło-łeon przez nadanie mu królestwa neapolitań- i szał (6 czerw.), że każdy Francuz jest zarazem

i obywatelem królestwa Obojga Sycylii. Jednakże wobec wyprawy r. 1812 M. nie mógł odmówić Napoleonowi dostarczenia na wojnę posiłków neapolitańskich, ani też odrzucić propozycyi „zaszczytnej“ objęcia w Wielkiej Armii dowództwa jazdy.—M. gorliwie spełnił obowiązek wojskowy. Pod Smoleńskiem rozsądnie doradzał Napoleonowi zatrzymanie się nad Dnieprem i zaniechanie marszu na Moskwę. D. 7 wrześ. pod Borodyuem (Możajskiem [ob.]) zaważył na losie bitwy, jednakże postępując w przedniej straży po zajęciu Moskwy dał się zaskoczyć przez Kutuzowa (18 paźdz.) pod Woronowem, co zmusiło Napoleona do wejścia na drogę smoleńską. Podczas pamiętnego odwrotu dowodził szwadronem, który osłaniał osobę Napoleona; ale gdy w Smorgoniach (5 grudnia) N. opuścił wojsko, by pośpiesznie udać się do Paryża, M. mając sobie powierzone dowództwo naczelne myślał już tylko, jakby ze swej strony jaknajprędzej dostać się do Neapolu. Uczynił to d. 17 stycznia, nie krępując się sprawami francuskiemi i pomimo błagań Berthiera i Daru, powierzywszy dowództwo ks. Eugeniuszowi. Do swej stolicy przybył d. 4 lut., r. 1813. Rozpoczął wnet potajemne układy z Anglią i Austryą, nie zrywał jednak jeszcze z Napoleonem, a nawet na jego wezwanie połączył się z nim w Niemczech i bił się pod Dreznem i pod Lipskiem, gdzie dowodził skrzydłem prawem. Po klęsce powrócił do Neapolu i wkrótce (6 i 11 stycz., 1814) podpisał z Austryą i Anglią dwa traktaty przymierza, w których zobowiązywał się przystąpić do koalicyi na czele 30,000 żołnierza. Natomiast gwarantowano mu i jego dynastyi posiadłości państw włoskich, przyrzekano zrzeczenie sie praw do królestwa Neapolitańskiego przez króla Sycylii, oraz przyłączenie do Królestwa części posiadłości papieskich. Poczem w pierwszych dniach lutego wojska M-a obiegły Zamek Ś-go Anioła. D. 15 lutego poddał się generał Bartou, oblężony w cytadeli Ankony. Wkrótce rozpoczął układy z Napoleonem i ks. Eugeniuszem wśród działań wojennych w południowych Włoszech, trwające aż do chwili zawarcia z Eugeniuszem konwen-cyi, d. 16 kwiet. Po upadku Napoleona zobowiązania zaciągnięte przez koalicyę względem M-a straciły znaczenie, a państwo papieskie zostało przywrócone przez Kongres Wiedeński. Talleyrand (ob.) w imieniu Ludwika XVIH nalegał na zasadzie legitymizmu na zdetronizowanie M-a, i przywrócenie Burbonów w Neapolu. M. więc zwrócił się do Napoleona, osadzonego już na wyspie Elbie i rozpoczął z nim rokowania tajemne, na podstawie planu powołania pod broń Włoch, w imię jedności i niezależności narodowej, podczas nich Napoleon wylądował we Francyi (marzec 1815). M. obawiał się jednak, ażeby Napoleon nie uprzedził go w wykonaniu jego planów włoskich, więc sam na własną rękę wypowiedział wojnę

Austryi i rozpoczął szybko kroki wojenne. Powierzył regeucyę żonie, Karolinie, pozostawiając jej 10,000 żołnierza; d. 17 marca skierował się do Włoch środkowych na czele 40,000 wojska z 56 działami i wydał proklamacyę wzywającą Włochów do walki o zjeduoczenie i niezależność Włoch. Ogłosił antydatowaną konstytucyę dla Neapolitańczyków, zapowiadającą dwuizbowe przedstawicielstwo. Powodzenie ograniczyło się do uprzedniego zajęcia Bolonii i Rzymu. Austryacy zmusili go niebawem do odwrotu. Po porażce pod Ferrarą (12 kwiet.), po klęsce pod Tolentino (2 maja), po wydaniu przez Karolinę Anglikom niewielkiej floty nea-politańskiej, udał się do Francyi, i z 400,000 franków i zachowanemi kosztownościami w przebraniu, w gronie kilkunastu najbliższych swych towarzyszy, po wielu przejściach wylądował w Cannes d. 25 maja. Do Neapolu zaś został wprowadzony Ferdynaud IV, a Karolina z dziećmi wywieziona do Tryestu. M. ofiarował swe usługi Napoleonowi i nie został przyjęty. — Po upadku Napoleona powtórnym, M. opuścił Canues i czas jakiś przebywał w okolicach Talonu. Przez kilka dni zdetronizowany król tułał się sam jeden po Prowancyi nie chcąc zdradzić się ze swym pobytem, gdy zawiodła go przygotowana już wyprawa do Havru, potem z czterema oddanymi sobie przyjaciółmi na małej barce (22/3 sierp.) usiłował dostać się na Korsykę; w drodze przesiadł się na okręt pocztowy, gdzie spotkał Galvauiego, dawnego swego sekretarza. D. 25-go wylądował w Bastii na Korsyce. M. niezgodził się na propozycyę rządu austryac-kiego, wzywającego go do Tryestu, gdzie pod warunkiem zrzeczenia się tytułu królewskiego zapewniono mu schronienie bezpieczne, lecz licząc na poparcie Neapolitańczyków d. 28 września z sześciu niewielkimi okrętami i 250 zbrojnymi udał się do Kalabryi; w drodze został mu się tylko jeden okręt, gdyż cztery odbiła burza morska, a załoga piątego zdradziła go. Otoczony 26 towarzyszami wysiadł M. w Pizzo d. 8 paźdz., gdzie eskorta jego na zaludnionym placu wykrzyknęła: „Vivat król Joachim“, lecz w mieście zwrócono się przeciwko niemu i M. po kilku godzinach został ujęty i uwięziony w zamku księcia hiszpańskiego Infantando. D. 13 paźdz. ustanowiona ko-misya sądowa, złożona z 13 oficerów skazała M-a na śmierć przez rozstrzelanie, poczem wyrok tego samego dnia wykonano. — Literat.: Helfert „Joachim M., seine letzten Kämpfe u. s. Ende“ (Wiedeń 1878); G. Romano „Ri-cordi Muratiani“ (Pawja 1890); Sassenaye „Les derniers mois de M.“ (Paryż 1896); hr. Murat „M. lieutenant de l’empereur en Espagne 1808“ (t że 1897); Schirmer „Feldzug der Oesterreicher gegen König Joachim M. i J. 1815“ (Budapeszt 1898); „Correspondance de Joachim M., juillet 1791 — juillet 1808“ (wydaw. Lum-brosso, Turyn 1899); Guardioue „Gioacchino

M. in Italia“ (Palermo 1899); Weil „Le prince Eugène et M., 1813 — 1814“ (Paryż 1901 —

ka Karolina Zenaida (* 23 stycz., 1855 — f w stycz., 1910) wyszła 18 czerw., 1887, za Józefa Caracciolo ks. di Lavello i di Torella;— b) Joachim Napoleon, ks. Ponte Corvo, obecnie głowa rodziny (* w Grosbois 28 łut., 1856), od d. 10 maja, r. 1884, ożeniony z ks. Cecylią Ney d’Elchingeu (* 28 sierp., 1867) z którą spłodził córkę i 6-u synów; najstarszy z nich Joachim Napoleon Michał (* 6 sierp., 1885) jest oficerem jazdy w szkole kawalerskiej w Saumur; c) Anna Napoleona Karolina Ale-ksandryna (* 20 kwiet., 1863) wyszła d. 3-go

1904, 5 t.); Widmann „Kalabrien - Apulien“

(Frauenfeld 1904, wyd. 2-e); Lumbroso „L’ago-nia di un regno; Gioacchino M. al Pizzo“

j. u.

(Medyolau 1904); Jules Chavanou et Georges öaint-Ives „Joachim Murat“ (Paryż 1905).

Murata rodzina. Joachim M. od d. 20 stycz., r. 1800, był żonaty z Karoliną Bonaparte, siostrą rodzoną ces. Napoleona (* w Ajaccio 26 mar., 1782 — f we Florencyi 18 maja,

go (ob.). — 3) Anna (* w Bordentown 3 lut., 1841) wyszła d. 18 grud , r. 1865, za Antoniego de Nouilles ks. de Mouchy, należała do najzaufańszych przyjaciółek cesarzowej Eugenii.—4) Achilles Napoleon (* 2 stycz., 1847— f 27 lut., 1895) ożeniony d. 13 maja, 1868, z księżniczką mingrelsą Salomeą Dadian (* 1-go grud., 1848); pozostawił 2 synów i córkę.—5) Ludwik Napoleon (* 22 grud., 1851), służył w marynarce francuskiej, czas pewien był oficerem ordynansowym króla szwedzkiego, Karola XV. D. 23 listop., 1873, ożenił się w Odesie z wdową ks. Orbeliani z domu So-mow i miał z nią 2 synów. — 4) Ludwika Julia Karolina (* 22 mar., 1805 — -f- 1 grud., 1889) najmłodsza z dzieci króla Joachima, d. 25 paźd., 1825, wyszła za Juliusza hr. Raspo-niego, owdowiała w r. 1877. — Król Joachim M. miał siostrę Antoninę Maryę (* 5 stycz., 1793 — f 19 stycz., 1847) wydaną d. 4 lut., r. 1808 za Karola Antoniego ks. Hohen-zollern-Sigmaringen (f 11 mar , 1853), dziada Karola, pierwszego króla rumuńskiego.

Muratorego kanon (Kanon Muratori, M-go urywek);jest to spis niezupełny ksiąg ,,Nowego Testamentu“, odkryty w Medyolanie przez L. A. Muratorego (ob.) i ogłoszony przez niego w t. III ,,Antiquitates italicae“. Urywek ten, spisany łaciną bardzo skażoną, a najprawdopodobniej z języka greckiego niezdarnie przełożony, zdaje się pochodzić z w. II po nar. Chr. i dlatego też wartość jego. jest b. wielka, ponieważ, o ile stan jego uszkodzony na to pozwala, daje wyobrażenie pewne o stanie kanonu w czasach owych; kiedy właściwie i gdzie urywek ten powstał, oraz kto był jego autorem, dotąd badania wykryć i ust ilić nie zdołały. — Literat.: Hesse ,,Das Muratorische Fragment neu untersucht u. erklärt“ (Giessen 1873); Overbeck ,,Zur Gesch. des Kanons“ (Chemnitz 1880); Zahn „Gesch. des neutesta-meiitlichen Kanons“ (Erlangen 1890); Kuhn ,,D. muratorische Fragment üb. d. Bücher des Neueu Testaments“ (Zurych 1892) i fiaruack „Chronologie der altchristlicheu Literatur“

Red.

1839), która po śmierci męża przybrała tytuł hrabiny Lip ona (anagram z Napoli) i za- I czerw., r. 1885, za Agenora lir. Gołuchowskie-mieszkała we Florencyi. Z małżeństwa jego j pozostało 4-0 dzieci: 2 synów i 2 córki, mianowicie: 1) Achilles Napoleon (* 21 stycz.

1801—f 15 kwiet., 1847, w Jefferson County [Floryda, Amer, półn.]), w r. 1821 wyjechał do Ameryki półn. i nabywszy tam posiadłość Jefferson County zajął się gospodarką rolną, tam d. 30 lip., 1826, poślubił Karolinę Dudley, wnuczkę cioteczną Jerzego Washingtona (ob.); małżeństwo to byłu bezdzietne. Gdy Belgia powstała, aby się oderwać od Hollandyi, przybył do Europy i dowodził pułkiem jazdy belgijskiej. Lata 1839 i 1840 spędził podróżując po Francyi. W r. 1833 ogłosił drukiem „Exposition des principes du gouvernement républicain tel quil a été perfectionné en Amérique“.- 2)

L etycy a Józefina (* 25 kwiet., 1802 —f 12 mar., 1859), wyszła d. 22 paźdz., r. 1823, za margr. Wita Tadeusza Pepolego z Bolonii (f 2 mar., 1852). —3» Napoleon Lu cyan Karol ks. Ponto Corvo (* w Medyolanie 16 maja,

Dr. J. P.

1803 — f 10 kwiet., 1878) czas pewien przebywał w Austryi, następnie, za przykładem brata starszego, przeuiósł się do Stanów Zjedn.

Amer. Półn.; tam w r. 1831 d. 18 sierp., poślubił Karolinę Frazer (* 13 kwiet., 1810 — t 10 lut., 1879). W r. 1848, po rewolucyi lutowej, powrócił do Francyi i stanął w szeregu popleczników krewnego swego, ks. Ludwika Napoleona Bonapartego, który zostawszy prezydentem rzeczypospolitej wyprawił go w r. 1849 jako posła francuskiego do Turynu; w r. 1852 został senatorem, w r. zaś nast. przyznano mu urzędowo godność księcia {prince). Pozostało po nim 3 synów i 2 córki, jak oto: l) Karolina (* 31 grud., 1832), wydana 6 czerw.,

1850, za senatora franc. Karola barona de Chassiron. — 2) Józef Joachim Napoleon ks.

Ponte Corvo (* 21 lip., 1834—f 23 paźdz. 1901), służył w wojsku franc, jako oficer kirasyerów, następnie jako pułkownik był oficerem ordy-nansowym ces. Napoleona III. W r. 1870 dowodził brygadą jazdy; w bitwie pod Vionville (16 sierp.) przez niedbalstwo dał się znienacka napaść Prusakom i poniósł porażkę dotkliwą. D. 23 maja, 1854, poślubił księżuiczkę (II, cz. 2-a, Lipsk 1904).

Muratori L u d w i k Antoni, uczony włoski (* 21 paźdz. 1672 w Vignoli [pod Modeną] — f 23 lutego 1750 w Medyolanie). Z rodziny

Malcy Berth i e r, córkę ks. Wagramu (* 22 czerw., 1832 — f 18 maja, 1884) i z małżeństwa tego miał 3-e dzieci: a) Eugenia Ludwi-

1885).

Ked.

Ked

»dz.

niezamożnej, nauki początkowe pobierał u Jezuitów, potem w uniw. modeńskim otrzymał dyplom doktora praw i teologii; r. 1688 przyjął święcenia kapłańskie. Niezwykle zdolny, posiadł wiele języków (m. inn. hebrajski) i wiadomości rozlegle we wszystkich dziedzinach wiedzy, a więc: w filozofii, medycynie, historyi, archeologii, prawie, polityce i t. d. Został w r. 1695 bibliotekarzem książnicy Ambrozyańskiej w Medyolanie i oddał się całkowicie pracy naukowej. Wyjątkowo płodny, wydał poczet liczny dzieł w jęz. łacińskim i włoskim: „De graecae linguae usu et prae-stantia“ (1693), ,,De primis christianorum eccle-siis“ (1694), „De barometri depressione“ (1694); obszerne „Anecdota latina ex Ambro-sianae bibliothecae codicibus“ w 4-cli tomach, z których dwa pierwsze ukazały się w Medyolanie r. 1697 — 8, dwa inne — w Padwie r. 1713 (całość przedrukowana w Wenecyi 1736); namiętny szkic polemiczny: „Della per-fetta poesia italiana“ (Modena 1700), ,,I primi dissegui della repubblica letteraria d’Italia“ (Wenecya 1703); „Rifflesioni sopra il buon gusto iutorno le scieuze e le arti“ (t-że 1708); skierowaue przeciw Jausenistom „Prolegomena“ (Kolonia 1705); „Governo della peste politico, medico ed ecclesiastico'⁴ (Modena 1714); „Anecdota graeca“ (Padwa 1719); w r. 1711 w Modenie wydał dzieła Petrarki (ob.); jako teolog potępia! przymus ślubowania obrony dogmatu Niepokalanego Poczęcia, z którego powodu uwikłał się w spory zaciekle z przeciwnikami; napisał dalej: „Vita del Paolo Segneri iuniore ed esercizj spirituali“ (Modena 17:20); „Opera critica“ (Medyolan 1727); „Filosofia morale“ (Werona 1735 )* ,,De superstitione vitanda“ (Medyol. 1740); „De paradiso regnique coelestis gloria non expectata corporum resurrectione“ (Werona 1738); „Della forza doli’ intendimento umano“ (Wenecya 1745); „E[)istolae‘‘ (t-że 1743); „Lusitauae ecclesiae religio“ (Modena

1747) ; „Liturgia romana vetus“ (Wenecya 1748;; „Della forza della fantasia umana“ (t-że

1748) ; w sprawie zamierzonego zmniejszenia liczby świąt: „Della regolata devozione de’ Christiani“ (t-że 1747, tł. polskie pijara (Tu-kałły?) p. n. „O porządnym nabożeństwie Chrześcian“ (Wilno 1787); „Difesa di..“ (Lucca 1748); największe znaczenie posiadają prace jego z zakresu historyi i starożytntctwa: „Della antichitń Esteusi et italiana“ (2 t„ Modena 1717—40); „Rerum italicarum scriptores“ (28 t., Medyolan 1723 — 51); „Antiquitetes Italiae me-dii aevi“ (6 t., z których I-szy dedykowany Augustowi III, Medyol. 1738 — 42); „Novus thesaurus veterum inscriptionum“ (4 t„ t-że 1739 -43); „Annali d’Italia“ (2 t„ t-że 1744-9) i inne. Jego „Scritti iuediti“ ukazały się w Bolonii 1872.—Prowadził korespondencyę bardzo obszerną; pozostało po nim około 20 000 listów od rozmaitych uczonych.—Małomówny, skromny,

pędził żywot cichy, wzorowany na ulubionym „Naśladowaniu Chrystusa“. Oddawał się sprawom dobroczynności, chorych nawiedzał, napisał nawet przewodnik p. n. „Trattato morale della Carita cristiana“ (Modena 1723). — W końcu życia ociemniał.—Bi bl. : Soli „Vita di L. A. M.“ (Wenecya 1756), Fabronius „Vitae Italorum doctrina excellentium“ (Piza 1778—89); Sehe-doni „Eiogio di L. A. M.“ (Modena 1818); Zaccharia „Storia letteraria d’Italia“, II; Braun „Ehrenrettung L. A. M-s durch Benedict XIV“ (Trewir 1838); Troga „Studi intoruo agli Annali d’Italia del M.“ (Neapol 1877, 2 t.); Belviglieri „Scritti storici“ (Werona 1882); Gay „L. A. M., padre della storia italiana“ (Asti

M. Ab.

Muratowiez 1) Sefer, Ormianin, syn Seweryna, dworzanina króla Zygmunta III, biegły w językach wschodnich, mieszczanin warszawski; w r. 1602 przez króla wysiany był do Persyi dla zakupu koni i wyrobów perskich. M. wywiązał się nietylko dobrze z nałożonego na siebie obowiązku, ale postępowaniem ro-zumnem a zręcznem doprowadzić umiał do nawiązania stosunków dyplomatycznych i handlowych między Persyą a Polską. Sprawozdanie szczegółowe M-a o tej wyprawie wydał w r. 1777 J. E. Minasowicz p. n. „Relacya Sefer M-a i t. d. — 2) Wacław, żyjący w połowie pierwszej w. XVIII, doktor teologii, kanonik regularny Grobu Świętego, kustosz miechowski, proboszcz w Przeworsku, kilkakrotnie prowin-cyał Bożogrobców; drukiem ogłosił m. in. „Gloria Sacrosancti Hierosolimitani Sepulchri Christi Domini per figuras veteris et novi testameuti. . illustrata“ (Warszawa i Lipsk 1755 w 4-e). — 3) Franciszek Aloizy, żyjący również w połowie pierwszej w. XVIII, sekretarz królewski i poeta; wiersze jego wydane zostały pośmiertnie p. n. „Próżnowania nie próżnujące, albo zbiór rytmów ojczystych“ (Warszawa 1759).

Murawa Jerzy (* pod Wrocławiem 1652 — f we Wrocławiu 1717) był kaznodzieją ewan-gielickim i z języka łac. i nietn. przełożył na polski mnóstwo pieśni nabożnych, które drukowano wielokrotnie w śpiewnikach i książkach do nabożeństwa wyznania jego.

Murawica, in-ko w gub. Wołyńskiej nad rz. Ikwą, dopływem Styru, przy trakcie z Dubna do Łucka, w pobliżu Młynowa, 300 in-ców, w czein 75^ żydów. Pod M-ą znajduje się płaskowzgórze, będące pastwiskiem wybornem a nosiło dawniej nazwę Wołyń, która stąd przeszła na całą okolicę i prowicyę. M. wspominana już bywa od r. 1145. Ok. r. 1560 istniejący tu gród przeszedł wraz z ziemią do rąk Grzegorza Chodkiewicza w posagu za żoną Katarzyną ks. Wiśniowiecką; później była własnością Kiasickich, poczein znowu przeszła do Chodkiewiczów.

Murawjew Michał Nikiticz, pisarz

i mąż stanu (* 1757 f 1807); po ukończeniu uni- wienia (Sojuz Spasienija), r. 1817 — Związek wersytetu moskiewskiego, wstąpił do gwardyi, Pomyślności (Sojuz Blahodienstwija)\ na własną skąd, wraz z innymi, powołany został r. 1785 rękę utworzył niedługotrwałe Stowarzyszenie przez Katarzyną II na nauczyciela wielkich Wojskowe. W Moskwie, w mieszkaniu M-a, książąt Aleksandra I, i Konstantego Pawłowi- w r. 1817, Jakuszkin przedstawił na zebraniu ozów, którym wykładał literaturę i liistoryę swój pomysł carobójstwa. W r. 1819 stał na rossyjską tudzież filozofię moralną. Jako wielki czele „Upraw//“ (zarządu) w Moskwie, wkrótce zwolennik zapatrywań teoretycznych Karamzi- jednak usunął się całkowicie z organizacyi. ma (ob.) na liistoryę, M. piervvszy rozwinął Po uwięzieniu działalność swoją rewolucyjną w uczniach swych poczucie wysokie samowładz- nazywał: „gnusnyje i prcstupnyje razgowory“. twa, nie liczącego się z prawem. R. 1800 se- Ze względu na skruchę uie pozbawiono go szla-nator, r. 1801, po wstąpieniu ua tron Aleksan- chectwa i rangi i zesłano do Wierchuieudin-dra I, sekretarz kancelaryi cesarskiej, r. 1802 ska. Został potym burmistrzem w Irkucku, towarzysz ministra oświaty, r. 1803 kurator prezesem rządu gub. w Tobolsku, gubernatorem okręgu naukowego moskiewskiego. Obydwa stanowiska ostatnie zajmował jednocześnie. Przy-czyuił się do powiększenia profesury uniwersyteckiej w Rossyi przez zaofiarowywanie katedr wybitniejszym uczonym zagranicznym.

w Archangielsku i Niżnim Nowgorodzie, czynny był przy uwłaszczaniu włościan, wkońcu mianowany prezesem depart, senatu w LMoskwie.

Murawjew Arta mon syn Zacharjasza, dekabrysta (* 1794 — f 1846). Uczestniczył w wojnach w 1. 1812—14. Dowodził pułkiem achtyrskim huzarów (w gub. kijowskiej). Należał do Stowarz. Południowego, do „uprawy“ w Wasylkowie. W obozie pod Leszczyną miał przysiądz na ewangielię, że wykona zamach na Aleksandra I. Po wybuchu powstania nie spełnił polecenia Sergiusza Murawjewa - Apostoła (ob.), nie zbuntował swego pułku i nie wyruszył do Białej Cerkwi. Schwytany, więziony był w kajdanach w twierdzy Piotra i Pawła w Petersburgu. Wyrok, skazujący go na ścięcie, ces. Mikołaj I złagodził na dożywotnie roboty ciężkie, które po niejakim czasie mu darowano. Zamieszkał w Irkucku, gdzie słynął z dobroczynności i dobroduszności, a powszechnie był łubiany. O nim wspomina dr. Bjałogłowyj („Rus. Wied.“ 1896).

Murawjew Mikołaj Mikołajewicz, general-adjutant i pisarz (* 1794—f 1866), uczestnik walk rossyjsko-francuskich w 1. 1812 — 1814; słdżył następnie na Kaukazie i uczestniczył w wyprawach przeciwko Persom (1826 — 1827) i przeciwko Turkom (1828 —1 829), w wojnie tej odznaczył się podczas oblężenia i szturmu Karsu. Podczas wojny polsko-rossyjskiej r. 1831, należał do głównycli pomocników Dy-bitscha i Paskiewicza. R. 1833, wysiany ua pomoc sułtanowi przeciwko Mehmedowi Alemu, baszy egipskiemu, był naczelnikiem oddziału rossyjskiego nad Bosforem; r. 1835 naczelnik piątego korpusu piechoty; r. 1848 dowódca korpusu grenadyerów; od r. 1854 namiestnik Kaukazu. Na stanowisku tym odznaczył się surowością nadmierną oraz powtórnem zdobyciem Karsu. Wydał „Putjeszestwje w Turkmjeniju i Chiwu w 1819 i 1820 g.“ (Moskwa 1822). Po śmierci zaś M-wa wydano „Turcya i Jegi-piet w 1832 i 1833 g.“ (Moskwa 1870-1874), „Russkije na Bosforje w 1833 g.“ (t-że 1869), „Wojna za Kawkazom w 1855 g.“ (Petersburg 1876).

M. Ab.

Dzięki swym wpływom ułatwił Karamzinowi dostęp do Archiwów tajnych, z których ten wiele zaczerpnął przy pisaniu swej „Istoriji Gosudarstwa Rossijskawo“. Z licznych prac literackich M-wa, znakomitsze: „Ekłoga“ (1771) naśladowanie Wergiliusza, „Baśni w stichach“

(1773); „Obitatjel prjedmiestja i Emiljewy pisma“ (1815 — o charakterze autobiograficznym. Jako pisarz, był sentymeutalistę. Kompletny zbiór utworów M-wa wierszem i prozą wyszedł w Petersburgu r. 1857 (wyd. ostatnie).

Por.: Pietuchow „M. M. Oczerk jewo żiźui i diejatielnosti“ („Żuru. Min. Narodu. Prosw.“

1894, VIII).

Murawjew Mikołaj Mikołajewicz, pisarz i działacz społeczny rossyjski (* 1768 —

M. Ab.

+    1840), ojciec M-wa „Wieszatiela“, M-wa

Amurskiego i pisarza Andrzeja Mikołajewicza M-wa, służył w marynarce i armii rossyjskiej, w milieyi moskiewskiej r. 1807 był adjutan-tem starszym przy admirale M. S. Mordwino-wie i ułożył przepisy skróconej służby piechoty; r. 1812 był naczelnikiem sztabu pospolitego ruszenia 3-go okręgu, poczem zarządzał szkolą „kołonnowożatych“, którą utrzymywał własnym kosztem. Zasłynął, jako jeden z założycieli To w. Mosk. Rolniczego i właściciel fermy wzorowej w Butyrkach pod Moskwą.

Wydał w przekładzie na jęz. rossyjski Bellavena „Kurs fortifikaciji“ (Moskwa 18i6) i Thiersa „Osnowanja raejonalnawo sielskawo chozjaj-stwa“ (t-że 1830— 1835). Oryginalnie napisał „Nastawljenje o priwjedjenji w porjadok upraw-Ijeuja skotnymi dv\erami“ (t-że 1830). W swych pracach rolniczych przemawiał za zniesieniem pańszczyzny, twierdząc, że praca najmity wolnego jest bardziej wydajna.

Murawjew Aleksander syn Mikołaja a brat Michała „Wileńskiego“ (ob.), pułkownik, dekabrysta (* 1792 — f 1864). Ulegał wpływowi literatury francuskiej. Od r. 1811 —

18 był woluomularzem gorliwym. R. 1816 Murawjew M i c h ał M i k o ł a j e w i c z (* 12 wraz z innymi oficerami założył Związek Zba- I paźdz. 1794, a nie 1796, jak w Encyklopedyi

Brockhausa-Etrona— f 11 wrześ. 1866), słynny na świat cały gen.-gubernator sześciu guberni litewskich w 1. 1863 — 5, „dyktatorem Litwy“ zwany. Już w 16 r. życia zapisał się na wydział nauk fizyko - matematycznych uniw. moskiewskiego i słuchał ich z pilnością. W r.

policyanta ziszczać. W r. 1827 M. został vi-cegubernatorem witebskim, po roku — mohy-lewskim; był nim do pocz. r. 1831. W tych latach swego urzędowania dopominał się ostro zniesienia na Białorusi statutu litewskiego, szkoły polskiej i zupełnego obezwładnienia duchowieństwa katolickiego. Podczas powstania r. 1831 główno - dowodzący na Litwie, gen. Tołstoj, użył go do sztabu swego w charakterze geuerał-kwatermistrza i generał-policmaj-stra korpusu, którym dowodził, a w obu do działań wojennych w dwu powiatach białoruskich; wtedy-to urządził M. sławną rzeź w Głę-bokiein na wschód od Wilna. W r. 1831 był już z podpułkownika generalem. Od r. 1831 — 35 urzędował jako gubernator w Grodnie. W początku ruchów zbrojnych w kwietniu-maju r. 1831 pościągał przymusowym nakazem znakomitszych obywateli ziemskich do miasta gubernialnego. Tam ich poosadzał jako więźniów we własnych mieszkaniach, zabronił im wydalać się za obręb miasta, otoczył ich czujną strażą i tak aż do końca powstania trzymał ich na uwięzi. Podczas nieszczęsnych ruchów r. 1833 odznaczył się okrucieństwem; in. in. przewidując ułaskawienie Michała Wo ł łowicza (ob.), czemprędzej go powiesił. W tym-to czasie wyrzekł pamiętne słowa, że „pochodzi nie z tych Murawjewów, których wieszają, lecz z tych, co sami wieszają“. Wówczas już przydomek „Wjeszatiela“ stał się nieodłącznym od uazwiska M-wa, uznanym nawet przez dziejopisarzy rossyjskich. Żądny władzy dla zado-wolauia swego instynktu okrucieństwa, nie był ten człowiek w gruncie rzeczy ani zdolnym administratorem, ani urzędnikiem uległym. Przeniesiony z Grodna na stanowisko gubernatora kurskiego (1835) zasłynął z wielkiej surowości, z jaką ściągał z chłopstwa kurskiego zaległości podatkowe.—R. 1842 został M. senatorem i dyrektorem korpusu geometrów (mje-żtwoj jinstjitut), w r. 1850 człoukiem Rady Państwa, w końcu r. 1856 prezesem departamentu dóbr domu cesarskiego, a od kwietnia r. 1857 ministrem dóbr państwa. Na tern stanowisku zdobył sobie w Rossyi opinię jak najgorszą. Chciwiec, — chytry na grosz; kiedy wyjeżdżał w interesach rządowych, kazał sobie zwracać

1812 wszedł do wojska podczas najazdu napoleońskiego; pod Borodinem ciężko ranny w nogę, po wyzdrowieniu wrócił do służby i bił się pod Dreznem. W 1. 1814 — 15 wyjeżdżał z poleceniami na Kaukaz. Zajmował się potem szkołą t. zw. kołonno wożaty cli, którą założył był i własnemi środkami prowadził jego ojciec, Mikołaj M., kapitan floty.

Dla tej szkoły napisał ustawę i skreślił jej koleje (Moskwa 1817 —1819). Po ożenieniu się wziął dymisyę z wojska i zamieszkał na wsi, oddając się gospodarstwu i utrzymując stosunki z obywatelstwem i z inteligencyą polityczną w latach wrzenia (1820 — 25); okazywał się wtedy liberałem wybitnym, nawet koustytucyonalistą; uczestniczył w układaniu ustawy t. zw. Sojn-2U btagodjenstwija. Należąc do spisku Bestia (ob.) i Bestużewa (ob.); po niepomyślnym wybuchu d. 26 grud. r. 1825 uwięziony w d.

korpusu geometrów i jako prezes departamentu dóbr cesarskich i jako minister dóbr państwa, skąd też przezwisko trechprogonngi gjc-njerał. Był przeciwnikiem stanowczym uwłaszczenia włościan i w tym duchu zarządzał mi-nisteryum dóbr państwa (1857 — 1861 ), połączywszy zarząd z takiem łupiestwem ludu, że upadek władzy M-wa politycy rossyjscy wszelkich przekonań przyjęli z ulgą w sercach. To też kiedy ces. Aleksander II zdecydował się ostatecznie na zaprowadzenie w Rossyi uwłaszczenia M., jako przywódca zwolenników robocizny obowiązkowej, musiał odejść. I odszedł

25 stycznia r. 1826 w Moskwie z dwu dróg, które miał przed sobą: cierpienia i zdrady — wybrał dogodniejszą, a ocalając tym wyborem swą osobę, zapewnił dla niej odrazu i przyszłość świetną. Przepowiedział mu ją tensam kwar-talnyj (komisarz cyrkułowy), który go był zaaresztował. „Nie martw się, Michale Mikołajewi- I czu — pocieszał go — wszystko złe się zmiele i będzie dobra mąka. —Głową wam swą ręczę, że będziecie jeszcze blizkim Panu Najjaś. i ministrem będziecie“. Powieziono przyszłego ministra do Pałacu Zimowego. Tam gen.-adjutant Lewa-szew przeprowadził pierwsze badanie, które odrazu wystarczyło więźniowi do „karyery“, a tak zbadanego odwieziono do fortecy Petro-*Pawłow-skiej.—Odnowienie się rany, nie poraź pierwszy w życiu, sprowadziło umieszczenie więźnia w szpitalu wojskowym, gdzie napozór obchodzono się z nim tak surowo, iż trzymano go w osobnym pokoju pod podwójną wartą i nie pozwalano na pytania jego odpowiadać. Obiad podawano mu wobec dozorcy, który również obecny być musiał przy wizycie lekarskiej. Urzędownie uznano M-a za wolnego całkiem od winy i d. koszta podróży jednocześuie i jako dyrektor 15 czerwca r. 1826 uwolniono go z więzienia.

Tego samego roku Dybicz (ob.) wyrobił mu zaliczenie napowrót do armii w stopniu podpułkownika; nie w służbie wojskowej jednak, ale w cywilnej miał M. otrzymać nagrodę za zerwanie z buntem. — Mając drogę otwartą do podnóżka tronu, skorzystał z tego, aby w r. 1827 wystosować memoryał francuski o potrzebie wyplenienia z biurokracyi łapownictwa i jawnych kradzieży; memoryał ten poparł jeszcze dwoma dodatkami; cesarz osobiście mu podziękował i za przysługę świeżą i za dawniejszą, o wiele ważniejszą. Odtąd zaczęła się owa wróżba

w końcu r. 1861, pozostawiwszy po sobie w ministerstwach, któremi zarządzał, system wstrętny wzajemnego szpiegowania się urzędników.— Odtąd żył, zapomniany przez wszystkich, w swych dobrach. Dopiero powstanie styczniowe r. 1863 wysunęło M-wa z powrotem na widownię polityczną. Kiedy nikt z 'wybitniejszych dostojników rossyjskich nie chciał przyjąć roli pogromcy na Litwie, przypomniano Aleksandrowi II M-a. Wezwany do wielko-rządztwa 6 gubernii litewskich M. przyjął to stanowisko pod warunkiem otrzymania pełnomocnictw wyjątkowych, zupełnego odsunięcia kół petersburskich, centralnych od sfery jego zarządu i nieskąpienia funduszów na reformy rusytikacyjne, o którycli odrazu pomyślał.—Kiedy d. 26 maja r. 1863 zjeżdżał do Wilna, powstanie orężne było już na Litwie prawie zupełnie stłumione. Stwierdzał to nawet poprzednik M-wa, gen. - adjutant Nazjimow, który nie chciał nawet mówić z M-wem o powstaniu inaczej, jak tylko o rzeczy skończonej. Tymczasem M. uznał powstanie za dalekie jeszcze od uśmierzenia, a wyolbrzymiając je sztucznie, chciał tylko wywrzeć na społeczeństwie pol-skiem pozyskaną nad niem władzę nieograniczoną, nieodpowiedzialną, okrutną, duż w Dyneburgu zatwierdził d. 25 maja r. 1863 wyrok śmierci na Rlatera (stracony w d. 8-in czerwca).—Upatrując w każdym Polaku, w każdym katoliku buntownika, rozpoczął prześladowanie za wiarę, za narodowość, za pochodzenie, i tak przekształcał dogasającą walkę polityczną w jedną, wielkim ogniem gorejącą walkę plemienną, wyznaniową i kulturalną z żywiołami dziejowemi, polskie mi.—Zaraz po przybyciu do Wilna zmienił cały zarząd administracyjny Litwy, osadziwszy na posadach gubernatorskich ludzi sobie oddanych, wykonawców bezwzględnych swej woli, jak Engelhardta, a następnie swego syna, który usiłował nieraz prześcigać jeszcze ojca w okrucieństwie— w Kownie, hr. Bobrynskiego, a potem Skwor-cowa w Grodnie, Panjutjina — w Wilnie, Ko-żewnikowa i Zabołockiego —w Mińsku, Dłotow-skiego w Witebsku i Beklemiszewa w Mohylewie. Dla nich ogłosił instrukcyę szczegółową, jak rządić Litwą, nakazawszy przestrzeganie surowe przepisów stanu wojennego, wyposażonego w całą surowość czysto militarnych stanów oblężenia. Zreorganizował kosztem obywatelstwa straż włościańską, która po traktach bocznych, po drogach wioskowych i karczmach zatrzymywała wszystkich przejezdnych, badając ich legitymacye osobiste; traktów głównych strzegły placówki wojskowe. Przeciwnik uwłaszczenia włościan w Cesarstwie, na Litwie występował M. w roli ich żarliwego obrońcy i opiekuna. Okólnikiem z d. 23 czerw. (n. s.) r. 1863 oddał szlachtę drobną zagrodową na Litwie pod dozór włościan. Dn. 1 lipca t. r. nałożył

Wiol. Kac. Powiz JUułtr. Ser. I. Tom XLVIII. Zen. 371»

kontrybucyę w stosunku 10 niezależnie od podatków zwyczajnych i innych należytości, ze wszystkich majątków szlacheckich, poleciwszy ją ściągać z całą surowością i przelewać bądź do kas rządowych, bądź wprost do kancelaryi gen.-gubernatora, z czego rachunku nie zdawał (płacili i Rossyanie 1 */₂ i Niemcy 3%) Okólnikiem z dn. 6 lipca (n. s.) t. r. kazał dobra tych obywateli, których nie zastauo w domu, a którym naczelnik wojenny nie dał był pozwolenia na wyjazd, natychmiast se-kwestrować, a rodziny ich wypędzać z domu. Okólnikiem z d. 7 lipca r. 1863 polecił spisać straty zrządzone przez powstańców, oraz podatki zaległe z dworów, aby sumę stąd powstałą rozłożyć na obywateli ziemskich pochodzenia polskiego. Gdzie tylko mógł stwierdzić w osadach szlacheckich jakąkolwiek życzliwość dla ruchu powstańczego, nakazywał dla przykładu i postrachu całkiem je niszczyć i z ziemią równać; w ten sposób z polecenia M-wa spalono wsi: Bolinaniańce, Granopol, Lenco-wszczyznę w gub. wileńskiej; Szczuki, Wiśnia-ny, Jaworówkę, Lukawicę, Sztukiny w gub. grodzieńskiej; Ibjauy, Ożytany i in. w kowieńskiej; Pruszanko już w Królestwie, w pow. Mazowieckim.—Takie zgładzanie całych siedzib ludzkich z oblicza ziemi trwało jeszcze w maju 1865, kiedy już nawet myśl o powstaniu ani drgnęła, lecz tylko zemsta, dowiedziawszy się o jakimś czynie, dawniejszym potrzebowała się nasycić. Krwi żądny, wszechmożny dyktator wybierał sobie ofiary z łona społeczeństwa polskiego na Litwie, aby tern boleśniejsze zadawać mu ciosy. Uderzył przedewszystkiem w duchowieństwo katolickie. .Już w Dyneburgu posłał na szubienicę wespół z Platerem, jakoby współdziałającego z nim księdza Rózgę. Za odczytanie Manifestu Rządu Narodow. polecił w pocz. czerw. r. 1863 powiesić ks. Stanisława Iszorę, a w kilka dni potem posłał na śmierć księży: Ziemackiego i Laskowskiego za jakieś czyny drobne. W czerwcu t. r. skazał na śmierć Kołyszkę i Sierakowskiego. W lipcu, dla pokazania co może, zesłał biskupa Ad. Krasińskiego na wygnanie do Wiatki, Łappę, marszałka szlachty mińskiego, do Permu, a Starzeńskiego, marszałka szlachty grodzieńskiego, nawet do katorgi, którą dopiero rząd centralny w drodze nadzwyczajnej łaski zamienił na więzienie w Bobrujsku. Ogółem, według danych urzędowych, własnych M. za rządów swoich na Litwie, do której od września r. 1863 dodano mu nawet gubernię Augustowską z Królestwa Polskiego, stracił 177 osób, na wygnanie zesłał wraz z kobietami i dziećmi 9 361 osób, a przeszło 2 550 osobom zasekwestrował i skonfiskował majątki. Większość zesłanych, jak stwierdzono następnie, byli to ludzie nietylko nie uczestniczący bezpośrednio w powstaniu, lecz całkiem niewinni. Kiedy niektórzy ze zbliżonych stanowiskiem do M-wa

i i; '.p    ■    »

Dla

za

ośmielali się zwracać uwagę dyktatora na to, że wysyła wielu ludzi, których wina jest zupełnie nieudowodniona.— „Być może — odpowiadał wtedy z nieukontentowauiem — nie wszyscy oni uczestniczyli w powstaniu, ale wszyscy mogli z powstaniem sympatyzować“. Kiedy go również o to zagabnął W. A. Czer-kawskij, M. przyznał się mu otwarcie: „aresztuję ich często bez najmniejszej winy, bez najlżejszego uawret podejrzenia, gdyż, mojem zdaniem, lepiej im więcej ich siedzi pod kluczem jak-najdłużej, zawsze się bowiem cośkolwiek przeciwko któremu z nich znajdzie, a wówczas ma się już winnego pod ręką, w klatce“, większego jeszcze zgnębienia moralnego Polaków, zwłaszcza ziemian, zmusił niektórych, z Domejką na czele, do wysłania w imieniu całego obywatelstwa na Litwie adresu hołdowniczego w sierpniu r. 1863 do Petersburga. W listop. t. r. przystąpił M. w myśl reskryptu z dn. 15 list. r. 1863, do zreformowania kraju w duchu wybitnie rusyfikatorskim. Pracę na tern polu rozpoczął od zamkuięcia całego szeregu insty-tucyi polskich: zamknął najpierw przeszło 30 klasztorów katolickich, mnóstwo kościołów filialnych, zamieniając je przeważnie na cerkwie prawosławne w celu podniesienia powagi i znaczenia prawosławia na Litwie, choć i to czynił bardziej ze względów politycznych, niż religijnych, dla których w głębi duszy był obojętny. Kiedy w czerw. r. 1863 znany renegat Siemaszko, ówczesny metropolita prawosławny litewski, wstawiając się za złagodzeniem wyroku, wydanego przez M-wa na ks. Iszorę, powołał się na miłosierdzie Pana Boga, M., po pewnem milczeniu odparł ozięble: „Przeżyłem lat 60 i nikogo tam (w niebiosach) żywego nie widziałem; a ty, czyś widział, co?“ I Iszora poszedł na stracenie. Sceptyk, drwiący z bóstwa, światu przedstawiał się jakby człowiek naj-żarliwiej wierzący; święta urządzać kazał z wielką pompą, duchowieństwu prawosławnemu okazywał cześć, znosił klasztory, zabierał kościoły, budową cerkwi zajmował się, rzec można, fanatycznie; żaden plan nie wyszedł z umyślnego urzędu, prowadzonego przez dwu akademików petersburskich, żeby go M. sam nie obejrzał i do wykonania nie wybrał lub odpowiedni nie uznał. Cała ta jednak religijność zewnętrzna była tylko wielkim interesem politycznym, prowadzonym przebiegle. Taksamo szczepił na Litwie obrzędy prawosławne po prawosławnych świątyniach, jak sprowadzał z Rossyi krzyże i krzyżyki, obrazy i obrazki święte, jak wyposażał w ziemię polską kolonistów staroobrzędowców, oczyszczając od nich choć w drobnej mierze swą ojczyznę, jak zwoził chłopów wielkorossyjskich i mirów y ch pośredników (do uwłaszczania ludu), jak zalewał potokami urzędnictwa policyjnego i administracyjnego z za Dniepru srodze prześladowany przez siebie kraj. Nie udało mu się wytwo-

rżenie w sposób sztuczny stanu ziemiańskiego, ros-syjskiego na Litwie, gdy w sposób naturalny mieć go nie mógł; ale żaden patryota wszechrossyjski mu uie zarzuci, żeby wszystkiemi siłami do tego celu w granicach środków państwowych nie dążył; konfiskowanie ziemi polskiej, branie jej w sekwestr, zabór gruntów duchownych i kościelnych, katolickich, ustanowienie umyślnego banku pożyczkowego dla urzędników Rossyan, umożliwiające im nabywanie desjatiny — za kilkanaście rubli, palenie całych osad i okolic drobno - szlacheckich i wywożenie ich za Ural, a osadzanie staroobrzędowców; nic zgoła nie dało okrutnikowi w rzeczywistości tego, z czem nieustannie paradował na papie rze: kraju rdzennie rossyjskiego. Cała jego nienawiść, którą od wczesnej już młodości dyszał ku Polsce, uie wystarczyła ua zburzenie polskości przez pięć stuleci dziejowych wyrosłej. I ten siew, który w grunt Litwy rzucał po krwawym deszczu pod postacią praw przypominających okrucieństwa Wilhelma i Maryi w IrJandyi, nie miał również wydać spodziewanego plonu — zniszczenia; przepadło tylko to, co się samo spodliło. Mógł zakazywać mowy polskiej w urzędzie i w miejscu publiczuem; mógł język polski wypędzać ze szkoły; mógł ubożuchny katechizm, elementarz, nawet modlitewnik polski wyrzucać z chaty polskiej; nie wygnał polskości z jestestwa, które nią żyło. Nie Kaufmanua dopiero, ale jego już własnością był pomysł wczucia Polaków z kardynalnego prawa społecznego narodów cywilizowanych: z prawa nabywania własności ziemskiej, urzeczywistniony w ukazie z d. 10 (22) grudnia, r. 1865; zadrżało mu też dziką radością serce, gdy, już odsadzouy od Litwy, dowiedział się o nim. Nienawiść jego do żywiołu polskiego była w nim jakby drugą naturą; dzisiejsze I stronnictwa ultra - narodowe w Rossyi mają w nim swego patryarchę. Wielbiący go biograf (Mosolow) charakteryzuje jego ustosunkowanie się do polskości przeświadczeniem, że kto w t. zw. Kraju Zachodnim chce nadal pozostać Polakiem i służyć oderwanej idei polskiej, powinien czuć się w nim tylko „wcale niepożądanym, do czasu tylko tolerowanym, cudzoziemcem“,—cudzoziemcem, oczywiście, na własnej ziemi. Tylko potrzebą okrucieństwa dla wyładowania energii wobec żywiołu polskiego wytłumaczyć sobie można ten nierozumny a barbarzyński sposób prowadzenia wojny z nieszczęśliwymi tułaczami po lasach i puszczach jeszcze na jesieni i w zimie 1863/4 r., o którym nawet historyk urzędowy powiedzieć musi; „Działania wojsk przeciw bandom (szajkji) zamieniły się w polowanie na dzikiego zwierza“; wyznanie straszliwe („Pol-skaja emjigracija“ st. 380)!—Z początkiem wiosny r. 1865 nastała chwila wyjazdu do Petersburga z raportem. Na miejscu zostawał pomocnik cywilny, gen.-adjutant Po tap o w (ob.), niegdyś

mu

swe-

cze-

w żandanneryi warszawskiej, zostawał pomocnik wojskowy, gen. Chruszczów (ob.), znany z dziejów^ Królestwa po - Paskiewiczowskiego: pierwszego M. ledwo znosił, drugiego w chwili danej zapragnął widzieć swym następcą. Opuszczając d. 30 marca r. 1865 Wilno, nie spodziewał się, że już do niego jako gen.-gubernator więcej nie wróci. Jego nieustająca zaciętość w prześladowaniu, złączona z samowolą i bezdenną, coraz głębiej sięgającą żądzą niszczenia (np. chęć zniesienia konkordatu rzymskiego)- już się w Petersburgu przejadła. Na dworcu ko- | lei żel. nie było już zeszłorocznej demon-stracyi; w ciszy powitała M-a garstka bliższych znajomych. On sam odczuł nowy prąd i aż się rozchorował ze zgryzoty, odprawił urzędników ze sobą przywiezionych, przez tydzień cały czekał na audencyę, dostąpiwszy przez ten czas jedynie tylko odwiedzin Zelenyj’ego, ministra dóbr państwa, któremu, jak i Mu-rawjewowi Amurskiemu, zawdzięczał swą władzę na Litwie. Nareszcie d. 5 kwietnia otrzymał posłuchanie. Wchodził do gabinetu cesarskiego z jasną świadomością, że pozostaje tylko jedno: prośba o dymissyę. Cesarz tym razem już go nie nakłaniał do pozostania, jak to czynił był w podobnym wypadkn przed rokiem, poprosił tylko o czas do wyszukania mu następcy, nie prosząc jednak o jego wskazanie. D. 15 kwietnia gotowy był już ukaz o dymissyi ale prośba Potapowa o pozwolenie przyjazdu z ustnym raportem opóźniła expedycyę dokumentu. W poniedziałek d. 17 kwietnia—według niezgrabnego wyrażenia biografa — M. wyśpiewał swą „pieśń łabędzią" u cesarza: co uważa za niezbędne do umocnienia potęgi rossyjskiej w Kraju Zachodnim; dokumentu tego nie znamy. Wyjazd cesarza do Nizzy tego samego wieczora przyśpieszył uomiuacyę następcy, którym został von Kaufmann, co sam M. w pamiętnikach swoich kłamliwie podaje jako skutek go przedstawienia do cesarza, gdy w rzeczywistości zrazu nomiuacya ta była mu niemiła. Dopiero d. 6 maja nadszedł z Nizzy z datą 17 kwiet. v. s. reskrypt uwalniający gen.-gubernatora wileńskiego, z wyrażeniem mu wdzięczności i wyniesieniem do stanu hrabiowskiego. Biograf stwierdza wielką radość w rodzinie, a zaś smutek w jej patryarsze; tak się już zrósł z władzą, że odjęcie jej odczuwał jak wydarcie goś, co było jego własnością. Zapominał się nawet i zatapiał w sprawy, które już do niego nie należały. Nie rozruszał go nawet bankiet w klubie angielskim w Petersburgu, okraszony recytacyą poety Niekrasowa. Nic dziwnego; rwał się i tęsknił do roli kata.—Zamieszkawszy w domu Murawjewów w Petersburgu, jako emeryt, ożywił się jeszcze w tymsamym roku w dobie pożarów nad Wołgą, rozruszał się i jakby odmłodniał na chwilę, bo mógł po pożarze Sym-birska, idąc za ślepą zgrają, rzucić na Polaków’ potwarz, że to oni, i tylko oni są podpalacza

mi, i tej ohydy nie zawahał się nawet wydrukować. Służalec jednak, piszący po dyktandzie, nie miał odwagi wymienić gazety dość zuchwałej na ogłoszenie kłamstwa.—Zamach Kara kozo w a (ob.) otworzył przed M-m nową widownię czynów śledczych; do takich miał najistotniejsze powołanie. W cztery dni po wypadku, d. 20 kwietnia, r. 1866, cesarz wezwał go do siebie, a we dwa dni później gazety ogłosiły nominacyę byłego wielkorządcy na prezesa komissyi śledczej.—Poraź drugi M., zamierający już w bezczynności, odmłodniał. Przewidując terror, minister oświaty w stylu europejskim, Gołownjin (ob.), szef żandarmów Dołgorukow (ob.) i gen.-gubern. petersburski książę A. A. Su w or o w (ob.) podali się do dymissyi. M. wyjednał zniesienie gen.-gubernatorstwa i mianowanie ober - policmajstrem Trepowa z Warszawy, a na nomi-nacye nowego ministra oświaty D. A. Tołstoja, wpływ stanowczy wywarł. Wyposażony w wielką władzę M. zwoził z całej Rossyi młodzież radykalnie myślącą, której Czerny-szewskij był głównym mistrzem ideowym; gniazdo leżało w Moskwie i za Moskwą. Rozgrzany przyjęciem w klubie angielskim M. zaklął się, że kości swe położy, a zło wyrwie z korzeniem, zaczynając od liberalizmu pleniącego się w wyższych sferach rządowych wt Petersburgu. Prace pogłębiały się i mnożyły coraz bardziej. Gdy o wyjeździe na lato mowy nawet być nie mogło, cesarz dał M-wi mieszkanie we własnej swej rezydencyi, w zabudowaniach pomarańczami, gdzie czynności trwały przez czerwiec, lipiec i połowę sierpnia (n. s.). Niezależnie od roboty śledczej, układał M. me-moryały dla panującego w różnych zagadnieniach życia państwowego — przyjmowane dość chłodno i dopiero w pewnej części za panowania następnego do urzeczywistnienia podjęte. W sierpniu akta śledztwa ściągniętego z 35 osób były już zamknięte. Pragnąc dla przyszłego, jak najsurowszego wyroku wyrobić przyjazną atmosferę, M., wielbiciel Katkowa (ob.) i najwierniejszy czytelnik „Mosk. Wiedo-mostji", postarał się o artykuł jego pióra, przypisujący czyn Karakozowa, zarówno niegodziwym dążnościom Zachodu wobec Rossyi, jak i nieprawym zakusom Polaków, którzy obmo-tali siecią intryg swych Rossyę i obmyśliwają tylko coraz-to nowe sposoby do osłabienia jej potęgi. Skutek był taki, jakby były pan życia i śmierci dziesiątków tysięcy, przeglądając się w zwierciedle, ujrzał w niem potwora; artykuł, zamiast podbić, rozdrażnił M-wa, jakgdyby sofistyka Katkowowska poruszyła w nim narządy zdrowego rozsądku i sumienia. Uspokoił się ledwo po kilku tygodniach, już we wrześniu; w tym czasie wybrał się do majątku swego, Syrec w gub. Petersburskiej, w bok od stacyi dr. Żel. Warsz.-Petersburskiej Ługa, na poświęcenie cerkwi nowo - założonej. Tu zjechał

skje njedojimkji“ („Rus. Archjiw“ 1885, T II): Sorokjm R. „M. w Ljitwie 1831 g.“ („Russk. Starjina“ 1873, T. VII); Struś pułkown. IDr. Jan Stella Sawicki — f w r. 1911 we Lwowie] „Szkice z powstania r. 1863“ (Kraków 1889). Zupełne zgładzenie z oblicza ziemi Szczuk w Grodzieńskiem opisuje w zarysie ogólnym „Rusb. Sta.r“ 1883 grud., str. 600. Nawrócenie Kleszczel w Bielskiem odrazu już w r. 1863 opisuje „Kurjer Wileński“ z t. r. nr. 148. --Por. Bibliografię Finkla oraz art. Polska, dzieje porozbiorowe pod panowaniem rossyjskiem, Litwa.

z Petersburga d. 9 września, tidy po poświęceniu nazajutrz w d. 11 września rano służba przyszła budzić pana, zastała go martwym. Ciało pochowano na cmentarzu ławry Aleksandra Newskiego w Petersburgu; nad zwłokami stoi kaplica naśladowana z wileńskiej. — B i-bliografia. Po M-e zostały pamiętniki, dyktowane przez trzy pierwsze miesiące roku śmierci: „Zapjiskji grata Mjichajiła N-cza Murawjewa“

( „Russk. Starjina, 1882“, T. XXXVI, zeszyt 11 i 12; r. 1883 T. XXXVIT, zesz. 1 — 5 i 1884, T. XXXVIII, zesz. 6. Tekst w tern wydaniu, obelżywy dla współczesnych M-wi polityków i mężów stanu ross., redakcya znacznie złagodziła. Przekład niemiecki części wydruk, do r. 1883 z „Rigasche Ztg.“ wyszedł w Lipsku r. 1883 p. n. „D. Dictator v. Wilna“ w staran-uem opracowaniu. Wszystkie ważniejsze rozporządzenia. postanowienia, odezwy M-wa z lat 1863 — 4 zebrał jego podwładny i zarazem wielbiciel N. Cyłow p. n. „Sbornjik rasporja-żenij grafa M. N. M-wa po usmirjeniju polska-go mjatjeża w Sjewjero-Zapadnjich gubernijacli g. 1863 — 4“ (Wilno 1866, IV, 383 str. 4-to). O M-wie: Anonim „Dwadzieścia pięć lat Rossyi w Polsce 1863 — 1888“ (Lwów 1892, uakł. „Ekom. polskiego“); Anonim „Polskaja ćinjigra-cija do ji wo wrjemja posljednjago polskago mjatjeża 1861—3 goda“ (Wilno 1867, 417 str., 8-0; przedruk z „Wjestnjika Zapadnoj Rossiji“): Berg Mik.: Spalenie Jaworówki w Białostoc-kiem—„Rus. Starjina“ 1883, zesz. 4-y; Bractwo prawosławne u w. Ducha w Wilnie „Ko dnju otkrytija w g. Wjilnje pamjatnjika M. N. Mu-rawjewu“ (Wilno 1898); Butkowskij: Opisanie spalenia okolicy szlacheckiej Ibijany w Ko-wieńskiem — „Jistor. Wjestnjik“ 1883, zesz. 11-y; Dołgorukow P. „M. M. MurawjewT“ (Londyn 1864); Gloger Zygm. ob. N. E.; Gogel N. W. „Josafat Ogryzko ji petersburskij żond w djelje Doslednjago mjatjeża“ (Wilno 1866); Kropotow D. a. „Żizń grafa M. N. M-wa“ (cz. I, Petersburg 1874; doprow. tylko do r. 1831 włącznie); Mazade de, Charles „La Russie après l’insurrection polonaise“ (w „Rev. des deux mondes“ 1866, styczeń); Mosołow A. N. „Wjilen-skije oczerkji 1863—1865“ („Murawjewowskoje wrjemja“ Petersb. 1898; wyd. 1-e „Russk. Star.“ 1883, zesz. 10 — 2,    1884, zesz. 1);

N. E. [Gloger Zygm.] „Dokumenta urzędowe do historyi gospodarstwa moskiewskiego w Polsce od r. 1734—1866“ (Kraków 1870); Poro-chowszczykow A. „Podwjig M-wa; nastolnaja knjiga prawjitjeljam ji prawjitjelstwam“ (Petersburg 1898); Ratez Was. Fjeodorowjicz,—autor 2-tomowego dzieła o Polakach, Polsce, Litwie i Rusi, i powstaniach polskich (Wilno 1866, 1868), żarliwy współpracownik M-wa — opis powstania w Mohylewskim — w „Wjestnjiku Zapadnoj Rossiji“ 1865); Régnault E. „M. et les archives du Zarisme“ (Paryż 1863); Rje-szetow M. „Kak Murawjew wzyskiwał w Kur-

Ke(l,

Murawjew Nikita (Nicetas) syn Michała, brat Aleksandra (ob.), kapitan sztabu gwardyi, dekabrysta (* 1796—f 1844). Ojciec jego był człowiekiem światłym, pisarzem i nauczycielem Aleksandra I. Matka znana z usposobienia niezależnego względem dworu. Wychowanie początkowe odebrał z rąk emigranta francuskiego, jakobina Magiera, który go karmił utworami Rousseau. Ukończył uniw. w Moskwie. W r. 1812 walczył z zapałem pomimo b. młodego wieku, uczestniczył w wielu bitwach. W Paryżu poznał się z Sieyésem, Grégoirem i B. Constantem (ob. te nazw.). W r. 1816 — 17 należał do loży Trzech Cnót. W Petersburgu w szkole wojskowej wyższej wykładał liistoryę wojskowości. Należał do założycieli Związku Zbawienia, w którym grał rolę wybitną, zarówno jak i w późniejszym Związku Pomyślności; tu w r. 1821 obrany na „bojara“ wspólnie z Pestlem (ob.) i Juszniewskim. W r. 1822 stanął na czele Stow. Północnego, w październiku r. 1823, został jednym z trzech jego „dyrektorów“ (obok Trubeckiego i Oboleńskie-go) i był przedstawicielem kierunku umiarkowanego, a więc przeciwnikiem Pestla, ktorego uważał za b. ambitnego i niebezpiecznego. Na jesieni r. 1821, będąc w Mińsku, rozpoczął pracę nad projektem konstytucyi dla Rossyi; przerabiał go później kilkakrotuie. Znamy trzy re-dakeye tego dzieła. Występuje tu jako zwolennik monarchii ograniczonej, a przeciwnik republiki. Powiada jednak, że „władza autokratyczna zgubna jest zarówno dla rządów jak dla społeczeństw“. Na poglądach jego znać wpływ Deklaracyl praw i konstytucyi hiszpańskiej z r. 1812, nadewszystko zaś zasad ustroju Stanów Zjednoczonych. Trzy rysy zasadnicze wyróżniają jego poglądy w tym dziele wyłożone: federalizm, wolność związków, wysoki cenzus majątkowy. O ustroju federalistycznym powiada, że „godzi wielkość narodową z wolnością obywatelską“. Żądał zupełnej wolności sumienia i wyznania. Żydom przyznawał prawa równe. Parlament czyli Wiec Narodowy składać się miał z dwuch izb: Dumy Najwyższej i Izby Posłów, mającej prawo uchwalania budżetu. Rząd centralny składał się tylko z 4 miuisteryów: wojny, marynarki, skarbu i spraw zagranicznych. Inne działy zarządu

pozostawiał prowiucyom (djerżawom) autonomicznym, których ustanowił kilkanaście. O Polsce nie wspomina wcale, przyznawał jej widocznie niezależność. Bardzo szczegółowo opracował projekt sądownictwa. Po przeczytaniu tego dzieła ces. Mikołaj I zawołał; „quelle infamie!“

cjerkwi“ (t-że 1838); „Snoszeuja Rossiji z Wos-tokom po diełam cjerkownym“ (t-że, 1858 —-1860); „Prawda wsieljanskoj cjerkwi o rimskoj i procznych patriarszych kaijedracli“ (t-że, 1849); „Słowo katol. prawosławja Rimskomu katoliczestwu“ (Moskwa 1852) jest przekład franc.; „Question religiense d’Orient et d’Occi-dent“ (Moskwa - Petersburg 1856 — 1859, 3 serye). —Por.: Lasków M. „Siuodalnyja pjer-sony“ („Istor. Wiestnik“, 1882, Nr. 11). X Murawjew Michał M i k o ł a j e wi c z, hrabia, mąż stanu (* 1845—f 1900), wuuk Michała Mikołajewicza M-wa, gen.-gub. wileńskiego; po ukończeniu gimnazyum półtawskiego, przykładał się do nauk prawno-huinanistycznych w uuiwersytecie w Heidelbergu, poczem wstąpił do służby w ministeryum spraw zewnętrznych w Petersburgu. Początkowo uależał do missyi rossyjskiej w Berlinie, podczas wojny rossyjsko-tureckiej r. 1877—1878 był jednym z pełnomocników Czerwonego Krzyża, poczerń został sekretarzem poselstwa rossyjskiego w Paryżu (za Orłowa), a następnie radcą poselstwa w Berliuie (przy tymże Orłowie). W 1. 1893 — 1896 pełnił obowiązki ambasadora rossyjskiego w Kopenhadze, a po śmierci ks. Łobanowa-Ro-stowskiego został 14 stycz. r. 1897 mianowany ministrem spraw zewnętrznych. Jako minister prowadził politykę dwulicową, rozbudzając nieufność powszechną do Rossyi. Już sam fakt mianowania M-wa na stanowisko ministra

(co za nikczemność).—Inny jego utwór „Ljubo-pytnyj razgowor“, a. „Katechizis wolnawo cze-łowjeka“, napisany najpóźniej w marcu, r. 1822 (ostatecznie nie wykończony) ma charakter agitacyjny. Polemizował również z Karamzinem (ob.), któremu zarzuca kwietyzm. — Po wybuchu rokoszu schwytany razem z innymi, zaliczony został do kategorji 1-szej oskarżonych, jako, że uczestniczył w zamysłach zabójstwa monarchy.

Skazanemu jednak na śmierć „po uważeniju so-njerszennoj othroiciennosti i czisto ser ciiecznawo priznamja*, zamieuiono karę tę na katorgę 20-letnią. Żona jego, z domu hr. Czernyszewa, podążyła za nim na Sybir. — Bibl.: Swatikow „Obszczestw. dwiżenije w Rossii“ (Rostów 1905); Jakuszkin „Gosudarstw. włast’ i projekty reformy w Rossii“ (Petersburg 1906); Sjemiew-skij „Wopros o preobrazowanii gosudarstw. stroją Rossii...“ („Byłoje“, 1906, II); Silwan-skij „Pestel piered Wcrcli. Ugołownym Sudom“

M. Ab.

(t-że); Downar - Zapolskij „Mjemuary djekabris-tow“; tenże: „Tajuoje Obszczestwo djekabris-tow“ (Moskwa 1906): tenże: „Idjeały djeka-bristow“ (Moskwa 1907); Kulczycki „Rewolucya rossyjska“ (Lwów 1909, rozdz. IV).

spraw zewnętznych przyjęty został nieprzychylnie przez Niemcy, gdyż M. uchodził ogólnie za słowianofila. Atoli ten słowianofil podczas wojny Grecyi z Turcyą poprowadził politytykę tu-reckofilską, zorganizował blokadę Krety i zgodził się na strzelanie do powstańców-chrześcian. Podobnież stronę Turcyi trzymał M. i w sprawie Macedońskiej, i dzięki temu przyczynił się do posiania śród słowiańskich ludów bałkańskich nieufności do Rossyi. R. 1898 skłonił Chiny do odstąpienia Rossyi w dzierżawę Portu Artura i tern wywołał następnie wojnę z Japonią, zakończoną klęską Rossyi. W Chinach stale popierał stronnictwa reakcyjne, starochiń-skie (cesarzowej i bokserów) przeciwko pionierom reform, doprowadził do powstania bokserów (1900), a następnie do wysłania międzynarodowej ekspedycyi wojskowej, karnej do Chiu. R. 1898, z polecenia cesarza Mikołaja II, zwrócił się do mocarstw zachodnich z propo-zycyą udziału w kongresie pokoju, który odbył się poraź pierwszy w maju r. 1899 w Hadze,

Murawjew Aleksander syn Mi chała, brat Nikity (ob.), komet pułku gwardyi konnej, dekabrysta (* 1802—f 1853). W Petersburgu w r. 1817 był jednym z pierwszych członków i „nadzorcą“ w „Stowarzyszeniu prawdziwych i wiernych synów ojczyzny“.

M. Ab.

Należał potem do Związku Zbawienia i prowadził z Orłowem pertraktacye o połączeniu tego Związku z powstającym „Stowarzyszeniem Rycerzy Rossyjskich“. W końcu był członkiem Stowarz. Północnego. Po konfirmacyi wyroku skazany na katorgę 12-letnią, co mu skrócono później do lat 8. W r. 1836 razem z bratem osiadł pod Irkuckiem, potem przeniósł się do Tobolska, gdzie .został urzędnikiem oraz założył szkołę dla dziewcząt.

Murawjew Andrzej, pisarz rossyjski (* 1806 — f 1874), brat rodzony osławionego generał-gubernatora wileńskiego i M-wa „Karskiego“, dyrektor komitetu więziennego. Pod wpływem nauczyciela swego, znanego tłumacza, S. Raicza, wcześnie rozwinął talent poetycki, ogłaszając już w r. 1827 zbiór utworów    prowadząc jednocześnie politykę wojowniczą

p. n. „Tawryda“ (Moskwa 1827). Pisywał    i łupiesko-zaborczą na Dalekim Wschodzie. Tym

niemal wyłącznie dzieła treści teologicznej    stałym rozdzwiękiein między słowem a czynem

i moralnej. Zasłynął jako autor pierwszych    M. obudził ogólną śród mocarstw czujność i nieuf-

w języku rossyjskim utworów religijno - morał-    ność względem polityki rossyjskiej. Zdecydo-

aych, które znalazły rozpowszechnienie śród    wany zwolennik przymierza francusko-rossyj-

szerszych kół inteligencyi rossyjskiej. Ogło-    skiego, przyczynił się do zawarciu umowy pi-

sił, między iunemi: „Putjeszestwje po Światym    smiennej między Francyą i Rossyą.

Murawjew Mikołaj Waleryanowiez,

miestam“ (Petersb. 1832); „1st or ja rossijskoj

swe

na

na

mu-

minister sprawiedliwości i mąż stanu (* 1850 f 14 grudn. 1908 w Rzymie), krewny M-wa Amurskiego i wnuk stryjeczny M-wa „Wiesza-tiela“ Wileńskiego; po ukończeniu gimnazyum moskiewskiego przykładał się do prawa w uniwersytetach moskiewskim i petersburskim, poczerń poświęcił się zawodowi sądowemu. Po obronieniu rozprawy na stopień magistra prawa, objął katedrę procedury sądowej karnej w uniwersytecie moskiewskim. R. 1877 przerzucił się ponownie do służby w sądownictwie i został prokuratorem jarosławskiego sądu okręgowego, a w r. 1879 towarzyszem prokuratora petersburskiej Izby sądowej. R. 1880 delegowany był do Paryża w celu skłonienia rządu francuskiego do wydania Rossyi rewolucyoni-sty Hartmana. R. 1881 spełniał rolę prokuratora w sprawie winnych zamachu na ces. Aleksandra H. To rozstrzygnęło o dalszej karyerze M-a. Odtąd posuwał się jeszcze szybcej w hierarchii sądowniczej, został odrazu prokuratorem Izby sądowej petersburskiej, a od r. 1884, moskiewskiej. R. 1891 ober-prokurator departamentu karnego, kasacyjnego senatu: r. 1892 sekretarz stanu, w końcu od d. 13 stycz r. 1894 minister sprawiedliwości. Na tem stanowisku, z wyjątkiem przyłączenia do ministeryum sprawiedliwości zarządu więziennego (31 grudn. 1895) i zabiegów koło wchłonięcia przez kodeks ogólno-rossyjski ustaw prawnych, miejscowych, niczem się nie odznaczył. Biurokrata do szpiku kości, gotów był poświęcić i nagiąć prawo do potrzeb polityki bieżącej i w tym kierunku, jako minister sprawiedliwości, pracował przez lat 10. Dopiero w r. 1905 uznany został za niewłaściwego na stanowisku stróża, sprawiedliwości w Rossyi i mianowany został posłem pełnomocnym przy Kwirynale w Rzymie, gdzie życia dokonał. Z prac M-wa zasługuję na wzmiankę: „Prokurorskij nadzór w jewo ustrojstwie, djejatieluośti“, „Kratkij nakaz wołostnym i sjelskim naczalnikam po razkrytju prjestupljenij“ i wiele innych pomniejszych.

Murawjew-Anmrskij Mikołaj, hrabia; mąż stanu (* 23 sierp. 1810—f 31 list. 1881 w Paryżu), po ukończeniu korpusu paziów, wstąpił do gwardyi, w 1. 1828 —1829 uczestniczył w wojnie rossyjsko-tureckiej, a następnie w r. 1831 w wojnie polsko-rossyjskiej. R. 1833 wziął dy-misyę i poświęcił się rolnictwu w majoracie Stokliszki, gub. Wileńskiej, nadanym już jego ojcu. R. 1838 wstąpił z powrotem do wojska na Kaukazie i uczestniczył w wielu wyprawach przeciwko góralom. R. 1846 był gubernatorem wojennym i cywilnym m. Tuły. Był pierwszym z gubernatorów, który urzędo-wnie podniósł sprawę zniesienia poddaństwa chłopów, za co przez ces. Mikołaja I uznany był za „liberała i demokratę“. R. 1847 został generał-gubernatorem Syberyi wschodniej. Na tem stanowisku przyczynił się do zabrania

Chinom całego Amura, R. 1854 (23 styczn.) uzyskał od ces. Mikołaja I prawo bezpośredniego komunikowania się w tej sprawie z Chinami i dn. 28 maja r. 1858 zawarł z niemi traktat ajguński, na którego mocy Amur do samego uścia stał się granicą Rossyi z Chinami. W nagrodę za to otrzymał od ces. Aleksandra II tytuł hrabiego Amurskiego. R. 1861 porzucił stanowisko wskutek nieprzyjęcia przez rząd jego projektu podziału Syberyi wschodniej, dwa generałgubernatorstwa i został mianowany członkiem Rady państwa. Wyjechał stałe do Paryża, gdzie umarł. Por.: Barsukow „Graf M. M. M-w Amurskij po jewo piśmam, officijalnym dokumjentam. razskazam sowrje-miennikow i pieczatnym istocznikam“ (Petersburg 1891); Wjenjukow „M. M. M-w Amurskij“ („Russkaja Starina,“ 1882, II); Zawaliszyn „Amurskoje djeło i wlijanie jewo na Wostocz-nuju Sibir i gosudarstwo“. ( „Russkaja Starina“ 1891, IX i X).    x ’

Murawiew-Apostoł Jan, pisarz i mąż stanu (* 1765 f 1851), początkowo służył w pułku Izmajłowskiem i, jako „oficer najwykształ-ceńszy“ oraz wyborny znawca języków starożytnych i spółczesnych, został następnie „kawalerem“ przy wielkich książętach Aleksandrze

i Konstantym Pawłowiczach. W 1.    1797 _

1805 zajmował stanowisko ambasadora rossyj-skiego w Hamburgu i Madrycie. Następnie został senatorem. Jako członek wielu towarzystw naukowych (od r. 1811 Akademii Nauk w Petersburgu), M. był zarazem członkiem czynnym T-stwa Miłośników języka rossyjskie-go, w którego organie „Cztjenja“ umieszczał swe utwory. Zasłynął jako wytworny tłumacz klasyków greckich i łacińskich, przełożył „Satyry“ Horacego (1812), „Obłoki Arystofanesa“ (1821) i w. in. Z prac oryginalnych M-a znaczniejsze: „Oszybki iii utro wjeezera drjenieje“, komedya w 5 akt. (1794) i „Putje-szestwie po Tawrydje“ (1823). Rzecz ostatnia spotkała się z uznaniem ze strony A. Mickiewicza, który w objaśnieniach swych do „Sonetów krymskich“ wspomina o M-ie-Apostole, jako o autorze „uczenie i pięknie napisanej podróży po Krymie“.—Por.: „Siewernaja Pcze-ła“ 1851 JV° 59).    X

Murawjew-Apostoł Maciej syn Jana, bratH i po 1 i t a (ob.) i Sergjusza (oh.), podpułkownik dymisyonowany, dekabrysta (* 1783 — f 1886). Kształcił się na inżyniera, nauk jednak nie ukończył. Uczestniczył w wojnie r. 1812 jako oficer, w r. 1821 porzucił służbę wojskową w randze podpułkownika. Do związków woluomularskich należał w 1. 1816 — 20 (był w loży Przyjaciół Zjednoczonych oraz Trzech Cnót). Był jednym z założycieli Związku Pomyślności. Należał r. 1817 w Petersburgu do Stowarzyszenia „Prawdziwych i wiernych synów ojczyzny“. W r. 1820 był członkiem Zarządu Rdzennego Zw. Poinyśln. Z po-

lecenia Stowarzyszenia Południowego w roku 1823—4 przebywał w Petersburgu, gdzie utrzymywał stosunki rozległe z członkami Związku Północnego, głównie z „dyrektorami“ tegoż:

Trubeckim, Oboleńskim i Nikitą Murawjewem.

Był w blizkich stosunkach z Pestlem, którego namawiał do napisania „Russkiej Prawdy“.

Oburzał się za brak energii na Nik. Murawje-wa i pochwalał podobno zamiar Pestla utworzenia vune garde perdue“. W chwili przewrotu był obok brata Sergjusza (ob.) w okolicach Wasylkowa. Uwięziony dat zeznania nader szczegółowe i „szczere“ (między innemi o ks.

Szachowskim, którego sam wprowadził do orga- > dzenia. W r. 1824 zamyślał znowu zamach na nizacyi, zeznał, że tenże myślał o carobójstwie, i monarchę, który jednak do Białej Cerkwi nie za co od Sergiusza M. - A. dostał przezwisko ■ przybył. Na zjeździe r. ^825 nie był obecny; Je tigre“), pomimo to skazauy na śmierć, co wtedy mniej lub więcej przybrany został przez mu zamieniono na ciężkie roboty, potem — na Pestla, z którym co do wpływu śmiało mógł osiedlenie. W r. 1836 przebywał w Jałuto-rowsku gub. Tobolskiej. Po powrocie z Sy-beryi zamieszkał w gub. Połtawskiej, w okolicach Mirgorodu, gdzie cieszył się wielkiem zaufaniem włościan, którzy go nazywali swoim „hetmanem“. W r. 1883 podyktował A. Bielja-jewowi swoje wspomnienia („Rus. Starina“

M. Ab.

1886, Nr, 8).

Murawjew-Apostoł Se rg jus z, syn Jana (ob.), brat Hipolita i Macieja (ob.), dekabrysta (* 1796 — f 1826). Krew południowa matki tłumaczyć może usposobienie jego gorące i porywcze. Dzieciństwo spędził w Hiszpanii i Fran-cyi; odebrał wykształcenie doskonałe, zwłaszcza w dziedzinie nauk społecznych i politycznych; był pod wpływem indywidualistów francuskich. W Petersburgu ukończył szkołę inżynierów; został oficerem; uczestniczył w wojnie 1. 1813 —14; w pułku Siemionowskim służył w 1. 1816 — 20 i jako dowódca kompanii odznaczył się ludzkością niezwykłą, stąd był uwielbiany przez żołnierzy. Krótko był wolnym mularzem, w kwietn. r. 1817, przyjęty do loży Trzech Cnót, w czerwcu został mistrzem ceremonii, w grudu. r. 1818, usunął się. W r. 1816 był jednym z założycieli Związku Zbawienia, przekształconego w r. 1817 na Związek Pomyślności, w którym kierunek polityczny wziął górę. Już na początku r. 1820 był republikaninem; zajmował wtedy stanowisko członka Zarządu Rdzennego w Petersburgu. Po rokoszu w pułku Siemionowskim, ukarany dyscyplinarnie, przeniesiony został do pułku Połtawskie-go, a stąd — do Czeruihowskiego, który miał kwatery w gub. Kijowskiej. Na początku roku

1822    wstąpił do Stowarz. Południowego; w r.

1823    był obecny na zjeździe w Kijowie; wbrew Pestlowi (ob.), obstawał za wyborami bezpośrednimi do przyszłego ciała prawodawczego; przemawiał za przystąpieniem natychmiastowym do czynu, a przeciw wymordowaniu całej rodziny cesarskiej; zjazd ten polecił mu zawiązać stosunki z Polakami. Zdobył wpływ wielki na południu; w r. 1823, kiedy powziął niewykonalny plan pochwycenia Aleksandra I-ego w Bobrujsku i wywołania powstania, został naczelnikiem najsilniejszego na Ukrainie Zarządu Wasilkowskiego. W tymże roku uczestniczył w zjeździe w Kamionce, gdzie znów opierał się żądauiom Pestla, tyczącym się wytępienia rodziny cesarskiej. Przyjaciel jego najbliższy, Bestużew - Riumin, prowadził pod okiem jego rokowania z Krzyżanowskim, przedstawicielem organizacyi polskiej. Mówił, że niechęć narodowa oparta jest na „patriotisme de province“ i że tam, gdzie chodzi o szczęście ludów, wszyscy winni do wspólnego poczuwać się pocho-się już mierzyć, na trzeciego Dyrektora. Romantyk zapalony parł do wybuchu. Nadzieje wszystkie i plany opierał na przywiązaniu żołnierzy, na znajomości ich psychologii, która wymaga zespolenia pierwiastku religijnego z dążeniami do wolności. W szczegóły zamysłów swoich nie wtajemniczał i nie uznawał wcale agitacyi na gruncie interesów materyalnych. Ciekawą rozprawę o tym przedmiocie przeprowadził w sierpn., r. 1825, w obozie pod Leszczyną z Horbaczewskim, przedstawicielem Słowian Zjednoczonych. — Zawiadomiony o wypadkach w stolicy, przy pomocy braci i innych oficerów próbował wzniecić rokosz wojskowy. D. 6 styczn., r. 1826, żandarmi mieli go schwytać, zdołał się jednak ukryć w okolicach Wasilkowa; d. 10 styczn. aresztowany w Trylesiu, wkrótce jednak uwolniony został przez wezwanych na pomoc oficerów, podążył więc pod Ko-walówkę, gdzie zbuntował 2-gą kompanię gre-nadyerów. Nazajutrz wkroczył na czele oddanych sobie wojsk do Wasilkowa, gdzie uwolnił więźniów, wobec zgromadzonych zaś żołnierzy rozkazał odprawić nabożeństwo uroczyste oraz odczytać słynny, ułożony przez siebie „Katechizm prawosławny“', w którym nazywa cesarza tyranem i mówi, że wszystkie nieszczęścia ludu rossyjskiego pochodzą z samowładztwa. Pochodzenie tego utworu nie jest jasne. Niektórzy zeznają, że już w r. 1820 M. czytał go w Tulczynie Pestlowi; inni utrzymują, że był napisany w ostatniej niemal chwili, przy pomocy Bestużewa - Riumina, pod wpływem wyczytanych w dziele Salvandego „Don Alonzo, ou l’Espagne“ (Paryż 1824) przykładów z dziejów powstania Hiszpanii w r. 1809. — „Katechizm“ ten, zredagowany w ten sposób, że nawet w r. 1903 Schilder nie mógł go jeszcze drnkiem w Rosyi ogłosić, nie sprawił jednak należytego wrażenia. Wyruszywszy z Wasilkowa, d. 13 stycz. spędził w Motowiłówce, d. 15-go pod Kowalówką spotkał wojska rządowe, został ranny w i głowę i pobity prawie bez walki. Uwięziony i stawiony przed cesar

rza w Petersburgu, zachował się mężnie, prze- j wyd. 2-e* 1856); wydał nadto cenny „Geologi-mawiał gorąco w obronie ludu ciemiężonego, cal atlas of Europe“ (Edynburg, 1856). Od r. odmówił korzystania z łaski. Skazanemu wraz 1831 kilkakrotnie wybierano M-a z czterema towarzyszami na ćwiertowanie, karę wodniczącego Tow. geolog. w Londynie; tę zamieniono na szubienicę. Wyrok wykona- 1830 należał tam do założycieli Tow. geogra-no d. 25 lipca, r. 1826, w twierdzy Piotra licznego, którego przewodniczącym był w 1. i Pawła. Powróz się urwał: skazany spadł do 1843 —1858; w r. 1855 został dyrektorem dołu przygotowanego i złamał sobie nogi oby- czelnym badań geologicznych Wielkiej Brytanii dwie, poczem powieszono go powtórnie.—Michał i prezesem muzeum geologii praktyczuej. — M. Bestużew ułożył na jego cześć pieśń w stylu za życia wywierał wpływ b. wielki na rozwój ludowym.—Bibi.: „Bałaś“ — art. w „Rus. Starin.“ pojęć geologicznych, a z poglądami jego, (1873); Borozdin „Iz pisjem i pokazanij djeka- zwłaszcza gdy chodzi o pokłady uwarstwione, bristow“ (Petersburg 1906); Dowuar-.Zapolskij przez niego zbadane, i do dziś liczyć się nale-„Tajnoje obszczestwo djekabristow“ (Moskwa ży. — Por. Geikie „Life of Sir Roderick M.; 1906); Szczoglew „Katechizis M-a“ („Miuuwsz. journals a. letters⁴* (Londyn, 1875, 2 t.). Gody“, 1908, XI); Kulczycki „Rawolucya ros- Murchison K a r o 1, lekarz (* 21 maja, 1830

na prze-w r.

na-

Kv.il.

syjska“ (Lwów 1909).

Murawjew - Apostoł Hipolit syn Jaan, brat Macieja (ob.) iSergjusza, podchorąży, dekabrysta (* 1805 — t 1826). Należał do Stowarzysz. Południowego. Uczestniczył biernie w rokoszu pułku czernihowskiego, pod wodzą brata swego Sergiusza (ob.), i w potyczce pod Białą Cerkwią d. 15 styczn., przypuszczając, że brat został zabity, wystrzałem z pistoletu odebrał sobie życie.

Murawski Szlak — droga handlowa, która prowadziła przez stepy wschodnie Zaporoża; od źródeł Worskły ciągnęła się na południe, przechodząc przez wszystkie prawie zaporoskie pałanki do granicy, czyli Końskich Wód, gdzie przechodziła do ziemi Krymskiej.

Murkach, dawne opactwo benedyktyńskie w Alzacyi Górnej, w dolinie Wogezów, założone r. 727 przez św. Pirmina, a r. 1680 wzięte w posiadanie przez Francyę. Gmach opactwa, jednego z najwcześniejszych dzieł o sklepieniach romańskich, zburzony został przez chłopów r. 1789.

Murchison, rz. w brytańsko - australijskiej kolonii (Australia Zachodnia), wypływa na stoku południowym gór Robinsona i wpada pod 27°30’ szer. płd. do zatoki Gantheauine O. Indyjskiego. Szerokość jej u uścia wyuosi ok. 30 m., ale łożysko zawiera mało wody. Na 1. brzegu znajdowały się dawniej bogate kopalnie miedzi.

Mnrchison Sir Rodryk Impey, geolog (* 19 lut. 1792 w Taradale [Szkocya] — f 22 paźdz. 1871 w Londynie). Za młodu służył wojskowo i walczył w Hiszpanii przeciw Francuzom, w r. 1816 wystąpiwszy ze służby odbył wspólnie z Phillipsem podróż geologiczną po Anglii, a opis jej ogłosił w dziele znakomicie napisanem „The siluriau system“ (Londyn, 1839, 2 t.), później wydał je w opracowaniu popularnem p. n. „Siluria“ (t-że 1849; wyd. 5, 1872, 2 t.). Po podróży badawczej do Ros-syi w towarzystwie Veriieuila i Kayserlinga napisał dzieła: „On the geological structure of the northern a. central regions of Russia in Europe a. the Ural mountains“ (t-źe 1846; 2 t.:

M. Ab.

ad z.

adz.

adz.

Ur. J.

m. Ab. na wyspie Jamajce—f w Londynie 23 kwiet., 1879), do nauk zawodowych przykładał się od r. 1846 w Aberdeenie i Edynburgu; w r. 1850 został asystentem Symego (ob.), w r. nast., po obronieniu rozprawy znakomicie napisanej o nowotworach, uzyskał dyplom doktorski, a równocześnie, pomimo wieku młodego, wybrany został na przewodniczącego w król. Tow. lek. {Royal Society of Physicians) edynburskiem wkrótce potem należał do grona spółzałożycieli tamtejszego tow. fizyologicznego. Bardzo krótko zajmował w Turynie posadę lekarza poselstwa angielskiego, a rzuciwszy ją, r. 1852 spędził w Paryżu i Dublinie na kształceniu się dal-szem. W r. 1853 przyjął służbę lekarską w Kompanii wschodnio-indyjskiej i spędziwszy dwa lata w Indyach powrócił do Londynu, gdzie do śmierci przedwczesnej w szpitalach stołecznych był czynny jako klinicysta i profesor b. ceniony, śród lekarzów angielskich w. XIX M. zajmuje stanowisko nadzwyczaj wybitne, przodujące, zarówno jako uczony, jako-też przez płodność pisarską niezwykłą (31 1 prac drukiem ogłosił); dziełem jego najznako-mitszem jest ,,A treatise on the continuel fevers of Great-Britain“ (Londyn 1862; przekł. niem. Brunszwik, 1867), w którym klasycznie rozpisuje się o durzę i postaciach jego różnych: praca ta pod względem hygieuiczuym posiada wartość niezmierną. B. cenne jest również dzieło jego o chorobach wątroby p. u. „Clinical lectures on diseases of the liver, jaundice a. abdominal dropsy“ (Londyn 1868; wyd. 2-e, 1877).—For. „The Lancet“ (1879,1, 645) i „British Med. Journal“ (1879,1, 648—650).

Mureya, dawniejsze królestwo w Hiszpanii poł.-wsch., obejmuje 26 400 km. kw., liczy 815 864 in-ców i dzieli się na prowincye M. i A lb a ce te.—P r o w in c y a M., będąca częścią południową dawnego królestwa, graniczy na płn. z prow. Albacete, na wsch. z Alicante, na płd. z morzem, a na zach. z prow. Almeria i Granada; zajmuje obszaru 11 537 km. kw., jest w części płn. górzysta ^najwyższe szczyty: Sierra de Espańa 1 563 m., El Carche 1 381 m., Sierra de las Salinas 1117 ■ in.}.- Część

południowa jest równa, ale uboga w wody. | na hełmie wyrasta gryf srebrny, zwrócony na-Linia nadbrzeżna zawiera jezioro Mar Menor prawo, i jest skalista. Rzeką gł. jest Segura, która w granicach prowincyi przyjmuje dopływy:

Red.

Mureksyd (purpurowian amonu), sól amonowa nieznanego w stanie wolnym Kwasu purpurowego C₈H₆N₅0# o budowie Co (NHCO)2 C.NH.C.(NHCO)₂CO, tworząca sie przy ogrzewaniu alloksantyny w prądzie amoniaku i przy zmieszaniu roztworów alloksanu i uramilu. Otrzymuje się przez rozpuszczenie kwasu moczowego w azoto wym, zobojętnienie po 10—12 godzinach amoniakiem i odparowanie przy 80°. Kryształy zielone o połysku metalicznym z 1 cz. wody, przeświecające czerwono. W wodzie wrzącej rozpuszcza się na ciecz purpurową, nie rozpuszcza się w wyskoku i eterze, w ługu roztwór eiemno-błękitny, gotowany z saletrą daje purpurowian potasu, z roztworami soli metalów ciężkich nierozpuszczające się purpurowiany metali; kwasy rozkładają M. z utworzeniem alloksanu i uramilu. M. zabarwia wełnę i jedwab na piękny kolor czerwony. Odkryty r. 1839 przez Liebiga i Wóhlera, przed wynalezieniem barwników anilinowych był używany w farbiar-stwie i drukarstwie tkanin. Powstawanie M-u

Caravaca, Quipar i Sangonera; rzeki te nie obfitują wprawdzie w wodę, ale sprawiają czasem spustoszenia znaczne przez wylewy. Klimat przyjemny, w lecie nieco zbyt gorący (ciepłota średnia roczna 17,7°), opady niewielkie (rocznie 387    mm.). Ludność wynosi

w sposób określony jest reakcyą ważną (m u reksy do w ą) na kwas moczowy.

Murena, przydomek rodu rzymskiego Licy-n i u s z ó w (ob.).

Murena (Muraena), ob. Węgoraica.

Muresan Aureli, publicysta rumuński (* 1847 w Brasowie), przykładał się do prawa i filozofii w uniwersytecie wiedeńskim, poczem poświęcił się publicystyce. Zwrócił na siebie uwagę szeregiem artykułów w Schusselkowej „Reformie“ w obronie autonomii Siedmiogrodu i praw narodu rumuńskiego na Węgrzech. Artykuły te obudziły śród Rumunów węgierskich zapał prawdziwy, młodzież rumuńska, uczęszczająca do uniwersytetu w Wiedniu, złożyła za nie Schusselce uznanie gorące, a 121 niewiast rumuńskich z Siedmiogrodu ofiarowało „bojownikowi za prawo i wolność“ podarunek cenny. R. 1877 M. powrócił do stron rodzinnych; r. 1878 objął kierunek główny „Gazety Transylwańskiej“, której obecnie jest właścicielem. M. jest bojownikiem nieustraszonym o prawa narodu rumuńskiego na Węgrzech i stara się wejść w stosunki bliższe z narodami, dzielącymi niedolę wspólną ciemięstwa z Rumunami. R. 1891 na czele grona 30 Rumunów zawitał do Pragi czeskiej, gdzie na wystawie jubileuszowej był przedmiotem owacyi szczególnej ze strony Czechów. Odwiedziny te przyczyniły się do zbliżenia Słowian węgierskich do Rumunów i zwróciły uwagę pierwszych na zapasy Rumunów z ciemiężcami Węgrami.

Dr. A. J. o.

577 987. Grunt z wyjątkiem dolin rzecznych niezbyt urodzajny. — Wytwory główne: pszenica, jęczmień, kukurydza, owoce strączkowe, konopie, owoce południowe, oliwki, wino, esparto, korek, kasztany. — Fauna dostarcza dziczyzny, drobiu, owiec, świń, koz i mułów, jakoteż jedwabników. — Bardzo wydajne są kopalnie ołowiu, żelaza, siarki, miedzi, galmanu, cynku; dobywają także sól. W prowincyi są źródła mineralne (Alchama, Archena). Przemysł ogranicza się przeważnie do tkactwa jedwabniczego, wyrobów glinianych, szklanych i papiernictwa.—M-to gł. prowincyi tejże nazwy, położone 43 m. npm. w dolinie Huerta, żyznej i obfitującej w wodę, na 1. brz. Segury, przez którą prowadzi most wspaniały, i przy liniach kolei Madryt - Cartagena, M. - Alicante,

adz.

Madryt-Lorca. Ulice szerokie, piękne—również place; wielka bogata katedra z w. XVI, z dwonnicą wysoką; hala zbożowa, seminaryum duchowne, nauczycielskie, szkoła realna, rysun-kowo-budowlana, 2 biblioteki publiczne, muzeum, teatr, plantacye; 111 539 m-ców. Uprawa owoców, chów jedwabników, wyrób sody, saletry, prochu, narzędzi muzycznych (zwłaszcza gitar). M. jest siedzibą gubernatora i sądu handlowego oraz stolicą biskupią.—Jest to starożytna Vergütet. R. 1268 została przez Alfonsa X Kastylskiego odebrana Maurom i została mu wierną, kiedy jego drugi syn, Sancho, pretendował do tronu (1276). — Przez trzęsieuie ziemi w r. 1829 została całkowicie zniszczona.

Red.

Murczyński Jędrzej (f 1754) kaznodzieja ceniony, kapłan zgromadzenia Jezusowego; w r. 1742 pełnił obowiązki duchowne w Sandomierzu; od r. 1745 do 1748 był instruktorem księży trzeciej probacyi w Jarosławiu. Ogłosił drukiem mnóstwo kazań pojedyńczo, nadto zbiorowo: ,,Słowo Boże na Niedziele całego roku po różnych kościołach opowiadane“ (Sandomierz, 1749; wyd. 2-e, t-że, 1756); „Święta kaznodziejskie na cały rok“ (t-że, 1752 i przedruk 1764); „Kazania na Adwent i Passyą, z przydaniem różnych kazań“ (t-że, 1753).

Muret, m-to w depart. Garonny Górnej u uécia rz. Longe do Garonny i przy kolei żel. południowej; posiada piękną dzwonnicę z w. XIV, izbę rolniczą; 3 000 m-ców. Jest

Murdelio, herb: w polu czerwonem półksiężyc złoty, rogami w górę, między nimi krzyż kawalerski srebrny, pod barkiem księżyca gwiazda sześciopromienna srebrna. Z korony

Wielka Kacyki, llułtr. Ser. 1 Tom XLVI11 Zesz. 379*

ojczyzną marszałka Niela (ob.) i kompozytora Dalayraca, którym tu wzniesiono pomniki. — Pod M. Szymon de Montfort (ob.) odniósł zwycięstwo r. 1213 nad Rajmundem z Tuluzy i Piotrem II Aragońskim, który poległ w tej bitwie.

M. Ab.

ad/..

adi,

ad z.

Muret (z łacińska Muretus) Marek Antoni Franciszek, humanista francuski (* w Muret [pod Limoges] 12 kw. 1526 — f w Rzymie 4 czerwca 1585). Wybitnie zdolny, już jako młodzieniec 18-letui wykładał w m. Auch, po-tym w Agen (gdzie się zaprzyjaźnił z lekarzem Juliuszem Cezarem Scaligerem) i w Vileneuve, nakoniec od r. 1547 —w Bordeaux, w kolegium akwitańskiem, gdzie m. in. Montaigne (ob.) był jego uczniem. Po przeniesieniu się do Paryża, w słynnein kolegium kardynała Lemoine wobec licznych a chętnych słuchaczy wykładał literaturę, teologię, filozofię i prawo. Oskarżony o pederastyę i zamknięty w więzieniu Châtelet, uwolniony został za wstawieniem się przyjaciół, wyszydzany jednak przez otoczenie umknął do Tuluzy, gdzie podobnemuż uległ oskarżeniu i został in effigie spalony. Ratował się ucieczką do Włoch; od r. 1554 przebywał w Wenecyi i Padwie, aż popierany przez Hipolita d’Este, kardynała Ferrary, dostał się do Rzymu, gdzie wykładał zasady kra-somówstwa, etykę Arystotelesa, filozofię — od r. 1563 (w r. 1567 — prawo cywilne w Ascoli). Zdobył rozgłos olbrzymi. Grzegorz XIII nazywał go „pochodnią i filarem szkoły rzymskiej“, obsypywał złotem, oraz obdarzył tytułem obywatela rzymskiego, z którego to powodu teolog protestancki Teodor de Beze miał powiedzieć: „za popędy wbrew naturze wygnany z Francyi i Wenecyi, za toż samo rzymskie dostał obywatelstwo“. . Pisał studya o Sallustyuszu, Arystotelesie, Platonie. Wydał dzieła Terencyusza (Rzym 1555), Cycerona (Paryż 1564), Catulla, Tybulla, Propercyusza (Wenecya 1558), Seneki (Rzym 1585). W r. 1576 przyjął święcenia zakonne. W r. 1578 Stefan Batory przez pośrednictwo Jana Zamoyskiego wzywał go na profesora wszechnicy krakowskiej, dla różnych jednak przyczyn nie przyszło to do skutku (listy i t. p. szczegóły w tej sprawie ob. „Bibl. Ossol.“, 1830, III; „Zab. przyj.“, t. 4; „Przew. nauk. i liter.“ 1891 i iu.j. Jako nauczyciel i pisarz odzuatiteał się stylem prostym a wytwornym. Po łacinie pisał wprost świetnie. Nie miał ani poglądów oryginalnych ani przekonań głębokich. Był to talent raczej formalny i charakter marny. Na żądanie protektorów swoich napisał np. apologię nocy św. Bartłomieja (ob.). Z dzieł jego najbardziej znane: „Orationes“, „Epistolae“, „Variae lectiouesa (w 9 księgach), „Seutentiae Graecae“, „Obser-vationum juris liber singularis“. W poezyi był wielbicielem Catullusa;.. pozostawii: „Poemata varia“ i rozpustne niekiedy „Juvenilia"; jakiś jego „wiersz pisany do synowca“ przełożył na

jęz. polski ks. Antoni Moszyński Pijar (Wilno 1829). Dramat M-a „Julius Caesar“ przez całe półwiecze na scenach szkolnych wielkie miał powodzenie (świadkiem — Montaigne), choć ni-czem zdaje się tego nie usprawiedliwiać.- Wydania zbiorowe dzieł M-a ukazały się: w Weronie (1827—30, 5 t.), w Lejdzie 0789, 4 t.), i w Lipsku (1834—41, 4 t.); ostatnie, dokonane przez Frotschera uważane jest za najlepsze. Wybór z pism ogłosili: Kayser (Heidelberg 1809) i Frey (Lipsk 1871—2, 2 t.).— Bibi.: Benci „Orat. fuu. Mureti“; Dejob „M. A. M.“ (Paryż 1881); Magen „Documents sur J. C. Scaliger et sa famille“ (Agen 1880). Muretus, ob. Muret.

Murg rz. w płd.-zach. Niemczech, wypływa w Freudenstorf w Wirtembergii ze stoku Kniebis w Szwarcwaldzie na wysok. 933 m. upm., przyjmuje Forbach, Schönmünz i Rau-miinz, pod Schöntnünzbach przechodzi na tery-toryum badeńskie, gdzie przyjmuje rz. Oos i pod Steinmauern wpada do Renu. Długość biegu 96 km. Od Rastattu M. jest skanalizowany. Dolina M-u należy do najpiękniejszych w Szwarcwaldzie, obfituje w lasy, a stąd spław drzewa na M-u i jego dopływach. — Od r. 1869 przez dolinę przechodzi kolej żel. (Rastatt-Gernsbach).

Murghab rz. w Azyi środkowej, wypływa z płn. stoku góry Sefid-Koh w Afganistanie, przepływa wąską doliną pod fortami Bala M. i Meruczak, poczem wstępuje na terytoryum rossyjskie, gdzie się dolina rzeki rozszerza, płynie przez oazę Pedże, a przyjmując z 1. strony Kuczk, dopływa do oazy Merw, gdzie się rozgałęzia na liczne rękawy i kanały i ginie w piaskach pustyni Karakorum.

Murger Henryk, pisarz francuski (* 24 marc. 1822 w Paryżu —f t-że 28 styczn., 1861). Ojciec jego był Niemcem z pochodzenia, po r. 1815 przeniósł się do Paryża, zajął skromne stanowisko odźwiernego, w wolnych zaś chwilach trudnił się krawiectwem. Matka, Paryżanka rodowita, miała ambicye wyższe, wymogła więc na mężu, że chłopcu dano jakie takie wykształceuie. Okazywał z początku zamiłowanie do malarstwa, zdolności jednak nie miał. Przez człoaka Akademii Jouyego matka mu się wystarała o posadę sekretarza przy hr. Tołstoju, dyplomacie rossyjskim, z pensyą 40, później 50 fr. na miesiąc; wytrwał na niej do r. 1848. Po śmierci matki, wygnany z domu przez ojca, który nie rad patrzył na porywy literackie syna, pędził życie nędzne, tułacze, cygańskie, to w szynku, to na strychu, to w szpitalu. On to utworzył słynne stowarzyszenie buveurs d'eau. Od r. 1839 próbował sił w poezyi, bez powodzenia jednak (poemat: „Via Dolorosa“ 1843). Pracował w pisemkach dla dzieci, w tygodnikach mód; dostawał—jak sam żartuje—po 8 fr. za „dziesięcinę“ prozy; redagował za pensyę miesięczną 75 fr. pismo za-1 wodowe kapeîusznikow p. n. „Castor“. Umiesz

stęp do    galeryi królewskich w Madrycie

czał też wiersze w „Artiste“ Houssaya (jako poeta ulegał wpływowi Musseta i Nodiera). Gdy zaczął pisać prozą („Amour d’un grillon et d'une étincelle“), popierał go Gérard de Nerval.

zjawiły się pierwsze „Scènes de la vie de Bohême“ (przekł. pols. Z. Wróblewskiej p. n. „Cygauerya“ wsławić.

i w Escorialu, M. zaczął się wtedy wzorować na Riberze, Tycyanie, Rubensie, van Dycku i Velazquezie, nie naśladując jednak żadnego W r. 1847 w piśmie „le Corsaire“    z nich. W r. 1645 powrócił do Sewilli i jął

się pracy samodzielnej. Prędko rozsławiło go namalowanie jedenastu obrazów dla klasztoru Warszawa 1907), które miały go Franciszkanów tamtejszych; dziś obrazy te roz-W    utworze    tym, którym    odrazu zdo-    proszone    są po świecie, najwybitniejsze zaś

był sobie uznanie, z    wielką prawdą, prostotą    z pośród    nich są następujące: „Sw. Diego kar-

i odwagą, opisywał nieznany ogółowi szersze-    iniący ubogich“ (w Akademii Fernando w Ma-

mu świat. Tu zarówno jak gdzieindziej, mówił    drycie), t. zw. „Kuchnia aniołów“ (Louvre

o tym tylko, co sam przeżył — a szczerość za- , w Paryżu) i „Śmierć św. Klary“ (galerya drez-wsze podbija. „Cyganeryę“ przerobioną na    deńska). W obrazach tych, pomimo kolorytu

scenę (5 aktów) grano w Paryżu w listop. j jeszcze ciężkiego, występują już wyraźnie za-r. 1849, z prawdziwem i trwałem powodze-    lety właściwe M-wi; świetniejsze w kolorycie

niem. Wszystkie następne jego utwory nie    są dzieła nieco późniejsze: „k.w. Leander i Izy-

dorównywały temu. Wybitniejsze z nich: „Le    dor“ (zakrystya katedry w Sewilli), „Naro-

pays latin“    (1851),    „Scènes de    la vie de    dżiny N.    Maryi Panuy“ (1655, Louvre w Pa-

jeunesse“ (1851), „Propos de ville et propos ryżu) i „Widzenie św. Antoniego“ (1656, ka-de théâtre“    (1853),    „Scènes de    campagne“    tedra w    Sewilli). Od r. 1665 pracował dla

(1854), „Le Sabot rouge“ (1860), poezye: „Les    kościoła Santa Maria la Bianca, namalował

Nuits d’hiver“ (1861) i in. powodzenie jednoaktówka „Le serment d’Hora-ce“, grana w paryskim Palais - Royal (1861) w przekł. pols. St. Jasińskiego „Przysięga Horacego“ (Lwów 1908). — Od r. 1855 zamieszkiwał pod Fontainebleau, gdzie w dalszym ciągu wiele pracował po nocach i moc pijał kaw^y. Zmarł w szpitalu, pochowany na koszt państwa na cmentarzu Montmartre w Paryżu, gdzie mu ze składek publicznych nagrobek marmurowy wzniesiono. Przed śmiercią odznaczony został Legią honorową. W r. 1895 wystawiono mu pomnik dłuta Bouilloua w ogrodzie Luksemburgu.— Na tle jego „Cyganeryi“ osnuta znana opera Pucciniego 11898j. — Bibl.: de Ris „Portraits à la plume“ (1853); Mirecourt „M.“ (1858); Pelloquet „H. M.“ (1861); Beauvallet „Les Femmes de M.“ (1861)*, Lelioux „Bohême“ (1862); Delvau „H. M. et la Bohême“ (1866); Maillard „Les derniers Bohèmes“ (1873); Pontmartin „H.    M.“ („Rev. d. D. M.“,

M. Ab.

Na scenie miała    wtedy m. in. 4 obrazy półkoliste, wystawiają

1861, X).

ce: „Tryumf Kościoła“, „Niepokalane poczęcie“ (Louvre w Paryżu) i „Założenie kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie“ (Akademia w Madrycie). Blizko r. 1668 wymalował N. Pannę w obłokach (La purissima) otoczoną óśiniu świętymi, patronami Sewilli (w sali kapituły katedry sewilskiej), w dwa zaś lata później „Rodzinę świętą ze św. Elżbietą i maleńkim św. Janem Chrzcicielem“ (Louvre w Paryżu); w tych obrazach zalety kolorystyczne M-a występują już w blasku najzupełniejszym. Okres najświetniejszy działalności jego przypada na 1. 1670 — 1680. W r. 1674 wykończył 8 obrazów wielkich, wyrażających uczynki miłosierdzia, a przeznaczonych dla kościoła szpitala Caridad w Sewilli; odznaczają się wszystkie kolorytem świetnym, rysunkiem poprawnym, wyrazistością twarzy doskonałą, układem znakomitym i perspektywą bez zarzutu. Trzy jeno z tych obrazów: „Mojżesz dobywający wodę ze skały“, „Pomnożenie chlebów“ i „Św. Jan Bo-Muri m-to w kantonie Szwajcarskim Aar- ży przenoszący chorych“, znajdują się jeszcze gau, stacya kolei płd. Aargauskiej (Aarau— w Sewilli, czwarty „^w. Elżbieta myjąca cho-Rotkreuz); 2 000 m-ców, z opactwem benedyk- rych“, znajduje się w Akademii madryckiej, tyńskiem, założouem r. 1026, zniesionem r. 1841. Do r. 1676 M. wymalował przeszło 20 obrazów W czasach ostatnich M. jest zwiedzane jako dla Kapucynów sewilskich; 17 z nich znajduje

»dz.

uzdrowisko klimatyczne.

się dotąd w muzeum miejskiem tamtejszem, Muridunum a. Moridunum, m. główne między nimi dwa wyobrażająt„Niepokalane po-szczepu Durotrygów na połud. wybrzeżu pro- częcie N. M. Panny“, dalej „Św. Antoniego wincyi rzymskiej Brytanii, dzisiaj Dorchester, z Dzieciątkiem Jezus“ i „Widzenie św. Frau-gdzie się jeszcze starodawne, około 20 stóp eiszka“. Z tegoż okresu pochodzi „Niepokala-grube mury, szczątki amfiteatru i innych bu- ne poczęcie“ (muzeum sewilskie) i słynny obraz

S. Drz.

dowli dochowały.

Murillo Bartłomiej Stefan, malarz znakomity (* w Sewilli pod koniec grud., 1617 —f t-że 3 kwiet., 1682), pierwszym mi-nistrzem jego był J. del Castillo; w r. 1642 udał się do Madrytu w celu kształcenia się dalszego, gdzie Velazquez (ob.) ułatwił mu przy-

tejże treści w muzeum Louvru, za który spadkobiercom marszałka Sueheta rząd francuski zapłacił 615 300 franków; jest to rzeczywiście arcydzieło niepospolite. — Zajęty malowaniem „Zaręczyn św. Katarzyny“ do ołtarza wielkiego Kapucynów w Kadyksie, M. spadł z rusztowania i wkrótce potem zmarł wskutek potłu-

Murillo-ßravo —Murko Maciej.

Prado“ (Londyn 1904).

Red

Jako stypendysta przedsiębrał

czenia się; obraz zaczęty dokończył uczeń jego Osorio.—Gdy w r. 1660 założono w Sewilli akademię malarską M-a powołano na jej dyrektora.—Z pośród uczniów jego odznaczyli się: Meneses Osorio (1630 — 1705), Villavieeucio (1635 — 1700) i niewolnik jego Sebastyan Gomez; naśladowcami jego z powodzeniem mniej-szem lub większem byli m. iu. Tobar (1678— 1729) i Llorente (1685 — 1757).—Po M-u pozostało blizko 400 obrazów większych i mniejszych, przeważnie treści religijnej, szczególnie często malował „Niepokalane poczęcie“, do którego posiadał upodobanie osobliwsze, a pod tym względem stał się wzorem niedościgłym dla naśladowców licznych. Oprócz obrazów religijnych, odznaczających się wzniosłością i natchnieniem, M. stworzył także szereg niemały obrazków rodzajowych, wzory do nich biorąc z życia ludu sewilskiego, zwłaszcza malował uliczników, żebraków, dzieci bawiące się i t. p. Okazy tej jego twórczości znajdują się in. in. w Louvrze paryskim, w Pinakotece monachijskiej, w Galeryi narodowej londyńskiej, w Ermitażu petersburskim i w muzeum madryckim. Z dzieł M-a nadto na wyszczególnienie zasługują jeszcze: „Rebeka i Eliezer“ oraz „Nauka maleńkiej N. Panny“ (muzeum madryckie), „Madonny“ w galeryi drezdeńskiej, w Palazzo Pitti we Florencyi, w Palazzo Cor-sini w Rzymie, tudzież w muzeach: sewilskiem i madryckiem; „Rodziua św.“ oraz „Dzieciątko Jezus z małym św. Janem Chrzcicielem“ w muzeum madryckiem; .Widzenie św. Antoniego“ (muzeum berlińskie), „Madonna ukazująca się św. Bernardowi z Clairvaux“ (Madryt). M. malował również portrety znakomite, jakoteż i krajobrazy. — Liter.: Tubino „M. su epoca, su vida, sus cuadros“ (Sewilla 1864); Lucke w Dohma „Kunst u. Künstler“ (III, Lipsk, 1880); Curtis „Velasquez and M.“ (Londyn 1883); Lefort „M. et ses élèves“ (Paryż 1892); t-że „M. catalogue de ses principaux ouvrages“ (t-że 1892); Justi „Murillo“ (Lipsk 1892); Lefort „La Peinture espagnole“ (t-że 1894); Knackfuss „M.“ (wyd. 3-e, Lipsk 1897); Justi „Miscellaneen“, 2 t. (Berlin 1909); Muther „Gesch. d. Malerei“, t. II (Lipsk 1909); Piniński „Przechadzka po muzeach madryckich“ („Przegląd Polski“, 1908, X); Ricketts „The

Red.

Murillo-Bravo, ob. Br avo-Murillo.

Murinius (Murzyński?) Marcin, lwowianin żyjący w połowie drugiej w. XVI. M. początkowo był zakonnikiem w klasztorze Dominikanów w Toruniu, następnie zrzuciwszy habit przeszedł na wyznanie ewangielickie i został tamże kaznodzieją przy kościele św. Jakóba (1573), nakoniec był pastorem w Le-wartowie. M. jako pisarz odznaczył się poprawnością, czystością i barwnością języka, co dziełom jego nadaje wartość, którejby im treść ich zapewnić nie mogła. Ogłosił drukiem: ,,Kronikę mistrzów pruskich na polskie z niemieckiego przełożoną z przydaniem rzeczy pamięci godnych z rozmaitych kronik zebranych“ (Toruń 1582; wyd. 2-e, Kraków 1606; przedruk w K. W. Wójcickiego „Bibl. starożytnej“ T. IV, str. 7 — 204). Jest to kronika Daubmanna, dopełniona do r. 1582 głównie ze Stryjkowskiego (ob.); zbieranina bezkrytyczna, wartości naukowej nie posiadająca; nadto wydał „Inwentarz pewny dla snadnego znalezienia miejsc Pisma St.“ (Kraków 1585), dzieło to, przypisane Mikołajowi Firjelowi, kasztelanowi rawskiemu, przez Kościół rzymski umieszczone na indeksie, jest jedyną ,,Concordantiąu Pisma ś-go ogłoszoną po polsku.

Murko Maciej, slawista współczesny, Słowiniec (*    1860 na Styrzu), kształcił się

w uniwersytecie wiedeńskim, poświęcając się slawistyce (pod kierunkiem Miklosicha) i ger-manistyce (pod kierunkiem R. Heinzla i Schmidta). W r. 1886 uzyskał doktorat (filologii germańskiej).

podróż do Rossyi w celach naukowych. Po powrocie do Austryi pracował w ministeryuin spraw zagranicznych, mając powierzone sobie przeglądanie pism peryodycz. słowiańskich. W r. 1896 został docentem prywatnym filologii słowiańskiej w Wiedniu. Prace M-a pisane wjęz.: słowińskim, chorwackim, czeskim i niemieckim, poświęcone są językoznawstwu słów., historyi Słowian, ich literaturze i etnografii. Wpośród tych prac wyróżniają się szkice biograficzne slawistów wybitnych: „Miklosich’s Jugend u. Lehrjare“ (w wyd. jubileuszowem dla prof. Heinzla 1898), ,,D-r Vatroslav Oblak“ (1900), ,,Jan Kollar“ (w ,,Letopis Matice Slo-venské“, 1894 i 97), ,,Kollńrova wzńjemnost slovanska“ (w wyd. zbiorowem ,,J. Kollar“, Wiedeń 1893), v„Die Litteratur zum 100-jährigen Jubileum Safarzik’s“ („Archiv, f. slav. Phil.**, t. 17). Główne prace M. są: „Deutsche Einflüsse auf die Anfänge der slavischen Romantik“, dzieło zakrojone na większe rozmiary, którego cz I, obejmuje: „Die böhmische Romantik“; „Die Geschichte von d. sieben Weisen bei den Slaveu“ (Sitzungsberichte d. k. Akad. in Wien” XXII); „Die russische Ueber-setzung des Apollonius von Tyrus und der Gesta Romanorum“ („Archiv. Jagića“, t. 14); „Die ersten Schritte des russischen Romans“ — wykład habilitacyjny (1897); „Zur Geschichte und Charakteristik der Prager ethnografischen Ausstellung im J. 1895“ (w „Mitth. d. antropolog. Gesellsch. in Wien“, XXV), toż samo w rozwinięciu po słowińsku w „Letopis Matice slo-venske“ 1896. Z rzeczy językoznawczych zaznaczymy „Enklitike v slovinscini“ (w „Letopis M. St.“,    1891 i 92); „Zur Erklärung einiger

grammatischer Formen in Neusloveuischen“

. (w „Archiv Jagića“, t. 14), „Prvi usporedivaci sanskrita sa slovenskim jezicima“ (w „Rad

K. A.

(XXII, 634—636).

jugoslav. Akad.“ t. 122). Właściwą dziedziną badań M-a zdaje się być literatura porównawcza.

Murłat, ob. Obierka.

Murmańskie wybrzeże, ob. Koła (półwys.).

Murmeling Jan (inaczej M u r m e 11 i u s), filolog klasyczny i pedagog hollenderski (* 1479 w Roermondzie—f 2 paźdz. 1527 w Devente-rze), uczeń Hegiusa; kształcił się w Deveute-rze i Kolonii, przybył r. 1498 do Monasteru, gdzie 1501—13 wykładał jęz. klasyczne, 1517 został rektorem w Alkmarze i powrócił wskutek opustoszenia miasta, do Deventeru. M. był autorem licznych i b. wziętych w swoim czasie podręczników: ,,Versificatoriae artis rudi-meuta‘‘ (Monastyr 1502, 8-o), ,,De discipulo-tum officiis“ (t-że w 4-ce), „Adagia et senten-tiae latino - germanicae seu Pappus puerorum“ (ßazylea 1517; Kolonia 1548, i b. wiele wydań m. 1560 — 71). Dziełko to wielokrotnie w przeróbce wydawane było u nas, głównie w krakowie, a jest najstarszym słownikiem zawierającym słowa polskie. Wyd. 1-e wyszło w Krakowie u. H. Vietora w r. 1528 p, n. „Dictionarius Ioaunis Murmelii variarum rerum, tum pueris, tum adultis utilissimus, cum Germanica atque Polonica iuterpretatione, adiecto ■etiam vocubulorum et capitulorum Indice, ne difficultas fieret aliqua in quaerendo, quare, ■quod, quisque habere voluerit, in promptu ha-bebit“ (w 8-e drob. k. ni. 22, str. 207); wyd. późniejsze: Kraków 1533,    1539, 1540, 1541,

1546, 1555, 1623, 1626, b. w. r. 1640, 1645, 1666; Królewiec 1566; Gdańsk 1684 i Toruń 1689. Napis wydań późniejszych bywa mniej lub więcej zmieniony (por. Estreicher „Bibliogr. pols.“ XXII, 634 nast.). W Krakowie nadto wydano M-a „Isagoge... in decern praedicameuta Aristotelis“ (u H. Vietora 1539) i „Oratiuncu-lae varie: puerorum vsui exposite. Mancherley rede zu gebrauch der kynder auszgelegt. Namowy rozlyczne, dla vżytku nauky dźyatek wyłożone“ (1527 u. H. Vietora; w 4 b. małej, k. ni. 28). M. należał do polemik z anty-humanistami, jako stronnik Reuchlina. Tu należy jego praca: „Scoparius iii barbarici propugna-tores et humanitatis osores‘‘ (1514—18). Pisywał też M. poezye łacińskie różnej wartości m. in. „Descriptio urbis Monasteriensis“ (1502) w strofach sapficznych „Elegiarum moralium“ łibri IV“ (1508 w 4-ce). Z wyd. tM. autorów starożytnych najbardziej cenione były wyd. Pru-dencyusza, Persyusza i Boecyusza (,,De couso-latione philosophiae“). Za naszych czasów ogłoszono wybór pism filolog. M-a (prof. Börner w Monastyrze 1895) i poezyi z tłum. (prof. Réichlinga w Fryburgu 1881). Tenże napisał życiorys M. (t-że 1880): „Job. M. seiu Leben u. seine Werke“.—Por. Estreichera „Bibliogr.“

K. A. i Dr J. F.

Murner Piotr Tomasz, pisarz niemiecki (* pod Strasburgiem 24 grud. 1475 — f w Li-

psku 1537). W młodym wieku został Franciszkaninem. Liczył się we Fryburgu, Paryżu, Krakowie, Kolonii, Rostoku, Pradze. Wykładał we Fryburgu i Krakowie (logikę). R. 1499 przybył do Strasburga, gdzie w r. 1502 przeciwko „Germanii“ Wimpfelinga wydał: „Nova Germania“, w której dowodził m. inn„ że Fran-cya ma wszelkie prawo do Alzacyi (książka skonfiskowana przez magistrat i za wyjątkiem 6 egz. spalona). W r. 1505 za zasługi literackie uwieńczony przez ces. Maksymiliana I, któremu dedykował przekład wierszem „Eneidy“ (Strasburg 1515). Nauczał, oprócz logiki i teologii, także prawa oraz metryki, posługując się przy-tem metodą mnemoniczną (karty, szachy itp.), jak to widać z „Chartiludium logicae“ (Kraków 1507), „Ludus studentum Friburgensium“ (Frankfurt 1511) i t. d.—Bardzo zdolny i płodny, prowadził jednak żywot włóczęgi i awanturnika, a usposobienie nieokiełznane i skłonności satyryczne umysłu wielu przysporzyło mu wrogów. Z satyr jego najgłośniejsze: „Narrenbeschwörung“ (1512, wyd. nowe Halła 1893) — naśladownictwo Seb. Branta „Schelmenzunft“ (wyd. nowe —Halla 1890) i „Gäuchmatt“ (Ba-zylea 1519). Utwór humorystyczny: „Die Mülle von Schwyndelsheim und Gredt Müllerin Jarzeit“ (Strasburg 1515) napisany w duchu ludowym. Ostre wycieczki przeciwko duchowieństwu katolickiemu zawiera: „An den christlichen Adel deutscher Nation von des christlichen Standes Besserung“ (1520). W sporze Reuchlina (ob.) z Dominikanami stanął po stronie humanizmu. Względem Lutra zrazu się zachował przyjaźnie (tłum. „De captivitate babylonica“ 1520), potem stał się jego wrogiem („Christliche u. brüderliche Ermahnung“. Wiersz satyryczny: „Von dem grossen Lutherischen Narren...“ (1522).wyśmiewa ciemne strony reformacyi). W r. 1522 przełożył „De septem sacramentis“ (Henryka VIII), w którego obronie napisał również: „Ob der König uss Engelland ein Lügner sei oder der Luther“. - Podczas wojny chłopskiej ukrywał się w Szwajcaryi, skąd w r. 1529 powrócił.— Niektórzy badacze dziejów literatury uważali go za autora Sowizrzała („Oelenspiegel“), którego 1-e wydanie ukazało się w Strasburgu w r. 1519. Ogółem napisał około 50 dzieł.—Bibl.: Waldau „Nachrichten von M-s Leben u. Schriften“ (Norymberga 1785); Ott „Ueb. M-s Verhältnis zu Geiler“; Spach „Seb. Brant et Th. M.“ (Strasburg 1866); Schmidt „Hist, littér. de l’Alsace“ (t. II, Paryż 1879); Ries „Quellenstudien zu M-s satir.-didact. Dichtungen“ (Berlin 1890); Kawerau „M. u. die Kirche des Mittelalters“ (Halla 1890); tenże „M. u. d. deutsche Reformation“ (t-że 1891); Werner „M. in Krakau“ („Viertel). 1. Literaturgesch.“ 1893, VI); Berlit „M.-Luther, Th. M. u. das Kirchenlied des XVI Jh.“.    M Ab-

Muro Lucano, m-to w prow, włoskiej Po-tenza, okrąg Melfi, w Apeninach Neapolitań-

skicli; blizko 8 tys. m-ców. M. L. jest siedzi-    go szczątkiem jedynym pozostał wyraz „Muro-

bą biskupią; posiada katedrę z w. XII i zwa-    ma“. Kronikarze późniejsi zaznaczają, że już

liska zamku, w którym r. 1382 na rozkaz i w w. IX plemię M. posiadało gród własny, Mu-króla Karola III uduszono krółowę Joannę I-szą (ob.). W mieście znajduje się gimnazyum i zakłady wyciskające oliwę; w 1.    1694

i 1857 trzęsienie ziemi sporo szkody wyrzą-

Ked.

dziło w M. L.

Murom, m-to pow. gub. Włodzimierskiej, pod 53°35’ szer. płn. i 59°44’ dług. wscli., na lewym, wyniosłym brzegu rz. Oki, stacya kolei Muromskiej, 3 klasztory, 18 cerkwi, szkoła realna, gimnazyum żeńskie, szkoła 3-kl. miejska, kantor banku państwa, bank miejski, szpital ziemski, biblioteka publiczna miejska, Tow. pomocy dla uczniów szkoły realnej i parafialnej, szpital miejski. Z fabryk: mydlarnie, garbarnie, browar, cegielnie. Przystań. Kilka kantorów przewozowo - komisowych. Główny przedmiot przywozu, zboże, wywozu, materyały drzewne. Mieszkańcy (r. 1910—16 200) trudnią się połowem ryb, ogrodnictwem warzywnem (głównie kapusta) i sadownictwem (głównie jabłka). — Osada starożytna, wspominana już w kronice Nestora. Na mocy testamentu Włodzimierza 1 otrzymał ją w spadku ks. Hieb. Ks. Konstanty Swiatosławowicz wzniósł tu pierwszą cerkiew. Następnie, będąc stolicą księstwa udzielnego, M. przez pewien czas znajdował się w stanie kwitnącym. W 1. 1088 i 1089 Bułgarowie kamscy opanowali M. i zniszczyli go. R. 1096 pod M-rem Oleg Swiatosławowicz stoczył walkę krwawą z Izia-sławem. R. 1239 spalił miasto Batyj. R. 1281 uległ M. spustoszeniu podczas walki Andrzeja Horodeckiego z bratem, Dymitrem. R. 1288 powtórnie zniszczyli miasto Tatarzy. Na początku w. XVII M. był kilkakrotnie zajmowany przez Lisowczyków (ob.). R. 1778 został m-tem powiatowem gub. Włodzimierskiej. — P o w i at Muromski zajmuje 2229,8 w. kw. i liczy (r. 1910; — 132 800 m-ców. Główną drogą wodną jest rz. Oka przerzynająca pow. z płd. na płn. Z dopływów Oki ważniejsze: Uszna z Kołpją, Tesza, Weletma, llemna i inne. Wiele jezior, z nich największe: Melszyca, Weletminskoje, Teszninskoje i Krywoje. Błot wiele, zwłaszcza w płd.-zachodniej części. Lasy niegdyś dziewicze, obecnie przetrzebione. Na lewym brzegu Oki grunt piasczysty, na prawym przeważnie gliniasty. Ludność poza rolnictwem, ogrodnictwem i sadownictwem, trudni się wydobywaniem alabastru z gór Peremiłowskich. Znacznie po za tem rozwinięty przemysł domowy i wy-chodztwo zarobkowe.

Muroma, nazwa jednego z plemion fińskich (ozudzkich), żyjącego ongi na zach. i płn. zach. od plemienia fińskiego Meri. Kronikarze najdawniejsi jako siedzibę M-my wskazują dolny bieg rz. Oki, w pobliżu jej uścia do Wołgi i przypisują M-ie odrębny język własny, które-rom, i było podległe Rurykowi. Według spół-czesuych badań naukowych za dawną krainę Muromską poczytywać należy okolicę położoną od m. Muroma w górę rz. Oki, ciągnącą się na zach. do granic Meri, a na płn. zach. i płn. do działu wodnego między Oką i Klaźmą, gdzie obecnie leży wieś Muromcewo (w w. XVII - Muromskoje). Okolica ta była klinem wbita pomiędzy posiadłości Czeremisów (na płn. wsch.) i Mordwy. Castren utożsamia plemię M. z Mordwą. Sądząc z oporu, na który natrafiło wprowadzenie chrześcijaństwa śród M-my, przypuszczać należy, że kult pogański był tam b. rozwinięty. W w. X nie spotyka się już w kronikach plemienia o nazwie M. Prawdopodobnie wcześnie bardzo zasymilowało się ze Słowianami.

Muromcew Sergiusz, syn Andrzeja (* 15 paźdz. 1850 w Petersburgu—f 17 paźdż. 1910 tamże j, pochodzący ze starej szlachty rossyjskiej, prawnik wybitny, uczony, profesor, działacz społeczny, polityk, prezes I-ej Dumy rossyjskiej. Nauki pobierał w 3-im gimnazyum i w Uniwersytecie w Moskwie, uzupełnił po-tym wykształcenie w Gietyndze, gdzie słuchał wykładów Iheringa (ob.). Po obronieuiu rozprawy o konserwatyzmie w jurysprudencyi rzymskiej (Moskwa 1875), złożonej dla uzyskania stopnia magistra, został wybrany przez wydział prawny uniwersytetu w Moskwie na docenta prawa rzymskiego, jako następca wybitnego romanisty rosyjskiego Nikity Krylowa (oh.). Za rozprawę „Zarys ogólnej teoryi prawa cywilnego“ (Moskwa 1876) otrzymał dyplom doktora praw, a następnie został mianowany pro fesorem nadzwyczajnym, nakoniec zwyczajnym prawa rzymskiego. W r. 1879 objął redakcyę pisma „Juridiczeskij Wiestnik“, którą prowadził aż do zwinięcia wydawnictwa w r. 1892. Od r. 1880 aż do 1905 był prezesem Towarzystwa Prawniczego w Moskwie. W roku akademickim 1880/81 piastował urząd prorektora uniwersytetu w Moskwie. Pozbawiony katedry ze względów politycznych, został przyjęty w dniu 25 października r. 1884 do korpo-racyi adwokatury moskiewskiej; w r. 1887 wybrany na członka rady obrończej; od r. 1890 do 1905 był stale wybierany na jej wiceprezesa.— Wcześnie rozpoczął działalność społeczną; był czynny w samorządzie miejskim i ziemskim jako członek ziemstwa moskiewskiego i tulskiego oraz moskiewskiej rady miejskiej (dumy). D. 10 maja r. 1906 został jednogłośnie obrany prezesem Pierwszej Dumy w Petersburgu i kierował jej obradami przez całe 72 dni jej istnienia, t. j. do d. 22 lipca tegoż roi u. - M. jako uczony skrystalizował się pod wpływem swego nauczyciela i poprzednika Nikity Krylowa oraz pod wpływem Iheringa

Kryłow nie pozostawił prawie żadnych prac dwie zalety cenne: umiejętność rozgraniczania naukowych w druku, lecz był znakomitym ro- pojęć, dawania określeń ścisłych i jasnych, manistą i świetnym nauczycielem, którego M. systematyzacyi zjawisk prawnych, a jedno-nazywał „potężnym budzicielem myśli“, w któ- cześnie rozumiał konieczność rozpatrywania stwo-rym widział „szczęśliwe połączenie głębokości rzonego tą drogą systemu cywilistycznego, nie myśli z plastycznością formy wykładu“. We- jako samoistnej całości, lecz jako momentu w od-dług M-a kurs prawa rzymskiego Krylowa był wiecznym przebiegu pracy kulturalnej ludzkości, zarazem najbardziej kształcącym dla prawnika, oraz jako części złożonej całości społecznej“ W czasach kiedy M. dojrzewał, jako prawnik (A. Kaminka). Prócz prac wyżej wymienio-i uczony, wielkie było znaczenie naukowe pra- nyçh M. ogłosił drukiem: ,,Określenie i za-wa rzymskiego. Rossya nie posiada s y s t e m u saduiczy podział prawa“ (Moskwa 1879), „Re-prawa cywilnego; dla rossyjskiego cywilisty- cepcya prawa rzymskiego na Zachodzie“ (Mo-uczonego stawało się wówczas rzeczą koniecz- skwa 1885), ,,Co to jest dogmatyka prawa“ ności przestudyowanie prawa rzymskiego, (praca tłumaczona na jęz. niemiecki przez W tym kierunku wpływał na M-a nie tylko Es marcha), ,,Nauka niemieckich prawników potężny talent Krylowa, ale i potęga naukowa o powstawaniu prawa“ (Moskwa 1886, wyd. romanistyki ówczesnej, i osobisty pociąg do 2-e, 2-ej części „Zarysu ogólnej teoryi prawa cywilistyki, jako nauki. Przez Krylowa przy- cywilnego“), „Sąd i ustawa w prawie cywil-gotowany, mocą jego zapału i siłą łnyśli nem‘‘ („Jurid. Wiestnik'*, 1880, J\s 11), „Siła własnej pchnięty ku prawu rzymskiemu, M twórcza jurysprudencyi“ (t-że 1887, J\° 9), ,,Pra-z samowiedzą i krytycyzmem mógł słuchać wo i sprawiedliwość'* (,,Sbornik prawowiedienja" wykładów wielkiego Iheringa. Stał się jego II), „Szkice socyologiczue" („Russkaja Myśl¹', uczniem, nie będąc nigdy wielbicielem bezkry- 1889 — praca niedokończona). Przed samą tycznym. Wszechstronne wykształcenie filozo- śmiercią M. pracował nad systemem prawa cy-ficzne i historyczne, umysł ścisły i logiczny wilnego rossyjskiego. Umieścił wiele artyku-sprawiły, że prace M-a odrazu wysunęły go na łów w piśmie „Juridiczeskij Wiestnik" i innych •czoło nauki rossyjskiej. Studya nad prawem wydawnictwach rossyjskich. — M. jako adwo-rzymskiern rozpoczął rozprawą na stopień ma- kat. Uczony i profesor z przygotowania i za-gistra, w której usiłował zbadać rozwój twór- miłowania, trzymający się ściśle zasady, że do czości prawnej sędziego rzymskiego. W roz- wykładu naukowego nie wolno mieszać polity-prawie doktorskiej ustala zasady „historyczno- ki, sam stał się ofiarą jej i z musu znalazł się filozoficznego“ albo „objektywnie - naukowego“, w szeregach adwokatury moskiewskiej. Całą a także dogmatycznego badania prawa cywil- energię natury czynnej oddał na służbę zawo-nego, wyjaśnia jego stosunek do prawa rzym- dowi nowemu, w którym pracował zgórą 25 skiego i wkońcu wydaje dzieło kapitalne, mo- lat. Szybko zasłynął jako jeden z uajświetniej-gące równać się pod względem syntezy z „Du- szych obrońców-cywilistów; porównywano go chem prawa rzymskiego“ Iheringa, dzieło, bę- słusznie ze Spasowiczem (ob.) pośród kryminąli-dące kamieniem węgielnym całej naukowej stów. Rozpoczął praktykę w Moskwie, coraz więk-działalności M-a: „Prawo cywilne Rzymu sta- sza jednak ilość spraw w Senacie zmusiła go do rożytnego“ (Moskwa 1883). Prawo rzymskie przeniesienia się na stałe do Petersburga, zajmuje M-a jako zjawisko dziejowe, które Szczególnie zajmował się zagadnieniami proce-odegrało rolę poważną w dziejach ludzkości duralnemi. „Zagaduienia te, opierające się na wogóle, w dziejach zaś prawa w szczególności, niewykonaniu przez powoda wymagań procedu-Zaciekawia go bardziej filozoficzno - historyczne ry, nie są bynajmniej rzeczą błahą w sprawie oświetlenie przedmiotu, niż zagaduienia ogólne sądowej... Te przepisy formalnie mogą być prawa. M. usiłuje dać odpowiedź na pytania, czasem niesprawiedliwe z punktu widzenia czem było prawo rzymskie, jak powstało, jakiem ogólno-ludzkiego, lecz wynikają logicznie i pod jest jego znaczenie w związku z pozostałymi względem prawnym sprawiedliwie z cech czynnikami życia rzymskiego. Rozwój i system szczególnych praw prywatnych, z któremi liczyć prawa rzymskiego M. rozpatruje na tle sprawy się należy, — praw prywatnych, które są bró-wielkiej krystalizacyi stosunków społecznych nione jedynie z inicyatywy osób, do których w Rzymie starożytnym. Jednak i w tak sze- należą, i ,w tych jedynie granicach, w których roko zakreślonym wykładzie pozostaje prawni- te osoby pragną się bronić“. O wyniosłej kiem subtelnym, a nawet świadomie dąży do postaci i pięknem obliczu, M. był mówcą kratko-osiągnięcia celów nie tylko czysto naukowych, wym pierwszorzędnej siły. Mowy jego, pozba-ale również -i praktycznych. „Dogmatyka“ — wionę blasku zewnętrzpego, wywierały wraże-mówi - „jest to wykład systemu prawa obo- nie silue spokojem, logiką żelazną i harmonią wiązującego w celu zastosowania praktyczne- całości. — M. jako Prezes Pierwszej Dugo; dogmatyka powinna dawać prawidła my zyskał sławę, która zaćmiła i uczonego i określenia, któreby mogły kierować praktyką : i adwokata. Wybrany jednogłośnie na urzą<l sądową i być jej pomocnemi w spełnianiu jej : wielce zaszczytny, ieoz stokroć więcej odpo-truduych obowiązków“, — „M. łączył w sobie I wiedzialny, z talentem uiepospolitym wywiązał

Dr. Z. N.

się z zadania niezwykle trudnego. Sztuką było j zarządzali namiestnicy wielkoksiążęcy, a następnie „posadnicy“ z ramienia ks. Czernihow-skieh. Podczas walki o Murom między Mścisła-wem Włodzimierzowiczem i Olegiem Światosła-wowiczem Czernihowskim, tenże przekazał Murom bratu swemu, Jarosławowi światosła-wowiczowi, który uchodzi za właściwego protoplastę książąt M-skich. Po Jarosławie, w latach 1130—1146, zarządzali Muromem kolejno jego synowie, Juryj, Światosław i Rościsław, a następnie do r. 1174 wnuk Jarosława, Juryj Włodzimierzowicz, który r. 1164 uczestniczył w wyprawie Andrzeja Bogolubskiego przeciwko Bułgarom. Synowie Jurja, Włodzimierz i Dawid [f 1228) pomagali w. ks. Włodzimierskiemu Wsiewołodowi III w walkach

adz.

1786: 2 t.).

nielada kierowanie obradami parlamentu, nie mającego po za sobą żadnej tradycyi, żadnej lutyny, złożonego w znacznej części z ludzi, którzy nie rozumieli ani swego osobistego zadania, ani tembardziej zadania parlamentu wo-góle, Dumy rossyjskiej w szczególności. Taktu niezwykłego i wyrobienia politycznego trzeba było, aby w roli Prezesa Dumy piastować godność pierwszego przedstawiciela wybrańców narodu, pierwszego rzecznika władzy prawodawczej, konstytucyjnej wobec rządu, mającego po za sobą tradycye zgoła inne. Jako przewodniczący na posiedzeniach Dumy M. wykazał nie tylko talent wybitny, ale i przede-wszystkiem erudycyę nadzwyczajną w zakresie znawstwa zwyczajów i regulaminów parlamentarnych, bezstronność zupełną w stosunku do stronnictw politycznych, wysokie zrozumienie posłannictwa pierwszego przedstawicielstwa narodu. Był wespół z Ostrogorskim—twórcą głównym projektu ,,Nakazu“ (regulaminu) dla Dumy, umiał na każdym kroku wpajać w posłów niedoświadczonych przekonanie, że bez zachowania ściśle określonych form, wypracowanych już przez ustrój państwowy zachodnioeuropejski, żaden parlament, jako instytucya wolna, niezależna, ani istnieć, ani owocnie pracować nie może. Pod tym względem jest M. rzeźbiarzem pierwszych kształtów parlamentaryzmu rossyjskiego. — Osobiście M. wyznawał program polityczny konstytucyjnych demokratów i był jednym z leaderów tego stronnictwa. Po przejęciu wyboru na Prezesa Dumy z orga-nizacyi stronnictwa wystąpił, stosując się do zwyczaju, przyjętego w tym względzte na Zachodzie. Pozostał jednak wierny zasadom wolności. Dumę powitał słowami: ,,Dokonywa się rzecz wielka. Wola ludu otrzymuje swój wyraz“. Stał czujnie na straży praw Dumy, jako przedstawicielstwa narodowego, a więc insty-tucyi najwyższej w Państwie. Charakterystyczny jest fakt, że podczas przyjęcia w Car-skiem Siole M. usiłował stanąć przed wszystkimi dostojnikami, gdyż—twierdził—Prezesowi Dumy należy się pierwsze miejsce. — M. był szczerym zwolennikiem autonomii Królestwa Polskiego. —JBibl,,Prawo“ za r. 1910: A. Ka-minka ,,S. A. Muromeew“ (JM» 41); W. Niecza-jew ,,M. jako uczony i profesor“ (t-że); I. Hessen ,,Śmierć S. A. M-a“ (JV§ 42); M. Kowalewski „Wspomnienia o M-ie“ JM® 50); A. Ka-minka „Znaczenie M-a w nauce“ (t-że); M. Winawer ,,S. A. M. jako adwokat“ (t-że); Włodz. Nabokow „M. pierwszy prezes pierwszej Dumy państwowej“ (t-że).

Muromiec Ilja, bohater bylin ross., ob. Ilja Muromiec.

Muromscy książęta spotykają się w dziejach już na początku w. XI-go, za czasów Włodzimierza Świętego. Syn jego, Hieb, rządził w Muroraie niedługo. Po nim M-mem z Bułgarami i w wyprawach karnych przeciwko książętom rjazańskim. Syn Dawida, Juryj, ks. M-ski, zginął podobno przy pierw-szem spotkaniu się z hordą Batyja. Za rządów syna Jurja, Jarosława, ks. M-go, tatarzy r. 1239 spalili Murom, który dopiero Juryj Ja-rosławowicz, ks. M-ski, r. 1351 odbudował, lecz sam wkrótce (1354) wypędzony został z Muroma przez ks. Teodora Hlebowicza, który zagarnął władzę w M-mie i uzyskał zatwierdzenie na to od chana tatarskiego, Dżani-beka. Na Teodorze Hlebowiczu wygasł ród książąt Muromskich. R. 1392 na zasadzie jarłyku tatarskiego wcielono księstwo M-skie do posiadłości Wasylego Dymitrowicza, w. ks. moskiewskiego.

Murowana Goślina m-to w pow. obornickim w W. Ks. Pozn., na wzgórzu o 4 km. od pr. brzegu Warty, przy gościńcu prowadzącym z Poznania przez Rogoźno i Wągrowiec do Bydgoszczy; 2 000 m-ców, w połowie katolików. Wyrób masła, sera, browar, cegielnia. Kościół katol. z w. XVI, odnawiany w w. XVIII. Murowiec, pająk, ob. Epiblemum.

Murr, po nazwach botanicznych skrócenie oznaczające Jana Andrzeja Murraya (* 27 stycz. 1740 w Stokholmie — f 22 maja 1791 w Gietyndze) profesora botaniki, autora dzieł: „Apparatus medicaininum“ (Gietynga 1776—1792; 6 t.) i ,,Opuscula‘‘ (t-że 1785 —

Ur. j. r.

Murray (zwany przez krajowców Goolwa a. Gueba, dawniej w górnym biegu nazywany także Hume) rzeka największa Australii, wypływa pod 36°40’ szer. płd. i 148° dług. wsch. od Gr. na zboczu zach. gór Warrangong; tworzy granicę pomiędzy Nowym Poł. Wales a Victorią, poczem zwracając się na terenie Australji Południowej nagle na płd. tworzy jez. Aleksandrina i jez. Alberta, i wąskim nściem (pod 35°35’ szer. płd. i 138°55’ dług. wsch. od Gr.) wpada do zatoki Entcounter. Dług. M-u wynosi 2 000 km., porzecze 317 000 km. kw. Dopływy główniejsze ze strony pr.: Mur-rumbidżi (ob.) oraz Darling (ob.); ze strowy 1. Goulburn i Loddon. Spławny jest M. przez

większą część roku od Goolwy, przystani położonej najdalej na płd., do Albury w Nowym Płd. Wales. Ważniejsze przystanie: Goolwa i Morgon (w Australii Płd.), Wentworth i Albury (Now. Płd. Wales), Mildura, Echuca, Swan Hill (w Wiktoryi).

mogąc inaczej zdyskredytować przeciwnika, oskarżył go o wygłoszenie na jakiemś zebraniu prywatnem toastu na cześć pretendenta Stuarta; M. jednak potrafił się oczyścić z zarzutów. Po śmierci Henryka Pelhama (1751) mianowany został wielkim instygatorem (attorney generał), w parę lat potem—lordem pierwszym sę • dzią Ławy Królewskiej i wicebaronem Mansfield.

a (i z.

Za krótkiego ministeryum ks. Devonshire (1755) zrzekł się pieczęci sędziowskiej; po powrocie do władzy Newcastla (teraz już razem z Pittem, 1757) został ministrem bez teki. I w dalszej karyerze politycznej trzymał z wrogami Pitta (up. z Butem w r. 1762), krytykował jego przyjaciół, np. Graftona w r. 1766, stał blizko gabinetu lorda North, zwalczanego najzajadlej przez Chathama. W r. 1774 odbył nieznaną bliżej podróż do Paryża, jak przypuszczano, z misyą sekretną w sprawach amerykańskich. Wobec kolonii zbuntowanych, po daremnej próbie objęcia rozjemstwa, zajął stanowisko nieprzejednane i żądał surowych środków poskromicielskieh. Odtąd trzymał się zdała od polityki zewnętrznej. Hrabią został w r. 1776; wkrótce potem złe wrażenie zrobił odmową udziału w uroczystym pogrzebie Chathama, żałowanego przez całą niemal Anglię. Wogóle zresztą M. niewiele dbał o popularność, sądził sprawy z nieposzlakowaną surowością legalną (za to piętnowany przez Juniusa (ob. Juniusa listy), że „kuł łańcuchy na-ziomków“) i na swym stanowisku sędzowskiem zaznaczył się stosowaniem zasad postępowych. Zwłaszcza w dziedzinie wyznaniowej, lubo wierzący augli-kanin, wcześnie przemawiał za toleraneyą innowierców. W r. 1767 np. obronił dysydentów-ewaugielików, skazany na grzywny za zrzeczenie się szeryfostwa (które to grzywny wprowadzono umyślnie dla wyzyskania oporu protestantów przeciwko komunii wymaganej od szeryfa na rok przed obiorem). W tymże roku bronił katolików przed zastosowaniem praw karnych z r. 1700. Później w r. 1778 oświadczył się za billem o ulgach dla katolików, za co pospólstwo fanatyczne urządziło nań hałaśliwą napaść uliczną, wybiło kamieniami szyby w karecie, spaliło dom i o mało nie pokrzywdziło samego M-a. Stanowisko niezawisłe zajął ten „ojciec nowego toryzmu“ (według określenia Macaułaya) i wobec spraw polskich. Odwiedzających Anglię, Stanisława Augusta (1751) i Adama Czartoryskiego (1757, 1770) przyjmował gościnnie, pierwszy rozbiór potępiał. Od r. 1788 zupełnie wycofał się z życia publicznego i do śmierci bawił się ogrodnictwem. Napisał kilka zawodowych dzieł prawniczych, Pochowany r. 1801 w opactwie westminsterskiein.— Tytuł hrabiego Mansfielda odziedziczył po nim

Murray, rodzina słynnych księgarzy-nakład-ców londyńskich: 1) Jan Mac M. z pochodzenia Szkot (f 6 listop. i793), służył w marynarce wojennej; w r. 1768, wystąpiwszy ze służby jako oficer, nabył w Londynie księgarnię W. Sandbyego i opuściwszy przed nazwiskiem „Mac“ stał się założycielem słynnej dotąd firmy J. M, Po jego śmierci lat kilka zawiadywała księgarnią wdowa po nim pozostała, poczem objął ją syn 2) Jan (* 27 listop.

1778 w Londynie — t tamże 27 czerw. 1843), gdy doszedł do pełuoletności. Pod nim księgarnia rozwinęła się nadzwyczaj pomyślnie

Por. Smiles

1    stała się jedną z pierwszych w Anglii. M. in. M. w r. 1809 rozpoczął wydawnictwo słynne „The Quarterly Review“, a później oddał literaturze ojczystej usługę niemałą przez wydawanie „Family library“ (J830—1841). Był też nakładcą najgłośniejszych pisarzów Anglii ówczesnej, jak up.: Lorda Byrona, Waltera Scotta, Southeya, W. Irvinga.

,,A publisher and his friends“ (Londyn, 1891,

2    t.).—3) Syn poprzedzającego i następca jego, również Jan (* 1808 —j- 2 kwiet. 1892), wsławił się zwłaszcza swemi „Handbooks for travellers“ (podręczniki dla podróżnych), naślado-wanemi później z powodzeniem przez Bae-deckera (ob.), oraz jako wydawca dzieł naukowych; był on nakładcą głównym: Hallama,

Barrowa, Wilkiusona, Grotego, Motleya, Lyella,

Layarda, Murchisona, Livingstona, Darwina,

Red.

Schliemanna, Crovego i in.—4) Obecuie (1911) przedstawicielami firmy są: Jan M. (* 1851) i A. H. Hallam-M. (* 18541, który jest także wybitnym malarzem akwarelistą.

Murray Jak. Stuart, hr., ob. Morr a y.

Murray W i 1 h e 1 m, hrabia Mansfield, mąż stanu i prawnik (* w opactwie Scone 2 marca 1705—f w Londynie 20 marca 1793).

Wzorowo odbywszy nauki uniwersyteckie w Oksfordzie, zapisał się w r. 1730 do palestry londyńskiej, gdzie prędko zyskał wziętość i sławę.

W r. 1742 pierwszy raz został obrany do Izby Gmin. Tam na wiele lat przed Adamem Smithem (ob.) oświadczył się za wolnością handlu i wykazywał strony ujemne polityki protekcyonistycz-nej. Nie należał zresztą wcale do opozycyi, wówczas złożonej z torysów; godził przekonania monarchistyczne z przywiązauiem do nowej dyuastyi i z popieraniem ministeryum wigow-skiego. Zwłaszcza zasłynął z obrony traktatu akwizgrańskiego (1748) i billu o regencyi (1751).

Wymowa nieodparta, logiczna i wykwintna M-a siostrzeniec, D a w i d M u r ray, wicehrabia Stor-nieraz ścierała się wrogo z coraz głośniejszym mont (1727 — 1796) dyplomata, znawca lite-w izbie „szalonym językiem“ Pitta (ob.) który nie ralury klasycznej, w r. 1751 zaliczony do

przyjął tam nazwisko żony, lir. Ret hel d’Aragon, i pracował do śmierci jako korespondent pism angielskich. Oprócz kilku powieści, ogłosił drukiem: „Droits et devoirs des envoyés diplomatiques“ (1853); „Embassies and foreign courts“ (1855); szereg podróży po Tur-cyi, Rumunii, Grecyi, Persyi i Rossyi południowej; nadto: „The Member for Paris“ (1871, 3 t.); „French pictures in English chalks“; „History of the French press“ (1874); „Men of the Second Empire, of the Septennate, of the Third Republic“ (1872-1874); „The Russians of to day“ (1878); „Round about France“ (1878); „Side lights on English society“ (1881, 2 t.; wyd. 3-e,    1889) i „Highlife in France

ambasady angielskiej w Paryżu; r. 1756 przeniesiony do Drezna i Warszawy, gdzie zaprzyjaźnił się z Czartoryskimi; r. 1761 mianowany przedstawicielem Anglii na projektowanym (lecz niedoszłym) kongresie pokoju. W r. 1763 obrany został do Izby Lordów na jednego z parów szkockich. Od r. 1763 do 1772 posłował w Wiedniu, potem do r. 1778 w Paryżu, gdzie wszędzie popierał interesy Polski i Stanisława Augusta, nigdy zresztą nie mijając się ze wskazówkami swych instrukcyj. Uczestniczył w gabinecie Portlauda (1783), później, odziedziczywszy snadź uprzedzenia starego Mansfielda, zwalczał ministeryum Pitta Młodszego.—Por.: „Dictionary of Nation. Biography“; „Pamiętniki Stan. Augusta“, Konopczyński „Polska w dobie wojny Siedmioletniej“.

Murray Emil, publicysta (f w Warszawie 1813) Francuz rodem; do Polski przybył r. 1770 wraz z innymi rodakami swymi i służył wojskowo w szeregach konfederacyi barskiej. W r. 1772 wzięty do niewoli rossyjskiej, spędził w niej trzy lata na Syberyi; po powrocie stamtąd osiedlił się w Warszawie, wyuczył się języka polskiego i przez długie lata urzędował w Komisyi Edukacyjnej oraz w kancelaryi koronnej, muiejszej. W 1. 1792 i 1793 redagował i wydawał „Gazette de Varsovie“. W r. 1800 założył na Podwalu pensyę dla panien, zostającą pod zarządem jego żony i córki, a sam był w niej nauczycielem. W r. 1807 zaczął znowu wydawać ,,Gazette de Varsovie“; po zawarciu pokoju w Tylży zaprzestał jednak wydawnictwa; później był tłumaczem w biurze Rady stanu. — Drukiem ogłosił: ,,De l'état des études, des lettres et des moeurs en Pologne, pour servir de réponse à l’Essai critique sur l’éducation polonaise, par Délicourt“ (Warszawa 1800); „Examen publique de la langue française“ (t-że 1800); pośmiertnie ogłoszono „Pamiętnik odnoszący się do czasów Konfederacyi Barskiej i Krakowskiej 1767 — 1772“ (w „Dzienniku literackim“ 1857, I).

Murray E. C. A. Grenville, dyplomata

under the Republic“ (1885; wyd. 2-e,    1887);

Wł K

Kod.

wiele dzieł tych wyszło również po francusku.— Wdowa po nim pozostała wydała „Memoirs of Grenville M.“ (Londyn, 1887, 2 t.).

Kod.

Kod.

Murray Sir Jan, przyrodnik (* 3 mar., 1841, w Cobourgu [Kanada]), do nauk przykładał się w Stirlingu i Pldynburgu; w r. 1868 popłynął do Szpicbergu i badał wyspy te oraz ocean Północny; w 1. 1872 — 1873 należał do wyprawy naukowej na okręcie „Challenger“. Po powrocie wybrany do komisyi opracowującej wyniki wyprawy tej, sam napisał tom ostatni, zawierający streszczeuie całości oraz sprawozdanie o faunie głębin oceanu. W 1. 1880 i 1882 badał na statku ,.Knight Errant“ morze otaczające wyspy na półn. od Szkocyi. R. 1899 był delegatem angielskim na konferencyi rybackiej, międzynarodowej w Stokholmie; uadto badał gorliwie morze u wybrzeży Anglii i był członkiem zarządu rybołówczego w Szkocyi. Nakoniec zamieszkał w Edynburgu, gdzie otrzymał godność przewodniczącego w tow. geo-graficznem szkockiem. — M. przyczynił się do rozwoju stacyi biologicznych w Szkocyi, zbadał liczne jeziora w kraju tym i położył zasługi znakomite w dziedzinie oceanografii, geologii, meteorologii i biologii. — Najważniejsze z dzieł jego: „The exploration of the Antartic regions“ (1886); „Drainage areas of the continents and i pisarz (* 1824 —f 20 grud. 1881), był synem their relation to oceanic deposits“ (1886); ,,On nieślubnym księcia Bukingham. Po odbyciu the total annual rainfall ou the land of the nauk uniwersyteckich w Oksfordzie, od r. 1851 globe a. the relation of rainfall to the annual otrzymał w Wiedniu posadę jako attaché amba- discharge of rivers'“ (1887); ,,On the height of sady angielskiej, podobne stanowisko zajmował the land a. the depth of the ocean“ (1888). następnie w Hanowerze i w Konstantynopolu, Murray Andrzej Graham, lord Dune-poczem mianowano go wice-konsulem w Mity- din, mąż stanu (* 21 listop. 1849 w Edyn-lenie; 1. 1858 — 1868 spędził na stanowisku burgu). Po odbyciu nauk w Cambridge został konsula generalnego w Odesie. Powróciwszy i w r. 1874 adwokatem, w r. 1890 szeryfem do Anglii zajął się dziennikarstwem i wydawa- , (ob.) hrabstwa Perth; w r. nast. wybrano go niem pism „Queen’s Messenger“ i „Society Pa- i do izby niższej parlamentu, gdzie należał do pers“, w których bardzo swobodnie rozwodził stronnictwa zachowawczego. W 1. 1891 i 1892 się o stosunkach i życiu arystokracyi augiel- i również od lipca r. 1895 do maja 1896 Soli-skiej. W czerwcu r. 1869 za jeden z artyku- citor General Szkocyi, zarządów Salisburego, łów swoich został sponiewierany przez lorda (ob.) został następnie mianowany na dyrekto-Carriugtona, gdy zaś wyparł się artykułu tego, ra sprawiedliwości (Lord Avocate) w tymże ściągnął na się sprawę o krzywoprzysięstwo; kraju. W paźd. r. 1903 został sekreta-aby ujść kary grożącej mu, uciekł do Paryża, rzem stanu dla Szkocyi w ministeryum Bal-

założył Ligę demokratyczną narodową (Lega democratica nationale). Popierany początkowo przez Leona XIII, rozwinął działalność szeroką, z którą liczyć się musiał rząd i stronnictwa polityczne. Pius X powstrzymał ten rozwój i zakazał katolikom wstępować do ligi, nakazał księżom wyjść z niej; M. nie posłuchał, pozostał na czele organizacyi. Zasuspendowany w r. 1907 a divinis, wbrew zakazowi papieża postawił swą kandydaturę do parlamentu; wybrany „jako socyalista“ d. 7 marca r. 1909, już 9 marca t. r. został ekskomunikowany. Pozostał w dalszym ciągu na czele Ligi, której siedlisko jest w Turynie, a sekeye rozrzucone po całych Włoszech. Poza działalnością polityczną jest M. pisarzem płodnym. Zapełnia stronice „II Commento“. Oddzielnie ogłosił: „Battaglie d’oggi“ (4 tomiki), „Quel che vo-lemmo“, „La lilosofia nuova“, „La lilosofia della fede“, „La mia posizione nella Chiesa e nella Democrazia“, „Vita religiosa nel Cristiauesimo“, „La politica clericale“, „II nostro programme politico“, „4 gli elettori di Montegiorgio“, „I seminari e lo Stato“, „Dalia Monarchia alla Repubblica“, „Lettere dal Porto-Murrhina, a. Murrina, zwyczajnie M. gallo“. vasa, zwały się u Rzymian naczynia kosztowne, wyrabiane z minerału murrho, murr a, który znajdowano tylko w krajach wschodnich, jak; w Persy i, w Armenii i w górach Kaukaskich, i to w formie tabliczek małych; był bardzo kruchy i nieprzejrzysty, lśniący się w blasku nieco przyćmiouym. Minerału tego nie znamy dokładnie, domyślać się tylko można ze skąpych w tej mierze źródeł, że był to rodzaj szpatu topnistego. Jak rozmaite drogie kamienie, tak i ten minerał kosztowny podrabiano często w wiekach starożytnych ze szkła.

foura; w styczniu r. 1905 prezydentem sądu najwyższego w Szkocyi {Court of Sessions), parem i lordem Dunedin.

Murraysburg, okrąg w Kaplandyi na płasko-wzgórzu obfitującem w wody i przerzniętem koleją żel. Kapstadt-Kimberley, obszaru 5 270 km. kw.; 5 000 m-ców (biali, Hotentoci, Bau-tu).—M-to gł. tegoż im. nad rękawem rz. Buffalo (1 500 m-ców).

Murren, wioska górska w kantonie berneńskim w Szwajcaryi, okrąg Interlakefńśki, należąca do gminy Lauterbruunen, na wysok. 1 636 m. npm., połączona z Lauterbruunen kolejką wązkotorową, zwiedzana chętnie dzięki pięknym widokom na., górę Jungfrau, z hotelami wspaniałymi i 300 m-cami.

Murrhardt, m-to w okręgu Neckarskim w Wirtembergii, nad rz. Murr i przy linii kolei żel. Waiblingen-Hessental. Dawne opactwo benedyktyńskie, którego kościół jest obecnie ewangielickim kościołem miejskim ze starą, architektonicznie cenną kaplicą św. Walteri-cha-, gimnazyum realne, wyroby stolarskie, handel drzewem; 3 000 m-ców, z gminą

adz

Red.

ad z.

adz.

4 200.

s. r

Murria, a. M u r t i a, przydomek bogini rzymskiej, czczonej zwyczajnie pod wezwaniem Venus My rte a (ob.). Jak Festus podaje, miała M. świątynię osobną u stóp pagóra Awentyńskiego. W pobliżu jej stały tak zwane Murryuszowe słupy kresowe (metae Mur-riae), za któremi było miejsce nie tylko dla herolda, pilnującego przebiegu wyścigów, lecz także i dla urzędników wysokich, im się przypatrujących.—Nazwę M. wywodzą zwykle od rzeczownika mgrtas, ponieważ albo przed wiekami stał tutaj gaj mirtowy, albo też nowonarodzona bogini, według opowieści mitycznej, z morskich bałwanów na brzeg występując, czarowną nagość swą gałązkami mirtowemi zakryć miała. Według św. Augustyna dostała ona swą nazwę od zwątlania zapałów miłosnych.

Murrumbidżi (ang. Murrumbidgee), pr. dopływ rz. Murrayu dług. 2 160 km. w Nowym Połudn. Wales; wypływa pod 35°40’ szer. płd. na płn.-wsch. ze zbocza gór Maneroo i płynie z początku na płn., następnie na zach. przez pastwiska rozległe, na których w razie wysokiego stanu wód zlewają się jego, jakoteż Murrayu rękawy, i wpada do Murrayu, przyjmując po drodze rz. Lachlan.

Murryńskie naczynia, ob. M u r r h i n aV a s a. Mursa, Mursia, po gr. Moùpoa, Moopaia, miasto znaczne w Pannouii Dolnej, nad rzeką Dravus (Drawa), założone jako kolonia, z przydomkiem Aelia, przez cesarza Hadryana. Rezydował w niem namiestnik Pannonii. W pobliżu jego pobił Konstancyusz Maksencyusza, a w r. 335 założył w niem Konstantyu Wielki stolicę biskupią. Dzisiaj zowie się Osiek

S. I>rz

S. Orz.

Pierwsze naczynia tego rodzaju przywiózł do Rzymu Pompejusz w r. 61 przed Chr. pomiędzy łupami zdobytymi na Mitradatesie (ob.) Rzymianie dla nadzwyczajnej rzadkości materyału bajeczne sumy za nie płacili. Tak np. zapłacił cesarz Nero za niewielki puhar z uszkami milion sesteryuszów, t. j. blizko 32 000 rubli. Jeszcze droższa była czerpaczka do wina {traita), za którą były konsul Titus Petro-nius dał 140 000 rub., stłukł ją jednakże krótko przed śmiercią, z próżności jako i z obawy, że chciwy Nero mu ją zagrabi.

Muni Romolo, głośny działacz polityczny i społeczny, założyciel włoskiej „Demokracyi Chrześciańskiej“ ( * 26 sierp. 1870); nauki pobierał w seminaryum duchownem w Parmie i w Rzymie; wyświęcony na księdza w roku 1893. W 1. 1895 — .1901 wydawał „Vita Nuova“, pismo mające na celu organizacyę nauk uniwersyteckich, katolickich; w 1. 1898 — 1904—

„Cultura Sociale“, która wychodziła następnie p. n. „Rivista di Cultura“, obecnie zaś jako „Commento“. Od r. 1900 zaczął organizować Demokracyę chrześeianską, włoską; w r. 1906

(Esseck), miasto stołeczne Słowieńców w wę- z komentarzami (1836), „Gjeografjiczeskaja

karta drjewnich ellinskich posjeljenij pri

Mursz. Obszary ziemi mniejsze lub większe, bjerjegacli Czernawo i Azowskawo morjej“ pokryte warstwą masy utworzonej ze szczą- (1836). tków roślin obumarłych, barwy czarnej, jasno lub ciemno - brunatnej, przeważnie porośnięte polisie pod 25°55’ szer. pin. i 14° 10’ dł. wscli. wrzosem i trawami kwaśuemi, nazywają się j od Gr. w okolicy niezdrowej, podlegającej M-ami. Są to nieużytki, z których jednak przy | olbrzymim wahaniom ciepłoty (5° w zimie, 45° uprawie właściwej można ciągnąć korzyści. —

For. „Eucykl. rolti“ (VII, 365 — 408).

Murszydabad ( M a k s u d a b a d) m-to gł. w okręgu tegoż im. w Bengalii, pod 24°11( szer. płn. i 88°19’ dług. wscli. od Gr., na 1. brz. rz.

Bhagirathi i przy linii kolei żel. zach.-indyjskiej. Wielki wspaniały pałac nababa Bengalskiego; 40 000 m-ców, słynących z wyrobów z kości słoniowej.

Murten (franc. Morał) m-to w kantonie Freiburg w Szwajcaryi, nad jez. tegoż im. i przy linii kol. żel. Palézieux-Lyss kolei Sym-plońsko-Jurajskiej. Wyrób zegarków, cygar, 1 absyntu, wódki, szkoła handlowa: 3 000 m-ców.

M. słynie w dziejach ze zwycięstwa świetnego nad Karolem Śmiałym Burgundzkim, odniesionego d. 22 czerw. r. 1476 przez Szwajcarów.—

Jezioro M. o powierzchni 27¹/2 km. kw., ok.

46 m. głębokości, otoczoue winnicami, gajami owocowymi i polami, przyjmuje i wypuszcza rz. Broye. Wskutek robót około połączenia wodnego z kanałem Aarskim poziom jez. obniżył się z 435,2 m. npm. do 433 m.

Muryacyt, minerał, ob. Auli y dr y t.

Muryson, herb: w polu srebrnym trzy głowy czarne z przepaską srebrną, zwrócone na prawo 2 i 1, na hełmie z korony wystają trzy pióra strusie, białe. Z indygieuatu r. 1676

S. Dr z.

adz.

A. B.

Kcd.

gierskim komitacie Yeröcze.

Red.

adz.

adz.

Red,

Murzakiewicz Mikołaj, historyk i archeolog rossyjski (* 1806— f 1883), po ukończeniu seminaryuin duchownego w Smoleńsku przykładał się do nauk polityczno-moralnych w uniwersytecie moskiewskim, które ukończył ze stopniem magistra (za rozprawę p. u. „Istorja gjenujenskich posielenij w Krymu“ 1837), Profesor historyi Rossyi w liceum Richelieugo w Odesie, a następnie dyrektor tegoż liceum. Podróżując po Rossyi południowej, zbierał nieznane materyały historyczne, archeologiczne i etnograficzne, odszukując je w archiwach miejscowych oraz rozkopując miejsca historyczne, Dzięki swym poszukiwaniom skrzętnym odnalazł hramotę sądową pskowską (wyd. 1847 i 1869), listy oryginalne carewicza Aleksego Piotrowicza (wyd. 1849), kilka waryantów „Prawdy Russkiej“, szczegóły śmierci wielebnego Teodozego Pieczerskiego. Był założycielem, sekretarzem i wice-prezesem Tow. ros. historyi i starożytności w Odesie, w którego „Zapiskach“ pomieścił setki artykułów z dziedziny numizmatyki, historyi i archeologii. Oddzielnie wydał „Descriptio nummorum vete-rum Graecorum et Romanorum“ (1835), „Pjerje-wod Arrianowa Peripła Ponta Ewksinskawo“

Murzuk (Murzug), stolica Fezzauu w Try-w lecie), punkt węzłowy wielu traktów karawanowych, miasto otoczone murem glinianym ma 7 000 mJbów różnych szczepów, oddających się wyrobom ze skóry, tkactwu oraz handlowi wytworami Sudanu i Europy; handluje też niewolnikami pomimo zakazu urzędowego. adz'

Murzyni, ob. N e g r o w i e.

Murzynowo, wieś w Ziemi Dobrzyńskiej, nad Wisłą, przy uściu rz. Skrwy w pow. lipno wskim, gm. Brudzień, 300 m-ców. Pierwotnie wieś książęca, otrzymała w r. 1329 prawo niemieckie i zamek warowny.

Murzynowski Stanisław, pisarz różuo-wierczy polski z połowy pierwszej w. XVI, zwał się także, od posiadłości ojcowskiej, Suszyć kim. Wychowaniec Królewca i Wit-tenbergi, przerwał nauki humanistyczne dla teologicznych. Wydał r. 1550 w Królewcu, gdzie za zasiłkiem ks. Albrechta przebywał, „Historyę żałośuą o Fr. Spierze“, tłumaczoną z łaciny Kalwinisty C. Sec. Curiona, i zabrał się wraz z Seklucyanem (ob.) do wydauia przekładu „Nowego Testamentu“, co jako Seklu-cyanowy cały kraj obiegi. Dalsze prace bardzo utalentowanego młodzieńca przerwał rychły zgon jego (po r. 1552). Udział jego w ewan-gieliach Seklucyanowych wykrył i daty życia i pracy literackiej, zapomnianej zupełnie, ustalił, ks. dr. I. Warmiński w dziele „Andrzej Samuel i Jau Seklucyan“ (Poznań 1906).

Murzynowski Wojciech (f 1657) rodem z Mazowsza, od r. 1635 należał do zgromadzenia Jezusowego. Bibliografom znane są utwory jego: „Optimum Severiae et patriae augurium laudibus Georgii Hlebowicz Praesidis Smolens-censis“ (Wilno 1643) i „Eques immortalitatem assecutus. Oratio funebris“ (t-że 1652, również na cześć Jerzego Hlebowicza, wojew. smoleńskiego). Według F. M. Sobieszczańskiego („Eucyklop.“ Orgelbranda XIX, 89), drukiem również ogłosił „Versio Slavonica operum SS. Patrum Graecorum“ z tekstem słowiańskim i greckim, Estrejcher o tyra uie wspomina.

Murzynowski Nepomucen Makary, weteran wojsk napoleońskich (f 5 list. 1865 w Ostrowie), uczestnik powstania listopadowego w Król. Polskiem i poznańskiego w r. 1848: mianowany r. 1807 podporucznikiem, odbył wyprawę hiszpańską, w której odniósł rany pod Saragossą i Manquinenzą. Uzyskawszy 2 marca 1811 r. stopień kapitaua, odbył wyprawę moskiewską, bił się pod Możajskiem (ob.), gdzie został również rannym. W nagrodę za męstwo otrzymał d. 12 marca r. 1812 legię

Red.

Red.

adz.

adz.

S. I>rz

Ked.

Red

honorową, a 22 kwietnia t. r. mianowany został kawalerem Cesarstwa z dotacyą 1000 fr. rocznie. Wziąwszy dymisyę d. 3 grudn. r. 1813 powrócił do kraju w Poznańskie. Skoro tylko wybuchło powstanie listopadowe, wstąpił w szeregi narodowe i objął dowództwo pierwszego batalionu pierwszego pułku augustowskiego. R. 1848, już w stopniu podpułkownika, był organizatorem powiatu odolanowskiego w powstaniu w Poznańskiern. Pomimo przeszłości tak świetnej ostatnie lata żywota spędził w niedostatku, liczną obarczony rodziną. Był żonaty z Hiszpanką, która go w r. 1855 odu-inarła. — Por.; Żychliński T. „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań, 1897). X

Murzynowski Adam Franciszek, służył w wojsku Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, w końcu jako podpułkownik; na emigracyi napisał i wydał; „Unpartheiische Darstellung der Gegenrevolution in Warschau, am 15, August 1831, ihre Ursachen u. Folgen, Schilderung der patriotischen Clubbs u. Beschreibung der Einnahme Warschaus von einem polnischen Stabs-Otfiziere“ (Stuttgart 1834) i „Gräfin Albertine von R... oder d. seltsame Vermählung. Novelle a. d. neuesten Geschichte Polens, mit historischen Anhänge“ (t-że 1834).

Murzynowski Antoni, artysta - malarz (* 1818 w Warszawie—f t-że 1896), uczęszczał do szkół pijarskich, poczein poświęcił się malarstwu pod przewodnictwem A. Kokulara (ob.) M. malował przeważnie portrety i obrazy treści religijnej do kościołów; z dzieł jego wyróżnić można; „św. Magdalenę“ (1845), „Św. Katarzynę“ (1849), „Matkę Boska“ (1865), „Niepokalane Poczęcie N. Maryi P.“ (1867), „Wniebowzięcie N. M. P.“ (1872), „św. Kazimierz“ (1874), „Św. Jerzy“ (1874),    „^w. Wawrzy

niec“ (1874). Z obrazów jego rodzajowych, nielicznych, do lepszych należą: „Kobieta uciekająca przed pożarem“ i „Wnętrze pokoju“.

Murzynowskie s-stwo niegrodowe leżało w pow. Bydgoskim, województwie Inowrocławskim. Podług lustracyi z r. 1661 powstało z dawniejszego s-stwa inowrocławskiego przez wyodrębnienie od niego wsi: Murzyn, Dulsko, Wielowieś, Nowowieś, Buczkowo, Chrząstwo i Osiek. W r. 1771 posiadał je Konstanty Biliński, kasztelanie kowalewski, opłacający z niego kwarty złp. 564, gr. 9, a hiberny złp. 689, gr. 14.

Murzyńska kawa, ob. Cassia.

Mus, przydomek rodu rzymskiego Decyu-szów (ob.j.

Musa Antonius, ob. Ant. Muza.

Musa, Musaceae, ob. Banan.

Musaeus, ob. Muz aj os.

Musaffarnagar (Musałfernagor), m-to w posiadłościach angielskich w Indy ach na pr. brz. rz. Kali Naddi, dopływ Gangesu i przy linii kolei żel. Delhi Amritsar—Lahore, zbudowane ciasno i niezdrowe; 23 444 m-ców(19Ul).

Musagetes, gr. Moooayśnrję, dosl. „przy-wódzca, wodzirej Muz“ jest przydomkiem bożków: Apollina, Dyonizosa i półboga Heraklesa, który jako Hercules Musarum miał razem z Muzami w Rzymie, w Cyrku Flaminiusza, świątynię osobną; wystawił ją w r. 181 przed Chr. Marcus Fulvius Nobilior z łupów na Etol-czykach zdobytych.

Musat (z arab. masa — nóż ostry, brzytwa) stalka do ostrzenia noży, którą rzeźnicy zwykli nosić zawieszoną u pasa. Dawniej u nas M-ami zwano również miecze lub szable wielkie.

Mtisätis Jan Karol August, literat .(* 29 marca 1735 w Jenie—f 28 paźd. 1787 w Wej-inarzej. Od r. 1754 uczył się teologii protestanckiej w Jenie, duchownym jednak £nie został. R. 1763 mianowano go ochmistrzem paziów na dworze wejmarskim; r. 1770 profesorem gimnazyalnym, a stanowisko to zajmował do śmierci.—Dziełem jego pierwszem był „Grandison der Zweite“, (Eisenach 1760—1762, 2 t.; w przeróbce późn, p. n. „Der deutsche Grandison“ (t-że 1781 — 1782, 2 t,); jest to satyra na sławny wouczas romans ang. Richard-sona; również satyrą na Lavatera (ob.) są jego „Physiognomische Reisen“ (Altenburg 1778 — 1779, 4 zesz.); satyra jego jest łagodna i dobroduszna. Najwięcej rozgłosu zjednały mu „Volksmärchen der Deutschen“ (Gota 1782 — 1786, 5 t.; często przedrukowywane); są to bajki i podania ludowe, nieco zanadto po literacku opracowane. Oprócz tego z dzieł M-a wymienić jeszcze można „Freund Heins Erscheinungen in Holbeins Manier“ (Winterthur 1785) i zbiór opowiadań „Straussfedern“ (Berlin 1787). A. v. Kotzebue wydał pisma po nim pozostałe p. n. „Nachgelassene Schriften“ (Lipsk 1791).—Por. M. Müller „Johann Karl August M.“ (Jena 1867); A. Stern „Beiträge zur Literaturgesch.“ (Lipsk 1893) i Andrae „Studien z. d. Volksmärchen der Deutschen von J. K. A. M.“ (Marburg 1897).

Musca. ob. M o s c a Jan Mary a. -

Musoardinus, ssak, ob. Orzèsznic a.

Muscari—S z a f i r e k, rodzaj roślin z rodziny Liliowatych; około 50 gatunków drobnych roślin cebulkowych, trwałych, o liściach wydłużonych, rynienkowatych, o kwiatach przeważnie niebieskich, zwieszających się, zebranych na wierzchołku szypułki w grono gęste. Gatunki M. zamieszkują przeważnie krainy nadśródziemno-raorskie; w Europie tsrodk. często hodowane, jako rośliny ozdobne.—M. botryoides Dc. o kwiatach białych, ciemno-niebieskich, cielisto lub purpurowo-czerwonych, spotyka się w krajach nadśródziemuomorskich we Francyi, w Niemczech. W Niemczech południowych rośnie M. como-sum, o kwiatach zielonawo-szarych dolnych i ametystowoniebieskich, górnych, płonnych.— M. moschatum z Azyi mniejszej i Kaukazu o

T. Kł.

adi.

Red.

A. Ł-

Red.

Red.

Red.

S. Dri.

kwiatach szaro-niebieskich, przyjemnie pachnących, często bywa hodowany.

Muscatine m-to w płn.-amer. Stanie Jowa, nad rz. Mississipi, węzeł kolei żel. i port rzeczny, rzeźnia, młyny, handel melonami, warzywami, ziemniakami, drzewem, bydłem; 15 000 m-ców, śród nich wielu Niemców.

Muscenius Jan z Kurzelowa (według Sołtykiewicza zwał się Mus z c żeński), kanonik krakowski, doktor św. teologii, oraz obojga prawa, profesor uniwersytetu Jagiellońskiego (f w Krakowie 1602), M. słynął jako mąż uczony, teolog i matematyk, sześć razy z wyboru piastował godność rektorską; był wicekanclerzem uniwersytetu, archidyakonem ku-rzelow8kim przy kościele św. Floryana, kanonikiem, kustoszem i nakoniec proboszczem; kanonikiem katedralnym krakowskim został w r. 1581, Podług Juszyńskiego, powołującego się na Przybylskiego, miały po M-e zostać poezye jakieś; inni utrzymują, iż Jan Musonius (ob.) wydawca ,,Prognosticon solis et lunae eclipsium, czyli obwieszczenie skutków z trojga zaćmień, które w r. 1598 przypadały w Krakowie“ (Kraków 1597) jest tą samą osobą co M., czemu trudno dać wiarę.

Muschenbroek Piotr, fizyk hollenderski (* 1692 f 1761), wychowaniec wydziału lekarskiego w Lipsku, prof, w Utrechcie i Ley-dzie, Ogłosił: „Elementa physices“ (1729, 1734, — po niem. 1747), „Tentamina experimento-rum naturalium“ (1731), „Compendium physices experimentalis“ (1762), „Introductio ad philosophiam naturalem (1762).

Musci, ob. Mchy.

Muscicapa, ob. Much ołówka.

Musculus 1) Wolfgang, właściwie Muślin a. Meuslin (* 8 wrześ. 1497 w Dieuze [Lotaryngia] — j 30 sierp. 1563 w Bernie [Szwajcarya]) teolog protestancki. M. był Benedyktynem, w r. 1527 opuścił klasztor i został naprzód dyakonem w Strasburgu, potem w r. 1531 proboszczem w Augsburgu; po latach 17-u przeniósł się do Szwajcaryi i od r. 1549 był profesorem teologii w Bernie; drukiem ogłosił „Loci communes“ (Bazylea 1560).—Por. L. Grote „Wolfgang M.“ (Hamburg 4855). —2) Andrzej, właściwie Meusel, teolog luterań ski (* 1514 w Schneebergu [Saksonia] — f 29 wrześ. 1581 we Frankfurcie n. O.). Jako student w Wittenberdze stał się zwolennikiem zapalonym Lutra; od r. 1544 do śmierci był pro-lesorem teologii we Frankfurcie nad Odrą. Wydał pracę pod względem obyczajowym ważną, p. n. „Vom Hoseuteufel“, wydaną ponownie przez Osborna (Halla 1894). — Por. Spieker ,,Lebensgesch. des Andreas M.“ (Frankfurt n. O. 1858) i Osborn ,,D. Teufelsliteratur des XVI Jahr.“ (Berlin 1893).

Musi Augustyn di, miedziorytnik (* pod koniec w. XV w Wenecyi — f po r. 1536) od miejsca urodzenia najczęściej nazy wany A g o s t ino Veneziano, prace swe zwykł też byt podznaczaó literami A. V. Prace jego najdawniejsze, z ł. 1514 i 1515, są kopiami obrazów Juliusza Campagnoli i Albrechta Diirera; o czasie tym oraz na początku r. 1516 przebywał we Florencyi, gdzie także sporządzał miedzioryty z obrazów Bandinellego i Andrzeja del Sarto; na końcu r. tego znajdował się w Rzymie, gdzie przyłączył się do Marcanto-nia, pod którego wpływem pozbył się szybko nieudolności i wadliwości rysunku prac swych pierwotnych. W Rzymie rył na miedzi dzieła Rafaela, Michała Anioła, Bandinellego i in. Zdobycie i barbarzyńskie zrabowanie Rzymu przez wojska cesarza Karola V (1527) wypędziły M-go ze świętego miasta, schronił się do Mantuy, gdzie w r. 1528 sporządzał miedzioryty z dzieł Juliusza Romana. W r. 1530 wrócił do Rzymu i wykonał tam szereg prac (12 wazonów starożytnych i 20 arabesk podług G. da Udine); w 1. 1535 i 1536 wykonywał przeważnie portrety; po roku tym ślad wszelki o nim ginie. — M. był uczniem najlepszym Mare-autonia, lecz mistrzowi nigdy nie dorównał.— Nazwisko to samo nosi jeszcze dwu miedzio-rytników zamieszkujących w w. XVI Rzym i Wenecyę, mianowicie: Wawrzyniec, żyjący blizko r. 1535, prawdopodobnie brat Augustyna i Juliusz, czynny blizko r. 1554, może syn lub bratanek jego.

Musiata, herb: na tarczy barwy niewiadomej 3 krzyże równoramienne, naprawo 2 jeden pod drugim, nalewo jeden.

Musikanos, gr. Mooatxavôç, książę indyjski, który poddał się Aleksandrowi W. i z łaski jego rządy w swem państwie mógł dalej sprawować, wszakże później, podczas nieobecności Aleksandra, wierności mu nie dochował, i do niewoli wzięty na szubienicy skończył.

Musin - Puszkin A le k s y, hrabia, archeolog ( * 1744 — f 1817), członek Akademii Nauk w Petersburgu, ober-prokurator Synodu, prezes Akademii Sztuk pięknych i senator. Od młodości rozmiłowany w archeologii, zbierał rękopisy dawne i inne zabytki starożytności krajowych. Skorzystawszy ze stanowiska ober-prokuratora Synodu, przetrząsnął archi-wy klasztorne i eparchialne. Od Sopikowa nabył wszystkie papiery Krekszyna o Piotrze Wielkim, utrzymywał w wielu miastach ko-misyonerów własnych, poszukujących dlań książek rzadkich i rękopisów. Dzięki temu stał się posiadaczem księgozbioru olbrzymiego, którego część większą strawił pożar Moskwy w r. 1812. Odkrył „Słowo o pułku Igora“ odpis najstarszy Latopisu Ławrentjewskiego, nowe odpisy „Prawdy Russkiej“, „Testament Monomacha“ i inne. Niektóre z nich po raz pierwszy drukiem ogłosił, jak: „Kuiga Bolszo-mu Czertieżu“ (Petersb. 1792), „Russkaja Prawda“ (t-że 1792), „Duchownaja wjel. ku. Władimira Wsiewołodowicza Monomacha djetjam

swoim“ (t-że 1793), „Istoriczeskaja pjeśń o po- ! święcenie się wyłączne życiu i stanowi ducho-chodie udjeluawo kniazja Nowgoroda Sjewjer-skawo Igora Swjatosławicza“ (Moskwa 1800).

wnemu nie odpowiadało widocznie usposobieniu M-ty, skoro niedługo, po powrocie na Śląsk, rzuca się w wir spraw politycznych, które go odtąd najzupełniej pochłonęły. W wynikłym podówczas na tle kościelno-polityczuym sporze między ks. wrocławskim Henrykiem a biskupem Tomaszem II, udaje się do Rzymu jako pośrednik biskupi, zbliża się do kuryi i zostaje r. 1284 mianowany przez papieża Marcina IV kollektorem świętopietrza w Polsce i na Pomorzu. W czerwcu r. 1294, znalazłszy się na dworze Wacława II w Pradze, całą duszą oddaje się sprawie silniejniego i staja po stronie czeskiej. Rychło oceniony przez Wacława II jako człowiek, który nie cofa się przed żadne intrygą i, użyty w pewnym celu, w środkach przebierać nie będzie, zostaje M. w końcu r. 1294, po śmierci biskupa krakowskiego, Prokopa, osadzony na stolicy biskupiej w Krakowie, dzięki możnemu poparciu Wacława, który

Oryginalnie napisał: „Istoriczeskoje izsljedo-wańje o mjestopołożenji drjewniawo Tmutara-kanskawo knjażenja“ (Fetersb. 1794); „Istoriczeskoje zamieszczanije o naczalje i mjestopołożenji drjewniawo rossijskawo t. naz. Cho-łopja goroda“ (Moskwa 1800); „Primjecza-nija na drjewnije sławjanskije mjesjacje-słowy“.

kami pokrywają ciała martwych już gąsienic powłoką białą. Gąsienice dotknięte M-ą z początku stają się różowawemi, przestają jeść, zachowują się tak, jak podczas linienia i umierają, poczem marszczą się i twardnieją do tego stopnia, że nawet łamią się. Walka z M-ą polega na usuwaniu gąsienic chorych, bieleniu w izbacli ścian i sutitu lub zmywaniu ich ługiem gorącym łącznie z odkażaniem siarką.

Muskaryna, C⁵H¹⁵N0³-j-H₂U, alkaloid muchomora ( Ay ar Unis muscarius) i innych grzybów jadowitych, spotykana także w kwiatach i owocach konopi. Kryształy bezbarwne, bez zapachu i smaku, łatwo rozpuszczające się w wodzie i wyskoku; nie rozpuszczają się w eterze; odczyn alkaliczny. M. przy ogrzewaniu rozkłada się z utworzeniem trójmetyloaminy. Działa podobnie jak fizostygmina i polikarpina, wywołuje bezwład serca i narządów oddechowych, zwęża źrenicę. Może być dawana jako odtrutka (ob.) w razie otrucia atropiną (ob.); odwrotnie atropina działa jako odtrutka przecina M-ie.

Ci. St-

I)r. Ą. J. G.

Mnskardyna choroba, właściwa gąsienicom jedwabnika, wywoływana obecnością grzybka pasorzytuego Botrytis Bossiana. Zarodniki kuliste grzybka tego (o średnicy 0,002 — 0,003 mm.) unoszące się w powietrzu, wraz z pokarmem przedostają się do przewodu pokarmowego gąsienicy, gdzie rozwijają się i tworzą grzybnię; po tygodniu grzybnia przenika wszystkie tkanki gąsienicy, niektóre nici przebijają skórę i wydostawszy się nazewnątrz tworzą zaród nie, które po dojrzeniu łącznie z zarodni- ! widział w nim podporę swego w Krakowie panowania. Nie bez znaczenia w tym względzie był tytuł „princeps nosterktórym go Wacław II w przywileju z d. 20 czerw. r. 1295 obdarzył, zezwoliwszy mu jednocześnie na obwarowanie miast Sławkowa, Iłży, Tarczek i Kielc, które miały zarazem stać na straży panowania czeskiego w Polsce. Nieprzyjaźnie usposobiony przeciw Łokietkowi, przyłożył się do tego, że korona Przemysławowa na innej spoczęła skroni. Niebawem dla dalszej działalności M-ty otwarło się gdzieindziej pole nie mniej wdzięczne. Wacław czeski zamarzył o zapewnieniu korony węgierskiej synowi swemu i znowu potrzebował dyplomaty zręcznego; znalazł go w M-cie. Mianowany wicekanclerzem młodego Wacława, jął się M. gorliwie tej sprawy. Siał na Węgrzech niezgodę, jednał Wacławom stronników, wszczynał waśni i walki, aby wyrugować innych pretendentów, i dopiero w r. 1301 na wyraźny rozkaz papieża Bonifacego VIII odsunął się zupełnie od spraw węgierskich. Tymczasem wróg panowania czeskiego w Polsce, Łokietek, którego upokorzenia M.

Muskata, herb: na tarczy dwudzielnej na-    nieraz był świadkiem, a może i sprawcą, zja-

prawo 3 kule rzędem jedna pod drugą, nalewo    wił się znowu w ziemi krakowskiej, zajął Wi

taksamo 3 korony.

Muskata J a n, biskup krakowski (f 7 lutego 1320 w Krakowie), ostatni filar żywiołu niemieckiego wśród duchowieństwa w Polsce, zwolennik supremacy)' czeskiej w Polsce, przeciwnik Władysława Łokietka. Rodem z Wrocławia, z rodziny czy to zniemczałej czy też zupełnie niemieckiej. Po raz pierwszy spotyka się w źródłach dziejowych, gdy jako kanonik wrocławski w r. 1278 wspólnie z proboszczem ówczesnym kapituły wrocławskiej, Konradem, został wpisany w poczet obywateli akademickich uniwersytetu w Bolonii. R. 1282 zasiada już na ważnym i władzą rozległą wyposażonym urzędzie archidyakona łęczyckiego. Po-

Iłed.

ślicę, zamek bisupi Pełczyska,—dając do zrozumienia, że nie odróżnia sprawy M-ty od czeskiej,—w połowie r. 1306 stanął u bram Krakowa. Ugiął się początkowo przed Łokietkiem M., lecz niebawem zaczął się wiązać z książę tami obcymi lub przygotowywał rokosz. W odwet zato Łokietek odpowiedział w połowie r. 1307 uwięzieniem M-ty, przyaresztowaniera dziesięcin i zajęciem jego zamków. Odzyskawszy wolność, M. uchodzić musiał, gdyż obawiał się, jak twierdził, o życie. Przez czas swego wy-gnauia bawił na Śląsku na dworze biskupa wrocławskiego i tam przeciw Łokietkowi w dalszym ciągu intrygował. Zawiedziony atoli w nadziejach, postanowił na własną rękę działać

napisał Libaiiios (ob.) kilkanaście listów do niego. Jako Aryanin zasiadał na soborze w Sar-dyce (347).

i kiedy w końcu r. 1311 wybuchł bunt wójta Alberta, M. będący sprawcą moralnym tych wypadków, znacznie się przyczynił i do tego, że do Krakowa powołano księcia opolskiego, Bolesława. Lecz przeliczył się. Łokietek rychło stłumił rokosz, a winnych srogo ukarał. I M. nie prędko ujrzał swoją katedrę. Nie ważąc się stanąć na ziemi krakowskiej, bawił jeszcze w sierpniu r. 1312 w księstwie zator-skiem, odtąd ślad jego niknie na długo. Dopiero r. 1317, ukorzywszy się zupełnie przed Łokietkiem, wrócił na stolicę swoją, lecz nie długo sprawował rządy dyecezyi. Był może jeszcze obecnym przy Koronacyi Łokietka, a w kilkanaście dni później 7 lut. r. 1320 rozstał się z tym światem. Pochowano go w klasztorze mogilskim. — Por.: Hoszowski „Żywot J. M-ty biskupa krakowskiego“ (Kraków 1886); Wł. Abracham, „Sprawa Muskaty“ (tamże 1893).

S. Drz.

Muskali, ob. Mu żako w.

Muskegon m-to w płn.-amer. stanie Michigan, nad uściem rz. M. do jez. Michigan, i przy liniach różnych kolei żel., połączone komunika-cyą rzeczną z Chicago; tartaki i handel drzewem; 25 000 m-ców.

Muskogi, rodzina lingwistyczna Iudyan, zajmująca wybrzeże zat. Meksykańskiej na wschód l od Mississipi, a więc przebywająca w obrębie Georgii, Florydy, Karoliny płd., Alabamy. Rozpadała się na kilka grup. W chwili najazdu liczyła ogółem około 50 000 głów. Z plemion, należących do tej rodziny, ważniejsze: Kriko-wie, Czoktowowie, Czyczasawowie, Seminole. Ludy te stały względnie na wyższym szczeblu kultury: przebywały w wioskach warownych, zajmowały się rolnictwem.

adz.

L. 1C.

dauiach filozoficznych płci żeńskiej, o złem. które prawdziwego filozofa nie może spotkać, o wygnaniu, które nie jest żadnem złem, i t. p. zawsze wszakże ze skrzętnein pomijaniem wszelkich wykwintów i zawiłości dyalektycznych. — Por. Nieinoland „Dissert. phil. crit. de M. Rufo“ (Amsterdam 1783); Baltzer ( Lipsk 1871).

2)    M. Babylouius, żył za czasów cesarza Nerona, który go dla swobodnych przekonań filozoficznych do więzienia wtrącić kazał, a potem przeznaczył do przekopywania przesmyku Korynckiego. Źródła wspominają jego;listy, do przyjaciela Apolloniusza z Tyany. —

3)    Krasomówca grecki z drugiej połowy w. IV po Chr., przeciwnik Proajrezyosa, ucznia Pro-kłosa, zwolennika filozofii Nowoplatońskiej. — 1) mąż znakomity piastował jako comes i ma-gister officiorum, t. j. minister i kanclerz państwa, urzędy najwyższe na dworze cesarza Konstancyusza.

Musonius 1) Krzysztof (* 1542—f w Koź-

Red

Musonius, gr. Mouadmo?, 1) GajusM. Rufus, syn rycerza rzymskiego, Kapitona, rodem 7 Volsinii, w początkach panowania Tyberyu-sza. Odznaczając się szlachetnością charakteru, jako i głęboką, jak na owe czasy, uauką, był zwolennikiem gorącym filozofii stoickiej, w której wydoskonalił też ucznia swego Epi-kteta (ob.). Wystąpiwszy jako oskarżyciel Egna-cyusza Celera (ob.), poświęcił się służbie publicznej. Ponieważ u cesarza Nerona popadł w podejrzenie uczestnictwa w sprzysiężeniu Pi-zona, został w r. 65 po Chr. wygnany na wyspę Gyar.os (Cyklady), dokąd za nim liczna, żądna nauki młodzież pospieszyła, aby wykładów jego słuchać. Kiedy Wespazyan w r. 69 rządy państwa objął, był M. już w Rzymie z powrotem, a ponieważ u nowego cesarza był w łaskach wielkich, wolno mu było jednemu tylko w Rzymie pozostać, kiedy innych filozofów ze stolicy wypędzono. Także cesarz Tytus odznaczał go swemi względami. Umarł prawdopodobnie jeszcze przed Pliniuszem młodszym. Suidas przypisuje mu rozmaite, po grecku napisane rozprawy filozoficzne, mowy, senteu-cye, i pamiętniki, z których Stobaeus w swych „Eklogach“ wyciągi dochował. Także w zbiorze mów Epikteta, dokonanym przez Arryana, znachodzi się kilka urywków z dzieł jego. — Por. I. Venhuisen - Peerekamp „M. Rufi phil. Stoici reliquiae et apophthegmata“ (Harlem 1822). — System filozoficzny M-a polegał na metodzie Ksenofonta, w duchu Sokratesa przeprowadzonej, zajmującej się w sposób popularny za-gadneniami filozofii praktycznej w dziedzinie ży-Muskowit, poprawniej Moskowit, Mika cia prywatnego i publicznege, jak oto: o celu potasowa, Łyszczyk potasowy, o skła- i zadaniu małżeństwa, o wyborze żony, o wy-dzie ehern. H₂KAl;jSis0₁₂; kryształy zwykle j chowaniu dzieci, to znowu o zbytkach lub o ba-tabliczkowate o zarysie rombowym, niekiedy prawidłowo sześciobocznym. Kryształy te napotykane bywają w szczelinach granitu, gnejsu wraz z innemi minerałami w Europie, Azyi i Ameryce. M. bywa częśeią składową istotną wielu granitów, gnejsów i łupków krystalicznych; szeroko jest rozpowszechniony w skałach osadowych.—Por. Mika.

Muskuły, ob. Mięśnie.

S. Drz.

Musonianus, rodem z Antyochii, zwolennik sekty Aryańskiej, dla znajomości gruutownej języka greckiego i łacińskiego na dworzu cesarza bizantyńskiego, Konstantyna młodszego, pełnił naprzód obowiązki tłumacza, poczem w krótkim czasie przebył karyerę świetną, aż w końcu został dowódzcą straży przybocznej cesarskiej. Wysokie urzędy, jak n. p. namiestnictwo prowincyi Achai, sprawował roztropnie i zręcznie; czyniono mu tylko zarzut, że łatwo go było można przekupić. Pierwotnie zwał się Strategios, a pod tern nazwiskiem

4) Istniał

A. P.

Kod.

(Wiedeń 1873).

Muspratt Jakób, chemik i przemysłowiec angielski (* 1793 w Dublinie—f 1886 w Stra-forth Hall pod Liverpoolem), wspólnie z Abbot-tem, który wyrabiał rzadkie wytwory chemiczne, rozpoczął w r. 1822 w Dublinie fabrykacyę żelazo-cyanku, kwasu siarkowego, sody i t. d., wkrótce potem założył jeszcze dwie fabryki chemiczne w St. Heleno i w Newton. Wraz

Dr. A. J. (i

Dr. A. J. (i.

minie 1612) człowiek bardzo uczony, rektor szkół i kaznodzieja Braci Czeskich w Koźminie, nakoniec konsenior ich w Wielkopolsce; był autorem dzieł teologicznych i polemicznych. — 2) Andrzej, syn poprzedzającego (* 1595 w Koźminie —t w Szylanaeh na Litwie 1672) mąż również uczony; do szkół uczęszcza! w Byczynie na Śląsku, następnie kształcił się we Frankfurcie nad Odrą w uniwersytecie tamtejszym, po ukończeniu zaś nauk bywał kolejno: rektorem szkoły Braci Czeskicłi w Łobez-nicy (niem. Lobsens), stanowisko takie samo objął potem w Słucku; po latach kilku przeniósł się do zboru w Nowogródku, nakoniec znów wróci! do Słucka. Po śmierci T. Chociszewskiego powołali go współwiercy na seniora okręgu wileńskiego.—3) Jan, brat Andrzeja (f w Lesznie 1618) naprzód kaznodzieja, następnie rektor szkół w Lesznie, jeszcze drugi Jan M. doktor nauk wyzwolonych i filozofii, profesor krakowski, astrolog, wydawca rozprawy o zaćmieniach w roku 1598, przypisywane] także Janowi Musceniu-sowi (ob.).    Red-

Musogorski] Modest (* 16 marca s. s. 1839 w Karewie—f w rocznicę urodzin 1881 w Petersburgu) kompozytor muzyczny rossyj-ski. Lekcyj gry na fortepianie udzielał mu Gerke, teoryi zaś muzycznej Bałakirew. Stu-dya jednak teoretyczne musiały być niesystematyczne i niedokładne, M. bowiem nigdy nie władał swobodnie techniką, i wogóle ujawniał zawsze w swych kompozycyach brak wykształcenia zawodowego. A talent posiadał wielki, większy nawet niż wielu innych głośnych kompozytorów rossyjskich, np. niż Dargomyżskij, który wpływ zły wywierał na M-go, wmawiając że „prawda leży tylko w dźwiękach“; formy muzyczne, opracowanie techniczne, styl i t. d., uważane były za rzeczy podrzędne. Głównemi dziełami M-go są jego opery: „Borys Godunow“ i „Chowańszczyzna“ (wykończył ją po śmierci M-go, Rimskij - Korsaków). „Borysa“ przyjmowała publiczność z zapałem, krytyka zaś ganiła go silnie. Później tę operę „poprawił“, nawet przeinstrumentował Rim-skij-Korsakow. Z utworów instrumentalnych M-go bardziej podobała się oryginalna fantazya symfoniczna: „Noc na Łysej górze“ (instrumentowa! ją Rimskij-Korsakow). Prócz tego napisał M. wiele pieśni na głosy pojedyńcze i chóralne, utwory fortepjanowe i t. p.

Muspelheim, W mitologii skandynawskiej (ob.) świat ognia, ciepła i światła, jako przeciwstawienie Nifiheimu (ob.), zagrażający wciąż Azom (ob.) żarem swym. M. leżał na połud. od państwa Azów, był jasny, gorący i płomienny tak, że oprócz jego mieszkańców nikt tam nie mógłby wytrzymać. M-em włada Surtur i siedzi na granicy, czuwa nad krajem i broni go mieczem płomienistym. Gdy nastanie

W tel. Eue. Pow*x Illustr. Ser I. Tom XT,VIII. Zesz. 379b.

Ragnarokr (ob.) Surtur wyjdzie z M-u z poddanymi swymi, rzuci się na Azów i zwycięży ich, a wtedy świat cały zginie w ogniu.

Muspilli, nazwa urywku poematu staroniemieckiego, prawdopodobnie pochodzącego z Bawaryi, wydanego poraź pierwszy i objaśnionego przez Schmellera (Monachium 1832). M. są napisane wierszami alliterującymi bez rytmu i rymu, opisują zaś koniec świata, pojęty po chrześciańsku i nawołują do pokuty. Co się tyczy znaczenia właściwego słowa M., germaniści dotąd są zdania różnego, nikt go dostatecznie objaśnić nie umiał. —Istnieje przypuszczenie, iż M. znajdujące się na marginesach i kartkach pustych rękopisu jedynego treści innej, własnoręcznie tam wpisane zostały przez Ludwika II, Niemca (ob.). —Por. Vetter „Zum M. u. z. altgermanischen Allitterationspoesie“

Red.

z Tennantem wprowadził w Glasgowie do wyrobu kwasu siarkowego piryt, zastępując nim siarkę poprzednio używaną w tym celu. W r. 1846, zachęcony przez Liebiga, rozpoczął wyrób sztucznych nawozów mineralnych, czem zapoczątkował ten dział przemysłu. M. uważany jest słusznie za jednego z twórców nowoczesnego przemysłu chemicznego. Jego zakłady w Liverpoolu, Widness i Flint były pierwowzorem dla wielu przedsiębiorstw tego rodzaju w ojczyźnie M-a i u obcych.

Muspratt J a k ó b Sheridan, chemik angielski, syn poprzedniego (* 1821—f 1871), nauki uniwersyteckie ukończył w Giessen i Monachium, był następnie dyrektorem założonego przez siebie w r. 1848 College of Chemistry w Liverpoolu; dokonał wielu badań na polu chemii stosowanej. Napisał: „Dictionary of chemistry“ (Glasgow 1853,    2 t.). Niemiecki przekład tego

pomnikowego dzieła wyszedł w 5 wydaniu u Viewega w Brunszwiku. Pierwszego przekładu dokonali sławni technologowie niemieccy: Stohmann i Kerl p. n. „Theoretische, praktische und analytische Chemie in Anwendung auf Künste und Gewerbe“.

Mussafia Benjamin (Dyonizy) lekarz i leksykograf żydowski ( * ok. 1606, prawdopodobnie w Hiszpanii—f w Amsterdamie 1675). Z początku zajmował się wykonawstwem w Hamburgu, potem był lekarzem przybocznym króla duńskiego, Krystyana lV-go, któremu poświęcił dzieło o dopływie i odpływie morza, i mieszkał w tym charakterze w GJiickstadzie w Holsztynii; po śmierci króla jednakże, w r.

Sti

o nadużycia, ździerstwa i przywłaszczenia, co też na niego ściągnęło karę pieniężną bardzo

1648, przeniósł się do Amsterdamu i stał sie członkiem kolegium rabiuicznego. Był też jednym z najzapaleńszych zwolenników mesya-sza rzekomego, Sabbataja Cewi (ob.), i pierwszy podpisał adres, który wysłała do niego gmina amsterdamska w r. 1666, a więc wówczas gdy Sabbataj był już przeszedł na islam, o ezem oczywiście w Amsterdamie jeszcze nie wiedziano. Napisał, prócz wymienionego już dzieła, jeszcze „Zeker Rabh“ (1-e wyd., Amsterdam 1635; 2-e wyd. z interlinearnym tłumaczeniem łacińskiem autora, Hamburg 1638; istnieje prócz tego tłumaczenie na język niemiecki, rossyjski, tatarski i t. d.); „Sacro-Me-dicae Senteniae ex Bibliis“ (Hamburg 1640); dodatki do słownika talmudycznego „Arnet“ Natana ben Jechiela (ob. Jechielides) p. n. „Measaf he-Aruch“ (1-e wyd., Amsterdam 1655), gdzie objaśnia głównie znajdujące się w Talmudzie wyrazy greckie, łacińskie i t. d.

MtlSSafia Adolf, romanista austryacki (* w Spalato w Dalmacyi 15 lut. 1835—f we Florencyi 7 czerw. 1905). Po rozpoczęciu nauk lekarskich przerzucił się do filologii romańskiej i został lektorem języka włoskiego (1855), później zaś profesorem romanistyki w uniwersytecie wiedeńskim (1860 1867 — zwyczajnym). Od r, 1866 był człon-

Red

znaczną.

ad'..

Musscłienbroek Piotr,ob.Muschenbroek. Musselburgh, m-to w Szkocyi u uścia rz. Esk do Firth of Forth; wyrób sieci rybackich i płótna żaglowego, przystań- 12 000 m-ców. Jeden z pięciu mostów przez rz. Esk został podobno zbudowany jeszcze przez Rzymian. W pobliżu Pinkie House (zwycięstwo Anglików nad Szkotami w r. 1547) i C a r b e r-ry Hill, gdzie Marya Stuart (ob.) w r. 1567 poddała się szlachcie zbuntowanej.

Dr. S. P.

Musset de 1) Wiktor Donacyan, zwany M.-Pathay, literat (* 6 czerw., 1768 — f w Paryżu 8 kwiet., 1832). Po ukończeniu szkół (College milit. de Vendôme), jako najmłodszy z rodziny, przeznaczony był do stanu duchownego; podczas rewolucyi zrzucił sutannę i wstąpił do wojska. Urzędując w inspekcyi twierdz odbył drugą wyprawę do Włoch pod dowództwem gen. Marescota; powróciwszy w r. 1806 do Francyi został naczelnikiem biura pierwszej inspekcyi inżynierskiej. W r. 1811 przeszedł z ministeryum wojny na takiż urząd do mi-nisteryum spraw wewnętrznych; w r. 1816 za nadzwyczajnym, przekonania swe liberalne utracił posadę i odtąd oddał się wyłącznie literaturze, którą kiem Akad. Urn. w Wiedniu i w wydaw-    zajmował się już i przedtem; w r. 1828 został

nictwaeh tejże zamieszczał przeważnie prace ■ znów urzędnikiem administracyjnym w mi-swe, wyróżniające się zmysłem krytycznym    nisteryum wojny. —Napisał: „La cabane my-

i metodą ścisłą; w „Sitzuugsber, d. Wiener    stérieuse“ (Paryż 1799, 2 t.); „L’Anglais cosmo-

Akad.“ podał m. in.. „Monumenti antichi di dia-    polite“ (t-że 1800); „Voyage en Suisse et en

letti italiani“ (1864); „Darstellung des Altmailän-    Italie“ (t-że 1801); „Vie militaire et privée de

dischen nach Bouvesiu“ (t-że 1868); „Beiträge    Henri IV“ (t-że 1803); „Recherches histor. sur

zur Kunde d. norditalienischen Mundarten im    le cardinal de Retz“ (t-że 1807); „Les trois

XV Jahrh“ w „Denkschriften d. Wien. Akad.“ (1873); „Die katalouische metrische Version d. Sieben Weisen Meister“ (t-że, 1876); „Zur Prae-seusbildung im Romanischen“ (t-że, 1883: rzecz wielkiej wagi) i in. t-że poszukiwania cenne p. n. „Handschriftliche Studien“. Ze szczególnem zamiłowaniem badał M. legendy i podania średniowieczne (1865—91), zwłaszcza dotyczące N. Maryi Panny. Pozostawił też doskonały podręcznik gram. włoskiej, który doczekał się dwudziestu kilku wydań i przekładów na jęz. rossyjski i czeski, „Italienische Sprachlehre in Regeln und Beispielen“ (Wiedeń 1904, wyd. 27-e).

Mussa ibn Nossair, wódz arabski (* 640 — t 716 a. 717); w r. 704 ery naszej został namiestnikiem Afryki półn., a w 1. 706 — 709 dokonał jej podboju aż do wybrzeża oceanu Atlantyckiego. W r. 711 wyprawił do Hiszpanii Taryka, ale przez zazdrość powstrzymał go potem w pochodzie zwycięskim i sam zajął się zdobyciem półwyspu Pirenejskiego. W r. 713 został odwołany i pochodem tryumfalnym przebył Afrykę dążąc do Damaszku, gdzie cha-lifa Suleiman przyjął go wcale niełaskawie; oskarżouo go, o ile sądzić można słusznie,

Bélisaires“ (t-że 1808); „Bibliographie agronomique“ (1810); „Souvenirs histor.“ (t-że 1810); „Anecdotes inédites pour faire suite aux mémoires de M-ine d’Epiuay“ (t-że 1818); spo-W 1. 1862—70 zamieścił rządził wydanie wzorowe dzieł Jana Jakóba

K. A.

2) Paweł Edme de M.,

Rousseau (t-że 1818—1820, 20 t.); „Correspondence historique et littéraire“ (t-że 1819); „Chroniquee française par un Anglais“ (t-że 1820); „Histoire de la vie et des ouvrages de J. J. Rousseau“ (t-że 1821, 2 t.); „Suite au mémorial de Sainte - Hélène“ (t-że 1824, 2 t.); „Chronique amoureuse de la cour de France“ (t-że 1826); „Contes histor.“ (t-że 1826); był spółpraeownikiem „Biographie“ Michauda i „Décade philosophique“; dokończył „Histoire du Bas-Empire“ przez Le Beau (jego pióra są tomy X — XIII) i przełożył na jęz. franc, kilka dzieł angielskich.

t t-że 18 maja, 1880); od

literat, syn poprzedzającego (* w Paryżu 7 listop.,' 1804

młodości wczesnej poświęcił się literaturze; pisywał powieści i sztuki dramatyczne i odznaczał się przywiązaniem wielkiem do brata młodszego, Alfreda (ob. niżej), którego uwielbiał i podziwiał, napisał też jego życiorys p. n. „Alfred de M„ sa vie et ses oeuvres“

„Lauzun“ (t-że 1835; „Femmes de la Régence“

ukazał się poemat wybitny W tymże roku również między młodym, a głośnym już poetą, a panią G. Sand zawiązał się stosunek miłosny, namiętny i gwałtowny. Kochankowie wyjechali do Włoch, gdzie im początkowo dobrze było z sobą, ale M. zachorował; leczył go niejaki dr. Pagello, który wpadł w oko pani Sand, więc i jego darzyć zaczęła względami swoimi i po wyzdrowieniu M-a. Stosunek ten we troje trwał jeszcze czas pewien, nawet dość długo; nako-niec w lutym r. 1835 doszło do zerwania, które na dusze wrażliwą M-a wywarło wpływ przygnębiający. Wtedy napisał „Confession d un entant du siècle“ (1836, 2 t.), pełne miętności zmysłowej, niewiary i zwątpienia. Więcej umiarkowania okazał w poematach wydanych w „Revue des Deux Mondes“ (1835 — 1840), zwłaszcza w „L’ode â la Malibran“, „Nuits“ (4), a Lamartine“, „L’espoir en Dieu“. — Poezye

(Paryż 1877), który jednak nie wypadł tak świetnie jak się spodziewano. Z pośród powieści jego, naogół napisanych dobrze, wymieniamy tylko: „La table de nuit“ (Paryż 1832); „Samuel“ (t-że 1833); wyd. 4,    1873);

(184J, 2 t., wyd. 2-e, 1858). Stosunkiem brata do pani G. Sand zajmuje się w „Lui et Elle“ (t-że 1860; jest to odpowiedź na książkę pani G. Sand „Elle et Lui“), treści pokrewnej jest też jego „Voyage en Italie“ (t-że 1851) i kilka utworów innych. — 3) Ludwik Karol Alfred de M., poeta znakomity, brat młodszy poprzedzającego (* 11 grud., 1810, w Paryżu — f tamże 2 maja 1857). Skończywszy w r. 1827 szkoły (College Henri IV) nadzwyczaj świetnie, rozpoczął naukę prawa, lecz nie długo mu pozostał wiernym i przerzucił się do wydziału lekarskiego, lecz i ten mu zmierziły szybko zajęcia anatomiczne, więc spróbował szczęścia w zawodzie kupieckim. Tymczasem przez Pawła Touchera (ob.) zapoznał się z Wiktorem Hugo (ob.) i z jego przyjaciółmi, to zaś wywarło wpływ stanowczy na przyszłość jego, którą poświęcił literaturze nadobnej. Jako młodzieniec 19-letui wydał pierwszy tomik poezyi p. n. „Contes d’Espagne et d’Italie“ (Paryż 1830), odznaczających się formą wykwintną i bogactwem uczucia, tudzież dowcipem żartobliwym, a tu i owdzie także swobodą nieco za daleko posuwającą się. Tomik drugi (1831) mniej się podobał; natomiast zbiór wierszy trzeci p. n. „Un spectacle dans un tauteuil“ (t-że 1832 — 1834, 2 t.) zachwycił zwolenników romantyzmu; w zbiorze tym m. in. znajduje się poemat dramatyczny „La coupe et les lèvres“ i epopeja żartobliwa „Namouua“. Pierwsze sztuki dramatyczne M-a nie miały powodzenia; wyszły razem w druku r. 1833 („Andrea del Sarto“, „Les caprices de Marianne“ i „Fantasio“). Latem roku tegoż w „Revu des Deux Mondes“

„ Roiła “.

na-

„Une bonne fortune“, „Lettre

jego wyszły zbiorowo p. n. „Premières poésies“ (1829 — 1835), „Poésies nouvelles“ (1836—1852) i „Poésies complètes“ (1850).— Powodzenie na scenie miały komedye M-a salonowe, pełne dowcipu wytwornego, zwłaszcza: „On ne badine pas avec l’amour“, „II ne faut jurer de rien“, „Un caprice“, oraz „II faut qu’une porte soit ouverte ou fermée“ (w wyd. zbiorowem „Comédies et proverbes“, Paryż 1856,    2 t.). Na wspomnieniach osobistych

opierają się zgrabne nowelle i opowiadania M-a, szezególuie: „Emmeline“, „Les deux maîtresses“, „Le fils de Titien“ i „Mimi Pinson“ (w wyd. zbior. „Nouvelles“, Paryż 1861).— Za panowania Ludwika Filipa M. został bibliotekarzem ministeryum spraw wewnętrznych; rewolucya lutowa (1848) pozbawiła go tej synekury, lecz przywrócił mu ją cesarz Napoleon III; w r. 1852 Akademia zaliczyła go do swych członków. — M., zwłaszcza jako liryk, stoi na czele poetów francuskich swego czasu; prawdziwością uczucia, wdziękiem harmonijnym wysłowienia się i zgrabnością wiersza góruje stanowczo nad sentymentalnym Lainar-tinem (ob.) i napuszonym Wiktorem Hugo (ob.); wszakże niekiedy bywa dziwaczny, znudzony, czasami cyniczny; co go czyni trochę podobnym do Heinego (ob,). — M. wiódł życie uieporządne, nieumiarkowane, Jubił podniecać się napitkami, zwłaszcza absyntem i to go też przedwcześnie do grobu wpędziło, zmarł bowiem w połowie 47-go roku życia. Pomniki wystawiono mu w Paryżu i w Neuilly. — Najlepsze wydanie dzieł M-a w 10 tomach wyszło w Paryżu u Leinerra w 1. 1876 i 1886, posiada jednak tę przywarę, że wydawca pozwolił sobie pozmieniać dowolnie ustępy niektóre. Brat M-a, Paweł (ob. wyżej) wydał dzieła jego z ilustracyarni i życiorysem w 11 tomach (Paryż 1882). Poezye M-a tłumaczono na różne języki; nieomal wszystko co napisał przyswoili swej literaturze Niemcy, a przekładami zajmowali się poeci tej miary, co Geibel i Frei-ligrath. — W przekładzie polskim posiadamy: „Nie można przewidzieć wszystkiego. Przysł. dram." (Warszawa 1872; przekł. Z. Mellero-wej); „Co się podoba dziewczętom“ (t-że 1874; przekł. W. Gcmulickiego); „Kaprys, Komedya“ (Lwów 1878); „Karmozyna“, dramat (Warszawa 1879); „Andrea del Sarto“, dramat (t-że 1880); „Spowiedź dziecięcia wieku“ (t-że 1880, 2 t., przekł. L. Kaczyńskiej); „Ludwisia“, komedya (t-że 1881); „Syn Tycyana“, uowella (Tarnów 1882); „Poezye...“ wybrał i przełożył B. L. (Warszawa 1890); „Przez zazdrość“, komedya (t-że 1892). Wiersze pojedyńcze ogłosili w przekładach zbiorowych: Wacław Przybylski i F. Faleński. — Literat.: E. Lubowski „A. de M.“, study um literackie (Toruń 1874): J. Krausharowa „A. de M.“, szkic biogr. - literacki (Warszawa 1879); P. Lindau „Alfred de M.“ (Berlin 1879, wyd. 3-e); Clouard „Biblio-

Podczas upałów letnich na półkuli

Red.

Red.

Red.

Dr. J. F.

graphie des oeuvres d’À. de M.“ (Paryż 1883); tenże „Documents inédits sur A. de M.u (t-że 18 6); de Jouzé „Etude et récits sur A. de M. (t-że 1891); Barine „A. de M.“ (t-że 1893; wyd. 4-e, 1904); Söderman „A. de M. Iians lif och verk“ (Stokholm 1894); Spoelberch de Lo-venjoul „La véritable histoire de „Elle et Lui“ (Paryż 1897); Lafoscade „Le théâtre d’A. de M.“ (t-że 1901); Crugnola „Alfredo de M. e la sua opera“ (Rzym 1903); F. Decori (wydawca) „Correspondance de George Sand et d’A. de M.“ (Paryż 1904); Adela Colin „A. de. M. intime. Souvenirs de sa gouvernante" (t-że 1906).    Red-

Mussony a. Monsuny (fran. Moussons, niem. Monsune, z arab. mousim — pora roku) nazwa wiatrów stale wiejących, zwłaszcza na oceanie Indyjskim. Są to prądy powietrza, : powstające wskutek rożnie ciepłoty, panujących nad lądem stałym i nad oceanem, zależne od pór roku i w nich zmieniające kierunek swój. — Znana jest powszechnie zmienność dzienna kierunku wiatru nad brzegami morza (por. Wiatr), zależna od nierównomiernego ogrzewania się wody i lądu przez promienie słoneczne. Podobna jest też przyczyna powstawania M-ów, z tą wszakże różnicą, że chodzi tu o zmiany rzadkie a długotrwałe, mianowicie mniej lub więcej półroczne. — M. wiejące głównie nad Oceanem Indyjskim są pokrewne passatom (ob.), wiejącym nad Atlantykiem.

półn. ląd stały azyatycki rozgrzewa się bardziej, niżeli woda oceanu Indyjskiego. Powietrze ogrzane wznosi się w górę, a równocześnie ciśnienie barometryczne nad lądem maleje, wskutek czego powstaje potężny prąd powietrzny, spływający z ponad oceanu ku lądom na półn. od niego położonym; kierunek prądu tego wychodzi od zachodu połud. — M. letnie wieją stale od kwietnia do października pomiędzy równikiem a zwrotnikiem półn. od wybrzeża wschodniego Afryki do brzegów Iudyi, Chin połud. i do wysp Filipińskich; czasami dochodzą też aż do wysp Marjańskich na oceanie Spokojnym. Są to wiatry bardzo wilgotne, deszczotiosne, to też podczas ich wiania częste bywają ulewy na wybrzeżach Malabaru, na brzegach zachód. Iudyi zagangesowych; szczególnie w czerwcu, li peu i sierpniu, opady te bywają bardzo obfite, a często towarzyszą im burze groźne. M-y letnie zwykle na północ po za łańcuch gór Himalajskich nie sięgają.-~ W miarę tego, jak słońce we wrześniu zbliża się do równika, rozgrzewanie się lądu azya-tyckiego ulega zmniejszeniu coraz znaczniejszemu; M. południowo-zachodni ustaje stopniowo; w zatoce Bengalskiej panować wtedy zaczynają wiatry o kierunkach różnych, niestałych, połączone częstokroć z burzami nader gwałtowuemi, wielce niebezpiecznemu zwłaszcza w październiku. Wiatr połud. - zachodni nakouiec wiać przestaje zupełnie, ustępując kierunkowi przeciwnemu, który teraz zapano-wuje na pół roku, bo tymczasem ciśnienie barometryczne wzrosło nad lądem wystygającym Azyi, a wtedy to zaczyna się panowranie M-ów zimowych, trwające od końca października do kwietni#. Wiatry te wieją w stronach tych samych, jeno w kierunku odwrotnym, t. j. od wschodu półn.; szybkość mają mniejszą, a są łagodniejsze i suche, więc też podczas ich wiania pogoda jest trwalsza. — Stała ta zmienność kolejna M-ów, posiadająca znaczenie ważne dla żeglugi morskiej, znana już była w Starożytności, liczono się z nia również w Wiekach Średnich i później, wogóle do rozpowszechnienia się parowców od kierunku wiatrów w stopniu znacznym niezależnych, lecz i dziś dla żeglugi niekorzystny jest okres kończącego się M-n letniego, połączony z burzami częstemi. — Z powodu przyczyn tych samych wiatry podobne powstają i w stronach innych, chociaż już nazwy M-ów nie noszą, a mianowicie wzdłuż innych wybrzeży Azyi (Chiny, Syberya wschodnia i półn.), Afryki (zatoka Gwinejska), w Australii półn., nad morzem Kaspijskiem i w Ameryce półn. Wszystkie wiatry te atoli nie wieją tak stale, ani tak silnie jak M. oceanu Indyjskiego. — Wiatry takie w Ameryce półn. noszą nazwę N o r t e s a. Northers (ob.), a powstają wskutek różnej ciepłoty powietrza nad zatoką Meksykańską a lądem stałym (Stany Zjedli, i Kanada). — Wiatry stałe, panujące w części wschodniej morza Śródziemnego, w Starożytności zwane etezyjskiemi (ob.), należą do tegoż rodzaju.— Por. Wiatr.

Mussumba, nazwa stolicy zmienianej przy każdorazowej zmianie panowania w państwie afrykańskiem Muata Jamvo (ob.)

Mustaca (Musta-tza) herb baronowski w r. 1821 nadany w Galicyi. Na tarczy ściętej, srebrnej, w środku tarcza mniejsza, niebieska, na niej kotwica złota z koroną. Na polu górnym, dwudzielnym, po jednej gwieździe niebieskiej, sześciopromiennej; w dolnym na falach niebieskich okręt. Nad koroną baro-nowską 3 hełmy: w 1-ym, między dwiema trąbami, uaprzemian niebieskiemi i złotemi, gwiazda sześciopromienua, niebieska; ze środkowego wyrasta orzeł dwugłowy, czarny, na 3-im między dwiema trąbami niebiesko-złotemi, kotwica złota. Labry na prawo niebiesko-złote, na lewo niebiesko-srebrne.

Mustaccioli, rodzaj ciastek używanych we Włoszech, wypiekauych obecnie z mąki pszennej, cukru, jaj, soli, przyprawnych kwiatem muszkatowym i gwoździkami, a po wierzchu powleczonych warstewką czekolady. Są to łakocie już b. dawne, niegdyś znane i u nas pod nazwą ,,mustacyi“; sposób przyrządzania ich w w. XVI znajdujemy w t. zw. ,,Zielniku“ Siennika (ob.).

Mustafa —imię czterech sułtanów tureckich: 1) M. I (* 1591—f uduszony 1639 w Konstantynopolu), młodszy syn Mahometa III (ob.), dwukrotnie zasiadał na tronie. Po raz pierwszy objął go d. 22 list. r. 1617, jako następca, po śmierci brata starszego, Achmeda I (ob.). Niespełna rozumu, przepędzał czas na rzucaniu złota rybom w Bosforze lub na ugauianiu się z szablą w ręce za paziami własnemi. Krajem rządzili samowolnie szeikowie pod zasłoną monarchy pozornego, którego obłąkanie tłumaczyli jako oznakę świętości. Usunięty przez rewolu-cyę pałacową d. 22 lut. r. 1618 na rzecz synowca swego, Osmana II (ob.), osadzony został powtórnie na tronie d. 19 maja r, 1622, po zamordowaniu Osmana II, lecz niebawem d. 20 sierp. r. 1623 został strącony przez wojsko, wstydzące się słuchać szaleńca 2) M. II (* 2 czerw. 1664—f 1703 w Konstantynopolu), syn Mahometa IV (ob.) i nasępca stryja Achmeda II (ob.), objął tron d. 6 lut. r. 1695 w chwili dla Porty b. krytycznej, kiedy jednocześnie znajdowała się w wojnie z Moskwą, Polską, Austryą i Wenecyauami, Początkowo sprzyjało mu szczęście. Kupudau-basza, Hussein-Mez-zomarto, odniósł zwycięstwo nad Wenecyanami, sam M. II odniósł także niektóre korzyści nad wojskami cesarskiemi, dowodzonemi przez elektora Saskiego Fryderyka Augusta. Lecz poddanie się Azowa r. 1697 Piotrowi Wielk. i zwycięstwo odniesione d. 11 wrześ. r. 1697 przez wysoce utalentowanego wojownika cesarskiego, ks. Eugeniusza Sabaudzkiego (ob.), pod Zentą, nad samym M-ą II, skłoniły sułtana do szukania pokoju. Sam zdążył wprawdzie uciec z pola bitwy do Temeswaru i zaraz przez gońca zamianował gubernatora Belgradu, Hussejna-Kiupriuli, nowym wielkim wezyrem (wszycy wezyrowie bowiem wraz z wielkim pod Zentą zginęli), lecz obaj uznali niemożliwość wojowania, dalszego. D. 26 stycz. r 1699 stanął słynny pokój Karłowicki, będący epoką zwrotną w dziejach ottomańskich, od którego Porta zaczęła się chylić do upadku. Na mocy pokoju karłowickiego otrzymał cesarz Leopold Węgry po Sawę, Wenecya utrzymała się przy Morei, Piotr W. został przy Azowie, Z Polską stanął pokój wieczysty pod warunkami uastępującemi: 1) oddanie Polsce miast mołdawskich; 2) Kamieńca Podolskiego w terminie do d. 15 maja r. 1699; 3) pohamowanie najazdów tatarskich; 4) zniesienie daniny tatarskiej; 5) wydalenie Tatarów budziackich z ich siedzib na Wołosz-czyźnie; 6) wolność nabożeństwa zakonom i księżom katolickim w krajach Porty; 7) zabezpieczenie wolnego handlu i 8) dobrego sąsiedztwa ze strony Mołdawii. Zmienia się odtąd całkowicie i stosunek Turcyi do Polski: osłabieni i zagrożeni sąsiedzi poczuli przyjaźń serdeczną ku sobie. Turcya, a niebawem i Szwecya, stają się odtąd aliantkami naturaluemi dążeń Polski do niepodległości, zagrożonej przez Moskwę.

Warunki pokoju karłowickiego wywołały wielkie niezadowolenie w Stambule, a kiedy M. II ukarał za to śmiercią jednego z wezyrów i, chcąc się uwolnić od zależności od janczarów, postanowił ich zreformować, nastąpił bunt wojskowy i M. II d. 22 sierp. r. 1703 został z tronu usunięty. Umarł w kilka miesięcy później.— 3) M. III ( * 1717 w Konstantynopolu—f 21 styczn. 1774), syn Achmeda III (ob.), wstąpił na tron po krewniaku Osmanie III (ob.), d. 29 paźdz. r. 1757 i zaraz zajął się uporządkowaniem skarbowości państwa ottomańskiego i zaprowadzeniem w uiem ładu, pragnac zarazem obudzić w Turkach cnotę i męstwo z czasów minionych. Wstąpienie na trou Katarzyny II i śmierci Augusta II otworzyły tymczasem w Europie pole do zaburzeń i wojny. Długo trwała Porta w swych usposobieniach pokojowych, lecz została wyzwana przez Rossyę. Wówczas M. III wypowiedział wojnę Katarzynie II manifestem z d. 22 wrześn. r. 1768, wspominając w liczbie różnych uraz do niej i mieszanie się cesarzowej do elekcyi i rządów Rzpltej Polskiej. Wysłana przez Katarzynę eskadra pod dowództwem A. Orłowa (ob.) odniosła nad flotę turecką pod Czesmą d. 5 lipca r. 1770 zwycięstwo świetne. D. 7 lipca t. r. Rurnian-cew odniósł zwycięstwo lądowe nad hanem nad rz. Largą, a niebawem d. 2i lipca nad wojskiem w. Wezyra nad rz. Kagułem. Wówczas przerażona Porta zawezwała cesarza na pośrednika, lecz Katarzyna stawiać zaczęła pomimo to pośrednictwo Porcie warunki tak ciężkie, że M. III stale odrzucał je, zrywając kongresy w Eokszanach i Bukareszcie (1772). Wojna z Rossyą zaogniła się nanowo. Rumiancew przeniósł działalność wojenną za Dunaj do Bul-garyi, lecz Syiistryi zdobyć nie zdołał, tylko pomniejszą warownię Turtukaj zdobył Suworow (1773). W otwartem zaś polu Turcy ponieśli kilka porażek, które tak zmartwiły M-ę III, że z tego powodu umarł przed ukończeniem wojny. Traktat z Rossyą w Kuczuk-Kajnardży podpisał już jego następca. — 4) M. IV (* 1779 w Konstantynopolu—f zaduszony 15 list. 1808), syn Abd-ul-Hamida, został d. 31 maja r. 1807, po strąceniu Selima III (ob.), powołany przez janczarów na tron ottomański. Mściwy, surowy i bez charakteru, zaraz po wstąpieniu ogłosił firman wypowiadający wojnę Rossyi. Przeciwnik wszelkich reform, obiecał przywrócić zwyczaje dawne, obalił wszystkie ustawy postępowe Selima III i zniszczył drukarnię w Skutari. Wówczas stronnictwo reform podniosła rokosz i pod kierunkiem namiestnika Ruszczuka, Mu-stafy-Bairaktara (ob.) usunęło d. 28 lipca r. 1808 M-ę IV z tronu, osadzając na nim wysuniętego przez internuncyusza austryackiego, von Stiirmera, niedołężnego Mahmuda III (ob.), brata Selimowego. Kiedy wszakże, w trzy miesiące później, zbuntowani janczarowie znowu wszczęli rewolucyę pałacową ua karzyść M-y

IV, Mustafa Bairaktar, ówczesny w. Wezyr, kazał go uśmiercić, i wyrzucić trupa janczarom, poczem, widząc się zmuszonym uledz sile ich przeważającej, sam wraz ze stronnikami swe-mi i z oblegającemi wrogami wysadził się w powietrze.

Mustafa - Bairaktar albo Bairak-Dar ( = Chorąży), sławny wezyr wielki turecki (* 1755—f 1808); zwolennik energiczny zaprowadzenia reform w Turcyi, syn rolnika prostego; mając od lat młodych pociąg wielki do wojska, wcześnie zaciągnął się do szeregów tureckich i w wielu potyczkach odznaczył się męstwem nieustraszonem, kiedy zaś razu pewnego z narażeniem życia własnego zachował sztandar oddziału swego, otrzymał przydomek Bairaktara czyli Chorążego. R. 1804 jako Basza Ruszczuku mężnie walczył przeciwko Rossyanom, lecz nie zdołał oprzeć się zajęciu Bukaresztu (1806). Po rewolucyi pałacowej janczarów, skutkiem której Selim III (ob.) musiał ustąpić tronu Mustafie IV (ob.), M. zgromadził mnóstwo wojska pod pozorem, że pragnie wyruszyć przeciwko Serbom, lecz z drogi nagle zawrócił pod Adryanopol, zmusił wielkiego wezyra do połączenia się z sobą i uderzył na Stambuł w celu przywrócenia tronu Selimowi III, kiedy zaś Selima III zamordowano, M., zwyciężywszy strouników Mustafy IV, ukarał śmiercią ich przywódców, uwięził agę janczarów, strącił Mustafę IV i osadził na tronie brata Selimowego Mahmuda II (28 lipca 1808 r.). Mianowany przezeń wielkim wezyrem, zajął się czynnie reformą wojska na wzór europejski, usunął od wpływów na rząd wielkiego muftiego (ob.) i wszystkich ulemów (ob.) sympatyzujących z janczarami, zaprowadził spokój w stolicy i przystąpił do pracy nad zu-pełnem zwinięciem korpusu janczarów, których przeznaczał do różnych oddziałów wojsk, pod kierunkiem oficerów francuskich i niemieckich zostających. Reformy te nie podobały się fanatykom porządku dawnego. D. 15 list. r. 1808 janczarowie zbuntowali się i, wspierani przez pospólstwo i flotę, uderzyli na Seraj, żądając przywrócenia Mustafy IV. M. bronił się mężnie, kiedy zaś płomienie przedostały się do pałacu, kazał zamordować Mustafę IV, sam zaś wysadził się w powietrze, grzebiąc zarazem i swych wrogów.

Mustafa Kara, w. wezyr Mahometa IV, ob. Kara M u s t afa.

adz.

Red.

S. Dr/..

rzeczypospolitej wysp Jońskich.

Mustra a. Musztra, z uiem. Master ant/, co w języku tym oznacza przegląd, tyczy się zaś całej gospodarki w wojsku, umundurowania, uzbrojenia, pomieszczenia, żywienia żołnierzy i t. p.; u nas wyraz przyswojony nabrał znaczenia zgoła inuego, oznacza bowiem ćwiczenie oddziałów wojska mniejszych lub większych w robieniu bronią i wykonywaniu ruchów i obrotów właściwych. M. w wojsku

Mustahfis, nazwa turecka ruszenia pospo-

litego.

Mustair (niem. Münster), wieś w dolinie t. n. w szwajcarskim kantonie Graubünden, 1257 m. npm.; 600 m-ców. Klasztor Benedyktynek (mo-nasterium Tuberis). — D o 1 i n a M., przez którą przepływa rz. Ram, dopływ Adygi, jest jedną z najwyższych, najdzikszych, zamieszkałych dolin w Europie i komunikuje się z Engadinem przez przesmyki Buffalora i Offen, a z Bormio przez przełęcz Wormską; 1600 m-ców pasterzy, protestantów.

Mustangs a. Mestangs, nazwa dawana koniom zdziczałym, zamieszkującym stadami stepy trawiaste Ameryki północnej i południowej; jest to rasa zwyrodniała, zmarniała, ani pod wierzch, ani do pociągu zdatna, chociaż Indyanie jeżdżą na nich. — W Portlandzie (st. Oregon, Ameryka półn.) powstało towarzystwo akcyjne, zajmujące się łapaniem i zabijaniem M-ów; zużytkowywano z nich skóry, kości, tłuszcz, a z mięsa robiono nawozy sztuczue. M-ów w Ameryce półn. miało być do 2 miljonów na stepach; wytępiono je już po większej części do tego stopnia, że się łowienie ich przestało opłacać; ciągnący z nich korzyści spekulanci pocieszają się atoli nadzieją, że niedobitki rozmnożą się szybko i że wtedy znów będzie je można tępić z korzyścią.

Mustek, Mustelidae, ob. Łasico wate.

Musticeus, a. mustaceum (dom. libum), rodzaj placka z mąki pszennej, zarabianego na moszczu, a przyprawianego serem tartym, anyżem, liśćmi bobkowymi i korzeniami innymi, piekli go Rzymianie zwłaszcza na uroczystości weselne. — Stąd dzisiejsze włoskie mustaccio-?o=piernik.

Müstoxvdis Andrzej, uczony nowogrecki (* 1785 na wyspie Korfu — f t-że 29 lip. I860); do nauk prawniczych przykładał się w Pawii; po napisaniu książki ,,Notizie per servire alla storia Corcirese dai tempi eroici al secolo XII“ (Korfu 1804) rzeczpospolita wysp Joń-skich mianowała go historyografem swym; będąc nim już odbył podróż po Włoszech, a po niej wydał ,,lllustrazioni Coreiresi“ (Medyolan 1811—1814, 2 t.); następnie udał się do Fran-cyi i Niemiec. W r. 1820 rząd rossyjski mianował go posłem swym w Turynie; w r. 1825 wydał w Wenecyi ,,Considerazione sulla presente liDgua dei Greci“. W r. 1828 Kapo d’Istrias (ob.) powołał go na kierownika wychowania publicznego oraz na dozorującego zakładu centralnego na wyspie Eginie. Po śmierci Kapo d’Istriasa powrócił na wyspę Korfu i został obrany tam na członka zgromadzeuia prawodawczego wysp Jońskich, a wtedy napisał: „Renseignements sur la Grèce et sur l'administration du comte Capodistrias“ (Paryż 1833). Przekładał też pisarzów starogreckich na język włoski; podczas pobytu na Eginie wydawał pismo „Aigineja“. Umarł jako senator

Red.

nawet naraziło na wielkie niebezpieczeństwo, gdyż wywołało zamach nieudany na życie jego. Następnie był przeszło 30 lat ambasadorem tureckim w Wiedniu oraz w Londynie.—Przełożył na język nowo-grecki „Divina Comedia“

każdem odbywa się według przepisów stale ustanowionych, zwanych regulaminem M-y, podlegających, oczywiście, zmianom, uwarunkowanym przez uzbrojenie i rozwój taktyki (ob.). M-ą w ogniu a. ogniową nazywają się ćwiczenia wojskowe połączone ze strzelaniem.

Dantego (Londyn 1884—1885).

Red.

Muszarabja (arab. massarabijje — miejsce na napój), tak na Wschodzie nazywane bywają okna wystające z kratą drewnianą, w których-dla ostudzenia ich w przewiewie powietrza, stawiane bywają uaczyuia z gliny niepolewanej, zawierające wodę do picia.— W Europie średniowiecznej, zwłaszcza zachodniej, taż nazwa bywała nadawana wykuszom służącym do obro-

Rea.

Dr. J. p.

ny murów zamkowych.

MllSZÎr (wyr. arab. = doradca) w Turcyi najwyższa godność wojskowa — marszałkowi franc, nadawana generałom stojącym na czele korpusu.

Musuiące napoje a. pieniące się. Są to płyny za napój służące, nasycone kwasem węglowym (ob.), nadającym im smaku właściwego, mile drażniącego błonę śluzową ust, a nie zawierające wyskoku. Częścią ich składową główną jest woda źródlana, czysta, zaprawiona smakami owocowymi i cukrem, albo też solami mineralneini (woda sodowa, selcerska sztuczna i t. p.), zapomocą przyrządów umyślnych przesycona kwasem węglowym; pijane bywają na zimno, często ostudzone sztucznie.

Red.

Muszkatel (włos. Moscatello) nazwa wiu słodkich a mocnych, białych lub czerwonych, posiadających zapach i smak korzenny, otrzymywanych ze szczepów winnych odrębnych, miano to samo noszących. Starzejąc się tracą słodycz, stają się wytrawnemi, nie tracąc przy-tem zapachu, a w stanie takim nadają się do poprawiania innych win pośledniejszych. Wina te dawnemi czasy bardziej cenione i chętniej pijane niż dziś, udają się tylko w krajach ciepłych, wymagając do dojrzewania gron wiele słońca i pogody. Obecnie podawane bywają na końcu uczt wystawnych przy wetach słodkich i to w ilościach niewielkich; do w. XVII pijano je, zwłaszcza też i u nas, podczas obiadu, nie żałując ich sobie, pomimo że są silnie u-pajające. — Śród M-ów francuskich uchodziły zawsze za najlepsze: biały Riv esal tes i czerwony Bagnol z prowincyi dawnej Roussillou, oraz, najczęściej dziś u nas spotykany, M u s-c a t-L u n e 1; mniej nieco bywają cenione: Frontignan i Montbasin a. Mon t-bason, za najpośledniejszy uchodzi liodowauy pod Béziers; za b. dobre uznawane bywają również rosnące w Prowancyi gatunki: Saint-Laurent, Cant e-P erdrix i Ciota t, odznaczające się smakiem przyjemnym. Z M-ów włoskich, dawniej u nas szczególnie cenionych, odznaczają się do dziś syrak zański z w. Sycylii, M o s c a t o a. M o s c Cagliari z w. Sardynii, toskański A1 e a t i c o Castello i Alba no rzymski; M-i przed-

Dr. J. F.

Właściwie do nich należałoby też zaliczać napoje zawierające wyskok i kwas węglowy, powstały w nich wskutek wykisienia, więc piwa wszelkie i wina pieniste, jak szampańskie, Asti spumante i t. p., zwykle jednakże nie czyni się tego.

S. Drt.

Musulanowie, (Mus aluni, Mi sala ni, Musu-la.mii), MtoooXavùi, przez Tacyta wspominany szczep Numidyjski, na południe od gór Aura-ryjskich (dzisiaj Aures) zamieszkały, podbity w r. 1 przed Chr. przez Lentulusa Kossusa, podniósł rokosz pod wodzą Takfarynasa i bronił się zapalczywie od r. 17 — 24 po Chr. aż go nakoniec za cesarza Klaudyusza na półno-co-zachód od Tewesty przesiedlono.

Musułbas, Muszelbas, tkanina, ob. Muślin.

Musuros Mare k, humanista grecki (* ok.

Red.

1470 w Retimno na wyspie Krecie —f jesienią 1517) był uczniem K. Laskarysa (ob.); w r. 1503 został profesorem w Padwie; w r. 1509 "takież stanowisko zajął w Wenecyi; w r. 1516 przeniósł się do Rzymu, a wtedy papież Leon X-ty mianował go arcybiskupem Monemwazyi. Przyczyniał się do wydawania pisarzów greckich przez Aida Manuzia w Wenecyi, mianowicie objaśuień do Arystofanesa (1498), dzieł Plato-ua (1513), Atenajosa (1514), Hezychiosa (1514) i Pauzaniasza.

e-t- Ö

oda

ma Malaga), Portugalia (Carca yellos), wyspy Kanaryjskie i Przylądek Dobrej Nadziei w Afryce połud.—Większość win tych obecnie dodawaną bywa tylko do win innych, pośledniejszych, aby je przez to naprawić, w stanie zaś czystym nie wielu posiadają zwolenników, ponieważ właściwości ich nie przypadają do smaku dziś ogólnie panującego, dające-

Muslims - Basza Konstantyn, dyplomata turecki (* 1807 —f 1891). M. pochodził z rodziny znakomitej, greckiej, na w. Krecie, wychował się zaś i wykształcenie staranne otrzymał w Konstantynopolu. W r. 1832 został sekretarzem Stefana Bogoridesa, księcia w. Samos i pomagał agentom dyplomatycznym Anglii, nich dostarczają też wyspy: Lipari, Korfu, Cypr Francyi i Rossyi, wysłanym na tę wyspę, aby i Kreta (Kaudya), tudzież Hiszpania (L a g r i-skłonić ją do poddania się Porcie Ottomań-skiej. Gdy się zabiegi te nie udały, wtenczas M. w r. 1834 sam się zabrał do uspokojenia Samosu i dokonał tego w sposób pokojowy, oraz zaprowadził tam rządy konstytucyjne i doprowadził do uznania zwierzchnictwa Turcyi.

W r. 1840 został posłem tureckim w Atenach, gdzie działał usilnie na korzyść Turcyi, co go

szym.

1899).

lir. J. P.

2) Działo lekkie, dłu-

Iłr. J P.

Mostrich,

go pierwszeństwo winom wytrawniejszym i lżej-

I*r J. P

Muszkatowe drzewo, muszkatowiec, ob. M y r i s t i c a.

Muszkiet (franc, mousquet) rusznica, czyli hakownica (ob.) ciężka, ważąca 7--10 kilogr., strzelająca kulami do 70 gr. ważącemi, o lufie długiej; dla tego też podczas strzału opierano ją na drążku wbijanym w ziemię, zakończonym widełkami, na których spoczywał koniec lufy. Nazwa powstała stąd, że kurek strzelby tej, podpalanej lontem, miał podobieństwo niejakie do dzioba krogulca (w łac. średniow. muschet-ta = krogulczyk). W M-y uzbroił piechotę hiszpańską pierwszy ks. Alba w r. 1521, a za jego przykładem poszła niebawem Europa cała, ponieważ strzały z M-ów były pewniejsze i skuteczniejsze niżeli z innej strzelby ręcznej, zwłaszcza kule ich ciężkie łatwiej przebijały opancerzenie, wtedy jeszcze będące w użyciu powszechnem. W w. XVI kompaniom piechoty uzbrojonej w piki zwykle dodawano 40—50 żołnierzy zbrojnych w M-y; w boju stawali albo w szeregu pierwszym, albo też na skrzydłach oddziałów pieszych. W w. XVII, podczas wojny Trzydziestoletniej, król szwedzki Gustaw Adolf (ob.) piechotę swą uzbroił w M-y lżejsze, tylko po 5 kilogr. ważące, a tak ją wyćwiczył, że dawała z nich po 4 — 5 strzałów na minutę. Z czasem, gdy zaczęto ujednostajniać uzbrojenie piechoty, M. i nazwa jego znikły. —Czasami zwano także M-ami rusznice wielkie, z których strzelano z wałów lub murów miejskich, z nich strzelano bez oparcia o widełki, ponieważ lufę kładziono na wale lub murze. Żołnierzy uzbrojonych M-mi zwano muszkieterami (ob.).—Por. Jähns „Entwicke-Jungsgesch. d. alten Trutzwaffen“ (Berlin

Or. J. Y.

Muszkieter, żołnierz uzbrojony w muszkiet (ob.). Nazwę M-ów wyłącznie nosiły też dwie chorągwie jazdy francuskiej, należące do wojska nadwornego króla (Maison du roi). Pierwsza z nich, nosząca miano M-ów siwych {Mousquetaires gris) utworzona była za Ludwika XIII (1622), druga, M-ów czarnych {M. noirs) powstało z rozporządzenia Ludwika XIV (1660); nazwy te pochodziły od maści koni w chorągwi pierwszej siwych, w drugiej ka-ryeh. M-rzy ci odznaczali się umundurowaniem świetnem i bogatem, uzbrojeni byli w szpady i w muszkietony (ob.), a w szeregach ich służyć mogła wyłącznie szlachta, dowódcą ich {capitaine) był król, na czele każdej z dwu chorągwi stał «namiestnik“ {capitaine-lieutenant) posiadający stopień generał-lejtuan-ta. W r. 1775 zniesiono oba oddziały M-ów; od r. 1789 do 1791 istnieli M-owie znowu; w r. 1814, po powrocie Bourbouów, wskrzeszono ich ponownie, lecz w r. nast. znikli ostatecznie z wojskowości francuskiej.—W wojsku pruskiem do r. 1889, jako pozostałość z czasów dawniejszych, utrzymała się nazwa M-ów dla 1-go i 2-go batalionu piechoty pułku każdego; dziś w Prusach każdy żołnierz w piechocie służący, z wyjątkiem pułków gwardyi, grena-dyerów i -fizylierów, urzędowo zwie się M-ein (Musketier).

Muszkieton (fr. mousqueton, niem. nmske-ton) 1) broń ognista dawna, nazywana także tromblon, po polsku garłaczem (ob.). Był to muszkiet (ob.) krótki, używany przez jazdę, którego lufa na końcu rozszerzała się nakształt trąby, co miało ułatwiać nabijanie broni na koniu w biegu będącym; nabijano go zwykle garścią kul drobnych, gie, rodzaj falkouetu. — 3) W dobie obecnej nazwę tę nosi karabinek magazynowy, krótki, w który we Francyi uzbrojeni są artylerzyści, kolarze i lotnicy wojskowi. W Austryi od r. 1897 również artylerya polna jest uzbrojona M-ami bez bagnetów, forteezna zaś z bagnetami. Taksamo we Włoszech.

Muszle, ob. Mięczak i.

Muszlowiec, ob. Hakea.

Musztarda, dawniej Mostar da, lub czysto po polsku Go r czy czka (od sł. łac. Must urn ardens [ = moszcz palący], włos. mostarda; fr. moutarde; ang. mustard; niem.

Möstrieh, Mustert i Senf), przyprawa ostra, używana do mięsa, ryb i do sosów, składająca się głównie z mąki gorczycznej, rozmaicie przyrządzanej na gęsto. — Do wyrobu M-y używane bywają nasiona gorczycy białej (Sina pis alba) i    czarnej    (S. nigra),    pierwsze    z nich

dają zmielone mąkę jasno-żółtą, drugie zielo-nawą. Najlepsza mąka z gorczycy białej pochodzi z Anglii, z czarnej zaś z Sarepty w Rossyi. Z mąki tej sporządza się M-ę, dodając do niej moszczu, wina, miodu, octu, cukru, korzeni i dodatków innych różnych, od których zależy dobroć i    smak    M-y. Każda    fabryka    posiada

zwykle swój przepis odrębny, troskliwie w tajemnicy utrzymywany. —Najostrzejsza jest M. angielska, najmniej przypraw zawierająca, przyrządzana bez octu, który łagodzi ostrość gorczycy. M. francuska, zawsze zawierająca ocet winny, posiada smak najwytworniejszy i jest znacznie łagodniejsza od angielskiej. M. niemiecka,    podobna do    francuskiej, jest

jeszcze    mniej    ostra, gdyż    do niej    dodają

wiele cukru. Te trzy gatunki M-y znajdują się głównie w handlu; w Anglii oprócz tego używają nadto M-y indyjskiej, zawierającej nieco octu, sardele (ob.), oraz inne przyprawy. — W Anglii M. najczęściej do użytku przygotowywana bywa doraźnie w ten sposób, że do pewnej ilości mąki z gorczycy białej dodaje się tylko nieco wody przegotowanej, zimnej i szczyptę soli, co razem miesza się starannie. W fabrykach gatunek ten M-y robi się, mieszając mniej lub więcej Va kilogr. mąki z gorczycy białej, 94 gr. mąki pszennej, tyleż soli i 10 gr. pieprzu kajeńskiego (ob.) z ilością

pochodzą niewątpliwie z Włoch, więc też prawdopodobnie na schyłku w. XVI wszędzie w Europie M-ę w sposób podobny przyrządzano.

odciętych rąk jego.

Red.

właściwą wody przegotowanej i ostudzonej. M. ang. bywa zawsze rzadsza od francuskiej i niemieckiej. Za najlepszą w Anglii uchodzi M. durhamska, wyrabiana w Yorku. M-y najlepsze francuskie wyrabiają w Dijouie, Chalons, Strasburgu i Paryżu; niemieckie w Dusseldorfie, Koblencyi i Frankfurcie u. O., austrjackie na sposób niem. w Kremsie i Steinie-, u nas w Warszawie na sposób francuski.— M-y używać należy jeno w ilościach niewielkich, ponieważ ostrością swą drażni żołądek, dotyczy to zwłaszcza M-y angielkiej. — M. należy do przypraw używanych już od b. dawna; u nas znana była przynajmniej od w. XVI, a nazwa jej dowodzi, że poznaliśmy ją przez Włochów; Syrenniusz (ob.) tak o niej pisze („Zielnik" Kraków 1613, str. 1203 i nast.): „Troiśki rodzay Gorczyce pospolitey czarney mamy... Pierwsze dwie do przysmaków stołowych przychodzą i które Gorczyczkami, drudzy Mostńrdńmi, od mosztu wina młodego, z którym bywa przyprawiona zowią. Biorą do czynienia Mostńrdy Gorczycę miałko vtartą, na tę Moszt słodki lęią, y każdego dnia raz kilka wzruszńią, przez kilka dni to czyniąc, A do vżywania stołowego chowńią... Inni biorą octu winnego, y Gorczyce vt;vrtą miałko, rozczyniaią. Taka nie tylko bywa przysmakiem v stołu, ale żołądkowi bńrzo vżyteczna, chęci mu dodńiąc do iedzenia. Także wziąć świeżey Gorczyce z funt, y vtrzeé ią w donicy co nalepiey, zlewaiąc ią wodą gorącą. Po-tym nakryć ią przez trzy dni: czwartego znowu ią trzeć co nalepiey, y ze trzy kwarty słodkiego moszczu na nie wlać: Pigw (ob.) doźrzńłych y dobrze vwârzonych, a przez durszlak przebitych funt, do tego przyłożyć Gwoź-dźikow kramnych y Cynamonu po dwa łota: Dobrze y pilnie to wespół vmieszâé, a do sto-łowey potrzeby chować... A żeby nie było smaku ostrego Mosztu słodkiego, albo wina słodkiego z cukrem szarym do zgęsczeuia zwârzonego, więcey przylać... Mostńrdń. Z Gorczyce czynią przyamak bńrzo osobliwy y zdrowy, którego pospolicie vżywńią przy stole zwłasczń czasów zimnych [C j. w zimie]\ Ten przysmak zowią właśnie v nas Gorczyczką, z Cudzoziemska Mustńrdą, którą każdy według swey wali y vpodobdnia czyni, o czym wysszey. Jedni poprostu wiercą nasienie gorczyczne co naświeższe (bo stare nie iest tak vżyteczne) a vwierciawszy go w donicy, winem słodkim A miodem roztwarzaią. Drudzy kładą cukier, ń octem rozpusczńią. Ini skorki pomorńńczo-we drobno śiekńią, y w Mostńrdę kładą, które smak osobliwy czynią. Niektórzy z Gdulami (ob. Cyclamen), âlbo z Dńtlami \t. j. daktylami], z skorek y z błonek swych ochędożonymi, ińko z pigwami przyprawuią, przydńiąc Cynamonu, Gwoździków, iako się wysszey powiedziało“.— Przepisy te, podane przez zielnikarza naszego,

Wielb» Encykl. Uu*tr. Ser. I Tom XI.VI11 Zesz. 379b

Dr. J. P.

Muszykongo, szczep negrów w Angoli (Afryka zach.) na połud. od biegu dolnego rz. Kongo, zwłaszcza nad rz. Mposo; jest to lud dorodny i kształtny, w liczbie blizko 16 000 zamieszkujący obszar obejmujący 2 400 kilom, kw.; stolicą ich jest Ngutangu. Dawniej panował śród nich zwyczaj osobliwszy, że gdy kogo śmiercią karano, to najbliżsi krewni skazańca zmuszani bywali do zjadania kawałków

Dr. J. p.

Muszyna m-to w Galicyi, pow. nowosądecki, u uścia Muszynki i Szczawnika z pr. brz. do Popradu; 458 m. npm. w okolicy górskiej i lesistej; 2000 m-ców, przeważnie rolników.adI-

Muszyński Józef Jan Kanty (f w Warszawie 1799) ksiądz, doktor filoz.; był profesorem wymowy uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, następnie kanonikiem kollegiaty w Warszawie. Drukiem ogłosił: „Praeconia litterarum anno scholastico recens affulgente“ (Poznań 1772) i „Oratio in laudem litterarum" (Kraków 1777).

Muszyński Jan, literat (* 1871 w Warszawce — f 1910 w Kochauówce pod Łodzią); gimnazyum ukończył w Warszawie, poczem wstąpił do wydziału przyrodniczego uniwersytetu warszawskiego. Aresztowany w sprawie „Związku robotniczego“ (ob.), więziony był w cytadeli warszawskiej przez czas dłuższy. Po wypuszczeniu na wolność zmuszony był przerwać nauki w Warszawie; oddawał się im dalej w uniwersytecie dorpackim, który ukończył w r. 1896. Obok wielkiego zapału do spraw społecznych, żywił M. nie mniejszy do sztuki. W tym celu odbył szereg podróży do muzeów zagranicznych (Włochy, Dania, Belgia, Hollandya, Niemcy). Po powrocie do kraju wykładał historyę sztuki w t. zw. uniwersytecie latającym i w kompletach prywatnych. Artykuły z zakresu sztuki i fejletony literacko-artystyczne drukował w „Prawdzie“, „Głosie“, „Gazecie Polskiej“ i in., był stałym referentem malarstwa i rzeźby w „Ogniwie“. Większe rozprawy z dziedziny estetyki i historyi sztuki umieszczał w Encyklopedyi niniejszej, z których ważniejsze: „Impresyonizm“, „Sztuka indyjska“, „Intarsya“, „Sztuka japońska“, „Jorda-ens“, „Kamieński Antoni“, „Kapitel“, „Kapito-lińskie zbiory“, „Kolońska sztuka“, „Kolońska katedra“, „Nawa“, „Navi di Banes“, „Kandelabr“, „Kanon w estetyce“, „Katakumby“, „Horschet“ i t. d. Kilkuletnia choroba i śmierć przedwczesna nie pozwoliły doprowadzić do końca zamierzonych na wielką skalę prac z historyi malarstwa renesansowego i polskiego o wielce oryginalnej koncepcyi. Pozostawił

nadto w rękopisie szereg ciekawych utworów sku. Rękopisy owych koranów polskich, ale

A. G.

beletrystycznych.

pisanych głoskami arabskiemi, w znacznej licz-Muślimowie litewscy, są    to potomkowie    bie do dziś dnia znajdują się na Litwie. Są

Tatarów przybyłych do Litwy    w początku w.    również i księgi modlitewne i wiele innych

XIV z carstwa Kipczackiego    i należącej do    dzieł treści religijnej z przekładem polskim

niego prowincyi Dagestanu, a    pono najwięcej    lub białoruskim.—Od Zygmunta III zaczęto

z księstw: Nogajskiego, Edessańskiego i Budżac-    ścieśniać prawa M-mów litewskich. R. 1611

kiego. Sprawowali oni służbę wojskową, ziemską    zakazano podskarbim, oraz pisarzom polnym,

i dzielili się na 3 klasy: wyższą, średnią i niż- aby pieniędzy na zaciągi chorągwi rotmistrzom

szą. Do wyższej należeli kniaziowie, begi i emirzowie, oraz ich potomkowie, mający prawa równe ze szlachtą litewską i posiadający dobra, nadane sobie przez wielk. książąt i królów polskich. Od nich wywodzą się rody litewskie szlacheckie: Najman - beg - Oleszkiewicz - Kry-czyńscy, Tuhan - beg - Dagestańscy - Baranowscy, Ułan-beg-Polańscy, Ułan-beg-Maluszyccy, Ułan-beg-Achmatowicze, Jaliar-beg-Zabłoccy, Daniar-beg-Juszyńscy, Edigej-emirza-Koryccy, Kurze-man-eińirza-Talkowscy, Muhier-emirza-Rejżew-scy, Kerdej-emirza-Muchowie, Terek-emirza-Buczaccy, Guzman-emirza-Sulkiewicze, Janus-emirza-Bielaccy, Denir-Romanowicze, Urus-emi-rza - Dowgiałłowie, Erustan - emirza - Azulewicze, Aksak - emriza - Skirmuntowie, Tenikej - emirza-Bazarewscy, 'Butat-einirza-Tupalscy, Walil-emi-rza - Lowczyccy, Ginzal - emirza - Rudziewicze, Urman-emirza-Chaleccy i Dzigit-emirza-Józefo-wicze. Do klasy drugiej należeli M-wie, wywodzący się z plemienia tatarskiego zawołżań-skiego, .i ci też byli wolni od wszelkich podatków, również jak szlachta litewska. Potomkowie ich dotąd mieszkają w osadach osobnych, okolicami zwanych, jak: Rejże, Ca-rewszczyzna, Bazary, Niekraszuńce — w gub. wileńskiej; Kruszyniany, Bohouiki, Dziemidków — w gub. grodzieńskiej; Łowczycy, Osmołów, Orda — w Mińskiem, Studzianka — w Lubelskiem, Ju-kawcy — na Wołyniu i Biały Rękaw — na Podolu. Trzecią nakoniec klasę M-ów litewskich tworzył lud tatarski pochodzenia nogajskiego, wyróżniający się od innych M-mów, mieszkających na Litwie, typem, językiem i ubiorem. Byli to po większej części jeńcy wojenni lub zbiegowie podczas przewrotów politycznych w Kipczaku i Krymie na Litwę przybyli. W. ks. Witold poosadzał ich w miastach i miasteczkach litewskich, a niektórym w okolicach wileńskich nadał ziemię, mianowicie: w Nie-mieżu, Bienicy, Kołnonaraeh, Sobołuńcaeh, Ko-zaklarach, Wace, Rudominie, Efindziejewicacli, Mereczlanach, Kirkorach, Petesztach i w Wilnie na Łukiszkach. - W braku rodaczek na

Litwie, M-wie litewscy chętnie zawierali małżeństwa z chrześcijankami, na co islam zezwala i co bardzo popierali Witold i Świdrygiełło. Wskutek tych częstych małżeństw szybko się zasymilowali z otoczeniem tak, że zapomnieli prędko swego języka i przyjęli język polski w życiu codziennem. Rychło przestali nawet rozumieć słowa Alkoranu i musieli go sobie

tatarskim nie dawali. R. 1615 zabroniono w chorągwiach tatarskich mieć rodaków za rotmistrzów i chorążych, a powinni byli wybierać ich ze szlachty polskiej. R. 1616 zabroniono M-mom żenić się z chrześcijankami; r. 1620 zabroniono kupować majątki, R. 1659 sejm zatwierdzi! we wszystkiem dawne przywileje M-mów litewskich sprawujących służbę ziemską. R. 1662 sejm pozwolił wkońcu, aby na chorążostwa dożywotnie hetmanowie mogli mianować M-mów. R. 1667 stanęło na sejmie ponowne zaręczenie wolności wiary M-mom i zabezpieczenie ich od ucisków. R. 1768 pozyskali M-owie wolność podnoszenia i naprawiania meczetów; r. 1775 pozwolono im dobra nabywać i zbywać; r. 1786 zamieniono w dziedziczne wszystkie nadane im starostwa, nawet dożywotne.—Za Księstwa Warszawskiego M-wie zyskali wszystkie prawa polityczne, bywali nawet posłami na sejm, co pozostało i za odnowionego Królestwa. — Do wstąpienia na tron Zygmunta III liczono na Litwie i Rusi przeszło 100 wiosek tatarskich. Były to wioski bogate i spore, z których występowało zawsze po jednej chorągwi kawaleryi narodowej; w każdej wsi był meczet. Prócz tego niemało było folwarków dziedzicznych, należących do M-ów pierwszej klasy, którzy byli zarazem i naczelnikami we wspomnianych chorągwiach. Podczas ruszenia pospolitego M-wie mogli wystąpić w liczbie 20 000 kawaleryi dobrze uzbrojonej i odzianej.—Obecnie w Król. Pol-skiem, na Litwie, na Wołyniu i Podolu jest około 6 500 M-mów, płci obojga, w tern obywateli ziemskich około 720, szlachty okolicznej przeszło 1 300 i mieszkających po miastach i miasteczkach, zarównie nazywających się szlachtą, przeszło—4 500. Klasa wyższa M-mów litewskich mówi językiem polskim, niższa białoruskim lub litewskim. Ubiór wszyscy noszą europejski, prócz duchowieństwa, które częstokroć nosi strój sobie właściwy. Nabożeństwo w meczetach odprawiane bywa w języku arabskim, niezrozumiałym nietylko już islamitom litewskim, lecz częstokroć i ich przewodnikom duchownym. — Por.: Baranowski Maciej Tuhau „O Muślimach litewskich“ (Warsz., 1896). X Muślin (fr. mousseline), tkanina lekka, wiotka, napół przezroczysta, zwykle bawełniana, rzadziej jedwabna, przywożona pierwotnie do Europy z miasta Mosulu (ob.) w Mezopotamii, a przez Turków nazywana musyl - bezy tłumaczyć na język polski i objaśniać po poi- i ( = płótno mosulskiej, skąd nazwa powstała;

u nas dawniej dlatego M. nazywano inusuł- o wiorst 49; liczy nieco nad 200 m-ców, wpo-basem a. rnaszel basem.—Wyrób M-u po- łowię żydów. Posiada kościół katol. muro wschodzi z Indyi Wschodnich i tam do dziś ny, parafialny, wzniesiony w r. 1614 przez w mieście Dakka tkają na krosnach ręcznych Stanisława Kiszkę, wojewodzica witebskiego, tkaniny tego rodzaju najdoskonalsze i najwy- przemurowany w r. 1855 staraniem M. Podbe-tworniejsze z przędzy bawełnianej, wyrabianej reskiego, dziedzica M-k.—Dobra muśnickie nana miejscu ręcznie, lub z maszynowej, sprowa- leżały dawniej do Radziwiłłów; Mikołaj, brat dzanej z Anglii. Obecnie M-u indyjskiego już rodzony królowej Barbary, założył w M-ch zbór niewiele wywożą, ponieważ maszyuą wyra- kalwiński, który z czasem istnieć przestał. — biany w Europie jest o wiele tańszy, a w do- Na początku w. XVII M. przeszły na własność broci mało ustępuje indyjskiemu. M-y jedwab- Kiszków, a po wygaśnięciu ich w r. 1654 stały ne, najlepsze wyrabia Lyon we Prancyi. się własnością Krzysztofa Rudominy Dusia-W handlu znajdują się różne gatunki M-u, no- tyckiego, wojew. mińskiego, później przeszły szące też nazwy odrębne, jak np.: Mousselinet, na Podbereskich.—Barbara Radziwiłłówna, już Mull, Vapeur, Zefir i t. p. Istnieją także M-y jako żona Zygmunta Augusta, przemieszkiwała z przędzy wełnianej (czesankowej). W Euro- czas pewien w M-ach. — W blizkości dworu pie wszystkie gatunki M-u używane bywają do muśnickiego istnieje wieża kształtu osobliwsze-sporządzania ubioru i stroju niewieściego, go, wzniesiona, jak podanie miejscowe głosi, w Indyach posługują się nim również męż- właśnie przez królowę Barbarę, czyźni, zwłaszcza do zawojów na głowę. Ued-    Mut, po nazwach botanicznych, oznacza J.

Red.

Muśnicki, a. Przyjaciel odm. a. Sowi- E. Mutisa (ob.), ty, herb. W polu niebieskiem na misie czar- Mutacya, wyr. muz. = przemiana głosów nej, dwa serca czerwone obok, przebite strza- chłopięcych na męzkie, w okresie zbliżającej łą lewo-ukośnie; na hełmie z korony wyrastają się dojrzałości płciowej. M. trwa zwykle około trzy pióra strusie, białe.    Red- roku; wciągu tego czasu struuy głosowe ehłop-

Muśnicki Nikodem, wierszopis i liisto- ców nie mają sprężystości należytej, więc są ryk, Jezuita (* 1765 w po w. upickim na Biało- niepodatne do wydawania tonów czystych. A*p-rusi —f w Połocku 1805), wykształcenie otrzy- Mutacyjna teorya jest to teorya powstawania! w szkołach jezuickich w Połocku i tamże nia gatunków, wyłożona przez hollenderskiego następnie wstąpił do Towarzystwa Jezusowego botanika Hugona de Vriesa (ob.) w dziełach w r. 1781 i był w nim czynny, bądź jako p. u. „Die Mutationstheorie. Versuche und nauczyciel retoryki, filozofii i teologii w szko- Beobachtungen über Entstehung der Arten“ łach niższych, bądź jako kaznodzieja i regens (Lipsk, T. I, 1901, T. II, 1903) i „Arten und konwiktu. Oprócz języka ojczystego znał do- Varietäten und ihre Entstehung durch Muta-kładnie: łaciński, grecki, francuski, włoski tion“ (t-że 1906). —Liczne fakty stwierdzające, i niemiecki, pisarzów starogreckich był mi- że wogóle ustroje zmieniają się nierównomier-łośnikiem osobliwym; w chwilach wolnych z za- nie, jedne prędzej, inne znacznie wolniej, po-miłowaniem pisywał wiersze. — Z polecenia zostając od czasów niepamiętnych na tym sa-przełożonych napisał dzieje Towarzystwa Jezu- mym stopniu rozwoju, nasunęły de Vriesowi sowego od czasu kasaty (1773), nie drukowa- przypuszczenie, że wogóle gatunki w przyro-ne nigdzie, lecz przechowane dotąd w odpi- dzie powstają nie stopniowo, w sposób ciągły sach. Również z woli zwierzchności zabrał się pod wpływem świata zewnętrznego, przystoso-do napisania „Teologii dogmatycznej“, mającej wując się do warunków, lecz jakby skokami, służyć za podręcznik do wykładów; podczas niezależnie od otoczenia. Nastają okresy mu-pracy tej śmierć go zaskoczyła; zdołał tylko tacyi t. j. jakby wybuchowego tworzenia wykończyć „Traktat o Sakramencie pokuty“, się gatunków nowych, poczem rozpoczynają się pozostający w rękopisie, a przez teologów okresy stałości, podczas których w ciągu dłu-chwalouy. Oprócz tego pozostawił w rękopisie giego bardzo szeregu pokoleń nie widzimy sporo utworów dramatycznych, napisanych po zmienności, ani też dążenia do wytwarzania polsku i obszerny poemat łaciński (1481 postaci nowych.—De Vries podobnież, jak jego heksametrów) p. n. „De Christi ab inferis re- poprzednicy (Albert Kölliker [ob.] i Korszyński, ditu“, którego autograf przechowuje archiwum botanik rossyjski) uznaje istnienie dwuch za-prowincji jezuickiej w Galicji; wyjątek z nie- sadniczo różnych rodzajów zmienności: indy-go wraz z podaniem treści poematu całego widualnej, inaczej fluktuaeyj nej i mu-umieszczono w „Miesięczniku połockim“ 1818 tacy j nej. — Zmienność indywidualna, natury t. I); tamże znajduje się też wiadomość ilościowej, nie może być dziedziczna i polega obszerniejsza o życiu i pracach M-go.—Drukiem na tern, że pomiędzy osobnikami każdego gaŁ ogłosił: „Pułtawa, poema epiczne“ (Połock tunku istnieją zawsze różnice drobne, indywi-

1803) ; „Drobniejsze poetyckie zabawki“ (t-że dualne, czyli fluktuacye, które wahają się

1804)    i „Zabawki teatralne“ (t-że 1805, 2 t.). Red' w pewnych granicach, natomiast zmienność Muśniki, m-ko i dobra na brzegu 1. rz. [ mutacyjna jest natury jakościowej, nieograni*

Musy w pow. wileńskim, oddalone od Wilna i czona i ściśle podlega prawu dziedziczności!

no-

zmien-

Dzięki tej zmienności pewne osobniki nie tylko dziedziczą w stopniu mniejszym lub większym cechę pewną, właściwą wszystkim innym osobnikom gatunku danego, lecz osiągają znamiona, które pod względem jakościowym zmieniają je, warunkując zupełnie inny wygląd ich. De Vries przypisuje znaczenie olbrzymie różnicy pomiędzy fluktuacyami a mutacyami, pierwsze bowiem wywołują tylko zmiany indywidualne, podrzędne, niestałe, drugie zaś zmiany zasadnicze, stałe, warunkujące powstawanie form nowych w przyrodzie oraz w kulturze, nowych t> zw. gatunków pierwotnych, t. j. grup, obejmujących pewną liczbę osobników, mających już pewną ilość cech stałych, dziedzicznych, wprawdzie drobniejszych i mniej wyraźnych, aniżeli te, któremi różnią się pomiędzy sobą poszczególne pokrewne gatunki (species) rodzaju danego. Gatunki pierwotne, powstające w przyrodzie, poprawione następnie przez hodowlę dają początek gatunkom pierwotnym, sztucznym, noszącym zazwyczaj nazwę odmian nowych, ale różniącym się zasadniczo od od-miau ttuktuacyjnych, sztucznych. W hodowli dzieje się to samo, co na łonie przyrody: powstają gatunki pierwotne, czyli mutacye oraz fłuktuacye. Według de Vriesa żaden nowy gatunek pierwotny, sztuczny nie powstaje przez dobór sztuczny, lecz będąc przeniesiony z przyrody do hodowli, zostaje przez dobór poprawiony. Dobór sztuczny nie stwarza nic nowego, lecz tylko potęguje lub zmniejsza w pewnych granicach pewne istniejące już właściwości, innerni słowy, poprawia, ulepsza gatunki pierwotne. Wszelkie zboczenia znaczniejsze, modyfikacye wybitniejsze powstają samorzutnie, a osobniki niemi opatrzone mają charakter gatunków pierwotnych; dobór potęguje tylko lub zmniejsza owe mutacyjnie, samorzutnie i nagle pojawiające się zboczenia gat. pierwotnych w granicach fluktuacyi indywidualnych, jakim one podlegają. W przyrodzie również powstają sąmorzutnie, mutacyjnie osobniki z pewnemi znamionami jakościowo odmiennemi, mające charakter gatunków nowych, pierwotnych, a dobór naturalny nie zachowuje osobników ze zmianami korzystnemi, lecz usuwa osobniki ze ziniunami szkodliwemi lub zgoła obojętnemi, W każdymbądź razie de Vries, przyjmując mutacye, uznaje również znaczenie doniosłe doboru naturalnego, pomiędzy jednak poglądami de Vriesa a poglądami Darwina (ob.) istnieje różnica wybitna, polegająca na tern, że według Darwina do powstawania gatunków nowych może prowadzić zmienność indywidualna (fluktua-eyjna) obok nagłej (mutuacyjnej), według zaś de Vriesa tylko druga sprawia powstawanie gatunków nowych, pierwotnych, zmienność zaś indywidualna nie przekracza nigdy granicy gatunku, — Zmienność w przyrodzie organicznej odbywa się w trzech kierunkach: 1) postępowym, gdy powstają jednostki zupełnie no-

we- prowadzi on do powstawania mutacyjnego nowych gatunków pierwotnych; 2) wstecznym, gdy powstają odmiany nowe (wsteczne) wskutek tego, że jednostki pewne znamion zanikają, np. zanika uwłosieuie, ubarwienie i t. p.;

3) zstępującym, gdy pewne jednostki znamion, które w jakimś pokoleniu stały się utajone, w następnych pokoleniach znów ujawniają się; 'prowadzi to do powstawania t. zw. odmian zstępnych. — Rozumowania teoretyczne o powstawaniu wybuchowym gatunków nowych oparł de Vries na spostrzeżeniach własnych nad wiesiołkiem Lamarcka (Oenothera La-marckiana), będącym w okresie mutacyi i wytwarzającym wybuchowo gatunki nowe. W r. 1886 de Vries znalazł na polu w okolicach Amsterdamu grupę wiesiołków [O. Lamarckia-na), pośród których zwróciły jego uwagę różnice znaczne pomiędzy pewnymi osobnikami. Kształty odmienne były zupełnie nowe, w każdym razie dotychczas nie opisane, miały wygląd zupełnie inny, niż wiesiołki typowe. Gdy nasiona tych form zostały wysiane w ogrodzie doświadczalnym w warunkach zabezpieczających je od zapylenia pyłkiem obcym, de Vries przekonał się, że cechy ich były stałe i dziedziczne, a co najważniejsze, że forma pierwotna Oenothera Lamrckiana wytwarzała wciąż jeszcze takie same osobniki potomne, różnorodne, co najoczywiściej świadczyło o jej zmienności mutacyjnej. Prócz tego de Vries zauważył jeszcze formy niestałe, które w każdym pokoleniu wydawały pewną ilość osobników, powracających ku pierwotnej O. Lamar-ckiana, i zostały nazwane przez niego mutantami niestałymi. Niektóre z osobników nowopowstałych wytwarzały nie tylko formy do siebie podobne, lecz i inne. — Na podstawie spostrzeżeń dokonanych nad mutacyą wiesiołka Lamarcka, de Vries wyprowadza następujące prawa pochodzenia: 1) Gatunki nowe, pierwotne powstają nagle, bez przejść stopniowych. 2) Formy nowe biorą początek z boków pnia głównego. Zwykle przyjmuje się, że formy nowe powstają przez przekształcanie się powolne grup dawnych; powstawanie gatunków nowych musiałoby więc pociągać zanik dawnych, tymczasem szczep pierwotny O. Lamar-ckiana istnieje wciąż, wytwarzając drogą mutacyi gatunki nowe, pochodne. 3) Gatunki we, pierwotne odrazu są zupełnie stałe. 4) Niektóre z form nowych (wiesiołków) są oczywiście gatunkami pierwotnymi, gdy tymczasem inne należy uważać za odmiany wsteczne.

5) Te same gatunki nowe, pierwotne powstają w wielkiej liczbie osobników i w ciągu wielu pokoleń następujących po sobie. 6) Mutacye są czemś zupełnie rożnem od zwykłej ności indywidualnej, czyli fluktuacyi. 7) Mutacye odbywają się we wszystkich kierunkach możliwych. — Na podstawie badań swoich de Vries doszedł do wniosku, że zmienność muta-

Ci. s.

na

Kwi.

Red.

Red.

przełożony meczetu.

Muth, gr. Mood, przydomek Izydy (ob.), oznaczający, według twierdzenia Jabłońskiego „wilgoć przyciągającą“, co w ten sposób rozumieć należy, że Izyda ziemię, którą symbolizuje, mułem, osadzającym się po wybrzeżach Nilu, jako i znajdującemi się w nim, zgniłemi szczątkami roślin zapładnia, a zatem skazane już na zagładę jestestwa znowu do życia powołuje. Ze zwierząt poświęcony jej był sęp, dla tego też przedstawiają boginię w rzeźbie jako niewiastę z sępem na głowie, a nadto

cyjna, zarówno wiesiołka Lamarcka jak i wo-góle wszelkich gatunków zwierząt i roślin jest stanem tylko przechodnym. Ponieważ zaś okresy zmienności mutacyjnej są bardzo krótkotrwałe, a okresy nieczyuności są bardzo długie, nic więc dziwnego, że tak trudno natrafić na okres mutacyi w życiu przyrody organicznej, większość bowiem gatunków znajduje się w stanie międzymutacyjnym. Czas przerwy pomiędzy okresami mutacyjnymi nazywa de Vries średnią długotrwałością gatunku. Jeżeli więc pomnożymy ten czas średni trwania jednego przodka przez ich liczbę, to otrzymamy czas trwania całej sprawy ewolucyjnej, liczba zaś przodków równa się liczbie okresów mutacyjnych. Jeżeli liczbę okresów mutacyjnych w pewnej linii rodowej oznaczymy przez M, średnią długotrwałość gatunku przez L, a czas sprawy ewolucyjnej (biologicznej) przez B, otrzymamy równanie M X L == B, które de Vries nazywa równaniem biochronicznym. Równanie to składa się z trzech niewiadomych, które de Vries stara się określić w przybliżeniu. Czas trwania życia na ziemi oblicza zgodnie z Kelvinem na 24 miljony lat.^ Porównania roślin zachowanych obok mumji w piramidach egipskich z roślinami obecnemi wykazały, że nie zmieniły się one; ponieważ od tego czasu upłynęło przynajmniej 4000 lat, a więc gatunki te w ciągu takiego conajmniej czasu pozostały bez zmiany. De Vries więc przyjmuje, że okresy bezczynności czyli im mutacyi, mogą trwać 4 000 lat. Jeżeli tę liczbę przyjmiemy za średnią, to podzieliwszy 24 000 000 przez 4 000 otrzymamy 6 000, a więc tyle mogło być okresów mutacyjnych w rozwoju rodowym gatunków, aż do wytworzenia się dziś istniejącego gatunku pewnego. Liczby te, jak zaznacza sam de Vries, nie są ścisłe i „mogą tylko służyć naszym wyobrażeniom za podstawę, na której oprzeć się mogą obliczenia dalsze“.— Teorya de Vriesa zyskała rozgłos w święcie naukowym i została przyjęta z wielkiem uznaniem • przez wielu uczonych, zwłaszcza przez botaników. Niektórzy jednak uczeni, jak up. Klebs, Lotsy, Bateson, Plate, utrzymują, że sprawa mutacyi dotychczas jeszcze nie została stwierdzona z dostateczną ścisłością naukową. Lotsy m. iu. powiada, że biorąc rzecz ściśle naukowo, de Vries „nie wykazał bez zarzutu powstawania mutantów, t. j. występowania form nowych; dowiódł tylko, co bardzo jest ważne, iż O. Lamarckiana może wytwarzać szereg form stałych. Czy jednak te formy są mutantami w znaczeniu de Vriesa, czy też tylko odmianami analitycznemi (powstałemi przez rozszczepienie się cech, zawartych w pewnym gatunku) w znaczeniu Batesona, pozostaje nierozstrzygnięte“.—W polskiej literaturze naukowej bliższe szczegóły tyczące się teoryi de Vriesa znajdujemy w dziełach prof. Nusbauma ^Szlakami wiedzy“ (wyd. 11-e, 1909) i „Idea

ewolucyi w biologii“ (1910) oraz w odczycie de Vriesa „Nowa teorya powstawania gatunków“ (przekład B. Hryniewieckiego, 1905).

Muta Dea, ob. Lara Lar un da.

Muta Nzige, jez. afrykańsk., ob. Nyauza 3.

Mutanabbi (Motenebbi) Abu’t Taijib, słynny poeta arabski (* w Kutie 915 — f we wrześ. 965). M. wykształcenie otrzymał w Syryi; czas pewien chciał uchodzić za proroka (nabi), stąd też otrzymał przydomek M. ( = niby prorok). Od r. 948 zamieszkiwał w Aleppie jako ulubieniec księcia Seif ed Daula; od r. 957 przebywał w Egipcie, Bagdadzie i w Persyi. Śmierć poniósł z rąk Beduinów rozbójniczych wpobliżu rz. Tygru. — Sławy rozgłośnej używa Wschodzie jego „Diwän“, zbiór złożony z *289 utworów wierszowanych; wydał go wraz z objaśnieniami Wahidego (t 1075) Dieterici p. n. „Mutanabbii carmina“ (Berlin 1861); na język niem. przełożył go Hammer - Purgstall (Wiedeń 1824; przekład nietęgi). —Por. Bohlen „De Motenabbio“ (Bonn 1824) i Dieterici „M. u. Seifuddaula“ (Lipsk 1847).

Mutasylici (z arab. mutasil — sekciarz, od-szczepieniec), sekta muzułmańska, racyona-listyczna, założona przez Wassila ben Atit w r. 110 hedżiry, kwitnąca w w. II i III ery muzułmańskiej, zwłaszcza w Irńku i w Persyi. W pojmowaniu istoty bóstwa odbiegali od pra-wowierności islamickiej; potępiali naukę o pre-destynacyi, przyznawali człowiekowi wolność woli zupełną; uczyli, że Bóg jest źródłem dobra wszelkiego, nie zaś i zła; twierdzili dalej, że modlitwa grzesznika nie bywa wysłuchywa-ua przez Boga, że Koran (ob.) nie jest pochodzenia nadziemskiego, że jałmużny i modły zmarłym na nic przydać się nie mogą, że w dniu sądu ostatecznego nie będzie wagi (mi-san), ni księgi (kitab) i t. p. — Por. Steiner „D. Mùtaziliten od. d. Freidenker im Islam“ (Lipsk 1865) i Kremer „Gesch. der herrschenden Ideen des Islam“ (t-że 1868).

Mutesarrif (arab. Mutassarrif) w Turcyi zarządzający sandżakiem czyli okręgiem rządowym (mutesarriflik), gubernator; zwierzchnikiem jego jest Wali (ob.), gubernator generalny prowincyi, pod nim zaś stoją kajmaka-mi i ob.).

Mutewelli (arab. = przełożony, zarządca) w Turcyi zarządzający wakufem (ob.), albo też

Red.

S. Drz.

meinen deutschen Rechts“.

Red.

Z prac jego licznych wy-

Ked

S. Drz.

Ked.

zwyczajnie z koroną podwójną. Według tra-dycyi religijnej była M, małżonką Ammona Tebańskiego, której razem z mężem i synem ich, Horusem, cześć wielką oddawano.

Muther Teodor (* 1826 —f 1878), znany prawoznawca niemiecki, który się szczególnie poświęcał badaniom romanistycznym. Był profesorem w Królewcu i Rostocku. Najwybitniej-szem jego dziełem jest ,,De origine processus provocatorii ex lege diffamari“; wraz z Bekke-rem i Stoblem wydawał ,.Jahrbuch des ge-

S. A K.

Muther Ryszard, historyk sztuki i krytyk (* 25 lut. 1860 w Ohrdrupie) od r. 1877 w uniw. heidelberskim i lipskim kształcił się w filozofii, archeologii oraz w dziejach sztuki; w r. 1881 w Lipsku po obronieniu rozprawy „Anton Graff, der Porträtmaler unsrer Klassiker“ uzyskał dyplom d-ra filoz. i niebawem został w Monachium docentem pryw. historyi sztuki. Początkowo zajął się badaniem rycin w książkach i o przedmiocie tym ogłosił: „D. ältesten deutschen Bilderbibeln“ (Monachium 1883): „D. deutsche Bücherillustration der Gotik u. Erührenaissance“ (t-że 1884), a wspólnie z A. Hirthem wydał „Meisterholzschnitte aus vier Jahrhunderten“ (t-że 1888 — 1893); następnie z tymże Hirthem ogłosił „Cicerone durch d. Münchener Pinakothek“ (t-że 1898; wyd. 5-e) i „Cicerone durch die Berliner Gemäldegalerie“ (t-że 1889). W r. 1894 powołano go do Wrocławia na prof, nadzw. dziejów sztuki, a po roku już został zwyczajnym. Oprócz prac już wymienionych ogłosił nadto: „Gesch. der Malerei im XIX Jahrh.“ (Monachium 1893/4; 3 tomy; przekł. ang., Londyn 1896); w dziele tern występuje jako zwolennik prądów nowych malarstwa spółczesnego; dalej „Gesch. d. Malerei“ (w zbiorze Góschena, 5 t., Lipsk 1899 — 1902)-„Studien u. Kritiken“ (Wiedeń 1901/2; 2 t.); „Ein Jahrh. französichen Malerei“ (Berlin 1901); „Gesch. der englischeu Malerei“ (t-że 1903); „D. belgische Malerei im XIX Jahrh.“ (t-że 1904); „Rembrandt, e. Künstlerleben“ (t-że 1904). Od r. 1902 wydaje w Berlinie zbiór monografii p. u. „Die Kunst“, w którym umieszcza życiorysy raalarzów wybitnych wraz z oceną ich działalności.

MuthesitlS Herman, budowniczy i pisarz (* 20 kwiet., 1861, w Gross-Neuhausen w ks. Sasko - Wejmarskiem); wykształcenie zawodowe otrzymał w akademii technicznej, berlińskiej (1882 —1887); następnie przez 4 lata zajmował stanowisko budowniczego rządowego w Japonii, co mu dało sposobność poznania dokładnego sztuki japońskiej. W 1. 1892 — 1896 pracował jako urzędnik ministeryum robót publicznych w Berlinie; w r. 1896 przyłączono go do ambasady niemieckiej w Londynie, gdzie miał się zapoznać z architekturą angielską, zwłaszcza zaś z budową domów mieszkalnych oraz ze sztuką stosowaną. Od r. 1903 urzęduje w Berlinie jako tajny radca rządowy w zarządzie przemysłu oraz jako referent szkół przemysłowych; oprócz tego jest czynny jako budowniczy ceniony, szczególnie należy: „D. englische Baukunst der Gegenwart“ (Berlin 1900 — 1904, z tabl.); „Architektonische Zeitbetrachtungen“ (t - że 1900); „D. kunstgewerbliche Dilettantismus in England“ (t-że 1900); „D. neue kirchliche Baukunst in England“ (t-że 1902); „Stilarchitektur und Baukunst“ (Mühlheim 1903); „D. englische Haus“ (Berlin 1904—1905; 3 t.; wyd. 2-e, t-że 1908); „Kultur u. Kunst“ (Jena 1904); „Landhaus u. Garten“ (Monachium 1907); „Kunstgewerbe u. Architektur“ (Jena 1907).

Muthul, rzeka w Numidyi (Afryka), dzieląca państwo Jugurty (ob.) od królestwa Adher-bala; prawdopodobnie zowie się dzisiaj Wed Melleg, poboczna rzeka Bagradazu.

Mutianus Konrad, humanista (* 15 paźd. 1471 w Hombergu [reg. Kassel] — f 30 mar 1526 w Gocie); właściwie nazywał się Mut, a ponieważ był rudowłosy więc przybrał też przydomek Rufus. Do szkół uczęszczał w De-venterze, nauk uniwersyteckich od r. 1486 słuchał w Erfurcie; lata 1495 — 1502 spędził na naukach we Włoszech; powróciwszy do ojczyzny został w r. 1503 kanonikiem w Gocie. Pomimo, że M. z zasady książki żadnej nie napisał, wpływ jego na rozwój humanizmu w Niemczech był jednak bardzo znaczny, umiał bowiem przyciągać do siebie młodych uczonych i słowem żywem do nich przemawiać. Obok Reuchłina i Erazma Roterdamczyka (ob. te nazw.) najbardziej on się przyczynił do roz-krzewienia humanizmu w Niemczech, z jego też kółka wyszły słynne „Epistolae obscurorum virorum“ (ob.)—Aczkolwiek początkowo dla refor-macyi luterskiej nieźle usposobiony, podobnie jak Erazm Roterdamczyk, w przebiegu i rozwoju jej dalszym odsunął się od niej zupełnie.— Por. Krause „D. Briefwechsel des M. Rufus“ (Kassel 1885, z życiorysem); Gillert „D. Briefwechsel des K. M.“ (w „Geschichtsquellen der Prow. Sachsen“ XVIII, Halla 1890).

Mutina, gr. Moouvy], miasto zamożne w Gallia Cispadana, w dzierżawach dawniejszych szczepu celtyckiego Bojów, przy trakcie głównym, z Mediolanum przez całą Italię wiodącym. Z niego, jako z głównego punktu oparcia, wzmacniali Rzymianie swą władzę nad krainą Bojów, dokąd też w czasach późniejszych (284 przed Chr.) osobną kolonię wysłali.—Po zamordowaniu Cezara (ob.) zajął je podczas wojny domowej Decimus Brutus i trzymał się w niem od grudnia r. 44 przed Chr. do 15 kwietnia r. nast. Od niego też nosi wojna ta miano bellum Mutinense. Z odsieczą miastu, obleganemu przez Antoniusza, pośpieszyli konsulowie Hirtius i Pansa, jako i Octavianus młody pod jego mury, gdzie dwie bitwy stoczono. W pierwszej, dnia 15 kwietnia r. 45, odniósł Pansa

S. Drz.

Red.

S. Drz.

Dr. J. P.

Mutkurow Sawwa, geuerał i mąż stanu bułgarski (* 1852 ukończeniu szkoły wojskowo-lekarskiej w Konstantynopolu, zapisał się do szkoły junkierskiej w Odesie i został oficerem rossyjskitn. R. 1876 wziął dymisyę i udał się do Bulgaryi organizować oddziały lotne, rewolucyjne. Po

wieku“ (Kraków J909, 28).

Dr. W. Wer.

ranę śmiertelną, w drugiej, dnia 20 kwietnia padł Hirtius. Dzisiaj Modena (ob.j.— Okolica przyległa, ager Mutinensis, dostarczała wina wybornego i wełny najdelikatniejszej z całej Italii; sławy wielkiej zażywały także naczynia gliniane, w samem mieście wyrabiane.

Mutina Tomasz, malarz czeski, najdawniejszy (* 1250—-f 1297), pochodził z rodziny starożytnej Rabiniśów. Pozostały po nim dzieła różne, najwybitniejszem z nich jest obraz Najświętszej Panny pomiędzy patronami czeskimi, który do r. 1780 znajdował się w Pradze w ołtarzu katedry św. Wita, skąd go cesarzowa Marya Teresa przenieść kazała do Wiednia i wraz z dziełami innemi M-y pomieścić w galeryi Belwederu. — Wiadomości obszerniejsze o M-ie i pracach jego znajdują się w wydawnictwie Cześkiem „Vlastimil“ (roczn. 1842, I, 61 ).

Mutinus, Mutunus, a. M u t i u u s T i t i -aus, przydomki bożka Pryaposa (ob.). Miał on w Rzymie kaplicę, w której matrouy za-kwefione, w toga praetexta przybrane, ofiary mu składały. Według świadectwa Laktancy-usza i św. Augustyna siadały młode mężatki rzymskie na członku męskim M-a, aby płodność od niego uzyskać.

Mutis Józef Celestyn, lekarz, przyrodnik i matematyk (* w Kadyksie 6 kwiet. 1732 — f w Santa Fé de Bogota 11 wrześ., 1808). Ulegając woli rodziny ukończył w Sewilli wydział lekarski, poczem w r. 1757, jako adjunkt, zaczął wykładać anatomię, z upodobania jednak zajmował się raczej matematyką i botaniką. W r. 1760 z wice-królem don Pedrem Mesia de la Cerda, wyjechał jako lekarz do Nowej Granady; tam w Santa Fé de Bogota wice-król mianował go profesorem matematyki; na stanowisku tern rozpoczął też badania botaniczne w okolicy bliższej i dalszej miasta tego i odkrył oraz opisał mnóstwo roślin jeszcze nieznanych; mowa jest o nich w dziełach Liuueusza i A. Humboldta (ob. te nazw.). Pierwszy M. zwrócił uwagę na rozmaite odmiany chinowców i pierwszy też zalecał hodowanie drzew tych. W Santa Fé urządził nadto obserwatoryum astronomiczne i zarządzał niem. W r. 1772 wstąpił do stanu duchownego i umarł jako kanonik katedralny w Santa Fé. Wpływ jego cywilizacyjuy na kolonie hiszpańskie był bardzo znaczny i zbawienny. — M. napisał niewiele; ukazało się w druku jeno kilka rozpraw jego przeważnie botanicznych w wydawnictwie Akademii stokholmskiej i w „Papel periodico“ w Santa Fé.

f 1891 w Neapolu), po

zgnieceniu powstania bułgarskiego przez Tur-cyę, powrócił do wojska rossyjskiego i walczył w wojnie rossyjsko-tureckiej w korpusie gen. Radeckiego. Jako jeden z przywódców spisku, mającego na celu przyłączenie Rumelii wschodniej do Bulgaryi, M. razem z Rizowem posłany został przez spiskowców do Szumli, do ks. Aleksaudra, z prośbą o współudział. Po przewrocie d. 6 wrześ. 1885 był członkiem rządu tymczasowego. Uczestniczył w wojnie serbsko-bulgarskiej w bitwie pod Pirotem. Dn. 9 sierp. r. 1886, kiedy ks. Aleksander został strącony z tronu, M. otrzymał od rządu tymczasowego, rewolucyjnego stanowisko głównodowodzącego wojskiem bulgarskiem i przyrzekł mu swój współudział, choć jednocześnie miał stosunki tajne z przywódcą kontrrewolu-cyi, Stambułowem. Kiedy ten zwyciężył, M. stanowczo przechylił się na jego stronę, skierował swe wojsko na Sofię i zajął ją. Zrzekając się tronu, ks. Aleksander mianował M-owa regentem księstwa wspólnie ze Stam-bułowem i Karawełowem. Podczas tej regen-cyi M. był prawą ręką Stambułowa w dziele uśmierzenia niezadowolenia ogólnego i licznych rozstrzelali przeciwko regencyi. Po objęciu tronu bułgarskiego przez ks. Ferdynanda Ko-burskiego, M. otrzymał tekę ministra wojny. Na stanowisku tern przyczynił się do uzbrojenia wojska bułgarskiego w broń systemu Man-lichera. Żonaty był z siostrą Stambułowa. — Por.: Petrow G. „Generał Sawwa M.“ („Bułgarski Almanach“ na r. 1894, Sofia).

Mutniański Wawrzyniec (Laurentius de Thurcz regiae maiestatis chirurgicus) zmarły w Krakowie r. 1511, był chirurgiem nadwornym króla Zygmunta I i od r. 1506 obywatelem m-ta Krakowa, gdzie od r. 1510 posiadał dom przy ulicy Grodzkiej. — Por, J. Lachs „Kronika lekarzy krakowskich do końca XVI

Dr. J. P.

Mutoskop, przyrząd optyczny, odmiana k i-netografu (ob.), od którego różni się tern, że zdjęcia fotograficzne faz kolejnych ruchu nie są umieszczane na wstędze, lecz na kartkach oddzielnych, połączonych brzegami górnymi z osią wspólną; przy obrocie korby, lub przy ruchu mechanizmu automatycznego, kartki opadają kolejno i każda z nich jest widziana przez widza tak długo, dopóki następna jej nie zasłoni. Dla zwiększenia złudzenia optycznego przyrząd, służący do oglądania fotografii jest urządzony, jako stereoskop (ob.); zdjęcia fotograficzne są także stereoskopowe.

Mutsu - Hito, cesarz japoński (Mikado) ( * 3 listopada 1852; według kalendarza japońskiego w r. 2512), wstąpił na tron d. 3 lutego r. 1867 po ojcu Osa-hito. Rozpoczął rządy od wprowadzenia Japonii na drogę wielkich reform politycznych i społecznych: podważył panowanie feudalizmu, otworzył na oścież wrota wpływom europejskim, zaprowadził oświatę

europejską, wysyłał młodzież po naukę na cztery strony świata, stworzył podstawy nowoczesnego państwa japońskiego, administraoyę, wojsko, marynarkę, nadał Japonii konstytucyę i parlament, umiał znajdować mężów stanu, dowódców genialnych, zawodowców, polityków, nauczycieli. Tak przygotowany wstąpił drogę polityki imperyalistycznej, zwyciężył Chiny w r. 1894 (owoce tej wojny zostały mu odjęte przez koalicyę państw europejskich), odniósł też wielkie historyczue zwycięstwo w wojnie z Rossyą (1904—5), zajął Koreę i protektorat pierwotny zamienił w zupełną aneksyę (1908). W wewnętrznych stosunkach Japonii sprawuje rządy na podobieństwo europejskich despotów oświeconych w. XVIII, surowo przestrzegając poszanowania ustaw i zwyczajów. Socya-lizm zawieziony z Europy i Ameryki tępi bez miłosierdzia. W r. 1910 proces przeciwko socyalistom zakończył się ścięciem czternastu oskarżonych o zamach na życie Mikada (w tej liczbie jednej kobiety). Następca tronu Yosbi-Hito (* 31 sierpnia 1879). —Por. Posner „Japonia. Państwo i prawo“ (Warsz. 1904).

Mutsu Mu n emits u hr., mąż stanu japoński (* 1844 — f 24 sierp., 1897). Pierwotnie służył w ministerjum spraw zagranicznych i w administracyi prowincyonalnej; w r. 1874 został sekretarzem senatu. Na stanowisku tem przyczynił się wiele do wprowadzenia nowego kodeksu karnego, wzorującego się na francuskim. Gdy podczas niepokojów wybuchłych w Korei, w Japonii powstało stronnictwo pchające rząd do zawojowania kraju tego, a M. je popierał, oskarżono go o zdradę stanu w r. 1878 i skazano na więzienie długoletnie. W r. 1882 ułaskawiono go, a po latach czterech otrzymał znów urząd w ministeryum spraw zewnętrznych. W 1. 1888 —1890 był posłem japońskim w Stanach Zjedn. Ameryki półn.; odwołany stamtąd został ministrem rolnictwa. W ministeryum margr. Ito (1892 — 1896) powierzono mu tekę spraw zewnętrznych, wtedy to głównie był czynny podczas układów o pokój z Chinami, prowadzonych z Li-Hung-Czau-giem w Szymonoseki, a za oddane przytem usługi w r. 1895 otrzymał tytuł hrabiowski. Zasłużył się również ojczyźnie swej już przedtem, przeprowadzając z Anglią i z Meksykiem układy korzystne dla Japonii. W maju, r. 1896, z powodu rozwijającej się coraz bardziej choroby płucnej, zmuszony był do ustąpienia z ministeryum i w rok potem zmarł.

Mutualizm (z łac. mutuus = wzajemny) jest to teorya ekonomiczno-społeczna P. J. Proudho-na (ob.) o zasadzie wzajemności, od której wcielenia w życie autor spodziewał się zmiany ustroju całego społeczeństwa ówczesnego, sprawienia „aby świat—jak sam się wyraził — który, pchnięty wolą Boską, obracał się dotąd z zachodu na wschód, odtąd, poruszony wolą człowieka, zaczął obracać się ze wschodu

s. P.

Red

na zachód“. —Według M-zmu istniejące w społeczeństwie sprzeczności dają się pogodzić ze sobą na zasadzie wzajemności. Wymiana wzajemna usług powinna być dobrowolna i opierać się na umowie, która służyć winna za podstawę każdego ustroju, tak ekonomicznego jak na i politycznego. Na tej jedynie podstawie zakwitnąć może idea sprawiedliwości. Punktem wyjścia M-zmu jest prawo do pracy, przez które jednocześnie rozumieć należy prawo do używania narzędzi pracy, prawo do korzystania z materyału potrzebnego do pracy, oraz prawo do posiadania w całości wytworu swej pracy. Atoli bez możności wymiany prawo do pracy byłoby złudzeniem. Przy wymianie wielką rolę społeczno - ekonomiczną odgrywa kredyt. Stąd wypływa również prawo człowieka pracującego do kredytu. Prawo do kredytu pociąga za sobą obowiązek kredytu, wynikiem zaś tego jest wzajemność kredytu (réciprocité du credit). W ułatwieniu kredytu M. widzi rozwiązanie zagadnienia społecznego. „Kredyt w narodzie, który oddaje się pracy, jest to samo co obieg krwi w zwierzęciu; jest narządem odżywiania się, życiem samem. Ustawać nie może bez niebezpieczeństwa dla ciała społecznego. Jeżeli prawodawcom, po obaleniu praw feudalnych i zrównaniu klas, należałoby zwrócić uwagę na jakąś instytucyę przed wszystkiemi innemi, to z pewnością na kredyt“. Dobra organizacya kredytu, według M-zmu, jest to kardynalna, najgłówniejsza reforma społeczna, która sama przez się sprowadzi dobrą organizacyę wytwarzania i spożywania. W tym celu należy uczynić kredyt jak najtańszym i jaknajprzystępniejszym. Osiągnąć możnaby to, zdaniem Proudhona, przez założenie banku, którego akcyonaryuszami byliby wszyscy wytwórcy, a więc całe społeczeństwo, i w którym dałoby się zogniskować wszystkie obroty handlowe. Ekonomia społeczna, według M-zmu, jest nauką równowagi społecznej, układem rozległym, który ma na celu zrównoważyć wzajemność pracy i wytworu, podaż i popyt, handel, kredyt, ludność, słowem zaprowadzić równowagę we wszystkiem i wszędzie. Prawo równowagi, jest według M-zmu, najwię-kszem —możnaby powiedzieć—jedynem prawem ekonomii polityczuej, ponieważ wszystkie inne są rozmaitymi tylko jego wyrazami. Równowaga sprowadzić musi ostatecznie równość,, ta zaś niedopuszcza zbytku powszechnego, warunkiem bowiem prawidłowym człowieka w cywi-lizacyi jest, według M-zmu, ubóstwo. — Na widownię publiczną wystąpili mutualiści dopiero w r. 1864, kiedy z powodu wyborów dodatkowych do ciała prawodawczego we Erancyi grupa 60 robotników, raatualistów, postawiła kandydata własnego (Tolaiua) i ogłosiła swój manifest. Dla rozwoju klasy robotniczej francuskiej położyli oni wielkie zasługi: rozbudzili na nowo uśpiony ruch robotniczy i zapoczątko-

w której zasiadali mutualiści, Theisz i Avrial, wydała jeden tylko dekret, mający znaczenie ogólniejsze: poleciła mianowicie izbom syndykal-nym, robotniczym wypracować projekt praktyczny o oddaniu warsztatów opuszczonych stowarzyszeniom robotniczym, spółdzielczym i wypracować także projekt organizacyi tych stowarzyszeń. — Por.: Proudhon „Organisation du credit et de la circulation et solution du problème social“ (Paryż 1848); K. Marx „Nędza Filozofii“ (Paryż 1867); Limanowski B. „Historya ruchu społecznego w. XIX“ (Lwów 1890). X Mutualizm w przyr., ob. Komensalizm. Mutuum, pożyczka, zalicza się według prawa rzymskiego do umów rzeczowych, imiennych (contractus reales nominati). Przez pożyczkę rozumie się kontrakt zawarty przez danie rzeczy zamiennej (res fungibilis) na użytek z obowiązkiem zwrotu tejże in genere; to jest: biorący pożyczkę (mutuo accipiens) nie ma obowiązku zwrócić dającemu pożyczkę (mutuo dans) tę samą rzecz, którą od niego otrzymał, lecz raczej ma obowiązek oddać dającemu pożyczkę za przedmiot odebrany, przedmiot inny tego samego gatunku i jakości. M. jest negotium strict i iuris, a skarga, wypływająca z pożyczki zowie się condictio certi. Przy pożyczce pieniężnej spłata procentów (usurae) nie wypływała z samej umowy; wymagano dodatkowej stypulacyi (stipulatio), określającej płacenie umówionych procentów (conventiona-les) od kapitału (sors). Tej zasady trzymało się prawo rzymskie prawie* zawsze. Uchwała Senatu Macedonjańska (S. C. Macedonianum) zabraniała pożyczać pieniędzy osobom, pod Dopiero na władzą ojcowską zostającym, bez pozwolenia ojca. — Por. Fr. Maciejowski „Zasady prawa

T. D

Mutwali a. Metwali, 1. m. Meta wil e, członkowie sekty religijnej szyickiej, osiadłej w Syryi, zwłaszcza w okolicy dawnego Tyru {Sur) i w górach Libanu, odznaczającej się fauatyzmem niezwykłym. Nie cieszą się bynajmniej u sąsiadów sławą dobrą, uchodzą bowiem powszechnie za rozbójników, oszustów i za ludzi wogóle znieprawionych pod każdym względem, — Podobnie jak szyici (ob.) perscy, nie uznają powagi trzech pierwszych chalifów, a za imama prawdziwego, czyli prawowitego następcę proroka Mahometa uważają zięcia jego, Alego (ob.). Liczba ich w Syryi ma dochodzić do 60,000.

Muyschel Karol Just (* w Rydze 22 lut. 1799 — f w Mokuium [pow. Trocki] 7 lut. 1843) lekarz, profesor weterynaryi w Wilnie. Po ukończeniu szkół w Dorpacie wstąpił do wydziału lekarskiego w Wilnie w r. 1819 i w r. 1823 otrzymał dyplom magistra med. doktorski zaś przyznano mu tamże tw r. 1829 po obronieniu rozprawy „De synonymia myo-logica equini generis“. Jako uczeń ulubiony

wali we Francyi jego dalszy rozwój postępowy. Nadto mutualiści czynnie się zajmowali organizowaniem kas pożyczkowych, stowarzyszeń spożywczych, kuchen tanich i stowarzyszeń spółdzielczych. Ruch spółdzielczy, stworzony głównie przez mutualistów, pociągnął ku sobie innych działaczy robotniczych, zwolenników Cabeta, L. Blanca, a nawet A. Blanquie-go. — J. Vinçard redagował „Mutualité“. Następnie wydawano „Coopération“, do której re-dakcyi, m. in. należeli E. Reclus i pani André Leo. — Ruch spółdzielczy, mutualistyczny ogarnął także Belgię, Szwajcaryę, Włochy, po części Niemcy, odbił się nawet pewnera echem i w Polsce. W celu organizowania stowarzyszeń spółdzielczych zawiązał się komitet, do którego, między innemi, weszli: Belluze, Gust. Chaudey i E. Reclus. Belluze zorganizował rodzaj banku „Société du credit au travail“, który, aczkolwiek nie długo istniał, wielce przyczynił się do rozrostu liczebnego stowarzyszeń spółdzielczych. Szczególnie przyjazny dla siebie grunt znaleźli mutualiści w Lyonie i na południu Francyi. Również ważną rolę odegrali zpoczątku na kongresach Międzynarodówki. Na kongresie genewskim mówiono z uznaniem o wzajemności i bezpłatności kredytu. Jeszcze bardziej zajęto się tą sprawą na kongresie lozańskim. Mutualiści paryscy przedstawili wówczas projekt połączenia wszystkich stowarzyszeń robotniczych w jedno stowarzyszenie ogólne p. n. „Fédération du travail'¹. Sprawozdawcą był Karol Longuet. Zdaniem jego, stowarzyszenia mogą stać się środkiem wyzwolenia klasy robotniczej wówczas tylko, jeżeli wzajemność połączy je ze sobą. trzecim kongresie Międzynarodówki w r. 1868 poniósł M-izm porażkę. Wprawdzie i ten kongres był zdania, że robotnicy mogą przyjść do posiadania narzędzi wytwórczych jedynie przez stowarzyszenia i przez organizacyę kredytu wzajemnego, lecz kiedy następnie podniesiono sprawę organizacyi tego kredytu, odezwała się pomiędzy robotnikami przeciwko M-zmowi opo-zycya, która odtąd wzmagać się zaczęła coraz bardziej. — Pierwszy Eccarius z Londynu zauważył, że w Niemczech, w Anglii i Stanach Zjednoczonych Am. półn. teorya kredytu bezpłatnego mało jest znana i wcale się nie zajmują nią w praktyce. Cohn z Londynu nazwał wprost M-izm teoryą sporną; wszakże najsilniejszy cios zadał M-izmowi Maurycy Hess, powoławszy się na pracę K. Marxa „Nędza filozofii“.—Na kongresie bazylejskim r. 1869 mutualiści bronili gorąco własności ziemskiej, osobistej przeciwko wnioskowi, domagającemu się uznania ziemi za własność zbiorową. — W komunie paryskiej r. 1871, pomimo, iż mutualiści składali niemal trzecią część jej zwolenników, nie zajmowano się prawie wcale sprawą kredytu. Komissya pracy i wymiany,

Wiel. Une. Powsz, Ilustr. 8er. I. Tom XLVIII. Zesz. 379b.

rzymskiego“ (II, 158).

Bëd.

Bojanusa (ob.), zaraz po ukończeniu nauk j stydesa, c) poemat „Kpar/jp“, poświęcony pa-uniwersyteckich zaczął w uowo - otworzonej mięci nauczyciela Orfeusza, d) przepowiednie szkole weterynarskiej wileńskiej wykładać (Xprjap.ot), które Onomakritos (ob.) za panowa-anatomię, farmacyę i chirurgię zwierzęcą. Po nia Pizystratydów zebrał, lecz po większej doktoryzacyi w r. 1829 w celu kształcenia się części sam podrobił, e) poemat, wymieniający dalszego na czas dłuższy wyjechał za granicę, rozmaite leki i sposób ich używania (l£axśaetę mając nadzieję otrzymania katedry po powro- vóawv); f) „Teogonia“ i „Sfajra“, <j) „Tytano-cie. Gdy wrócił do Wilna w r. 1832 uniwer- gratia“. — Por. Kinkel „Fragm. epic. Graec.“ sytet był już zamknięty, zamiast profesury (tom I, str. 218); Kern „De Musaei fragmen-spodziewanej, dostała się M-owi posada lekto- tis“ (Roztoka 1898). —2) M-, z Teb, albo z Aten ra w nowootworzonej Akad. medyko-chir.; wy- miał być synem Tamyrysa, a wnukiem Filam-kładał po polsku anatomię zwierząt domo- mona, i pisać jako p.eXo7totóę wiersze liryczne, wych, zoochirurgię i prowadził klinikę chirur- zwane [AsXrj, cLajiata, długie lata przed wojną giczną, zwierzęcą. Profesorem zwyczajnym Trojańską. — 3) M., z Efezu, poeta epiczny weterynaryi został dopiero w r. 1838 po na- z czasów Aleksandryjskich, napisał „Perseidę“ pisaniu rozprawy konkursowej „De medicinae w 10 księgach, jako i poematy, wielbiące Eu-veterinariae intra illud temporis spatium, quod menesa i Attalosa, królów Pergameńskich. — ab a. 1825 ad a. 1835 effluxit, conditione et 4) M., gramatyk grecki, napisał poemat w 340 incrementis“. Od. r. 1824 pod dozorem i za- heksametrach „zà xad-' 'Hpw xai Aéavôpov“, rządem jego pozostawał, założony przez Boja- w którym opowiada słynną legendę o miłości nusa gabinet anatomiczny zwierząt domowych, Leandra ku pięknej Hero. Widocznie autor, od r. 1840 zarządzał również gabinetem che- który żył najpóźniej na początku w. VI po ulicznym i farmakologicznym, weterynarskim. Chr. i jest najprawdopodobniej tą samą oso-M. znał się wybornie na weterynaryi, zwłasz- bistością, którą pod temże mianem jako wiarę cza zaś na części jej chirurgicznej, profesorem chrześciańską wyznającego przyjaciela Proko-był dobrym, nadzwyczaj sumiennym. Oprócz piusza za czasów Justyniana w źródłach napo-dwu rozpraw już wymienionych mało co wię- tykamy, naśladował w swym utworze poetę cej drukiem ogłosił; w rękopisie m. in. pozo- Nonnosa (ob.). Poemat jego erotyczny należy stała po nim b. dobrze napisana anatomia do najudatniejszych płodów ducha greckiego zwierząt z rysunkami autora, chirurgia zwie- z czasów cesarstwa. — Wydania: Aldus (We-rzęca i ballada „Bekiesz“. Gdy akademię wi- necya 1494, editio priftceps; razem z poema-leńską zamknięto M. opuścił katedrę i osiadł tami Orfickiemi, Wenecya 1517; Florencya na wsi w majątku dziedzicznym Moknium, 1519); H. Stephanus (Paryż 1566, fol.); Rover w powiecie trockim położonym, i wkrótce tam (Łejda 1737); Fr. Passow (Lipsk 1810, z tłu-żywota pracowitego dokonał. — Por. życiorys maczeniem i komentarzem krytycznym); Dilthey M-a przez Romualda Podberezkiego w „Pa- (Bonu 1874). Przekłady pols. „Leander i He-miętniku naukowo - li terać.“ (1849,    28 — 34), ro“ (Kraków 1572 u M. Scharffenberga w 4-e,

Edw. Ostrowskiego w „Pamięt. Tow. lek. tłum. W. Jakubowski) i „Muzeusz Poeta Grecki warsz.“ (XXVIII, t.), Koźmińskiego „Słowu, le- o Leandrze i Erze (tak!), przekładania Fran-karzów pols.“ (338) i J. Bielińskiego „Stan ciszka Z.(agórskiego) z przydatkiem Sielanek, nauk. lek. za czasów Akad... wileńskiej“ (412 Tomik I“ (Warszawa 1786). —Por. Schwabe „De

i 586).

Muzajos, Mooaatoę, łac. Musaeus, 1) piewca mityczny, wieszcz i kapłan attycki, uważany za współczesnego Orfeusza (ob). Jest on z pewnością uosobieniem najstarszej kultury na ziemi attyckiej, który tam poezyę religijną, hieratyczną, wprowadził i gorliwie krzewił. Wieśei, które się o nim dochowały, są bardzo niepewne. Jedni mienią go synem Antyfemosa i Seleny, drudzy Linosa albo Eumoloposa, inni znowu uważają go za ucznia Linosa albo Orfeusza. Jak Pauzaniasz opowiada, pokazywano jeszcze w czasach historycznych w ziemi attyckiej miejsca, na których M. przebywał, zmarł i pochowany został. Rzeczą prawdopodobną jest, że rychłemi już czasy ród kapłanów i piewców, z M-em pokrewny, w uświęconej Eleuzynie osiadł. Tradycya przypisuje M-owi nasiępujące utwory: a) pieśni, śpiewane na uroczystościach religijnych, b) hymny pobożne, wspominane jeszcze przez mówcę Ary-

i>r. j. r. Musaeo Nonni imitatore“ (Berlin 1876). s-Drz-

Muzeum, gr. Mooastov, Museum, Musium, oznacza właściwie świątynię Muz (ob.); takich w Grecyi było kilka, np. na górze Helikonie, w Trojzenie; później miejsce dziełom Muz poświęcone, gdzie nie tylko muzykę, lecz także rzeczy artystyczne i naukowe wszelkiego rodzaju pielęgnowano i publiczne wykłady o nich miewano. Obok przybytków, Muzom właściwie poświęconych, powstały w istocie w krótkim czasie także szkoły filozoficzne, jak np. w Atenach, w Stagirze. Arystoteles miał Aleksandrowi Wielkiemu poddać pierwszą myśl założenia takiej świątnicy sztuk i nauk w Aleksan-dryi, nowej rezydencyi państwa egipskiego. Myśl tę znakomitą wcielił w czyn prawdopodobnie dopiero w pierwszej połowie w. III przed Chr. Ptolemeusz II Philadelphia (285 — 247 przed Chr.), zakładając w Aleksandryi najznaczniejsze i najsławniejsze w całych wiekach starożytnych M., którego niepożytą po

wsze czasy zasługą jest przechowywanie i krzewienie cywilizacyi i wiedzy greckiej. Był to gmach obszerny, wspaniały, z rozległemi halami do przechadzania się. z niszami zacisznemi do odpoczynku, z wielką salą jadalną, zaopatrzony we wszystkie urządzenia, głównemu celowi służące, jak: w obserwatoryum astronomiczne, bibliotekę, sale wykładowe i t. d., wystawiony w pobliżu pałacu królewskiego, w bezpośrednim związku ze świątynią przyległą,

dzowi, o ile możności, przed oczy stawiały rozwój historyczny i stau obecny tej lub owej gałęzi wiedzy, sztuki lub przemysłu. Zbiory tego rodzaju teraz znajdować się zwykły w stolicach i w miastach większych innych, zwłaszcza w połączeniu z uniwersytetami lub zakładami naukowemi, wyższemi innego rodzaju (Politechniki, akademie rolnicze, górnicze i t. p.). M-a poświęcone sztuce bywają dwojakiego rodzaju: jedne służą wyłącznie sztukom pięknym, drugie sztuce stosowanej; istnieją także wyjątkowo M-a, w których zgromadzono liczbę większą dzieł jednego tylko artysty, jak n. p. Thor-waldsena w Kopenhadze, Ingresa w Montauban,

Muzom poświęconą. Biblioteka M. liczyła już za czasów Ptolemeusza 400 000 zwojów papy-rusowych i pergaminowych. Spłonęła ona niestety w t. zw. wojnie Aleksandryjskiej,

przeciwko Cezarowi toczonej, w r. 48 przed j Raucha w Berlinie. — M. sztuki najdawniejsze,

Chr. W M. tern utrzymywano też hojnie największych uczonych kosztem państwa, aby bez troski o chleb powszedni nauki pielęgnować mogli. Dozór główny nad pracami i wykładami owych uczonych mieli starsi, wybierani z grona członków, jako i komisya kapłanów świątyni wzmiankowanej. Pod panowaniem rzymskiem M. aleksandryjskie zakwitło ponownie; marnieć na dobre zaczęło dopiero gdy panowała wiara chrześciańska, gdy fanatyzm zaciekły wypowiedział wojnę nieubłaganą nauce i wiedzy pogańskiej, niszcząc jej dzieła i pomniki. Szczątki, oszczędzone przez biskupów i mnichów, uległy nakoniec zagładzie ostatecznej, gdy Omar (ob.) opanował Aleksau-dryę. — Według wzoru Aleksandryjskiego były i w innych wielkich miastach starożytnych, jak w Antyochii, Pergamon, w Konstantynopolu M-a, które jednakże sławy i wpływu aleksandryjskiego nigdy dosięgnąć nie mogły. — Por. Beck „De philologia saeculi Ptolemaeo-rum“ (Lipsk 1818); Matter „Easai historique sur l’École d’Alexandrie“ (wyd 2-e, Paryż 1844); Parthey „Das Alexandr. Museum“ (Berlin 1838); Ritschl „Die Alexandr. Biblioteken unter den ersten Ptolemaeern“ (Wrocław 1838); Klippel „Ueber das Alexandr. Museum“ (Getynga 1838); Bachmann „Primordia Musei Alexandr.“ (Helsingfors 1840).

S. Dri.

Podczas rozkwitu doby Odrqdzeuia (ob.) zaczęto darzyć mianem M. zbiory rzeczy ciekawych albo rzadkich z dziedziny przyrody lub sztuki, wystawione na widok publiczny, bądź w gmachach umyślnie do pomieszczenia ich przeznaczonych, bądź znajdujące się w budynkach innych, ale i wtedy nie rozrzucone, lecz zgromadzone razem w szeregu sal tak, że i wtedy tworzyły całość odrębną. Później M. zwał się budynek służący wyłącznie do przechowywa- Genua ( Pal at.so Rosso), Bolouia (pinakoteka), nia pomników sztuki malarskiej i rzeźbiarskiej, Palermo i mnóstwo miast mniejszych. — Na starożytnej i nowszej; obecnie nazwa ta przy- czele M-ów francuskich stoją zbiory Loiir sługuje zbiorom wszelkiego rodzaju; więc po- vru w Paryżu, należące do najbogatszych na siadamy M-a anatomiczne, agronomiczne, bota- świecie, zarówno pod względem ilości, jak i war-uiczne, geologiczne, hygieniczne, mineralogicz- tości nagromadzonych przedmiotów sztuki staue, sztuk pięknych, sztuki stosowanej, rzemiosł, rożytnej; oprócz rzeźb i obrazów spotykamy tam zoologiczne i t. d. Okazy w nich nagromadzo- również okazy sztuki stosowanej (ceramika, ne ustawiane bywają systematycznie, aby wi- emalje i t. p.), zbiory etnologiczne, M. maryr

założono we Florencyi staraniem Medyceuszów. Początkowo ograniczano się do zbierania monet, medali i kamei (ob.), zwłaszcza rodzina d’Este pierwsza posiadała zbiory takie. Później dopiero zaczęto zbierać popiersia i posągi, przeważnie starożytne, ale również i dzieła rzeźbiarzy spólczesnych, nakoniec przyszła kolej i na obrazy. — Kuźnia 1 Medycensz był założy-za- cieleni na świat cały słynnego M. florenckiego; w Rzymie wielki papież Juljusz II (ob.) dał początek M. watykańskiemu i zgromadził w niem istne skarby rzeźby starożytnej, z któremi tylko zbiory w willi Borghese przed bramą del Popolo w Rzymie jako tako mierzyć się mogły.—W w. XVI nigdzie po za Włochami nie istniały jeszcze M-a, tam zaś umieszczano w nich przeważnie starożytności greckie, rzymskie, etruskie i egipskie, później dopiero obrazy ryciny i rysunki mistrzów z doby Odrodzenia. Z M-ów rzymskich, obok Watykańskiego, przodują: Kapitolińskie i Narodowe (Museo nationale), rozgłosem zasłużonym nadto cieszą się: Laterańskie, w pałacu Corsinich (obrazy) i mnóstwo drobniejszych w pałacach i willach panów rzymskich. Do najstarszych należy założone przez Jezuitę A. Kirchera (ob.) w kolie-gium jezuickiem. — Wiele innych miast włoskich posiada również zbiory muzealne, nadzwyczaj cenne i bogate; do najciekawszych należy M. narodowe w Neapolu (dawniej Museo Borboni-co), w którem nagromadzono wykopaliska pom-pejańskie i herkulańskie; w dzieła sztuki, zwłaszcza z doby Odrodzenia, obfitują Uffizi, Palazzo Pitti, i M. nazionale (Bargello) we Florencyi; Brera, M. Poldi-Pezzoli i archeologiczne i miejskie w Medyolanie; zbiory akademii i M. Cor-rer w Wenecyi; zbiory pomników sztuki posiadają również miasta: Turyn, Werona, Brescią,

narki i przedmioty mające związek z dziejami Francyi. Oprócz Louvru w Paryżu znajdują się: M. Cluny (średniowiecze) M. Luksemburskie (sztuki piękne nowsze), M. miasta Paryża w Petit-Palais, M. artyleryi z bogatym zbiorem broni wszelkiego rodzaju, M. przyrodnicze przy Jardin des Plantes, M. Dupuytrena i anatomiczne Szkoły lekarskiej. Po za obrębem Paryża Francya posiada do 250 M-ów, przeważnie miejskich lub utrzymywanych przez towarzystwa uczone; są to przeważnie zbiory obrazów, rzeźb i okazów historycznych, rozmaitych; z pośród nich najwybitniejsze znajdują się w Bordeaux, Chantilly, Dijonie, Lille, Lyonie, Marsylii, Montpellier, Nancy, Nantes, Rouen, Saint-Germain, Valenciennes i w Wersalu. (Ob. Gonse „Les chefs d’oeuvre des musées de France“ Paryż 1904). — Najstarsze z M-ów Wielkiej Brytanii znajduje się w Oksfordzie; założył je w r. 1679 Eljasz Ashmole, poświęcone jest sztuce; Oksford posiada również znakomite M. zoologiczne. W Londynie już król Karol I posiadał zbiory sztuki bardzo bogate, lecz po śmierci jego rozdrapano je zupełnie; obecnie w stolicy Anglii na czele stoi M. Bry-tańskie z biblioteką olbrzymią i zbiorami różnorodnymi, nadzwyczaj bogatymi; dopełnieniem jego jest M. Wiktoryi i Alberta (dawniej Ken-singtońskie), dalej galerya obrazów narodowa, galerya portretów narodowych, M. Wallace, galerya Tate i w. in. M-a mniej lub więcej bogate posiadają również: Hamptoncourt, Dulwich, Edynburg, Glasgow, Manchester, Liverpool, Cambridge, Dublin i in.- Żaden kraj nie posiada tyle i tak bogatych M-ów prywatnych, jak Anglia, lecz zbiory te dla publiczności nie są dostępne (Ob. Murray „Museums, their history and their use“ Londyu 1905, 3 t.). — Liczne M-a sztuki posiada Belgia (m. in. Bruksella, Antwerpia, Bruges, Gandawa, Liège) i Hollan-dy a (Amsterdam, Rotterdam, Haga, Haarlem, Utrecht i Ley da). — W Austro-Węgrzech najbogatszy jest Wiedeń w zbiory muzealne różnorodne, zarówno publiczne jak prywatne; na czele ich stoją M-a cesarskie. Zbiory godne uwagi napotykamy też w Peszcie, Pradze (M. czeskie), Bernie morawskim, Hradcu styryjskim, Hermannstadcie, Insbruku, Lincu i Reichenber-gu (Ob. „Handbuch der Kunstpflege in Oesterreich“ Wiedeń 1902). — W Szwajcaryi M-a najprzedniejsze znajdują się w Bazylei, Bernie, Genewie i Zurychu (m. in. b. ciekawe okazy przedhistoryczne z mieszkań nawodnych). — W Hiszpanii najwybitniejsze M-a sztuki publiczne posiadają miasta: Madryt, Walencya, Sewilla i Granada; Armeria real w Madrycie jest nadzwyczaj ^ciekawym i bogatym zbiorem broni średniowiecznej. — S z w ecy a posiada M-a piękne w Stokholmie i Gotenburgu; Norwegia w Chrystyanii; Dania w Kopenhadze. — W Rossy i na czele stoi M. w Ermitażu pe-.ersburskim (dzieła sztuki, obrazy, rzeźby, sztu-

ka stosowana, pamiątki historyczne), dalej zbiory historyczne, bogate w Carskim siole, zawierające też niemało pamiątek polskich i litewskich, M. Rnmiancewa w Moskwie i in. — W Niemczech najbogatszy jest w M-a Berlin (ob.), mniej liczne, chociaż nie mniej cenne posiadają Drezno (oo.) i Monachium (ob.), którego zbiory sztuk pięknych, jak również historyczne (Bayrisches National-M.) mają sławę wszecheuropejską. Oprócz tego Niemcy posiadają jeszcze przeszło 200 M-ów publicznych, poświęconych sztuce i historyi, nie mówiąc o zbiorach naukowych przy uniwersytetach. M-a sztuk plastycznych w Niemczech założone zostały bądź przez książąt panujących, bądź przez miasta lub towarzystwa prywatne, najznakomitsze znajdują się w Akwizgranie, Augsburgu, Bremie, Brunszwiku, Darmsztacie, Dessau, Dusseldorfie, Frankfurcie n. M., Gocie, Hamburgu, Hanowerze, Karlsruhe, Kasselu, Kolonii, Królewcu, Lipsku, Magdeburgu, Mogun-cyi (starożytności rzymskie), Norymberdze (słynne M. germańskie), Oldenburgu, Zwierzynie (Schwerin), Stuttgarcie, Trewirze (starożytności rzymskie), Weimarze i Wrocławiu (m. in. znakomite M. anatomii porównawczej). — (Ob. „Kunsthandbuch für Deutschland“ (Berlin 1904).

—    Stany Zjednoczone Ameryki półn. także posiadają kilkanaście M-ów publicznych, prawie wyłącznie bez zapomogi rządowej założonych i w środki istnienia zaopatrzonych, najznakomitsze z uich znajdują się w Bostonie (M. of fine arts i Mrs. Gardner M.), Chicago, Cincinnati, Nowym Jorku (Metropolitan M. of art), Filadelfii i Washingtonie (Na-tional-M). — Od r. 1904 w Berlinie wychodzi „Museumskunde“, pismo poświęcone urządzaniu, utrzymywaniu i zarządzaniu zbiorami muzeal-nemi, tak publicznemi jak prywatnemi. — Por. także: Furtwängler „Ueber Kunstsammlungen in alter u. neuer Zeit“ (Monachium 1899) i „D. Museen als Volksbildungsstätten“ (Berlin 1904).

—    Ziemie polskie dotąd nie obfitują w zbiory muzealne, co do pewnego stopnia temu przy-pisać^można, iż w w. XVIII i XIX, gdy właśnie w Europie zach. i środkowej M-a najliczniej powstawały, położenie Polski nie sprzyjało temu bynajmniej. Dopiero od niewielu dziesiątków lat pomyślano o ich potrzebie u nas i zaczęto się[krzątać około ich urządzania. — Za najstarsze M. polskie, chociaż w początkach istnienia swego miana takiego nie nosiło, uchodzić może M. ks. Czartoryskich w Krakowie, którego zbiorów część znaczna do r. *1831 istniała w Puławach w „Domku gotyckim“. Oprócz tego Kraków, wogóle pod tym względem najbogatszy ze wszystkich miast polskich, posiada jeszcze M. narodowe, M. hr. Czapskich, M. Jana Matejki i M. techniczno-przemysłowe; do M-ów także zaliczyć można zbiory Akademii Umiejętności, jakoteż skarbce kościelne, zwłaszcza skarbiec katedry na Wawelu, zawie-

rający wiele okazów muzealnych, nadzwyczaj cennych i ciekawych. Do rzędu muzealnych należą również zbiory naukowe uniw. Jagiellońskiego.— Lwów posiada M. Dzieduszyckich, M. przemysłowe jniejskie i M. stauropigjalne, ruskie (por. Lwów, XLIV, 934) oraz M. Lubomirskich przy Zakładzie narodowym im. Ossolińskich (ob. Ossolineum); nadto w kamienicy Sobieskich ma być urządzone M. miejskie. — Warszawa pod względem muzealnym jest uboższa od dwu miast wyżej wymienionych, posiada jednak zaczątek M. sztuk pięknych obejmujący dotąd 392 obrazów; M. Przemysłu i Rolnictwa, a przy nim zbiory etnograficzne, M. Rzemiosł i Sztuki stosowanej (ob. te wyr.). Znaczenie muzealne posiadają również: Gabinet zoologiczny, bogaty zwłaszcza w okazy ptaków wypchanych i zbiór odlewów gipsowych, oba przy uniwersytecie; dalej Zbiory Polskiego Towarz. krajoznawczego, tudzież prywatne, ordynackie: Krasińskich i Zamoyskich, zawierające mnóstwo pamiątek polskich, nakoniec w Wilanowie (ob.) w pobliżu Warszawy, w pałacu dawnym króla Jana III, przechowuje się wiele pamiątek po nim oraz innych przedmiotów sztuki, tworzących razem rodzaj M. zasobnego i ciekawego.— W Poznaniu przy Tow. przyjaciół nauk (ob.) istnieje M. im. Mielżyńskicb, posiadające, oprócz biblioteki bogatej, 700 obrazów polskich i obcych, kilkanaście tysięcy wykopalisk i okazów archeologicznych, zasobny zbiór monet i medali, przeważnie polskich, i dary jubileuszowe J. I. Kraszewskiego. — W Wilnie w r. 1856 otworzono'M. starożytności, założone przez Eustachego hr. Tyszkiewicza (ob. IV, 633 uast.). — Gmachy muzealne, wyłącznie na ten ceJ przeznaczone, zaczęto dopiero wznosić w w. XIX, przedtym zbiory takie mieściły się zwykle w pałacach możnych tego świata, będących ich posiadaczami, a służyły nieraz tylko za ich ozdobę, dowolnie to tu, to tam umieszczaną. Dopiero w dobie Odrodzenia (ob.) zaczęto zbiory tego rodzaju porządkować i ustawiać systematycznie w częściach'pałaców na to przeznaczonych, lub do nich przystawiać w tym celu skrzydła osobne; przykładami tego najdawniejszymi są: M. Watykańskie i Uffizi we Floren-cyi. Później przeznaczano całe pałace już istniejące na M-a, jak np. Louvre w Paryżu, Montague House (British M.) w Londynie, Belweder w Wiedniu, Zwinger w Dreźnie i t. d., przyczem, oczywiście, musiano je poddawać przeróbkom różnym, szczególnie kiedy chodziło o umieszczenie w nich obrazów, wymagających oświetlenia należytego. Przykładem prze-budówki takiej jest np. M. narodowe w Neapolu, w r. 1790 z pałacu na M. przekształcone.—Gdy #na początku w. XIX zaczęto wznosić gmachy osobne dla zbiorów muzealnych, samo rpzez się narzuciło się pytanie, jak najwłaściwiej urządzać je należy? ~ Odpowiedź na to nie jest tak prosta i łatwa jakby się zdawać

mogło, ponieważ pomieszczenia innego wymagają okazy sztuk plastycznych, niż sztuki stosowanej; innego okazy historyczne niż przyrodnicze; innego mieszane, niż okazom jednolitym poświęcone. Zdołano jednakże ustanowić pewne zasady ogólne, do wszystkich M-ów zastosować się dające, obok nich zaś szczegółowe, tyczące się zwłaszcza zbiorów artystycznych, szczególnie obrazów.—Rzeczą najważniejszą w M. każdem są sale mieszcząće zbiory, z ich zatem urządzeniem najbardziej zawsze liczyć się należy; przedsionki, korytarze, pracownie, pomieszczenia administracyi, służby i t. p. mniej trudności nasuwają. Przy wyborze placu, na którym ma stanąć M. przede-wszystkiem na to zwraca się uwagę, żeby mu zapewnić ilość dostateczną światła dziennego, oraz żeby je zabezpieczyć od pożaru, więc najkorzystniej stawiać je tak, żeby się nigdzie nie stykało z zabudowaniami innemi. Oczywiście i z tem się liczyć należy, iż M. powinno znajdować się na miejscu łatwo przystępnem, nie nazbyt oddalonem od środka miasta; przewidywać też. wypada konieczność możliwą z czasem, powiększenia budynku. —Bardzo ważne jest uwzględnienie pytania, według jakiego systemu porozmieszczane być mają okazy, ponieważ inne są wymagania publiczności, pragnącej tylko oglądać, inne zaś uczonych lub artystów, chcących badać okazy wystawione.—Im różnorodniejsze są przedmioty nagromadzone, tym trudniej jest zadość uczynić wymaganiom tym sprzecznym, to też od niedawna stawiono so-I bie pytanie, czy nie należałoby dla każdego rodzaju zbiorów wznosić budynków odrębnych, albo przynajmniej budynek wspólny rozczłonkować tak, żeby każdy z działów tworzył w sobie całość wyodrębnioną, przystosowaną zupełnie do okazów wystawionych w niej. Zasadę tę starano się przeprowadzić w gmachach nowego M. narodowego, bawarskiego w Monachium, oraz w M. krajowem (Landes-museum) w Zurychu. — Oprócz tych względów ogólnych mieć też należy na uwadze i szczególne, zwłaszcza gdy chodzi o dzieła sztuki. I tu rozdział jest korzystny; ustawiania rzeźb i zawieszania obrazów w salach tych samych należy unikać. Jeżeli się posiada wiele rzeźb i obrazów, to najwłaściwiej pomieszczać je w zabudowaniach odrębnych, inaczej a właściwie urządzonych. Za przykład naśladowania godny służyć tu mogą: obie pinakoteki i glipto-teka w Monachium. —Obrazy wymagają prze-dewszystkiem oświetlenia właściwego i dostatecznego, dla wielu z nich, zwłaszcza starszych, najkorzystniejsze jest światło górne, inne znoszą doskonale oświetlenie boczne; wiele najnowszych (plein-air) wymagają wiele światła i to południowego, którego unikano dawniej. Z tem wszystkiem liczyć się należy rozmieszczając obrazy. — Co się tyczy posągów i rzeźb wogóle, to głównie o to chodzić powinno, aby

à l’étranger“ (Paryż 1888).

nie były ustawiane ciasno, oraz, żeby ściany sali tworzyły dla nich tło należyte; oświetlenie najwłaściwsze dla nich jest górne, boczne, jednostronne lub obustronne. Jednostronne podnosi wrażenie artystyczne rzeźby, obustronne ułatwia rozpatrzenie się w jej szczegółach. — M-a przemysłu i sztuki stosowanej zasadami odmiennemi rządzić się muszą; wymagają one sal przestronnych i widnych, w których okazy wielkie ustawione bywają tak, żeby ze wszech stron dostęp do nich był łatwy, drobne zaś zajmują gabloty oszklone, którym się pierwszeństwo należy przed szafami. — Dla M-ów starożytn ości pomieszczeniem bardzo właści-wem bywają nieraz budynki odwieczne, jak np. M. Cluny w Paryżu lub M. Germańskie w Norymberdze, albo też umyślnie w stylu dawnym wzniesione, jak np. M. narodowe bawarskie w Monachium, którego części poszczególne, aby się zgadzały z okazami w nich wystawionymi, zbudowano w stylach różnych. - Wymagania M-ów naukowych, zwłaszcza przyrodniczych (zoologicznych, anatomicznych, mineralogicznych i t. p.), znów są inne. Zakładom tego rodzaju, rzadziej przez publiczność odwiedzanym, nie chodzi zgoła o wygląd estetyczny, lecz raczej o możność przyglądania się dokładnego okazom wystawionym, mieszczącym się zwykle w szafach oszklonych i gablotach, do których dostęp powinien być łatwy, a przedmioty w nich ustawione luźno i oświetlone należycie, przyczem jest rzeczą obojętną, czy światło pada z góry, czy z boku, byleby go było pod dostatkiem. Szafy ustawia się wzdłuż ścian i przy filarach międzyokiennych; jeżeli sale są bardzo przestronne, możua i w ich środku ustawiać szafy rzędem; w tym razie wszystkie ich ściany powinny być oszklone. Często zamiast szaf wstawia się w środku sal zwierzęta wielkie wypchane lub ich kośćce (np. M. zool. w Oksfordzie i Stokholmie). Z M-ami naukowemi, dobrze urządzonemi powinny zawsze być połączone biblioteki oraz pracownie.—Liter.: 1) L. Viardot „Les Musées d’Europe“ (Paryż 1860: 5 t.); Bachelier-Deflo-renne „Musée des Deux Mondes“ (Paryż; wyd. perjod. wychodzi od r. 1874); „A jlist of the principal Museum of Europa“ (Londyn 1874); Stark „Handbuch d. Archäologie d. Kunst“ (Lipsk 1880); J. J. A. Worsaa ..De l’Organisation des musées historico-archéologiques“ (Kopenhaga 1885; przekł. z jęz. duńskiego przez Beauvois); Springer „Kunsthandb. f. Deutschland, Österreich u. d. Schweiz“ (Berlin 1886); J. C. Carr „L’Art en France. Musées et écoles des départaments“ (Paryż 1887; przekł-z ang.); Th. Guédy „Musées de France et collections particulières“ (Paryż 1888); A. Blan-chet „Rapport sur les musées d’Allemagne et d’Autriche“ (t-że 1893); „Annuaire des musées scientifiques et archéologiques des départements“ (rocznik wyd. w Paryżu od r. 1896

przez miuisteryum oświaty); „Zeitschr. f. Muséologie“ (wyd. w Dreźnie od r. 1878 przez Gräffego) i „Bulletin des musées“ (wyd. w Paryżu od r. 1894 przez E. Garniera 1 L. Bene-ditego).—2) J. Le Breton „Création de musées communaux“ (Angers 1895). — 3) „Le Musée pédagogique, son origine, son organisation“ (Paryż 1884); A. Beurier „Le Musée pédagogique“ (t-że 1889); W. S. Monroe „Educational museums and libraries of Europa“ (b. w. m. d, i r.); J. Demarty „Formation et organisation des musées scolaires“ (Clermont - Ferrand 1894). —4) M. Vachon „Rapport s. 1. musées et 1. écoles d’art industriel dans différents pays d’Europe“ (Paryż 1885- 1890; 4 t.): ’E. Monod „Les Musées commerciaux, leur organisation et leur fonctionnement“ (b. w. m. d. 1887); F. des Tournelles „Les Musées commerciaux

l)r. J. P.

Muzeum im. Czapskich w Krakowie, noszące nad bramą wchodową napis „Monu-mentis patriae naufragio ereptis“ (Pamiątkom ojczystym rozbiciu wydartym), zawiera zbiór bogaty pamiątek polskich, jak oto: meble, monety, medale, druki rzadkie od w. XV do XVII, ordery, m. in. gwiazda „virtuti militari“, zdobiąca niegdyś pierś ks. Józefa Poniatowskiego, pasy słuckie, pierścienie, medaljony, pieczęci, porcelana dawna, godła masońskie z lóż polskich i t. p.    Rert‘

Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie, należące do fideikomisu założycieli, ma początek swój w zbiorach pamiątek przeszłości, od końca w. XVIII gromadzonych przez Izabellę z Flemmingów Czartoryską w Puławach, gdzie się mieściły pierwotnie w „Domku gotyckim“ i w świątyni „Sybilli“. Zbiory te, gromadzone bez jakiegokolwiek planu, rosły z rokiem każdym i doszły już do rozmiarów poważnych w r. 1831. Wtedy podczas zawieruchy wojennej część jedna ich zaginęła lub uległa zniszczeniu, drugą zdołano ocalić, wywożąc ją do Sieniawy w Galicyi. Rodzina ks. Czartoryskich zbiory te swoje uzupełniała w ciągu dalszym, lecz nie trzymała ich razem; okazy ocalone z Puław pozostawały w Sieniawie, nabytki nowe gromadziły się w Paryżu i w Kórniku (W. Ks. Poznańskie). Dopiero blizko r. 1880 ks. Władysław Czartoryski zbiory te przewiózł wszystkie do Krakowa i tam je umieścił stale. Pomieszczenie ich obecne składa się z budynku niegdyś należącego do księży Pijarów, z byłego arsenału miejskiego i z trzech kamienic przy ulicy św. Jana. Budynki te zostały odnowione i przystosowane do użytku muzealnego podług planów, które sporządził znakomity budowniczy francuski Viollet le Duc (ob.) i tworzą dziś całość harmonijną i piękuą. — M. ks. Cz. świeci bogactwem zbiorów różnorodnych, zawiera bowiem, oprócz pamiątek polskich, b. licznych, również starożytności egipskie, greckie, rzymskie, średniowieczne i późniejsze,

mnóstwo obrazów ceuuych, miniatur, medalów, przeważnie polskich (4000), bibliotekę składającą się z przeszło 100 000 dzieł, a między niemi muóstwo druków z w. XV i XVI, zbiór obfity rękopisów wschodnich i blizko 12 000 rycin, map i atlasów. Nadto do M. przyłączono archiwum rodzinne, zawierające wiele wiadomości cennych do dziejów Polski.

Rau, Karol Szlenkier, Alekasnder Temler, Juliusz Wertheim i Józef Zamoyski. Pierwszym dyrektorem M. został b. dziekan i prof. uuiw. warsz. ś. p. Stanisław Przystański; jego to pracy zawdzięcza M. pierwsze pomyślne chwile w rozwoju swoim.—Fuudusz zakładowy M., ze składek członkowskich (po 3000 rb od członka założyciela) i z innych ofiar zebrany, wynosił początkowo 68 tys. rb Wynajęto lokal przy placu Krasińskich i tutaj rozpoczęto gromadzić i porządkować nadsyłaue i nabywane okazy (już w pierwszym roku około 2000) z dziedziny przemyśla i rolnictwa. Jednocześnie przystąpiono do organizowania i innych działów pracy ustawą objętych i bliżej określonych. Nabyto przedewszystkiem od prof. N. Milicera (ob.), jego pracownię chemiczną, tworząc z niej stałą pracownię chemiczną M. do wykonywania rozbiorów w zakresie przemysłu, rolnictwa i zdrowia publicznego. Zarazem uczyniono ją dostępną dla młodzieży, czyniąc w ten sposób z pracowni tej jedyne w Warszawie podówczas po za uniwersytetem miejsce, gdzie w nauce chemii można się było doskonalić i do zawodów praktycznych przygotowywać. Przystąpiono nadto do urządzania odczytów publicznych. Stopniowo tworzyła się także przy M. i biblioteka. Dzięki pomocy materyalnej Wł. Kronen-berga powstała przy Muzeum stała sala rysuu-kowa, której zadaniem było kształcenie estetyczne młodzieży rzemieślniczej. Jednocześnie, zgodnie z ustawą, M. urządziło kilka z kolei wystaw, a mianowicie: w r. 1886 pierwszą u nas wystawę wyrobów ślusarskich, szewckich i rymarskich; w r. 1877 wystawę pracy kobiet, tudzież wyrobów z drzewa, gliuy i szkła; w r. 1880 —wystawę wyrobów tkackich, w r. 1881 — wystawę przedmiotów, które miały być wysłane na wystawę państwową w Moskwie, a następnie, pierwszą ogólną wystawę ogrodniczą, której dzięki nastąpiło zbliżenie się wszystkich na tępi polu pracowników i zawiązanie w r. 1884 samodzielnego T-stwa ogrodniczego. — Rolę ważną w rozwoju M. odegrało założenie przy niern stacyi oceny nasion, która od r. 1880 pod kierownictwem dr Ant. Sempołowskiego weszła w życie, oddając usługi poważne ziemiaństwu naszemu. — Nabycie w r. 1880 na własność po-sessyi przy ul. Krak. Przedm. Nr 66 jeszcze bardziej utrwaliło byt materyalny Muzeum i dodało bodźca do działalności usilniejszej. Przeniósłszy się tam w r. 1885, M. rozszerzyło przedewszystkiem pracownię chemiczną, która stała się odtąd swego rodzaju szkołą, gdzie w miesiącach letnich urządzano kursy dla cukrowników. Jeszcze bardziej rozwinęła się sta-cya oceny nasion. Działalność jej zwróciła na siebie nwagę Ministeryum Dóbr Państwa,

Ked.

Red.

Muzeum Matejki w Krakowie, mieści się w domu. w którym mieszkał Jan Matejko (ob.) przy ul. Ploryańskiej 1. 41 i zawiera mnóstwo pamiątek cennych po zgasłym mistrzu.

Muzeum im. Mielżyńskich w Poznaniu ob. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu.

Muzeum narodowe w Krakowie. Myśl założenia M. takiego poruszył pierwszy w r.

1878 archeolog i badacz sztuki Teodor Nieczu-ja Ziemięcki, a gdy w r. nast., podczas jubileuszu J. 1. Kraszewskiego, Henryk Siemiradzki podarował na ten cel obraz swój „Pochodnie Nerona“, zabrano się do urzeczywistnienia pomysłu.

Dopiero jeduak po czterech latach M. n. przyjęte zostało na własność m. Krakowa i umieszczone w salach górnych Sukiennic. Zbiory M. tego, wzrastające z rokiem każdym, dzielą się:

1) na zbiór dzieł sztuki polskiej z czasów uaj-nowszych; 2) z dzieł sztuki dawniejszych i średniowiecznych; 3) ze starożytności, odlewów gipsowych, miniatur, gem i kamei oraz ryciu; 4) działy osobue tworzą pamiątki po Adamie Mickiewiczu i innych Polakach wybitnych i zasłużouych; nakoniec 5) dział etnograficzny.— Pierwszym dyrektorem M. był Władysław Łuszezkiewicz, pierwszym kustoszem T.

N. Ziemięcki; obecnie (1912) miejsca te godnie zajmują Feliks Kopera i Julian Pagaczewski.—

M. utrzymuje się z dotacyi skromnych, udzielanych przez Kraków, Lwów i Wydział krajowy; częściowo zasilane też bywa dziełami sztuki zakupowanemi z fuuduszów rządowych, rozrost swój atoli zawdzięcza przeważnie ofiarności chętnej artystów i osób prywatnych. —

Red.

Wkrótce M. u. ma być przeniesione do jednego z gmachów na Wawelu.

Muzeum narodowe w Rappers wył u, ob.

Rappers w y i.

Muzeum Rolnictwa i Przemysłu w Warszawie powstało w r. 1875 z inicyatywy Jana Tadeusza Lubomirskiego, Józefa Zamoyskiego,

Jakóba Natansona i Karola Dietricha w celu rozbudzenia ruchu społeczno - ekonomicznego w Królestwie Polskiem i, oparłszy się na współdziałaniu najwybitniejszych działaczów w kraju na polu ekonomicznem, przemysłowem i han-dlowem, szybko rozwinęło pracę owocną w tym kierunku. Pierwszy Komitet wybrany d. 2 marca r. 1876 składali: prezes—Ludwik Krasiński,    które zaczęło odtąd zasilać ją, funduszami,

jego zastępcy—Feliks Sobański i Jakób Natan- Zmieniwszy w r. 1895 kierownika, stacya oce-son oraz pp.: Karol Dietrich, Miecz. Epstein,    ny nasion przeszła pod zarząd Z. Zielińskiego,

Wład. Kronenberg, J. T. Lubomirski, Wilhelm    którego staraniem powstał przy M. ogródek doświadczalny, gdzie prowadzi się szkółkę nasion traw i ich aklimatyzacyi oraz sprawdza przez wysiewanie czystość nasion nadsyłanych do oceny.—Dzięki ofierze H. i P. Wawelbergów (25 000 rb.) rozwinęły się i Sale Rysunkowe.

kosztem własnym w r. 1868 i podarował miastu Krakowowi. Pomieszczeniem jego pierwotnym był klasztor Franciszkanów, skąd miasto przeniosło je do gmachu umyślnie wzniesionego dla upamiętnienia 50 rocznicy wstąpienia na tron ces. Franciszka Józefa.—M. to posiada blizko 40 000 okazów z dziedziny przemysłu krajowego i obcego, z modeli maszyn i przyrządów różnych, z prób materyałów surowych i z mnóstwa strojów ludowych. Prócz tego posiada sporo okazów przemysłu artystycznego (hafty, koronki, wachlarze, bronzy i t. p.), bibliotekę (przeszło 6 000 dzieł), ryciny, wzory rysunkowe, mapy i modele gipsowe. Do M. należą również zbiory zoologiczne, przyrządy fizyczne i pracownia do objaśniania wykładów, które się tu odbywały dopóki z M. połączone były „Wyższe kursa dla kobiet im.

Zyskały doskonały zbiór wzorów, znaczną liczbę okazów rozmaitych, zwłaszcza z dziedziny ornamentyki, bibliotekę, nakoniec w r. 1892 przeistoczyły się w instytueyę samoistną p. n.

„Muzeum Rzemiosł i Sztuki stosowanej“, które się doskonale rozwija.—Z wystaw w drugiem 10-leciu istnienia M. urządzonych na wyróżnienie zasługują przedewszystkiem coroczne wystawy nasion. Dopiero w r. 1896 zaniechano tych wystaw, a to z powodu zamiany ich na jarmarki nasion. Z innych wystaw odbyły się z ini-cyatywy M. w r. 1886 —• wystawa odzieży i sprzętów, r. 1888 — tkacka i wyrobów ze

Red.

szkła, gliny i drzewa oraz zabawek; r. 1889— d-ra A. Baranieckiego“, ponownie wystawa pracy kobiet; r. 1890 —wy- Muziano Hieronim (Girolamo), malarz stawa drobnego przemysłu; r. 1893 — wystawa    (* 1530 w Acquafredda pod Brescią—f w Rzy-

wyrobów ze skóry i tapicersko - dekoracyjnych    mie 1592). Mistrzem jego pierwszym był ma-

i r. 1895 —wyrobów metalowych. Nadto w po-    larz w Brescii, Hieronim Romanino, następnie

rozumieniu z „M. Rzemiosł i Szt. stos.“ urządzono    kształcił się w Wenecyi u Tycyana, nakoniec

r. 1893—wystawę wyrobów żelaznych; r. 1894—    udał się do Rzymu, gdzie oddał się pracy na-

wystawę afiszów; r. 1895 — wystawę umeblo-    tężonej z zapałem i pilnością. Początkowo

wań stylowych, w r. 1897 —wystawę wyrobów    malował krajobrazy, potem wystawił „Wskrze-

introligatorskich w połączeniu z wystawą pra- szenie Łazarza“, które zjednało mu poparcie cy kobiet.—R. 1885 powstała przy M. stacya Michała Auioła; polecony przez niego kardyna-meteorologiczna, której kierownictwo objął prof,    łowi Hipolitowi d’Este, otrzymał od niegG za-

Wład. Kwietniewski. Stacya ta pozostaje pod    mówienie na przyozdobienie siedziby jego

opieką sekcyi cukrowniczej i jest punktem    w Montecavallo. Poparcie potężnego księcia

łacu Doria); „Sw. Franciszek“ (w pał. Mattei); „Wieczerza Pańska“ (w pał. Alfieri); ,,Wskrzeszenie Łazarza“ (Watykan); „ow. Maciej i Sw. Paweł“ (w kościele Ara Coeli) i w. in. w kościołach Rzymu. M. był założycielem akademii

Red.

Muzio Hieronim, literat i poeta (* 12 mar. 1496 w Padwie — f 1576). Właściwie zwał się N u z i o i był synem golibrody z Capo d’Istria, a dla tego przybierał też czasem nazwisko Giustinopolitano. Biedny i sierota już w dziecięctwie, a przytem żądny przygód i niespokojny, próbował zawodów różuych, służył też wojskowo, zaciągając się na służbę do obozów różnych. Po kilkunastu latach życia takiego w r. 1530 wybrał się do Paryża, gdzie mu się nawet wiodło dobrze; powrócił jednak do Włoch i osiadł ₄w Ferrarze, gdzie został kochankiem osławionej Tullii Aragońskiej, na której cześć pisywał poezye, podno-na polu uprzemysłowienia sząc ją pod niebiosa pod imieniem T irr he u i i

w „Infiulta d'Amore“ (Wenecya 1547). Później Muzeum techniczno-przemysłowe w Kra- przyłączył się do margrabiego del Guasto i do ko wie powstało wskutek zabiegów niebosz- Ferranta Gonzagi, którym sługiwał w różnych czyka Adryana Baranieckiego (ob.). Założył je sprawach nieczystych, lecz niewiele na nich

środkowym dla licznych stacyi meteorologicz- ¹ kościoła rozsławiło wnet M-a, więc zasypywanych, utworzonych przez wiele cukrowni w Kró- ! no go zamówieniami. Z liczby wielkiej obra-lestwie Polskietn.—W tymże czasie powstała ; zów jego, dotąd zachowanych, wymienić można: przy M. i pracownia fizyczna, prowadzona od i ,,ow. Hieronim“, „Zdjęcie z krzyża“ (w pałacu r. 1887 do 1895 przez J. J. Boguskiego. R. j Borghese w Rzymie); ,,Św. Hieronim“ (w pa-1895 pracownia ta włączona została do zbiorów pomocniczych sekcyi odczytowej, która z iuicyatywy Br. Znatowicza zorganizowała się przy M. na stałe, jako oddział „Krzewienia wiedzy z dziedziuy przyrodniczej, nauk ścisłych i stosowanych“. Posiada ona już dziś zasoby św. Łukasza, poważne i środki ułatwiające urządzenie odczytów doświadczalnych z rozmaitych dziedzin wiedzy.—R. 1900 powstała przy M. pracownia geologiczna pod kierunkiem Jana Lewińskiego.

Nowa ustawa M. nakoniec, zatwierdzona roku 1899 i wprowadzona w życie w r. 1900, jeszcze bardziej ułatwiła działalność instytucyi, zapewniwszy jej silniejsze oparcie materyalne u ogółu społeczeństwa naszego. Nowa kate-gorya członków - protektorów (składka 6 rb. rocznie) zjednała M. poparcie szerszych kół społeczeństwa, a uzyskane w nowej ustawie prawo otwierania zakładów naukowych, rzemieślniczych i technicznych, czyni z M. rzetelnego pioniera kraju.

Red.

Red.

zarobił. — Pisarzem był dosyć płodnym, pozostawił m. in.: ,,Rime diverse¹⁴ (Wenecya 1551); ,,I1 gentilnomo ossia della nobiltà“ (t-że 1575); „Commentari della lingua italiana“ (t-że 1581); „Battaglia per la difesa dell’ italica lingua“ (t-że 1582). Listy jego ciekawe wyszły we Florencyi (1590), powtórnie wydano je w Parmie (1864). Występował też jako polemista cięty przeciwko protestantom.—Por.: P. Giaxich „Vita di G. M. Giustinopolitano“ (Tryest 1847); A. Gaspary ,,Storia della literat, ital.“ (II, cz. 2-a, 1881).

Muzułman a. Muzułmanin, nazwa dawana w Europie wyznawcom proroka Mahometa (fr. i ang. musulman, niem. Muselmann) pochodząca pierwotnie z języka arabskiego w którym musllm (wymawiane także moslim i Moslem) 1. m. muslimin— poddający się. Persowie dodając końcówkę swoją ân, zrobili z tego musliman; pod tą postacią przeszedł wyraz do Turków, od nich zaś rozpowszechnił się ze zmianą niewielką nieomal we wszystkich językach europejskich. Nazwa Bi surm an jest przekręceniem wyrazu tego, przez lud nasz niekiedy także wymawianego Buzułman.— Por. Karłowicza „Słowu. wyr. obcego a mniej jasnego poch.“ (53 p. w. Bisurman).

Muzułmańskie prawo, jeden z najbardziej rozwiniętych i naukowo opracowanych systemów prawnych średniowiecza wczesnego; pod tym względem może być porównywane jedynie z prawem rzymskiem. — I) Źródła. Głownem źródłem M. pr. jest Koran (ob.), w którym równie chaotycznie, jak zasady moralności i przepisy religijne, wyłożone zostały zasady prawne. Wraz z rozwojem państwa arabskiego i przeobrażeniem stosunków społecznych, przepisy Koranu, zastosowane do dosyć pierwotnego stanu społeczeństwa, przestały wystarczać i wówczas poczęto tworzyć nowe normy prawne na tle przekazywanych przez tradycyę ustną wyroków Mahometa. Z prawem pisauem (shar'), w Koranie utrwalonym, poczęło się wiązać prawo zwyczajowe, na tradycyi oparte, czerpiące powagę i moc obowiązującą z orzeczeń prawnych Proroka, z jego przemówień i czynów, nawet z jego biernego zachowania się. Całokształt tej tradycyi obejmowano nazwą Sonna albo Sunna, poszczególne zaś przypowieści nazywano Had t/t (opowiadanie). Każde opowiadanie, aby mieć wartość autentycznego źródła prawa, musiało pochodzić bezpośrednio od Mahometa, i w tym celu każdy, kto przekazywał Hadyt, musiał się powołać na nieprzerwany łańcuch poręczycieli tak, aby najpierwszy z nich był krewnym, domownikiem lub uczniem Proroka. Im bardziej wymierają ludzie Mahometowi spółcześni, im mniej świadków jego działalności pozostaje, tym bardziej wzrasta ilość przekazywanych Hadyt. Rozpoczyna się fałszowanie tradycyi, wkładanie

Wiel. Eue. Powsx. llugtr. Ser. I. Tom XJ.V1II Zesz. 380a.

w usta Proroka słów, których nigdy nie wypowiedział. Tworzono „tradycyę“ z potrzeby istotnej życia społecznego, tworzono z interesu stronnictw lub jednostek. Taki stan rzeczy sprawił, że M. p. zostało nam przekazane nie w tym stanie, w jakim się znajdowało za czasów Mahometa. Prorok go nie stworzył. On utrwalił spółczesne sobie prawo zwyczajowe, arabskie, zapłodnił pierwocinami pochodzenia żydowskiego, stworzył podstawę, z której drogą tradycyi, wielkiego rozwoju Islamu (ob.), a pod wpływem także prawa rzymskiego i tal-mudycznego, rozwinęło się to, co dziś nazywamy M-m pr-em.—Szkoły. Tradycya ustna, której przypisywano znaczenie tak wielkie i święte, z biegiem czasu zaczęła być spisywaną. Rozpoczął tę pracę Ibn Monaggim około r. 748 po Chr. i jego „Kronika“ częściowo zachowała się do czasów dzisiejszych. Wszakże pierwsza księga, w której została w pewnym porządku systematyzującym spisana spuścizna prawna po Proroku, niejako muzułmańskie Corpus tur is divini, powstała w kolebce Islamu, Medynie, dzięki niestrudzonej pracy całego niemal życia uczonego prawnika MâlikalbnAnas (f 812 — 13). Zebrał on około 1700 Hadyt, opracował panujące podówczas zasady prawa karnego i cywilnego i założył w ten sposób podwaliny pod przyszły system M-o pr.-a. Pracy swej nadał nazwę Motratta, co znaczy „wyrównane“, gdyż usiłował sprawdzać autentyczność podań przekazywanych ustnie i tą drogą wyrównać sprzeczności powstałe. Był on gwiazdą szkoły medyneńskiej albo male kit ów. Jego kontynuatorem był Bochary (ur. 810), który zebrał około 7 000 tradycyi.—Szkoła malekitów zajmowała się głównie wykładnią tradycyi i wyroków powag sądowych; była zachowawcza. Przeciwko tej medyneńskiej zachowawczości powstaje w mieście Iraku reakcya pod postacią nowej szkoły, która zaczęła w szerokim stopniu stosować analogię i metodę dedukcyjną (kijâs) przy rozstrzyganiu sporów, nie przewidzianych przez Koran i Sunnę. Kierunek ten szybko otrzymał nazwę szkoły spekulatywnej (afhab alra'j) w przeciwstawieniu do szkoły medyneńskiej, zwanej tradycyjną lub historyczną. Pierwszym wybitnym prawnikiem tej szkoły był sędzia z Iraku Ibn Abu Laila (f 765 — 66). Zaćmił go, jak i wszystkich swoich poprzedników, największy prawnik Islamu, Abu Hanyfa (f 767), którego wpływ potężny na życie prawne i naukę arabską od niedawna dopiero zaczęto należycie oceniać, po którym jednak nie pozostały żadne prawie prace po za tytułami kilku pism drobnych. Wiadomości o nim czerpiemy z pracy jego zwolennika i ucznia Abu Juso fa (f 798), w której są wyłożone zapatrywania prawne mistrza. Abu Hanyfa odznaczył się we wszystkich dziedzinach wiedzy prawniczej, a szczególnie w dziedzinie prawa

państwowego i administracyjnego. Człowiek o umyśle wielkim, pełen tolerancyi, wyprzedził o wieki swoje czasy. Do zamkniętego i egoistycznego świata muzułmańskiego wprowadził poszanowanie człowieka w niewolniku i w niewiernym i zemstę krwawą kazał stosować zarówno za zabójstwo muzułmanina wolnego, jak i za śmierć niewolnika lub niewiernego. Złagodził kary surowe za kradzież (okaleczenie zastąpił chłostą). Zniósł dla kobiet karę śmierci za bluźnierstwo względem Proroka. Dopuścił chrześcian i żydów do świadczenia przy zawieraniu małżeństwa między muzułmaninem a niewierną. Cała nauka Abu Hanyfy tworzy okres najbardziej humanitarny i dostojny w rozwoju tak zamkniętego systemu religijno - prawnego, jakim jest Islam. Szkoła jego wkrótce stała się panującą w Bagdadzie, oraz na dworze Chalifów, potem w całym państwie. Wyznawcami jej są do dziś dnia mieszkańcy Turcyi wschodniej wraz z dworem w Konstantynopolu.

nych sposobach wyzwolenia, o wykupieniu się z niewoli; dalej jest mowa o kurateli, o praw-nem położeniu podrzutków, zaginionych i t. d. Potem zaczyna się prawo obowiązkowe, opracowane przez Arabów ze starannością szczególną i subtelnością wielką. Więc mamy tutaj teoryę umowy kupna (boja'), zastawu, pożyczki, najmu i dzierżawy, podziału zysków i składu; dalej idą umowy, skutkujące przelew lub ustanie praw, jak oto: pełnomocnictwo, poręczenie, substytucye, układy polubowne, darowizny. Szczególnie gruntownie zostało opracowane prawo spadkowe (teorya testamentów i obliczanie części spadkowych). Do tego należy dodać przepisy o postępowaniu sądowem, o świadkach, przysiędze i t. p. Nakouiec na poważną część „systemu“ składają się normy prawa karnego. — Samo to wyliczenie daje pojęcie o niezwykle wysokim rozwoju M-go pr-a.—3) Prawo małżeńskie. Małżeństwo jest w M-m pr-ie umową, na mocy której mężczyzna za zapłatę i na czas określony lub nieokreślony otrzymuje kobietę w celu założenia domu wspólnego, spółżycia płciowego i płodzenia dzieci. Warunkami małżeństwa ważnego są: 1) wyzuawa-nie wiary muzułmańskiej (Abu Hanyfa — dopuszcza małżeństwa z chrześcijankami i żydówkami); 2) zdolność fizyczna — dla mężczyzn 14 lat, dla kobiet 9 lat skończonych; może być jednak uwzględniony i rozwój wcześniejszy danego osobnika; 3) urodzenie równe — co miało jednak znaczenie względne; 4) dobra opinia stron — nie wolno się żenić z kobietą, karaną za wykroczenia przeciwko moralności płciowej; 5) zgoda stron—za niedojrzałych mężczyzn i za kobiety zgodę wyraża ich opiekun, — dziewczyny dorosłe mają jednak prawo protestu przeciwko postanowieniu opiekuna, choćby był nim ojciec lub dziadek. Aby Hanyfa ściśle określa, kto może być opiekunem i, poczynając od

Od swego założyciela nosi nazwę szkoły hana-fickiej, hanafitów. — Kierunek pośredni pomiędzy szkołą spekulatywną Abu Hanyfy a tradycyjną Malika tworzyła szkoła shafitów (od założyciela Shâfi, ur. 780), uznana za trzecią prawowierną szkołę Islamu. Nakoniec czwartą szkołę — hanbalitów utworzył uczeń Shâfiego Ahmad Ibn Hańba 1, który pragnął przywrócić Islamowi jego czystość pierwotną i zwrócił się do tradycyi, do niewolniczego jej tłumaczenia i był założycielem sekty fanatycznej, odznaczającej się świętoszkostwem i prawo-wiernością drobnostkową. W dziedzinie prawa kierunek jego oznaczał powrót do wykładni suchej tekstu Koranu i tradycyi. — 2) System prawa. Ci czterej mistrze, zwani „Książętami Wiedzy“, posiadają powagę niezaprzeczoną we wszelkich sporach prawnych prawowitych muzułmanów.—Najbardziej rozpowszechniony jest

kunów. Przeszkodę do zawarcia małżeństwa wytwarza: 1) pokrewieństwo — Koran zakazuje małżeństw ze wstępnemi, zstępuemi, siostrami, ciotkami, siostrzenicami i bratankami, pomiędzy rodzeństwem stryjeezuem i ciotecznein małżeństwo jest dozwolone; 2) powinowactwo— nie wolno się żenić z byłemi żonami wstępnych i zstępnych, oraz ze wstępnemi i zstęp-nemi żony; 3) więcej, niż cztery żony naraz.— Muzułmanin może mieć tylko cztery żony jednocześnie, muzułmanka — jednego męża. — Żony jednego męża nie mogą być krewnemi pomiędzy sobą. Do zawarcia małżeństwa wystarcza obecność przedstawicieli stron, albo narzeczonego i opiekuna (wali) narzeczonej, oraz dwuch świadków mężczyzu (Abu Hanyfa uznawał zamiast dwuch mężczyzn także jednego mężczyznę i dwie kobiety). Przy obecuości obu stron niedopuszczalna jest, forma piśmienna zawarcia

system prawny Abu Hanyfy, ujęty w wykład ; zstępnych i wstępnych, wylicza 27 „klas“ opie-systematyczny w pracy Kociary, która do dziś dnia uważana jest za powagę w szkołach prawa na Wschodzie. Niema mowy o ściśle logicznym systemie wykładu, do jakiego są przyzwyczajeni prawnicy europejscy. Jest to raczej coś w rodzaju Dygestów rzymskich (ob.).

Jednakowoż olbrzymi materyał został o tyle umiejętnie ułożony, dzięki podziałowi na działy według materyi głównych, jak prawo religijne i świeckie, cywilne, karne i postępowanie sądowe, że całość jest dosyć dostępna do użytku i pożądany przepis nie trudno jest odszukać.

Na czele mieszczą się przepisy religijne, obszerne, a potem dopiero następują normy prawa cywilnego, naprzód dotyczące osób, potem rzeczy, bez wielkiej systematyzacyi, jednak każde zagadnienie posiada paragraf własny. Mamy więc: prawo małżeńskie wraz ze związanemi z niem przepisami o rozwodzie, o prawie rozwódki do alimentów; następnie prawo niewól- i małżeństwa. „Kobieta jest darem Boga dla ników, przepisy o patronach i klijentach, o róż- ! mężczyzny“. Stąd jej stanowisko nizkie w raał-

żeństwie. Żoua zalicza się do majątku męża; jest mu winna wierność, oddanie, posłuszeństwo i milczenie. Za nieposłuszeństwo mąż ma prawo stosować chłostę. Bez zezwolenia męża żona nie może opuścić domu. „Mąż nie może jednakowo kochać wszystkich żon, ale wedle możności powinien być sprawiedliwy“. Ma obowiązek z każdą żoną spędzać każdą czwartą noc i z każdą żyć przynajmniej raz na cztery miesiące. W czasie trwania małżeństwa i w ciągu pewnego czasu po jego ustaniu żona ma prawo do własnego, jej stanowi odpowiadającego mieszkania; dostaje od męża suknie i pożywienie w ilości odpowiedniej (pożywienie o tyle tylko, o ile nie jada razem z mężem). Jest obowiązana pracować tylko na potrzeby domowe, nie dla zarobku. Gdy mąż nie może żony utrzymać, ma ona prawo żądać rozwiązania małżeństwa. Majątek małżonków pozostaje rozdzielonym, o wspólności niema mowy. Mąż ma nadzór nad zarządem majątku żony, która bez jego zezwolenia może rozporządzać tylko V₃ swego mienia.—Zapłata za dziewiczość żony nazywa się makr i wynosi od 10 do 500 dirham; cena zależy od wieku, cech fizycznych i duchowych, oraz od „stopnia panieństwa“. Jakkolwiek makr jest ceną za kupno żony, jednak nie jest wypłacany opiekunowi, lecz powiększa majątek własny żony. — Małżeństwo ustaje; 1 j przez śmierć jednego z małżonków; 2) przez zaginienie męża; 3) przez protest nieletniego małżonka w dniu dojścia do lat; 4) przez upływ terminu, jeśli małżeństwo zawarto na czas określony; 5) przez zmianę religii: zmiana religii przed fizycznem spełnieniem małżeństwa wywołuje natychmiastowe rozwiązanie małżeństwa; po spełnieniu zaś mąż, który odpadł od Islamu, ma jeszcze czas określony do nawrócenia się, poczem małżeństwo ustaje; odpadnięcie żony od Islamu pociąga za sobą zawsze ustanie małżeństwa;

6) przez rozwód. Rozwód jednostronny (repii-dium, talay) jest to akt woli męża, którym rozwiązuje małżeństwo. Talay może być nieodwołalny (ba'in) lub odwołalny (riyci); w razie pierwszym do przywrócenia małżeństwa konieczna jest nowa umowa i nowa zapłata; drugi pozwala mężowi w ciągu terminu określonego na ponowne przyjęcie żony bez jej zgody i bez nowej zapłaty. Talay dokonywa się przez oświadczenie formalne męża w języku arabskim wobec dwuch świadków (mężczyzn). Abu Hanyfa nie wymaga żadnej formuły, tylko woli istotnej ze strony męża. Rozwód może nastąpić również na żądauie żony za wykupem (fidjach) i wtedy nazywa się chulc. Jeśli mąż porówna żonę z jej matką, to znaczy to, że spółżycie z nią uważa za kazirodztwo (t. zw. ńTcar). Żona może protestować i wówczas sędzia pozostawia mężowi do wyboru albo wypowiedzieć talag albo cofnąć sihar po odbyciu pokuty. To samo zachodzi, gdy mąż ślubuje

nie żyć z żoną (ilu').—Po ustaniu małżeństwa spełnionego fizycznie, kobietę obowiązują pewne ograniczenia w ciągu trzech okresów miesiączkowania (t. zw. ciddah)\ podczas tego okresu kobieta musi się powstrzymać od życia płciowego, nie może opuszczać domu bez zezwolenia swego byłego męża, nie może zawierać nowego małżeństwa. — Pozostały przy życiu małżonek dziedziczy po zmarłym spółmałżonku. W razie śmierci żony, mąż przy dzieciach otrzymuje l/i część, przy obcych spadkobiercach połowę spadku; gdy sam przychodzi do spadku, otrzymuje wszystko. Wrazie śmierci męża wszystkie jego żony razem otrzymują połowę tego, co należy się mężowi po śmierci żouy.— Dozwolone są, choć źle widziane, małżeństwa ludzi wolnych z niewolnikami czy niewolnicami; konieczne jest do tego zezwolenie pana strony nie wolnej — on też pobiera' zapłatę [makr). Niema jednak małżeństw pomiędzy panem a jego własnemi niewolnicami. Jeśli pan nabędzie swoją żonę - niewolnicę na własność, wówczas małżeństwo ustaje.—Wszelkie wykroczenia przeciwko wierności małżeńskiej i wogóle uznanym stosunkom płciowym M. pr. obejmuje pod nazwą sina' Żona, która zdradza męża, podlega karze ukamienowania, jeśli mąż jest wolny, dojrzały i małżeństwo spełnione fizycznie; karze 100 uderzeń rózgi i wygnania na rok—w innych wypadkach i karze 50 uderzeń i wygnania na pół roku, jeśli mąż jest niewolnikiem.—4) Opiekę i kuratelę obejmuje M. pr. pod jedną nazwą hayr, co oznacza ograniczenie praw, mniej lub więcej zbliżone do rzymskiej capitis deminutio. Pod opieką pozostają: nieletni, niewolnicy i chorzy umysłowo. Umowa, zawarta przez osobę, będącą pod opieką, musi być zatwierdzona przez opiekuna (pana) pod grozą nieważności. Nieletni i chorzy umysłowo nie mogą umów zawierać, przed sądem zeznawać, niewolników wyzwalać. Za szkody wyrządzone przez ich rozporządzenia odpowiada opiekun. Opieka nad nieletnim ustaje po dojściu przezeń do 25 lat życia. Dojrzałość jednak następuje dla obu płci w I5-ym roku życia (do małżeństwa wcześniej).— 5) Prawo obowiązkowe. Najbardziej rozwinięta i najważniejsza jest umowa kupna sprzedaży. Sprzedaż dokonywa się przez zaofiarowanie i przyjęcie; przyjęcie musi być wyrażone niedwuznacznie (Abu Hanyfa). Od umowy można odstąpić z powodu wykazanej wady towaru lub z powodu, że towar nie został obejrzany. Prawo nie wymaga, aby ilość, miara i waga towaru były dokładnie znane, lecz cena sprzedażna musi być ściśle określona. Cenę można zapłacić gotówką zaraz lub w ratach i w takim razie terminy rat ustala umowa sprzedaży. Zarówno sprzedawca, jak i nabywca mogą sobie wymówić przy zawieraniu umowy prawo odstąpienia od niej w ciągu dni trzech. Można postawić za warunek, że umowa stanie się zupełną dopiero po obejrzeniu towaru. Ujawnienie wady w towarze upoważnia do odstąpienia od umowy; nie wolno jednak w tym razie zatrzymać towaru i żądać zmniejszenia ceny. Sprzedaż z dostawą na termin oznaczony jest dozwolona względem rzeczy, które się dają ważyć, mierzyć lub liczyć; jest niedopuszczalna, o ile przedmiot sprzedaży jeszcze nie istnieje. Termin dostawy musi być ściśle oznaczony. Dla ważności sprzedaży na termin Abu Hanyfa wymaga warunków następujących: 1) oznaczenie gatunku towaru; 2) oznaczenie rodzaju; 3) ilości i jakości; 4) terminu dostawy; 5) ceny i 6) miejsca dostawy. Strony mogą każdej chwili umowę rozwiązać za zgodą zobopólną.—Rozwinięty ruch handlowy Arabii średniowiecznej powołał do życia i inne rodzaje umów, np. a sy gnący e (przekaz pieniężny). Przekaz ten najwidoczniej zastępował weksel dzisiejszy. Abu Hanyfa bardzo się przyczynił do opracowania teoretycznego tego pierwotnego prawa wekslowego. Umowa dochodzi do skutku przez porozumienie pomiędzy przekazującym (mohyl), jego wierzycielem (mohtnl) i wskazanym (mohtal 'alaihy.; dłużnik (przekazujący) odsyła wierzyciela do osoby trzeciej (wskazanego), która jest jego dłużnikiem. Wierzyciel niema wtedy prawa żądać zapłaty od wystawcy, chyba, że wskazany zawiedzie — wówczas posiada regres do wystawcy. Według wszelkiego prawdopodobieństwa przekazy takie były wystawiane tylko w obrębie tego samego miasta; rzeczywiste bowiem przekazy na inne miasta, niż miejsce wystawienia (safatiy), usuwające niebezpieczeństwo, związane z przesyłaniem gotówki, jakkolwiek nie zakazane, źle były widziane z prawnego punktu widzenia. — Darowizna także wymaga zaofiarowania i przyjęcia, a jest zupełna z chwilą rzeczywistego otrzymania przedmiotu darowanego. Nie mogą być przedmiotem darowizny rzeczy podzielne, chyba, że dane rzeczy są własnością wyłączną darczyńcy i podział nastąpił przy darowiźnie. Rzeczy niepodzielne można darować kilku osobom na spółwłasność niepodzielną. Darowizna na rzecz osoby obcej, jest odwołalna, chyba, że dar przeszedł już na własność osoby trzeciej. Natomiast wyłączone jest odwołanie darowizny pomiędzy krewnymi i małżonkami. Darowizna dożywotnia (’omry) polega na tern, że darczyńca ofiarowuje coś pod warunkiem zwrócenia daru po śmierci darbiorcy. Darowizna na wypadek śmierci (rokbà) jest zakazana według Abu Hanyfy i szkoły malekitów; uznaje ją tylko Abu Jusof. — Pełnomocnictwo (wakalah). Osoby, zdolne do zawierania umów, mogą je zawierać przez swoich pełnomocników. W sprawach cywilnych strony mogą być reprezentowane przez pełnomocników, w sprawach karnych jest to wyłączone. Abu Hanyfa jest zdania, że w procesie można mianować pełnomocnika tylko za zgodą strony przeciwnej.—M. pr. zna kilka rodzai spółek: 1) spółka dorobkowa — dorobek jest wspólny, spólnik nie może rozporządzać udziałem drugiego spólnika. — 2) Spółka nieograniczona — spólnicy odpowiadają solidarnie; spćlnikami mogą być tylko muzułmanie wolni, pełnoletni (25 lat). —3) Spółka ograniczona — każdy spólnik jest tylko pełnomocnikiem pozostałych, lecz za nich nie odpowiada; do spółki może przystąpić każdy z udziałem równym lub nierównym i zastrzec sobie takiż udział w zyskach i stratach.—4) Zwykła spółka osobista—dwie osoby łączą się bez kapitału dla prowadzenia łącznie jakiegoś przedsiębiorstwa; umowa określa podział zysków. Spółka ustaje przez śmierć lub odpadnięcie od Islamu jednego ze spólni-ków. — Umowa komandytowa polega na tym, że jeden daje kapitał, drugi — pracę, pod warunkiem, że zysk należy do obu. Kapitał musi być wręczony spólnikowi, dającemu pracę.— Spółka rolnicza miała na celu uprawę roli. Zwykle jeden spólnik dawał ziemię i ziarno na zasiew, drugi — pracę. Nieważna była spółka, na której mocy jeden dawał ziemię i inwentarz, a drugi ziarno i pracę ręczną. Spółki te miały wielkie znaczenie w życiu i przepisy tyczące się ich są bardzo wyczerpujące. Pokrewna jest spółka ogrodnicza, zawierana w celu hodowania owoców, wina, warzyw i t. p. — Umowa najmu polega na nabyciu prawa użytkowania wzamian za zapłatę; do ważności umowy konieczne jest ustalenie rodzaju użytkowania i ceny. Umowę najmu stosowano i do dzierżawy ziemi. — Umowa zastawu dochodzi do skutku przez przyjęcie zastawu. Zastaw może być dawany na zabezpieczenie tylko takiego długu, którego suma jest niższa od wartości rzeczy zastawionej. Wierzyciel odpowiada za całość zastawu. Nie mogą być przedmiotem zastawu: rzeczy będące spółwłasnością kilku osób; daktyle nie zebrane z drzew, bez samych drzew; ziarno zasiaue bez roli; palmy i pola bez owoców i płodów; depozyty, umowy spółek i kapitały spółkowe. Najstarsze arabskie określenie zastawu zupełnie się zbliża do definicyi rzymskiej: „wszystko, co wolno sprzedać, wolno również zastawić“.— 6) Prawo spadkowe tworzy system wielki i złożony, którego zastosowanie wywoływało w praktyce trudności niezliczone i prowadziło do kazuistyki nieskończonej; uczeni muzułmańscy poświęcali mu tomy bez liku. Spadkobiercami prawnymi płci męskiej są: 1) syn, 2) wnuk z syna i jego zstępni, 3) ojciec, 4) dziad ze strony ojca i jego wstępni, 5) brat, 6) bratanek, 7) stryj, 8) syn stryja, 9) małżonek, 10) patron. Spadkobiercami płci żeńskiej są: 1) córka, 2) wnuczka z syna, 3) matka, 4) babka, 5) siostra, 6) żona, 7) patronka Nie mogą dziedziczyć: niewolnik, morderca po zamordowanym, odszczepieniec od Islamu, wyznawcy religii obcych po muzułmanach. — Do połowy

spadku mają prawo: córka, wnuczka z syua, jeśli niema córki; siostra rodzona, siostra przyrodnia, jeśli niema rodzonej; pozostały przy życiu małżonek, w braku dzieci lub wnucząt z syna. — Do ¹/₄ spadku przychodzą: pozostały przy życiu małżonek, jeśli są zstępni; żona, jeśli niema zstępnych. W lfs dziedziczą pozostałe" przy życiu żony, gdy są zstępni. a/₃ spadku otrzymuje każda grupa osób, które pojedynczo mają prawo do połowy. ¹/₃ spadku przypada na rzecz matki, jeśli niema zstępnych lub dwojga albo więcej rodzeństwa spadkodawcy. V₆ spadku otrzymują: wstępni pierwszego stopnia, gdy są dzieci; matka, gdy jest rodzeństwo; wnuczka z syna, gdy żyje córka; siostra z jednego ojca i różnych matek, gdy żyją siostry rodzone; siostry i bracia przyrodni spadkodawcy z jednej matki.—Pomiędzy synami pierwszeństwo mają synowie jednego ojca i jednej matki. Bracia dzielą spadek z siostrami w ten sposób, że każdy brat otrzymuje dwa razy więcej od każdej siostry. Matka wyłącza babkę, ojciec — dziadka i rodzeństwo. Jeśli spadkodawca nie pozostawia krewnych mężczyzn w linii męskiej, ani innych spadkobierców prawnych, wówczas przychodzą do spadku kobiety krewne lub mężczyźni krewni po kądzieli w porządku następującym: wnuk z córki, syn siostry, hanefitischen Ritus“ (Wiedeń 1883). Artykuły córka brata, córka stryja (siostra stryjeczna),    w „Zeitschr. f. vergl. Rechtswissenschaft“;

dane w głowę lub twarz zależnie od ich cięż kości — 5, 15, lub 33 wielbłądy; za porauienie dolnych części ciała—33 wielbłądy; za spędzenie płodu należał się niewolnik. — Kradzież jest karana surowo: za pierwszym razem — odjęcie prawej ręki, za drugim--lewej nogi, za trzecim—według Abu Hanyfy już niema okaleczenia, według Shâfiego — odjęcie lewej ręki, za czwartym—prawej nogi. Abu Hanyfa nie stosował tych kar do kradzieży drzewa, siana i upolowanej zwierzyny. Za picie wina grozi kara 40 rózg; za oszczerstwo—80 rózg.—Nao-gół M. pr. karne jest pochodzenia staro-semic-kiego, jednak jest łagodniejsze od staro-hebraj-skiego. Np. kara śmierci była stosowana tylko za cudzołóstwo, bluźnierstwo względem Proroka i podburzanie przeciw niemu, za odpadnięcie od Islamu i za morderstwo (w formie zemsty krwawej). — Bibl.: v. Kremer „Cultur-geschichte des Orients unter den Chalifen“ (Wiedeń 1875); Baillie „A Digest of Moohum-mudan law“ (Londyn 1865); Querry „Droit musulman“; Sachau „Die älteste Geschichte des mohammedanischen Rechts“ (w „Sitzungs-Berichte der kais. Akademie d. Wissenschaften, phil.-hist. Classe“, LXV), „Eherecht Familienrecht u. Erbrecht der Mohammedaner nach dem

u. Pfandrecht“ (VI); tenże „Das islamitische Retractsrecht“ (VI); tenże „Neue Beiträge zum Islamrecht“ (XII); K. Friedrichs „Das Eherecht des Islam“ (VII); v. Tornauw „Das Eherecht nach den Verordrungen des Islam“ (V). — „Min-hadj At-talibin, le guide des zélés croyants. Manuel de jurisprudence Musulmane selon le rite de Châfiy. Texte arabe... avec traduction et annotations par L. W. C. van den Berg“

Dr. Z N.

wuj, ciotka ze strony matki, dziadek ze strony Kohler „Zur Geschichte d. islamitischen Rechts-matki, stryj matki, ciotka ze strony ojca, syn \ Systeme“ (V); tenże „Islamitisches Obligationen wuja. — 7) Prawo karne. W tej dziedzinie panują zasady zemsty krwawej i odwetu. Za umyślne zabójstwo spotyka zabójcę istotnie zemsta krwawa, może być jednak za zgodą krewnych zabitego zastąpiona przez układ (compositio). W wypadku nieumyślnego zabójstwa krewni zabitego muszą przyjąć układ.

Muzy, gr. Moùaat, łac. Musae (w 1. Moôaa, Musa), w mitologii greckiej pierwotnie Nimfy źródeł w¹ natchnienie i zachwycenie wprawiających, później boginie śpiewu, muzyki, harmonii i rytmiki dźwięków, nakoniee bóstwa opiekuńcze rozmaitych rodzajów poezyi, sztuk i nauk. W pieśniach Homera, który raz jedną, to znowu więcej Muz wspomina, nie wymieniając wszakże nigdy ani ich liczby ani imion, przedstawiają się jako boginie przebywające na Olimpie, bogom biesiadującym przy dźwiękach liry Apollina pięknym głosem przyśpiewujące, albo też poecie w natchnienie wprawionemu dostarczające treść pieśni, w dobrane ujętej słowa. Dopiero Hezyod (ob.) wymienia ich dziewięć imion, dodając, że zrodzone są w Pieryi, przy źródle górskiem Pimplea albo Pimpleis, jako córki Zeusa i Tytanki Mne-mozyny. Imiona ich wraz z dziedziną, której są opiekunkami, jako i godła ich znamieune są następujące: 1) Kalliope, (pięknym gło-

Zabójca umyślny sam płaci wynagrodzenie umówione, za zabójstwo nie umyślne płaci cały związek rodzinny {aliila). Układ nie może wyku- (Batawia 1882). pić zabójcy od kary, jeśli zabójstwo było połączone z rabunkiem na drodze publicznej, ponieważ tego rodzaju rabunek był karany przez władzę państwową. Jeśli poszkodowany przebacza winnemu, wówczas władza karze winnego 100 uderzeniami batem i rokiem więzienia.

Za zabójstwo kobiety płaci się połowę. — Ta sama podwójna zasada stosuje się i do urażeń cielesnych: odwet za urażenie rozmyślne, zapłata za nieumyślne; jeśli jednak wykouanie odwetu grozi winnemu utratą życia, to należy odwetu zaniechać. Zapłata wynagrodzenia umówionego następuje według taksy szczegółowo określonej. Kara całkowita, pieniężna (niem. wergeld) wynosiła 100 wielbłądów i należała się za utratę obu rąk, obojga oczu, za utratę słuchu, języka, głosu, części rodnych, oraz za rany, doprowadzające do obłąkania. Za utratę jednej ręki i jednego oka płaci się połowę (50 wielbłądów); za każdy palec -10 wielbłądów, za każdy ząb — 5 wielbłądów; za rany, zasem obdarzona), M. eposu, wyobrażana w sztukach pięknych z tablicą z wosku i z rylcem do pisania; 2) KI ej o a. Klio (=wielbiąca, sławiąca), M. historyi, ze zwojem papyrusowym w ręku; 3) Euterpe (=rozweselająca), M. pieśni lirycznej, z fletem podwójnym; 4) T h a-leja (=kwitnąca), M. komedyi i poezyi sielskiej, z maską komiczną, wieńcem bluszczowym i laską pasterską w ręce; 5) Melpomene ( = śpiewająca), M. tragedyi, z maską tragiczną, wieńcem z bluszczu, a często też z oznakami najwybitniejszych bohaterów, jak oto: z maczugą i mieczem w ręku; 6) Terpsy-cliore ( = lubująca się w pląsach), M. tańców, z lirą w ręku; 7) Erato (—miła, wdzięku pełna), M. poezyi erotycznej, miłosnej, z cytrą w ręku- 8) Polymuia albo Polyhymnia (=obfitująca w hymmy), M. poważnych pieśni religijnych, wyobrażana zwyczajnie jako niewiasta zakwefiona albo tylko zasłoniona i w głę-bokiera zadumaniu pogrążona; 9) Urania (niebiańska), M. astronomii, z kulą nieba i promieniem w ręku. — Od nich rozróżniano niekiedy w czasach dawniejszych trzy M-y, zwane: M e 1 ete, (= zastanowienie, przemyślanie),

kami jego wieruemi, a główne bóstwo poetów, Apollon, uchodzi za mistrza ich i przywódcę, Musagetes (oh.), który dzieli się z niemi darem wiadomości czasów przeszłych, obecnych i przyszłych. Według Hezyoda M. mieszkają, jako istoty rozweselające bogów i ludzi śpiewem przecudnym, na Olimpie, w towarzystwie bóstw najwyższych, razem z Charytami, boginiami wdzięku czarownego, i z Himerosem, uosobieniem tęsknoty, pragnienia. —Chociaż w starodawnych czasach czczono M. zawsze jako dziewice niepokalane, poczęto im w wiekach późniejszych piewców sławnych z czasów mitycznych przypisywać za synów, ne przedstawiały M. jako dziewice kwitnące, przybrane w długie szaty fałdziste, a często nadto w płaszczach długich. Przez godła osobne, szczególnie w rzymskich czasach bardzo często powtarzane, a i dzisiaj jeszcze ulubione, rozróżniać je zaczęsto dopiero w t. zw. okresie hellenistycznym. Zrazu wyobrażano je jako trójcę dziewic dorodnych, z fletem, lirą i lutnią. W liczbie dziewięciu dziewic, znacznych godłami swemi, przedstawiali je artyści starożytni często na płaskorzeźbach, w posągach i na obrazach. Do naszych czasów dochowały się, oprócz przeróżnych płaskorzeźb i malowi-

Sztuki pięk-

wyobrażeniem, zdobiący dzisiaj zbiory Luwru w Paryżu, dalej przepyszna ich rzeźba w t. zw. Apoteozie Homera, dzieło rzeźbiarza Archelaosa z Pryeny, dzisiaj nieoszaco-wany klejnot Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Z pomiędzy posągów dochowanych zdobią najpiękniejsze galeryę Watykańską, Madrycką i Berlińską. — Mianem Muz oznaczali Grecy także dziewięć najznakomitszych swych poetek, były zaś niemi: Praksylla, Mojro, Any-te, Erynna, Telezylla, Korynna, Nossis, Myrtis, a przedewszystkiemi słynąca Sappho. — Poeci rzymscy utożsamiali M-y z italskiemi Kamenami (ob.), w starodawnem brzmieniu Casmenae, które były nie tylko Nimfami źródlanemi, lecz także bóstwami opiekuńczemi położnic (ob. Egerya). W Rzymie miały sobie przed Porta Capena poświęcony gaj osobny, a w świątyni wspólnej, przyozdobionej ich posągami, z Am-bracyi zabranemi, czczono je razem z Herkulesem (ob. Musagetes).

M-om dawane przez poetów greckich i rzymskich od głównych miejsc ich czci albo ulubionego pobytu, brzmią: Aganippides, Castalides, Heliconiades, Heliconae, Libethrides, Olympiades, Parnassides, Pegasides, Pierides; Pimplei-des.

Liczne przydomki

Por. Petersen „De Musarum apud

S. Drz.

M n e m e=pamięć), A o j d e( = śpiew), których kult zaprowadzili na górze Helikonie według legendy Aloidowie: Otos i Efialtes. — Jak tradycya del na wazach, zwłaszcza piękny sarkafag z ich opiewa, oddawali M-om pierwszą część Trabowie, w krainie Pieryi na skłonach Olimpu, jako i w Beocyi na górach Helikonu osiedli^ tutaj też były najstarsze siedziby ich kultu. Jako miejsca przez M-y szczególnie ulubione uchodziły zdobne we wspaniałe świątynie i posągi źródła: Kas tal i a, u stóp Parnasu, jako też Aganippei Hippokrene na górach Helikonu, w sąsiedztwie miast Askry i Tespii; drugie z nich po upadku Askry przejęło na siebie dozór główny nad całym kultem, M-ora poświęconym, a szczególnie nad igrzyskami mu-zykalnemi (Mouoeia), co pięć lat na cześć ich uroczyście wyprawianemi. Na skłonach zachodnich Helikonu, zwanych Libethrion, miały owe boginie pieczarę osobną poświęconą, w której tryskały dwa źródła obfite, wodą z barwy do mleka podobną. Z biegiem wieków rozkrze-wił się kult M. po wszystkich ziemiach Hellady, i wszędzie stawiano im świątynie, ołtarze, posągi, poświęcano czci ich gaje, źródła i pieczary. Tak więc czczono je przy źródłach gór Pindosu i Kitajronu, w Atenach zaś miały świątynię osobną w Akademii, w Koryncie poświęcono im źródło zwane Pejrene, w Troj-zenie składano im ofiary przed ołtarzem, poświęconym zarazem bożkowi snu, Hypnosowi, a Spartańczycy, hojne ofiarując obiaty, błagali Graecos origine, numéro nominibusque“ (Koje o pomoc przed bitwą. — Ofiary, które M-om penhaga 1818); Heyne „De Musarum religio-poświęcano, były płynne, anovoai (lib at tones), ne“ (w „Comment, societ. Gott.“, t. VIII); składające się z mleka, wody i miodu. — Ja- - Deiters „Uber die Verehrung der Musen beiden ko bóstwa opiekuńcze źródeł, darzące ulubień- Griechen“ (Bonn 1868); Rödiger „Die Musen“ ców natchnieniem, ściśle je z bożkiem Dyoni- (Lipsk 1875); Bie „Die Musen in der antiken zosem łączono, zowiąeje niańkami i towarzysz- Kunst“ (Berlin 1887).

A. Pol.

Muzyczne instrumenty, ob. Instrum, muzyczne.

Muzyczne Towarzystwa w Polsoe. Pierwsze z nich powstało na samym początku w. XIX, za sprawą ówczesnych władców Warszawy—Prusaków, w r. 1801, pod nazwą Harmonie-Gesellschaft. W cztery lata później otworzyło filię, kierującą się ustawą własną, zatytułowaną: *Statuten für das musikalische Institut der Harmonie-Gesellschaften .zu Warschau, 1805“. W tymże roku powstało nowe Towarzystwo za sprawą Hoffmanna, słynnego autora powieści fantastycznych i kompozytora, ożenionego z Polką, Michaliną Trzcińską (ob. Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz). Poprzednich Towarzystw Polacy nie popierali, zarówno bowiem chórzyści jak i soliści śpiewali w nich po niemiecku. Dopiero Hoffmann zorganizował zespół złożony z muzyków niemieckich i polskich. „Resursę muzyczną“ urządził w pałacu Ogińskich (dziś hotel Europejski). Było to pomieszczenie tymczasowe. Stałe znalazła „Resursa“ rychło w gmachu własnym, przerobionym z pałacu Mniszchów (dzisiejsza Resursa kupiecka). Nowy przybytek sztuki otwarto w dzień imienin króla pruskiego, d. 3 sierp., r. 1806. Odtąd dawano co tydzień koncerty publiczne, z programami przeważnie złożonymi z dzieł klasycznych, zwłaszcza Beethovena, wówczas w Warszawie nieznanego, oraz Haydna, Mozarta i kompozytorów polskich. Wszyscy wirtuozi polscy należeli do tych koncertów. Resursa trwała jednak krótko. Po bitwie pod Jeną Francuzi zajęli Warszawę. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego d. 9 lipca, r. 1807 i wypędzeniu Niemców, Resursa muzyczna przestała istnieć. Rzecz dziwna, że nikt wówczas nie znalazł się w Warszawie, któryby dzieło przez Resursę rozpoczęte, dalej poprowadził. — Od r. 1815 do 1829 wlokło żywot marny „Towarzystwo przyjaciół muzyki kościelnej i narodowej“ w Warszawie, śpiewające co święto i co niedziela u Pijarów. Ten względnie długi żywot zawdzięcza owo Towarzystwo — którem był skromny chór kościelny — artykułowi swej ustawy, brzmiącemu tak: „Dopokąd choć kilka tylko będzie członków, mających rolę utrzymania nadal tego Instytutu, reszcie członków nie będzie wolno rozwiązać Towarzystwa“. —W r. 1817 powstało w Warszawie nowe „Towarzystwo amatorskie muzyczne“ w domu Salvatora na Nowem Mieście. Koncerty odbywały się co środa. Przetrwało zaledwie lat kilka. — Przez pół wieku nie istniało w Warszawie ani jedno stowarzyszenie muzyczne. Dopiero w r. 1871 powstało „Towarzystwo muzyczne“ z inicyatywy Wiślickiego, które trwa do dziś dnia. Towarzystwo to jednak nie mogło skutecznie pracować nad szerzeniem kultury muzycznej w Warszawie, dla braku orkiestry stałej. Temu zadaniu odpowiedzieć może tylko Filharmonia, posiadająca

i gmach wspaniały, wyborną orkiestrę symfoniczną i bibliotekę zasobną (ob. Filharmonia). Prócz tych stowarzyszeń, uprawiających muzykę instrumentalną i wokalną, zawiązało się w Warszawie w r. 1886 stowarzyszenie pod nazwą „Lutnia“, uprawiające szczególnie pieś-niarstwo na głosy męskie, istniejące do dziś dnia. Za jego przykładem powstało w Warszawie kilka innych chórów męskich, pod różnemi nazwami: „Lira“, „Echo“ i t. d., oraz w większych miastach Polski. Towarzystwa muzyczne poza Warszawą, istniały: w Lublinie od r. 1816, w Krakowie i Kaliszu od r. 1818.

Z małą przerwą Towarzystwa te po dziś dzień są czynne.

Muzyka. «Jakkolwiek M. istuiała na wiele lat przed ukształtowaniem się polityczuem Grecyi starożytnej, otrzymała nazwę od Greków: [jLooo'X'ij, domyślne ts^vyj = „sztuka Muz“, czyli muzyka. Pierwotnie ten wyraz oznaczał zespół wszystkich nauk kształcących ducha (filozofia, poezya, mimika) prócz gimnastyki, która kształciła ciało, i wyrabiała siły fizyczne. — M-ę stworzyło wzruszenie człowieka • pierwotnego, które ujawniało się nazewnątrz okrzykiem radości, bądź przestrachu, podziwu i t. p. Kilka takich okrzyków jakiegoś zachwytu, wydobytych z krtani, a różnie napię tych w sile, dało początek melodyi, odruchowe zaś podznaczanie akcentów mowj śpiewnej gestami i uderzeniami dłonią o dłoń, dało po czątek rytmowi. —Z czasem człowiek próbował wydobywać dźwięki z różnych otaczających go przedmiotów, co dało początek narzędziom muzycznym, w ciągu wieków ulepszanym stopniowo.— Gdy człowiek zauważył, że struna na łuku, czy na jakimś innym przedmiocie jeśli jest krótsza i napięta mocniej, wydaje dźwięki wyższe, a gdy dłuższa i napięta słabiej—niższe, początek gamy i pojęcie ogólne o interwalach były już gotowe. Stąd krok już tylko do systematyzowania M-i i ujęcia jej w pewne prawidła teoretyczne.—«lak nas pouczają księgi święte Wedy, ludy starożytne indyjskie, miały już M-ę opartą na mocno skomplikowanych i licznych gamach, głównie pięciotonowej, teoryę usystematyzowania, obfity zbiór narzędzi muzycznych, możność nutowania melodyi i t. p. (ob. Muzyka indyjska XXX, 907). — Pięciotono-wa gama przeszła od Indów do Chin, w których się do dziś dnia utrzymuje. M. w Chinach bujnie kwitnęła, zajmowała stanowisko ważne w życiu społecznem Chińczyków, a opiekowali się nią wszyscy mędrcy i prawodawcy chińscy. (O szczegółach ob. Chińska muzyka).

—Czy inne narody starożytne posiadały, prócz Indów i Chińczyków, M-ę ujętą w pewne prawidła teoretyczne, dokładnie nie wiadomo. Wiemy tylko, że w ich życiu kulturalnem, M. zajmowała stanowisko poważne. (Ob. artykuły: „Assyryjska muzyka", „Egipska m.“, „Hebrajska m.").—W Grecyi M. kwitła bujnie jako

sztuka Muz. (ob.). Tu wysoko już była rozwinięta teorya interwallów i rytmiki; znano pismo nutowe, uwzględniające nawet chromatykę i enhar-mouikę. Znany był śpiew z towarzyszeniem narzędzi muzycznych oraz sama M. instrumentalna (szczegóły obszerne ob. p. w. „Grecka muzyka“). —Wieki Średnie oparły M-ę na tonacyach kościelnych, a Kościół chrześcijański na gamach starogreckich. — Twórcą tonacyj kościelnych był św. Ambroży (ob. „Ambrozyań-ski śpiew“), które następnie uzupełnił i wraz z całą M-ą liturgiczną, kościelną uporządkował papież Grzegorz Wielki (ob. „Gregoryański śpiew“). Do nutacyi hymnów, antyfon i t. d. posługiwano się neumami (ob. „Neumy“).--Około wieku VII M-ę, jako sztukę, wysoko podnieśli Arabowie. Wydali oni wielu autorów, piszących rozprawy ciekawe o teoryi gam, o kom-pozycyi, melodyi i t. d. (ob. „Arabska muzyka“).—Do w. X śpiewano kantyki kościelne tylko jednogłosowo. Wielogłosowości i harmonii nie znano. Dopiero w początkach tego wieku słynny Hucbald obmyślił sposób nuto-wania na liniach zapomocą zwykłego pisma mentalny do dzieł religijnych, który jednak już alfabetycznego, i dał początek M-e wielogło- j w połowie w. XV został z kościoła na długo sowej. Prowadzenie jednoczesne dwu i więcej I usunięty. Stało się to za sprawą tak zwanej głosów, nazwał diafonią (ob.) lub organum „Niderlandzkiej szkoły muzycznej“ (ob.). Ta-(ob.); ta zaś nazwa była częściej używana ką nazwę nosi w historyi M-i okres bardzo przez teoretyków średniowiecznych. Była jesz- bujnego jej rozkwitu w Niderlandach (dzisiej-cze jedna odmiana takiego organum, zwana sza Belgia, Hollandya, Luksemburg i część profana, używana w śpiewach świeckich, dawnej Burgundyi) w w. XV i XVI, oraz przo-w których Hucbald stosował już zarówno kou- dowania M-i niderlandzkiej w całym świecie sonanse jak dyssonanse. (Por. Hucbald). Jesz- j ówczesnym. Historycy muzyczni różnie dzielą cze bardziej od niego przyczynił się do rozwoju i rozpowszechnienia M-i średniowiecznej Guittone z Arezzo (ob.), największy z teoretyków muzycznych w Wiekach Średnich, przez wynalezienie metody skutecznej nauczania śpiewu i nadanie neumom kształtu nut, a każdej nucie nazwy stałej, co umożliwiło czytanie nut a vista i utrwalało kompozycyę na papierze. Próby organum wprowadzającego głos dodany do melodyi stałej (cantus planus) w ruchu przeciwnym, doprowadziły do dyszkantu (discantus).—Z początku śpiewacy dotwarzali głos drugi (improwizowali) nuta w nutę. Później dodawano dwa i trzy głosy dyszkantujące, wszakże już uie improwizowane przez śpiewaków, lecz opracowane w nutach przez kompozytorów (ob. Dyszkant). Jedną z odmian metody śpiewu wielogłosowego był Falso bordoue (ob.), używany głównie w Anglii i Francyi, w którym pewien już rozwój harmonii zaznaczył się wyraźnie. —W w. XIII wogóle na rozwój M-i inensuraluej wpłynęli słynni teoretycy: G a r 1 a u d i a starszy i młodszy, który pierwszy użył wyrażenia: kontrapunkt, na oznaczenie prowadzenia głosów polifonicznego; dalej Franko z Paryża, Franko z Kolonii, a w początkach w. XIV Jan de Mûris, teoretyk angielski. M-ę świecką urabiają w tym czasie trubadurowie i minnesengerzy „piewcy miłości“.

Rozwój bujny ich pieśni, utrzymanych w duchu M-i ludowej, przypada na w. XIII. — Wraz z pierwszym brzaskiem wschodzącego Odrodzenia, w początkach w. XIV, pojawiają się we Włoszech (Florencyi, Padwie, Bolonii) nowe formy muzyczne, kunsztownie urobione: balla-ta (włos. balio = taniec), madrygał i caccia (kanon), które szybko rozeszły się po reszcie , Europy, głównie po Francyi, Hiszpanii, Niderlandach i Anglii. Krzewicielami głównymi tego stylu kontrapunktycznego byli Florentczyey: Jacopo da Bologna i Francesco Laudi no; Niderlandczycy: Binchois, Ciconia i Dufay; Francuzi: Guillaume de Mach ault i Filip de Vitry; Anglik Duns tapie. W reguły ścisłe, teoretyczne, ujęli ową Ars nova teoretycy: Marchettus z Padwy, Tinctoris z Brabant u —autor najstarszego Słownika muzycznego i obaj de Mûris (angielski i francuski), którzy opracowali nu-tacyę nową i urabiali nowe formy, nowy sposób prowadzenia kontrapunktycznego głosów i wprowadzali w użycie akompaniament instru-

czas owego przodowania Niderlandczyków. Przeważa podział na trzy okresy wielkie: „pierwsza szkoła niderlandzka“ (1425—1475); „druga szkoła niderl.“ (1475 —1525) i zakładanie szkół niderl. w różnych krajach Europy przez „trzecią szkołę niderl.“ (1525 -- 1600). Drugiej z tych szkół założycielem i głównym przedstawicielem był Jan Okeghem, słynny kontra-punkcista i pedagog. Z jego to inicyatywy usunięto akompaniament orkiestrowy z kościoła — o czem powyżej była wzmianka — a wytwarzano koinpozycye czysto wokalne w stylu polifonicznym a capella. Z początku stosowano ten styl tylko do muzyki kościelnej (msze, motety, antyfony, hymny i t. d.), później i do muzyki świeckiej (madrygały, pieśni i t. p.). Największymi mistrzami tego okresu są: Niderlandczycy i Francuzi: Okeghem, Busnois, Hobrecht, Iosquin de Près (najgenjal-niejszy ze wszystkich), Larue, Mouton, A r c a d e 11, G o m b e r t, Iannequin, Verde-lot, Goudimel, Orlando Lasso; Niemcy: Agricola, Isaak, Henryk Fink (wykształcony w Polsce, muzyk nadworny królów: Olbrachta i Aleksandra), Eceard, I. Gallus; Hiszpanie: Morales, Vitt or i a; Anglicy: Tallis, Byrd, M orle y, Dowland. — We Włoszech największą cieszyli się sławą (i w całym świecie ówczesnym): Willa er t, nider-

Czajkowski, Bruck-

£0 H,

A. Pol.

landczyk, założyciel słynnej szkoły weneckiej, do której należeli: Andrzej i Jan Gabrieli, Oratio Veceh i, Donat i, Żarli no; Polak Mikołaj Zieleński i kilku innych głośnych mistrzów ówczesnych. Szkoła rzymska wydała jednego z najgenialniejszych kompozytorów wszystkich czasów—Pal es tri nę (ob.) i największego z madrygalistów w. XVI—Łukasza Marenzio (przez pewien czas kapelmistrza Zygmunta III, króla polskiego). Wszystkim tym mistrzom zawdzięcza M.: podniesienie swe ze stanu nauki suchej do godności sztuki samoistnej, ekspresyę, prowadzenie racyonalne głosów, wyrobienie menzury, form muzycznych i techniki kompozytorskiej; ulepszenie nutacyi, rozwój rytmiki, harmonii i kontrapunktu, usystematyzowanie teoryi i stopniowe wyzwalanie M-i z krępującej ją dyatoniki tonacyj gre-goryańskich, oraz sprowadzanie tych tonacyj do dwuch zasadniczych, tworzących podstawę systematu muzycznego, dzisiejszego: majorowej i minorowej, nakoniec, za sprawą ostatniej szkoły niderl., ukształtowanej we Włoszech, odmienne (głównie weneckie), udatne próby łączenia muzyki instrumentalnej z głosową. Wynalazek druku nut przez Włocha Oktawiu-sza Petrucciego, wpłynął znakomicie na spopularyzowanie dzieł mistrzów wyżej wymienionych, a pośrednio na rozbudzenie życia muzykalnego w różnych krajach Europy. Po dworach królewskich i książęcych wytwarzano kapele nadworne, instrumentalno - wokalne. Jednym z najlepszych zespołów była kapela krakowska ostatniego z Jagiellonów, Zygmunta Augusta; miała wybitnie uzdolnionego dyrektora Jurka Jasińczyca („Kleryka“), a składali ją znakomici instrumentaliści i śpiewacy polscy, włoscy, niderlandcy, niemieccy, węgierscy (słynny lutnista Bakfark) i t. d. Świetna również była kapela Batorego, i „sławna w całym świecie chrześcijańskim“—według relacyi Francuzów — kapela Zygmunta III. — Okres od r. 1600 — 1750, historycy nowsi zowią okresem generalbasu, z powodu, że w końcu w. XVI weszło w zwyczaj ogólny dodawać do utworów wokalnych generałbas (basso continua) jako towarzyszenie instrumentalne danej kompo-zycyi. W końcu w. XVI wytworzono operę. Kolebką jej była Florencya, a inicyatorami nie geniusze muzyczni, nawet nie muzycy zawodowi, lecz amatorowie M-i: Jacopo Cors i, Wincenty Galileusz (ojciec słynnego astronoma) i poeta Ri u uc ci ni (por. Opérai. — W początkach wieku następnego, zamiast polifonii (lubo jej zupełnie nie zarzucono) weszła w życie monodia (ob.). W ciągu tego okresu (1600 — 1750) dokonano zmian ważnych w operze, i wynaleziono, lub wydoskonalono formy muzyczne: oratorium i kantaty (Cavalieri, Car is si mi, A. Scarlatti, Schütz, Vi ad ana); sonaty i inne rodzaje muzyki orga-

Wielka Encyk]. llustr. Ser. I Tom ÏI/VTU Zesi. 38)a

nowej, klawicymbalowej, klawikordowej i wszelkiej klawiszowej (G. Gabrieli, Frescobal-di, Buxtehude iw. i.). Jako twórcy oper odznaczyli się: Caccini, Per i, Monteverdi (pierwszy wielki reformator opery), Ca val li, Scarlatti, Lully, Purcell). W drugiej połowie w. XVII rozwinął się w operze włoskiej styl wirtuozowski, za sprawą śpiewaków ka-stratów, z pogwałceniem zasad podstawnych prawdy dramatycznej. Jednocześnie oratoryum było uprawiane przez wszystkich prawie kompozytorów włoskich. Z twórców oratoryum w w. XVIII najwyżej stanęli: Händel i I. S. Bach (kantaty, passye, etc). Panoszeniu się kastratów w operze, położył kres Gluck (ob.) reformując z gruntu ten rodzaj muzyki. — Od początku w. XVIII hegemonię w państwie M-i odbierają Włochom Niemcy. Po Handlu, Bachu i Glucku, przychodzą: Józef Haydn (ob.), który w swych dziełach instrumentalnych daje podstawę granitową nowszej muzyce symfonicznej i kwartetowej; Mozart (ob.), który operę doprowadził do szczytu doskonałości artystycznej i Beethoven (ob.), który zuów w kwartetach i symfoniach pozostawił następcom niedościgłe dotychczas wzory tego rodzaju muzyki.—Wiek XIX wytworzył szkołę romantyczną, która zastąpiła „klasycyzm“ wytworzony przez sześciu powyżej wymienionych geniuszów. Mimo to romantycy poddają się jeszcze często wpływom kompozytorów klasycznych w koncertach, symfoniach i muzyce kameralnej. Z twórców oper włoskich najwyżej stanęli: Rossini i Verdi; z francuskich: Auber, Boieldieu, Gounod i Bizet; z niemieckich: Meyerbeer i Wagner, genialny reformator opery, która u niego zwie się dramatem muzycznym. Francuz Berlioz stwarza programową muzykę orkiestrową, węgier Liszt poematy symfoniczne, a polak C h o-p i n podaje wspaniałe wzory muzyki fortepianowej oraz harmonii nowoczesnej.—Jako kompo-zytorowie dzieł symfonicznych odznaczyli się prócz Berłioza i Liszta: Mendel s s o h u, Brahms, Ra

ner, Dworz k, oraz twórcy kierunku najnowszego w M-ie instrumentalnej, nastrojowcy: Ryszard Strauss, d’Indy, Debussy i Reger. Jako pieśniarze najwyżej w ciągu wieku XIX stanęli: Schubert, Schumann (lubo obaj znakomite tworzyli też dzieła instrumentalne), Löwe, Jensen, Franz i Hugo W’o 1 f. (Por. “M-a francuska“, „M-a niemiecka“, „opera“, oraz życiorysy wszystkich, tu wymienionych kompozytorów).

Mużakow (niem. Muskau), m-to na Śląsku Pruskim w pow. rozborskim (Rothenburg) nad Nissą Łużycką, stacya kolei Białe Wody —M., 108 m. npm., 2 kościoły ewangielickie (w tem 1 wendyjski) i 1 katolicki, zamek wspauiały i nowy (przebudowany w 1. 1864 — 60 w stylu

nem sieradzkim. — 6) Maciej M. (f 1747), chorąży nadworny koronny, w r. 1737 podniesiony do godności kasztelaua poznańskiego. — 7) Jjó z e f M. (f 1790) starosta katniński, od r. 1784 wojewoda jarosławski (przedostatni).

Odrodzenia) i zamek stary, szkoła średnia, urząd sądowy, fabryki wyrobów drewnianych, papierowych, glinianych, tytuniowych, żelaznych, kopalnie węgla; 4085 tn-eów. Słynny, założony przez ks. Piicklera park po obu stronach Nissy, przez którą prowadzą 2 mosty, otacza zamek i m-to; zawiera znakomitą szkółkę drzew i zbiór wspaniały drzew rzadkich, oranżeryę, kąpiele lecznicze, kaplicę pogrzebową z sarkofagiem hrabiny Arnim (dłuta Begasa), bażantarnię i t. d. W M. żył i umarł poeta Schefer i germanista Massmann. Po wielkim pożarze r. 1766 M. odbudowany jest nanowo.

Red

adz.

Red,

Mycielski Teodor, hrabia, uczestnik po-

Red.

Estreichera „Bibliogr. pols.“ (XXII, 651).

Mycielska Karolina z Wodzie kich hr., literatka (f w Warszawie 1849), niewiasta znana z cnót i pobożności wielkiej, co się też przebija w jej utworach, nacechowanych zacnością myśli i dążeń. W r. 1848 ogłosiła bezimiennie w Poznaniu: „Kilka słów do poczciwych ludzi“ i „Kilka słów do chłopów“, w r. zaś następuym w Lesznie wyszła jej powieść Mużyłowski Andrzej, duchowny wyzna- „WczorajPadła ofiarą cholery srożącej się nia wschodniego (połowa 1-a w. XVII), prze- w Warszawie w r. 1849. ciwnik zacięty unii na Białorusi, był protopo-pem słuckim i kopylskim; głośnym stał się j wstania listopadowego (* 4 marca 1804—f 6 głównie przez polemikę ze Smotryckim (ob.), czerw. 1874), dożywotni członek Izby Panów przeciwko któremu wydał jednocześnie po biało- w Berlinie, syn Michała M-go, starosty koniń-rusku i po polsku książkę p. n. „Antidotum skiego (f 1815) i Elżbiety z Mierzejewskich; przezacnemu narodowi ruskiemu albo warunek po odbyciu nauk, wstąpił do służby wojskowej przeciw apologiey jadem napełnioney, którą w kirasyerach gwardyi pruskiej. R. 1831 po-wydał Melety Smotrycky...“ (b w. m. d. 1629f; śpieszył do Warszawy i tam wraz z kilku krew-zdaje się, że książka wyszła w Wiluie. — Por. nymi wstąpił do szeregów narodowych. Początkowo służył w szwadronach poznańskich, na-Mwanga król Ugandy w Afryce środkowej stępnio przeszedł do drugiego pułku ułauów. (j- w kwietniu 1903), następca Mtesy (ob.), Pod Grochowem, gdzie krewny jego, Ludwik wróg misyonarzów, m. in. zamordować kazał M-ski, z młodszej linii kobylopolskiej, poniósł biskupa misyjnego, Hannigtona. Po nieprzyja- śmierć bohaterską, M-ski odsznaczył się w na-cielsku zachowywał się też przeciwko Emino- tarciu na pułk kirasyerów ks. Albrechta pru-wi Baszy, gubernatorowi egipskiemu w Suda- skiego, za co otrzymał krzyż złoty Virtuti Minie. W r. 1898 Anglicy, położywszy koniec sa- litari. Następnie został adjutantem gen. Ki-modzielności Ugandy, wzięli M-ę do niewoli ckiego, a gdy tenże poległ pod Ostrołęką, i osadzili na jednej z wysp Sejszelskich w Ocea- M-ski przeszedł na adjutanta krewnego swego, nie Indyjskim jako wygnańca, tam też dokonał gen. Michała Mycielskiego (f 1849). Do dwuch

Red.

życia.

Mwutan Nzige, jezioro afrykańskie, ob. Nyanza.

My... Wyrazy zaczynające się od My . . . tu nie pomieszczone, ob. pod Mi . . .

Mya, ob. M ał g i e w.

Mycelium, grzybnia, ob. Grzyby.

Myceny, ob. Mykenaj.

Mycetes, Ob. Grzyby.

Mycielscy. Z rodziny tej wielkopolskiej, obecnie tytułu hrabiowskiego używającej, odznaczyli się w wiekach dawniejszych: 1) Piotr M. z Mycielina w wojew. Sieradzkiem, autor dziełka „Przestroga, to iest pokazanie upadków naszych ziem także y Korony polskiey, z obierania Pana z poyszrodka siebie“ (w. 4-e, b. w. r. [1573] i m. dr.). — 2) Krzysztof M., sędzia ziemski i starosta kolski (1666), jako komisarz od związkowego rycerstwa wielkopolskiego podpisał pokój z królem Janem Kazimierzem.— 3) Władysław M. (poł. 2-ga w. XVII) był miecznikiem kaliskim i słynął z wymowy ; niektóre listy i przemówienia jego znajdują się w „Swadzie polskiej“ Danejkowicza.— 4) Aleksander M. (f 1729) był od r. 1728 wojewodą sieradzkim. —5) Antoni M. (f 1742), starosta wschowski, w r. 1729 został kasztela-

wypraw na Litwę, gen. Chłapowskiego i gen. Giełguda, w której poległ krewny jego, Franciszek (f 1831 pod Rajgrodem) nie należał. Po upadku powstania listopadowego, powrócił do domu w Poznańskie, gdzie skazany został, jako oficer landwery, na więzienie i karę pieniężną znaczną. Osiadł potem na wsi i oddał się z zamiłowaniem gospodarce na roli. Po stracie syna najstarszego, Ludwika (ob.) w powstaniu styczniowym, zapadł na zdrowiu. Żywo był czynny w życiu publicznem W. Ks. Poznańskiego i zasiadał czas pewien w sejmie pruskim. Wkońcu był członkiem Izby Panów w Berlinie. — Por.: „Kuryer Poznański“ (.M» 133 z dn. 15 czerw, r. 1874).

Mycielski Ludwik, hrabia, uczestnik powstania styczniowego (poległ 3 list. 1863 pod Bojanówką w Lubelskim), syu najstarszy hr. Teodora M-go (ob.) i Anieli z hr. Mielżyńskich (f 1845), dosłużywszy się w wojsku pruskiem stopnia oficera ułanów, objął w zarząd oddane sobie przez ojca dobra Smogorzewskie, ale, skoro tylko doszła go wiadomość o powstaniu styczniowem, opuścił rodzinę, aby walczyć za ojczyznę.—Pod Langiewiczem (ob) przeszedł próbę pierwszą ogniową, a wszędzie będąc pierwszym w boju wyniósł z pod Grochowisk pchnięcie

T. Kł.

bagnetem i postrzał w nogę. Zaledwie wyle- i Krakowie. Obecnie redaguje wydawane czy wszy się z obu ran w Krakowie, wyruszył przez ks. Radziwiłłową „Portrety polskie“, od po raz drugi w pole w końcu czerwca na cze- roku zaś 1885 „Przegląd Polski“, le oddziału 70 jeźdźców. Ponownie ranny, wy- Mycoderma, rodzaj grzybów o stanowisku jechał do Pragi czeskiej, by się wyleczyć. Po systematycznem, bliżej nieznanem; niektórzy dwuch tygodniach wrócił do Krakowa, a choć j badacze zaliczają je do drożdży, do których jeszcze kulał na nogę, udał się bez zwłoki w gatunki M. bardzo są podobne kształtem i bu-Rzeszowskie, aby stąd znów z bronią w ręce dową komórek. W przeciwieństwie do drożdży podążyć w Lubelskie. Tu połączył się z oddzia- M. nie zdoła wytwarzać alkoholu, raczej go łem Wierzbickiego, który oddal mu dowództwo zużywa jak również i wolne kwasy organicznę. nad całą swą jazdą. Dn. 3 list. 1863, odebraw- Gatunki M-y rozwijają się tylko przy dostępie szy rozkaz zrobieuia wywiadu, zetknął się w powietrza i tworzą na powierzchni płynów kilka koni pod Bojanówką z dragonami rossyj- fermentujących, a zwłaszcza wina i piwa, na-skimi, którzy go ze wszech stron otoczyli, loty.—Rozgraniczenie poszczególnych gatunków Usiłował się przedrzeć, lecz cięty pałaszem M. jest trudne i wiele dzisiejszych gatunków w głowę, runął na ziemię, na której posieka- prawdopodobnie w przyszłości da się jeszcze rożny został następnie przez dragonów w drobne łożyć ua szereg różnych postaci.—M. cerevi-kawałki. —Por.: Żychliński T., „Kronika żałob- ! siae tworzy na powierzchni piwa kożuch mana rodzin wielkopolskich“ (Poznań 1877). X i towy, szary, pomarszczony; sprowadza mętnie-Mycielski Ludwik (* 1854), syn Michała j nie piwa, nadając mu smak nieprzyjemny.—M. i Zofii z Górskich, dziedzic Galowa w W. Księ- i cini Desm. podobny do poprzedniego gatunku, stwie Poznańskiem, dr. fil., były poseł do par- ' tworzy ua winie kożuchy często ua 1 cm. gru-lamentu, członek Rady Związku Narodowego J be; utlenia alkohol i kwasy wolne, a sprzyja i Dyrekcyi Towarzystwa Pomocy Naukowej ! osiedlaniu się bakteryi octowych, imienia dr. Karola Marcinkowskiego. Żona jego Myconius Oswald, reformator szwajcarski od r. 1893 Elżbieta z lir. Mycielskich, córka | (* 1488 w Lucernie — f w Bazylei 14 paźd., lir. Ignacego ze Smogorzewa i Jadwigi z Mosz- 1552) nazywał się właściwie Geishiisler,

CZGllSklCh.    ¹ ° mvnXni} nar/rmol/n 7«run7aiûm nn7Anv-/>h

a zmienił nazwisko zwyczajem uczonych ów-Mycielski Józef (* 1855), syn Stanisława | czesnych ua brzmiące z grecka. Działał jako i Maryi z Turuów, dziedzic Koleglopola pod Po- i nauczyciel kolejno w Zurychu, Lucernie i Ein-znaniem, ożeniony z Zofią z Taczanowskich, cór-    siedeln; w r. 1532 zosłał w Bazylei profeso-

ką Władysława z Szypłowa i Bogumiły z Cliła- rem i proboszczem protestanckim. Zasługi

powskich, autor dzieła: „Pierwotne słowiańskie nazwiska miejscowości na Śląsku pruskim“ (Poznań 1900), rozprawy: „Grobowe Piastów pomniki na Śląsku“ („Rocznik Tow. Przyj. Nauk“, T. XXV, Poznań 1897) i liczuych artykułów w Dzienniku Poznańskim.

Mycielski Jerzy, hr., profesor uuiwersyt. krakowskiego (* 30 maja 1856 w Krakowie), był początkowo docentem w uniwersytecie wiedeńskim, od r. 1882 wykłada historyę sztuki we Wszechnicy Jagiellońskiej. Z prac jego, odznaczających się źródłowością sumienną badań, znajomością rzeczy głęboką i stylem świetnym, za- i sługują na uwagę: „Kandydatura Hozyusza na biskupstwo warmińskie w 1.    1548 i 1549“

(Kraków 1881); „Porwana z klasztoru, kartka z dziejów obyczajowych Polski XV w.“ (t-że 1886); „Z pod wieży Eiffel, wrażenia i opisy“ (t-że 1890); „Książe Panie Kochanku w świetle własnej korespondencyi“ (Petersburg 1891); „Antoni van Dyck, 1599 — 1641“ (Kraków 1900); „Sto lat malarstwa w Polsce, 1760 — 1860“ (t że 1902, wyd. ost.); „Cztery portrety rodziuy Oświęcimów w kościele 00. Franciszkanów w Krośnie“ (t-że 1903); „Inwentarz skarbca Konrada i Janusza książąt mazowieckich z r. 1494“ (t-że 1907); na Zamoyskiego ze sztuką i artystami“ (t-że 1907). Opracował szereg „Katalogów obrazów dawnych malarzy“, wystawionych we Lwowie

K'il

Dr S. K

główne położył M. pracując gorliwie nad ulepszeniem szkół w ojczyźnie swej, starał się też o pojednanie Lutra z reformatorami szwajcarskimi. Napisał m. iu. w r. 1532 życiorys Zwinglego (ob.). —Por. Hagenbach „Oekolampad u. M.“ (Elberfeld 1859).

„Stosunki hetma-

rer

K»d

Myconius Fryderyk, reformator niemiecki, zowiący się właściwie Mekum (* 26 grud. 1490 w Lichtenfeldzie [Frankonja Górna] — f 7 kwiet., 1546, w Gocie). W r. 1510 został Franciszkaninem w Annabergu, następnie przeniósł się do klasztoru w Weimarze. Sprzykrzywszy sobie życie zakonne przystąpił do re-tormacyi Lutra i w r. 1524 został proboszczem protestanckim w Gocie, a na stanowisku tern rozwinął wielką gorliwość reformatorską w Tu-ryngi i w Lipsku, dokąd go powołano w r. 1539. Należał do t. zw. rozprawy religijnej (Religionsgespräch) w Marburgu (1529), do Konkordyi w Wittenberdze (1536), do zjazdu {Tag) w Schmalkalden (1537), do rozprawy religijnej w Hagenau (1540); w r. 1538 elektor' saski wysłał M-a, jako posła swego do Anglii. Napisana przez niego „Historia reformations “, obejmująca dzieje z 1. 1517 — 1542, wyszła w druku dopiero w r. 1715 w Gocie. — Por. Ledderhose „Friedrich M.“ (Gota 1854) i Meu-„Fried. M.“ (w „Leben d. Altväter der lutherischen Kirche“ IV, Lipsk 1864. Mycorrhiza, ob. Mykorrhiza.

Mycosis, ob. Grzybica.

z tłuszczami, ponieważ M-a z samej żywicy nie zastygają i nie dają się też użyć jako maziste (szare). Roztwory wodzianów potasu lub sodu są ługami w mydlarstwie. Dawniej przygotowywano je w samych mydlarniach z popiołu drzewnego, z potażu (węglanu potasowego) ze sody (węglanu sodowego), działaniem wapna, które odciąga tym ciałom kwas węglowy wydzielając wodziany. Dogodniejszem stało się zastosowanie gotowego wytworu fabryk sody: wodzianu sodu. Ponieważ 40 części tegoż równoważy 56 części wodzianu potasu, tenże znajduje już jedynie zastosowanie do wyrobu M-a szarego; niegdyś wobec taniego potażu wyrabiano nasamprzód mydła potasowe i działaniem soli kuchennej (chlorku sodu) przerabiano je na sodowe. — Stężenie ługu do zmydlauia zależy w części od sposobu wykonywania tej czynności, w części od rodzaju tłuszczu. Łój zinydla się np. zapomocą słabych stężeń ługu, olej kokosowy natomiast wymaga stężenia mocnego. Ilość wodzianu niezbędnego do zmydlenia waha się zależnie od składu tłuszczu:

T. KI.

Mydlnik (Sąponaria), rodzaj roślin z rodziny gwoździkowatych; należy tu 20 gatunków ziół o liściach eliptycznych lub podłużnych, przeciwległych, o kwiatach białych, różowych, zebranych w pęki; kielich rurkowaty 5-ząbkowy, wzdęty, u dołu bez łusek; płatków 5 długo-pa-znogciowych, o blaszce płaskiej, o paznogciu równowązkim i kończystym, 10 pręcików; z torebką jednokomórkową, od dołu niewyraźnie 3 — 4 komorową, we 4 łupinki pękającą; nasiona nerkowate, kuliste. Gatunki M. zamieszkują Europę środkową, kraje nadśródziemnomorskie i Azyę. — W Europie środkowej na miejscach piaszczystych, w zaroślach, nad brzegami rzek, spotyka się często gromadnie M. lekarski (Soponaria officinalis) wys. 0.3—0.5 m. o liściach podłużno-lancetowatych, 3-nerwowych, kwiatach koloru cielistego, zebranych w baldasz-kogronach na wieszchu gałązek; kwitnie w sierpniu i lipcu.—Korzenie tej rośliny zawierają gly-kozyd Saponinę (ob.l i dlatego rozcierane w wodzie burzą się, dają pianę podobną do mydlin; w Grecyi i we Włoszech korzenie tej rośliny używają do mycia.

100 cz. palmityny wymaga 100 * stearyny 100 „ oleiny

wodzianu sodu wódz. potasu 20.6 cz. 18.9 „ 19.0 „

14.9

13.5

13.6

Do wyrobu M-ł tanich używają też w znacznych ilościach szkła wodnego, a w Ameryce północnej zmydlają też glinianem sodu, otrzymanym z kryolitu. — Zmieszanie tłuszczu i wodzianu potasu wywołuje przedewszystkiem powstawanie emulsyi, składającej się z tych ciał, następnie powstają sole tłuszczowe kwaśne w których zawieszony jest jeszcze tłuszcz pier-

wytwarzania M-a ziarnistego warzy się tłuszcz przy stopniowein dodawaniu ługu mocnego do chwili gdy utworzony klej okazuje po wylaniu na szkło zupełną przezroczystość. Następnie dodaje się 10 — 12$ soli kuchennej, co wobec zupełnej nierozpuszczalności M-a w roztworze tej soli wywołuje wydzielenie się tegoż pod postacią kłaczków białawych, pomiędzy którymi pozostaje roztwór przezroczysty soli. Gotowanie dalsze (do wyklarowania) skupia cząsteczki M-a w masę przydatną do czerpania w celu wylania w formy, w których M. zastyga. Zależnie od sposobu mieszania przybiera ono wygląd rozmaity. Nieraz M. szlifują co się wykonywa bądź przez dodanie wody lub ługu słabego na powierzchnię górną M-a klarownie uwarzonego, bądź przez wypuszczenie cieczy dolnej (zawierającej zanieczyszczenia, glicerynę i sól kuchenną) i zastąpienie jej świeżym ługiem z małą domieszką soli. Przez gotowanie mocue M. nabiera wówczas wody.— Z pomiędzy wielu rodzajów M-eł wymienić na-

Mydło, wytwór działania, alkaljów żrących (ługów) i wody na tłuszcze. Te zaś składają się ze stearyny, palmityny i oleiny, czyli glicerydów (estrów glicerynowych), kwasów stearynowego, palmitynowego, olejowego, a także linolowego, linolenowego i innych nienasyconych. Od działania roztworów alkaljów żrących, glicerydy ulegają rozkładowi, odszczepia się gliceryna, a kwasy wstępują w połączenie z alkaljami. Mieszanina soli alkalicznych kwasów wymienionych jest właśnie M-m. Im użyty do zmydlenia tłuszcz zawiera więcej stea- wotny, w końcu i ten ulega zmydleniu i sole ryny i palmityny, tern twardsze jest M., im kwaśne stają się obojętnemi, czyli M-m. Zmy-bogatszy jest w oleinę tern M. jest miększe, dlenie wykonywa się w kotłach z żelaza kute-Znaezniejszy jednak wpływ wywiera pod tym go, ogrzewanych płomieniem lub parą. W celu względem rodzaj użytego środka alkalicznego. '

M-a potasowe, otrzymywane przez użycie ługu potasowego, są miękkie, o spoistości mazistej, liygroskopijne (t. zw. szare M.), natomiast M-a sodowe są stałe, twarde i trwałe na wpływ wilgoci powietrza. Działając roztworem soli kuchennej na roztwór wodny M-a potasowego, otrzymujemy M. sodowe i chlorek potasu.

Zawsze w M-e pozostają jednak wówczas małe ilości M-a potasowego. M. otrzymujemy też z kwasów tłuszczowych, np.: z kwasu olejowego, znajdującego się w handlu jako oleina, przez zobojętnienie wodzianami lub węglanami alkaljów. Do wyrobu M-a używa się obecnie: łoju, oleju palmowego, oleju z nasion palmowych, oleju kokosowego, bawełnianego, sezamowego, orzechowego, oleju z nasion bawełniauych, tranu, olejów: lnianego, konopnego, niekiedy rzepakowego, smalcu, tłuszczu końskiego i t. p.

Dalej zmydlają też kwas olejowy, odpadkowy w wyrobie świec, a do wytwarzania M-a żywicznego żywicę, tę zawsze .jednocześnie

leży: M. marsylskie, znajdujące b. obszerne | kamforowe, karbolowe, salicylowe, lisolowe, zastosowanie w przemyśle włóknistym, wytwarzane z oleju nasion bawełny i oleju orzechowego zapomocą działania ługu sodowego. Wy-sala się, odciąga ług, ponownie gotuje z olejem palmowym, kokosowym i ługiem, znów odciąga ług, przemywa ługiem świeżym, wy-sala. — M. klejowe przygotowuje się przeważnie z oleju kokosowego, zmydlającego się łatwo, lecz ługiem mocnym. M. to pomimo swej twardości może zawierać 50—60, a nawet 75# wody. Białe, alabastrowe, przeświecające, dobrze pieni się i daje się wysolić wielką ilością soli. M. klejowe, zwłaszcza toaletowe, przygotowują często przez zmydlanie tłuszczu na zimno i wylanie masy klejowej, wnet tworzącej się, do form, gdzie pod przykryciem rozgrzewa się sama i daje M. — M-a napełniane otrzymuje się jako falsyfikat przez dodanie do M-eł klejowych ciał obciążających jak oto: krochmalu, kleju, kredy, glinki białej i t. d„ także szkła wodnego. — M-a żywiczne przygotowuje się przez zmydlania łoju, oleju kokosowego, palmowego i 30—100# żywicy. Napełnia się je wodą słoną. Z ciemnego oleju palmowego i żywicy tworzy się M. brunatne tego rodzaju. — M. szare powstaje przez zmydlenie wodzianem potasu olejów: lnianego i konopnego, tranów, oleju rzepakowego, kwasu olejowego. Zwykle dodaje się też nieco wodziauu sodu ze względu ua dostępniejszą cenę tegoż i na to, że otrzymane M. wiąże więcej wody, niż czyste potasowe.

Zmydlanie następuje przez działanie stopniowe ługu coraz mocniejszego. Ze 100 cz. tłuszczu otrzymuje się 240 — 250 cz. M-a, którą to ilość nieraz przez dodanie M-a żywicznego etc. zwiększają do 400. — M-a toaletowe, pachnące wyrabiają z najlepszych materyałów surowych przy użyciu rozmaitych urządzeń maszynowych w celu mieszania i nadania mu postaci ostatecznej.—M-a przezroczyste otrzymuje się przez dodanie do M-a wyskoku i cukru lub węglanu sodu. —M-a żółciowe do wywabiania plam wytwarza się przez dodanie żółci do masy M-a gotowego. — M-a piaskowe, marmurowe i pumeksowe, otrzymywane są przez dodanie tych materyałów w stanie sproszkowanym; służą do czyszczenia i mycia. -M-a z solą żelazową lub miedzianą do wyrobu figur gipsowych zawierają w swym składzie siarczany metalów wymienionych. — M. wapienne i barowe służy do wyrobu tkanin nieprzemakalnych. — M. glino-w e znalazło zastosowanie do nasycania drzewa dla uodpornienia go na działanie wilgoci w malarstwie. — M. ołowiane przygotowywane podobnie jak manganowe z oliwy, oleju rzepakowego, lnianego, smalcu lub łoju i minii lub glejty, albo z dwutlenku manganu, znajdują zastosowanie, pierwsze do plastrów, a obydwa w fabrykacyi pokostu.—M-a lecznicze, poza ołowiauemi wymienić należy:

miodowe, jodowe (z jodkiem potasuj, terpentynowe, dziegciowe, dziegciowo-siarkowe i t. d.— M-a piankowe, lekkie, pływające po wodzie, otrzymuje się albo przez trzepanie ich piany, albo zapomocą dwuwęglanu sodu, wydzielającego gazowy dwutlenek węgla.—Z asto-sowanie M-a jako środka do zbierania brudu polega na hydrolitycznem działaniu na nie w’ody, przyczem wytwarza się słaby rozczyn ługu i kwaśne sole tłuszczowe. Te pieniąc się z wodą ułatwiają usuwanie wszelkich ciał obcych z powierzchni ciał mydlonych.—Skład M-a uwidocznia zestawienie następujące:

'BłZSOy

qoloqo

pno

nsiąod

'ZpOAl

npos

•zpoA

ÄU[OAl

npos

■zpoM.

•zteiMz

zozsnji

•A13[

ÄpOAV

o ,    .

<n" I o i io oi

co

co

cc

5.59

4,16

1.77

CO CD <M

cc r -

2.2

8.55

>o

oi I

lO O    Oł iO t—

t- 00    CO    r-.' rH CO

CD

CD

81.25

(N CO

CD OJ H a CD Tf⁴ 04 CD ^ co

42.17

38.50

~r

co

23.8

8.43

36.8

73.5

24.8

35.4

OJ

45.81

50.08

cc

Łojowe ziarniste

Kokosowe

Palmowe

Z kwasu olejow.

Szare

Marsylskie

Badanie M-a polega na oznaczaniu wilgoci, kwasów tłuszczowych, ciał obcych.—Uwagi historyczne. Mydło przygotowywali zapewne pierwsi Fenicyanie, od nich przeszło mydlarstwo do Galii przy uściu Rodanu na 600 lat przed Chr. Pierwsze wiadomości o wyrobie mydła w erze chrześciańskiej sięgają wieku IX i dotyczą Marsylii, później Wenecyi, Genui, W Polsce cech mydlarski i świecar-ski założony został za Jana Iii-go w r. 1682. Pod względem teoretycznym i praktycznym pierwszą doniosłą pracę na polu inydlarstwa dokonał i ogłosił chemik francuski Chevreul w r. 1823, dotyczącą natury tłuszczów i sprawy zmydlania. Wielkim krokiem naprzód w samej fabrykacyi było zastosowanie olejów: palmowego i kokosowego. — Statystyka:

Anglia zużyła mydła w r. 1791    21 800 tonu

„    „ 1821    44 500 „

„    „    „    „ * 1851    98 000 „

„    , „ 1881 175 800 „

przyczem cena M-a w przeciągu tego czasu tracki, osiadły w Bitymi u stóp góry Olimpu spadła do l/h. — Literatura: Podręczniki fabry- i uad jeziorem Daskylitis; w czasach później -kaeyi mydła: Wittnera (6 wyd., Wiedeń 1906), szych podbili go albo wypędzili Bityńczycy;—3) Fischera (8 wyd.. Lipsk 1904), Engelhardta lud, zamieszkały w Mezopotamii, w sąsiedztwie (2 wyd., Wiedeń 1896, 2 t.), mydła toaletowe; miasta Nisibis (ob.).

S. Drz.

Deitegy (3 wyd., napisano wraz z innymi za- Myją, gr. Mota, 1) córka Pytagorasa i Tea-wodowcami, Berlin 1903 — 06, 2 t.); Brannt ny, małżonka sławnego atlety Milona z Kroto-„Treatise on the manufacture of soap“ (Lon-    nu; pod jej    nazwiskiem dochował się list, pi-

dyn 1888); WTatt „Art of soap making“ (6 wyd.    sany do jakiejś Fykidy o wyborze niańki, lecz,

1901); Moride „Traité pratique de savonnerie“ jak się wykazało, jest on podrobiony i należy (2 wyd,, Paryż 1895, 2 t.); Lamborn „Modern do czasów późniejszych; por. J. K. Orelli „Col-soap etc.“ (1906); Eger „Seifenindustrie“ (Han- lect. Epist. Graec.“ (Lipsk 1815); —2) poetka, nower 1907); Stiepel „Grundzüge der allge- rodem ze Sparty, pisać miała hymny na cześć meinen Chemie und die Technik, Untersuchung Apollina i Artemidy;—3) poetka, wspominana etc, in der Seifenindustrie“ (Augsburg 1907); obok sławnych wieszczek greckich, Korynny Unna „Ueber medizinische Seifen“ (Lipsk, i Sapfony; prawdopodobnie wszakże był to w 1885); Jessner „Die kosmetische und thera- istocie tylko przydomek Korynny (imię pospo-peutische Bedeutung der Seife“ (2 wyd., Würz- lite [xma = mucha), z którego osobną poetkę burg 1906); pisma peryod.: „Der Seifenfabrikant“    utworzono;    podobnie nosiła i Sapfo przydomek

(Berlin od 1881); „Seifensiederzeitung“ (Augs-    „pszczoła“    (piXrrta), albo „cykada, świerczyk

S Drz

burg od 1873); „Oel und Fettzeitung“ (Berlin Muz“ (Mooowv TŚru£). od 1904). Po polsku zwięzły artykuł I. Dre- Myjagros, gr. MoćaYpoę (dosłownie: łowiący gea w wydaniu zbiorowem    „Technologia che-    muchy), łac. Myiagrus, także Myiodes. bóstwo

miczua ogólna“, Warszawa,    1908.    I)r- A- J    czczone w Elidzie, któremu przypisywano    wy-

Mydriasis, rozszerzenie źrenicy.    pędzanie albo wytępianie much, będących pla-

Mydriatica (remedia) leki rozszerzające źre- gą ogromną krainy, dokąd w jednym roku na-nicę, używane w okulistyce,    jak m.    in. atropi-    wet zarazę morową przyniosły. Wszystkie    mu-

na (ob.) najpowszechniej do    tego w    użyciu bę-    chy uciekały albo zdychały zawsze, skoro    tyl

Dr J. F.

Myelitis (z gr. o |j.osXóę = tuk, rdzeń kręgowy) zapalenie rdzenia kręgowego (ob. t. w. choroby jego).

Mygdon, gr. Moy<5wv, 1) brat Amykosa (ob.), król Bebryków w Bitynii, nad morzem Czar-nem, zabity przez Heraklesa podczas wyprawy jego po pas Amazonki Hippolity; — 2) syn Ak-mona, ojciec Korojbosa (ob.), król starodawny Frygijczyków, którzy według niego zwali się także Mygdonijeżykami (Mygdonii); z Prya-mosem i Otreuszem walczył przeciwko Amazonkom, które były Frygie najechały.

Mygdonia, gr. MoySovia, 1) Kraina, w Macedonii położona; poeci zwali tak samą Macedonię, albo Ematyę (ob.);—2) część zachodnia Bitynii i część wschodnia Myzyi, albo też część Frygii, przez Mygdonów (ob.) zajęta; stąd Myg* domus senex oznacza sądziwego Tytonosa ( Ti-thonos; ob.), małżonka bogini Eos, syna króla frygijskiego Laomedonta; —3) bardzo urodzajna kraina w Mezopotamii wschodniej, tak zwana od czasów, kiedy dostała się pod panowanie Macedończyków (ob. wyżej pod 1. 1); miasta znaczniejsze w niej były: Antiochia, Daras, Nisibis, Kajnaj (Caenae) i Singara.

Mygdonios, gr. Moyôôvioç, łac. Mygdonius rzeka znaczna, wpadająca ze strony wschodniej do rz. Chaborasu, przepływa całą Mygdouię (ob. pod 1. 3), tuż pod murami miasta Nisibis; Ptolemeusz zowie ją Sakoras; dziś Sindżar albo Hermas.

Mygdonowie, gr. Moyôûvsç, łac. Mygdones, 1) lud tracki, w Macedonii zamieszkały; —2) szczep

dąca.

S. Drz.

ko mu byka w ofierze zabito. Również w sąsiedniej Arkadyi czczono herosa tegoż nazwiska.

Mykale, gr. MoxâXï], łac. Mycale, przylądek w Jonii, w Azyi Mniejszej, najbardziej ku zachodowi wysunięty, odnoga stroma gór Messo-gis, 1265 metrów wysokości dochodząca, zwana także T rogi lion, naprzeciw wyspy Samos, od której go oddziela cieśnina tylko 7 stadyów szeroka. Tutaj stoczyli w r. 479 przed Chr. z Persami Grecy sprzymierzeni bitwę wiekopomną, w której Ksantyppos i Leotychides barbarzyńców na morzu i na lądzie pobili na głowę. Na przylądku (dziś Cap S. Marie albo Samsun Dagli), leżało miasto, takież miano

S. Drz.

S. I)rz.

noszące.

S. Drz.

S Drz.

Mykalessos, gr. MoxaXrjaaôç, łac. Mycales-sus, m-to starodawne, już w pieśniach Homera wspomniane, w Beocyi, które nazwę swą, jak opiewa legenda mityczna, dostało od ryczenia krowy (|Aoxaa9-aŁ=: ryczeć), służącej Kad-mosowi (ob.) jako przewodniczka w odkryciu miejsca, stosownego do założenia miasta.—M. leżało w dzierżawach miasta Tanagry, na zachód od Aulis, przy trakcie z Chalkis do Teb. Napaść zgrai najemników trackich, których Ateńczycy pod wodzą Diitrofosa w r. 413 przed Chr. przeciw Syrakuzom wysłać zamierzali, pozbawiło je większej części mieszkańców, stąd też wkrótce podupadło. Pauzaniusz oglądał już tylko jego zwaliska. Bogini Demeter nosiła od świątyni, w której ją w M-e czczono, przydomek MoxaXïjoaia. Do dziś dochowały się dość znaczne szczątki akropoli starożytnej, jako i

Vathos.

1901).

Mykene, gr. Muxrjvrj, łac. Myeene, według podania, córka Inachosa, małżonka Akestora, która miastu M-om (ob.) imię swe miała nadać.

S. Drz.

z miasta dolnego, na północny zachód od portu

S. Drz.

Mykenai, gr. Mox-flvai, także MvxV]vy], łac. Myeenae, Myeene, m-to starodawne, w zakątku północnym niziny Argolskiej położone, według podania przez Perseusza zbudowane, już przez Homera zwane „pięknie pobudowaną, z szero-kiemi ulicami“, „w złoto obfitującą stolicą Aga-memnona“, siedziba potomków Danaosa, a później Pelopidów, pod których panowaniem do znaczenia wielkiego i potęgi ogromnej doszła, a dopiero w czasach późniejszych podupadła. Ponieważ mieszkańcy M-n posiłki zbrojne do Termopyl, jako i Platajczykom na pomoc przeciwko nawale perskiej wysiali, oburzyli się na nie Argolczycy, którzy sami z pomiędzy plemion greckich w neutralności hańbiącej pozostali, i prawdopodobnie także zaniepokojeni położeniem groźnem akropoli warownej Myceń-skiej, która, podobnie jak Dekeleja w Attyce, w ręku nieprzyjaciela, z północy nacierającego, z łatwością mu za punkt oparcia i zbrojowisko wielkie służyć mogła, uderzyli, sprzymierzywszy się z miastami, Tegeą i Kleonaj, w r. 463 przed Chr. niespodzianie na M. Z braku żywności zmuszeni byli mieszkańcy miasto warowne opuścić, aby się częścią do Kerynei, w ziemi Achajskiej, częścią pod opiekę Aleksandra, władcy Macedonii, schronić. Jednakże z napisów, w czasach nowszych odkrytych, wynika, że miasto mimo to nie zupełnie opustoszało, lecz że przynajmniej w w. II przed Chr. gmina miejska znowu tamże istniała. PauzaniasZ (2, 16, 5 i nast.) opisuje szczątki jeszcze bardzo znaczne osady starodawnej: mury Cyklopowe, opasujące miasto, jako i przesławną lwią bramę, skarbiec Atreusza, grobowce Atreusza i Agamemnona, które to zwaliska do dziś w pobliżu wsi Kharvati się znachodzą. Pierwszych zdobyczy naukowych dokonali tam Francuzi w r. 1822. Wszakże dopiero w czasach najnowszych, od r. 1876 począwszy, zajął się według planu systematycznego odkopywaniem owych resztek sławnych Henryk Schliemann (ob.), a po jego śmierci przejęło to zadanie na siebie Towarzystwo Archeologiczne w Atenach. W pracy znojnej wyświetlono nadzwyczaj zajmujące sprawy naukowe, wiele przyczyniające się do zrozumienia śladów starodawnej cywilizacyi na ziemiach greckich. Odkopano nie tylko t. zw. skarbiec nowy razem ze szczątkami trzech gmachów podobnych, właściwie grobowców w kształcie ula sklepionych, kopułowatych, lecz nadto odkryto w obwodzie akropoli groby, 25— 35 stóp głębokie, ze zwłokami zmumifikowanemi, pocliodzącemi z czasów przedhistorycznych, nadto przeróżne odłamki architektoniczne, kolumny grobowcowe, terakoty, naczynia gliniane, pierścienie z kamieniami rzniętemi, ozdoby starożytne i zbroje ze złota szczerego, hełmy, dyademy, pasy, sprzączki, spinki, maski twarzowe i rozmaite inne

przedmioty. Przy kopaniu głębszem znaleziono jeszcze na szczycie warowni skalistej resztki pałacu Atrydów i innych budowli, przeróżne wyroby artystyczne, które, jak się zdaję są wzorowane na sztuce staroassyryjskiej, jednakże ręką techników rodzimych w formę nową ujęte i stylowo rozwinięte, pochodzą z okresu poprzedzającego t. zw. wędrówki Doryjczyków, a nawet znacznie starsze są od czasów, w których pieśni Homerowe po ziemiach greckich rozbrzmiewać zaczęły. Przedmioty te zdobią dzisiaj Muzeum Narodowe w Atenach.—Na podstawie odkryć, w starożytnych M-nach głównie przez Schliemanna dokonanych, a wiele światła na wieki najstarszej cywilizacyi greckiej rzucających, nadano odtąd owym czasom miano okresu Myceńskiego. — Por., Schliemann „Mykenä“ (Lipsk 1878); Furtwängler i Lösch-ke „Mykenische Thongefässe“ (t-że 1879); Steffen „Karten von Mykenä“ (Berlin 1884, dwie mapy z planami sytuacyjnemi); Stoli „Wanderungen durch Griechenland“ (Lipsk 1889, tom I, 57 i nast.); Furtwäugler i Löschke, „Mykenische Vasen“ (Bertin 1886; z 49 tab.); Schuchhardt „Schheraanns Ausgrabungen in Troja, Tiryns und Mykenä“ (Lipsk 1891, wyd. 2-e); Dzuntas, „Myceny i Kultura Myceiiska“ (Ateny 1893 po nowogrecku); Waleryau „Wykopaliska Schliemanna i znaczenie ich dla nauki starożytności“ (w „Ateneum“ 1894, tom III, 286—294); Kluge „Die Schrift der Mykenier“ (Köthen 1897); H. K. Hall „Oldest civilisation of Greace; studies of Mycenaean age“ (Londyn

S. Drz.

S. Drz.

Mykerinos, gr. Moxsptvoç, łac. Mycerinus, egip. Menkewre, Menkaura, król egipski, starodawny, bogobojuy i sprawiedliwy, z dynastyi czwartej, syn i następca Chefreua (ob.), panujący około r. 2960 przed Chr., wybudował jedną z najpiękniejszych piramid, 66 m. wysoką, co do wielkości trzecie miejsce pomiędzy piramidami w sąsiedztwie miasta Gizeh zajmującą. Znaleziono w niej sarkofag i części mumii M-a. — Kiedy stracił córkę jedyną, która, według podania, sama się obwiesiła, ponieważ ojciec własny ją zgwałcił, pochował ją we wnętrzu krowy drewnianej, pozłacanej w mieście Sais, gdzie ją raz do roku na świat wynoszono, ponieważ objawiła życzenie, aby przynajmniej raz na rot światło słoneczne oglądać mogła.

Mykodomacye (por. Korzeń)—są to narośle spotykane na korzeniach olszy pod postacią rozgałęzień nakształt korali, wypełnione wewnątrz kłębkami groniastemi grzybni grzyba ScMmia alni Woron.; grzybnia na swym obwodzie wytwarza komórki pęcherzykowate, które wkońcu rozpadają się na ciałka drobne, podobne do zarodników. Wewnątrz komórek ko-

Cz. St.

szych.

rzeniowych olszy grzyb ulega zwyrodnieniu i zamienia się na masę obfitującą w białko, której istota zostaje całkowicie zużyta przez drzewo. M-ye podobnież jak i mykorrhiza (ob.) tworzą jedną z postaci współżycia między korzeniem a grzybem.

My'konos, gr. Môkûvûç, łac. My conus, także Mykone (Moxôvrj, Mycone), mała wyspa skalista w grupie Cykladów, na północ od w. Naksos, na wschód w pobliżu w. Delos, ku wschodowi północnemu od w. Tenos, obejmująca około 2¹/l0 mili kw.; dziś Mykono. W legendach mitycznych odgrywa o tyle rolę pewną, że pod nią leżeć mieli wszyscy przepotężni Giganci (ob.), przez Heraklesa zwyciężeni. Stąd wzięło początek przysłowie greckie: xavra t»7co |uav Mbxovov, używane później w znaczeniu rzeczy przeróżnych, odmiennych, z sobą pomieszanych =* „groch z kapustą“. Także Ajas Lokryjczyk miał podobno tutaj swój grób. — Mimo gruntu skalistego i wielkiego braku wody rodziła wysepka figi, wino i jęczmień. Mieszkańcy jej osławieni byli z chciwości i kłótliwości, skąd inne greckie przysłowie powstało: Mvxôvtoç ysîtcov — sąsiad zły, przykry. Autorowie starożytni wymieniają zgodnie jako jej osobliwość, że nadzwyczaj wielu ludzi łysych na niej było. Ze zwalisk odwiecznych dwuch miasteczek nieznaczne tylko szczątki dochowały się do czasów na-

S. Drz.

Mykorrhiza. Tak nazwał Frank korzenie wielu roślin, pokrytą strzępkami grzyba; grzyb (pôxYjç) i korzeń (pîÇa), pozostające prawdopodobnie w szczególnym stosunku symbiotycznyrn, tworzą razem nową jednostkę morfologiczną, nowy narząd, zdolny do rozwoju i odgrywający rolę ważną w odżywianiu całej rośliny. — Rozróżniamy M. ektotrofną, jeżeli grzybnia pokrywa korzeń z zewnątrz i endotrofną, jeżeli strzępki grzybni przenikają do wnętrza korzenia. M. endotrofną dawno była znana, opisał ją już Schleiden u Neoblia Nidus avis, a później Frank (1887) Schlicht (1889) i stwierdzili jej szerokie rozpowszechnienie u roślin z rodziny Ericaceae, Orchidaceae i innych gatunków, wegetujących na stanowiskach w próchnicę obfitujących. U takich roślin grzyby przenikają pod korę korzenia, rozmnażają się tutaj, wypełniają komórki splotami gęstymi grzybni, nie wywołując jednak zamierania tych części rośliny. Podobne stosunki spotykamy i u niższych roślin skrytokwiatowych; strzępy grzybni często przedostają się do plechy pewnych wątrobowców (Marchantia), spotykają się również w przedroślach mchów i widłaków. — M. ektotrofowa występuje u buków, dębów i innych kotkowych, u lip, jodeł, świerków wielu roślin iglastych, u roślin bezchlorofilo-wych jak Monotropa, gdzie ją po raz pierwszy znalazł Kamieński (1881). U tych roślin koniuszek korzenia opleciony jest gęstą pokrywą strzępków grzyba, przenikających również między ścianki komórek kory najbardziej zewnętrznych; ta pokrywa z grzybni zrasta się ściśle z korzeniem, tworząc z nim nową jednostkę morfologiczną. Na takich korzeniach niema włośników; za to grzybnia daleko wypuszcza strzępki, które wrastają w ziemię i spełniają czynność włośników. — Pokarmy pobierane z podłoża przez rośliny z tą mykorrhizą muszą się więc przedostać przez pochwę z grzybni; korzenie takich roślin posiadają kształty uiezwy-kłe, są bardziej rozgałęzione, często nabrzmiałe. Rośliny z M-ą ektotropną rosną przeważnie na stanowiskach obfitujących w próchnicę (na torfowiskach, wrzosowiskach, w lasach) tam gdzie nierozłożone resztki roślin gromadzą się w ilości znacznej; obecność tego rodzaju sub-stancyi zdaje się bardzo sprzyjać bujnemu rozwojowi M-y; jednakże M. nie jest wyłącznie przywiązana do tego rodzaju gleby, przeciwnie spotykamy ją na stanowiskach zupełnie wolnych od próchnicy, np. u sosny górskiej. Że rośliny zielone ciągną korzyści pewne z M-y, to zdaje się wynikać z badań Franka, który stwierdził, że buki nie wytwarzają M-y i źle wegetują w ziemi, gdzie wszystkie grzyby zostały zabite przez ogrzanie do 100°; doświadczenie to nie stwierdza jednak w zupełności, co sprawia złą wegetacyę rośliny, czy nieobecność M-y, czy też brak ustrojów niższych, które w tej ciepłocie także wyginęły. M-y nie znaleziono do tej pory u roślin wodnych, u ciborowatych, krzyżowych, u paproci i innych. Większość jednak roślin wyższych, przynajmniej okolicznościowo, mogą mieć M-ę.— Znaczenie M-y nie jest jeszcze jasne. Zgodzić się trzeba, że grzyb ciągnie korzyści znaczne z takiego współżycia, roślina dostarcza mu prawdopodobnie pokarmu i schroniska. Niewiadomo jednak, jaką korzyść może mieć roślina z osiedlenia się w jej korzeniach grzyba.—Frank mniema, że rośliny wyższe wprost pochłaniają strzępki grzybni i w taki sposób zaopatrują się w istoty azotowe; niektórzy przy-puszczcją, że grzyby w tym razie odgrywają taką rolę jak bakterye w brodawkach roślin motylkowych: pochłaniają azot wolny z powietrza i „oddają“ go roślinie zielonej. —O ile słuszne są takie hypotezy, na to niema dowodów ścisłych, doświadczalnych. — Znaczenie M-y Stahl tłumaczy w sposób następujący: grzyby, zamieszkujące w olbrzymiej ilości gleby obfitujące w próchnicę, spotrzebowują do rozwoju znaczne ilości soli mineralnych. Rośliny wyższe na takich stanowiskach muszą toczyć walkę z grzybami o pożywienie; w walce tej grzyby znajdują się w położeniu o tyle korzystniej szem, że mogą wydzielać wielkie ilości kwasów rozpuszczających sole mineralne. Dla wielu więc roślin w walce o byt byłoby pożyteczne połączyć się symbiotycznie z grzybami. Roślina zielona dostarcza grzybom istot

T. Kł.

Red.

Red.

S. l)rz.

S. Drz.

»dz.

S. Drz.

organicznych, z który cli grzyb przy współudziale soli mineralnych z gleby wytwarza ciała białkowate. Te zaś niezbędne są dla obu ustrojów i w taki więc sposób grzyb i roślina z wzajemnego współżycia ciągną korzyści. Tam gdzie niema tej walki o byt, M. jest zbyteczna. Hypoteza Stahla nie wyjaśnia obecności M-y u roślin bezchlorofilowych, wyższych.—Literatura: lost „Vorlesuungen über Pflauzen-physiologie“ (1908), podana tam jest literatura przedmiotu.

Mykwa (hebr. Mrjkiye = zbiornik wody) m Żydów nazwa kąpieli obrzędowej dla niewiast zamężnych, istniejąca zwykle przy łazience przez gminę utrzymywanej. Według pojęć religijnych, żydowskich, niewiasta wskutek miesiączki staje się „nieczystą⁻⁴ i po odbyciu jej obowiązana jest oczyścić się w sposób przepisany, aby dotknięcie jej nie zanieczyszczało osób innych. Właściwie powinuaby wejść do wody bieżącej, zanurzyć się w niej cała, przytem nabrać jej w usta i wypłókawszy je wodą wypluć, poczem ma uchodzić za „czystą“.—Ponieważ, zwłaszcza w miastach, kąpiel taką w wodzie bieżącej nie wszędzie gdzie Żydzi mieszkają urządzićby można łatwo, a nadto zimą prawie nie sposób byłoby z niej korzystać, więc poradzono sobie w sposób następujący: gmina żydowska przy łaźni swej urządza zbiornik wody lub kadź dosyć głęboką, do której woda dopływa przez cewkę pomału i odpływa z niej przez otwór niewielki; przez to woda staje się pozornie bieżącą, jak tego wymaga przepis religijny. Ponieważ jednakże przypływ i odpływ jest bardzo nieznaczny, więc woda w zbiorniku zanieczyszcza się prędko i po wykąpaniu się kilkunastu osób staje się wstrętnie brudną, a pod względem hygienicznym szkodliwą nawet być może. Mimo to Żydówki zamężne po każdej miesiączce zmuszane bywają zanurzać się całe w wodzie takiej i nabierać jej w usta, aby je wypłókać; niezamężne są od tego wolne.—Dochód z opłaty za używanie M-y wpływa do kasy bóżniczej.

Mylady (ang.=moja pani), sposób przemawiania do Angielek, którym przysługuje tytuł lady (ob.). W mowie potocznej jeduakże Anglicy przez grzeczność każdej mężatce wykształconej i zamożnej tytuł ten dawać zwykli.

Mylai, gr. MôXai, łac. Myląc, 1) osada, przez mieszkańców miasta Zaukle, późniejszej Messany, około r. 716 przed Chr. założona na wyspie Sycylii, na wązkim, najbardziej ku wschodowi wysuniętym klinie wybrzeża jej północnego, w okolicy urodzajnej, z portem małym i z silną warownią. Samodzielności M. jednakże nigdy nie miały, zostając zawsze pod zwierzchnictwem Messańczyków. M. słyną w dziejach z pierwszego zwycięstwa, w sąsiedztwie odniesionego na morzu przez konsula

Gajusa Duiliusza w r. 260 przed Chr. nad Kartagińczykami, jako i z potyczki morskiej, w której Agryppa w r. 36 przed Chr. pobił flotę Sekstusa Pompejusza. Dzisiaj M i 1 a z-zo. — 2) M-to warowne w tessalskiej krainie Hestiaeotis, prawdopodobnie w pobliżu Kyre-tiai, na pagórku obronnym, na brzegu prawym rzeki Europosu.

My lassa, gr. MôXaaoa, a. Myl asa (MoXaoa), m-to najznaczniejsze i najpiękniejsze w Karyi, 80 stadyów od wybrzeża południowego morza cródziemnego, w okolicy rozległej, nadzwyczaj urodzajnej, szczególnie konopie rodzącej; M. leżała na pagórze stromym, u którego stóp były domy z pięknego marmuru białego, z którego też liczne gmachy publiczne i świątynie pobudowano; zwłaszcza zdaleka biła w oczy świątynia marmurowa Zeusa, noszącego przydomek Osogon, W mieście, którego port zwał się Physkos, rezydowali najdawniejsi królowie karyjscy aż do Mauzolosa (ob.). Mimo, że Rzymianie obdarzyli je wolnością, zrabował je i poczęści zburzył wódz rzymski La-bienus. Mieszkańcy zwali się My lasse u-ses. Dziś na miejscu jego widać zwaliska rozległe w pobliżu miejscowości Milasso, nowo gr. Melissos.

Mylau, m-to w Saksonii, nad rz. Goltzsch przy linii kolei żel. Reichenbach —M., 304 m. npm. Nowy, gotycki kościół ewang., stary zamek na skale (od r. 1892 własność miejska i odnowiony) z muzeum, elektrownia, wyrób kamgarnu, farbiaruie, zakłady apretury, wyroby bawełniane; 8003 m-ców.

Myles, gr. MóXy]?, syn najstarszego króla spartańskiego, Lelekosa, wstąpił na tron po ojcu; on pierwszy, według podania, wpadł na pomysł wybudowania młyna, i to w mieście Alezyi (dosłownie: miejsce, gdzie mielą zboże); według innych źródeł przynależy się wprawdzie ta zasługa Myl as owi (MóXa;), jednemu z Telchinów (ob.), czczonemu jako heros w mieście Kamejros. — Por.; Sicherer „De Telehinibus“ (Utrecht 1840).

Mylitta, gr. MôXttta, według świadectwa Hezychiosa, nazwa assyryjska Afrodyty Uranii (ob.), właściwie Bellt brzmiąca, t. j. małżonka Bela, pana całego stworzenia. Bogini ta, szczególnie w Babylonie wielkiej czci zażywająca, pojawia się w wierzeniach religijnych Assyryjczyków, jako słońce i księżyc na niebie, przenikające promieniami światła i ciepłem łono wilgotne, płodne ziemi, jest zatem symbolem płodzenia i rodzenia, a zarazem szczytu roskoszy miłosnej, jako i bólu szalonego. Każda niewiasta Assyryjska wyraża jej, jak Herodot poświadcza, wdzięczność i cześć głęboką, jeżeli raz w życiu podda się woli mężczyzny obcego, który jej pożąda. Mylnem wszakże byłoby uważać hołd ten, oddany bogini, za pokrywkę religijną rozpusty wyuzda-

nej, albowiem Herodot wyraźnie dodaje, że kobiety, skoro raz jeden takiego obowiązku dopełniła, nikt już więcej, nawet za dar najkosztowniejszy sobie nie zniewoli.

de Moschis reportata“ (Wiedeń 1564); „Sancti christianorum milites divinitus victoriis ornati ad Sigismundum Augustum Polon. Reg.“ (Kra ków 1565; także przedr. W. J. Grutera „Deliciae Poetarum German.“, cz. IV, 883); „Precationes haud inelegantes latinis et graecis versibus conscriptae“ (t-że u Scharfenbergera 1561) i „Praecipua Christianae pietatis capita“ (t-że u Łazarza 1560). — Po wyjeździe z Polski M. został profesorem języka greckiego w uniwersytecie jenajskim i na stanowisku tym życia

S. Dr z.

Red

Mylius Arnold, drukarz i wydawca (* w Niderlandach 1540 — f w Kolonii 1605), odznaczał się uczonością i starannością wydawniczą; czas pewien przebywał w Polsce jako sekretarz kardynała Jerzego Radziwiłła (ob.j; następnie założył drukarnię w Antwerpii, potem zaś przeniósł się do Kolonii nad Renem, gdzie życia dokonał. — Oprócz wielu dziel dokonał.

innych wydał „Principum et Regum Polono- Mylius-Erichsen L., badacz Grenlandyi (* w rum imagines ad vivum expressae, quibus Viborgu [Jutlandya] 1872 — f 25 listop. 1907). adjectae sunt breves singulorum historiae et W 1. 1902—A 904 stał na czele wyprawy duń-res praeclarae gestae“ (Kolonia 1594, in fol.); skiej, do której należeli lir. Moltke i Knud Ras-jest to zbiór 43 wizerunków monarchów pol- müssen, wysłanej w celu zbadania Grenlandyi skich i Jerzego Radziwiłła, rytych na miedzi (ob.) pod względem etnologicznym i językowym, z dołączeniem życiorysu krótkiego. Jego też czego też dokonał w sposób pod każdym wzglę-staraniem wyszła „Descriptio Tartariae“ Mar- dem zadowolający, zebrawszy mnóstwo wiado-cina Broniewskiego (t-że 1595).    Red- mości ciekawych, tyczących się obyczajów i ję-

MylillS Jerzy teolog (* w Augsburgu zyka Eskimów. Przy sposobności tej w r. 1904 1544—f w Jenie 1607) był profesorem teolo- posunięto się po raz pierwszy na sankach przez gii protestanckiej, uaprzód w Wittemberdze, psy ciągnionych po za zatokę Melville. - W 1. potem w Jenie, gdzie także zajmował stano- 1906 i 1907 ponownie stał na czele wyprawy wisko superintendenta. Oprócz rzeczy innych duńskiej do Grenlandyi wschód, która stwier-treści teologicznej i teologiczno - polemicznej, dziła ostatecznie, iż Grenlandya jest rzeczywi-wydał głośne śród spółczesnych „Sendbriefe ście wyspą. O wyprawie swej pierwszej ogło-an die Evangelischen Christen in Liefland, Po- sił wspólnie z Moltkem dzieło ilustrowane p. n. len, Littau, Churland etc“ (Wittemberga 1595, „Grönland, illustreret skildering etc.“ (Kopen-wyd. 2-e, Jena 1596, 3-e t-że), w przekładzie liaga 1906).    Red-

Myło Fryderyk E d w a rd (rodem z Prus — f w marcu 1863 w Warszawie;, początkowo wyuczył się aptekarstwa i w r. 1813 w Gniewie (Prusy królewskie) służył jako podapte-karz w szpitalu wojskowym, w r. 1814 przeznaczono go na chirurga bataljonowego. Wystąpiwszy ze służby pruskiej, przybył do Warszawy i od r. 1819 uczył się sztuki lekarskiej w uniwersytecie królewsko-warszawskim; w r. 1822 osiągnął dyplom magistra med. i chir. W r. 1823 został asystentem kliniki lekarskiej, w następnym lekarzem wojew. podlaskiego. W r. 1825 przeniósł się znów do Warszawy i zajął się wykonawstwem; w r. 1828 mianowano go lekarzem naczelnym szpitala św. Jana Bożego. Obowiązki te sprawował do r. 1848, w którym ustąpić musiał zapadłszy na chorobę umysłową. W r. 1839 Rada lekarska w Król. Pols., po przedstawieniu rozprawy „De relatione mutua organismi humani vivi ad mun-dum externum, rerum inedicarum oardiue“ przyznała mu dyplom doktorski. —Opńócz kilku sprawozdań z czynności szpitala, którym zawiadywał (1840 —1843), ogłosił niewiele prac drobniejszych w „Pamięt. Tow. lek. warsz.“ (1837—1843). —Por. Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (339) i Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Polsce“ (III, 577 — 582) gdzie przedrukowano z „Pam. Tow. lek. warsz.“ (III, w 5—113) sprawozdanie obszerne o rozprawie dokt. M-go.

Red.

polskim p, n. „Przestroga albo napomnienie listowne do ewangelików..., aby w posyłaniu dziatek swych do szkół jezuickich sami na się, potomstwo swe i sumienie własne baczenie mieli“ (1596, b. w. m. dr. w 4-e).

rem

Mylius Jan (w. XVI) pedagog, był rekto-szkoły w Elblągu i napisał jej dzieje p, n. „De nova Schola Elbigensi“ (1599). —

Red

Syn jego Michał (f w Elblągu 1652) i następca w rektoracie szkoły, ogłosił: „De prae-cipuis duobus civitatum ornamentis“ (Elbląg 1629) i „Oratio in exequiis Ernesti Comitis a Denhoff“ (t-że 1649).

Mylius Jan filolog i poeta łaciński (* w Saksonii— J 1585 w Jenie). Do Polski sprowadził go Jerzy Chodkiewicz, kasztelan wileński, który mu powierzył wychowanie synów, z nimi też M. później podróżował po Europie; gdy bawili w Wiedniu, cesarz Maksymilian Il-gi odznaczył go, obdarzając wieńcem poetyckim.

Podczas pobytu swego w Polsce pisywał M. wiersze łacińskie, opiewające królów polskich,

Dr. J. P.

Chodkiewiczów, oraz innych panów możnych; wiersze te pochwalne ukazały się potem w wydaniu zbiorowem p. n. „Poemata“ (Lipsk 1568), do którego weszły też wydrukowane wcześniej w Polsce utwory: „In Epiphauiam Domini Elegia“ (Kraków 1560); „Carmen elegiacum in Nativitatem et Circumcisionem Salvatoris Jesu Christi“ (t-że u Łazarza 1561);. „Dę coniunctione fidelium cum Christo Jesu“ (t-że 1561); „Victoria

więcej się równa.

Mylodon, ob. Mega t lier idae.    | każda liczyć powinna najmniej 13 lat wieku

Mylord (ang. = mój panie), w Anglii sposób j skończonych. —Tą samą nazwą M. Żydzi ozna-przemawiania do lordów (ob.) i wogole do czać zwykli również każdy oddział gminy, od mężczyzn należących do szlachty utytułowanej, prawiający nabożeństwo nie w bóżnicy, lecz Służba i ludzie stanu niższego darzą nieraz w domu prywatnym. Takich M-ów w miastach tytułem tym i tych, którzy do niego prawa i miasteczkach zamieszkiwanych przez Żydów żadnego nie mają, podobnie jak u nas szafuje zazwyczaj bywa po kilka, zwłaszcza jeżeli się „jaśnie panem“, któremu M. 1. mniej lub bóżnica jest za szczupła, aby wszystkich do

gminy należących pomieścić mogła.

Mynsicht Jerzy Erazm Franciszek (* 19 listop. 1627 —f 1694) historyk niemiecki, mieszkający w Norymberdze. M. in. opisał i wydał bezimiennie dzieje wojen toczonych w Polsce podczas panowania króla Jana Kazimierza p. n. „Neuer Polnischer Florus. Das ist: richtige u. glaubhaffte Erzehlung der blutigen Kriege, so die jetzt herrschende Majestät in Polen... geführt...“ (Norymberga 1666 w 12-e; napis b. długi w zupełności podaje Estreicher w _Bi-

Ked.

Red

Red

n*. s.

Dr. J. P.

S. Drz.

Mylsk Stary i Nowy, dwie wsi na Wołyniu, pow. ostrogski, nad rz. Uście w odległości 32 wiorst na płu. zach. od Ostroga, a 2 w. od st; dr. żel. kijowsko-brzeskiej, Zdołbunowo; w M-u Nowym jest folwark i cerkiew, a M.

Myodes lemmus — Leming, gatunek gry-zoniów (Rodentia) z rodziny nornic (Arvicoli-dae). Sierść długa i gęsta, od góry brunatno-żółta z plamami ciemnemi, od oczu ku potylicy biegną duże pręgi żółte; ogon i łapy żółte; strona brzuszna ciała jednostajnie żółta; długość — 15 cm., z czego 1,5 cm. przypada na ogon. Zamieszkują góry Skandynawskie; często przedsiębiorą wędrówki gromadne, podczas których wyrządzają znaczne szkody, same zaś padają ofiarą zwierząt i ptaków drapieżnych, łakomych na nie,

Myographion (z gr. o p.ôç—p,oóc — mięsień i Ypdtcpo) = piszę, rysuję) przyrząd służący do badania drgań, czyli skurczów mięśni; za jego pomocą, by tak rzec, mięsień sam zapisuje ruchy swoje. Działa przytem na drążek (dźwignię), którego koniec zaostrzony rysuje linię krzywą na cylindrze okopconym, obracającym się szybko, gdy tymczasem drugi opiera się o mięsień pracujący; jest to zatym rodzaj ky-mografionu (ob.). Linia w ten sposób otrzymana pozwala nam wytworzyć sobie wyobrażenie o ruchach mięśni kurczących się, których sposobem innym z dokładnością równą badać nie możemy. M. jest wynalazkiem Helm-holtza (ob.), później ulepszyli i uprościli go: Du Bois - Reymond, Marey i Fick (ob. te nazw.).

Stary jest jedynie przysiółkiem. Włościanie trudnią się wyłącznie rolnictwem-, hodują konie, bydło rogate i owce na własną potrzebę, trzodę zaś chlewną i ptactwo domowe na zbyt. — Jest to osada starożytna, wspominana w kronikach pod nazwami Milsk, Milesk i j bliogr. pols.“ XVI, 278). Mielesk pod r. 1156, kiedy Izjasław stanął pod nim. W w, XVI M. należał do rodziny Kierdejów, później do Czołhańskich, Pepłow-skich, margr. Myszkowskich, hr. Ilińskich. adI-

Por. Kośmińskiego „Słów. lek.

Mymerus (Mimer) Franciszek, pisarz polsko-niemiecki z pierwszej połowy w. XVI Ślązak rodem, z Löwenberga, wnuk Marka Scharffenberga, drukarza krakowskiego, dostał się do Krakowa, gdzie bakałarzując u Bone-rów i in., wydawał liczne dziełka podręczne, słowniczki (łac.-niein.-pol., od r. 1528), przekłady (Seneca „Formule vitae“, „Disticha Ca-tonis“, „Regimen sauitatis“ — dobrego zdrowia rządzenie (t. j. wiersze —przepisy szkoły saler-nitańskiej albo paryskiej), wiersze okolicznościowe łacińskie i t. d., głównie w latach 1530 — 1540. Polszczyzna jego, bardzo licha, silnie niemczyzną (krakowską) trąci; jedyna jego zasługa, że krzątał się jeden z pierwszych około liczniejszych dziełek polskich, początkowych.

A. B.

polskich“ (339), gdzie wydawnictwa M-a są wyliczone.

Dr. J. P.

Myologia (z gr. pńę—p.oóę—mięsień i o X070Ç =słowo, nauka), nauka o mięśniach (ob.).

Myoma (z gr. ó p,f)Ç—[Auóę=mięsień), nowotwór, mięśniak (ob.).

Myon, M y o n i a, gr. Möcov, Moovta, m-to w krainie Lokrów Ozolskich, zbudowane na pagórze, 30 stadyów na północ od Amfissy, z gajem świętbm i ołtarzem „bóstw łagodnych“ (D-sol [leiXi^G'.).

Myonnesos, gr. Moowrjooę, łac. My o menus: 1) przylądek z małą, taksamo zwaną osadą, na wybrzeżu Jonii, na zachód od miasta Lebedos; tutaj pobił w bitwie morskiej pretor rzymski

S. Drz.

Myndos, gr. MôvÔoç, lac. Myndus, kolonia dorycka, założona przez Trojzeńczyków na wybrzeżu Karyi, na półwyspie wysuniętym najbardziej ku północy, pomiędzy zatoką Jazyjską a Keramijską, na północ-zachód od miasta Ha-likaruasu, silnie obwarowana; miała port dogodny jednakże większego znaczenia nie doszła; w pobliżu leżało Stare M., łac. Palaemyndus, założone dawniej przez Karyjczyków; dziś Menden a. Mendesze, stare zaś m-to Gymyszły-Liman, ze zwaliskami znacznemi.

Mynjan (po aramejsku = liczba) tak zowie się w przepisach liturgicznych, żydowskich liczba dziesięciu wiernych, dorosłych. Części ważniejsze nabożeństwa publicznego u żydów, jak np. Kadysz, Marchu, K'dusza i odczytywanie ustępów z pięcioksięgu Mojżeszowego, odbywać się mogą tylko w obecności przynajmniej dziesięciu osób płci męskiej, z których

S. Orz.

Myoparon, gr. [xoo7iap{ov, łac. myoparo, rodzaj okrętów lekkich, używanych przez Korsa-Śródziemnem; posiadały tylko je-

S. Drz.

Dr J. P.

S Drz.

Dr J. I\

Dr. .1. P

S- Drz

Rtid

Cz. St.

Lucius Aemilius w jesieui r. 190 przed Chr. Antyochosa, króla Syryjskiego.; dziś Hypsilobii-nos;—2) wysepka w pobliżu wybrzeża Tessalii, naprzeciw miasta Laryssy;—3) wysepka w sąsiedztwie miasta Efezu; wraz z sąsieduiemi wyspami Diarrlieusa iAnthinaj zwały się razem Insulae Pi si strat i.

rzy na morzu den rząd wioseł.

Myopia (z gr. |xów—przymykam się i 7] &<])-<j|)7róę = oko) krótkowzroczność (ob.), nazwa grecka stąd powstała, że ludzie krótkowzroczni patrząc mrużą zwykle oczy.

Myopsidae, rodzina mięczaków, ob. Kryto o k i.

Myos Hormos, gr. b Moôç "Opjxoç (= port muszlo wy, nie zaś, jak zwyczajnie tłumaczą, port myszy), w czasach późniejszych Veneris Portas, gr. ’AcppoôiTYjç "Opixoç, m-to w Egipcie Górnym, nad zatoką Arabską, założone przez króla Ptolemeusza Filadelfosa, traktem handlowym z miastem Koptos nad Nilem połączone, z portem obszernym i dogodnym; dzisiaj Ko-seir\ w pobliżu wsi Abus ar vi pozostały do dziś zwaliska znaczne.

Myosis, poprawnie Miosis (z gr. [xeió<*>= zmniejszam, uszczuplam), zwężenie źrenicy.

Myositis (z gr. b [xńę —p,oó? = mięsień) zapalenie mięśni (ob. Reumatyzm). M. ossificans ^skostnienie mięśni, stan chorobny, pociągający za sobą nieraz bardzo znaczne zwapnienia mięśni, zupełnie do kości podobne, przyczyną zwykłą zmian takich bywa uraz (tarcie, ucisk) długotrwający i ponawiający się często.

Myosotis, ob. Niezapominajka.

Myosurus, ob. M y s i u r e k.

Myotomia (z gr. b ;xùç — (xdoc; = mięsień i T£[xvw = kraję, tnę) przecięcie mięśnia poprzeczne, dokonywaue przez chirurga w celach leczniczych; należy do zabiegów wchodzących w zakres ortopedyi (ob.), ma zaś na celu usunięcie przykurczeń, których się w sposób inny pozbyć nie można. Stosunkowo często M. wykonywana bywa na mięśniu sutkowo-obojczyko-wym i mostkowym (Musculus sterno - ciekło -mastoideus) w celu usunięcia skrzywienia szyi wrodzonego {Caput obstipum).— M-ę wykonywa się tylko na mięśniach powierzchownie leżących, zawsze podskórnie, t. j. bez szerszego rozcięcia skóry; wbija się tylko przez nią nożyk długi a wązki i podprowadziwszy go ostrożnie pod mięsień, przecina go się zupełnie w kierunku poprzecznym, bacząc przytem, aby narządów z nim sąsiadujących nie uszkodzić. Ranka skórna, bardzo nieznaczna, zagaja się szybko, zabliźnienie mięśnia przeciętego również czasu niewiele wymaga, lecz, aby M. odniosła skutek pożądany, po zabliźnieniu przecięcia jeszcze przez czas dłuższy bywają konieczne zabiegi ortopedyczne.

Myoxus, ob. O r z e s z n i c a.

Myra, gr. zà. Mópa, m-to nad rzeczką My-ros, jedno z najznaczniejszych w Licyi (ob.), stąd od czasów Teodozyusza II, stolica krainy; na skale wybudowane, odległe było 20 sta-dyów od morza; jako port jego uchodziło po-blizkie Andryake (‘AvSpuxxYj); wylądował w niem św. Paweł, a na początkn w. IV był tutaj św. Mikołaj biskupem; dzisiaj u Greków Myri, u Turków Dembre, ze wspaniałemi, po części w skale wykutemi szczątkami grobów starożytnych z napisami licznemi, teatru i innych gmachów, w pobliżu wsi Kjiijdżylo.

Myrbach Franciszek, baron M.-Rhein-feld, ekonomista (* w Zaleszczykach [Galicya wschód.] 3 grud., 1850). Do nauk prawniczych przykładał się w Wiedniu i Hradcu Styryjskim; w r. 1873 wstąpił do służby rządowej W wydziale skarbowym; w r. 1877 został komisarzem okręgowym w Czerniowcach; w r. 1878 inspektorem podatkowym, w r. 1888 radcą podatkowym w Hradcu Styryjskim, gdzie od lipca, r. 1883, był już docentem; w r. 1893 powołano go do Insbruku na profesora.—Oprócz licznych rozpraw mniejszych m. in. drukiem ogłosił: „D. Uebertretung der Zinsverheimlichung nach österreichischer Gesetzgebung“ (Hradec Styryjski 1881; wyd. 2-e,    1891);

„D. Besteuerung der Gebäude u. Wohnungen in Oesterreich u. deren Reform“ (Tybinga 1886); „D. gemeinwirtschaftliche Betrieb elektrischer Anstalten“ (t-że 1886); „Gutachten üb. d. Fortführung d. Valutareform in Oesterreich“ (w „Sammlung d. Gesel. öster. Volkswirte“ Wiedeń 1896) i „D. Reform d. direkten Steuern in Oesterreich“ (w t. XXII Schindlera „Jahrbuch f. Gesetzgebung“).

Myrcia (mirtynka) — rodzaj roślin z rodziny mirtowatych. Najlepiej znany gatunek M. coriacea — krzew rosnący w Indyach Zachodnich; jagody jego mają woń cytrynową i zarówno jak liście i kwiaty używają się przeciw krwotokom; kora służy do garbowania, drewno używa się w farbiarstwie.

Myre de Vilers Karol Marya Le, marynarz, urzędnik i polityk francuski (* w Vendôme 17 lut. 1833). W r. 1849 wstąpił do szkoły marynarki (Ecole navale); w lutym r. 1855 został chorążym {enseigne de vaisseau)-, w maju r. 1861 wystąpił z marynarki a wstąpił do służby administracyjnej. D. 1 marca, r. 1863, mianowano go podprefektem w Joigny; w październiku r. 1867, przeszedł na takież stanowisko do Bergerac; w listopadzie, r. 1869, został prefektem w Algierze. Kiedy wybuchła wojna fraucusko-niemiecka wrócił do marynarki w stopniu porucznika (lieutenant de vaisseau), poczem należał do załogi paryskiej podczas oblężenia. W lutym, r. 1871, otrzymał dy-

Red.

Dr. J. P.

w kłoski proste, rzadziej złożone; owoc—pestczak wydzielający wosk. Należy tu 40 gatunków roślin, właściwych wyspom Kanaryjskim, Abisynii, Afryce południowej, Azyi, Ameryce północnej, Indyom wschodnim, jeden gatunek w Europie. — M. Cerifera, krzew nizki o liściach prawie siedzących, podługo-wato-lancetowatych, zaostrzonych, skórzastych i z obu stron pokrytych kropeczkami żywico-wemi; roślina dwudomua o walcowatych kotkach męskich i eliptycznych żeńskich; owoce ma kuliste, wielkości grochu, czarne, pokryte

Europa zachodnia od Biarritz do Laponii południowej, bardzo pospolity w Wielkiej Brytanii, dalej nad Bałtykiem, w Finlaudyi, w Rossyi północnej, na Syberyi do Kamczatki, w Ameryce północnej od Sitscha do Labradoru i Wirginii. Kora M-ki ma zastosowanie w garbarstwie; pączki kwiatowe służą do wyrabiania farby żółtej; liście M-ki były dawniej używane w lecznictwie pod nazwą Herba Myrtii Bro-banti. — Myrica Sapida Wall, drzewo o gałęziach włosistych i liściach lancetowatych: rośnie ua wyspach Archipelagu Malajskiego i dostarcza owoców smacznych, przyjemnie

T. Kł

T. Kł.

S. Drz.

misyę. D. 26 marca, r. 1873, mianowano go prefektem w La Haute-Vienne; w lutym, r. 1875, został dyrektorem zarządu cywilnego w Algieryi. W maju, r. 1879, zajął stauowisko gubernatora cywilnego Kocliinchiny, które opuścić musiał z powodu nieporozumień z inspektorem naczelnym zarządu marynarki; do dymisyi podał się w maju, r. 1883. W marcu, r. 1886, minister de Freycinet mianował go rezydentem w Madagaskarze; w r. 1889 Kochinchina wybrała go na posła do izby prawodawczej, a wybór ten ponowiono w 1. 1893 i 1898; M. de V. należy do stronnictwa republikanów umiarkowanych, czyli progresistów.

Myrepsus Mikołaj, lekarz grecki z w. XIII, pochodził z Aleksaudryi w Egipcie, a był lekarzem przybocznym (Actuarius) cesarza nicejskiego Jana Dukasa Vatatzesa. M. jest autorem dzieła „Aovajispov“, zawierającego w 48 rodziałach 2 656 przepisów na leki przeciwko chorobom najrozmaitszym." Praca ta, świadcząca o wielkim upadku sztuki i nauki lekarskiej greckiej, ówczesnej, jest zlepkiem wyciągów z dzieł dawniejszych podobnego rodzaju, zwłaszcza też z „Antidotarium“, które spisał Nicolaus Salernitanus (ob.). Oryginał grecki nie jest dotąd drukiem ogłoszony, J. Agricola Ammonius wydał tylko przekład łac. p. n. „Nicolai Alexandrini liber de compositione me-dicamentoruin etc“ (Ingolstadt 1541), przekładu drugiego dostarczył Fuchs (Bazylea 1541 i 3 wyd. późniejsze); w przekładzie znajduje

„Dynameron“ również w „Collectio Stepha-niana“. - Por. Choulant „Gesch. d. Literatur d. alt. Medi“ (156 — 158) i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte" (IV, 328).

Myrica, Woskownica, jedyny gatunek roślin z rodziny Myricaceae (ob.). Są to półkrze-wy, krzewy lub drzewa o liściach skórzastych pojedynczych, rzadziej pierzastych, bez przy-listków; kwiaty jednopłciowe, bez okwiatu, zebrane ze nalotem białym; rośnie na torfowiskach i bagnach w Stanach Zjednoczonych od jeziora Erie do Florydy. Nalot biały, pokrywający owoce, znany jest w handlu pod nazwą wosku my r to we go i w Ameryce używa się do wyrabiania świec i balsamów przyjemnie pachnących. Wosk ten składa się z 87 części Cery-ny i 13 Myrycyuy, a topi się w ciepłocie od 42 — 49°. — Myrica Gab, krzew 0,5—1,5 m. wysoki, rozgałęziony, o gałązkach ciemno-bru natnych, gęsto pokrytych liściem; o liściach podłużno-odwrotnie-jajowatych albo lancetowatych, sztywnych, słabo kutnerowatych i o kotkach kwiatowych długich, w kątach pędów zeszłorocznych; krzew ten rośnie gromadnie w miejscowościach bagnistych i torfiaslych, a tu i owdzie w lasach. Obszar zamieszkania: pachnących.

Myricaceae, rodzina roślin dwuliściennych z rzędu Myricales, do której należy jedyny rodzaj Myrica (ob.) o 40 gatunkach, roślin właściwych strefie umiarkowanej. Są to krzewy lub drzewa o liściach naprzemianległych, prostych, z gruczołkami żywicznymi, o kwiatach jedno lub dwudomnych, zebranych w kotki, bez okwiatu. Kwiaty męskie o 2 —16 pręcikach; kwiaty żeńskie zwykle pojedyńcze, o jednym słupku o 2 znamionach, jednej komorze i o jednem nasieniu. W okresie trzeciorzędowym występowały w znacznie większej ilości gatunków i obszar zamieszkania był daleko większy. W Ameryce północnej, w Gren-laudyi znaleziono liczne gatunki kopalne z rodziny M.

Myrina, gr. Môptva, Mopiva: 1) z przydomkiem Sebastopolis, m-to warowne, portowe na wybrzeżu zacli. Myzyi fob.), należące do związku Eolskiego. Wspominane przez Herodota (ob.), istniało jeszcze w w. XIII, po Clir. Założyć je miał, Myrinos, albo Amazonka Myri-n a. W czasach późniejszych obdarzyli je Rzymianie wolnością, a kiedy za panowania Ty-beryusza i Hadryana nawiedziło je trzęsienie ziemi, kazali je obydwa razy odbudować. Urodził się w niem znany poeta epigramatyczuy Agathias. Nekropolę M-y, tysiące grobów mieszczącą, odkryli od r. 1881 począwszy, Francuzi, znajdując w nich liczne terrakoty, do Tanagryj-skich podobne.—Por. Bottier i Reinach „La nécropole de Myrine“ (Paryż 1886—1888, 2 t.— 2 i 3, miasta, na wybrzeżu zaehodniem wyspy Lemnos i we wnętrzu wyspy Krety położone.—

4)    córka Kreteusa, małżonka Toasa, według której miasto M. na wyspie Lemnos nazwano.—

5)    Amazonka, która miasto M. w Myzyi według swego imienia nazwała.

Myriopoda, Ob. Krocionogi.

Myristica L., Muszkatowi ec, rodzaj

(Lipsk 1897).

Myristicaceae, rodzina roślin dwuliściennych z rzędu Polycapsicae. Należy do niej tylko jeden rodzaj Myristica {oh.), muszka-t o w i e c obejmujący 80 gatunków roślin, właściwych krajom podzwrotnikowym. Są to drzewa i krzewy o liściach wiecznie zielonych, kwiatach jednopłciowych, dwudomnych; okwiat z 3 działek, 3 — 18 pręcików zrośniętych i jednokomorowy; słupek jednonasienny. — Nasiona wyróżniają się swą osnówką (arillus)

T. K.

S. Drz.

roślin z rodziny Myristicaceae (ob.). Są to krzewy lub drzewa o liściach dwuszeregowych, całych, wiecznie zielonych, skórzastych, o kwiatach dwupłciowych, zwykle w kątach liści umieszczonych, drobnych, rozrzuconych lub rzadziej w główki zebranych (kwiaty żeńskie zwykle pojedyńcze), o owocu mięsistym, po dojrzeniu rowkiem podłużnym pękającym i zawierającym wewnątrz pestkę kulistą, zwaną gałką muszkatową. Rodzaj M. obejmuje około 80 gatunków roślin, właściwych wyłącznie krajom zwrotnikowym, zwłaszcza Azyi; około 20 gatunków rośnie w Ameryce południowej, kilka na Madagaskarze, w Gwinei i Australii. — M. fragrans Houtt, drzewo muszkatowe, dostarcza t. zw. orzechów, czyli gałek muszkatowych, o zapachu aromatycznym i smaku ' przyjemnym; nasiona te obfitują w skrobię oraz w istoty białkowe i zawierają 25 % tłuszczu; ten wyprasowany z nasion znany jest w handlu pod nazwą olejku muszkatowego. Gałkę muszkatową otula zewsząd błonka gru-bawa, tasiemeczkowato-popękana, pomarańczowej lub karmazynowej barwy, t. zw. osnówka (arillus), a w handlu znana pod niewłaściwą nazwą kwiatu muszkatowego. Kwiat muszkatowy jest bardzo aromatyczny, zawiera wiele amylodekstryny, żywicę i olejek eteryczny. Gałki muszkatowe, jak również i kwiat mają prawie wyłącznie zastosowanie jako przyprawa korzenna, zwłaszcza w Ameryce i w Anglii. Orzechy zażyte w większej ilości działają trująco.—W Starożytności gałki i kwiaty muszkatowe zdaje się nie były znane; niektórzy, jak Martius, starali się dowieść, że kwiat muszkatowy znany był już za czasów Plauta, a Pliniusz miał wiedzieć i o gałce. Ulubiony w Rzymie starożytnym balsam myron zdaje się był wyrabiany z gałek muszkatowych. Do Europy gałki muszkatowe wprowadzili Arabowie, utrzymujący stosunki z Iudya-mi, gdzie już dawno używano ich jako przyprawy korzennej; w grobach staroegipskich znaleziono także gałki muszkatowe. W końcu w. XII kwiaty i gałki muszkatowe były znane w Europie i bardzo poszukiwane, jako kosztowna przyprawa korzenna; dopiero później, w w. XV, Wecyanin Nicolo Conti dostarczył pierwszych wiadomości o drzewie muszkatowem, a Portugalczycy znaleźli je na wyspie Banda.— Początkowo Portugalczycy zajmowali się wyłącznie handlem i przewozem tych owoców; później jednak musieli ustąpić to Hollendrom, którzy przywłaszczyli sobie monopol handlu wszystkiemi przyprawami korzennemi, ograniczyli uprawę drzew muszkatowych do wysp Banda i Amboina, w innych miejscowościach wyniszczyli je, a w okresach bogatych zbiorów nadmiar owoców palili, żeby nie obniżyć cen. Gdy w 1. 1796 — 1802 Anglicy zajęli wyspy korzenne, przeniesiono uprawę muszkatowca do Benkulen i Pinang, później do Singapore, gdzie

w r. 1860 jednak jakaś choroba wciągu kilku lat wszystkie drzewa wyniszczyła.—W r. 1864 rząd holenderski wznowił uprawę muszkatowca na w. Jawie. Dzisiaj cała uprawę skupia się na wyspach Banda (³/₅ całego plonu). Oprócz tego wielkie plantacye znajdują się w północnej części wyspy Celebes, na Sumatrze; na półwyspie Malajskim, na wyspach Amboinie, Teruate, Jawie i w Indyach zachodnich na Grenadzie. —W lasach części zachodniej Nowej Gwinei rośnie Myristica argentea, dostarczająca gałek, będących głównym przedmiotem wywozu Nowej Gwinei. Mocnym, aromatycznym zapachem odznaczają się jeszcze: M. succeda-nea, M. speciosa, M. Scheffer i. Z nasion M. Otoha, rosnącej w górach Kolumbii wyrabiają tłuszcz zwany O to ba. — M. officinalis i M. Bicuhyba z Brazylii dostarczają nie mniej tłuszczu aromatycznego, w smaku kwaskowa-tego. — M. Ocuba z nad Amazonki dostarcza wosku zwanego „Okubą“, który jest miększy od wosku pszczelnego, topi się w 36,5° i nży-wa się w Brazylii do wyrobu świec.—Nasiona M. Surinamensis znane są w handlu pod nazwą orzechów afrykańskich. Wyrabiaj z nich tłuszcz, który się topi w ciepłocie 45° i składa się z Myrystycyny. — Bibl.: Warburg „Die Muskatnuss, ihre Geschichte, Botanik, Kultur“

T. Kł.

wielką.

Myrmecobiüs, ssak, ob. Mrówkożer.

Myrmecoleon, owad, ob. M r ó w k o 1 e w.

Myrmecophaga, ob. Mrówkoj ad. Myrmekolepcya, ob. Mrówki.

Myrmekos, gr. p.ópp.Y]Xoę, rękawica skórzana, służąca do zadawania razów cięższych, często śmiertelnych w barbarzyńskiej walce na pięści, obijana gwoździami albo guzami z ołowiu, albo też cała z kruszcu.

Myrmeks, gr. Mópp.7]£: 1) rafa, stercząca w morzu pomiędzy wyspą Skiathos a wybrzeżem Magnezyi; —2) według legendy mitycznej, ojciec Melity, od której nazwano jedną gminę Atty-cką;—3) dziewica ateńska, którą bogini Atena dla czystości obyczajów i zręczności wielkiej w robótkach umiłowała. Kiedy jednakże po wynalezieniu uprawy roli przez boginię Demeter, a niebawem i pługa przez Atenę, zabrała M. pokryjomu sochę i chlubiła się, że bez jej osobistego pomysłu sochy dar Ateny nie ma żadnego znaczenia, przemieniła ją bogini rozgniewana o taki niegodziwy postępek w mrówkę

nów (ob.).

Myrmidon, gr. Mopp.iôu>v, syn Zeusa i Eury-meduzy, którą bożek pod postacią mrówki ( = p,óp[JiY]£) uwiódł, praojciec ludu Myrmidonów, małżonek Pejzydyki, ojciec Antyfosa, Aktora i Eupolomei.

Myrmidone, gr. MopjuSôvY], jedna z 50 cór Dauaosa, która młodego małżonka swego Mi-neusa w nocy poślubnej zamordowała.

Myrmidonowie, MopfuSôveç, łac. Myrmido-lud Achejski, w Tessalii połud., Phthiotis

S. Drz,

S. Drz

(~[xópp.Yj|), która zawsze coś ze zboża z sobą zabiera. Zeus wzruszony prośbami Ajakosa stworzył później, według mitycznej tradycyi, z mrówek, w jedną kupę zebranych, lud Myrmido-

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

nos,

zwanej, którego zastęp liczny pod dowództwem przesławuego Achillesa (ob.), na wyprawę przeciw Troi wyruszył. Po wojnie Trojańskiej źródła ich więcej nie wspominają. Według legendy mieli oni nazwę swą dostać od Myrmidon a (ob.), albo też powstać i nazwanymi być od mrówek (ob. Myrmeks), które Zeus, kiedy skutkiem zarazy morowej mieszkańcy wyspy Eginy wymarli, na prośby jej władcy, Ajakosa, ojca Peleusa a dziadka Achillesa, w ludzi miał przemienić. Z Eginy wywędro-wać mieli M. pod wodzą Peleusa poczęści do Tessalii, chociaż prawdopodobniejszą jest rzeczą, że wyspę ową M. dopiero z Tessalii skolonizowali.—Już w wiekach starożytnych uczeni, niedowierzając owemu, z wszelką pewnością już z samych gramatycznych względów całkiem błędnemu wywodowi etymologicznemu nazwy ludu M-ów od imienia pospolitego ;xópjxr^ (—inrówkaj, tłumaczyli ją w sposób pragmatyczny, a mianowicie, że lud ten w skrzętnej, mrówczej pracy grunt wyspy skalisty, jałowy, rozkopał i w pocie czoła nanoszoną ziemię użyźnił.

Myrmothera, ptak, ob. Mró wko łów.

Myro, gr. Mupw: 1) Zwana także Mojro (Moopco), Moero, poetka, rodem z Bizaucyum, małżouka gramatyka Andromachosa, matka poety tragicznego, Homera; żyła prawdopodobnie około r. 310 przed Chr., za panowania Ptolemeusza Lagi. Napisała epopeę p. n. „MvTrjp.oaDV7)“, poemat „’Apoń“, hymn na cześć bożka Posejdona. Z utworów jej dochowały się w „Antologii grec.“ tylko dwa wiersze epigra-matyczne. W kanonie Aleksandryjskim stało jej imię obok sławnych piewczyń: Erynny i Praksylli. — Por. Wolf „Poëtr. Graec. octo fragm.“ (str. 26); Jacobs „Comment, in Anth. Gr.“ (XIII, 920).—2) Niewiasta uczona, rodem z wyspy Rhodos, która pilnie się oddawała filozofii i napisać miała dzieło p. n. „Xpsîou Yovatxwv ßaaiMScov xai. [röfi-oc“ ( = Zatrudnienia królowych i opowieści).

Myron, gr. Mnpwv, 1) rodem z m-ta Eleu-theraj, w Beocyi, uzyskał w Atenach prawa obywatelskie, współczesny Fidyasza i Polykleta (ob. te nazw.), jeden z najsławniejszych rzeźbiarzy

i topników greckich. Nauczycielem jego byłArgol-czyk Ageladas. Jak Pliniusz poświadcza, starał się on w dziełach swych, ściśle według natury wzorowanych, o większą rozmaitość, aniżeli Polyklejtos, jako i unikał pilnie sztywności staroświeckiej; tylko w układzie włosów i w oddawaniu wyrazu twarzy widoczne jeszcze ślady typu tradycyjnego, psujące nieco wrażenie doskonałości najwyższej. M. tworzył oprócz posągów bogów, bohaterów, szczególnie rosłych, krzepkich atletów i paukratyastów w pełni ruchu, których wyobrażenia po większej części w Deliach i w Olimpii na miejscu zaszczytnem stały. Dzieła jego główne były: Młodzieniec, rzucający dysk (öiaxoßoXoc), wykonany w chwili rzucania ciężkiego kręgu; arcydzieło artysty, w którem postawa i ruchy ciała z niezrównaną naturalnością są uchwycone, często w marmurze za czasów rzymskich naśladowane; doskonałe kopie jego znajdują się W Rzymie, w Muzeum Watykańskiein, w willi Massimi i w Palazzo Lancelotti; dalej Zeus, Atena i Herakles, grupa marmurowa, zdobiąca pierwotnie świątynię na wyspie Samos; bożek Bakchos, na Helikonie; Herakles, zrabowany przez Werresa osławionego, ze zbiorów Mainer-tyńczyka Hejusa; Apollon, ze śpiżu ulany, ustawiony w świątyni Eskulapa w Agrigentum, również przez Werresa zrabowany; bogini Hekate, z drzewa rzeźbiona, w świątyni na wyspie Eginie; posąg Spartyaty Ladasa, ścigającego się w długim biegu, wyobrażający zwycięzcę szczęśliwego w chwili największego wytężenia; posągi Spartyaty Lykiuosa, zwycięzcy w wyścigach wozowych Olimpijskich, paukratyastów Tyinantosa z Kleonaj i Filipa z Palleny, który trzykrotnie w igrzyskach w walce na pięści odniósł zwycięstwo, Spartyaty Chionisa, zwycięzcy Olimpijskiego, którego ziomkowie później dopiero posągiem odznaczyli; posągi Erchteusza i podpiłej kobiety, z marmuru wykute, postawione w Smyrnie. Oprócz boskich i ludzkich postaci tworzył M. nadzwyczaj szczęśliwie także wyobrażenia zwierząt i przeróżnych potworów mitycznych, morskich. Sławy największej w Starożytności zażywała t. zw. krowa rycząca, ze śpiżu, którą i poeci często opiewali. Nadto wspominają jeszcze jako twory M-a cztery byki, które cesarz Augustus przy sposobności poświęcenia świątyni Apollina Pa-latyńskiego postawił, psa i misternie ze srebra cyzelowaną wazę, około której wąż się wił.

Z wszelką pewnością kopią marmurową dzieła oryginalnego M-a z grupy, dla Aten utworzonej, jest posąg Satyra (prawdopodobnie Marsyasa) w galeryi Laterańskiej, jako też kopia śpiżo-wa, przechowywana dzisiaj w Muzeum Brytyj-skiém w Londyuie.—2) Tyran Sycyoński, dzia- ' dek Klejstenesa, odniósł w Olimpii w r. 648 przed Chr. zwycięstwo w wyścigach wozowych. * W stolicy swej postawił skarbiec, w którym dwie izby wyłożone były śpiżem Tartessyjskim,'

neusz.

S. Drz.

Dr. A. J, G.

S. Drz.

nego pieśnią radosną święcił.

Myrtilos, ob. Myrsylos.

Myrtis, gr. Mópuę, poetka, rodem z Aute-donu, w Beocyi, według świadectwa Swidasa, nauczycielka Korynny i Pindara (ob.), z którymi uawet, co wprawdzie Koryuna ganiła, w zawody muzykalne puścić się miała. Uczeni aleksandryjscy zamieścili ją w kanonie lirycznym, uznając ją przez to za talent poetycki wybitny. Pisała prawdopodobnie w dya-lekcie eolskim z przymieszką właściwości beoc-kich, pieśni treści erotycznej, które wszakże się nie dochowały. Wiemy jeno, że na sposób poety Stezychorosa opiewała miłość nieszczęśliwą Ochny ku Eunostosowi, w Tanagrze jako heros czczonemu. — Por. Wolf „Poëtr.

S. Drz.

Graec. octo fragm.“ (38).

Myrton Michalski Zygmun t,

a jednę z nich zdobiły kolumny doryckie, drugą zaś jońskie.—3) Historyk, rodem z Pryeny, napisał dzieło, p. n. „Meaa7]viaxa“, w którem pierwsze lata wojen Messeńskich opisuje, Szczupłe jego szczątki dochował nam Ate-

S. Drz.

Myronides, gr. Mopomôrjç, rodem z Aten, syn Praliasa, równie dzielny wódz jak i mąż szlachetny, dowodził w r. 479 przed Chr. razem z Arystydesem hufcami ateńskimi pod Pla-teami przeciwko Persom, a w przeciwieństwie do Cymona, głowy stronnictwa arystokratycznego, stał z Tolmidasem (ob.) na czele demokratów umiarkowanych, pragnących wynieść Ateny na stanowisko wielkiej potęgi lądowej. Odbywszy poselstwo do Sparty, wystąpił z wielką energią w zatargach z państwami doryckie-mi (w 1. 458 — 457) i zjednał dla Ateńczyków jako wiernych sojuszników Magarczyków, również i wyspę Eginę. Po klęsce, poniesionej w r. 457 od sprzymierzonych z Doryj czy kami Spartań-czyków pod Tanagrą, pobił Koryntczyków pod Megarą; w r. 456 odniósł świetne zwycięstwo nad Beotczykami pod Ojuofytą, zaprowadził znowu w Beocyi, z wyjątkiem potężnych miast Teb i Orchomenos, konstytucyę demokratyczną i zyskał dla państwa Ateńskiego przewagę w Beocyi, Lokrydzie i Focydzie. W wyprawie do Tessalii, mniej mu szczęście sprzyjało, ponieważ miasta Pharsalos zdobyć nie mógł. Prawdopodobnie wkrótce potem umarł. — Por. Röth „De Myronide et Tolmida“ (1841).

Myronowy kwas, C¹⁰H¹⁹NS²O¹⁰, jako sól potasowa znajduje się w nasionach gorczycy czarnej; syrup bez zapachu o smaku kwaśnym i gorzkim; łatwo się rozkłada. Sól potasowa, drobne kryształy bez barwy i zapachu, o smaku chłodząco - gorzkim, łatwo rozpuszcza się w wodzie, nie rozpuszcza się w wyskoku; pod wpływem enzymu myrozyny, zawartego w nasionach gorczycy, rozkłada się na cukier gronowy, olejek eteryczny, gorczyczny i siarczan potasu. Reakcya ta przebiega w potłu-czonem nasieniu gorczycznem przy zetknięciu się tegoż z wodą; na tern polega otrzymywanie olejku gorczycznego i działanie gorczyczni-ków (synapisma). Jeżeli nasycić arkusz papieru myronianem potasu, drugi zaś myrozyną i obydwa po zwilżeniu położyć na skórze, podziałają jak gorczycznik.

Myroxylon, roślina, ob. Toi u if er a.

Myrrha: 1) gr. Móppa, niekiedy także Smyrna (£;xópva), córka Kinyrasa i Keuchrei-dy, albo Tyasa (Thias) i Arytyi, matka Adonisa (obt). Kiedy matka jej piękność nad wdzięki samej Afrodyty wynosiła, zapłonęła M. z woli bogów żądzą gorącą ku własnemu ojcu, któremu za pośrednictwem niańki, w przebraniu się oddawała. Kiedy ten wkońcu kazirodczą córkę poznał, chwycił za miecz i ścigał ją, lecz podczas ucieczki przemieniła ją Afrodyta w drzewo, z którego piękny Adonis się wyłonił, ojciec zaś z rozpaczy sam sobie życie odebrał.—2) Gr. pAppa, po attycku opApva, sok krzaku myrrho-wego ob. Balsamodendron.

Myrsylos, gr. Mópadoę, łac. Myrsilus, po attycku MôpuXoç (Myrtilus).— 1) Syn Hermesa i Kleobuli, w której miejsce legendy inne jako matkę podają Teobulę, Klytyę, Danaidę Faetu-zę albo Amazonkę Myrto, albo też syn Zeusa i Klimeny, niewierny woźnica Ojnomaosa (ob.), króla Pizatyjskiego, w krainie Elijskiej, któremu przez zdradę niecną klęskę w wyścigach i śmierć zgotował. Dał się Pelopsowi (ob.,), ubiegającemu się o rękę Hippodamei, córki Ojnomaosa, za przyrzeczenie połowy spodziewanego królestwa, albo też za spędzenie jednej nocy w łożu Hippodamei namówić, aby w wyścigach zwycięstwo na jego stronę przechylił. Wszakże, kiedy, z umysłu kół u woza Ojnomaosa łonami nie przytwierdziwszy, Pelopsowi pożądaną przysługę wyświadczył i o przyrzeczoną nagrodę się upomniał, strącił go Pelops na przylądku Gerajstos, na wyspie Eubei, z woza w przepaść morską. Rzucił wtedy M. przekleństwo straszliwe na Pelopsa i cały ród jego. Zwłoki M-a przypłynęły na ląd w pobliżu miasta Pheneos, w Arkadyi, gdzie na cześć jego dorocznie uroczystość żałobną, nocną obchodzono. Na prośby ojca jego, Hermesa, przeniósł go Zeus jako Woźnicę, (łac. Auriga), pomiędzy gwiazdy, a Pelops wystawił celem zgładzenia swej winy Hermesowi świątynię, M-owi zaś Kenotaphion. — 2) Imię greckie króla lidyjskiego Kandaulesa (ob.). — 3) Historyk, rodem z Metymny, na wyspie Lesbos, żył prawdopodobnie za panowania pierwszych Pto-lemeuszów. Napisał „Asoßtavto;“ i „’IaTopixcj. 7tapaöo£a“. Drobne szczątki tych utworów zebrał Müller w „Fragm. hist. Graec.“ (IV, 455). — 4) Tyran miasta Mytyleny, na wyspie Lesbos, współczesny poety Alkajosa (ob.), któ-ry go jako przeciwnik polityczny, podobnie jak Pittakos (ob.), w pieśniach, a mianowicie w sławnej alegoryi (fragm. 18, wyd. Bergka) ostro zaczepiał, a śmierć tyrana znienawidzo-

S. Drz.

malarz.

Red.

S. Orz.

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

syosa.

S. Drz.

żarty.

T. Kł.

S. Drz.

Myslbek JózefWacław, rzeźbiarz czeski, wybitny (* 21 lipca, 1848, w Pradze); wykształcenie zawodowe otrzymał w akademii Sztuk Pięknych miasta rodzinnego i w pracowniach rzeźbiarzy: Tomasza Seidana i Wacła-

(* 1864 w Uzarzewie w W. ks. Poznańskiem); pierwotnie kształcił się w akademii krakowskiej (1882- 1885); następnie pracował w Paryżu pod przewodnictwem Karola Durana (ob.) w 1. 1885 — 1887. W r. 1887 udał się do Madrytu, gdzie przeważnie trudnił się kopiowaniem dzieł Velasqueza (ob.), od r. 1888 zaczął wystawiać prace swe w salonie paryskim. M. był przeważnie portrecistą

Myrtos, gr. [t.ópzoę, jiuppivYj, łac. myrtus, drzewo mirtowe, poświęcone boginiom: Afrodycie (Wenerzej, jakoteż w ogóle wszelkim bóstwom ziemnym, a mianowicie: bogini De-meterze i jej ulubieńcowi Tryptolemosowi. Dostało się z Grecyi na półwysep Italski. Z jagody (myrtum), wygniatano sok barwy ciemnej, którego albo jak oleju (oleum myrteum), albo, z winem zmieszanego, jako trunku używano; nie upajał, a żołądek przeczyszczał. Z liści mirtowych wyrabiano niekiedy maść, najczęściej wszakże z zielonych zawsze liści i gałązek wito wieńce, przeznaczone na uczczenie zwycięsców w igrzyskach, albo, jak w Rzymie, wodzów, którym, skoro sami w bitwie krwi nie przelali, zaszczyt mniejszego tryumfu (ova-tio), przyznano. Wieńczono niemi także biesiadników, zwłaszcza podczas uroczystości weselnych, a zwyczaj ten do dzisiaj przy obrzędach ślubnych się przechował. Mówcy ateńscy, występując publicznie, wieńczyli skroń mirtem. Także przy oczyszczeniach uroczystych (lustra-tiones), używano liści mirtowych, które uważano często za symbol miłości małżeńskiej, dozgonnej. Zdobiono niemi nakoniec członków, wtajemniczonych w misterya, a także i zmarłych. — W Atenach było targowisko osobne do sprzedawania drzew i wieńców mirtowych, zwane zà ;xópptva.

Myrtos, gr. Móptoę, łac. Myrtus, wysepka w pobliżu kończyny połud. wyspy Eubei, od której nadano miano morzu Myrtojskie-mu Myrtoum mare (ob.).

Myrtoum Mare, gr. to Moptwov TzéXa^oç, m o-rze Myrtojskie, część morza Egejskiego, płd.-zach., pomiędzy Cykladami a półwyspom Pe-loponeskim, nazwana od wysepki Myrt os (ob.), leżącej w pobliżu kończyny płd. wyspy Eubei, stąd też niekiedy Mare Euboicum. W Starożytności sprzeczano się, jak daleko ta nazwa sięga. Według zdania niektórych obejmowało M. M. część morza Egejskiego na połud. od półwyspu Peloponeskiego aż do morza Jońskiego, którego krańcem wschodnim był przylądek połud.-zachód, tegoż półwyspu i aż po wyspę Kretę sięgało; inni znowu twierdzili, że nazwa przynależy tylko morzu, otaczającemu przylądek attycki Sunion aż do Koryntu i zatoki Saroń-skiej, albo też sięgającemu od wybrzeża Attyki aż do zatoki Megaryjskiej.

Myrtus, Myrtaceae, ob. M i r t, M i r t o w a t e.

Myryada, gr. p.opià<; (w dop. (Jiopcàôoç), ozna-

Wiel. Siu. Powsz. llustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 380a.

cza u Greków ilość 10 000, albo też ilość niezliczoną.

Mys, gr. Mbę, artysta sławny, snycerz i rytownik ateński; jak Pauzaniasz powiada, przyozdobił on puklerz Ateuy Promachos, dzieło Fidyasza na Akropoli ateńskiej, przepysznem wyobrażeniem walki Lapitów z Kentaurami, według rysunków sławnego malarza Parrha-

S. Drz.

Mysia, gr. Mocna, przydomek bogini Deme-tery (ob.), czczonej pod nim w świątyni w pobliżu Myzyi, pomiędzy miastami Argos i Myke-naj; wybudował ją Mysios (Móotoę), który boginię gościnnie u siebie przyjął; on także postawił tej samej bogiui świątynię w sąsiedztwie miasta Pallene, gdzie święto jej dorocznie przez cały tydzień obchodzono. — Tenże przydomek odznaczał boginię Artemidę, czczoną w świątyni w pobliżu Sparty.

Mysia wieża w Kruszwicy, zwana także wieżą Popiela (ob.), ma wysok. 190 st. i jest zbudowana z cegły. Położenie nad jez. Gopłem i kształt wskazują, że służyła do oświetlania żeglugi podczas nocy ciemnej lub burzy. Według podania ludowego miała być ostatniem miejscem, gdzie Popiel, szukając schronienia od zapalczywości myszy, był przez nie po-

adz.

Mysikrólik, ptak, ob. Królik.

Mysiurek (Myosorus), rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych. Należy tu 5 gatunków ziół jednorocznych, o liściach równowązkich, korzeniowych, nieco mięsistych; szypułka jedno-kwiatowa od liści dłuższa; kwiat 5-działkowy, nikły, tyleż płatków; dno kwiatowe bardzo wydłużone, pokryte owockami licznymi. W Europie środkowej po polach i ugorach trafia się często, żółto kwitnący mysiurek (M. minimus); rośnie również w Europie południowej, w Afryce półn., na Wschodzie, w Kalifornii i Australii.—M. cristatus Benta z Kalifornii, Chile i Nowej Zelandyi.

Myskelos, gr. MoaxeXoc a. MoaxsXXoç, łac. Myscelus, Myscellus, syn Alemona, Achajczy-ka. Kiedy udał się do Delfów, aby poradzić się wyroczni o potomstwo, rozkazał mu Apollon najprzód założyć osadę nową w Italii na ta-kiem miejscu, gdzieby zobaczył krople deszczu z pogodnego nieba spadające. Gdy w Italii długo napróżuo się błąkał, spostrzegł razu pewnego, jak nałożnica jego, obok niego siedząca, gorzkie łzy roniła. Domyślając się w tym wypadku wskazówki woli bóstwa, założył na tem miejscu miasto Kroton, w Italii Dolnej, gdzie wistocie licznego potomstwa się doczekał.

Red.

Red

Red.

Dr, I. H.

wa Levego; w r. 1868 akademia praska oddała mu do rozporządzenia pracownię w swoim gmachu; czynny był w niej do r. 1872, w którym założył sobie pracownię własną; z niej wyszedł szereg prac pomnikowych i dekoracyjnych o wartości artystycznej niepośledniej, jak np.: Cztery grupy alegoryczne z piaskowca, przeznaczone dla mostu Palackiego (ob.) w Pradze, nagrobek Sladkowskiego (ob.) tamże, dwa posągi marmurowe (Wierność i Uległość) dla gmachu parlamentu wiedeńskiego; za nie otrzymał w r. 1886 w Wiedniu nagrodę Reichla, w Berlinie zaś medal złoty mniejszy. Dziełem jego uajwybitniejszem jest pomnik bronzowy, konny św. Wacława dla placu imieniem jego nazywanym w Pradze; na wzmiankę pochlebną zasługują również: krucyfiks wielkości nadnaturalnej z bronzu i pomnik nagrobny kardynała Fryderyka ks. Schwarzenberga, również bronzowy, w katedrze św. Wita w Pradze.—M. od r. 1885 był profesorem rzeźby w akademii praskiej; w r. 1893 został tamże dyrektorem Szkoły sztuki stosowanej. W r. 1900 na wystawie wszechświatowej w Paryżu przyznano mu pierwszą nagrodę (Grand Prix) za działalność artystyczną. —M. jest rzeźbiarzem miary niepowszedniej, a dzieła jego odznaczają się w pomyśle polotem prawdziwie artystycznym, w wykonaniu zaś naturalizmem zdrowo pojętym i sumiennie przeprowadzonym. — Por. „Joseph M. Sein Leben u. s. Werke“ (Lipsk 1905; 37 tab. z tekstem objaśniającym Mddla) i „Ottftv Slovnik naucny“ (XVII, 963).

Mysław Jan z Kościana (koniec w. XVI i połowa 1-sza XVII) Bernardyn, znany jako kaznodzieja i krzewiciel bractwa św. Anny. Napisał: „Bractwo ś. Anny“ (Kraków 1594) toż po łacinie p. n. „Societas S. Annae aviae ma-ternae Christi servatoris nostri, in Polonia sub Rege Stephano et Aima Jagellonica Regina instituta 1578“ (Zamość 1599). Z obu rzeczy tych po latach wielu ukuto trzecią p. n. „Bractwo św. Anny albo artykuły, ustawy, porządki, odpusty i modlitwy tego bractwa“ (Kraków 1645, w 8-e z rycinami).

Mysłowice (niem. Myslowitz), m-ko nad rz. Przemszą, przy uściu Brynicy, pow. katowicki (dawniej bytomski ), na Śląsku Górnym. M. leżą na granicy Król. Polskiego, naprzeciwko Modrzejowa (w pow. będzińskim), z którym połączone są mostem przez Przemszę przerzuconym. Stacya pograniczna kolei górnośląskiej, łączącej M. z Oświęcimem, Krakowem (przez Szczakowę) i Katowicami (od których odległe są o 10 kim.). — Dwa kościoły katolickie (z nich jeden parafialny, romański, o którym w kronikach pod r. 1395 już się wspomina, drugi Sw. Krzyża z w. XVII (1669); synagoga, trzy szkoły wyznaniowe: katolicka od r. 1827, ewangielicka i żydowska, komora celna, poczta, telegraf, szpital i liczne zakłady górnicze i fabryczne. W okolicy liczne pokłady węgla.

rudy żelaznej, piaskowca i gliny ogniotrwałej. Ludność M-wic w r. 1775 wynosiła — 312, w r. 1875 — 6 657, a w r. 1905 — 15 838. — Dzieje: R. 1360 M-ce otrzymują przywilej' miejski od Mikołaja, ks. Opawskiego i Raciborskiego. R. 1413 przeszły w posiadanie ks. Cieszyńskich, następnie do Turzonów, Salomonów, Kamińskich, potem do Mieroszewskich, którzy na M-cach utworzyli ordynycyę (1679 — 1839), nakoniec do Winklerów. — Por.: Lustig „Geschichte der Stadt Myslowitz“ (1867). X

Mysłowski Wawrzyniec, nauczyciel i kaznodzieja (* 1723 w ziemi Chełmińskiej —f we Lwowie 1777); wstąpiwszy do zgromadzenia ks. Pijarów bywał nauczycielem w różnych szkołach przez nich utrzymywanych, następnie przez lat 16 był kaznodzieją w Warszawie i w Krakowie, nakoniec zajmował stanowisko rektora we Lwowie. Wydał kilka kazań i z polecenia przełożonych napisał szereg panegiry-ków po łacinie, które wylicza Estrejcher w „Bibliogr. pols.“ (XXII, 667).

Myson, jeden z 7 mędrców greckich, często w spisie ich podawany zamiast Periandrosa (ob.). Apollon miał nań wskazać jako na naj-nieskaziteluiejszego z ludzi. Był zapewne prawodawcą, jak iuni z owych siedmiu. Mówią o nim: Platon, Botag. 343a, Hipponaks u Diog. Laćrt. 1,9, n. 2, ob. Diog.Laër t. 1,9, porówn. z 1,1, n. 7,14, Pauzaniasz 10,24 1., Plutarch, „quest, rom.“ 84, Steph. Byzant. ob. /tjv, Exc.

e. Flor, loaun. Dam. 7,30, Suidas, może też Photius, bibl. ed. Bekker 167.

Myssore (Maissur), państwo lennicze w cesarstwie brytańsko - indyjskiem w połd. części indyi Przednich, pom. 11°38’ —15ü2’ szer. płn. i 74°42’ —78°36’ dług. wsch. od Gr., ograniczone prezydenturami: Madras i Bombay; zajmuje obszaru 72 351 km. kw. M. tworzy trójkąt rozwarty na płn., którego boki, tworzące Gat wsch. i zach., schodzą się na płd. w Nil-giri; część państwa zach., górzysta i lesista, najrzadziej zamieszkała, zowie się Main ad, część wsch., płaska, z liczuemi m-tami i wioskami, nazywa się Maid au. Średnia wysokość kraju wynosi 600 — 800 m.; najwyższa góra Mulainaghiri ma 1 925 m. wysok. Rzeki należące do systematów: Kriszuy, Kaweri, Pen-naru i Palaru; nadto są w kraju 37 682 stawy, z nich największy S ule ker eh, którego linia nadbrzeżna wynosi 64 km. — Klimat (ciepłota śred. w Bangalorze 23°,4 —25°,8) znośny dla Europejczyków, deszcze na zach. bardzo obfite, na wsch. mniejsze, wr niektórych latach wcale nie padają, wskutek czego powstaje głód. Z kruszców wydobywają głównie: magnes, nadto miedź i złoto. Lasy pokrywają 960 km. kw. i zawierają zwłaszcza drzewa teakowe i sandałowe, z drapieżnych zaś zwierząt: tygrysy i lamparty; polowanie na słonie pozostaje przywilejem rządu. Ludność wyno-I siła w r. 1901 głów -5 448 800, w ozem

adz.

S. Prz.

S. Prz.

r. 1842

W r. 1784 Stanisław August odwiedzi! tu Józefa Niesiołowskiego, wojew. nowogródzkiego. 2) M. Stara folwark o 5 w. oddalony ua zach. od Nowej M., również nad rz. Myszanką. Niegdyś własność Korony, został wraz z m-kiem N. Myszą i przyległościami

adz.

300 000 mahometan, 50 000 chrześcian, reszta Hindowie. Mowa większości (74$) jest kana-rezyjska, prócz tego mówią językami: telugu, hindustani, tamil. Szkoły bardzo rozwinięte, szpitale, dom dla obłąkanych, przytułek dla zadżumionych. Rolnictwo, obejmujące 1 712 270 ha, jest zajęciem głównem m-ców; uprawiają tu ryż, pszenicę, owoce strączkowe, oleiste, orzechy kokosowe i areka, kawę, bawełnę, trzcinę cukrową, tytoń. Wielki głód w latach 1876 — 78 pochłonął mnóstwo ofiar (blizko v₄ ludności).    Przemysł tylko w    większych

m-tach: w Bangalorze i Kolarze —odlewnie żelaza, w Mattod wyrób kolczyków i bransolet szklauych; w    Baugalorze roboty    złotnicze.

Handel mało rozwinięty ogranicza się do wytworów gleby i drzewa sandałowego. Drogi dobrze utrzymane; koleją żel. połączone są z Madrasem m-ta Bangalor, M. i Tumkur. — Maharadża został    ustanowiony przez    Anglików

z pewuemi ograniczeniami władzy. Siedzibą władz jest Bangalor, gdzie też rezyduje przez pewną część roku maharadża, ale faktycznie gł. m-tem jest m-to M., położone pod 12°18’ szer. płn. i 76°42’ dł. wsch. od Gr., 1 250 m. npm.'przy odgałęzieniu linii kolei żel. Madras-Kalikat; posiada zuaczne fortyfikacye z pałacem maharadży; pałac, wzniesiony przez Wellingtona, obecnie mieszkanie pierwszego ministra; 68111    m-ców (w r. 1901).

Mystagogos, gr. \ioaioL^io^óq, łac. mystago-gus, oznacza właściwie kapłana, który nowym członkom systematycznie tajemnice misteryi (ob.) tłumaczy i w końcu najwyższemi święceniami ich darzy; w znaczeniu zaś ogólniejszem kapłan, który obcych po miejscach świętych oprowadza i wszelkie osobliwości im objaśnia; w czasach późniejszych nakoniec M. znaczy tyle co TTEp'YjY'/jtTjç, ciccerone. — Por. objaśnienie Cycerona (Verr. 4, 59, 132).

Mystron, gr. ;xóarpov, miara na płyny; mniejsze M., zwyczajnie używane, obejmowało lU ttńad-oę, albo '/2i xotÔÀY], większe zaś, zwykle Ystopycxóv zwane, mierzyło cztery razy więcej, aniżeli mniejsze.

Mysz, zwierzę, ob. Myszo wate.

Mysz. 1) M. Nowa, m-ko nad rz. My-szanką, niegdyś w wojew. nowogródzkiem, po rozbiorze Rzplitej w gub. Słonimskiej, a od w pow. nowogródzkim, gub. Grodzieńskiej, o 54 w. od Nowogródka; cerkiew, szkółka, szpital, kościół katol. (z r. 1825), kaplica katol., synagoga. Ok. 1000 m-ców. Był tu ongi zamek warowny Chodkiewiczowski, obecnie pozostały po nim tylko zwaliska, gdyż M. kilkakrotnie uległa zniszczeniu podczas wojen kozackich.

przez Zygmunta Augusta nadany Janowi Hieronimowi Chodkiewiczowi, należał odtąd do dóbr Myszeńskich, które z kolei przechodziły na własność rodzin Sieniawskich, Judyckich, Massalskich i Wiesiołowskich; wszyscy z tego powodu rościli pretensye do tytułu hrabiowskiego, który przysługiwał Chodkiewiczom.

Myszeccy, — ród książęcy rossyjski, wywodzący się, według podań rodzinnych, od Andrze- j ja, margrabiego Meisseńskiego, który miał jakoby w r. 1209 przenieść się z Saksonii na Ruś, według zaś kronik litewskich, od Ruryka, z konaru Michała Czernihowskiego. Jako protoplastę rodu M-ckich kroniki litewskie wskazują Michała, trzeciego syna ks. Jerzego Michałowicza Tomskiego, który otrzymał w udziale Myszagę, zkąd pochodzi nazwa Myszackich a. Myszeckich. — R. 1498 bracia: Szymon, Iwan, Teodor i Aleksy Iwauowicze, ks. M-ccy, otrzymali w pow. Nowogrodzkim włości liczne. Ks. Daniło Tymofiejewicz M-cki był w r. 1608 wojewodą w Korele. Książęta Piotr i Teodor Włodzimierzowicze M-ccy zginęli w r. 1633 podczas oblężenia Smoleńska przez króla Władysława IV. Z tych to M-ckich pochodzi słynny Daniło Jefimowicz ks. M-cki, t. z w. „wojewódka wileński“ (f stracony 30 paźdz., 1661, w Wilnie). Mianowany w r. 1659 do-wódzcą Zamku Wileńskiego, pozyskał miano tyrana swem pastwieniem się nieludzkiem nad mieszkańcami Wilna. Za każdym razem, gdy wojsko polskie podchodziło pod miasto, Daniło M-cki mścił się w sposób okrutny nad niewinną ludnością miasta, mordując setkami mieszkańców. Dopiero pomyślny szturm Michała Paca do zamku wileńskiego na Wielkanoc r. 1661, uwolnił Wilno od tyrana. Zamknąwszy się w zamku wileńskim, Daniło M-cki zamierzał początkowo wysadzić się w powietrze, lecz zdradzony przez współdowódzców własnych, rossyjskich i przez wojsko własne, został związany przez buntowników i wraz z zamkiem wydany Pacowi. W tydzień potem za okrucieństwa skazano go na śmierć i dn. 30 paźdz., r. 1661, na rynku przed ratuszem (dziś skwer przed teatrem) na miejscu, gdzie tracono wszystkich przestępców, ścięto. Ścięcia miał dokonać, według jednych wersyi, własny kucharz Daniły, Antoszka, według innych „mistrz“ ówczesny wileński, Andrzej Wróblewski. W r. 1912 uacyonaliści rossyjscy przypomnieli sobie 250-lecie ścięcia tyrana M-ckiego, pochowanego w mouasterze św. Ducha w Wilnie, i postanowili zwaliska Zamku Gedyminowego przyozdobić tablicą herbową M-ckich, — Brat Dauiły, k s. Borys M-cki, posłował w r. 1661 od cara moskiewskiego do szacha perskiego. — Z tegoż rodu M-ckich wywodzą się Denisowowie, słynni mistrze w sekciarstwie rossyjskiem.—Najbliższy praojciec obecnie kwitnącej gałęzi, ks. M-ckich, Terencyusz Wasyliewicz, był w r. 1670 wojewody;

ad/..

adz.

adz.

w Ołońcu. Ród ks. M-ckich wciągnięty jest do V-tej części księgi rodowej szlachty gub. Nowogrodzkiej i Petersburskiej.

Myszeniec (Nowy) osada, a do r. 1867 m-ko nad rz. Rozoją, w pow. ostrołęckim, pod 53°22’ szer. płn. i 38°58’ dług. wsch., 5 w. od granicy pruskiej, 38 w. od Ostrołęki, 147 w. od Warszawy. Kościół paraf., synagoga, ö szkoła początkowa, urząd gminny, pocziowy; ok. 2 000 m-ców. — Początkiem tej osady była kaplica, wystawiona przez Jezuitów na mocy przywileju Jana Kazimierza z r. 1654. Jan III potwierdził przywilej i dozwolił Jezuitom wystawić szkołę, karczmę, browar i sprzedawać trunki. Podczas walki ze Szwedami, którzy tu ponieśli porażkę w r. 1702, spłonął kościółek, na którego miejsce postawiono w r. 1716 kościół nowy, dotąd istniejący. Przy kościele zaczęła się też tworzyć osada.

Myszenieo, roślina, ob. Isothęcium.

Myszeniecka (My szynie cka) puszcza, zwana też Ostrołęcką lub Skwańską (od rz. Skwy) ma z trzech stron granice naturalne: od płd. koryto Narwi, od zach. rz. Omulew, od wsch. rz. Skwę; od płn. zaś zamyka puszczę granica pruska. Jest to równina pokryta bagnami, lasami bagnistymi, oraz wzgórzami piasków lotnych. Trzy wymienione rzeki prowadzą wody tego obszaru i zlewają je do Narwi z pr. brz.; uścia ich schodzą się w niewielkich odległościach w okolicy Ostrołęki. Małe pochylenie poziomu wywołuje bieg leniwy tych rzek i wytwarzanie się szerokich, bagnistych dolin po brzegach. Nadto opodal dolin rzecznych znajdują się często obszary rozległe, bagniste, nie mające zwykle odpływów. Z tych bagien największe jest Karaska, mające ok. 1 mili dług. i do ¹/₄ m. szerok. Ludność puszczy M-iej składają Kurpie (ob.); wszystkie wsi należą do 2-cli parafii: Myszeniec i Kadzidło.

Myszkin, m-to pow. w gub. Jarosławskiej, pod 57°47’ szer. płn. i 38°27’ dług. wsch., przystań na Wołdze; 9 zakładów przemysłowych, 2 jarmarki, 2 238 m-ców (1897). — Powiat M-ski zajmuje obszaru 2164,3 w. kw. w części wsch. gub. Jarosławskiej; rzeki: Wołga, Sutka, Sit’; ziemi uprawnej 81 410 dziesięcin, pastwisk 67 311, lasu 37 868. Zajęcie gł. m-ców rolnictwo, zwłaszcza zaś uprawa lnu, pod którym było w r. 1900 — 8 876 dzies., a zbiór dosięgnął 198 592 pud. siemienia, a 133 334 włókna. Przemysł ludowy dostarcza naczyń kuchennych. Fabryk i zakładów przemysłowych 225; wytwórczość roczna ok. 1,2 milj. rbg szkół ziemskich 33; 86 384 m-ców (34 748 mężcz., 51 636 kob.).

ÎÆyszkowsoy- rodzina magnacka, polska h. Jastrzębiec wygasła. Wywodzą się od Krystyna z Mirowa i Przeciszowa M-go, r. 1439 kasztelana sądeckiego, który, dwakroć żonaty, pozostawił trzech synów z pierwszego małżeń-

stwa, Jana na Koziegłowach i Krystyna na Mirowie, kasztelana sądeckiego, starostę oświęcimskiego, założyciela gałęzi starszej rodu M-skich, t. zw. wojewódzkiej, która później odziedziczyła ordynacyę, oraz, z drugiego małżeństwa, Jana na Bąkowcu i Lgocie, założyciela gałęzi ordynackiej młodszej, t. z w. biskupiej. Ten Jan miał dwuch synów: Mikołaja i Jana na Przeciszowie, od r. 1495 kasztelana oświęcimskiego, zmarłego bezpotomnie w linii męzkiej. Z synów Mikołaja, J an, zwany Przeciszowskim od dóbr dziedzicznych Przeciszowa, poprowadził dalej gałąź M-ich biskupią, a Jerzy (f 1543 w Krakowie) zasłynął jako wybitny kanonik gnieźnieński. Był to prałat zdolności wielkich, w prawie kościelnem i ojczystem nadzwyczaj biegły. Wszedł do kapituły gnieźnieńskiej d. 25 paźdz. r. 1517 i jako jej delegat zasiadał na synodach prowin-cyonalnych: piotrkowskim w r. 1520 i łęczyckich w 1. 1521 i 1523. Na ostatnim wybrany został razem z Janem Chojeńskim do zestawienia i ułożenia ustaw synodalnych, które arcybiskup Jan Łaski r. 1527 drukiem ogłosił. Wysłany od tegoż arcybiskupa r. 1524 do Rzymu, składał w jego imieniu hołd i powinszowanie Klemensowi VII z powodu wstąpienia na stolicę apostolską, a zarazem, z polecenia biskupów polskich, przedstawił papieżowi stan opłakany Kościoła Polskiego wskutek cisnących się zewsząd do kraju herezyi, nalegając na zwołanie rychłe Soboru powszechnego, celem stawienia zapory skutecznej luteranizmowi. W nagrodę za dobre sprawieuie się w Rzymie otrzymał kanonię krakowską po Janie Salomonie. na którą się d. 10 lut. r. 1528 instalował. R. 1532 wyznaczony został do korektu-ry praw przez Sejm walny, który mu przydał do pomocy w pracy Mikołaja Taszyckiego i Bernarda Maciejewskiego, sędziów ziemskich, krakowskiego i sandomirskiego oraz innych. Prawa te, przejrzane i skorygowane, ogłoszone zostały jeszcze tegoż roku p. n. „Statuta et Constitu-tiones Regni Poloniae Serenissimi Sigismundi I Regis Poloniae et M. D. Lituaniae“ (Kraków u Vietora, 1532). W tymże roku kapituła krakowska poleciła M-inu ułożenie statutów względem opcyi wsi prestymonialnych i domów kanonicznych, z czego wywiązał się ku jej zadowoleniu. Za te zasługi publiczne i kościelne biskup Piotr Tomicki (ob.) wyjednał M-mu ar-chidyakonią krakowską, którą d. 20 marca r. 1533 objął. Po zgonie Piotra Tomickiego, M-ski w r. 1535 obrany został administratorem dye-cezyi krakowskiej. Pragnąc zabezpieczyć swych wiernych od nowatorstwa, dobrowolnie podjął się głosić kazania na ten temat w katedrze na Wawelu. Roszcząc oddawna prawo do infuły biskupiej często nadużywał ambony krakowskiej do własnych celów zawistnych, oskarżając publicznie nie tylko arcybiskupa Gamrata i wszystkich biskupów polskich o symonię, ale

i królestwo oboje o przekupstwo. Umarł wkrót- | jak Bielski, Dobrocieski, Mączyiiski, Górecki ce potem r. 1543 w Krakowie, gdzie w katedrze pochowany został — Rodzony brat kanonika,

Foks, Janidto, Gorczyna, Powodowski Hieronim i inni byli prawie domownikami jego, a do po wierników swoich zaliczał Andrzeja Petrycego Nideckiego, Jakóba Górskiego i Jana Kochanowskiego. Wywierał wpływ znaczny i na wypadki polityczne, bieżące; podczas trzech bezkrólewi po Zygmuncie Auguście senat polski głównie jego rządził się radą. Po śmierci ostatniego Jagiellona, będąc przychylny domowi au-stryackiemu, gorąco zalecał na tron polski Ernesta, syna cesarza Maksymiliana II, został nawet jego prokuratorem na sejmie elekcyjnym. Widząc jednakże, iż większość elektorów przechyla się na stronę Henryka Walezego, odstąpił od zamiaru i uprzejmie witał nowego monarchę, przybywającego do Krakowa. Taką samą oiiarę z przekonania swego złożył jednomyślności stanów obierających po ucieczce Henryka Walezego, przy elekcyi Stefana Batorego. W nagrodę za to Batory ułatwił M-kiemu otrzymanie po śmierci Franciszka Krasińskiego biskupstwa krakowskiego, na które odbył d. 18 grudn. r. 1577 ingres uroczysty. Po śmierci Batorego postępował jednomyślnie z prymasem Karnkowskim i przyczynił się niemało do wyboru na tron polski Zygmunta III. Podczas bezkrólewia po Batorym podpisał w r. 1586 znaną konfederacyę: de pace inter dissidentes in reiigione tenenda, wykazując tym czynem wielką tolerancye względem ówczesnego ruchu dyssydenckiego. Przyczynił się jednak wielce do nawrócenia do Kościoła synowców swoich Zygmunta i Piotra M-skich, zagorzałych protestantów, którym nadto zapisał cały nagromadzony przez siebie majątek. Miał bowiem słabość wielką do gromadzenia pieniędzy i wzbogacania niemi swych krewnych. Synowcom zapisał oprócz olbrzymiej, jak na owe czasy, w gotowiznie sumy 8 mil. złp., zamek Chroberz z włościami obszernemi, majętność Pinczow-ską, państwo książskie, zamek Mirowski, z wielkim nakładem wspaniale wzniesiony, dobra Ory-szów i Szymanów na Mazowszu, Wieprz na Śląsku i t. d., które stały się podstawą realną, główną przyszłej Ordynacyi Myszkowskich. Umarł w kwietniu r. 1591, pochowany u Dominikanów w Krakowie, gdzie sobie za życia grób wystawił. — Por. Korytkowski „Prałaci i Kanonicy katedry Metropolitalnej gnieźnieńskiej“ (Poznań 1882 — 83, 4 t.) i „Encyklop. kościel.“ (XV, 366 — 371). — Zygmunt z Mirowa i Przeciszowa M-ski (f 1578), starszy brat biskupa krakowskiego, pozostawił czterech synów. Z nich Jan M-ski, najstarszy, dziedzic Żarek, otrzymanych w darze od stryja biskupa, r. 1585 kastelan żarnowiecki, „pan ludzkości wielkiej“, jak wspominają go konsty-tucye z r. 1586, zgasł r. 1591 jeszcze przed stryjem, biskupem krakowskim. Sukcesyę po nim wzięli bracia: Aleksander (f 1617), Piotr (f 1601) i Zygmunt (f 1616) M-scy.

Jan, zwany Przeciszowskim, r. 1515 kasztelan oświęcimski, miał dwuch synów: Zygmunta (t 1578), dworzanina królewskiego r. 1563, burgrabiego krakowskiego do r. 1565 i następnie starostę oświęcimskiego i Zatorskiego, oraz Piotra (* 1505 — f w kwietniu 1591 w Krakowie), biskupa krakowskiego, pisarza wielk. koronnego, który bogactwy swemi przyczynił się do utworzenia podstawy realnej ordynacyi M-ich. Mąż to najsłynniejszy z rodu, który mu dotąd istnienie swego imienia w potomkach po kądzieli zawdzięcza. Ukończy wszy nauki w Krakowie, udał się na akademię do Padwy, gdzie przykładał się do historyi prawa, wymowy i sztuki lekarskiej. Po powrocie do kraju objął kanonię krakowską i przez długie lata prowadził życie zaciszne. D. 29 maja r. 1545, w imieniu kapituły krakowskiej, witał powracającego do Krakowa z Litwy Zygmunta Augusta. Równocześnie został prokuratorem kapituły krakowskiej. R. 1549 witał w imieniu kapituły przybywającego do Krakowa z sejmu piotrokowskiego w towarzystwie małżonki, Barbary Radziwiłłówny, króla, przemawiając do obojga królestwa po łacinie, ponieważ kapitule zdawało się rzeczą stanowi duchownemu nieodpowiednią, aby królowa, tiieumiejąca po łacinie, mową polską osobną witana być miała. D.

10 paźdz. r. 1553 instalował się na scholaste-ryą krakowską po Andrzeju Czarnkowskim, a prawie równocześnie został kanonikiem płockim.

zaraz na

Wówczas Jan Przerębski, podkanclerzy koronny, znając M-skiego z nauki głębokiej, wybornej łaciny i przymiotów ujmujących, wydobył go z zacisza i na dwór wyprawił, gdzie Piotr wstępie tak się umiał podobać i zdolnościami swemi zalecić, iż król Zygmunt August mianował go sekretarzem swoim, a nieco później pisarzem wielkim koronnym, obsypując przytem chojnie w różne chleby duchowne, tak iż od mnóstwa beneficyów posiadanych M-ski był nazywany „plebanem całej Polski“.

R. 1560, jako delegat kapitały krakowskiej, zasiadał na synodzie prowincyonalnym yj Łowiczu. Od r. 1562 występuje jako pisarz wielki koronny. R. 1564 za radą i wdaniem się Zygmunta Augusta, zostaje koadyutorem biskupa płockiego, Andrzeja Noskowskiego, poczem niebawem zostaje d. 7 lut. r. 1565 prekonizo-wany przez papieża na biskupa i w początkach r. 1568, po śmierci Noskowskiego (f 23 list.

1567), obejmuje katedrę płocką. Jeszcze jako kanonik krakowski w ścisłych zostawał stosunkach ze spółczesnyini sobie uczonymi, jak Klemes Janicki, Jakób Górski, Jan z Czarnolasu Kochanowski i w. innych. Gdy został biskupem krakowskim, uczynił dom swój niejako przytułkiem nauki, w którym każdy uczony znajdował przyjęcie gościnne. Uczeni ówcześni nasi,

na rzecz

Dwaj ostatni stali się założycielami wielkiej Ordynacyi M-skich, którą po długich staraniach nakoniec sejm z r. 1601 konstytucyą właściwą zatwierdził. Na mocy konstytucyi tej obaj bracia M-scy, Piotr i Zygmunt, przystąpili do sformułowania aktu erekcyjnego ordynacyi, na której rzecz Piotr przeznaczył zamek Mirów z miastem, Wielki Książ i liczne przynależne do nich folwarki, odziedziczone po stryju, a Z y g m u n t — zamek i miasto Pińczów z folwarkami, Chroberz z zamkiem i liczne inne folwarki. Sukcesyę w ordynacyi ustanowiono w ten sposób, że uczyniono ją dziedziczną naprzód w potomkach po mieczu Zygmunta M-go, a w razie wygaśnięcia ich, wobec bez-dzietności brata Aleksandra, przejść miała na potomstwo po mieczu Piotra M-go, kasztelana lubelskiego z gałęzi starszej, brata stryjecznego fundatorów. Gdyby zaś i to potomstwo wymarło, na potomków po kądzieli pierwotnemu założycielowi najbliższych, któremi stali się w w. XVIII (według wyroku z r. 1729) Wielopolscy (ob.). Na potrzeby Rzpltej ordynaci obowiązani zostali przez prawo wystawiać własnym kosztem 50 jeźdźców i 100 pieszych i posyłać ich do obozu. Jako wyłączeni z prawa następstwa w Ordynacyi uważani byli zmazani jakimkolwiek przestępstwem kryminalnem. Od punktu środkowego dóbr ordynackich, Pińczowa, nowo utworzona ordynacya M-skich otrzymała nazwę Pińczowskiej. Współzałożyciel ordynacyi, Piotr margrabia Gonzaga na Mirowie M-ski r. 1588 starosta chęciński r. 1593 kasztelan wojnicki, od r. 1597, na mocy adop-cyi brata Zygmunta i jego rodzeństwa przez księcia Mantuańskiego, margrabia na Mirowie z przydomkiem Gonzaga, w r. 1598 wojewoda rawski, zmarł w r. 1001 bezpotomnie, nie doczekawszy się erekcyi Ordynacyi. Pierwszym więc ordynatem, pińczowskim został brat młodszy jego, Zygmunt (* 1564 — f w Bassano, we Włoszech, r. 1616), marszałek wielki koronny. Wychowany starauiem stryja, Piotra, biskupa krakowskiego, za granicą, przylgnął do zwyczajów cudzoziemskich. Od komornika pokojowego służąc przy dworze królewskim, potrafił zaskarbić sobie względy Zygmunta III i dzięki regalizmowi swemu szybko posuwał się w urzędach i dostojeństwach. R. 1589 starosta piotrkowski, r. 1596 uzyskał od papieża Klemensa VIII dla siebie i dla swego rodzeństwa tytuł margrabiego dziedzicznego, a w roku następnym, przypuszczony przez księcia Mantuańskiego. Wincentego Gonzagę, do herbu, przybrał wraz z braćmi do nazwiska rodowego przydomek Gonzaga. Pyszny i wyniosły, nie miał przyjaciół w kraju, ani nawet w rycerstwie, które go prawie nigdy w sprawie wojennej nie widziało. Nie lubiła M-go szlachta i z przekąsem dla jego cudzoziemskich obyczajów „Włochem“ zwała. Zawadzało wielu i to, że obcy zaszczyt margrabiego przybrał, Pomino to,

dzięki przychylności królewskiej, został r. 1601 kasztelanem wojnickim i s-stą nowokorczyńskim, a od r. 1603, po złożeniu laski koronnej przez Zebrzydowskiego, wbrew życzeniu kanclerza Jana Zamoyskiego, który do niej polecał królowi bądź Marka Sobieskiego, wojewodzica lubelskiego, bądź Mikołaja Wolskiego, marszałka nadwornego, otrzymał laskę wielką koronną. Na tern stanowisku przyczynił się wielce do powtórnego skojarzenia małżeństwem Zygmunta III z arcyksiążniczką austryacką i w nagrodę za to mianowany został w r. 1605 posłem nadzwyczajnym Zygmunta III do zawarcia w Wiedniu ślubu per procura z arcyksiężniczką Kon-stancyą. Jako marszałek w. kor. umiał M-ski utrzymać świetność i powagę urzędu swego. Gdy Zienowicz, dworzanin Radziwiłłów, pchał się bez winnego uszanowania do tronu, M-ski laską go odtrącił, a gdy ten porwał się do szabli na marszałka, uwięzić burzyciela kazał. Przeciw rokoszanom z chorągwią przy królu stanął, a następnie za porażonymi pod Guzowem o łaski u króla się wstawiał. Na wojnę moskiewską kilka chorągwi swoją szkatułą wystawionych do obozn pod Smoleńsk r. 1611 wysłał. Gdy po rokoszu Janusz ks. Radziwiłł wyjechał za granicę, aby rozsiewać wieści złośliwe o królu, a może nowy knuó rokosz, ruszył za grauicę, z polecenia króla, i M-ski, aby tym wieściom u dworów zaprzeczyć i rokoszan we właściwem świetle spiskowców przedstawić. Odwiedził w tym celu Francyę i Anglię, przyjmowany był na posłuchaniu przez Henryka IV-go francuskiego i Jakóba I angielskiego i przed obydwoma słuszności sprawy królewskiej bronił przekonywująco słowem i pismem. Udawszy się nakoniec poraź szósty za granicę dla poratowania zdrowia, wyjechał do Włoch i zatrzymał się w Padwie, lecz, czując się tam gorzej na zdrowiu, postanowił wrócić do domu. W drodze powrotnej do kraju, w Bassano, r. 1616 życie zakońazył. Pochowany w Krakowie w Kościele św. Trójcy. Ożeniony był z Elżbietą z Ziemblic Boguszówną h. Półkozic, pozostawił z niej trzech synów i trzy córki. Z córek Beata (f 1660) i Eleonora (f 1652) zostały zakonnicami, a trzecia, Anna, poślubiła r. 1612 Mikołaja Komorowskiego h. Korczak; stała się protoplastką dzisiejszych ordynatów pinczow-skich z domu Wielopolskich.—Po śmierci Zygmunta M-skiego, marszałka w. kor., ponieważ najmłodszy brat jego, Aleksander margrabia M-ski*(f 1617), r. 1593 starosta ojcowski, r. 1611 kasztelan oświęcimski, zmarł bezpotomnie, zrzekłszy się poprzednio wszelkich praw do ordynacyi, stosownie do jej erekcyi, najstarszego syna po bracie marszałku, przeto drugim ordynatem pińczowskim został nieletni syn Zygmunta, Jan, r. 1617 starosta nowokor-czyński, który atoli wnet, bo w r. 1621, umarł młodzieńcem. Po nim ordynacyę odziedziczył drugi z kolei syn marszałka, Ferdynand,

Red

C*. St.

od r. 1619 starosta gródecki i dworzanin królewski, lecz i ten r. 1647 zmarł bezpotomnie. Wobec tego objął po nim ordynacyę trzeci, najmłodszy syn marszałka, Władysław, wojewoda krakowski (f 1658). Pierwotnie przeznaczony do stanu duchownego i piastujący już jako młodzieniaszek godność kanonika krakowskiego, wskutek wczesnej śmierci brata najstarszego nie przyjął święceń i wrócił do stanu świeckiego. Był to pan rycerski, który „w Beresteckiej, Zbarazkiej i inszych expedy-eyach mężnie stawał, marszałkowa! w Trybunale Koronnym, na kommissyi Radomskiej i Lwowskiej“. R. 1646 starosta gródecki, drahimski, mościcki i medycki, r. 1648 rotmistrz województwa krakowskiego; r. 1649 wojewoda bra-cławski; r. 1650 wojewoda sandomierski; r. 1607 wojewoda krakowski, umarł bezpotomnie r. 1658. Na nim wygasła gałąź młodsza i pierwotna, ordynacka M-skich, t. zw. gałąź biskupia, a ordynacya pińczowska, stosownie do przepisów¹ erekcyi, przeszła na potomków Piotra, kasztelana lubelskiego (f przed r. 1507), t. j. na jego wnuka Franciszka (f 1669), członka starszej, t. zw. wojewódzkiej linii M-skich, której protoplastą był Krystyn na Mirowie, kasztelan sądecki, starosta ośmięcimski, Franciszek, piąty ordynat pinczowski, pozostawił z Anastazyi Sarbiewskiej h. Prawdzie, synów dwuch, z kolei ordynatów: Stanisława Kazimierza (f 1685), komisarza Rzpltej elbląskiego, pułkownika królewskiego, r. 1684 deputata na Trybunał Koronuy, wkońcu kasztelana bełzkiego, oraz Józefa Władysława (f 12 maja 1727), od r. 1697 kasztelana sandomierskiego, a od r. 1701 i starostę lanc-korońskiego, ostatniego z domu M-skich ordynata pińczowskiego. Otrzymawszy wychowanie staraune, będąc jeszcze kasztelanicem bełzkim, pojął r. 1690 za małżonkę Helenę ks. Czartoryską. Zawód publiczny rozpoczął posłowaniem na sejm, a otrzymawszy od Augusta II kasztelanię sandomierską, pozostał na niej, aż do schyłku życia. Objąwszy po śmierci brata starszego, Stanisława Kazimierza (f 1685), ordynacyę pińczowską, mocno zadłużoną, oczyścił ją z długów i wielce przyczynił się do przyozdobienia Pińczowa. Jako miłośnik nauk i ludzi uczonych, założył około r. 1701 szkołę akademicką w Pińczowie, dźwignął gmach szkolny, przeznaczył pewien fundusz na utrzymanie szkoły i sprowadził do niej nauczycieli z Akademii Krakowskiej. Ponieważ wszystkie pięcioro dziatek margrabiego Józefa Władysława M-s kiego zmarły przed ojcem, przeto ze śmiercią jego (f 12 maja 1727) zstąpił do grobu ostatni po mieczu potomek margrabiowskiej gałęzi M-skich, wskutek czego ordynacya pińczowska, po dwuletnim procesie o prawa spadkowe, przeszła, na mocy wyroku r. 1729 zapadłego, w dom sukcesorów po kądzieli, hrabiów na Żywcu i Pie

skowej Skale Wielopolskich, z których odtąd każdorazowy ordynat pińczowski nosi tytuł Margrabiego Gonzagi Myszkowskiego. — Por.: Żychliński T. „Złota księga Szlachty Polskiej“ (Poznań 1887, t. IX).

Myszkowski, herb margrabiego: 1) a. J a-strzębiec odm.: Na tarczy srebrnej krzyż czerwony, dzielący ją na cztery pola, na których, między ramionami jego są orły czarne z dziobami i szponami czerwonymi; w środku na związaniu krzyża leży tarcza mniejsza, pięciodzielna; na niej w polach 1 i 4, czerwonych, lew złoty; w 2 i 3-im, złotych, trzy pasy poprzeczne, czerwone; w polu środkowym, niebieskim, herb Jastrzębiec (ob.).—Herb margrabiny 2) a. Stary koń odm. Na tarczy pięciodzielnej w polach 1 i 4-ym herb M. 1, opisany powyżej; w polach 2 i 3-im nad podkową złotą z krzyżem złotym między ocelami jastrząb barwy właściwej, zrywający się do lotu; w polu 5-em, czerwonem, koń srebrny z podkowami złotemi i popręgiem czarnym, nad polem tern korona hrabiowska z utkwionym w niej toporem srebrnym o toporzysku złotem. Nad herbem całym korona margrabio wska. Godło: „Frangas, non fleet as* (Łam, nie zegniesz).

Myszołów (jUuteo) rodzaj ptaków drapieżnych (Rapaces) z rodziny sokołów (Falconidae). Dziób krótki, wysoki, od nasady zakrzywiony; woskówka naga tylko między otworami nosowymi, zresztą pokryta szczecinkami; skrzydła kończaste sięgają do końca ogona, lotki: trzecia, czwarta i piątka najdłuższe; ogon prosty, średniej długości; skok dłuższy niż palec środkowy, z tyłu całkowicie, z przodu do połowy nagi. Rodzaj ten obejmuje 18 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich okolicach ziemi z wyjątkiem Australii i okolicy indo - malajskiej. — Najpospolitszy gatunek, rozpowszechniony u nas M. właściwy (B. vulgaris)—ciemno-brunatny od góry, strona brzuszna szara z przejściami do barwy żółtawo - białej z mniej lub więcej licznemi plamami ciemno-brunatnemi, sercowa-temi lub liniami poprzecznemi, falistemi; oś lotek i sterówek biała; na ogonie 12 (rzadziej 10 lub 14) prąg wązkich, ciemnych, poprzecznych; długość 50—56 cm.; długość skrzydeł— 38—40 cm.; długość ogona—26 cm. Żywi się głównie myszami, zjada także chętnie żmije i in. gady, czasem chwyta zające, chomiki i t. p. Europa, Azya Zachodnia, w zimie także w Afryce północnej.

Myszopłoch {Ruscus), rodzaj roślin z rodziny liliowatych: 3 gatunki wiecznie zielonych krzewów drobnych, właściwych krajom nad-śródziemnomorskim. Z części podziemnej łodygi wyrastają pędy pokryte liśćmi, zredukowanymi do łusek błonkowatych, w których kątach siedzą zmienione gałązki twarde i skórzaste, przypominające liście, zwane liściakami (Kia-doclia)\ w części ich środkowej umieszczone są

T. Kł.

i/

/i»

Cz. St.

C». st.

kwiaty zielonkawe, drobne na szypułkach krótkich, jednopłciowe i dwudomne.—M. kolczasty (B. aculeatus) 2 —5 cm. wysoki pół-krzew, bogato rozgałęziony, o liściakach skó-rzastych w kolce opatrzonych i jagodach czer-wouych. Rośnie w krajach naśródziemnomor-skich, we Francyi, Belgii i Wielkiej Brytanii, na zboczach gór, w lasach i na wybrzeżach słonych. M. często u nas hodują jako roślinę ozdobną; również używają go do wieńców, po zasuszeniu długo bowiem zachowuje swój kształt.

Myszoświnek, ssak, ob. Capromys.

Myszowate (.Muridae) — rodzina gryzoniów (Rodentia). Cechy rodziny: zębów siecznych kłów %, trzonowych najczęściej ³/₃, rzadziej a/₂ lub ⁴/₅; zęby trzonowe bez korzeni; głowa wydłużona z pyskiem kończastym i uszami szerokiemi, wielkiemi; kończyny z łapami wązkiemi, cienkiemi i podeszwą nagą, przednie zazwyczaj 4-palcowe (palec wielki szczątkowy), tylne' 5-palcowe; ogou najczęściej długi, nagi lub owłosiony; futerko krótkie i miękkie; warga górna rozcięta, koniec pyska z brózdą pomiędzy nozdrzami. Do rodziny tej należą liczne gryzonie drobne, rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej; żywią się ziarnem, owocami it. p., niektóre także zwierzętami.—M. są nadzwyczaj płodne. Większość wyrządza szkody znaczne, niszcząc zapasy zboża i wogóle rzeczy spożywczych.—Do M-ych należy Chomik (Cricetus), Mysz (Mus ) i in. rodzaje. — Najważniejszym i najbardziej rozpowszechnionym rodzajem jest Mysz; ciało wydłużone, zębów trzonowych ⁸/:j, siekacze gładkie, uie brózdkowaue, trzonowe z 3 sęczkami w każdym rzędzie poprzecznym; ogon długi, pokryty pierścieniami łuskowatymi (120 — 180), nagi lub zrzadka owłosiony. — M. domowa (M. musculus)—żółtawo-szaro-czarna, jaśniejsza od spodu, kończyny i palce żółtawo-szare; długość ucha wynosi połowę długości głowy; ua ogonie około 180 pierśeieui; u samicy 10 sutków; długość ciała 9,5 cm., ogon takiej samej długości. Dzięki człowiekowi obecnie rozpowszechniona jest na całej kuli ziemskiej; najchętniej zamieszkuje siedziby ludzkie, domy, ogrody, pola i t. p. Dobrze biega, skacze i łazi, wrazie potrzeby dobrze również pływa. — Ciąża trwa 22—24 dni; samica rodzi 3 — 5, a nawet 6 razy do roku po 4—8 młodych nagich i ślepych, które po 7 — 8 dniach okrywają się sierścią, a 13-go dnia po urodzeniu przerzynają się oczy. Na czas porodu samica urządza gniazdo ze słomy, siana, papieru, pierza i in. ciał miękkich. Główni wrogowie M. domowej—koty, sowy, łasice, jeże. — Białe M-y domowe, często hodowane, są odmianą tego samego gatunku (albinosy). — M. leśna (M. sylvaticus) brunatnawo-żółto-szara, od spodu biała; kończyny białe; na ogonie około 150 pierścieni; ' sutków 6; długość ciała 12 cm.; ogona — 11,5 j cm. Pospolita w Europie całej i w Azyi za- i

chodniej. Zamieszkuje lasy, ogrody, pola, a podczas zimy mieszkania, piwnice, spiżarnie. Żywi się owocami i korzonkami, prócz tego owadami, robakami i ptakami drobnymi. Samica rodzi 2 — 3 razy do roku po 4 — 6, rzadziej 8 młodych. —M. polna (M. ayrarius) od góry brunatno-ruda, na grzbiecie pręga podłużna, czarna, spód ciała i kończyuy białe; długość ucha wynosi ¹/₃ głowy; na ogonie około 120 pierścieni; sutków 8; długość ciała 10,5 cm., ogona—8,5 cm. Rozpowszechniona w Europie i Azyi (od Renu do Syberyi), zamieszkuje przeważnie pola uprawne, w zimie śpichrze i chlewy. Żywi się głównie ziarnem, skutkiem czego wyrządza szkody znaczne, prócz tego zjada robaki i owady. Samica rodzi 3 — 4 razy do roku po 4 — 8 młodych. —M. drobna (M. minutus) od góry żółtawo-brunatno-ruda, spód ciała i kończyny białe; u osobników młodych strona grzbietowa bardziej szara; na ogonie około 130 pierścieni; sutków 8; długość ciała 6,5 cm., ogona — 6,5 cm. W Europie i na Syberyi, zamieszkuje pola, ogrody, na zimę przechodzi do śpichrzów i pod sterty. Samica ua czas porodu buduje z trawy gniazda uader kunsztowne, kuliste, wiszące, rodzi 2—3 razy do roku po 5 — 9 młodych.

Myszowór (Phascalogale) — rodzaj zwierząt workowatych (Marsupialia) z rodziny Da-syuridae), Uzębienie: i ⁴/'₃, c l/₁, p ³/s, ni ⁴/₄; pysk kończasty; palec środkowy u kończyn tylnych mały, bez paznokcia. Wszystkie gatunki nadrzewne," żywią się głównie owadami. Najbardziej znany Ph. penicillata—od góry szary, od spodu biały lub żółtawo - biały; dokoła oka pierścień czarny, nad nim plama biała; ogon u nasady cienki, pokryty włosami krótkimi, na końcu zaś krzaczasty, pokryty włosami długimi; długość ciała — 24 cm., ogona — 21 cm. Zamieszkuje Australię; często wyrządza szkody znaczne w kurnikach i gołębnikach.

Myszuga Aleksander (* w miasteczku Witków Nowy, w Galicyi, 1853) znakomity te-

ÏÏF

Fig. 83. Myszuga Aleksander.

A. Pol.

Red.

bezpieczny dla konia, wymagający wygubienia M-y, co się w ten sposób dzieje, że guzy owe kilkakrotnie nakłuwają dość głęboko szydłem (kłucie M-y) albo też zębami własnemi gryzą je (wygryzanie M-y), co, oczywiście, nie wychodzi na dobre zwierzętom, ale grosze napędza do kieszeni wykonawców zabiegów rze-

Dr.»J. r.

adz.

Red

norzysta. Po ukończeniu gimnazyum we Lwowie, kształcił się w śpiewie u Wysockiego; następnie, otrzymawszy stypendyum, udzielone przez sejm galicyjski, udał się na dalszą naukę do Medyolanu. Z początku pracował pod kierunkiem profesora Bruniego, gdy jednak zauważył, że gorliwa jego praca oczekiwanych wyników nie dawała, oddał się pod kierunek Alberta Giovanniego, profesora konserwatoryum medyolańskiego. Po ukończeniu nauki występował na kilku scenach włoskich pod pseudonimem Pi lip pi, z powodzeniem zupełnem. W r. 1888 śpiewał we Lwowie, a w rok później powołano go na pierwszego tenora opery warszawskiej, po uprzednim debiucie w .Strasznym Dworze“ Moniuszki. Głos piękności niepospolitej, posiadający skalę obszerną, siłę wielką i technikę wyrobioną doskonale, nadawał się przedewszystkiem do ról czysto lirycznych; po studyach jednak nad emisyą głosu u prof. Sbriglii w Paryżu, M. podejmował i role bohaterskie z powodzeniem (Role Raula w „Hugonotach“, Radamesa w „Aidzie“, Vasco de Gama w „Afrykance“ i t. d.). Największe tryumfy święcił: w „Strasznym Dworze", „Halce“, „Fauście“, „Łucyi“, „Violecie“, „Manon“ (Masseneta), „Faworycie“, „Giocondzie“, „Cyruliku“, w „Romeu i Julii“ i kilku innych. M. czarował słuchaczów nie-tylko samą pięknością głosu i techniką znakomicie wyrobioną wszechstronnie (ślicznem zwłaszcza mezza voce), lecz zarówno frazowaniem głęboko uczuciowem i wymową wzorową, jak grą sceniczną, zawsze opracowaną starannie, pełną życia i temperamentu, doskonale przystosowaną do charakteru postaci, którą odtwarzał na scenie. M. występował też na wielu scenach zagranicznych (Wiedeń, Praga i t. d.) oraz większych miast cesarstwa, a wszędzie z powodzeniem zupełnem.

Myszyńskl a. Klamry, odm. herb. W polu czerwonem trzy klamry srebrne, ułożone w gwiazdkę tak, że końce ich ostre zwracają się na prawo; na hełmie w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie, białe.

Myszy U koni, nazwa choroby końskiej, rzekomej, opartej na mniemaniu zabobonnem ludu, że myszy żywe gnieździć się mogą pod skórą zwierzęcia w pewnych okolicach ciała jego, zwłaszcza na szyi poniżej ucha. Wszakże inni znów szukają ich pobytu w okolicy lędźwi, a twierdzą nawet, że widzieć można, jak się pod skórą ruszają. Powodem do wierzeń takich są guzy podskórne pochodzenia różnego, szczególnie zaś nabrzmienia ślinianki podusznej {parotis), w innych zaś stronach ciała końskiego gruczoły chłonne, nabrzmiewać mogące z powodów rozmaitych. Wiarę w tę chorobę urojoną podtrzymują kowale wioskowi oraz znachorzy trudniący się konowalstwem, wmawiając w łatwowiernych, że to stan nie-

Wiel. Knc. Powsz, [lustr. Ser. 1. Tom XLVIII. Zesz. 380b.

czonycli.

Myśl, ob. Myślenie.

Myślenice, m-to pow. w Galicyi zach., nad rz. Rabą przy uściu Bysinki, pod 37° 32' dług. wsch. i 49° 49’ szer. płn., o 32 km. od Krakowa. Starostwo, sąd powiatowy, rada szkolna, szkoła czteroklasowa męska i dwuklasowa żeńska, kasa oszczędności, instytut ubogich, straż ogniowa ochotnicza. Kościół M. B. (gotyk z XV w.) oraz dwie kaplice, z których jedna mieści cudowny obraz N. M. P. Z prawego brzegu Raby zwaliska starego zamku; 3 000 m-ców, trudniących się przeważnie garbarstwem i szewstwem. — M. założone podobno r. 1342, uległy w r. 1458 spaleniu przez żołdaków czeskich, domagających się bezskutecznie żołdu za wyprawę przeciw Krzyżakom. Za Władysława IV złupili m-to górale pod wodzą Napierskiego, a następnie Szwedzi. — Powiat m-cki zajmuje 19 mil kw., ma 80 654 m-ców i dzieli się na 68 gmin i 44 obszary posiadłości większej. Znajdują się tu 3 miasta: Myślenice, Jordanów i Maków. Powiat graniczy na płn. i płn. wsch. z pow. wielickim; na płd. wsch. z limanowskim; na zach. z wadowickim i żywieckim, a na płd. z nowotarskim i Węgrami. Pod względem układu pionowego mała tylko część płn. uależy do okolic podgórskich, reszta — do górskich. Powiat zajmuje górny bieg Raby, Skawy i źródłowiska Skabiny. Żadna z tych rzek nie jest spławna; mostów prawie niema. Gleba na płn. od M. urodzajna, glinkowala; na płd. namulista, przepuszczalna i wydaje żyto, pszenicę, jęczmień. Role na działach górskich trudne do uprawy i nieurodzajne. Bogactwem głównem pow. są lasy świerkowe. W pow. jest 91 928 mórg. roli, 6 786 łąk, 30 625 pastwisk, 53 030 lasu,

Myśleniec, herb z nadania; w polu nie-bieskiem pomiędzy trzema gwiazdami sześcio-promiennemi, złotemi (1 i 2), laska skrzydlata Merkurego opleciona przez dwa węże, wszystko złote.—Herb nadany w r. 1832.

Myślenickie s-stwo, ob. Krzeczowskie s-s t w o.

Myślenie od czasu filozofów greckich aż do w. XIX uchodziło za czynność osobnej władzy, zwanej rozumem. Dopiero Herbart (ob.) wyrugował pojęcie władz duchowych, a jeśli mówi się w nauce dalej o rozumie, to w znaczeniu samej czynności myślowej oraz jej zakresu, bez jakiegoś podłoża duchowego, tak jak się mówi o inteligencyi jako uzdolnieniu do M-a albo o mądrości jako uzdolnieniu praktycz-

nem (rozciągającein się także na dziedzinę praktyki myślowej). M. jest to jedna ze stron świadomości, czyli życia umysłowego (duchowego, psychicznego), mianowicie ta, która się przedstawia jako treść pozostałych, t. j. odczuwania i chcenia (uczucia i woli przy dawniej-szem pojęciu władz). W preciwstawieniu do tychże, zwanych stroną eraocyonalną świadomości, zwie się M. stroną racyoualną. Uczu-wać lub chcieć musi się zawsze coś, i to „coś“ tworzy właśnie treść myślową, choćby niem miało być jakieś uczucie, jakaś chęć lub nawet jakaś myśl, które natenczas zostają pomyślane. łnnej treści prócz myślowej strona emocyonalna nie posiada już przy takiem zrozumieniu. Cechami jej swoistemi są: napięcie, siła, barwa („zabarwienie uczuciowe“), gdy tymczasem cechami swoistemi strony racyo-ualnej są: jasność, złożoność mniejsza lub większa, ustosunkowanie pomiędzy częściami jej. Dla oznaczenia spraw świadomości posługujemy się przenośniami, które niekiedy wprowadzają w błąd. Tak więc mówimy, że M. „posiada treść“, a właściwie nie ono, lecz raczej uczuwanie łub chcenie ją posiada, można też powiedzieć: świadomość lub człowiek; albowiem myśleć to to samo, co posiadać treść, a być pomyślanym znaczy być treścią. Niedokładne jest także wyrażenie: „M. o czemś“, ponieważ odbywa się w M-u przywołanie i rozsnuwanie treści, istniejącej i pozostającej w obrębie umysłu, poza który, niby do przedmiotu, wyjść niepodobna, oczywiście, zachowując świadomość, a nie tracąc jej, jak np. w omdleniu; odpowiedniejsze natomiast jest wyrażenie: pomyślenie lub przemyślenie czegoś, choć i tutaj ujemnem się okazuje pozornie, gdyż faktycznemu stanowi nie odpowiadające, oddzielenie czynności od treści, jak gdyby mogła być różnica pomiędzy odnoszeniem się do czegoś w M-u i posiadaniem treści. Całkowicie błędne jest odróżnianie M-a i myśli jako czynności i wytworu jej, analogicznie do różnicy np. pomiędzy poceniem się a potem. Przedewszyskiem odmienność jest w tem, że myśl nie daje się, jak pot, wyodrębnić, następnie czynność, a jest nią w M-u porównywanie, odrywanie, analizowanie, syntetyzowanie, sądzenie, wnioskowanie, ustosunkowanie i t. d., nie jest bynajmniej tworzeniem czegoś nowego ze składników inno-rodnych, leoz przeobrażeniem się treści. M. jest w rzeczy samej tylko istnieniem, posiadaniem treści danej, nie zaś jej wytwarzaniem, albowiem treść poza rozłożeniem na części nie daje się do niczego sprowadzić, ani też pojąć jako wynik uczuwania i chcenia, których stronę tworzy, których treścią jest właśnie. O ile zaś w M-u uwzględnimy przemienność i przebieg, czyli czynność, i tę, mniej lub więcej dowolną, nazwiemy nawet M-em, jakoby we właściwym sensie, to przyznać należy, że czynność ta, jak wszelka wogóle, jest sprawą woli, a sprawa ta przedstawia się rozumowi, czyli ze strony racyonalnej, tylko pod postacią stosunków pomiędzy myślami, czyli treściami. A więc myśli nie są wytworami myślenia, lecz jego materyałem, przedmiotem czyli poprostu treścią, a raczej są one treścią świadomości, gdyż i „treść myślenia“ jest zwrotem mylącym. Dlatego niewłaściwe jest wyrażenie, że M. „tworzy“ doświadczenie, poznanie, wiedzę, naukę, albowiem tworzy je wola, która sprawia przemianę, przekształcanie się treści. Naj-głębszem źródłem wszystkich błędów powyższych jest uprzedzenie złudne o istnieniu przedmiotów poza świadomością, wobec których M. rzekomo tworzy myśli im odpowiadające. Krytyka tego poglądu pierwotnego prowadzi się w filozofii od czasów najdawniejszych, tworząc na miejsce owego t. zw. naiwnego realizmu fenomeualizm (ob.). Stopniowo i kolejno uznawane zostawały nie za bezwzględnie przedmiotowo istniejące, lecz za treści świadomości wyłącznie: jakości zmysłowe (już u Jończyków, Pytagorejczyków, Heraklita, Empedoklesa, Ana-ksagorasa, Demokryta, w nowszych czasach u Locka), przestrzeń i ruch (u Hobbesa i Lei-buitza), czas (u Kanta), przyćzynowość, istota rzeczy (substancya) i jaźń (u Humego, Kanta, Pichtego). Stanowisko fenoinenalistyczne doprowadził do dojrzałości Kant (ob.), który zdołał objaśnić, że myślenie o przedmiotach istniejących jest to istnienie przedmiotów jedynie w świadomości, przyczem nie tylko przedmiot ale i jego istnienie jest treścią świadomości (mówi się też powszechuie „przedmiot“ w znaczeniu treści, np. przedmiotem obrad jest i t. d.). Na tej podstawie usiłuje nowoczesna teorya poznania zrozumieć stosunek myślenia do rzeczywistości, podejmując zaniedbane przez Kanta uwzględnienie współczynników emocyonal-nych, których brak w jego teoryi dał miejsce pomysłowi metafizycznemu czynników apriorycznych, wypływających z podmiotu transcendentalnego. W ten sposób budują poglądy na myślenie: filozofia immanentna, pozytywizm, empirjokrytycyzm, nowokantyzm, pragmatyzm (ob. Ueberweg-Heinze „Gesch. d. Philos.“, t. IV). Zależnością M-a od uczuć i afektów zajmowali się: Stoicy, Kartezyusz, Spinoza, a w czasach nowszych Horwicz usiłował nawet całkiem sprowadzić M. do uczuć. Na zależność zaś M-a od woli zwrócili całą uwagę Fichte, Schopenhauer i Nietzsche, a sprowadzić je usiłowali do woli Ribot i Wundt. Tamci urobili racyonalizm, tt. j. przekonanie o kierowniczej potędze M-a wyzwolonego, drudzy znów ugruntowali woluntaryzm, t. j. przekonanie ₃o pier-wotności woli irracyonaluej wobec rozumu biernego, przez wolę kierowanego. Stanowiska te uchodzą obecnie za mniej lub więcej jednostronne. Wszystkie strony świadomości pozostają w stałej łączności ze sobą i tak jak M. nadaje treść stanom emocyonalnym, tak i odwrotnie, M. nie może się odbywać bez uwagi, zainteresowania, celu, co jest sprawą woli, i również bez uczuwania, towarzyszącego każdej myśli. M. jest więc abstrakcyą od całokształtu świadomości. W zespole tym może M., jak każda ze stron świadomości, w różnych chwilach, czasach, osobnikach, okresach, przeważać, czyli być czynnością główną. Gdy przeważa, nazywamy stany takie poznawaniem, sądzeniem, wnioskowaniem, rozumowaniem, roz-ważaoiem, dowodzeniem, badaniem, rozmyślaniem i t. d.; gdy M. ustępuje na rzecz uczucia, znamy stany takie, jak: wyobrażanie, fan-tazyowanie, wierzenie, marzenie, ocenianie i t. p.; gdy zaś wola przeważa, znaczy: pożądanie, projektowanie, dążenie i t. d. Za pierwocinę myślenia uważa się postrzeganie, czyli percep-cyę, a jest to pierwiastek abstrakcyjny, nie dający się odosobnić. Już w akcie świadomości najprostszym, jakim jest wrażenie, mamy obecność pierwiastka racyonalnego. M. przeważające w świadomości nazywa się dyskur-sywnem i znamionuje się tern, że treść M-a zostaje oznaczana symbolami wyrazowemi, które tworzą mowę; wyrazy symbolizują się dalej na piśmie i w druku w układach liter, a te znów zostają symbolizowane za pomocą innych znaków. Istnieje bowiem potrzeba ustalenia pewnych treści; łatwego komunikowania ich w celu porozumienia się pomiędzy ludźmi. Dla zrozumienia M-a wytwarzano najrozmaitsze teorye. Uważali je za objaw istoty wszechrzeczy, czyli bezwzględnika (absolutu), Heraklit, Stoicy, Kartezyusz, Spinoza, Leibniz, Hegel. Za czynność inateryalną poczytywali M.: Empe-dokles, Demokryt, Epikur, Hartley, Priestley, ma-teryaliści francuscy XVIII w., Gall (frenologia), Büchner, Vogt, Czolbe. Że M. odpowiada rzeczywistości, ujmując istotę rzeczy pośród pozorów, sądzili Arystoteles, Scholastyka, Spinoza, Schleiermacher, Herbart, Ueberweg, Dühring. Jakiś inny stosunek zamiast odpowiadania przyjmują, zachowując byt transcendentny, krytycznie zawarowany i ograniczony: Lotze, Sig-wart, Volkelt, Lipps, Spencer. Często psychologicznie pojmowali M., usiłując je sprowadzić do wrażeń lub wyobrażeń: Campanellu, Locke, Berkeley, Hume, Condillac, Herbart, Avenarius, Mach, Schuppe, Rehmke, v. Schubert - Soldern, Kaufmann. Dla odróżnienia M-a od kojarzenia wyobrażeń urobili Wundt i jego zwolennicy: Ziehen, Münsterberg, Külpe, Jerusalem, Sully, teoryę apercepcyi syntetycznej, jako czynnika pierwotnego uwagi, pojmując ją jako przejaw woli. Za sprawę logiczną, t. j. urabianie stosunków logicznych uważali M.: Platon, Arystoteles, Scholastycy, Locke, później Lotze, Volkelt, Rieht, Cornelius, za sądzenie wprost: Mill, Erdmann, Jerusalem, Brentano, Sigwart. Że M. objawia się w mowie koniecznie i nawet jest poniekąd tylko rozmową zewnętrzną czy wewnętrzną sądzą: Platon, Augustinus,

Prantl, Geiger, Lazarus, Husserl, Marty. Za kombinowanie myśli, sprowadzające się do rachowania mają M.: Pytagorejczycy, Lullus, Hobbes, Leibniz, Bardili, Schopenhauer, Maks Müller, Schröder, algorytmicy angielscy w. XIX do Stanleya Jevonsa. Szereg myślicieli utrzymywał, że M. jest rozjaśnianiem, rozwijaniem, wypracowywaniem czy stosowaniem pierwotnych, w umyśle zawartych, czy wrodzonych, rozum właśnie tworzących, treści zalążkowych, pojmowanych bądź jako ideje, pojęcia lub kategorye, bądź jako sądy lub prawdy zasadnicze, a nazywanych naogół „a priori*; na stanowisku takim stali: Platon, Kepler, Galilei, Kartezyusz, Leibniz, Herbert z Cherbury, szkoła szkocka w w. XVIII, Kant, Cohen, Natorp, Liebmann. M. uważają za narząd życia: Schopenhauer, Nietzsche, empiryokrytycy, pragma-tyści, a zauważyć należy, że istotnie u wszystkich metafizyków M. uchodziło za narząd, tylko, że działanie jego uważali za pomoc do osiągnięcia celu pewnego, mianowicie bezwzględnika (absolutu). Nakoniec nadmienić wypada, że według mistyków M. nie osiąga poznania najwyższego, ostatecznego, właściwego, lecz jest czemś ubocznem wobec umysłowego oglądania, bezpośredniego, czyli in-tuicyi, nazywanej niekiedy M-em intuicyjnem, a przeciwstawianej M-u dyskursywnemu. Takie pojmowanie wymaga całkowitej reformy psychologii tudzież teoryi poznania, albowiem jeżeli miałoby istnieć jakieś swoiste M. intuicyjne, któreby wykazywało i symbolizowało treści jakieś inne, niż umysłowe i nie było stanem złożonym natchnienia, objawiającego się w twórczości, szczególnie artystycznej, to należałoby wykazać sytuacyę psychologiczną tego pierwiastka rzekomego i jego znaczenie metodyczne, a tego dotąd jeszcze nie uczyniono. M. jest przedmiotem wielu nauk, które bądź całkowicie, bądź w części swej nim się zajmują, dzieląc między siebie zagadnienia odnośne. Całkowicie poświęcone mu są: logika (ob.), która buduje morfologię myśli i doszukuje stosunków stałych pomiędzy niemi, teorya poznania, która analizuje postaci myśli w stosunku do rzeczywistości i poszukuje dróg czyli metod naukowych, semazjologia, która bada przeistaczanie się znaczenia wyrazów, hermeneutyka, która dociera do podstaw zrozumienia i wykładni dzieł piśmienniczych, historya nauki, która wykryć usiłuje drogi dziejowe, jakiemi dochodziło M. do odkryć naukowych, historya filozofii, która opracowuje rozwój pomysłów filozoficznych. Poczęści M-em zajmują się: fizyologia, o ile bada zależność M-a od ustroju nerwowego; psychologia, o ile zajmuje się rodzajami M-a w stosunku do innych stron świadomości normalnej, nienormalnej, chorobliwej u rozmaitych ludzi oraz zwierząt; etyka, o ile wykazać usiłuje rzeczywiste znaczenie M-a dla postępowania; estetyka, o ile zajmuje się spół-

rzeczy.

Red.

Red.

i/

Red.

I,. K.

tied.

działaniem M-a w twórczości artystycznej; teorya wartości, o ile dąży do zbadania myśli, będących oceną; historya kultury, o ile bada spółczynnik idejowy w życiu dziejowem; także metafizyka, o ile orzeka coś o M-u jako przejawie świadomości istoty wszech-

Dr. I. H.

Myślenta (Mi sien taj Celestyn (koniec w. XVI i pocz. XVII), nauczyciel teologii w Królewcu, protestant, z upoważnienia rządu polskiego występował jako obrońca ewangieli-ków w sądach ustanowionych do rozstrzygania zatargów między nimi a katolikami. Napisał i wydał „C. Myslentae manuale prutenicum“ (Królewiec 1626); w książce tej wykłada zasady wiary ewangielickiej, wyznawanej w Prusach książęcych, broni jej gorliwie, a Stany pruskie, królewskie, przestrzega od uciskania jej. O innych pracach jego ob. Estreichera „Bibliogr. pols.“ (XXII, 422).

Myślikowski, herb. Na tarczy ściętej w polu górnem szachownica skośna, czarno-złota, pole dolne niebieskie; na hełmie korona szlachecka.

Myślimski Fabian (połowa 1-a w. XVII) Dominikanin krakowski, teolog i kaznodzieja, naprzód przy kościele św. Trójcy, następnie w Maryackim. Swego czasu uchodził za mówcę wybornego; przemówienia jego, gęsto przeplatane łaciną, a dotąd w druku przechowane, świadczą jednak raczej o złym smaku słuchaczów, niż o wymowie kaznodziei przez nich cenionego, atoli mowy jego, wygłaszane przy sposobności ślubów małżeńskich lub pogrzebów osób dostojnych, posiadają wartość niejaką źródeł historycznych, jak np. na zaślubiny Kazimierza Leona Sapiehy, marszałka nad w. w. ks. lit. z Tarnowską (Kraków 1639); na pogrzebie And. Jarczewskiego (Lwów 1641); przemowa do króla Władysława IV (1646). Napisy długie ob. w Estreichera „Bibliogr. pols.“ (Kraków XII, 666).

Myślistwo — jedno z ogniw w rozwoju pierwotnym ludzkości, a właściwie ogniwo pierwsze, należące do okresu dzikości. W takim stanie dzikości zupełnej pozostało niewiele szczepów, tworzących bardzo znikomy odsetek w zaludnieniu ziemi, acz zajmującej znacznych rozmiarów dzielnice. Ale błędem byłoby mniemać, iż nawet w tym okresie M. jedynie dostarcza pożywieuia. Obok polowania zbiór korzeni jadalnych, ziaren, wielu traw, owoców i in. płodów roślinnych, nawet u Australczy-ków, Buszmenów i Qudamaiiczykôw, przedstawia już ważne źródło pożywienia. Eskimowie są jedynym ludem, utrzymującym się tylko z polowania. Myśliwski tryb życia wyłonił nader ciekawe modły podziału zwierzyny, nawet upolowanej przez kogoś jednego: podział ten zabezpiecza mu utrzymanie, w tym wypadku, gdy powrócił z polowania z pustemi rękoma, inni zaś coś upolowali. — Szczegóły:

L. Krzywicki „Rozwój ustrojów gospodarczych“.—Por. Łowiec, Łowiecki język, Łowieckie prawo, Łowy i Polowanie“.

MytłlO a. Mit ho, m-to w kolonii francuskiej Kochinchinie pod 10° 21’ szer. półn., leżące na brzegu lewym odnogi wschód, rz. Me-kongu, 46 kilom, powyżej jej uścia; z Sajgo-uem (ob.), oddalonym o 77 kilom., łączy M. droga żelazna. M. składa się z 4-ch dzielnic, odgrodzonych między sobą rękawami Mekongu, są to: M. właściwy, M. stary, Kolnbieng i Ku-lanho. Znajduje się tam: cytadela, szpital, szkoła średnia (Collège); handel, zwłaszcza spławny na rzece, b. ożywiony; przeszło 6 OOo m-ków. — M. zdobyli Francuzi w r. 1861 i usadowili się tam na stałe, lecz dopiero w r. 1892 miasto zostało im prawnie ustąpione przez króla Anamu (ob.).

Mytilus — O m u ł e k, rodzaj małżów (La-mellibranchiata) z rodziny omułków (Mytili-dae). Cechy rodziny: muszla równoklapowa, podłużnie - jajowata lub trójkątna, najczęściej cienkościenna z powłoką rogową grubą; szczyt wysunięty naprzód; wiąz długi, wewnętrzny; zawiasa nie zębowata, lub zlekka karbowana; wciski mięśniowe niejednakowe, przedni bardzo mały, tylny spory; brzegi płaszcza wolne lub ztyłu częściowo zrośnięte; noga zwykle walcowata z bisiorem silnym. Większość gatunków zamieszkuje morza, niektóre z nich przekładają wody słone, inne wody słodkie (rzeki). Znanych gatunków około 250 obecnie żyjących i około 350 kopalnych; należą do najstarszych małżów, ponieważ spotykają się już w pokładach sylurskich. —Najważniejsze rodzaje: Mytilus, Modiola, Lithodomus, Crenella, Dreisse-na. — Rodzaj omułek (Mytilus) odznacza się muszlą podłużną, trójkątną, z tyłu zaokrągloną; szczyty wysunięte aż na koniec przedni muszli; zawiasa bez zębów lub z kilkoma ząbkami małymi i tępymi; wcisk mięśniowy tylny wielki, gruszkowaty, przedni mały; brzeg tylny płaszcza z wyrostkami grubymi, frendzlowaty-mi. Rodzaj ten liczy 65 gatunków, żyjących we wszystkich prawie morzach, i 100 kopalnych. — Najpospolitszy gatunek Omułek jadalny (Mytilus edulis) — muszla podłużnie jajowata, prawie klinowata; strona przednia prosta, ściśnięta, kanciasta, tylna wypukła; zawiasa najczęściej z 4-ma ząbkami małymi; barwa nazewnątrz brunatnawa, wewnątrz fijo-letowo-błękitna; długość 6—8 cm.; brzeg płaszcza żółto - brunatny; noga gruba, językowata, brunatno-fijoletowa. Zamieszkuje prawie wszystkie morza europejskie; bardzo pospolity na wybrzeżach morza Niemieckiego i Bałtyckiego. Jadalny, ale nie w stanie surowym, lecz gotowany, pieczony lub marynowany; w wątrobie omułka wydziela się często istota trująca (zwłaszcza jeżeli żyje np. w basenach portowych), skutkiem czego u uiektórych osób po spożyciu jego występują niekiedy objawy otru-

wapno.

Myto

Dr. Z. N.

ad/..

S. Drz

Myvatu, jezioro na płn. Islandyi, ok. 10 km. dług. i 8 km. szerok. z 34 wysepkami pochodzenia wulkanicznego, obfitujące w ryby i ptactwo morskie; nie zamarza nigdy wskutek ciepła wulkanicznego. Wypływa z niego rzeką

a (li.

Cz. St,

Æ~.

Fig. 84. Chondromyces apiculatus A—trzon, na którym mieszczą się torebki, B— torebka „kiełkująca“, C— torebka w stanie życia utajonego, D—bakterye.

cia i gorączka. W Anglii i Hollandyi nawożą nim pola; w Islandyi wypalają z muszli omulka

Cz. St

wyraz przyjęty do mowy polskiej od średniowiecznych kupców gockich, znaczył prawie to samo, co cło; różnica polegała na tem, że cło miało znaczenie przeważnie opłaty skarbowej od towarów, zaś M. płaciło się za usługę ludzką, za przewozy, promy, mosty, groble, rogatki i t. p.— Według prawa z r. 1569 celnicy, mytuicy i żupnicy, mają być dobrze osiedli (t, j. posiadaczami nieruchomości) i chrześcianie. Żydzi M. dzierżawić nie mogli. Wysokość M-a określały t. zw. instruktarze, które były wydawane od r. 1531; za pobieranie po nad instruktarz groziła mytnikom kara 500 grzywien.—W w. XVII M. prywatne wynosiło zwykle po groszu od konia furmań-skiego. — M-em nazywało się także wynagrodzenie za najem pracy lub rzeczy. Mogło ono polegać nietylko na sumie pieniężnej, ale także na wynagrodzeniu w rzeczach lub utrzymaniu, jak np. co do służby domowej. Wra-zie niewypłaty M-a mógł sługa sądownie dochodzić swego prawa przeciw panu. Wrazie śmierci pana musiały być zasługi służby zaspokojone przed wszystkiemi innemi długami. Z M-em łączyły się także zwyczajowo pewne wynagrodzenia uboczne (np. t. zw. osiwek dla służby rolnej). — Bibl.: Gloger „Encyklopedya staropolska“, p. w. Myto; Dąbkowski „Prawo prywatne polskie“ (II, 538, 543, 544).

Myto Wysokie (niem. Hohenmauth, łac. Alta Muta) m-to w Czechach, nad rz. Loućuą i przy linii kolei żel. Chocen-Litomyśl; kościół z w. XIII, gimnazyum, szkoła rzemieślnicza, fabryki narzędzi muzycznych, sztucznego nawozu, cukrownia, browar, młyny. Wraz z trzema przedmieściami (Praskie, Litomyskie i Choceń-skie) liczy 8 053 m-ców.

Myus, gr. Mdodç (w dop. Mdodvtoç), łac. Myus (w dop. Myuntis), miasto w Karyi, na brzegu połud. rzeki Majandrosu, 30 stadyów od uścia odległe, pierwotnie zapewne przy samem uściu jego założone; najmniejsze z miast, należących do związku Jońskiego. Za czasów Strabona całkiem prawie dla częstych powodzi, przez rzekę krętą sprawianych, albo też dla niezliczonych much, od których się w bagnistej okolicy roiło, opustoszało, a nieliczni mieszkańcy jego zaliczali się do gminy miasta sąsiedniego Miletu. Król perski Artakserkses ofiarował je w darze Temistoklesowi (ob.). Do dzisiaj pozostały zwaliska dość znaczne, noszące miano Pallatia a. Palatsha, a. też Avszev Kalessi.

Laxa do fiordu Skjàlfanda. Wpobliżu znajdują się źródła gorące i pokłady siarki,

Myxine — B e z o c z e k, rodzaj ryb kręgo-ustych (Cy dost ornat à) z rodziny Myxinidae. Cecliy rodziny; bez wyraźnej płetwy grzbietowej; otwór gębny otoczony 4-ma parami nici dotykowych; oczy szczątkowe, ukryte pod skórą; kieszenie skrzelowe są rurami długiemi, pośrodku pęcherzowato rozszerzonemi i otwie-rającemi się oddzielnie, bezpośrednio do przełyku, gdy tymczasem zewnętrzne ich oddziały łączą się z każdej strony i uchodzą wspólnie otworem dość daleko wtyle. — Do rodziny tej należą tylko 2 rodzaje z 5 gatunkami, zamieszkującymi wyłącznie morza stref umiarkowanych; prowadzą życie pasorzytnicze, wwiercając się w ciało ryb innych, mianowicie; dorszów, jesiotrów; skóra ich wydziela ogromne ilości śluzu.—W morzach pćłnocno-europejskich pospolity M. ylutinosa blado-niebieskawy, dosięgający 30 cm. długości.

Myxobakterye — są to rozszczepki (Schiso-phyteae) tworzące kolonie z podziałem pracy; wykazują one podobieństwo uderzające do ślu-zowców (Myxomycètes). W rozwoju życiowym każdej kolonii dają się rozróżnić dwa okresy dość wyraźnie zaznaczone: jeden wegetacyjny, podczas którego tworzy się plasmodium, podo-c    bnież jak u śluzowców

æ» <&>    (ob.), i okres rozmnaża

nia, w którym powstają twory swoiste, przystosowane do roznoszenia przez wiatr. U śluzowców plasmodium składa się z protoplasmy żywej, u M-ryi zaś z śluzu czerwouawego, wydzielanego przez bakte-rye pogrążone w nim, przyczem śluz ten porusza się biernie wskutek ruchów bakteryi lub wydzielania przez nie nowej ilości masy galaretowatej. M-e rozmnażają się, podobnież jak bakterye, przez podział na dwie części, co prowadzi do powiększenia się kolonii. — Gdy kolonia dojdzie do wielkości dość znaczuej, rozpoczyna się owocowanie. W pewnym miejscu śluzu gromadzą się osobniki oddzielne i przy pomocy ruchów właściwych układają się jeden na drugim. D gatunków najprostszych ta zbita masa bakteryi otoczona zostaje powłoką stałą w kształcie torebki; zazwyczaj kilka takich torebek łączy się razem za pomocą śluzu. U gatunków wyższych z początku powstaje trzon i dopiero na jego wierzchołku pewna ilość wspomnianych torebek (cystae), które podobnież, jak u śluzowców, z łatwością oddzielają się i zostają unoszone przez wiatr. Gdy torebka zaczyna

„kiełkować“ z dwuch przeciwległych otworów zupełniej zastąpić gruczoł usunięty, przekształ-jej wycieka śluz; razem z nim wydostają się eony na wole. bakterye i rozmnażają się przez podział na dwie części. Niektóre gatunki tworzą zarodniki.

Dt. J. P.

Myxomycètes, ob. Śluzówce.

Myzon, gr. Mùacov, łac. Myson, syn Stry-mona z Etyi, w ziemi Lakońskiej, albo też, według innych źródeł, z Malii, albo z wyspy Krety lub z Arkadyi, żył we wsi Chenaj jako rolnik i uchodził za jednego z siedmiu mędrców greckich, w miejsce zwykle przytaczanego Pe-ryandra z Koryntu. Największym mędrcem z wszystkich śmiertelnych miał go sam Apollon obwieścić. Jak legenda opiewa, dożył lat 97. Starożytne źródła przypisują mu zdanie następujące: „rzecz z mowy, a nie z rzeczy mowę badać należy, ponieważ nie dla mowy dzieją

S. Drz.

W okresie owocowania śluzu w pewnych miejscach powstają wzniesienia; leżące w nich laseczki zaokrąglają się i tworzą zarodniki kuliste. Przy pogodzie suchej śluz wysycha, skutkiem czego zarodniki zostają uwolnione. U innych znów gatunków zarodniki spoczywają w toreb- ! kach, tworzących się na wspomnianych wyżej trzonach lub na wzniesieniach śluzu; z zarodni-

ka powstaje lasecznik.

Cz. S.

Myxoedema IZ gr. yj (j.ó£a = śluz i z o ofôir]p.a = nabrzmienie, obrzęk). Obrzęk śluzowaty,

Myzya, gr. Moaia, łac. Mysia, kraina wielka, w części półn.-zachód. Azyi Mniejszej, która nazwę od licznych buków (po lidyjsku [j.oaóę — buk), szczególnie na paśmie gór Olimpijskich rosnących, dostać miała. Granice jej> ku półn. Propontis i Hellespont, ku zachód, morze Egejskie, ku połud. Lidya, ku wschód, rz. Rhyndakos i góry Olimpijskie, dzieląc ją od Frygii i Bitynii. Ogólnem mianem M-i dopiero od czasów rzymskich zwana, obejmowała pięć dzielnic: 1) M-ę Mniejszą (M. 7] [icxpâ, M. minor), wybrzeże półn. wzdłuż Propontydy aż do gór Olimpijskich, od położenia swego nad Hellespontem zwaną także 'EXXfjaîtovtoç, q sv EAXYjairôvToo <J>poyća (Hellespontus, M. Hellespontiaca)\ 2) M-ę Większą, M. 7) {leydhr] (M. maior), część najbardziej ku połud. leżącą krainy wewnętrznej, od miasta najznaczniejszego, w niej położonego, Pergamon, także M. :q IIepya|j.śvY] (M. Pergamene), zwaną; 3) Troadą, Tpwdę (Troas), starodawne dzierżawy państwa Trojańskiego, bardziej ku półn. leżąca część wybrzeża zachód., sięgająca Od Hellespontu i przylądku Sigajon aż do zatoki Adramyttyjskiej i przylądku Lekton; 4) Eolidą, rq Aiokię (Aeolis), bardziej ku połud. położona część wybrzeża zachód., z licznemi osadami eolskiemi; 5) Teutranią, rj Teoö-pavia (Teuthra-nia), kraina na krańcu połud. rozległa, gdzie, jak Strabon poświadcza, w starodawnych czasach król Teuthras państwo założył. W wiekach późniejszych oznaczała Teuthrania część półn.-wsch. krainy, nad Propontydą leżącą. Za panowania cesarzów chrześciańskich tworzyła większa część M-i prowincyę Hellespontus.— Ponieważ odnogi półn.-zachód, gor Tauryjskich aż w głąb M-i sięgały, była to kraina po większej części górzysta, bardzo lesista, lecz stosunkowo mało zaludniona. Główne pasma gór: ku półn. Ida (dzisiaj Kaz-Dagh), ze szczytami głównymi: Gargaron i Kotylos, Olympos Mizyj-ski (Keszisz - Dagh), ku połud. Temnos (De-mirdżi-Dagh), z dwiema odnogami połud.: Pin-daros i Śardene. Góry owe, sięgając aż do morza, tworzyły kilka przylądków znaczniejszych: Rhojtejon (Intepeli), Sigejon (Jeniszer),

choroba będąca w związku niewątpliwym z gru- się rzeczy, lecz przeciwnie“, czołem tarczowatym (ob.), dotąd najczęściej postrzegana u niewiast wieku średniego, znamionująca się rozrostem nadmiernym tkanki łącznej (ob.) i przepojeniem jej śluzem galaretowatym. Choroba zaczyna się od twarzy, od niej obrzęk rozszerza się na głowę całą, zstępuje na szyję i stopniowo zajmuje tułów cały, nakoniec ręce i nogi, przez co ciało grubieje, nabierając kształtu potwornego. Skóra naprężona na twarzy twardnieje jak deska, powieki zgrubiałe i stwardniałe stają się nieruchomemi, a zbliżają się do siebie tak, że między górną a dolną pozostaje zaledwo szparka wąziutka.

Rzęsy i brwi wypadają, tak samo włosy na głowie; gdy obrzęk dojdzie do rąk i stóp, paznogcie kruszeją i łamią się; wskutek obrzęku członków ruchy wszelkie są utrudnione i niezgrabne. Z kolei mózg również ulega chorobie, a następstwem tego jest przytępienie umysłowe chorych, dochodzące do głuptactwa zupełnego.—Przy oględzinach pośmiertnych znajdowano zawsze obok zmian wymienionych w tkance łącznej, także zanik gruczołu tarczowego, a że powstawanie objawów podobnych postrzegano nieraz po wycięciu gruczołu tego z powodu wola (ob.), więc dojść musiano do przekonania, że istnieje związek najściślejszy między M-em a gruczołem tym, co znakomicie potwierdziła skuteczność wyciągu z gruczołu tarczowego owiec, usuwając nawet M. znacznie już rozwinięte. Aby nie dopuścić powrotu choroby, należy potem ciągle zażywać, chociaż w ilościach niewielkich, wyciągu z gruczołu tarczowego, lub też wyrabianej z niego tyreoi-dyny (ob.). — To, że nie po każdym wycięciu wola występuje M., nie obala bynajmniej zdania wyżej wypowiedzianego, ponieważ w razach takich istnieją dwie możliwości, z które-mi się liczyć trzeba, mianowicie: że usuwając wole nie wycięto gruczołu tarczowego w całości, a resztki jego pozostawione wystarczają do przeszkodzenia rozwinięciu się M., albo też, co nie należy do rzadkości wyjątkowych, że obok gruczołu tarczowego, wielkiego, istniały jeszcze drobne, dodatkowe (Glandulae thyreoi-deae succenturiatae), mogące w tym razie naj-

S Drz.

Cz. S.

adz.

Lekton (Baba a. S. Maria), Kaue (Kara-Dagh). Na wybrzeżu zachodniem, na połud. od Troady leżała zatoka Adramyttyjska (Edremid), a jeszcze bardziej ku połud, zatoka Elejska.—Rzeki były bardzo liczne, lecz po większej części nadmorskie, mniej znaczne, i to na granicy pótn. od wschodu ku zachodowi: Rhyndakos (Adranos Czaj), z rzeką poboczną Makestosem (Susurlu), Ajsepos (Goenen Czaj), z dopływem zachód. Karesos, sławny Granikos (Bigha Czaj), które wszystkie do Propontydy wpadają; do Hellespontu zaś: Pejzos (Bejramdere), Perkotes, Praktios, Rhodios, Selleejs i słynące w pieśniach Homera Simoejs (Dumbrek), Skamandros (Manderez Czaj), z rzekami pobocznemi: Andrios i Thymbrios; na wybrzeżu zachód.: Satnioejs {Tuzla), Kyknos (Sandarli), Euenos (Madara), Kaikos (Bakyr Czaj), z dopływami: Mysios, Selinus i Ketios (Bergama Czaj), nad którym miasto najznaczniejsze całej krainy, Pergamon, leżało. —Z jezior większe: Apolloniatis ( Wubad) u stóp Olimpu, Artynia (Abullonia), Aphnitis {Manias). Wszakże mimo tylu wód była M. mało urodzajna i tylko w niektórych okolicach rodziła pszenicę piękną; w lasach znachodziły się często trufle i smarze, a na wybrzeżu Hellespontu ostrygi wyborne. —Mieszkańcami krainy byli w czasach najdawniejszych Frygowie i Trojańczycy, a wewnątrz Dardanowie i Teu-krowie; po ich wyplenieniu zajęli krainę My-zowie, którzy, jak się zdaje, z Tracyi przywędrowali. Myzowie, Moooć, Mysi\ ich pobratymcami są osiedli w Europie, nad Dunajem, Moesi, dalej mieszkali Eolczycy (AtoXïîç, Aeoli). których Herodot osadnikami lidyjskimi mieni. Pod panowauiem perskiem należała M. do satrapii drugiej.-Przed zdobyciem Azyi Mniejszej przez Rzymian, a po zwyciężeniu króla Antyochosa Wielkiego (190 przed Chr.) tworzyła M. część główną państwa Pergameń-skiego, którego stolicą było Pergamon (ob.), nad rzeką Ketios. —Myzowie byli, jak Strabon poświadcza, ludem spokojnym, koczowniczym, pasterskim, jedynym dobytkiem ich były stada bydła i owiec, stali też na poziomie kultury bardzo nizkim. Część ich, w górach osiadła, zdołała i za czasów panowania perskiego wolność zachować. Język ich był mieszaniną z jęz. lidyjskiego i frygijskiego. — Szczepy po-jedyńcze M-i w czasach historycznych, o których źródła starożytne wspominają, były następujące: a) Olimpienowie a. Olimpenowie, ( ’OXo|j,7rnr]vot, ’OXop,iryjvoć, Olympieni, Olympeni), w części._.półn.-wsch. krainy, u stóp gór Olimpijskich; b) Abrettenowie (’AßpYjrnjvoL, Abrette-ni), na połud. od Olimpienów, w dzielnicy Abrettene; c) Trymenoturytowie (Tptp.evofl'ODpîtat, Trimenothuritae); d) Pensademitowie (lïsvaa-dTjpixai, ,Pensademitae); e) Hellespontczycy (’EXXïja7côvuot, Hellespontii), nad wybrzeżem Hellespontu;,/) Myzomacedończycy (Moaojxaxsôo-veç, Mysomacedones), mieszkający prawdopodobnie nad rz. Mysios. — Z miast M-i, z roz

maitych jej czasów historycznych, ważniejsze W M. Mniejszej nad Propontis: Kyzikos, Plakia, Priapos, Parion, Abydos, Lampsakos; we wuę-trzu krainy: Apollonia, Miletopolis, Hiera Germa, Mermessos, Kolonaj, Perkote; w Troadzie, wzdłuż wybrzeża: Dardauos, Rhojtejou, Sigejon, Achillejon, Larissa, Kebrene, Chryse, Myrikos, Assos, Gargaros, Adramyttion; we wnętrzu krainy: Ilion albo Troja przesławna, Thebe, Arisbe, Thymbra, Pedajou, Keuchreaj; w Eolidzie, na wybrzeżu: Kisthene, Koryphantis, Heraklea, Atarneus, Kanaj, Pitane, Elaja, Grynion, Myri-na, Kyme, Ajgaj, Attalia; we wnętrzu krainy: Temnos, Larissa, Phrikonos; w M. Większej i w Teutranii: Pergamon, Gambrinon, Parthe-nion, Apollonia, Kertonion, Mandraj, Komania, Alydda, Lykide, Lygdamon. — Wyspy, na wybrzeżu M-i położone: w Propontydzie: Prokon-nesos (Marmara), Elaphonesos a. Halone ( Aluni), Ophiussa (.Afria); na morzu Egejskiem: Te-nedos (Tinedo), Lesbos (Midillo a. Metelino, Metelin), Arginussaj (Janot).

Myzondraceae — rodzina roślin dwuliściennych, obejmująca tylko dziewięć gatunków chilijskich, blizko spokrewnionych z Loranthaceae. Są to krzewy małe, prowadzące życie nawpół pasorzytnicze.

Mzabici (Moz ab i ci, Be ni Mzab), szczep berberyjski na Saharze, w płd. części Algieryi. zamieszkujący 7 miejscowości w 4-ch oazach, pom. 32° - 33°20’ szer. płn. i 2°16’ — 5°10’ dług. wsch. Dobra woda znajduje się w tej okolicy na 20 — 25 m. niżej poz. m. Ciepłota do 40° latem, zimą zaś do 20° w dzień, do —4° w nocy. Rosną w tych oazach palmy daktylowe o 24 odmianach, nadto figi, granaty, brzoskwinie, winogrona, pomarańcze, cytryny, warzywa, jęczmień, nieco pszenicy. Wytwórczość nie wystarcza jednak na potrzeby ludności, której trzecia część wychodzi rocznie do Algieru, Tunisu i innych miast, ażeby się tam trudnić rzeźnictwem, zwłaszcza zaś prowadzić handel, nawet hurtowy z kupcami europejskimi. Liczba ogólna M-ów wynosi ok. 40 000, przyczem połowa przypada na oazę Ghardaja, reszta zaś na miejscowości Mełika, Beni Isgen, Bu Nura, El Atef, Berrian i Gera-ra. Pozatem w m-stach nadbrzeżnych mieszka ok. 4000 M-tów, którzy po kilku latach zwykle wracają do ojczyzny z swemi oszczędnościami. M. prowadzą rodowód z Moabitów, są prawdopodobnie pochodzenia libijsko-tenic-kiego, aczkolwiek język ich jest gwarą bezsprzecznie berberyjską. Podczas najścia Arabów zamieszkiwali Tunis płd., musieli jednak stąd ustąpić; przyjęli wówczas Islam, uważani są wszakże przez mahometan za heretyków, gdyż zachowali pewne rysy chrześcijaństwa. Władze francuską uznali dopiero w r. 1850; r. 1857 poddało się Francuzom ich m-to Ghardaja, gdzie też w r. 1882 wzniesiono twierdzę z załogą francuską. — Bibl.: Amat „Le M’ Zab et les M’ Zabites“ (Paryż 1886).

Dopełnienia.

Magdalinus—w a ł c z y k, rodzaj chrząszczy (Coleopter a), zaliczony do rodziny ryjkowców (Curculionidae); jego cechy znamienne: osadzone na środku ryjka różki, o trzonku maczugo-wato zgrubiałym na końcu i 7-io członkowym bi-czyku. Najpospolitsze, występujące u nas gatunki: M. violaceüs L. (5 — 7 mm. długości), M. Cerasi L. (3—4 mm.), M. aterimus F. (3—5 mm.), M. pruni L. (3—4 mm). Trzymają się na kwiatach drzew i krzewów; larwy ukrywają się pod korą drzew starych. Niektóre wyrządzają szkody w ogrodach owocowych.

Magdziński Teofil (* 1818—f 1889) poseł do sejmu (1872) i parlamentu niemieckiego (1877 — 1889). Gimnazyurn ukończył w Poznaniu, do nauk prawniczych przykładał się we Wrocławiu, Berlinie i Lipsku. Należał do ruchu powstańczego w r. 1846; skutkiem czego był zmuszony wyemigrować z państwa pruskiego; dłużej przebywał we Francyi, Szwajcaryi, Austryi i Królestwie Polskiem. Potem poświęcił się rolnictwu. Od r. 1865 osiadł w Bydgoszczy. Był członkiem wielu stowarzyszeń naukowych i społecznych. W r. 1877 był wybrany prezesem Koła Polskiego w parlamencie niemieckim i na tern stanowisku pozostawał aż do śmierci.E Gr-

Maciejowski Kazimierz, b. oficer polski i tejki jest ozdobą gmachu Tow. przyjaciół (* 6 stycz. 1808 w Warszawie — f 28 grudnia j Sztuk Pięknych w Krakowie. Podnieść należy 1866 we Francyi), r. 1826 wstąpił jako ocho- szlachetną ofiarność artysty, który z funduszów tnik do pułku grenadyerów, powstanie listopa- własnych pokrył połowę kosztu odlewu popier-dowe zastało M-go podchorążym: ze szkołą całą sia tego olbrzymiego z bronzu. W Muzeum czyuny był w nocy d. 29 listopada r. 1830. Narodowem w Krakowie jest jego „Charcica“ Wojnę odbył w szóstym pułku piechoty i po- z bronzu i „Stefan Batory“, plakieta bronzowa, sunięty, za waleczność na porucznika, pełnił wykonana w r. 1899, dar artysty. Znana jest obowiązki adjutanta brygady przy boku gen. również jego plakieta jubileuszowa prof. Marya-Wybranowskiego. Dostawszy się do Francyi, na Sokołowskiego, wykonana w r. 1903.—Por.: w r. 1838 wszedł do administracyi dróg i mo- Swieykowski E. „Pamiętnik Tow. Przyjaciół stów, a w styczniu r. 1841 mianowany został Sztuk Pięknych w Krakowie 1854 — 1904“ konduktorem w Marmand. R. 1848, wziąwszy (Kraków 1905). urlop, pospieszył do Krakowa, gdzie organizujące się powstanie powoływało wychodźców.

Po nieszczęsnych wypadkach wrócił do obowiązków dawnych i wkrótce potem przeniesiony został na naczelnika biura miejscowego in-żeniera do Agen (Lot et Garonne). Był członkiem gorliwym emigracyjnego stowarzyszenia podatkowego. Umarł z choroby piersiowej. —

Por. J. I. Kraszewski „Z roku 1867 rachunki“.

Rok drugi, część II (Poznań 1868).

Madeyski Antoni, rzeźbiarz (* 16 paźdz.,

K. K-c.

1862 r., we wsi Fóśni Sielskiej, w owruckim, na Wołyniu), uczęszczał do gimuazyum w Żytomierzu, poczem w r. 1883 wstąpił do krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, gdzie przez trzy lata uczył się rysunku pod kierunkiem prof.

Szynalewskiego, Jabłońskiego i Łuszczkiewi-cza, a jednocześnie rzeźby pod kierunkiem Gadomskiego. Następnie od r. 1886 uczęszczał do Akademii wiedeńskiej, gdzie trzy lata pracował pod kierunkiem prof. Helmera i rok pod kierunkiem prof. Zumbuscha. Od r. 1893 do 1898 przebywał w Petersburgu, robiąc stamtąd wycieczki do Paryża, Niemiec, Włoch i na Kaukaz. W r. 1898 osiadł w Rzymie.—M. jest twórcą grobowca królowej Jadwigi na Wawelu.

Zaczął wystawiać od r. 1885. Jego biust Ma-

we

cara.

Magnus, książę holsztyński, właściciel biskupstw: szylijskiego i kurońskiego, nabywca ziem biskupa rewelskiego, król operetkowy Inflant (* 1540—f 1583), był drugim z rzędu synem króla duńskiego Krystyana III (f 1559). Ojciec przed śmiercią nadał mu prawa na Szlezwig i Holsztyn, a brat starszy, król Fryderyk II, pragnąc go zniewolić do zrzeczenia sie owych praw do ziem holsztyńskich, postanowił go osadzić na ziemiach, o których ustąpieniu Danii traktował już oddawna z Krystya-nem III, biskup-apostata Jan Münchhausen, będący panującym biskupem Ozy lii, tudzież Ryttynia, które za 30 000 talarów królowi duńskiemu, Fryderykowi II, ustąpił ostatecznie wre wrześniu, r. 1559. Po otrzymaniu tej skromnej wypłaty, usunął się ów biskup-zaprzaniec całko wicie do miasta Verden, a wiosną r. 1560, ku niemałemu zdziwieniu mieszkańców Ozylii (Oesel), wylądował na tej wyspie M. książę holsztyński, któremu Fryderyk II obydwa świeżo nabyte biskupstwa ustąpił jako indemniza-cyę za jego prawa dziedziczne do księst-wa holsztyńskiego. Wyszły zaledwie z lat pacholęcych M., starał się utworzyć w kraju stronnictwo własne i niezwłocznie wszedł w układy z koadjutorem arcybiskupa ryskiego, Wilhelma, księciem meklenburskiin, Krzysztofem, oraz z innymi młodymi władcami kraju, komturami i wójtami krzyżacko - inflanckimi. Natrafił wprawdzie na opór silny u wójta zamku ozy-lijskiego, Sonnenburga, młodziutkiego Henryka z Ludyngshauzu - Wolffa, ale zdołał go ostatecznie przełamać. Niebawem udało mu się także nabyć pewne prawa i do biskupstwa rewelskiego, albowiem już zlutrzony biskup Rewia, Maurycy Wrangel, chętnie mu je sprzedał i wyniósł się na zawsze do Niemiec. W taki to sposób znalazły się równocześnie ziemie aż trzech biskupstw państwa związkowego, inflanckiego w ręku M-a, gdyż koadjutor biskupa piltyńskiego, czyli kurońskiego w zamian za nadanie sobie praw własności dziedzicznej na zamek Edwal z całym kluczem tejże nazwy, ustąpił chętuie z Piltynia. —Posiadłszy ziemie wspomnianych trzech biskupstw nader rozległych, usiłował niedoświadczony i narwany książę M. wciągnąć władców sąsiednich do urzeczywistnienia swych daleko sięgających mrzonek. Chętnie byłby usunął z krain inflanckich tego .niedopieczonego intruza landmistrz Gotard Kettler (ob.), ale siły jego były rozstrzelone, gdyż od niejakiego czasu grasowały już po kraju hordy Iwana Groźnego, znaczne części państwa związkowego, inflanckiego wpadły w ich ręce, a ostatnie wojska zakonne zostały zniszczone. Tak więc, zaraz po wtargnięciu M-a do Inflant, zapewniły mu siły uajezdnicze Iwana IV panowanie nad zajętemi przez niego prowincyami i już w sierpniu, r. 1560, zniewolony był Kettler uznać jego władzę nad

Wlel. Enc. Fpws*. llustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 380b.

wyspą Ozylią, Piltyniem i Rewlem pod warunkiem, że książę M. obróci swe siły przeciw najezdnikowi moskiewskiemu, którego to warunku ten ani myślał dopełnić, bo starał się ująć cara dla siebie, wysyłając do niego poselstwo osobne. —Inflanty były wówczas w stanie rozkładu zupełnego, a wielkie mocarstwa sąsiednie zajmowały zbliżone do swych granic prowincye: Szwecya opanowała część północną Estonii, Rzplta polska zajęła Inflanty południowe i Kurlandyę, tę zaś przeznaczyła na własność dziedziczną dla Gotarda Kettlera, Hapsal, re-zydencya dawnych biskupów ozylijskich, w r. 1563 stał się łupem Szwedów, Moskwa zaś zajęła Dorpat i Narwę wraz z częścią wschodnią Inflant.—Na M-a mało zwracały uwagi mocarstwa sąsiednie. Zajęte przez niego tery-toryum biskupów kurońskich obiecała Polska nowo - stworzonemu księciu kurlandzkiemu, Go-tardowi Kettlerowi. A ponieważ król duński przestał zasilać M-a wojskami, starał się tenże o pomoc u mocarstw sąsiednich, prosił o rękę królewny polskiej, Anny, w nadziei, że to mu ułatwi posiąść Rygę, lecz dano mu odprawę,— zwraca się więc ku Rewlowi, gdzie zwolennicy jego utworzyli spisek i szwedzkiego gubernatora, Gabryela Oxenstiernę, do wejścia w układy ze spiskowcami zmusili; lecz zdrada pomiędzy samymi sprzysiężonymi wznieciła niezgodę, a wskutek niej udało się Szwedom zawładnąć ponownie zamkiem rewelskim. Tymczasem dwuch wpadłych w niewolę Moskwy Inflantczyków: Eiert Kruse i Jan Taube usiłowali intrygować na rzecz Iwana Groźnego. Propo-zycye ich atoli nie znalazły oddźwięku ani u Gotarda Kettlera, ani też u szlachty rycerskiej arcybiskupstwa ryskiego. W Rewlu nie odniosły także najmniejszego skutku ich podszepty; dla tego udali się ze swymi projektami do niedoświadczonego księcia M-a. Ten od swych naturalnych sprzymierzeńców całkowicie opuszczony, wdał się z nimi chętnie w układy, zwłaszcza iż Kruse i Taube zdołali wpłynąć na niego przez jego predykanta nadwornego, Krystyana Szrapfera. To też za ich poradą zjawia się M. w r. 1570 w Moskwie, gdzie Iwan Groźny nader uprzejmie go przyjmuje i gdzie niebawem ukartowany zostaje plan ożenienia go z siostrzenicą Iwana. M. w Moskwie zostaje obwołany królem inflanckim. pod warunkiem służenia wiernie wszystkich wyprawach wojennych Iwana i wypłaty podatków nieznacznych na rzecz Stolicę obiera sobie ten improwizowany mocarz w zameczku inflanckim Oberpahlen, a w kraju przez najrozmaitsze stronnictwa podkopanym, nie braknie mu zrazu sprzymierzeńców. Jednak przedsiębrane przez niego próby opanowania Rewia i Białego Kamienia za pomocą żołdaków niemieckich i moskiewskich nie udają się zgoła. —Położenie jego staje

stał członkiem ciała prawodawczego, po Restau-racyi zaś należał do izby deputowanych. Jakkolwiek nie usuwał się od spraw politycznych owych czasów burzliwych, to jednak zarówno zamiłowanie, jak i wielkie zdolności zwracały przez całe niemal życie umysł jego w kierunku dociekań filozoficznych. —M-a uważać należy za odnowiciela psychologii francuskiej, któ ra przed nim wyraz swój znalazła w sensua-lizmie z Condillakiem (ob.) na czele. Jak sam M. oświadcza, obchodziło go zagadnienie, „w jakim stopniu dusza jest czynna i jak dalece zdolna jest wpływać na zmiany wrażeń zewnętrznych“.—Już w pierwszym okresie działalności swej M. oddala się, choć niezupełnie, od szkoły Condillaka. W badaniu przyzwyczajeń rozróżnia wyraźuie wywoływane przez przyczynę zewnętrzną—czucie i postrzeżenie, będące wynikiem naszej czynności dowolnej (activité)-, postrzeżenie nie jest bynajmniej prze-kształcouem wrażeniem zmysłowem. Właściwe jednak, odrębne poglądy M-a występują dopiero w okresie drugim jego pracy filozoficznej, z niego pochodzi rozprawa „Essai sur les fondements de la psychologie“. M. zwraca uwagę na wielką odległość, dzielącą punkt widzenia jestestwa, które samo siebie poznaje, od stanowiska względem rzeczy zewnętrznie poznawanej; przyczyny podmiotowe, siły duchowe, jak rozsądek, uczucie, wola, są wręcz odmienne od zewnętrznych, przedmiotowych, np. przyciąganie, powinowactwo i t. p., które są jedynie nazwami oderwanemi. Z jednej ostateczności empiryzmu bezwzględnego, widzącego w duszy tylko szereg związanych z ^sobą zjawisk, nie wpada M. w drugą—metafizyki, według której dusza jest niedostępną nam rzeczą w sobie, lecz staje na stanowisku „rozmyślania wewnętrznego“ (reflexion intérieure), dzięki któremu jaźń odczuwa siebie i odróżnia od przyczyn ukrytych, które zewnątrz siebie zakładamy. W ten sposób zbija M. Condillakow-ską teoryę bierności duszy przez przyjęcie świadomości bezpośredniej (apperception immédiate). „Jaźń—mówi M.—za pomocą zmysłu wewnętrznego sama siebie, przez napięcie lub poruszenie woli, powiadamia, co dusza we wnętrzu swojem spostrzega jako wytwór działalności swojej, jako wywołany przez własna wolę skutek“. Podstąwnym faktem świadomości jest wysiłek (effort), w którym jednoczą się: wola i opór własnego, nie cudzego, ciała. Wskutek właśnie oporu tego jaźń zyskuje samo-wiedzę, poznając zarazem z konieczności „nie-ja“. Pojęcie przyczyny zdobywa jaźń przez świadomość wewuętrzną i jej działanie. M. rozróżnia materyę i formę pozuania, forma nie polega na próżnych kategoryach, poprzedzających doświadczenie, lecz tworzą one różne punkty widzenia w rozmyślaniu; materya pozuania powstaje wskutek zależności od stawiającego opór — przedmiotu zewnętrznego. — Świadomość

się coraz trndniejszem. W towarzystwie hufców zbrojnych, przez Wilhelma Farensbacha dla Moskwy zawerbowanych, udaje się M. do Moskwy, skąd przy końcu r. 1572 wyrusza Iwan Groźny do Estonii na czele sił znacznych. W sam dzień Nowego Roku 1573 bierze on szturmem Biały Kamień, a następnie i twierdzę Karkhus. Liczne wojska Iwana pozostają w kraju, a car groźny udaje się spiesznie do Nowogrodu, gdzie następuje ślub nowo obwołanego królika z siostrzenicą carskę. Tę uroczystość otoczono przepychem niezwykłym, co bardziej niź kiedy podnieciło próżność i pyszałkowatość niedowarzonego M-a. Z bratem, królem duńskim Fryderykiem II, zrywa teraz całkowicie, nie dawszy mu nawet znać, iż wstępuje w związki małżeńskie z krewną Iwana Groźnego. Tymczasem nic nie osiągnął M. oprócz próżnego tytułu króla i małżonki prawosławnej, gdyż żadne z jego licznych usiłowań skutkiem dobrym nie zostało uwieńczone.—Panowanie tego króla operetkowego, ogranicza się na władaniu dwoma zameczkami — Oberpahlen i Karkhus—a wyprawa zbrojna do Rewia skończyła się na samem tylko niszczeniu okolic rewelskich, bo murów miasta wcale nie dosięgła. M. teraz wdał się w rokowania z Polską, dokąd także zwrócili się obaj jego doradcy, Kruse i Taube. A w chwili kiedy samozwańczy królik inflancki, za pośrednictwem księcia kurlandzkiego Gotarda Kettlera, uznał zwierzchnictwo polskie w Inflantach, wojska Rzpltej, połączone ze szwedzkiemi, zadały Moskwie klęskę pod Wolmarem (1578), znosząc całkowicie główne siły moskiewskie tam nagromadzone, skutkiem czego Szwedzi zostają panami wszystkich głównych punktów Estonii. M. zaś, pod opieką Litwy, ze słabymi hufcami swoimi osiada na stałe w Piltyniu. Tu spędza ostatnie lata żywota, tu mu się urodziła jedyna córka jego Eudoxja w r. 1581, tu umiera d. 18 marca, 1583 r., w 42 roku żywota. Do odegrania roli politycznej brakło mu wszystkiego. Charakteryzowały go: lekkomyślność, rozrzutność, zmysłowość i żądza nieoględna zaszczytów, idąca i tym razem w parze z nieudolnością całkowitą. — Źródła: E. Winkelmann „Bibliotheca Livoniae historica“; Busse „Herzog Magnus“ (1871); Ryszard Hausmanu „Magnus Herzog von Holstein“ w „Allgem. deutsche Biographie“; L. Arbusow „Grundriss der Geschichte Livlands“ (1908).    G- M

Maine de Biran FranciszekPiotrGont-liier, wybitny psycholog i filozof fane. (* 29 list., 1766, w Bergerac (dep. Dordogne)—f 20 lipca, 1824, w Paryżu). Po czteroletniej służbie w wojsku, wystąpił z niego w r. 1789 i osiadł w majątku swym ziemskim, poświęcając się nauce. W r. 1797 zasiadał w Radzie Pięciuset, jako prefekt departamentu Dordogne. Piastował również za cesarstwa w r. 1809 urząd podprefekta w Bergerac- w r. 1812 zo

bezpośrednia samoczynności naszej jest dla M-a również podstawą moralności. Psychologizm M-a, z którym wiązały się rozważania stoickie, zakończył sie konstrukcyami mistyczuo-religij-nemi. „Życie dziecka“, jako bezpośredni udział w czemś, co wznosi się ponad wszelką zjawiskowość, stawia M.—w niedokończouem dziele swem „Nouveaux essais d’anthropologie“ -wyżej od „życia ludzkiego“, będącego jedynie życiem rozumu i woli. Człowiek zamyka w sobie trzy rodzaje życia: czucie zmysłowe jako zwierzęce, wolę jako ludzkie, miłość jako boskie. Osobowość, poczytywana dotąd przez M-a za szczebel najwyższy życia ludzkiego, w obecnem jego pojmowaniu jest szczeblem

do punktu, w którym dążenie jego do unicestwienia się spełnia. Przez stawanie się Bóg z nadbytu wstępuje w niebyt. Ludzie mogą temu współdziałać zapomocą ascezy płciowej lub nawet samobójstwa. — Pomysły powyższe rozwinął M. w dziele dwutomowem „Die Phi losophie der Erlösung“ (t. I, Beri., 1876, wyd. 3-e; dodatek zawiera krytykę Kanta i Schopenhauera; t. II, Frankf. 1894). — Por.: A. Schwarze „M’s Philos. d. Erlösung“ („Zeitschr. f. exp. Phil.“ 1889); Seiling „M. ein Messias“ (Monach. 1888); Rubinstein „Ein individualistischer Pessimist“ (Lipsk 1894); Sommerlad „Aus dem Leben Ph. M’s“ („Zeitschr. für Philos, u. philos. Kritik“ 1898); tenże „M’s Kantkritik“

A T

Majkowski Julj an, lekarz (* 23 grud. 1833 w Woli Miedniewskiej na Mazowszu). Do szkół uczęszczał w Piotrkowie, a po ukończeniu ich w r. 1851 udał się do Dorpatu, gdzie do r. 1858 kształcił się zawodowo. Powróciwszy do kraju początkowo zajmował się wykonawstwem lek. w Pabjanicach, skąd już w r. 1860 przeniósł się do Grójca na posadę lekarza szpitala św. Piotra i zajmował ją przez lat 15. W r. 1875 przesiedlił się do Warszawy. Od r. 1879 do 1909 włącznie, latem jako lekarz zdrojowy pracował w Busku; od r. 1889 tamże był lekarzem szpitala św. Mikołaja, czynnego tylko latem; od r. 1895 do 1905 zajmował w tymże szpitalu posadę lekarza starszego. W 1. 1900—1905 przemieszkiwał zimą w Radomiu, gdzie czynnie rękę przyłożył do urządzenia tamże Towarzystwa lek., które otworzono d. 13 grudnia r. 1902, a M. przez kolegów wybrany został na pierwszego prezesa i godność tę piastował do r. 1905, w którym przeprowadził się z powrotem do Warszawy, a wtedy towarzystwo rzeczone zamianowało M-go członkiem honorowym. W r 1908, głównie za jego staraniem, założono Tow. Przyjaciół Buska. — D. 3 lipca r. 1904 w Busku koledzy urządzili obchód jubileuszowy 25-letni pracy M-go jako lekarza zdrojowego, w roku zaś 1908 w Warszawie obchodzono rocznicę 50-ą ukończenia przez niego uniwersytetu, w tymże czasie Tow. lek. warszawskie, którego członkiem czynnym był M. już od r. 1876, jakoteż Stowarzyszenie le-karzów polskich w Warszawie, zaszczyciły go wyborem na członka honorowego; członkiem korespondentem Tow. lek. wileńskiego jest od r. 1905. — M. zasłużył się głównie jako lekarz zdrojowy w Busku, a na uwagę zasługują jego: „Sprawozdania lekarskie o chorych leczonych u zdrojowiska w Busku“ ogłaszane od r. 1879 do 1894 w pismach lek. warszawskich, a także i w odbiciach osobnych; wogóle prace swe drobniejsze i spostrzeżenia pomieszczał w „Tygodniku lek.“ (1860 — 1362) w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ (1876), w „Gazecie lek.“ (1880 i 1891) oraz w „Medycynie“ (1884 — 1905),

przechodnim do wyższego jeszcze, na którym („Kautstudien“ III), zatraci się i rozpłynie w Bogu, „podmiocie absolutnym“. — M. napisał: „Mémoire sur l’habitude“ (Paryż 1803); „De la décomposition de la pensée“ (1805); „Essais sur les fondements de la Psychologie“ (1812); „Nouveaux considerations sur les rapports du physique et du moral“ (1834); „Oeuvres posthumes“ (3 t. wyd.

1841, przez Cousina); „Pensées“ (Par. 1857);

essai sur sa philos.“ (1876); P.

„Oeuvres inédites“ (3 t. wyd. 1859, przez Na-ville’a); „Science et Psychologie“ (wyd. 1887, przez Bertranda); „Journal intime“ (w niżej podanej monografii Naville’a). — Por.: Cousin „Fragments philos.“ (1883); Naville „M. de B., sa vie et ses pensées“ (3 wyd. 1874); Nicolas „Étude sur M. de B.“ (1858); Merten „Étude critique sur M. de B.“ (1865); Gérard „M. de B.,

Janet „Les maîtres de la pensée moderne“

(1883); Bertrand „La psychologie de l’effort“

(1889); Picaret „Philos. de M. de B. de l’an IX à l’an XI“ (1888); L. G. König „Der franz.

Kant“ („Philos. Monatsch.“ XXV, 1889); Favre „Esai sur M. de B.“ (Lipsk 1890); Rostan „La religion de M. de B.“ (1890); Marilier „M. de B.“ (1893J; A. Lang „M. de B. u. die neuere Philos., ein Beitrag zur Gesch. des Causalpro-blems“ (Kolonia 1901); A. Kühtmann „M. de B , ein Beitrag zur Gesch. der Metaphys. u. d.

A. T.

Psychol, des Willens“ (Berl. 1901).

Mainländer (pseudonim, właściwe nazw.

B atz) Filip, filozof niem. (* 1841 w Offenbachu nad Menem — f w r. 1876), pracował, jako handlowiec, w mieście rodzinnem i w Berlinie; zginął w młodym wieku śmiercią samobójczą.—Jako myśliciel, stoi M. na stanowisku Schopenhauera (ob.), którego naukę przekształcił w ascetyczną „filozofię zbawienia“. Według koncepcyi metafizycznej M-a, sprawa świata polega na stopniowym zaniku siły Boga rozdrobnionego, z którego ułamków byt się składa. Ponieważ Bóg chciał nicości, więc istota jego musiała rozpaść się w świat wielości, którego cząstki mają również dążenie do niebytu, przyczem walczą z sobą i osłabiają wza* jemnie swą siłę. W ten sposób każdy osobnik w biegu rozwoju swego doprowadzony zostaje nadto wydał osobno: „Busko, wody siarczano-

Dr J. P.

Małecki Władysław Aleksander, pejzażysta polski (* 1836 —f 1900 w Szydłowcu), syn urzędnika górniczego; początkowo pracował w Warszawie przy dekoracyach teatralnych pod sławnym Sakietym. Wysłany dla kształcenia się do Wiednia i do Monachium, wybił się wytrwałością i pracą własną i doznał powodzenia wielkiego za granicą. Ks. Regent bawarski często odwiedzał pracownię jego. Zdobył za swe prace kilka medali: wielki złoty w Londynie w Crist. Pal. za pejzaż „Sejm bo-

słouo-wapienne“ (Warszawa 1890 i wyd. 2-e, poprawione i dopełnione, Radom 1905) i w pracy zbiorowej H. Dobrzyckiego „Zdrojowiska“ .. (Warszawa 1896) „Busko, zakład, wód mineralnych“. Przez lat kilka prowadził dział balneologiczny w Encyklopedyi niniejszej.

Makowski Aleks an der h. Jelita, oficer polski (* 30 marca 1804 w Łosośuie pod Grodnem—f 3 sierpnia 1874 w Woli Ossowińskiej na Podlasiu), syn Jana M-go, budowniczego królewskiego, i Elżbiety z Baranowskich; po ukończeniu gimnazyum 00. Dominikanów w Grodnie, wstąpił do uniwersytetu wileńskiego, gdzie po odbyciu nauk otrzymał godność doktora praw, poczem w Grodnie pracował jako adwokat aż do r. 1830. Z chwilą wybuchu powstania listopadowego wstąpił jako prosty żołnierz do 2-go pułku piechoty liniowej, gdzie brat jego, Antoni M., był kapitanem, a wkrótce za odznaczenie się w bitwach pod Toporowem, Ostrołęką, Grochowem i Warszawą, ozdobiony został krzyżem złotym virtuti militari i otrzymał stopień podporucznika. Po upadku powstania, przeszedł do Prus pod gen. Rybińskim, podał się do dy-missyi i wyjechał do Lipska, gdzie kształcił się w naukach technicznych. R. 1834, przybywszy do Strasburga, objął stanowisko zastępcy dyrektora mennicy tamtejszej. R. 1841 zajmował stanowisko dyrektora administracyjnego fabryk żelaza i statków parowych Braci de Detrich, a następnie do r. 1847 był dyrektorem mennicy w Paryżu. R. 1850 założył w Gdańsku wielki dom haudlowo-komisowy w celu ułatwienia rolnikom polskim sprzedaży płodów swych posiadłości, jak oto: zboża, drzewa i t. d. w portach nadmorskich. R. 1869 po zdaniu firmy gdańskiej szwagrowi, J. Röhrowi, M. osiedlił się w Krakowie, gdzie wkrótce powołany został do rady nadzorczej zakładającego się podówczas Banku Galicyjskiego dla Handlu i Przemysłu, w maju r. 1869, na stanowisko wiceprezesa. Ożeniony był z wdową po baronie von Deseń. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Kocku.—Por.: T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań 1877). X Malczewśkl Adolf Skarbek, wojownik z r. 1831 i 1848 (* 18'czerw. r. 1813 w Mi-chalczy, w Gnieżnieńskiem), syn Hipolita M-go, radcy generalnego Tow. Kred. Ziemskiego w Poznaniu, i Justyny z Zarębów, wnuczki Marszałka Konfederacyi Sieradzkiej w czasach barskich; kształcił się w gimnazyum Maryi Magdaleny w Poznaniu i w konwikcie Pijarów w Warszawie na Żoliborzu. Na kilka dni przed koronacyą Mikołaja I na króla polskiego w Warszawie, przyjęty do tajnego związku patryotycz-nego, polecony przez Karola Karsznickiego, Kamila Mochnackiego i Józefa Gurowskiëgo, zgodził się spółdziałać czynnie w zamierzonym zamachu na placu Saskim, czego jednakże za poradą Juliana Niemcewicza zaniechano W chwili wybuchu powstania listopadowego uczestniczył we wzięciu arsenału. Następnie zaciągnął się do wojska i odznaczył w bitwach 19, 20 i 25 lutego r. 1831 pod Grochowem. Bił się potem pod Dębem i Kuflewem, już jako oficer 4-go pułku strzelców pieszych. W bitwie pod Miń skiem (26 kwietnia) został ranny kartaezem w piersi. W stopniu adjutanta przy boku bry gadyera Krasickiego, który dowodził 3 i 14 pułkiem liniowym, był w bitwie pod Nurem, gdzie zdobył, oprócz ran ciężkich, krzyż virtuti militari. Jeszcze nie zupełnie z ran wyleczony, pośpieszył jako ochotnik na Litwę. Był świadkiem dwudniowego boju pod Warszawą i patrzył na układanie się z Rossyanami gen. Prądzyńskiego, który z rozkazu gen. Kruko-wieckiego umawiał się z nimi o kapitulacyę stolicy. Gdy Prądzyński, stanąwszy przed Sejmem, dla skuteczniejszego przekonania posłów o kouieczuości kapitulacyi, oświadczył „że wojsko bić się już nie chce“, M-ski i jego towarzysze, na boku ukryci, zawołali „nieprawda!“. Zmieszało to zaprzeczenie generała i osłabiło wrażenie jego dowodzenia.—Po przejściu wojska polskiego do Prus, M-ski udał się z innymi na emigrację i rok 1832 spędził w Dreźnie, gdzie zbliżył się do Adama Mickiewicza i Stefana Garczyńskiego. Po powrocie do Wielkopolski zaczął pracować jako rolnik, nie usuwając się od obowiązków obywatelskich; r. 1833 wspierał wyprawę emisaryuszów do Polski; r. 1836 wstąpił do związku „Stowarzyszenia Ludu Polskiego“, założonego w Poznańskiem przez Karola Libelta (ob.J, a następnie przystąpił do związku, kierowanego przez Centralizacyę Tow. Demokratycznego na emigracyi i przygotowującego powstanie w całej Polsce na dzień 21 lutego r. 1846. Aresztowany d. 14 lutego, skazany został (w grudniu 1847) na lat 25 więzienia, którego wszakże uniknął wskutek ainne-styi marcowej r. 1848. W ruchu r. 1848 uczestniczył czynnie jako organizator powiatu mo-gilnickiego; uformował szwadron ułanów i walczył pod Wrześnią (2 maja) i pod Kcynią (8 maja). W powstaniu r. 1863 przybył do Król. Polskiego i został pomocnikiem w orga-nizacyi wojskowej pułkownika Bronisława -Ru-ckiego, mianowanego przez Rząd Narodowy naczelnikiem wojennym województwa Kaliskiego. — Por.: „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ (Rapperswyl 1882).

cianów“ w r. 1874, wielki srebrny tamże w r.

Por. „Biogr. méd.“ (VI, 172); „Diction, histor.“ (III, 507); „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, III) i Kośmińskiego „Słów. lekarzów polskich“ (305).

Mantegazza Paweł (ob. XLV, 399) — f w Spezii w sierpniu r. 1910.

Manteuffel-Szoege baron, Karol (* w Kur-landyi 19 września, 1761 w dobrach dziedzicznych Blankenfeld), nauki odbywał naprzód w Mita wie, w tak zwanej „Academia Petrina“, następnie zaś w uniwersytecie lipskim. Po powrocie z Lipska w r. 1786 wybrany posłem na sejm krajowy, a od r. 1787 do 1793 posłował od księcia kurlandzkiego w Warszawie, gdzie król w r. 1788 mianował go szambela-nein i kawalerem orderu S-go Stanisława. W 1. 1793—1798 zajmował urzędy ziemiańskie w Drobinie, od r. 1798 — 1814 w Tukumie, „Wnę- a w r. 1815 wybrany zostaje na marszałka krajowego. — Z prac jego mamy przed sobą: „Vorschlag und Plan zur Errichtung einer Nationalbank in Kurland“ (Mitawa 1785); „Exposé succinct du procès intenté à S. A. S. Mgr le duc de Courlande par le Palatin de Sy-berg“ (Warszawa 1788 r. w 4-ce); „Schreiben eines Kurländers an den Fürsten N...“ (Warszawa 1789, w 8-ce); w tymże roku to samo pismo ogłosił tamże w języku polskim; „Remarques sur quelques points d’un écrit intitulé: „Reflexions d’un Polonais sur le duché de Courlande“ (Warszawa, 1789    r., w 8-ce);

„Odezwa do Sejmu Rzpltej, wygłoszona d. 2-go lutego, 1791 roku w Warszawie, przez Karola Manteuffla, dziedzica dóbr Platonen i Blanken-czas feld, Delegowanego księstwa Kurlandyi i Se-migalii“; „Etwas über Curland in Rücksicht auf die gegenwärtigen Misshelligheiten zwischen dem Herzoge und dem Adel.“ (Frankfurt i Lipsk oraz Drezno, 1791); „Einige Worte über die Aufhebung der Leibeigenschaft in Kurland“

I (Mitawa, 1817 r., w 4-ce).—Wr 1. 1787—1793, podczas posłowania w Warszawie, w wielkich był łaskach u Stanisława Augusta, który był nawet na jego ślubie z panną du Hamel i w dniu zaślubin ofiarował portret panny na- młodej (pędzla Bacciarellego) grającej na kla-wikordzie, a także przepyszną grupę, rzeźbio-w pra- ną w marmurze kararyjskim przez mistrza włoskiego. Grupa ta przedstawia tę samą panią Karolową Manteufflową w 16-tym roku jej życia, oraz pięknych amorków, zażarcie walczących o rzucone pomiędzy nie serce płonące. Jest to także dar osobisty, zrobiony przez króla Karolowi Manteufflowi podczas sejmu czteroletniego. Opisuje to dzieło sztuki szczegółowo katalog kurlandzkiej wystawy historycznej z roku 1886 na str. 73-ej JSIs 788

Maranta (Plum). Rodzaj roślin jednoliście-niowych z rodziny Marantaceae (ob.), pochodzenia amerykańskiego; zawiera około 10 ga-

Dr. i. V.

1877 i takiż w Wiedniu r. 1873. Po wielu latach powrócił do kraju i doznał rozczarowania; miejsca dekoratora w teatrze nie otrzymał, prac jego na wystawie nie kupowano i nie zwracano na niego uwagi. Nie mając wprost żyć z czego, przyjął posadę nauczycielską na prowincyi, po dwuch jednakże latach jej zaniechał. Zwykle posępny i małomówny, wskutek niepowodzeń coraz bardziej dziwaczał, Wyjechawszy cichaczem do Szydłowca w r. 1900, otrzymał tam od burmistrza lokal bezpłatny na pracownię; w niej też znaleziono M-go wkrótce nieżywym z wycieńczenia, z paletą i z pędzlami w rękach. Pozostawił tam około 600 pejzaży.

Jego „Sejm bocianów“ jest własnością Muzeum Narodowego w Krakowie. W zbiorach Warszawskiego Tow. Zachęty Sztuk Pięknych są dwa jego krajobrazy (L. 191 i 165) oraz trze wystawy Tow. Zach. Sz. Piękn. w gmachu b. klasztoru Bernardynów“.—Por.: „Wędrowiec“

(z r. 1900, str. 212); E. Swieykowski „Pamiętnik Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie“

(Kraków 1905).

za

Malinowski Tomasz (* w Warszawie 1802). Po ukończeuiu kursów prawnych w uniwersytecie warsz. był asesorem w prokura-toryi jeneralnej. Kiedy wybuchło powstanie listopadowe bardzo był czynny przy zdobyciu arsenału. Zaciągnął się do 6 pułku ułanów i całą wojnę w nim odbył. Bił się pod Dębem Wielkim, Iganiami, Łysobykami, Ostrołęką. Żadnej rangi nie szukał i nie chciał. Wyszedł z kraju wachmistrzem. Jeden z najczystszych emigracyi charakterów. Był długi jednym z przewodników Tow. Demokratycznego. Mieszkał w Bagnolet pod Paryżem. W r.

1879 został przyjęty do emerytury w Insty-tucyi czci i chleba. Zmarł 28 grudnia, 1879 roku. Pochowany w Bagnolet.

Manardi (a. Manardus) Jan Jakób Cx' w Ferrarze 24 lipca, 1462—f tamże 8 maja,

rum

1536) lekarz wykształcony zawodowo w mieście rodzinnem, był uczniem Benzego i Leoni-c e n a (ob.); w Ferrarze następnie był profesorem nauk lekarskich (1482- 1495), poczein przód został lekarzem księcia Jana Pico di Mirandola, któremu także dopomagał each zmierzających do zwalczania astrologii, następnie od r. 1513 pełnił obowiązki lekarza przybocznego króla węg. Władysława Jagiellończyka; podobno bawił także pewien czas w Polsce. W r. 1526 objął znów katedrę w Ferrarze i zajmował ją do śmierci.—M. był jednym z najuczeńszych i najświatlejszych le-karzów czasu swego, a zarazem i przyrodnikiem niepoślednim, przyjacielem postępu i przeciwnikiem astrologii Z dzieł jego licznych najważniejsze: „Médicinales epistolae, recentio-errata... reserantes etc“ (Paryż 1528

i wiele wyd. późn.) i „Epistolarum medicina- | tunków. Kwiaty na szypułkach, pozbawione liura libri XX“ (Bazylea 1540 i wyd. późn.).— | przykwiatkówr, posiadają staminodia (por. Ma-

rantaceae), z których jedno mieści woreczek j wych. Zamiast 2-ch komórek, otaczających pyłkowy. Z pędów podziemnych gatunku M. kanał oddechowy, jest ich tu wiele; two* arundinacea L. (Amer, zwrotn.) wyrabiają rzą cewkę krótką, tkwiącą wśród komórek t. zw. Arrow-root (ob.). Znane są jeszcze ga- skórki, tunki: M. indica Tuss. (Indye wschodn.); M. allonya Aubl., której bulwy są jadalne; M. lutea Lanek, (zwana Cachbou) której liście na stronie dolnej pokryte są masą gumową.

E. M.

Marcinkowski Wojciech, oficer polski (* 1808 w Łaskarzewie — j 9 sierpn. 1867 w Nogent-le-Rotrou), zaciągnąwszy się do pułku grenadyerów, odbył wraz z nim całą wojnę r. 1831. Ciężko ranny pod Grochowem, posunięty został za waleczność na stopień oficera i ozdobiony krzyżem złotym zasługi. Wyszedłszy za granicę osiadł we Francyi, gdzie i żywota dokonał.—Por.: J. I. Kraszewski „Z roku 1867 rachunki, Rok drugi, Część II“ (Poznań

E. M

Marcinkowski Władysław, rzeźbiarz (* 1858 w Mieszkowie, w Wielkopolsce), uczeń znakomitego prof. Chapu w Paryżu, mieszkał w Szydłowie, Paryżu i Berlinie. Wystawia od r. 1886. W galeryi Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu jest jego „Sylen z dzieckiem“, praca konkursowa, uwieńczona nagrodą Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie, oraz biust Bohdana Zaleskiego, model na pomnik Mickiewicza w Krakowie, nagrodzony listem pochwalnym, biust J. Lelewela, dar artysty, i medaliony bronzowe: E. Andriollego, K. E. Chojeckiego, ks. Czartoryskiego, Ign. Domejki, Seweryny Du-chińskiej, dra Gałęzowskiego, Kaz. Jarochow-skiego, Z. Kaczkowskiego, Wł. Mickiewicza, dra Niegolewskiego, i medaliou gipsowy dra W. Milęwskiego, również dary artysty. — Por.: Swieykowski E. „Pamiętnik Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie“ (Kraków 1905). X Markietan (z wł. mer cat ant e== kupiec) albo bazami k, przekupień towarzyszący wojsku w pochodzie i w obozie, zaopatrujący je za pieniądze w rzeczy różne, których intendentura żołnierzowi nie dostarcza.—U Rzymian M-ów zaliczano do obłogów wojskowych (impedimenta), przy których wyznaczano im miejsce w obozie. W wiekach XVI i XVII M-ie zwykle b. liczui, towarzyszyli wojskom i stali zazwyczaj pod dozorem wyznaczonych do tego oficerów. W czasach późniejszych, za przykładem Francyi, starano się wszędzie o ile możua zmniejszyć liczbę M-ów, tak pozostało do dziś. Podlegają oni prawom wojskowym i dozorowi, aby nadużyć i wyzysków popełniać nie mogli, a są obowiązani uzyskiwać pozwolenie od władzy na wykonywanie handlu swego. — W Polsce dawnej M-i, zwykle bazarnikami nazywani, podlegali władzy hetmańskiej, oboźny wyznaczał im miejsca na majdanie, gdzie kupczyć mogli.    Dr' J‘ P-

Markiewicz Stanisław (ob. Ser. I, XLV,

E. M.

Marantaceae. Rodzina roślin jeduoliście-niowych. Kwiaty grzbieciste, złożone z kielicha, korony, pręcików i słupka. Pręciki w 2-ch okółkach. Z 3-ch pręcików okółka zewnętrznego, 2 albo 1 zamienione są na t. zw. stamino-dia, czyli narządy przypominające kształtem i barwą płatki korony i służące jak i one do 1868). przynęcania owadów. Dwa pręciki okółka wewnętrznego też są płasko-kształtne; pozostały i w połowie tworzy staminodium, w połowie zaś jest pręcikiem, czyli zawiera woreczki z pyłkiem. Zalążnia trójkomorowa zawiera po jednym zalążku w każdej komorze. Szyjka słupka skręcona. Znamię ukośne lub rozdwojone. Liście złożone z pochwy, ogonka i blaszki; bezpośrednio pod blaszką ogonek jest kolankowato zgrubiały. Znanych jest przeszło 150 gatunków z tej rodziny, pochodzących z okolic zwrotnikowych, głównie półkuli zachodniej.

Marcantonio, miedziorytnik włoski, ob. Raimondi M. A.

Marcgraviaceae. Rodzina roślin dwuliściennych. Kwiaty dwupłciowe. Kielich o 4 — 5 działkach wolnych. Korona o 4 — 5 płatkach, albo zupełnie, albo tylko u spodu zrośniętych z sobą. Pręcików 3 wolnych lub u dołu zrośniętych. Słupek górny, początkowo jedno-komorowy, potem skutkiem rozrostu łożyska blaszkowatego 2 — 8 cz. komoro wy. Zalążków wiele. Szyjka niepodzielona, krótka, o znamieniu pięciopromienistym. Owoc — torebka. Są to drzewa lub epifity pnące się, krzewiaste, o kwiatostanach zwykle zwisających—i o przy-kwiatkach kubećzkowatych. Liście pojedyńcze, skrętoległe. Znamy około 40 gatunków, po-

chodzących z Ameryki zwrotn.

E. M,

Marchantia. Rodzaj Mszaków należących do klasy Wątrobowców (Hepaticae) i do rodziny Marchantiaceae. Są to rośliny plechowate, przylegające do podłoża i przyrośnięte do niego zapomocą chwytników.

Marsala, wino sycylijskie, szlachetne, hodo-w pobliżu miasta tejże nazwy (ob.),

Plemnie i rodnie znajdują się na osobnikach różnych. Plemnie — we wgłębieniach części górnej krążka gwiazdkowatego, przymocowanego do plechy na nóżce długiej, pionowej. Rodnie również są wyniesione za pomocą nóżki po nad plechę, a przymocowane są do powierzchni dolnej gwiazdki. M. może się też 462), f w Warszawie d. 25 listop., r. 1911. rozmnażać za pomocą t. zw. rozmnóżek, ciałek maleńkich, zielonych, wielokomórkowych, po-    wane

wstających w miseczkach szczególnych na po-    będącego    głównym    rankiem    na    wino    rosnące

wierzchni górnej plechy. Szparki oddechowe    na w.    Sycylii.    Jest    to    wino    mniej    lub    więcej

różnią się bardzo od szparek roślin kwiato- słodkie, o zapachu słabym, barwy cieinno-

Dr. J. ?

Ked.

bursztynowej, smakiem bardzo przypominające m a d e r ę (ob.), zawierające sporo wyskoku ( M. dolce 18$, M. concia inglese 21,5$), który przeważnie bywa dodawany do win sycylijskich, pomimo, że go już same z siebie zawierają niemało. Dawniej, zwłaszcza w Anglii, M. należała do win poszukiwanych i cenionych, obecnie z powodu przesądu nieuzasadnionego, że jako wino wyhodowane na gruncie wulkanicznym zawiera siarkę zdrowiu szkodliwą, wyszła b. z mody, przynajmniej pod nazwą własną, ale spijana bywa po dawnemu jako madera, zamiast której również inne wina sycylijskie, dawniej w handlu M-ą nazywane, bywają przedawane. U nas wino to należy do mniej znanych i rzadko pijane bywa.

Marszewski J ó z e f, artysta malarz (* 1825 w Warszawie—f 1888 tamże), kształcił się najpierw w Warszawie w szkole malarskiej, prywatnej Aleksandra Kokulara (ob.), następnie w 1. 1853 — 1856 w petersburskiej Akademi Sztuk pięknych, gdzie już w r. 1853, jako uczeń pejzażysty prof. Worobjewa, otrzymał dwa medale srebrne. R. 1857 odwiedził Paryż, następnie Rzym, gdzie lat kilka spędził, nakouiec osiadł na stałe w Warszawie. Na wystawie lwowskiej r. 1894 był jego „Krajobraz nocny z wiatrakami“. Największa ilość prac jego znajduje się w Król. Polskiem. Noszą one cechy szkoły Kokulara i modnego malarstwa krajobrazowego z r. 1850. W zbiorach warszawskiego Tow. Zachęty Sztuk Pięknych są jego „Krowa“, i dwa „Krajobrazy tatrzańskie“. — Por.: Podczaszyński B. „Pamiętnik sztuk pięknych“-, Swieykowski E. „Pamiętnik Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie“ (Kraków 1905). X

Maryawici. *) Sekta religijna, powstała w Król. Polsk. na przełomie XIX i XX wieku.— Wierzenia M - ó w: Geneza M. różni się od sposobu powstawania sekt na Zachodzie, a zbliża się do genezy sekt rossyjskich, gdzie nie tyle idzie o zasady religijne, ile o bunt przeciwko istniejącemu porządkowi w organizacyi religijnej. Bunt wybucha pierwszy, a potem dopiero tworzą się zasady; stąd też zasady są nieuchwytne, niestałe.—Według organu głównego M-ów, wychodzącego w Łodzi „Marjawity“, początek nowej sekty przedstawia się dosłownie tak: W roku 1893, d. 2 sierpnia, Marya Franciszka (K o z ł o w s k a Felicya, ob.), po wysłuchaniu Mszy św. i przyjęciu Komunii św., nagle została oderwana od zmysłów i stawiona przed Majestatem Bożym... przemówił do niej Pan Jezus: „Chcę, aby powstało zgromadzenie kapłanów pod nazwą Marjawitów... Na

*) Artykuł niniejszy jest dopełnieniem, a zarazem i sprostowaniem artykułu „Maryawici“, umieszczonego w T. XLVI, str. 542—545, co stało się Koniecznem wobec tego, że piszący tam o nich, powodując się bezstronnością do przesady posuniętą, korzystał wyłącznie ze źródeł, bądź wprost maryawi-ckich, bądź też popierających M-ów stronnie, a na końcu artykułu rzeczonego wymienionych.

teraz całe to Dzieło składam w twoje ręce, masz być mistrzynią i matką, tobie poruczam tego kapłana, a kierować nim będziesz tak, jak ja sam będę ci dyktował“ Ona wymówiła: „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa Twego...“ Gdy wróciła do domu, znowu przemówił Pan: „Tobie oznajmione zostało wielkie miłosierdzie dla świata...“ Na drugi dzień, będąc w kościele, znowu wpadła w głębokie skupienie i widziała nowe zgromadzenie Maryawitów i wielką chwałę Bożą... widziała prześladowania, ucisk i cierpienia, jakich doznawać będą Maryawici... Przemówił do niej Pan: „Czy chcesz, aby Bóg w stworzeniu był uwielbiony?“ Przez stworzenie rozumiała siebie... Zapytał ją Pan: „Czybyś nie chciała być za nich ofiarą, kiedy co mam najdroższego tobie oddaję? — Najdrożsi mi są kapłani, a tobie dam moc nad kapłanami...“ Objawienia takie stale trwały prawie przez dwa tygodnie... („Maryawita“, r. 1907,    11).

„Nie możemy tutaj milczeniem pominąć, że nie mało utwierdzały nas co do prawdziwości objawień Maryi Franciszki, jej głęboka wiedza z dziedziny Teologii Moralnej, Dogmatycznej, a zwłaszcza Mistycznej i dziewnie jasne rozwiązywanie najtrudniejszych tajemnic wiary, których ani my, ani mistrze nasi w Teologii nie mogli wyjaśnić... Mistrzem wiedzy Maryi Franciszki jest Mądrość Przedwieczna — sam Pan Jezus“. Owym kapłanem, którego Pan Jezus wskazał Maryi Franciszce, był ksiądz Felicyan Strumiłło...“ („Maryaw.“, r. 1907, J\2 12) „Wskazał jej Bóg, że jednym z pierwszych prześladowców, a zwłaszcza jej osoby, będzie ks. Antoni Nowowiejski. Dał jej Bóg poznać, że będzie przechodziła szczególne cierpienia, których sprawcą będzie On sam, a które przewyższać będą wszystkie cierpienia fizyczne i moralne... Widziała, że Maryawici będą na wzór świętych Apostołów i pierwsi będą mieli ich imiona... Wszystkie te szczegóły objawione na lat kilka, a niektóre na lat kilkanaście przed ich spełnieniem i dokonane w swoim czasie, są niezbitym argumentem prawdziwości objawień i Boskiego ich początku... Marya Franciszka mając lat piętnaście usłyszała głos duszy: „Ty będziesz mi wynagradzała za przyjaciół“. Pan Jezus dał jej poznać, że przyjaciółmi Jego są kapłani. Potem wyjaśnił jej Pan, w jaki sposób powinna kierować Maryawitami i co mają zachować z Reguły. Co się tyczy kierunku Maryawitami, Marya Franciszka zrozumiała, że ma pojaśniać [tak] każdego z nich pojedyńczo o Woli Bożej i nauczać go zasad jzycia zakonnego“. („Maryaw.“, r. 1907, J\°'J13). „Pan Jezus powiedział do niej: „Znam lepiej nędzę twoją, niżeli ty ją pojąć możesz, ale w nędzy twoja Wielkość, — a w słabości Moc moja się objawi“. — Nagle została oświecona i znowu w jasnem świetle widziała przyszłe zgromadzenie Maryawitów,

poznała, że jest to właśnie to samo zgromadzenie, które przepowiedział błogosławiony Ludwik Montfort. („Maryaw.“, r. 1907, JM® 14) Ze wszystkich łask, jakiemi Bóg Maryę Franciszkę obdarzył, największa jest ta, że jak Najświętsza Panna wyjęta jest z pod grzechu, — tak ona wyjęta jest z pod namiętności. „Marya Franciszka — ze szczególniejszej łaski Bożej — nigdy nie podlegała żadnym namiętnościom, więc nawet nie potrzebowała walczyć z pokusami do złego“. („Maryaw.“, r. 1907, JV° 18) „Od Serca Pana Jezusa wyszedł płomień, który ogarnął jej duszę aż do omdlenia... Pan rzekł: „Masz serce moje: proś o co chcesz... czyń, co chcesz“. Utwierdzenie w łasce utwierdziło jej wolę w dobrem,—a więc uczyniło ją niezdolną do popełnienia grzechu. Marya Franciszka, na podobieństwo Matki Najświętszej, brała żywy udział we wszystkich Tajemnicach życia i Męki Pana Jezusa i stała się przez to prawdziwą męczennicą ducha“. („Maryaw.“, r. 1907, JV1® 19). „Pan Jezus skarżył się ze smutkiem, że w seminaryach duchownych zły jest kierunek... że i nauka w seminaryach uizko stoi...“ („Maryaw.“, «N® 20). „Pan Jezus rzekł do Maryi Franciszki: „Ty będziesz Matką Miłosierdzia“. („Maryaw“., N® 21) „Pan Jezus rzeki; „Wypełniły się już dni“ i kazał mi spisać objawienie—mówi od siebie Kozłowska — i naprzód oddać je pod sąd biskupów, mówiąc: „Jak osądzą, tak im się stanie“. Wymienił mi trzech: arcybiskupa warszawskiego, bisk. płockiego i bisk. lubelskiego, a potem rozkazał się udać wprost do Stolicy Apostolskiej... Rozkazał mi Pan podzielić Zgromadzenie Maryawi-tów ua trzy prowincye: Płocką, Warszawską i Lubelską i Sam wyznaczył prowincyałów“. („Maryaw.“, 1907, J\® 22).—Jeśli wziąć na uwagę powyższe zdauia, dosłownie wyjęte z opisu objawień Maryi Franciszki, a dodać jeszcze treść autentycznego dokumeutu, opiewającego: „Maryawici wierzą: 1) w to wszystko, czego Kościół katolicki naucza; 2) że Pan Bóg uczynił Maryę Franciszkę z domu Kozłowską najświętszą i dał Jej te łaski, jakie dał Najświętszej Maryi Pannie, Matce Bożej; 3) że w ręku ow. Maryi Franciszki jest miłosierdzie dla całego świata i nikt bez jej pomocy i pośrednictwa miłosierdzia nie dostąpi; 4) że modlitwa do Św. Maryi Franciszki jest nietylko pożyteczna, ale i konieczna do odparcia szatańskich zasadzek i do utwierdzenia duszy w łasce Bożej (podpisano)

O. Cyryl Żmudzki, O. Bazyli Furmanik, O. Antoni Hrynkiewicz“ — dojść musimy do przekonania, że alfą i omegą w religijnym poglądzie M-ów, w całokształcie ich zasad religijuych jest p. Marya Franc. Kozłowska. Naturalnie, punkt pierwszy przytoczonego dokumentu, jest czczem zdaniem, bo wszystkie punkty następne oraz „objawienie“ są zaprzeczeniem jego treści. To też clioć M-tyzm jest sektą wyszłą z katolicyzmu, niema pomiędzy jednym a drugim żadne-go prawie związku i dokąd on zajdzie, do czego się upodobni tego przewidzieć nie można.— Powstanie sekty. Po r. 1880 przybyła z Warszawy do Płocka uboga szwaczka, ter-cyarka i założyła tu szwalnię. Była to Fe-licya Ko zł o ws k a <ob.). Po pewnym czasie potrafiła zyskać wpływ na inne tercyarki i na księdza opiekuna nad tercyarkami, Gołębiowskiego. Ks. Gołębiowski pragnął założyć własne stowarzyszenie kapłanów-tercyarzy, którzy-by ściśle związali się pomiędzy sobą i prowadzili życie na podstawie reguły zakonu św. Franciszka z Assyżu. Znalazł kilku zwolenników, wśród których Kozłowska cieszyła się wielką powagą. Zrzeszenie to rychło nawiązało stosunki z księżmi z innych dyecezyi, a p. Kozłowska, wskutek „objawienia“ zyskawszy powagę nad niem, poczęła niem kierować. Z Warszawy przystąpili do związku: ks. Jan Kowalski i ks. Bolesław Wiechowicz, wikaryusz parafii Przemienienia Pańskiego, i wkrótce Warszawa stała się ogniskiem głównem działalności, jużto dzięki szczególnym właściwościom ks. Kowalskiego, jużto wskutek tego, że tu łatwiej mogli się zjeżdżać stowarzyszeni z rozmaitych stron kraju. Pomimo tego, iż p. Kozłowska też przyjeżdżała do Warszawy, a nadto wizytowała głośniejsze miasta, Płock, jako jej główne miejsce rezydencyi, pozostał jakby miastem świętem, do którego pielgrzymowano. — Departament Wyznań Obcych z Petersburga zwrócił się do biskupów z zapytaniem: co to za nowy związek duchowieństwa powstaje w Królestwie? Zaniepokoiła się władza duchowna, i upomniawszy księży związkowych, zwanych żartobliwie z powodu nienoszenia mankietów „czarnomankietnikami“, chcąc im utrudnić zbieranie się, rozesłała ich po parafiach wiejskich. Rozżaliło to księży związkowych i pobudziło do ostrego krytykowania władz duchownych. Władzę świecką uspokoili związkowcy zapewnieniem, że mają jaknajlepsze intencye i gwarantują zupełną uległość. To też nie utrudniano im pracy i pozwolono na swobodę zupełną ruchów zewnętrznych, mimo, że całe duchowieństwo katolickie pozostawało pod surowym rygorem przepisów paszportowych.Ponieważ skutkiem tego działalność M-ów stała się głośniejszą i jawniejszą, biskup płocki, ks. Szembek, uznał za konieczne zająć się ruchem zaszłym w Kościele polskim. Księża oporni pojęli konieczność ujawnienia się przed władzą duchowną; posłała też i Kozłowska ks. biskupowi opis swego życia i działalności. Biskup Szembek wyznaczył dwu księży do zbadania sprawy i akta przesłał do Rzymu. Wybrali się do Watykanu także związkowi. Prowadzenie sprawy ujął w swe ręce Kowalski,’^wybrany za wskazaniem Kozłowskiej na „generała“ Maryawi-tów, jak nazwali się sami związkowi. Gdy Kongregacya Inkwizycyi „objawienie“ Kozłowskiej uznała za halucynacyę i poleciła księżom

usunięcie się z pod jej wpływu i rozwiązanie stowarzyszenia, M. napozór poddali się rozkazowi, lecz potajemnie utrzymywali stosunki z Kozłowską. O wyroku rzymskim nie mówili swoim parafianom, owszem, poczęli insynuować, że Stolica Apostolska im błogosławi, a tylko biskupi, stojąc po stronie księży złych, są dla nich i ich działalności wrogo usposobieni. Próbowali wyjednać dla siebie przywilej wyłączenia z pod zarządu biskupów, lecz gdy się im to nie udało, a papież ogłosił encyklikę potępiającą, poczęli wprost zdążać do schizmy i herezyi. W r. 1906 ogłosili swoje „Credo“, którego 4 punkty podaliśmy wyżej i kiedy w końcu tegoż roku dotknięci zostali, jako nieposłuszni: p. Kozłowska, Jan Kowalski i inni księża M-i ekskomuniką do czasu poprawy, publicznie się ogłosili jako zrywający z Kościołem. Od rządu otrzymali uznanie swego istnienia jako sekta i na tej podstawie prawnej poczęli się urządzać. W chwili zrywania z Kościołem próbowali zawładnąć świątyniami i zabudowaniami parafialnemi, stąd powstały silne i, niestety, krwawe starcia z katolikami, broniącymi swej własności od zaboru. Kierownicy sekty chcieli nietylko zagarnąć kościoły w tych parafiach, gdzie byli przedtem proboszczami lub wikaryuszami katolickimi, lecz czynili wyprawy do parafii sąsiednich, przemocą usuwając proboszczów właściwych. Sprawy dostały się przed sądy, a orzeczenie Senatu, niepozwalające nowej sekcie zabierać kościołów katolickich, zmusiły M-ów do budowania własnych doinów modlitwy. Dla propagandy założyli w Łodzi tygodnik „Maryawita“, nie pozwalając przytem swoim wyznawcom trzymać i czytywać innych pism i książek. —W r. 1907 zgromadzenie M-ów wybrało Kowalskiego na Ministra Generalnego. Jednocześnie w nabożeństwie zaprowadzono język polski i litewski usuwając zupełnie łaciński.—W r. 1909 rząd uznał istnienie 63 parafii maryawickich. Największe z nich liczą po kilka tysięcy, najmniejsze zaś zaledwie po kilkadziesiąt wyznawców. Dla utrwalenia swej sekty, postarali się M. o nawiązanie stosunków z sektami zachodniemi w Hollandyi; od nich-to otrzymał Kowalski wyświęcenie na biskupa. W r. 1910 takież sakry otrzymali jeszcze dwaj inni.—Rok 1911 przyniósł Maryawitom nadzieję otrzymania praw już nie sekty, lecz Kościoła odrębnego, bo komissya Dumy petersburskiej ułożyła projekt bardzo przychylny odrębnej organizacyi wyznania maryawickiego. W tym-samym roku nastąpiło ważniejsze wstrząśnie-nie wewnętrzne wśród M-ów. Część wyznawców w Warszawie chciała utworzyć gminę niezawisłą „Chrześcijan ewangelistów“. Inicya-torką była druga „Mateczka“, Marya Cygler [Ziegler], duchownym—Żebrowski. Próżno interweniował Kowalski, chcąc swą powagą głowy

Wiel. Enc. Powsz, IUustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 380b.

sekty udaremnić rozdział. Żebrowski podej rżany był pod względem prawowierności. „Czy ojciec Szczepan (Żebrowski) wyznaje wiarę objawioną przez Maryę Franciszkę (Kozłowską)?“ — pytał Kowalski. Żebrowski odpowie-* dział wymijająco: „Wyznaję, co jest ogłoszone w pierwszym roczniku „Maryawity“. — „Czy ojciec Szczepan uznaje Maryę Franciszkę za błogosławioną?“—„To do rzeczy nie należy“ — odpowiada Żebrowski. — Wielkie wzburzenie wśród M-ów, podzielonych na dwa obozy, dopiero uspokoił przedstawiciel rządu, umyślnie przybyły z Petersburga. Żebrowski pogodził się ze swą hierarchią, a Maryę Cygler, jako obywatelkę państwa obcego, wydalono z kraju.— Należy jeszcze zaznaczyć pewnego rodzaju e wolu c y ę w taktyce kierowników sekty. W pierwszych latach największą wagę przywiązywano do praktyk religijnych i wierzeń, obejmujących „objawienia“ Kozłowskiej, zapowiedzi cudów i t. p. Następnie poczęto usuwać tę ma-teryę na plan dalszy, a w wystąpieniach publicznych podkreślano szczególnie swą toleran-cyę, uznającą każdą wiarę za dobrą, kładąc nacisk szczególny na prace społeczne. Rossya-nin. Mikołaj Reinke, oberprokurator Senatu, w swej monografii M-ów wymienia wszystkie urządzenia M-ów. Według uiego mieli oni założyć: 35 ochronek, 16 szkół, 1 łaźnię, 32 pracownie rzemieślnicze, 5 sklepów współdziel-czych, 1 drukarnię, gdzie drukują „Maryawitę“ i „Wiadomości Maryawickie“, nakoniec 1 księgarnię. Do tego dodać należy kupno i parcelacyę 1 majątku ziemskiego. — Organizacy a. Wyznawcy maryawityzmu tworzą gminy, z pewnej liczby gmin powstaje okrąg, okręgi składają prowincyę, prowincye tworzą związek religijny M-ów. Gminą zarządza proboszcz lub jego pomocnik, wikaryusz, okręgiem kustosz, prowincyą minister prowincyonalny, związkiem minister generalny lub jego pomocnik. Kapituła generalna, złożona z ministrów prowiu-cyonalnych i kustoszów, obiera dożywotniego ministra generalnego, który mianuje swego pomocnika, oraz ministrów prowincyonalnych. Kapituła generalna, zbierająca się co trzy lata, jest instancyą najwyższą, rozstrzygającą wszystkie sprawy związku. Charakter biskupi nie jest nieodzowny do sprawowania urzędu najwyższego w organizacyi, jest tylko konieczny do zachowania hierarchii.—Duchowieństwo składa śluby zakonne, lecz nie zamieszkuje w klasztorach, rozmieszczone jest po gminach. Prócz zakonu męskiego istnieje i żeński. Duchowieństwo ma utrzymanie z ofiar dobrowolnych wyznawców.— Liczebność M-ów. Według danych rządu rossyjsk., mianowicie urzędowego Komitetu statystycznego w Warszawie, liczba M-ów w r. 1909 wynosiła 73 033 osoby; wyżej wspomniany oberprokurator Reinke oblicza ich na 162 250 osób, lecz nie podaje z jakich źródeł

czerpał swe wiadomości. Sami M-ci chętnie się przyznają do większej jeszcze liczebności, bo do 200 000. — Przyczyny powstania sekty.

potrzebę tego życia szli do dostępnego jeszcze stanu księży świeckich, choć zakres działania i sposób życia duchowieństwa świeckiego i zakonnego jest zupełnie inny. W tym stanie rzeczy czuli się oni wykolejonymi, to nie odpowiadało potrzebom ich dusz i stąd często powstawał zupełny upadek duchowy, doprowadzający do upadku w kierunku ogólno-moralnym. — Grupa duchownych, zwanych żartobliwie przez kolegów „czarnomankietnikami“, była materya-łem do organizacyi zakonnej. Ponieważ władza duchowna, obawiając się odpowiedzialności prawno-państwowej, nie mogła im nadać tego charakteru i zapewnić przewodnictwa roztropnego w ascezie duchownej, doprowadziły ten związek do obłędu uznawania szalonych, chwilami komicznych, a uaogół bluźnierczych „objawień“ za prawdziwą interwencyę Bożą w sprawie zbawienia dusz. Pewnego rodzaju rozżalenie w stosunku do władzy duchownej za wydawanie rozporządzeń, utrudniających im skupiania się i organizowania wywołało, niechęć wzrastającą; nakoniec chwila przełomowa wypowiedzenia posłuszeństwa Stolicy Apostolskiej wzbudziła uczucie nienawiści, jasno malujące się we wszystkich wystąpieniach przeciwko Kościołowi. Było |to proste następstwo oderwania się od Kościoła. Jeśli lud prosty nie zdawał sobie sprawy, czem jest oderwanie

W rozważaniu przyczyn należy osobno zastanowić się nad zwolennikami jej i nad założycielami.

Że zualeźli się zwolennicy przypisać to należy z jednej strony uczuciowości ludu, który zżywszy się ze swoimi pasterzami katolickimi, nie umiał się odsunąć, kiedy ci pasterze przestali być katolikami. Zresztą dla ludu prostego nieuchwytne były te momenty, kiedy ich przewodnicy stopniowo odrywali się od Kościoła; dla nich były to wciąż okresy walki o dobrych pasterzy z władzą duchowną, która chciała ich ludowi zabierać. Z drugiej strony, ciemnota tego ludu, nieznajomość nawet dogmatów podstawnych wiary katolickiej, utrudniła mu rozpoznanie, gdzie jest granica herezyi i sekciarstwa. Lud wierzył ogólnikowo według tradycyi i nie przyjąłby jakiegokolwiek wyznania obcego, któreby mu nieśli ludzie obcy, ale miał zaufanie do tych, którzy w długim szeregu jego dawnych proboszczów stanęli jako przedstawiciele tej samej wiary i potrafili ująć go za serce. Do    zatrzymania    ludu wśród

sekty w niemałej mierze przyczyniło się i to, co jasno wykazało się wśród rozłamu chwilowego za sprawą Żebrowskiego i Maryi Cygler, mianowicie uwięzienie funduszów w instytu-cyach maryawickich.    Ustępujący    z sekty na-    się od    wiary    katolickiej,    sumienie    każdego

rażeni byli na to, że    im wszystkie    oszczędności    księdza    jasno    mu    mówiło,    że usunął    sobie

przepadną, sprytne    więc ujęcie    tej sprawy    grunt z    pod nóg, że    zburzył    wszystko,    na    czem

opierała się prawdziwość wiary jego. Głos sumienia próbował zagłuszyć krzykiem nienawiści i począł obrzucać błotem to, z czem zerwał. Pomijając to, że wszystkie kazania, nauki duchownych maryawickich za treść mają wymyślanie na Kościół katolicki, wystarczy wziąć do ręki rocznik urzędowy M-ów „Maryawitę“ i „Wiadomości Maryawickie“, żeby przekonać się, iż ponad wszystkiem góruje nienawiść do Kościoła. Niema jednego wiersza bez wyrażeń obelżywych o Stolicy Apostolskiej lub hierarchii katolickiej; ze skwapliwością drukuję się tu najbrudniejsze opowiadania o duchowieństwie, za-czerpuięte z gazet i paszkwilów najrozmaitszych, które po świecie ogłoszone zostały. Każdy ucisk Kościoła z żywą radością jest notowany z komentarzem, że słusznie się tak stało jak się stało. Skąd powstaje wrażenie, że prawdziwym fundamentem religii M-ów jest nienawiść do Kościoła katolickiego. —Maryawici i społeczeństwo polskie. Społeczeństwo polskie naogół nieprzychylnie przyjęło zjawienie się sekty. Wstrząsane zaburzeniami między-klasowemi obawiało się, że wstrząśnienie na gruncie religijnym jeszcze bardziej je osłabi, a zwłaszcza obezwładni w stosunku do czynników niszczących z zewnątrz. Nadto społeczeństwo polskie zbyt było kulturalne, żeby nie odczuwać niesmaku wobec „objawień“ Kozłowskiej. I chociaż te „objawienia“, jak wspomi-

materyaluej niemało przyczyniło się do utrwalenia sekty. Nie można też pominąć i tego szczegółu ważnego, że wogóle od dziesiątków lat życie religijne w Kr. Polsk. było w przerażający sposób zdezorganizowane. — W społeczeństwie każdem są jednostki mocniej odczuwające konieczność ściślejszego związania się z życiem religijnem przez pewne organizacye religijne.

Takie organizacye religijne kierowane są przez ludzi odpowiednich, mających do tego przygotowanie i misyę, czyli posłannictwo Kościoła.

W tej części Polski, w której wybuchuął Maryawityzm, ponieważ związki legalne, kierowane przez ludzi odpowiednich, jak np. ter-cyarstwo, były zakazane, tworzyły się przeto nielegalne i już z konieczności pozostawały bez kierownictwa odpowiedzialnego i rozumnego, a stąd stawały się podłożem dziwacznych rojeń myśli religijnej, rozmaitych „objawień“ i t. p.; takie właśnie rojenia i objawienia były zawiązkiem sekty M-ów.—Co do założycieli sekty, duchowieństwa, niepodobna im zarzucić złej woli w samym początku. Tu głównym powodem było to, cośmy wskazali wyżej, jako przyczynę dodatkową — dezorganizacya życia religijnego. Prócz kilku, wszyscy duchowni organizatorzy Maryawityzmu byli ludźmi z powołaniem do życia zakonnego, czynnego lub kontemplacyjnego. W Królestwie po r. 1864 dostęp do klasztoru był zamknięty, a ci, co odczuwali

naliśmy, taktyka maryawicka usunęła później z widowni publicznej, jednak przykre wrażenie i nieufność pozostały. Do spotęgowania tego wrażenia przyczynił się proces wytoczony przez Kozłowską przed sądem Okręg. Warsz. przeciwko Kazimierzowi Nawrockiemu, redaktorowi „Niedzieli“ o oszczerstwo w druku. —„Niedziela“ twierdziła, że „pani Kozłowska prowadziła do niedawna żywot awanturniczy i że mówią o niej bardzo wiele złych rzeczy (które tutaj trudno powtórzyć). Obrzydł jej ten proceder i obecnie stara się ascetyzmem naprawić dawne błędy“. — Podczas rozprawy sądowej jeden ze świadków Kozłowskiej, na zapytanie przewodniczącego, czy nie są krewnymi, odpowiedział, że nie, a potem adwokat oskarżonego udowodnił, iż ten świadek jest siostrą cioteczną skarżącej. Po zbadaniu świadków oskarżonego, wobec złożonych przez nich zeznań, sąd odrzucił skargę Kozłowskiej. — Nadto, chociaż M-ci ustawicznie opowiadali i pisali, że są ofiarami prześladowania katolików i zawsze i wszędzie rządzą się miłością bliźniego, już rozprawy sądowe wykazały, że tego rodzaju przedstawienie sprawy jest nieprawdziwe. I tak: Izba sądowa warszawska rozpoznawała w d. 27 października r. 1911 sprawę kilkunastu M-ów, oskarżonych o to, że w dniu 12 kwietnia r. 1906, powodowani nienawiścią religijną ku katolikom, przybyli tłumnie do Łu-biec, w gm. Radzików pod Lesznem, w pow. błońskim, wypędzali tam katolików z mieszkań i bili ich za to, że nie chcieli przyłączyć się do Maryawityzmu. W pierwszej instancyi skazani zostali na karę więzienia od 2 miesięcy do roku. Izba sądowa wyrok pierwszej instancyi uchyliła i skazała: czterech na areszt od 4 dni do tygodnia, pozostałych zaś uniewinniła. W sądzie okręgowym piotrkowskim sądzono w listopadzie, r. 1910, sprawę o pogrom katolików, dokonany przez M-ów w Strykowie w d. 6 marca r. 1906. Jak stwierdzono na śledztwie pierwiastkowem i sądowem, M-ci, owładnąwszy najpierw kościołem, do którego nie wpuścili proboszcza, bez żadnego powodu ze strony katolików, robotników łódzkich, przybyłych do Strykowa, napadli na nich, wyciągnęli z domu, w którym się byli schronili i pięciu z pośród nich zamordowali, sześciu zaś mniej lub więcej ciężko poranili, przyczem strzelali, a następnie pastwili się nad trupami. Na ławie oskarżonych zasiadło 12 M-ów. Świadków zbadano przeszło 40-tu. Winę oskarżonych zakwalifikowano jako zadanie ran z wynikiem śmiertelnym lub innemi następstwami. Sąd skazał sześciu oskarżonych na trzy miesiące więzienia, pozostałych sześciu uniewinnił. — Wszystkie powyżej przytoczone fakty nie mogły dobrze usposobić społeczeństwa do ruchu ma-ryawickiego. Sympatyami swemi obdarzali M-ów jedynie ludzie, stojący na gruncie so-cyalizmu, oraz wrogiego stosunku do Kościoła

i popierali Maryawityzm w swoich organach dziennikarskich. — Postawa społeczeństwa i rządu rossyjskiego wobec Maryawityzmu. Maryawityzm doznał przychylnego przyjęcia od Rossyan. Cala prasa ros-syjska nie szczędziła mu słów uznania i stawiała daleko idące horoskopy, wskazując na M-ów, jako^na łącznik mający związać społeczeństwo polskie z rossyjskiem. Monografie o M-ach, napisane wyłącznie na zasadzie ma-teryałów maryawickich: Reinke M., Oberprokurator Senatu „Marijawity“ (Petersburg 1910); Kerenski Wł. „Marijawity“ (Petersburg 1908); Rowinskij K. I. „Marijawity w carstwie pol-skom“ (Petersburg 1910) — wszystkie uważają M-ów za czynnik nadzwyczaj dla polityki ros-syjskiej ] dodatni. Sfery urzędowe rossyjskie, idąc za wskazaniami Ukazu Tolerancyjnego szczerą i całkowitą opieką otoczyły Maryawityzm i zabezpieczyły mu zupełną swobodę rozwoju. M., uzyskawszy podstawy prawne do samego istnienia, rychło potem otrzymali uznanie urzędowe dla swego „biskupa“, który począł gorliwie wizytować zgromadzenia i parafie. Tak np. według notatki jednego z pism z d. 21 marca, r. 1910, widzimy, że „biskup“ maryawicki, Kowalski, przybył powtórnie do Wilna. Maryawici głoszą, że w Wilnie maryawityzm rozrasta się i dlatego świeżo kreowany biskup tak często nową parafię wizytuje. Według zaś „Gońca Wileńskiego“ z owego czasu, Maryawityzm posiadał w Wilnie 18 zwolenników i około 50 sympatyków. — W lutym, r. 1911, nastąpiło ogłoszenie urzędowe nominacyi dwuch nowowyświęconych biskupów maryawickich, jako pomocników „naczelnego administratora wszystkich gmin maryawickich w Rossyi“, Kowalskiego. Według informacyi organu „Prawji-tjelstwiennyj Wjestnjik“, nominacye pomocników Kowalskiego wywołała ta okoliczność, że M-ów w r. 1911 było już przeszło 200,000 i że z powodu rozszerzenia się maryawityzmu biskup Kowalski, jako administrator wszystkich gmin, rozrzuconych w Królestwie Polskiem, na Litwie, Rusi i w Cesarstwie, napotyka trudności znaczne w bezpośrednim nadzorze nad biegiem prawidłowym życia religijnego w gminach.—W wykonywaniu opieki nad M-mi wytoczono z urzędu wiele już procesów, zakończonych skazaniem za występowanie przeciwko Maryawityzmowi. Między innymi redaktora „Kurjera Świątecznego“ p. Czempińskiego oskarżono o bluźnierstwo, z powodu zamieszczonej w piśmie rzeczouem ilustracyi z „Mateczką“ Kozłowską i złośliwego dopisku. Wezwany przez oskarżenie w charakterze świadka duchowny maryawicki, Wiechowicz, zeznał, że sekta uważa Kozłowską za swą za łożycielkę i za osobę, z którą się wszyscy wyznawcy liczą, uważając ją za szczególnie natchnioną i wybraną przez Chrystusa do oczyszczenia Kościoła katolickiego, o czem świadczą

s. p.

wraz

G. M.

przez

traktatu w Kiwerowej Horce. równy, na nowo umocniony, stał się siedzibą starostów Lnaryenhauskich. dował tu starosta Mikołaj Suchodolski. Czytamy bowiem w sporach granicznych tego su, uwiecznionych w Archiwum Rodzinnem Manteufflów (M. M. Dział II, JNe 3, z n. 1598) słowa następujące: „Nicolaus Suchodolski capi-taneus Maryenhausensis, actor i t. d.u że już po kilku leciech to bogate starostwo przeszło'do^bohaterskiego Jana Karola Chodkiewicza (ob.), który tu tylko chwilowo przebywał, posiadając dogodniejszą rezydeneyę gródzkiem.—Za czasów Rzpltej S. m. płaciło kwarty 6]456, hiberny zaś 800 złotych.—Ziemie starostwa rozlegały się szeroko, gdyż zajmowały 163 776 dziesięcin. Godne uwagi w tern starostwie jest położenie niedostępne niektórych wsi śród lasów wielomilowych i moczarów maryenhauskich. Do jednych i obecnie dostać się można bez trudu jedynie zimą, kiedy bagna zamarzną, do innych znowu po bel-

wyraźnie powyższe „objawienia“ Kozłowskiej, drukowane w „Maryawicie“ w r 1907, a przytoczone tutaj na początku artykułu. Sąd odczytał w przekładzie te objawienia. Obrońca oskarżonego dowodził, iż w karykaturach i w dopisku do nich niema nawet cienia obrazy dogmatów wiary, ani naigrawania się z rzeczy świętych, albowiem Kozłowska w poczet świętych zaliczona nie jest. Jeżeli Kozłowska, jako kobieta, czuła się dotkniętą, mogła wystąpić ze skargą prywatną, do oskarżeuia zaś publicznego nie ma w danym wypadku zasady żadnej. Sąd Okręgowy warsz. nie podzielił tych wywodów i skazał Czempińskiego na miesiąc więzienia (październik, r. 1910).—W dniu 9 marca r. 1911 IV departament karny izby sądowej warszawskiej na sesyi wyjazdowej osądził w Radomiu sprawę proboszcza z Iłży i jego dwu wikaryuszów, oskarżonych, iż w kazaniach, jak również w publicznem zwracaniu się do parafian, wzbudzali między katolikami i M-mi nieprzyjaźń i nienawiść. Proboszcza i jednego z wikaryuszów skazano na 3 miesiące, drugiego na 2 miesiące więzienia. — Materyały: „Maryawita“, „Wiadomości Ma-ryawickie“, „Kalendarz Maryawicki“. Wskazane w artykule monografie, oraz gazety z odpowiednich lat; Kantak K. J. X. „Mankietnicy i mankietnictwo“ (Poznań 1910).

Maryenhauz (Marienhaus) naprzód klasztor warowny, a następnie zamek obronny w północnej części dawnego województwa inflanckiego, czyli Inflant polskich. Resztki zwalisk znajdują się i obecnie na wyspie jeziora Maryenhauskiego. Widok ich podają: J. K. Brotze w r. 1794—97 w dziele „Sammlung Livländischer Monumente“; G. Manteuffel na str. 130 w książce „Inflanty polskie“ (Poznań 1879), a Tygodnik krajoznawczy „Ziemia“ z r. 1910, na str. 561.—Najdawniejsze wiadomości o M-e sięgają XIII stulecia. Wszyscy kronikarze inflanccy jednozgodnie utrzymują, że trzeci z rzędu arcybiskup ryski, Jan de Vechte (co dzierżył nietylko pastorał ale i berło panującego wr z wiązko wem państwie inflanckiem), założył w r. 1293 klasztor warowny na wyspie jeziora, nazwał go vdo-mem Maryi“, Patronki tych ziem, a od owego klasztoru warownego, którego mury wyzierały groźnie z wód< jeziora, przyjęło z czasem i to jezioro nazwę „Maryenhauzkiego“. W owym czasie miejscowość ta nosiła u ludu inflanckiego nazwę „Willaka“. Przezwano ją Maryen-hauzą dopiero po wzniesieniu tam warownego klasztoru w r. 1293. Lud zaś miejscowy, łotewski, nazywa M. i po dzień dzisiejszy „Wil-lake“, przetrwała więc uwa nazwa u ludu przeszło ośm stuleci!—W r. 1509 arcybiskup ryski, Gaspar Linde, lubownik budownictwa, przebudował od fundamentów klasztor warowny maryenhauski. W lat kilkadziesiąt później klasztor, któremu już Gaspar Linde był nadał cechę jeszcze groźniejszą i wzniósł rodzaj mostu ua^-palach od brzegów jeziora aż do wyspy (szczątki owego mostu w dni jasne dają się widzieć po dzień dzisiejszy w głębi wód) przebudowali następcy tego arcybiskupa na zamek pograniczny, obronny ziem arcybiskupich, nie należących dojkrzyżacko-inflanckiego zakonu, z którym arcybiskupi miewali wciąż spory. Atoli Wilhelm, margrabia brandenburski, ostatni arcybiskup ryski, a brat cioteczny króla polskiego Zygmunta Augusta, poszedł za przykładem ówczesnego landmistrza inflanckiego, Go-tarda Kettlera (ob.), i obaj, zgodnie już, całą swą obszerną ziemię oddali pod opiekę Zygmunta Ąugusta, by nie wpaść w ręce Moskwy. Wtenczas to arcybiskupi gród warowny M., z krzyżackimi zamkami Dynemborgiem, Rzeży-cą i Lucynem w r. 1559, naprzód jako zastaw za koszta wojenne, przeszedł w posiadanie Rzpltej polskiej, a zaś po wcieleniu do niej wszystkich dawnych ziem inflanckich, stał się częścią jej posiadłości w roku 1562. — W lat 7 później oblegała Moskwa zamek maryen-hauski. Osadę] składali w owym czasie wyłącznie Litwini, a dowodzili nimi dzielni bracia: Jan i Aleksander Połubieńscy. Waleczni Litwini nietylko zmusili oblegających do ucieczki, ale zapędzili się za nimi aż do Izborska, który szturmem wzięli, zabrali tam mnóstwo ludzi w niewolę, a pomiędzy nimi i wodza Naszczuki-na. — Po piętnastu leciech, gdy Moskwa w r. 1577 usiłując posiąść te strony, zburzyła silną wówczas warownię M., mieszkańcy uprowadzeni zostali w głąb caratu.—Za Stefana Batorego odzyskali znowu Polacy zamek M. na mocy słynnego traktatu Zapolskiego z r. 1582, a w owym czasie znajdowało się w tym zamku dział zaledwie 7, hakownic 8, i moździerzy 2, z których jeden był nadpsuty.

Maryenhauskie starostwo utworzone zostało króla Stefana niebawem po zawarciu

Zamek zaś wa-

W r. 1598 rezy-

cza-

Wszak-w nowo-

kacli ułożonych na palach. Łatwo pojąć, jak niewygodne być muszą takie ścieżki z drągów, ułożone nie zawsze starannie, i mostki ciągnące się nieraz pół mili Zamek ten pograniczny i część starostwa w wojnach szwedzkich wielokrotnie ciężko ucierpiały, a na początku wieku XVIII, podczas wielkiej wojny północnej, zamek całkowicie został zburzony. Starostą był w owej burzliwej chwili Jerzy Konstanty Hülsen (ob. Ekeln). Ten od czasu zburzenia zamku w Maryenhauzie, przebywał stale u boku króla w Warszawie łjako jego podkomorzy nadworny, i wystawił tam pałac Hylzenów u zbiegu ulic Przejazd i Nowolipie, zajmowany z kolei przez trzech ostatnich starostów mary enhauskich (O nich ob. tom XXX, str. 616 — 620). Pierwszy z nich Jerzy Konstanty H. zakończył żywot w Gdańsku, a pogrzebiony został w kościele słynnego klasztoru Cystersów w Oliwie pod Gdańskiem, gdzie dotąd w prawej nawie wspaniałej świątyni zwraca na siebie uwagę turystów przepyszny pomnik grobowy, jakim synowie utrwalili tam jego pamięć.— Drugi starosta maryenhauski z tegoż domu, Jan August H., kronikarz ziemi ojczystej, dziedzic Dagdy (ob.), Bukmujny, Essenmujny i t. d., uważał 8. m., złożone z dóbr: Bołowsk, Kudep, Lipno, Szkiełbany, Baltynów, Aleksan-dropol, Franciszkopol, Nummern, Ruskały, Sal-nów i Małnów, — za główną podstawę swej fortuny, a stałą rezydencyę obrał sobie w Da-gdzie (ob. XXX, str. 616 i nast.). Umarł w Warszawie d. 13 lutego, 1767 r., a pogrzebany w Dagdzie, gdzie w parafialnym kościele widnieje dotąd u jednego z filarów tablica marmurowa z napisem. —Trzecim starostą maryen-hauskim z rodu Hylzenów był syn młodszy wojewody, Jana Augusta H-a, Justynian H., ge-nerał-major wojsk polskich. Był posłem z księstwa inflanckiego na sejmie elekcyjnym i podpisał wybór ostatniego króla polskiego, nietylko jako wojewodzie miński, ale także jako starosta maryenhauski. Rezydował wszakże ! Justynian w tem starostwie tylko do śmierci ojca. Odtąd przeniósł się ten ostatni starosta maryenhauski do stolicy rozległych dóbr ojcowskich, do dziedzicznej Dagdy, gdzie po 11-tu leciech umiera, nie mogąc atoli przekazać starostwa jedynemu synowifIdziemu, gdyż z dniem jego^śmierci przeszło ono, jako królewszczyzna, w r. 1778 do panującej już w owym czasie nad Inflantami Katarzyny II, a carowa cały okrąg byłego s-a m-go oddała na prawie wie-czystem swemu dygnitarzowi I. P. Jełaginowi, właścicielowi znanej po dzień dzisiejszy części Petersburga, zwanej „Jelagin - Ostroiv“, córka zaś jedyna, po jego śmierci, na dogodnych warunkach ustąpiła tę olbrzymią posiadłość swemu rządcy, za którego życia rozpadła się ona mnóstwo cząstek, zmieniających w ciągu wieku ostatniego kilkakrotnie posiadaczy rozmaitego stanu i najrozmaitszej narodowości. —

na

O. M.

Literat.: „Inflanty polskie“ (Poznań 1879); G. Manteuffel „Księstwo inflanckie XVII i XVIII stulecia“ (Kraków 1897), „Słownik geograficzny", tom VI, 153 — 157, Tygodnik krajoznawczy „Ziemia“ z r. 1910, str. 561 i dalsze.

Massalski Józef, filareta wileński (* 1800 w Bieliczanach, w Mińszczyźnie, — f około 1845 w Uściługu), winowajca licznych areszto-wań uczniów uniwersytetu wileńskiego, syn Onufrego M-go, b. majora wojsk polskich, pisarza ziemskiego pow. Ihumeńskiego, po trzyletnim pobycie w konwikcie jezuickim w Mohylewie, wstąpił na fizykę do akademii połockiej, gdzie uzyskał stopień kandydata filozofii, po-czem w r. 1818 powrócił do majątku rodzinnego. W październiku r. 1822 zapisał się do uniwersytetu wileńskiego, na wydział literatury i sztuk wyzwolonych. Na wykłady jednak, prócz wymowy, prawie nie uczęszczał, tłumacząc się tem, że nie miał za co kupić sobie przepisanego munduru studenckiego. W Wilnie otrzymał w domu państwa Becu posadę korepetytora do dwuch młodzieńców — Juliusza Słowackiego, podówczas ucznia klasy trzeciej gimnazyum wołyńskiego, oraz Dymitra Włodka. Wesoły, uprzejmy i dowcipny, rozrywany był przez towarzystwo ówczesne wileńskie. Jako student wstąpił do błękitnego (literackiego) grona Filaretów, ponieważ nietylko był miłośnikiem poezyi, ale i posiadał wcale wybitny do niej talent. Obdarzony fantazyą wielką, eutuzjasta nieraz, celował szczególnie w pisaniu bajek w guście Lafontaina. Bajkami temi zyskał w Wilnie rozgłos niemały. Jego „karnawał, wiersz pisany r. 1823 dn. 22 lutego“ (Wilno, 1823) cieszył się wzięciem ogólnem, a „Poezye“ (2 t., Wilno, 1827) miały popyt wielki.—Była to natura niezwykle subtelna i nadwrażliwa, skłonna, obok wybuchów wesołości nadmiernej, do melancholii ponurej i rozpaczy niczem nie uzasadnionej. Nigdy się nikomu, nawet braciom, nie zwierzał z zamiarów swych. — W przystępie takiej melancholii, razu pewnego, udał się (22 czerw. 1823) do oberpolicmajstra wileńskiego, Szłykowa, i zażądawszy z nim rozmowy na osobności, oświadczył, że ma jakąś sprawę niesłychanie ważną, której jednakże nikomu odkryć nie może, prócz W. Ks. Konstantego. Stawiony przed niego oświadczył, iż chwycił się tego sposobu, aby beż kosztów dostać się do Warszawy, wstąpić do wojska pod rozkazy Konstantego i zarazem mieć możność zbliżenia się doń osobiście. W odpowiedzi na to Konstanty polecił wysłać M-go do dywizyi gen. D’Auvray, do pułku żytomierskiego piechoty, lecz w stopniu prostego żołnierza i surowy rozciągnąć nad nim nadzór. Jednocześnie w instrukcyi z dn. 10 lipca r. 1823 danej Nowosilcowowi, udającemu się do Wilna w sprawie zajść w gimnazyum świsło-ckiem, polecał Konstanty „wziąć pod uwagę obok głównego przedmiotu śledztwa, również

okoliczności dotyczące M-go. Otóż sprawa z M-itn stycznej występuje wyraźnie: sąd objektywny, sprowadziła następstwa zgoła nieoczekiwane wielkie przywiązanie do Napoleona, stanowisko dla młodzieży litewskiej. Z zeznań brata Józefa M-go, Tomasza, ujawniło się, że Józef pozostawał w stosunkach ścisłych ze studentami uniwersytetu, Janem Jankowskim, Edwardem Odyńcem, Janem Wiernikowskim i innymi.

apologetyczne względem cesarza, obok częstokroć niedostatecznego wyzyskania materyałów drukowanych, cechuje prace M-a. Ale talent pisarski nadzwyczajny przy wyzyskaniu niezmierzonej ilości materyałów rękopiśmiennych pierwszorzędnej wagi, zapewniły mu wielką poczyt-ność i zaprowadziły go do Akademii (miał przemówienie wstępne w Akademii d. 28 stycznia r. 1904 o Gastonie Paris). Pracowitości niezmordowanej, M. nie przestaje pisywać artykułów do pism codziennych („Gaulois“ i „Echo de Paris“), zajmując się równocześnie badaniami swemi. Najważniejsze prace jego (oprócz wymienionych): „Le marquis de Grignan, petit fils de M-me de Sévigné“ (1882, wyd. 2-e, 1887); „Moutmorency-Luxembourg“ (1866); W „Les lettres et les arts“: „Ed. Dutaille et son oeuvre“ (1886); „J. L. Gerôme et son oeuvre“ (1887); ,,Les princesses artistes, La famille impériale“ (1887); „Charles' Chaplin et son oeuvre“ (1888); „Napoléon Bonaparte, ^lieutenant d’artillerie“ (1889). Osobno: „Journal inédit de Jean-Baptiste Colsert marquis de Torcy“ (1884); „Aventures de guerre, souvenirs et redits de soldat“ (1894); „Cavaliers ^ de Napoleon“ (1895, wyd. 2-e, 1896); ,,Josephine de Beauharnais“ (1899); „Josephinej impératrice et reine“ (1898, wyd. 2-e, 1899); „Marie Walewska“ (1897); „Napoléon chez lui“ (1894); „Napoléon et les femmes“ (1897, wyd. 2-e, 1906); „Napoléon et sa famille“ (1897-1907, 8 tomów); „Napoléon in-Papiers inédits 1786 — 1793“, wyd. z Guidona Biagi; „L’impératrice Marie-Louise“ (1901, wyd. 2-e, 1904); „Josephine répudiée“ (1901); „Napoléon et son fils“ (1903, wyd. 2-e, 1904); „Les quadrilles â la cour de Napoléon“ (1904); „Jadis“ (zbiór szkiców) serya I (1905), serya II (1907); „Jadis et aujour-d hui“ (ser. 1 1908, ser. II 1909); „L’affaire Maubreuil“ (1907); „Napoléon dans sa jeunesse“ (1907); „Autour de Ste-Hélène“; „Le sacre et le couronnement de Napoléon“ (1908); „Livre du de l’Empereur Napoléon“ (1908). Matczyński Konstanty, major wojsk polskich (* 1 marca 1815 w Chotylibiu w Gali-cyi), do szkół uczęszczał we Lwowie i w Rzeszowie, lecz bardziej niż do nauki okazywał chęci do szabli. Praprawnuk Marka M-go, sławnego wojewody ruskiego, który walecznością odznaczył się w potrzebie Chocimskiej, a szablą wyrąbał Jana III pod Parkanami z pomiędzy Turków, odziedziczył po przodkach zamiłowanie do sztuki wojskowej. Doszedłszy do lat 16-u postanowił zaciągnąć się do wojska polskiego, choć wiedział, że w. ks. Konstanty czyni trudności Polakom z zaboru austryackiego w zaciąganiu się do szeregów Król. Polskiego. Wybuch powstania listopadowego ułatwił M-inu wstąpienie do wojska. Już d. 2 grud. r. 1830 zaciągnął się do 2-go pułku ułanów, zwanych białymi.

Ujawnienie to wywołało cały szereg aresztowań i doprowadziło do pogromu młodzieży uniwersyteckiej, wileńskiej.—Po wyjściu w r. 1828 z wojska w stopniu oficera, M-ski był plenipo-' tentem dóbr Joanny hr. Moszyńskiej, następnie nabył majątek na Wołyniu i ożenił się. R.

1831 usiłował zaciągnąć się do szeregów wojsk polskich, walczących o niepodległość, lecz został ujęty i miał być nawet zesłany. Umarł około r. 1845 w Uściługu, otoczony szacunkiem i życzliwością przyjaciół, których wszędzie umiał sobie pozyskać. O istotnych pobudkach swego dziwacznego, młodzieńczego postępku nigdy nie mówił i tajemnicę tę uniósł z sobą do grobu.

Por.: H. Mościcki „Warszawa i W⁷ilno w „Dziadach Mickiewicza“ (Warszawa, 1908).

wraz

Masson Fryderyk, historyk i publicysta francuski (* w Paryżu 8 marca 1847). Po ukończeniu liceum i odbyciu podróży do Niemiec i Anglii wstąpił do ministeryum spraw zagranicznych w r. 1866; w r. 1869 mianowany bibliotekarzem tegoż ministeryum; w r. 1880 zawieszony w swych czynnościach. Rozpoczął działalność swoją publicystyczną broszurami wydą-wanemi bezimiennie lub pod nazwiskiem Claude Duflot i Louis de Rosen w obronie Napoleona HI i cezarystycznego rządu od r. 1861 connu.

{L'empire et les avocats, 1872, Aux enfants morts 1872 i in.). Przez czas jakiś zajmował się b. czynnie pracą dziennikarską, powołany wkrótce przez księcia Napoleona na stanowisko naczelne w kierowaniu opinią w duchu plebiscy-tarnym. W r. 1886 objął redakcyę przeglądu „Les lettres et les arts“, którym kierował do r.

1890, prowadząc równocześnie „Paris illustré“

sa

il. Han.

1    „Figaro illustré“. Od r. 1892 rozpoczął drukować pierwsze swoje studya o Napoleonie; o ile sądzić można, przeświadczony o niernoż- cre ności natychmiastowego przywrócenia Bonapar-tych zwrócił się ku pracy, któraby przyczyniła się do wyświetlenia ich zasług dla Francyi.

Stąd powstał cały szereg prac cennych bardzo, pełnych materyałów nowych, zupełnie nieznanych, w których jednak daje się poważnie odczuwać brak metody naukowej, ścisłej.

Różnią się one zasadniczo od pierwszych, ścisłych studyów M-a, w których pokazał talent naracyjny poważny, a sąd spokojny („Les diplomates de la Révolution“ (1882); „Le departement des affaires étrangères pendant la révolution 1787 —1804“ (1877); „Le Cardinal de Bernis depuis son ministère 1758 — 1794“ (1884);

„Mémoires et lettres de François-Joachin de Pierre Cardinal de Bernis 1715—1758“ (1878;

2    tomy). Wpływ długiej działalności publicy-

Red.

Chrzest ognia otrzymał pod Zakrzewiem (16 lut. 1831) w starciu z przednią strażą Dybicza. Dobrze już z ogniem oswojony, bił się pod Gro-chowem, pod Dębem Wielkim, pod Wawrem, pod Iganiami i Ostrołęką. Gdy pułk jego wcielony został do korpusu gen. Ramorino, ucierał się jeszcze z nieprzyjacielem pod Międzyrzecem, Józefowem i Opolem, poczem, w chwili, gdy wojna zakończona została, awausowany został na porucznika. Po przejściu korpusu za granicę, wrócił M-ski do domu rodziców, poczem niebawem, wraz z towarzyszami broni, wyszedł na emigracyę. W r. 1838 wstąpił na politechnikę w Wiedniu, gdzie jednocześnie wszedł do filii tajnego „Stowarzyszenia Ludu Polskiego", założonego przez Sew. Goszczyńskiego, a przez Szym. Konarskiego (ob.) połączonego z Młodą Polską na emigracyi. Gdy związek ten w niektórych rozgałęzieniach odkryto, aresztowany został i M-ski w Wiedniu i internowany przez ‘d¹i/₂ roku w więzieniu najpierw w Wiedniu, później we Lwowie. Po wyjściu z więzienia wziął w dzierżawę Dryszciów i zaczął gospodarować na rołi. R. 1846 uależał do prac przygotowujących nowe powstanie, prowadzonych przez Centralizacyę Tow. Demokratycznego, rezydującą w Wersalu. R. 1848 ożenił sią z Anielą Dołęga-Szczepańską i zamierzał poświęcić się spokojnej pracy na roli, gdy wybuchła rewolucya r. 1848. M-ski wystąpił znowu na widownię polityczuą i został kapitanem 5-tej kompanii gwardyi narodowej we Lwowie. Gdy Austryacy rozpędzili gwardyę, M. wraz z kilkuset towarzyszami udał się na Węgry i przystąpił do powstania węgierskiego. W Koszycach zorganizował kompanię, przyprowadził do Pesztu i oddał pod rozkazy gen. Józefa Wysockiego. Kompania ta wcielona została do Legionu Polskiego, a M. mianowany kapitanem, a następnie majorem. Po przegranej pod Temeszwarem, M. wraz z Legionem Polskim i częścią wojska węgierskiego przeszedł pod Orszą ua terytoryum ottomańskie i zatrzymał się dopiero w Widyniu, a następnie w Szumli, gdzie Turcy internowali żołuierzy-powstańców, a dowódców, jak Dembińskiego, Wysockiego, Przyjemskiego, M-go, Chojeckiego i Jana Aleks. Fredrę wysłali do Kutahii, w Azyi Mniejszej, a stąd dopiero w r. 1851 pozwolili, każdemu z nich, stosownie do życzenia, wrócić do Europy. M. osiadł wówczas w Belgii. R. 1856, otrzymawszy wezwanie od Wład. Zamoyskiego aby udał się z nim do Konstantynopola w celu sformowania Legionu Polskiego, stawił się niezwłocznie i wraz z innymi oficerami wziął się do organizacyi powierzonych im sił. Już dywi-zya polska kosztem Augiii i na żołdzie angielskim zostająca, była utworzona, gdy zawarto traktat paryski z Rossyą. M. powrócił do Belgii. R. 1857, po uzyskaniu amnestyi, osiadł z powrotem w Galicyi, poświęciwszy się gospodarce ua roli. W ruchu r. 1863 już nie

uczestniczył.—Por.: „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ (Rapperswyl 1882).

Maternicki Aleksander Korwin 9 listop. 1845 w Piotrkowie — f 26 lip. 1902 w Warszawie) inżynier technolog. Po ukończeniu szkól w mieście rodzinnem udał się do Petersburga i wstąpiwszy tam do Instytutu technologicznego, opuścił go w r. 1871 z dyplomem inżyniera-technologa, poczem wyjechał za granicę w celu uzupełnienia wiedzy teoretycznej praktyką w zakładach przemysłowych, zwłaszcza w fabryce lokomotyw Schwarzkopfa. Powróciwszy do kraju po latach kilku, znalazł zajęcie przy drodze żel. Terespolskiej i dosłużył się tam stanowiska naczelnika jej warsztatów. Gdy kolej tu przeszła na własność rządu M. opuścić musiał miejsce zajmowane przez siebie i czas pewien pozostawał bez zajęcia. W r. 1896 został nauczycielem Szkoły technicznej Wawelberga i Rotwauda, wykładał w niej technologię drzewa oraz zarządzał warsztatami szkoły, przyczetn zjednał sobie uznanie ogólne jako pedagog.

Mathieu Franciszek Dezydery, kardynał (f w Rzymie, w paźdz. 1908 w 84 r. życia), mąż uczony, należących do najwybitniejszych członków kollegium kardynalskiego. Po przywdzianiu sutanny i wyświęceniu, naprzód lat 19 był nauczycielem historyi i literatury w seminarjum duchownym w Pont-a-Mousson, następnie kanonikiem katedralnym w Nancy, biskupem w Angers i arcybiskupem Tuluzy. Otrzymawszy w r. 1899 kapelusz kardynalski przesiedlił się do Rzymu i tam spędził ostatnie lata życia. —M. należał do prałatów liczących się z prądami nowemi; podczas zatargów między rządem francuskim a Watykanem starał się zawsze pośredniczyć pojednawczo. Podczas conclave po śmierci Leona XIII popierał usilnie kandydaturą Kard. Rampolli (ob.) i bardzo stanowczo zwalczał veto Austryi przeciwko jego wyborowi, wniesione przez kard. Puzynę (ob.). M. położył zasługi w literaturze przez szereg prac z dziedziny prawa kanonicznego i dziejów kościoła; za „L’ancien régime dans la province de Lorraine et Barrois d’après des documents“ otrzymał nagrodę Akademji francuskiej, która go też potem wybrała na członka.Red

Matkowski Józef, weteran Napoleoński (* 1792 - f 12 czerw. 1865. w Drohojowie pod Przemyślem w Galicyi), mając lat 16 pospieszył do szeregów narodowych. Był adju-tantem przy gen. Piotrowskim, a następnie przy Adamie Potockim. Przeszedłszy do saperów, fortyfikował w r. 1812 most w Serocku i odbył całą wojnę w Rossyi, udekorowany przez Napoleona I legją honorową, przez ks. Józefa Poniatowskiego krzyżem virtuti militari i przez króla Joachima krzyżem neapolitańskim. Po bitwie pod Lipskiem, jako kapitan, wzięty był do niewoli, gdy się z niej wydostał, osiadł

Red.

M. H.

Red.

na wsi, powszechnej od współobywateli doznając miłości.—Por.: T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań 1877). X

Matrah a, Matarah m-to portowe w krainie arabskiej Omanie, na zach. w pobliżu Ma-skatu leżące; przeszło 10 000 m-ców (z okolicą 40 000), zajmujących się przeważnie tkactwem, wyrobem kobierców i budowaniem statków morskich. Handel ożywiony bardziej niż w Ma-skacie; na wywóz składają się płody i wyroby krajowe; M. jest targowiskiem ważnym dla Beduinów, przybywających tu z pustyni, aby się zaopatrywać w rzeczy potrzebne.

Matylda c. Hieronima Bonapartego, żona Anatola Demidowa ks. San-Donato j- w Paryżu d. 3 stycz. r. 1904 — por. T. IX str. 124.

Mauersberger Ludwik, syn lekarza miejskiego w Łęczycy, z rodziny pochodzenia niemieckiego, lecz zdawna spolszczonej, odbywszy pierwsze nauki w szkołach wydziałowych i w ly-ceum warszawskim, ukończył wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego. Dusza bardzo wrażliwa i kulturalna, nad wiek rozwinięty i oczytany, marzyciel-idealista, przywiązany do ojczyzny. Objęty duchem wolności zakłada związek przyjaciół, „Pantakojna“, w grudniu, r. 1817, zrazu wśród przyjaciół bliższych, potem w kole szerszem, mając na myśli łączność powszechną narodową oraz braterstwo ludów. W r. 1819 jedzie po naukę dalszą do Berlina, gdzie zapoznaje się z Polakami miejscowymi i w bliższe z nimi wchodzi stosunki konspiracyjne. Przebiega następnie Niemcy, Francyę, Włochy, Danię i po dwuletniej podróży powraca do kraju i zostaje lekarzem batalionu saperów. Tymczasem skutkiem zamachu Sanda (ob.) rozpoczęły się prześladowania studentów w Berlinie, aresztowano tam także Ludwika Koelilera (ob.), przyjaciela M-a, z czasów berlińskich. Koehler zdążył przestrzec przyjaciół warszawskich. Dla uniknięcia nieprzyjemności, zwłaszcza, że „Pantakojna“ faktycznie istnieć przestała (6 grudnia 1820), wobec świeżo wydanego zakazu stowarzyszeń tajnych, M. i towarzysze donieśli Lubowidzkie-mu o tym, że niegdyś istniało stowarzyszenie tego rodzaju, obecnie rozwiązane. - Dało to początek śledztwom, M-a wraz z kilku towarzyszami uwięziono (16 marca 1822), powołano Komisyę do zbadania tej sprawy, która jednak nie dała żadnych wyników. M-a uwolniono, ale po to tylko, aby na wolności dokonał życia, na skutek nabytej w więzieniu choroby, 10 stycznia, r. 1823, w 25 roku życia.—Aske-nazy Łukasiński I, 252—4, 386; II, 111—2; Krausbar „Pantakoina" w „Misellauea historyczne XV“, 1907; papiery rodzinne.

Maund (nazyw. też Man, Ma hud i Mun) miara ciężkości handlowa, używana w Indyach, bardzo niejednostajna, której różnorodność zależy bądź od towaru ważonego, bądź od okolicy, w której jej używają. M. prawidłowy (ang.

Indian M.) dzieli się na 60 si/&r=100 pounds Troy, czyli 82²/₇ pounds aodp—37.3242 kilogr.; podług wagi bazarowej, starobengalskiej—82²/15 pounds aodp. czyli 37.255 kgr.: podług wagi faktoryi z r. 1787— ²/₃ ang. hundredweight — 33.868 kgr.; stary M. w Punie=35.74 krg.; w prezydenctwie madraskim dzieli się na 8 wiss=25 pounds avdp.—11.34 kgr.; w prezydenctwie bombąjskimdzieli się na 40 sihr — hnndredwight = 12.701 kgr. — M. indyga--56 pounds avdp.—20.866 kgr.; M. kawy = 18.6245 kgr.; M. cukru = 17.35 kgr.; M. wyskoku lub napitków wyskokowych^ 34.797 kgr. W Sura-cie M. żelaza, rtęci lub kości słoniowej=l 7.008 kgr.; ale tamże M. kości słoniowej może też być=16-9825 kgr.; dzieli się zaś na 40 sihr., M. oleju rącznikowego lub szafranu liczy się 40¹/*, cukru 41, napojów wyskokowych, masła, bawełny, oleju kokosowego po 42, cukru w głowach po 43 V₄, gumy po 44 sihr. W Aczyuie liczy się M. ryżu 21, bambusu 34.02 kgr. M. w Maskacie=24 kusza po 4 kgr.    Red*

Manrizio Adam, profesor botaniki i towaroznawstwa w politechnice lwowskiej, potomek rodziny pochodzącej z Vicosoprauo w kant. szwajcarskim Graubünden (* w Krakowie 1862). Do nauk zawodowych przykładał się w Bernie, Genewie i Zurychu, poczem został nauczycielem szkół średnich w Szwajcaryi, później zajmował kolejno miejsce asystenta w instytucie botanicznym uniwersytetu marburskiego i w stacyi doświadczalnej ogrodnictwa i uprawy winnic w Wädensweil, w Akademii rolniczej berlińskiej, w stacyi federalnej, doświadczalnej w Zurychu, gdzie także otrzymał docenturę pryw. w politechnice. Stamtąd przeniół się na katedrę do Lwowa. -- M. początkowo pracował nad che-mją, następnie dopiero poświęcił się botanice, zwłaszcza stosowanej. — Ogłosił: „Getreide, Mehl u. Bród. E. Handb. etc.“ (Berlin 1903); „Kraftfuttermittel, Geheimmittel u. Viehpulver“ (Aarau 1907); „Bäckerei u. Müllerei“ (Hanno-wer 1910) oraz od r. 1894 szereg prac drobniejszych w wydawnictwach peryod. zawodowych.^

Maykowski Jan, w r. 1862 członek Komitetu Centralnego, w r. 1863 komisarz Nadzwyczajny na Galicyę (* 28 maja 1828 w Warszawie — f 30 listopada 1906 we Lwowie). Był synem Edwarda M-go, za Królestwa Kongresowego, podpułkownika, dowódcy batalionu sape rów, i Julii z Garzyńskich, a bratem rodzonym literatki Maryi Unickiej (ob.). Po ukończeniu szkół w Warszawie wszedł w r. 1848 na aplikanta do Komisyi Skarbu, w której dosłużył się z czasem urzędu starszego adjuukta ekonomicznego. Podróże po kraju, na stanowisku tern niezbędne, przyczyniły się do urobienia patryotyz-mu, wyniesionego z domu, w typ czynnej propagandy. W latach wrzenia narodowego r. 1858 —62, za pobudką wyszłą od Karola Majerskiego (ob.) wstąpił M. do jednej z najwcze-

śniejszych tajnych organizacyi patryotyczuycli, nej, zaciągniętej względem narodu, bezpośred-mianowicie do kierowanej przez Jurgensa nio zaś względem młodzieży, zaskoczonej pobo-Edwarda (ob. „Dopełnienia do Wielk. Enc.

rem. Zamysł ten odrzucili koledzy M-go w Komitecie. Na hasło wydane przez niego: „Nam nie wolno żyć“ odpowiedzieli manifestem z d. 22 stycznia, uapisanym przez tegoż samego M-go z porywającą siłą: prąd rzeczywistości porwał za sobą subtelne uczucie etyczne. M. pozostał nadal w Komitecie i wraz z Awejdąi Janowskim (ob.) wyjechał współcześnie z wybuchem powstania do obozu Mierosławskiego (ob.), aby mu zdać rządy. Nie dojechali jednak członkowie Komitetu dalej jak do Kutna; stamtąd, zagrożeni uwięzieniem, puścili się do Łodzi, skąd zamierzali udać się w Góry S-tokrzyskie do Langiewicza; we dwuch z Awejdą na Tomaszów przybyli do Opoczna. Tam zatrzymani przez Ł a k n i ń s k i e g o, razem z nim dotarli do Końskich, gdzie spadła na nich niespodzianka ucieczki całego oddziału, pociągniętego przez samego dowódcę, na którego szło już wojsko rossyjskie Langiewicz tymczasem musiał porzucić S-ty Krzyż i szukać ocalenia w cofnięciu się na południo-zachód. Zamysł powzięty rozwiał się: oba wrócili na Tomaszów wprost do Warszawy (ok. 15 lutego).—Do początku kwietnia M. jako członek czynny Komitetu Centralnego przebywał w Warszawie, gdzie coraz większe groziło mu niebezpieczeństwo. Wrzenie nieprzyjazne w Galicyi skłoniło Komitet do wysłania tam M-go w charakterze komisarza nadzwyczajnego; d. 10 kwietnia otrzymał nominacyę; w parę dni później wyjechał, a w tydzień był w Krakowie. Poprawiwszy tu nieco organizacyę, uczestniczył w pracach nad organizowaniem czterech oddziałów, które miały wtargnąć do Królestwa; nie miał powodzenia w układach z Mierosławskim, nie zdołał nikogo zjednać na agenta skarbowego w Paryżu; Potocki Adam, po obietnicach, uchylił się ostatecznie od missyi do papieża, co również leżało w obrębie zadań powierzonych M-u. Cięższe przeprawy czekały go we Lwowie, dokąd mu w końcu maja jechać kazano. Walka pomiędzy Białymi a Czerwonymi, opieszałość w organizowaniu wyprawy Wysockiego, nieposłuszeństwo Jeziorańskiego, nieszczęsna „Złota Hramota“, napisana przez Maryana Sokołowskiego (ob.): te były główne sprawy zajmujące komisarza nadzwyczajnego podczas pobytu we Lwowie. Gdy w samym końcu czerwca udał się do obozu Wysockiego, wkrótce potem, po odpartym, z ciężką klęską, napadzie na Radziwiłłów,

Powsz. Ilustr.“). Wespół z Nowakowskim Karolem (ob. „Dopełnienia do Wielk. Enc.

Powsz. Ilustr.“) i Żmijewskim Eugeniuszem zajął się urządzeniem obchodu 30-ej rocznicy listopadowej przed kościołem Karmelitów na Lesznie. On sam napisał odezwę, przepisaną na kilkaset rąk i rozrzuconą głównie pomiędzy młodzież i lud. Wieczorem d. 29 listop. r. 1860 zebrała się pod figurą przed kościołem gromadka szczupła, ale szybko urosła w tłum z kilkuset osób. Uiluminowano posąg i odśpiewano trzy pieśni narodowe. —Szybki rozwój wypadków r. 1861, nadspodziewane podniecenie duchowe miast w Królestwie, rozpościerające się na wszystkie ziemie polskie, nigdy przedtem uie widziany nastrój patryotyczny w massach ludności miejskiej i przeważnej części dworów wiejskich — pogłębiły w M-m przeświadczenie o konieczności zorganizowania sił i zespolenia umysłów w ogólnie-narodowycli manifestacyach, niedających się już zamknąć w szczupłym obrębie, jaki im przepisywał Jurgens. Pomimo całego uwielbienia dla tego niespolitego umysłu M. wyzwolił się z pod jego kierunku, wszedł w zastępy inteligencyi i energii młodej, mani-festacyami pragnącej zorganizować wspólną siłę narodową. Uczestnik żałobnego obchodu na cześć Kościuszki d. 15 paźdz. 1861, w nocy zagnany w tłumie tysiąca kilkuset ludzi do cytadeli, po 3 dniach wypuszczony, zwolna zaznajamiał się z kołami gorętszemi i przystawał do organizacyi miejskich Warszawy, z których ostatecznie w lecie r. 1862 wzbił się ponad inne, głównie pod przewodem Jarosława D ą-browskiego (ob. Dopełnienia), Komitet Centralny (ob. Powstanie r. 1863;.

Dostawszy się raz w wir już polityczny, zdolnościami swemi, żywością myśli, darem wymowy umiał sobie wyrobić w organizacyi miejskiej takie zaufanie, że w r. 1862, w początku października, wysłano go na zjazd księży w dyecezyi podlaskiej, aby ich zjednać dla Komitetu Centralnego. Spełniwszy tę missyę z powodzeniem, otrzymał wezwanie na członka Komitetu; wydziałowi warszawscy widzieć go tam pragnęli; wzbraniał się, ale wkoucu uległ i już w początku listopada zasiadał w gronie, które od początku września prawie bez ograniczenia władało opinią polityczną, organizując siły narodowe w celu zbrojności. — Gdy na początku r.

1863 Wielopolski spełnił swą groźbę i w nocy wpadł w moc policyi austryackiej i do zimy r. z d. 14 na 15 stycznia r. 1863 wykonał za- 1865 — 6 siedział w więzieniu, najpierw we mach na młodzież, zabierając ją do wojska— Lwowie, a potem w Ołomuńcu. Stamtąd udał się M., widząc w tym wypadku spełnionym wyrok do Szwajcaryi i tam blizko 2 lata przepędził, na sam Komitet, uczynił odpowiedni wniosek W r. 1867 zamieszkał w Poznańskiem na wsi, na posiedzeniu d. 15 t. m. i zaproponował tłumne u rodziny, i dopiero w maju r. 1869 przeniósł wyjście ua ulicę,— oddanie się na ofiarę, i tym się do Galicyi. Do r. 1873, po ożenieeniu się, sposobem poniesienie odpowiedzialności moral- był rachmistrzem Banku Galicyjskiego dla Han-

Wiel. Enc. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLVIII.’Zesz. 380b.

S. l)rz.

dlu i Przemysłu, najpierw w¹ Stanisławowie, później w Oświęcimu, gdzie też został agentem krakowskiego Towarzystwa ubezpieczeń (do r. 1904). Dwa ostatnie lata życia przebył we Lwowie, przy synu Stanisławie, nauczycielu giinnazyalnym we Lwowie, przez parę lat w Stanisławowie:—„Pamiętnik“ własny (Lwów 1909; nakład „Słowa Polskiego“, 42 str. 8°). Właściwie jest to szereg odpowiedzi na znany kwestyonaryusz Artura Wołyńskiego, rozsyłany do wybitniejszych uczestników powstania styczniowego; poprzedza go słowo wstępne. s-Mazajos, gr. MaCaîoç, łac. Mazaeus, za panowania Artakserksesa Ochosa namiestnik Cy-licyi; od króla Daryusza Kodomaunosa miał w r. 331 przed Chr. rozkaz powstrzymania wojska Macedończyków od przejścia przez Eufrat, lecz nie dopełnił tego, ale cofnął się, gdy Aleksander Wielki nad tę rzekę nadciągnął. W bitwie pod Arbelą walczył dzielnie, a z wojskiem pobitem udał się w odwrocie do Babilonu. Gdy tutaj zwycięsca przed bramami się ukazał, poddał miasto, nie próbując wcale obrony, za co dostał namiestnictwo Babilonii. Urn. w r. 328. s- Drz* Mazaka, gr. ta MàCaxa, łac. Mazaca, dzisiaj Kaiserieh, starodawna stolica Kappadocyi, położona u stóp góry Argajos, w pobliżu rzeczki Melas; rozszerzona dopiero przez ces. Tybe-ryusza i od tego też czasu jako miasto główne prowincyi Caesarea zwana; cesarz Justynian silnie ją obwarował.

Mazurkiewicz Jan Wincenty (* 1813 w Galicyi), mając lat 17 wstąpił w grudniu r. 1830 do nowo formującego się pułku 5-go strzelców pieszych, t. zw. Dzieci Warszawskich. Za bitwę Ostrołęcką, w której uczestniczył jako podoficer i został ciężko ranny, otrzymał za waleczność krzyż srebrny virtuti militari i posunięty był na podporucznika. Po bitwie pod Warszawą wrócił do pułku z niezagojoną raną i dzielił jego losy aż do złożenia broni w Pru-siech, skąd udał się wraz z innymi przez Niemcy do Franeyi. Na emigracyi, pod koniec r. 1833 osiadł w Poitiers, zapisał się na wydział prawniczy i ukończył go. Tam odebrał całe wykształcenie polityczne i tam z młodzieńca marzącego o sławie wojennej stał się obywatelem Polski i zajął miejsce wybitne w Tow. Demokratycznem Polskiem, słowem i piórem pracując nad nadaniem charakteru demokratycznego sprawie polskiej, która też odtąd, jako jeden ze sposobów wywalczenia niepodległości Polski, postawiła równouprawnienie ludu i uwłaszczenie włościan. Wysłany w r. 1840 z ramienia Centralizacyi Tow. Demokratycznego do kraju jako einissaryusz, w celu porozumienia się co do dalszego rozwoju działów związku demokratycznego, odwiedził Warszawę, Stare Prusy i Pozuańskie, a wywiązał się jak najlepiej z powierzonej sobie raisyi, jednając wszędzie Towarzystwu licznych zwolenników nowych.—Po powrocie do Franeyi w r. 1841 osiadł w Paryżu i pracował dalej na drodze demokratycznej, uczestnicząc najczynniej w życiu pu-blicznem emigracyi.— Po upadłem powstaniu r. 1846 powołany został na członka Centralizacyi Tow. Demokratycznego. W r. 1848 należał do deputacyi, która układała się w sprawie podniesienia sprawy niepodległości Polski z La-martinem (ob.). Na pierwszy odgłos powstania przeciw Prusom pospieszył w Poznańskie. Należał tam do narad ważnych, do powstania zaś wstąpił jako prosty szeregowiec i bił się walecznie pod Miłosławiem i pod Wrześnią, gdzie Polacy pod dowództwem gen. Mierosławskiego odnieśli nad Prusakami zwycięstwo. R. 1847 pojął za żonę siostrę gen. Mierosławskiego. W r. 1863 powołany przez gen. Mierosławskiego do Komisyi Wojskowej w Paryżu, zajmował się czynnie wysyłaniem rodaków na plac boju. Członek wielu instytucyi emigracyjnych, zasiadał, między innemi, i w zarządzie towarzystwa „Czci i chleba“, które udzielało weteranom sprawy polskiej wsparcia i pensyi emerytalnych.—Aczkolwiek nie wydał większego dzieła, M. w literaturze politycznej polskiej zajmuje jednak miejsce poczesne, jako autor kilku dobrze napisanych broszur politycznych, jako współpracownik „Roku“, pisma wydawanego przez K. Libelta i J. Moraczewskiego w 1. 1843 —1846 w Poznaniu; „Przeglądu Rzeczy Polskich“, wydawanego przez Seweryna Elżanow-skiego w Paryżu w 1. 1858 — 1863; „Głosu Wolnego“, wydawanego przez Antoniego Żabi-ckiego w Londynie w 1 1863 — 1870 i nako-niec jako korespondent kilku pism krajowych ma pewne zasługi w piśmiennictwie narodo-wem. Z broszur przez M-a ogłoszonych szczególnie zasługują na uwagę „Demokracya polska i jej przeciwnicy“ (Lwów 1869, wyd. 2-e) oraz „Emigracya“ (Paryż 1862). — Por.: „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ (Rapperswyl 1882).

Mazurkiewicz Leon (f we wrześniu 1867 w Paryżu), rodem z Tarnowa, w Galicyi, należał do związków i narad młodzieży przed r. 1846; uwięziony później, został dopiero po wypadkach r. 1848 uwolniony. Dostawszy się do Paryża, a stamtąd do Algieru (gdzie miał brata w wojsku) był przez lat dziesięć w intendentu-rze urzędnikiem. Po powrocie do Paryża zajmował się gorąco zawsze sprawami emigracyj-nemi, polskiemi. R. 1863 należał do nieszczęśliwej wyprawy morskiej Łapińskiego na Li-bawę (ob.). Po powstaniu myślał o założeniu kolonii polskich w Ameryce, lecz gdy się to nie powiodło, usunął się w zacisze domowe. Por. : G. J. Kraszewski „Z roku 1867 rachunki. Rok. drugi. Część II“. (Poznań, 1868). X M|drzykowsl:i Michał, major wojsk polskich, weteran napoleoński (* 29 wrześn. 1774 w Łucku — f 22 maja 1831 w Krakowie), uczęszczał do szkół w Brodach i Łucku. Początkowo 'wstąpił jako ochotnik do 26-go pułku

jyński „Typy wiarusów Napoleońskich. Zarysy / biograficzne“. (Warszawa, 1812). l/l ; { X Mcchet, wieś w pow. Dussenkim,

adz.

cząrnoziem. Rzeki Oka i Zusza. Ziemi ornej 157,521 djes., pod sianokosem 18,542, zalesionej 18.542. Główne zajęcie m-ców rolnictwo; w r. 1900 otrzymano 4.227.186 pud. ziarna, 2.147.580 pud. ziemniaków; nadto len i konopie. Chów bydła wystarczający na potrzeby ludności. Przemysł ludowy rozwinięty, zwłaszcza wyrób koronek. Zakładów przemysłowych 445, wytwórczość ok. 250.000 rb.; 3 okręgi lekarskie, 20 szkół ziemskich (1 375 wychowańców). Przecinają powiat: kolej Moskiewsko-Kurska i szosa; 104 699 ra-ców (49 570 mężcz., 55129 kob.).

piechoty lekkiej, francuskiej. Odesłany do armii włoskiej, pod dowództwem Bonapartego zostającej, odbył z nią dwie kampanie. Dn. 1 marca r. 1797 przeszedł do Legionu Polskiego w stopniu sierżanta, a w miesiąc potem, walcząc pod Weroną, obok majora Liberackiego, który poległ, został raniony kulą karabinową. Pod Bousolingo (1799) otrzymał cięcie pałaszem w twarz; wytrzymał słynne oblężenie Mantui, a po kapitulacyi dostał się do niewoli austrya-ckiej. R. 1801 mianowany był podporucznikiem w 3-cim batalionie Legii Polskiej. W r. 1802 przeszedł przez Simplon, a w roku następnym odpłynął z 114 pół brygadą na wyspę San-Domingo. Tam wzięty do niewoli przez Anglików, umknął przez Stany Zjednoczone, powrócił na wyspę Elbę i w dn. 2 maja r. 1804 wstąpił na nowo do 1-go pułku Legionów Polskich w Ferrarze. W latach 1805-1807 odbywał kompanje we Włoszech, walczył pod Castelfranco, w Kalabrji, w Neapolu, pod St. Eufemia; dn. 15 lipca r. 1807 otrzymał norni-nacyę na kapitana w 2-im pułku Legii Nadwiślańskiej. R. 1809 walczył w Hiszpanii. Przy oblężeniu i wzięciu Saragossy otrzymał ranę od kuli karabinowej w ramię lewe i zdobył za waleczność krzyż legii honorowej. Przy blokowaniu Tortony (1810) powtórnie ranny, otrzymał za męstwo krzyż złoty wojskowy. R. 1812 wrócił z Hiszpanii do kraju i osiadł w Krakowie. Przy organizowaniu milicyi krakowskiej mianowany został kapitanem, a dn. 23 grudn. r. 1820 majorem i komendantem placu. Zmarł na cholerę d. 22 maja r. 1831. Por.: W. Ba-

gub.

Tyfliskiej, 20 w. na płn.-zach. od Tyflisu, przy uściu Aragwy do Kury, stacya kol. żel. i szosy wojenno-gruzińskiej, ok. 1 500 m-ców. — M. jest jedną z najdawniejszych siedzib ludzkich na Kaukazie. Wykopaliska na cmentarzysku starożytnem dowodzą, iż ludność osiadła była tu już w w. X przed Chr. Do w. XV M. był stolicą Gruzyi, a od w. V, obok Tyflisu, był zarazem rezydencyą patryarchów gruzińskich. Pamiątką czasów dawnych jest katedra z r. 328 po Chr., w której pochowane są ciała wielu królów gruzińskich. Katedra ta, zbudowana wkrótce po nawróceniu Gruzinów na chrześcijaństwo przez św. Ninę i odnowiona w w. XV, jest wzorem wspaniałym architektury ormiańskiej.

Mceńsk m-to pow. w gub. Orłowskiej pod 53°17' szer. płn. i 36°34' dług. wsch., stacya kolei żel. Moskiewsko-Kurskiej. Szpital ziemski, szkoła miejska i parafialna, przytułek dla ubogich, Tow. Czerwonego Krzyża. 57 fabryk i zakładów przemysłowych, 9 355 m-ców (według spisu w r. 1897).—Po w i a t M-ski zajmuje obszaru 2106,5 w. kw.; grunt marglowaty, miejscami

adz.

Meinard, biskup de lkeskola, pierwszy biskup inflancki. Blizko r. 1163 żeglarze z miasta Lubeki, podróżując pomiędzy Gotlan-dyą a jedną z przystani wyspy Ozylii, zawinęli przypadkiem do uścia Dźwiny. Rozpo-cząwszy z krajowcami handel zamienny, dali oni pierwszy początek coraz liczniejszemu osiedlaniu się chrześcian-katolików niemieckich na tych wybrzeżach oddalonych. Podróże mieszkańców Lubeki coraz częściej ponawiały się, a do jednej z nich należał również gorliwy jak i pobożny zakonnik z klasztoru 00. Augustya-nów z holsztyńskiego miasta Segeberg. Zacny ten mąż pragnął nawracać pogan, a opisy głębokiej ciemnoty, która w owym czasie nad mieszkańcami krain naddźwińskich się unosiła, łatwo go do tej podróży skłoniły. Gorliwy ów misyonarz, którego głowę pokrywała już siwizna, znany pod nazwiskiem M-a, słusznie za apostoła krajów inflanckich jest uznawany. Blizko r. 1184 przybył z flotyllą żeglarzy lubeckich, zamieszkał wśród tubylców—Liwów — osłonięty opieką coraz liczniej i coraz częściej przybywających tutaj chrześcian - katolików (bądź kupców, bądź rzemieślników), którzy wkrótce osiedlili się nad brzegami Dźwiny. Przy ich pomocy założył M. pierwszy kościółek drewniany w Ikskulu, nieopodal Rygi dzisiejszej,—i przez swoje apostołowanie gorliwe potrafił zwrócić miejscowy lud bałwochwalczy na drogę prawdy ewangielicznej. Zdarzyło się, iż wkrótce po wystawieniu kościółka drewnianego w Ikskulu, napadli na osadę liwońską Łotysze. M., wraz z Liwami miejscowymi, uciekać musiał w głąb lasów, ale użył tej okoliczności ażeby im wykazać potrzebę murów obronnych, jakimi na Zachodzie grody obwarowywano, i przyrzekł im takież mury wystawić, jeśli się ochrzcą; Liwowie Ikskulscy tę propozycyę przyjęli chętnie. M. tedy sprowadził kamieniarzy z Gotlandyi, połowę Ikskulczyków ochrzcił zanim do dzieła przystąpiono, druga zaś połowa przyrzekła dać ochrzcić się po ukończeniu murów. Tymczasem, gdy mury własnym kosztem pobożnego M-a stanęły, nierzetelni Liwowie obietnicy nie spełnili, a nawet i ci, którzy przed rozpoczęciem budowy chrzest byli przyjęli, po większej części do po-

Jakkolwiek zawiedziony, skończeniu gimnazyum w Ołomuńcn, wstąpił do

gaństwa powrócili, skorzystał M., bo miał kościół i warownię obronną, po czem udał się do arcybiskupa bre-ineńskiego, Hartwicka II, jako do swego przełożonego, ten zaś, przekonawszy się o działalności gorliwej M-a, wyjednał mu u papieża godność biskupa inflanckiego i sam go, jako swego sufragana, z woli papieża na biskupa ikskulskiego (episcopus de Ikeskola) wyświęcił w roku 1186.—Tę nową stolicę biskupią i zależność jej od arcybiskupa bremeńskiego papież Klemens III zatwierdził d. 25 wrześ., r. 1188. — Za przykładem Ikskulczyków poszli mieszkańcy drugiej osady liwońskiej, zwanej Holm (późniejszy Kirch holm) nad Dźwiną i skłoniwszy biskupa M-a do postawienia warowni, obietnicy nie dopełnili, do tego czeladź biskupią poturbowali, samego biskupa chcieli zgładzić ze świata i nawet szczupła liczba tych, co poprzednio byli się ochrzcili, teraz w Dźwi-nie się obmywali, mniemając, że tym sposobem chrzest się zgładzi i z biegiem wody zachodnim misyonarzom odeśle!... Te i inne niepowodzenia zraziły M-a tak, iż postanowił Liwów opuścić, lecz ci, obawiając się zemsty żeglarzy lubeckich, znów przyrzekli chrzest przyjąć.

A gdy blog. M., uwierzywszy przyrzeczeniom i łzom, powrócił do Ikskulu, Łiwonie nietylko przyrzeczenia znowu nie spełnili, ale jeszcze samego biskupa otoczyli strażą tak, iż nigdzie po za warownię oddalić się nie mógł. Z tak smutnego i bezczynnego położenia wyratował go zakonnik cysters, imieniem Teodory k, jeden z najczynniejszych jego współpracowników. Teodoryk udał, że musi jechać do chorego ubrany w stułę, z księgą i wodą święconą, i z tego powodu przez Liwów wypuszczony, pojechał wprost do Rzymu, gdzie papieża Celestyna III zawiadomił o niebezpieczeństwie, w którern pozostawił bpa M-a. Papież niebawem ogłosił krucyatę. Tymczasem M., zyskawszy pomoc gorliwych katolików, Szwedów i Niemców, uczynił wyprawę na brzegi pogańskiej Estonii. Wkrótce po tej wyprawie umarł M. Napis grobowy podaje dzień 12 paźdz., 1196 r., jako datę jego zgonu.—Źródła: „Kronika Henryka zwanego Łotyszem“; H. Brui-nink „Die Frage der Verehrung der ersten livläudisclien Bischöfe als Heilige“ (Ryga 1903); G. Manteuffel „O dziejach wiary w Rydze 1188 — 1901 r.“ (t-że 1902); tenże: „Zarysy z dziejów krain dawnych inflanckich“ (T. I-szy,

G. M.

Mendel Jerzy Jan, ob. Mendla prawo.

Mendla prawo a, M. prawidło; stwierdzone w czasach nowszych przez botaników de Vriesa, Corrensa, Tschermaka i in. oraz przez kilku zoologów: A. Langa, Morgama Haackego, uznane zostało za jedno z najdonioślejszych odkryć na polu nauki o dziedziczności. — Jerzy Jan Mendel (* 22 łipca 1822 w Herzendor-fie na Śląsku austryackim). W r. 1843, po 1

17 — 23).

Jeżeli

klasztosu 00. Augustyanów w Bernie Moraw-skiem, poczem wyjechał do Wiednia i od r. 1851 do 1853 uczył się fizyki î in. nauk przyrodniczych. Po powrocie do Berna objął miejsce nauczyciela hisroryi naturalnej w szkole realnej, a w 14 lat potem został przeorem klasztoru 00. Augustyanów w Altbruun, gdzie zmarł d. 6 styczuia r. 1884. Pędząc życie klasztorne Mendel oddawał się z niezwykłą wprost wytrwałością i cierpliwością pracy naükowej, badając krzyżowanie roślin. W r. 1866 ogłosił wyniki doświadczeń swych p. u. „Versuche über Pfianzenhybriden“ (w „Verhandlungen des Na-turw. Vereins zu Brünn“ t. V). Rozprawn ta jednak, pomimo znaczenia doniosłego, nie zwróciła wówczas w świecie uczonym prawie żadnej uwagi na siebie, i dopiero w r. 1900 dzię ki de Vriesowi, Corrensowi i Tschermakowi zyskała rozgłos. Doświadczenia swoje, mające na celu zbadanie sprawy przenoszenia się dziedzicznego znamion rodziców na mieszańców, prowadził Mendel nad rozmaitemi odmianami grochu, rośliny odznaczającej się wyrazistością szcze golną cech znamiennych; zwracał przytem uwagę na jedną tylko cechę wybitną i krzyżował z sobą postaci, które różniły się między sobą wyraźnie ze względu na tę cechę. Tak np. krzyżował odmiany grochu, które różniły się od siebie barwą kwiatów czerwoną i białą. Doświadczenia te wykazały, że potomstwo bezpośrednie postaci mieszanych nie tworzy czegoś pośredniego pomiędzy niemi, lecz, przeciwnie, cechy wspomniane występują samodzielnie, nie łącząc się z sobą, w ten sposób, że jedna albo druga przeważa stanowczo (w danym przypadku barwa czerwona). Cechę występującą wyłącznie u mieszańców pierwszego pokolenia Mendel nazwał dominującą, cechę zaś nie występującą oznaczył mianem recessywnej (ustępującej, inaczej utajonej). Obserwowane fakty dały podstawę do wyprowadzenia t. zw. „prawidła przewagi“, według którego osobniki zrodzone przez mieszanie w pierwszym pokoleniu wszystkie są do siebie podobne. Jeżeli jednak osobniki pokolenia pierwszego zostaną zapłodniona przez płytek własny luk pochodzący z innych osobników tegoż pokolenia, to powstaną osobniki drugiego pokolenia, z których jedne posiadają cechę dominującą (mają kwiaty czerwone), inne — recessywną (kwiaty białe), przyczem stosunek dominujących do recessyw-nych wynosi 3:1, czyli ³/₄ osobników posiada cechę dominującą, a ^—recessywną. osobniki z cechą recessywną połączą się znów między sobą (lub będą zapłodnioue własnym pyłkiem), to potomstwo ich będzie stale zachowywać cechę recessywną, z pozostałych zaś ³/4 osobników z cechą dominującą, jedna część, czyli y₄ ilości pierwotnej ogólnej, przy rozmnażaniu się dalszem (łączeniu się między sobą) zachowa cechę wyłącznie dominującą, pozostałe

osobników z cechą dziedziczną dominującą, czyli 1D

c-. st,

D.

lied.

zaś dwie, czyli ²/₄ ilości ogólnej, wydadzą znów potomstwo różne, tj. ¹/i osobników z cechą re-cessywną i ³/₄ z dominującą i t. d. Badania Mendla, a następnie de Vriesa, wykazały, że stosunki ilościowe pomiędzy mieszańcami powstającymi w sposób powyżej wspomniany, są następujące: zazwyczaj powstaje ¹/i osobników z cechą dominującą stałą, J/é z cechą stałą re-cessywną i pozostałe ²/₄ (czyli połowa) są mieszańcami o cechach niestałych. Oznaczając przez r cechy recessywne, przez I) cechy dominujące, stosunek powyższy możęmy przedstawić pod postacią wzoru następującego: lr-f-2Dr-(-lD, który wyraża właściwe „Prawo Mendla“. Dla lepszego zrozumienia sprawy przypuśćmy, że z połączenia odmiany grochu czerwono i bia-łokwińtowej powstało w pierwszym pokoleniu 100 osobników, wszystkie o kwiatach czerwonych (cecha dominującą). Z każdego nasienia tego pokolenia powstanie zgodnie z P-m M. *25 czyli */₄ osobników o kwiatach białych (cecha recessywna r), a 75 czyli ³/₄ czerwonych. Te 25 osobników przy samozapyleniu będą wytwarzały tylko osobniki o kwiatach białych, z pozostałych 75, 25 czyli ¹/₄ ogólnej liczby będą wydawały osobniki o kwiatach czerwonych (cecha dominująca D), które w ciągu dalszym przy samozapyleniu wydadzą potomstwo czerwono-kwiatowe, 50 zaś osobników, czyli ²/₄, sarnoza-pylone, wydadzą potomstwo biało-i ezerwono-K wiato we i t. d. Innemi słowy przy samozapyleniu otrzymamy 25r -j- 50rD-j- 25D, czyli t. j. wzór wspomniany Mendla. Widzimy więc, że część mieszańców (rD), mianowicie połowa, w pokoleniu następnym przy krzyżowaniu wzajemnym rozpada czyli rozszczepia się na trzy grupy osobników. Rozszczepianie się cech otrzymało miano „prawidła rozdziału“ cech, czyli mendlowania. Gdy pnie rodzicielskie różnią się więcej, niż jedną cechą,

P. M. pozostaje najczęściej w mocy, stosunki jednak mendlowania stają się wówczas bardzo złożone. Lecz w jakiż sposób objaśnić rozszczepianie się cech mieszańców w drugim pokoleniu? — Mendel przypuszczał, że część komórek rozrodczych, żeńskich lub męskich, u mieszańców otrzymuje zawiązek tylko cechy dominującej, część zaś tylko recessywnej. Jeżeli przez p oznaczymy komórkę pyłkową z cechą dominującą, przez p' — komórkę pyłkową z cechą re-cessywną, przez o—komórkę jajową z cechą dominującą i o'—komórkę jajową z cechą reces-sywną, to wówczas przy samozapyleniu lub wzajemnym zapyleniu się mieszańców możliwe są cztery kornbinacye z dwoma elementami w każdej, mianowicie:

*+<fc=7 4

p> i q>_11 osobników z cechą dziedziczną re-

⁴ cessywną czyli 1 r

-£+■^=7« osobników, posiadających zawiąz-r~Tu(

ki zarówno cechy dominującej, jak i recessywnej, czyli 2rD. Wobec wiadomości naszych dzisiejszych o istocie zapłodnienia (ob.) powyższe objaśnienie teoretyczne Mendla nie jest w zupełności zadowolające, lecz sama sprawa rozszczepiania się cech pozostaje dotychczas nierozstrzygnięta.—W czasach ostatnich niektórzy uczeni, jak n. p. F. R. Weldon, Bateson Haacke i in. wykazali niemożność zastosowania P-a M-a w wielu razach, do których pozornie zdawało się ono stosować.

Mendlowanie, ob. Mendla prawo.

Mer pałacowy łac. (Maior domus, Princeps, Praefectus, Hector palatii, franc. Maire du palais, niem. Hausmaier), urząd dostojny, średniowieczny; pierwotnie był to naczelnik czeladzi dworu książęcego, składającej się z ludzi niewolnych, później na dworach królewskich urzędnik najwyższy dworski, coś w rodzaju ministra dworu dzisiejszego.—Dostojników takich spotykamy u Franków, Ostrogotów, Burgundów, Wandalów, Longobardów i Anglosasów, więc jest to urząd germański. Na dworze Merowin-gów (ob.) M-owie p-i ukazują się poraź pierwszy za wnuków Klodoweusza, mieli ich wtedy: król, królowa, oraz książęta i księżniczki krwi. Później gdy M. p. zyskał i wpływy polityczne, tytuł ten przysługiwał tylko M-owi królewskiemu. Na przełomie w. VI i VII M. p. jest już hetmanem, zarządca dóbr królewskich, zasiada w sądach obok króla, a podczas małoletnośei jego regencya należy do niego. Wtedy stał się już ministrem nieomal wszechwładnym, a dawne zajęcia swe odstąpił urzędnikom niższym, podwładnym sobie. Wzrostowi potęgi M-ów p-ych sprzyjał bardzo podział państwa Franków na dzielnice drobniejsze, jakoteż niedołęstwo i znie-wieściałość panujących. Doszło nawet do togo, że godność M-a p-go stała się dziedziczną, a w w. VIII rzeczywistym władcą kraju ou był właśnie; przywłaszczywszy sobie stopniowo wszystko, co się należało królowi, oprócz tytułu królewskiego, który M. p. pod koniec, komu chciał, przyznawać zaczął. Pippin Mały (ob.) M. p. w r. 752 złożył nakoniec z tronu w Sois-sons ostatniego króla Childeryka III i sam się królem ogłosił, de facto będąc nim od-dawna, a był tyle mądry, że godność, którą sam piastował przedtem zniósł na zawsze. — Por. Pertz „Gesch. der merovingischen Hausmaier“ (Hannower 1819); Zinkeisen „De Francorum maiore domus“ (Jena 1826); Bonneil „De dignitate maioris domus“ (Berlin 1858); Schöne „D. Amtsgewalt der fränkischen maio-res domus“ (Brunszwik 1856); Hermann Hausmeieramt“ (Wrocław 1880).

Messedaglia A (ob. XLVI, 857) f w Rzymie d. 5 kwiet. r. 1901.

Meta, wyraz łaciński, oznacza w pojęciu ogólnem punkt końcowy, cel w pewnej odległości, oznaczany przez nasyp jaki albo przez słup wysoki. W zakresie ściślejszym znana M.

żytne.

S- Drz.

S- Drz.

cea), następnie u meduz i in.

Metagonityjskie miasta, gr.

7cóXetę, łac. Metagoniticae arbes, zowią się miasta, położone w krainie Metagonitis, zwanej tak od miasta portowego Metagonion ( Merayumov, Metagonium), na wybrzeżu północnem Mauretanii Tingitauskiej, pomiędzy rzeką Muluchą a Fre-tum Herculeum. Miano to obejmuje niezawodnie wszystkie owe osady, które Kartagińczy-cy na zachód od swych dzierżaw na wybrzeżach Mauretanii i Numidyi założyli. — Ptolemeusz (4, 1, 7) wspomina także przylądek pod

S. Drz

S- Drz.

Metabns, gr. Metaßo?, 1 syn Syzyfosa, króla Korynckiego, założył, według pewnej trady-cyi, na wybrzeżu Lukańskiem, nad morzem Adryatyckiem miasto Metapontium, nadając mu nazwę od swego imienia. —2 Król Wolsków, re- ślubnej zabiła, zydujący w mieście Privernum, wypędzony został przez lud za rządy okrutne. Uciekając z córeczką Kamillą (ob.), przybył nad rzekę Ama-senus, która właśnie bardzo wezbrała. Spowił wtedy dziecko w trawę, przywiązał do dzidy i przerzucił ją tak na brzeg drugi, sam zaś rzucił się w jej nurty i wpław szczęśliwie przepłynął, uchodząc pogoni blizkiej.

Metagenes, gr. MstaYévYjç, 1 ze stanu niewolniczego pochodzący, poeta tak zwanej starszej komedyi Attyckiej, prawdopodobnie współczesny Arystofanesa i Frynicliosa; dzieła jego zaginęły wszystkie prócz kilku tytułów. — 2 sławny budowniczy grecki, rodem z miasta Knossos, na wyspie Krecie, syn Chersyfrona, z którym razem wynalazł, a przynajmniej bar- [ zależny, był oczywiście, od zawartości żył krusz-

S Drz.

była szczególnie ua rzymskich placach wyścigowych, bez żadnej różnicy, czy ludzie, czy też konie o nagrodę się ubiegały. W cyrkach rzymskich składała się M. z trzech kamieni ostro-kręgowych, albo też w kształcie piramidy wykutych, na podstawie wywyższonej. Około niej, okrążając zawsze na lewo, objechać musiały rydwany wyścigowe po 7 razy. Zręczności było przytem potrzeba niemałej, aby z rumakami cwałującymi rydwanem o nią nie zawadzić i w kawały go o kamienie nie roztrzaskać. Oczywiście były dwa takie znaki wytyczne, na dolnym i górnym końcu szranków wyścigowych, zwanych spina, i to jeden, zowiący się także pierwszym, na miejscu, gdzie wyścigi się rozpoczynały, carceres, a drugi, w dokładnie wymierzonej odległości, naprzeciw pierwszego, w Cyrku więc rzymskim naprzeciw tak zwa-uaj Porta triumpJialis. — Grecy mieli rozmaite wyrażenia na określenie M-y, jak répixot, vôoaa, xap.7i'UYjp, bez różniczkowania znaczenia. — iii. Sudans (dosłownie=pocąca się, wilgotna), zwała się fontanna, tryskająca w pobliżu amfiteatru Flawiusza w Rzymie, zbudowana w kształcie ostrosłupa, na który woda z góry spadała. Szczątki jej dochowały się do dzisiaj pomiędzy Colosseum a Łukiem tryumfalnym Tytusa; podobizny jej wykazują liczne medale staro-

S. Drz.

Metagejtnia, gr. MsraYećma, uroczystość, coroczna w Atenach ua cześć Apollina, noszącego przydomek MsTaYsîmoç (dosłownie = wędrowiec), w miesiącu attyckim Metagejtnion (ob.), obchodzona szczególnie przez mieszkańców Melity, odkąd w Dyomei, dzielnicy ateńskiej miejskiej, osiedli.

Metagejtnion, gr. MeraYettvUov, drugi miesiąc roku Attyckiego, zwany w Beocyi Ilâvefroç, a w Spareie Kapvaîoç, odpowiadał połowie drugiej naszego sierpnia i połowie pierwszej września.

S. Drz.

dzo wydoskonalił tak zwany styl architektoniczny joński; pomagał także w budowania przesławnej świątyni Artemidy w Efezie.—3 budowniczy attycki, rodem z gminy Ksypety, który za czasów Peryklesa rozpoczętą przez architekta Korojbosa budowę świątyni w Eleuzynie po śmierci jego dokończył.

Metageneza—sposób szczególny rozmnażania się, właściwy zwierzętom niektórym, polegający na tern, że za pokoleniem rozmnażającem się drogą płciową, następuje pokolenie odmienne od pierwszego, rozmnażające się bezpłciowo (przez pączkowanie i t. p.). M. zbliżona jest do heterogouii (ob.) pod tym względem, że w obu przypadkach pokolenia następcze nie są podobne do pierwszych, a cały cykl rozwojowy (poczynając od jajka aż do powstania wytworów płciowych) obejmuje nie jedno pokolenie, lecz dwa lub więcej. Od heterogouii M-a różni się tern, że pokolenia płciowe zmieniają się kolejno z bezpłciowemi. Po raz pierwszy M-ę wykryto na początku w. XIX u sprzęgli (Thalia-

Cz. St.

nazwą MsTaYWViTYjç axpov.

Metakosmia, gr. |xvca>tó(3[na, łac. intermun-dia (dosłownie = międzyświaty), zowią się według nauki filozofa Epikura (ob.) przestrzenie pomiędzy światami rozmaitemi, w których przebywają bogowie, dalecy od wszelkich trosk o sprawy powszednie, zażywając rozkoszy bezczynności wiecznej {far niente).

Metalkes, gr. MeràXxYjç, łac. Metalces, jeden z 50 synów Ajgyptosa, którego, według trady-cyi, Danaida Kleopatra w pierwszej nocy po-

S. Drz.

Metalla, gr. ta fjitaXXa, oznacza i kruszcze same i miejsca, w których je znachodzono, więc kopalnie. Z czasów starożytnych mamy stosunkowo najwięcej wiadomości szczegółowych o kopalniach Gre k ó w, i to w Attyce, gdzie w Lauryon (ob.) mnogo srebra z wnętrza ziemi wydobywano. Nie były one własnością wolną obywateli, lecz należały do państwa, które je osobom pojedyńczym, obywatelom, jako tęż i do posiadania gruntu uprawnionym, a więc i metojkom (ob.) uprzywilejowanym, tak zwanym looTsXeîç, oddawało w dzierżawę dziedziczną, wolne od wszelkich ciężarów podatkowych, wymawiając tylko sobie rocznie 24-tą część surowca wydobytego z łona ziemi. Dochód ten,

S. Drz.

S. Drz.

cowych, jako i od wysiłku pracy. Dzierżawcom owym dziedzicznym, stojącym pod tym względem pod dozorem urzędników, zwanych poleta-mi (ob.), przysługiwało prawo przekazywania udziałów raz nabytych w spadku i sprzedawania ich osobom innym, prywatnym. W czasach najdawniejszych dzielono dochody państwa z owych kopalń pomiędzy obywateli poszczególnych. Wynosiły w czasie, kiedy Temistokles radził Ateńczykom, aby je raczej na budowę floty zużywali, 10 drachm na głowę, albo, skoro się przypuści, że naonczas liczba obywateli ateńskich średnio wynosiła 20 000, w ogóle 33x/₃ talentu, a zatem w sumie ogólnej rocznej przeszło 800 talentów. Ze źródeł wiemy, że bogaci obywatele ateńscy, jak Nicy as, Hipponi-kos, Filemouides, którzy więcej takich udziałów górniczych w swych rękach mieli, zatrudniali setki niewolników w kopalniach. Wszakże już wtedy wydajność Lauryjskich kopalń z roku na rok zmniejszała się, już to, że żyły krusz-czowe się wyczerpywały, już też dla braku kapitałów obrotowych, albo i dla niedołężności techniki górniczej i hutniczej, ówczesnej. Już za czasów Demetryusza Falerejskiego nie dawały one mimo bardzo pilnej pracy zysku żadnego, w pierwszym wieku po Chr. zaprzestano w nich wogóle pracować i raz jeszcze przetopiono tylko nagromadzone kupy żużli kruszczowych, a w drugim wieku mówiono już o nich jako o rzeczy całkiem przestarzałej. — W r. 463 przed Chr. nabyli Ateńczycy za sprawą Cymona także kopalnie w Tracyi, pomiędzy niemi bardzo bogate kopalnie złota w Skapte Hyle (ob.), wyzyskiwali je też prawdopodobnie w ten sam sposób, jak krajowe.—Z prawa górniczego, greckiego ((istaXXtxèç vó|j.oę), zasługują następujące szczegóły na wzmiankę osobną: Karze surowej podlegał każdy, kto właściciela kopalni z jego sztolni wypędził, kto ogień podłożył albo dym do kopalni wpuszczał, kto zbrojną ręką do nich wtargnął, kto po za swoim wyrębem kruszczu dobywał, albo sztolnię na obcym udziale zapuszczał. Procesy w takich sprawach podlegały rozstrzyganiu tesmotetów (ob.), którzy je w przeciągu jednego miesiąca załatwić byli winni. — Por. Aug. Boeckh „Ueber die Laurischen Silberbergwerke“ (w „Abhandlungen der Berliner Akademie d. Wiss.“, 1814—1815; 85 — 140).— Rzymianie mieli dopiero od czasów cesarza Augusta dochody regularne z płukarni i kopalni złota w Asturyi, Galicyi i Luzytanii, i to rocznie przeszło trzy miliony talarów brutto, a z kopalni srebra w Kartaginie przeszło mil-jon talarów. — U Rzymian też potrzebuje objaśnienia osobnego wyrażenie damnatio in metalla ( = skazanie do kopalni) Oznacza ono karę ciężką, jako servitus voenae (ob.), połączoną zarazem z maxima capitis deminutio, którą cesarze rzymscy dla osób pochodzenia niskiego (personae humiles), zaprowadzili, składającą się z rozmaitych stopniowań, a mianowicie: da-

mnatio in (ad) metalla ( = skazanie na pracę w kopalniach) i damnatio in opas metalli ( = więzienie w kopalniach).

Metanejra, gr. Msrdveipa, łac. Metanira, małżonka Keleusa w Eleuzynie, któremu powiła córki Kallidikę, Klejsydikę, Demo i Kalli-toę, jako też synów Tryptolemosa i Demofoonta. W gościnę do niej, przez córki zaproszona, przybyła podczas błąkania swego za córką Persefona, bogini Demeter pod postacią niewiasty sędziwej, zowiąc się Dęo. M. przyjęła ją ze czcią wielką i poleciła jej przy tej sposobności pieczę nad synkiem Demofoontem, który właśnie zachorował. Bogini karmiła go chętnie swą piersią, namaszczała ambrozyą, a w nocy w ogień kładła, aby go nieśmiertelnością obdarzyć. Matka, która dojrzała tych obrzędów dziwnych, wydała z przestrachu okrzyk i, naruszając przez to konieczny spokój uroczysty, przeszkodziła bogini w dopełnieniu świętych ceremonii. Ta oburzona dała się wtedy poznać i, nakazawszy budowę na swą cześć świątyń, opuściła dom Keleusa. Jak opowieść mityczna głosi, chłopiec ów, ponieważ na łonie bogini spoczywał i jej mleko ssał, dostąpił wiecznych zaszczytów, albo też, według innej wersyi, na popiół się spalił; wszakże Demeter dała jako wynagrodzenie starszemu synowi Tryptolemoso-wi (ob.) pierwsze ziarna pszenicy i rydwan, w skrzydlate smoki zaprzężony.

Metapontion, także Metapus, gr. MetaTuôv-Tiov, Mstowcoôç, u geografów i historyków rzymskich Metapontium albo Metapontum, pierwotnie Metabon (Metaßov), Metabum, zwane; miasto znaczne w Wielkiej Grecyi, na wybrzeżu wscho-dniem Lukanii, nad zatoką Tarentyńską, przy uściu rzeki Casuantus (dzisiaj Basentó), założone prawdopodobnie około r. 700 przed Chr. przez Greków Achajskich. Założyciela M-u nazywają różnie, i tak opowieść mityczna mieni nim Metabosa (ob.), syna Syzyfosa; mieszkańcy sami uważali Nestora, historyk Ephoros zaś Dauliosa, władcę Kryssy, w okolicy Delfickiej, Justinus znowu Epejosa, który sławnego konia trojańskiego pobudował. W czasach historycznych M. zburzyli Samnioi, a dopiero mieszkańcy miasta Sybaris nakłonili Achajczyków, którzy pod wodzą Leukipposa do Ittalii przybyli, do odbudowania murów miejskich. Podczas wojny Tarentyńskiej musiało M. poddać się zwierzchnictwu rzymskiemu, lecz w drugiej wojnie Pu-nickiej, po klęsce Rzymian pod Kannami, przeszło na stronę Kartagińczyków. Kiedy zaś Hannibal wynosić się z Italii musiał, uprowadził wielką część mieszkańców z sobą, aby ich przed zemstą Rzymian uchronić. Z późniejszych dziejów tego miasta, które dogodnego portu nie miało, ani też nad traktem główniejszym leżało, szczegóły nie są znane. Pozostały z niego do dzisiaj w pobliżu Torre-a-mare zwaliska, zwłaszcza murów miejskich, teatru i świątyni Apollina, z dwoma rzędami 15 odwiecznych ko

1891).

S. Drz.

S- Drz,

S. Drz

S. Drz.

S. Drz.

lumn doryckicli, leżące nieco na północ od uścia rzeki Basento, w Neapolitańskim obwodzie. Pobliska miejscowość zowie się dzisiaj jeszcze Metaponto. — W M. przebywał Pitagoras (ob.) w ostatnich latach swego żywota i tutaj go też dokonał w r. 497 przed Chr. — Monet Metapontyjskich dochowała się do naszych czasów ilość znaczna.—Por.: G. Hollander „De rebus Metapontinorum“ (Getynga 1851); Lacava „Topografia e storia di Metaponto“ (Neapol

S. Drz.

Metatores, zwali się oficerowie rzymscy, zwyczajnie trybunowie lub centuryonowie, wysyłani przed wojskiem w pochodzie, celem wyszukania i odmierzenia miejsca dogodnego na obozowisko-!

Metaurus, gr. Mśtaupoę, 1) rzeczka mała, w krainie Umbryjskiei, w Italii środkowej, uchodząca pomiędzy Panum Fortunae a Senogallią do morza Adryatyckiego, wszakże znana przez klęskę i śmierć Hasdrubala, brata Hannibala, zadaną mu w r. 207 przed Chr. nad jej brzegami przez konsulów rzymskich: Gajusa Klau-dyusza tNerona i Marka Liwiusza Salinatora. Od niej mieszkańcy miast przyległych Tifer-num, jako i Urbinum zwali się Metaurenses. Dolina jej, przez którą wiodła znakomicie wybudowana Via Flamiuia, tworzy przejście najgłówniejsze z Italii Górnej do Środkowej. Dzisiaj jeszcze zowie się Metauro. — Por. Oehler „Der letzte Feldzug der Barkiden Hasdrubal und die Schlacht am Metaurus“ (Berlin 1897). —2 rzeka na wybrzeżu wschodniem krainy Bruttyjskiej, w Italii Dolnej, w pobliżu miasta Medamy, nad jej uściem leżącego; naprzeciw uścia leżały wyspy Eolskie (ob.); dzisiaj zowie się Marro.

Methana, gr. Mefl-ava, miasto starożytne z twierdzą na górze przyległej, na półwyspie ziemi Argolskiej, naprzeciw wyspy Eginy, pomiędzy miastami Epidauros i Trojzen, nad zatoką Hermiońską. Podczas wojny Peloponeskiej pobudowali tam Ateńczycy warownię celem pustoszenia okolicy sąsiedniej. W wiekach późniejszych wytrysnęły w pobliżu M-y źródła gorące, lecznicze, jako i sąsiednia góra miała powstać również skutkiem wybuchów wulkanicznych. Dzisiaj M. albo Mi tone. Zwaliska starożytne znajdują się w pobliżu dzisiejszego Me-galoc li orion.

Methydrión, gr. Mefi-oSptov, miasto w Arka-dyi środkowej, na górze stromej, przy trakcie, z Olimpii do Orchomenosu, pomiędzy przypływami rzeki Alfejosu, Malotasem i Mylaonem; zrazu należało M. do dzierżaw Orchomeńczy-ków, w czasach późniejszych zagarnęło je Megalopolis pod swą władzę.

Methymna, gr. Mfjfi-uixva, 1 córka Makareu-sa (ob.), która miastu Methymnie miała nadać swe imię. 2) w dyalekcie doryckim Mdfi-D[rva, jedno z miast najznaczniejszych, na wybrzeżu północnem wyspy Lesbos, z portem znakomitym.

Urodzili się w niem pieśniarz Aryon i historyk Hellanikos. W okolicy jego, zwanej Mïjdmvoda, rodziło się najprzedniejsze wino Lesbijskie, skąd to i bożek Dyonizos nosił przydomek Mt]-th>[rvaIoę. Kiedy podczas wojny Peloponeskiej, w której wierności Ateńczykom dochowało, zwycięzcy Spartańczycy M-ę w r. 407 przed Chr. zdobyli i zrabowali, podupadła na zawsze. Dzisiaj zowie się Molyvo.    ö- Drz'

Metion, gr. Myjuwv, syn Erechteusza i Prak-sytei, spłodził z Alkippą Dajdalosa (ob.) i Eu-palamosa; wprawdzie inna tradycya głosi Eu-palamosa ojcem Dajdalosa. Według tradycyi Sy-cyończyków jest Sikyon również synem M-a. Synowie ci, zwani Mety on idami (MijnomSai), odebrali pokrewnemu Pandyonowi władzę nad Attyką i wypędzili go z Aten, lecz wkrótce sami przez tegoż synów z dzierżaw nowych bezprawnych wypędzeni zostali.    Drz-

Metis, gr. Mtjtiç, córka Okeanosa i bogini Tethys, uosobienie roztropności (wyraz pospolity fj/ïjrcç = roztropność). Za sprawą Zeusa dała ona, według mitycznej opowieści, Kronosowi środek, wzbudzający wymioty, który go zmusił swe dzieci połknięte znowu z siebie wydać. Była podobno pierwszą kochanką i małżonką Zeusa, którego zalotów przez przemiany w najrozmaitsze postaci starała się uniknąć. Przepowiedziała mu też, albo, według opowieści Hezyo-d a (ob.), Kronos i Ge, że najprzód córkę, a potem syna z niego powije, któremu losy władzę najwyższą przeznaczyły. Aby temu zapobiedz, połknął ją bożek skwapliwie, kiedy chodziła w ciąży z Ateną, którą potem sam Zeus z głowy swej porodził jako uosobienie mądrości najwyższej. — Szczegół ten zrazu dziwny, że Zeus połknął brzemienną M., w taki sposób tłumaczyć należy, że, kiedy roztropność i mądrość, zwiastując mu przy każdej sprawie dobry lub niepomyślny jej skutek, przeniknęły do wnętrza Zeusa, ten już o władzę swą potężną lękać się wcale nie potrzebuje.

Metojkia, gr. ta (rerobtta, uroczystość, obchodzona w Atenach w miesiącu Boëdromion ( wrzesień-październik), ua pamiątkę zmiany siedzib, kiedy za sprawą Tezeusza rozproszeni dotychczas pojedyńczo i po wsiach mieszkańcy Attyki w gminy miejskie się połączyli. s- Drz-Metojkowie, gr. pirootoi, zwali się w Atenach, zapewne już od czasów Solona, przybysze obcy, wolni, w Attyce osiedli, nieobywatele, których, liczba za czasów podupadającego już państwa w r. 309 przed Chr., kiedy Demetrios Phalereus spis ludności nakazał, wynosiła 10 000 mężczyzn dorosłych.—Znakomite dla handlu zamorskiego położenie miasta, jakoteż niezwykle łatwa sposobność do zarobkowania przez sprzedaż przeróżnych wyrobów przemysłowych i rękodzielniczych, wabiły licznych Greków i barbarzyńców do osiedlania się w krainie, której mieszkańcy zażywali przed wszystkimi innymi Grekami opinii wielkiej uprzej-

mości względem obcych. Tak wiadomą jest | albo wazami, aż wkońcu zastawiano je, lecz rzeczą, że Spartańczycy dłuższy pobyt obcych \ zawsze z cofnięciem nieznacznem za głowice w kraju własnym nie chętnie widzieli, a na belek, płytami marmurowemi, które zdobiono stałe ich osiedlenie nigdy nie pozwalali (£evy]Xa- w płaskorzeźby misterne. Ponieważ zaś kształt oia).—Za opiekę prawną, którą M-om państwo    czworokąta prawie regularnego    miały, spra-

ateńskie dawało, płacić byli winni podatek oso-    wiał ich podział, jeżeli odstępy    pomiędzy ko-

bny, zwany p.exoćxŁov, pogłówne, wynoszące    lumnami były znaczne, trudność    niemałą, stąd

rocznie 12 drachm od mężczyzny samodzielnego    też styl joński tylko jeszcze fryz    gładki, a M-y

S. Drz.

S64

S. Drz.

Metronomowie, gr. |AexpGvóu.oi, urząd w Atenach, którego obowiązkiem było czuwać nad dokładnością miar i wag przy sprzedawaniu towarów. Składał się on z 15 osób losem wybieranych, z pomiędzy których 10 sprawowało urząd w samej stolicy, a 5 w porcie Pirejskim. Podwładni im urzędnicy uazywaśi się irpop.stp'/]-rod=sprawdzający naprzód miarę.

Metroon, gr. p,Y]Tpwov, świątynia Rhei Ky-beli, matki (gr. jxfjr^p) bogów, w Atenach położona na rynku, w pobliżu ratusza i świątyni Apollina, noszącego przydomek Patroos (iraryjp = ojciec). Przechowywano w niej archiwum rządowe, a szczególnie uchwały ludu ważne. Klucz do niej miał każdorazowy przewodniczący Rady Pięciuset, zwany èîcioTànrjç. — Por.: K. Curtius „Das Metroon in Athen als Staatsar-

S. Drz.

a 6 drachm od niewiasty samotnej. Jako po- jedynie na wieńczonym brusie wykazuje, średnika pomiędzy sobą a władzą państwową Metretes, gr. p.sxpirjr/ję (dosłownie = miernik), we wszystkich sprawach publicznych i prywat- zwany także àp/popeôc, xàSoç, xspàpxov, łac. Me-nych, musieli M. z grona obywateli ateńskich wy- tretu, jest u Greków miarą największą, główną bierać sobie patrona (TrpoatatTjc)*, kto się uchylał płynów wszelkich, podobnie jak Medimnos (ob.), od tego zobowiązania (ypacprj aTcpoętaaćoo), albo był główną miarą rzeczy sypkich. Najczęściej też w ogóle przywłaszczał sobie prawa oby- używane były M-y Attyckie, Eginejskie i Olim-watela rzeczywistego, attyckiego (ypoupij êeviaç), pijskie. — Attycki M., bardziej od innych rozpo-tego powoływano przed sąd kryminalny, a wszechniony, dzielił się na części następujące: winnego sprzedawano jako niewolnika. Żaka- M.=³/₄ medimnos, obejmował l¹/₂ rzymskiej zano im dalej zawierać związki małżeńskie amphorae—39.39 litr.; chus f/obę), u Rzymian z rodzinami obywatelskiemi w całej Attyce, congius = ‘6 chojnikes, ^otvjxs<;=¹/l2 M.; ksestes jako też nabywać tamże grunta na własność, (£tatï]c), u Rzymian i*extarius=¹/₁₉ M.; kotyle natomiast wolno im było w bardzo dobrze zro- (xotdXt]), u Rzym. hemina, cotyla — Vi44 M.; zumianym interesie państwa, czerpiącego w po- tetarton (xsxaptov), u Rzym. quartarius—lj28S M., trzebie do woli z ich nieprzebranych zasobów oksyhaphon (o£ó(3cupov), u Rzym acetabulum == gotówki, każdym procederem się trudnić, wpraw- ¹/₅₇₆ m.; kyathos (xnafroç), u Rzym. cyathus=xl dzie za opłatą podatku właściwego. Pociągano M. konchę(nby/rj), u Rzym. semicyathus—l/₁₁₂₈ M.; ich także do podatków nadzwyczajnych, wojen- mystron (p.óoxpov), u Rzym. liyula—¹/^^ M.; nych, jako i do służby wojskowej we flocie heme (71^>l)—V4320 M.; kochliarion (xo^Xiàpcov), i w wojsku lądowem, 1 to także jako hoplitów, u Rzym. cochlear~¹/S6±₀ M.; u Rzymian zwano wszakże nigdy do konnicy. Podczas procesyi metreta także naczynie, w którem zwłaszcza uroczystych zobowiązani byli towarzyszyć po- olej przechowywano, chodowi, niosąc dzbany ceremoniami przepisane (ôâptocpopîa), opałki (oxacprjcpopia), i parasole,

(oxiaÔYjcpopia). Za zasługi publiczne, szczególne mogło ich państwo na mocy uchwały ludu wynagrodzić zaszczytnie przez tak zwaną taotéXsta.

S. Drz.

Metryka, gr. (j.eTptxr| (domu. xsy^Vïj — sztuka), pierwotnie przym. grecki, pochodzący od rzecz. jjLSxpov = miara, miara wiersza; oznacza jako sztuka rytmiczne ukształtowanie dzieła poetyckiego, jako nauka prawidła form rytmicznych poezyi, a w najobszerniejszem znaczeniu, naukę sztuki wierszowania wo-gó 1 e, ponieważ w M-ce poezyi nowszej także prawidła rymu (ob.)., nierytmicznego jej środka, zwykle wykładają. Główne, dzisiaj stosowane zasady M-i polegają na teoryi wieków starożytnych, która jako osobna gałąź nauki dopie-

Nagroda taka polegała na zrównaniu ich z obywatelami attyckimi w ponoszeniu ciężarów podatkowych, jak n. p. drogich bardzo lejturgii (ob.), na zwolniéuiu ich od opłaty pogłównego i od obowiązku wybierania sobie patrona; nadto uprawnieni byli w takim razie nabywać na własność grunta w Attyce, żenić się z córkami obywatelskiemi, jako też we wszelkich swych sprawach udawać się bezpośrednio do ludu i do każdej władzy. Jednakże czynne prawa obywatelskie, jak oto: uczestniczenie w zgromadzeniach ludowych, w wyborach, w sądach, tej uprzywilejowanej klasie nie przysługiwały chivu (Gota 1868). bynajmniej.—Por. St.-Croix „Sur les métoeques“

S. Dr*.

(w „Mémoires de P Acad, des Inscr.“, XLV1II 176 i nast.).

Metopa, gr. [j.sxôîCTj (wyraz złożony z przy im-ka [rera i rzeczownika birrj, dosłownie — otwór, wydrążenie, wklęsłość), oznacza w architekturze greckiej, mianowicie na budynkach stylu doryckiego, otwory czworoboczne, pomiędzy tryglifami (ob.), oparte na architrawie po nad kolumnami, a dźwigające brus główny.

Z początku M-y były otwarte i próżne, później wypełniano je czaszkami zwierząt ofiarnych

Wiel. Enc. Fowsz. llustr. Ser. I. Tom XLVIII. Zesz. 381».

S. Drz.

S Drz

ro w czasach po Aleksandrze Wielkim przez tak zwanych gramatyków, uczonych filologów, się rozwinęła, a więc w okresie, kiedy to poe-zya rozbrat już wzięła z muzyką i tańcem podczas obrzędów nroczystych i stała się wyłącznie literacką, na czytanie z rękopisów ograniczoną. Snadno też ropoznać można w rozwój u jej dwa odrębne systemy metryczne, mianowicie: starszy, mniej schematyczny, spokrewniony, jak u Warronna w I wieku przed Chr. i u Cesyusza Bassusa w I wieku po Chr.; z rytmiką wyborną Arystoksenosa (ob.) i młodszy, dochowany w „Encheiridion“ (Podręcznik) Hefajstyona (ob.) z II wieku po Chr., główne źródło M-i starożytnej. — W czasach nowszych obudziło się badanie źródłowe metrów klasycznych dopiero w rozprawach szczegółowych znakomitych uczonych angielskich: Bentleya (1662 —1742) i Porsoua(1759—1808).—Epoką w tej dziedzinie nauki jest dzieło uczonego niemieckiego, Gotfryda Hermanna, „Elementa doctrinae me-tricaes“ (Lipsk 1816). Dalej na tern polu zasłużył się: August Boeckh (1785 — 1867), w dziele „De metris Pindari“ (w wydaniu Pindara z r. 1811, tom I), nawiązując ściślej do rytmiki i muzyki starożytnej; w czasach zaś nowszych August Rossbach i Rudolf West-plial w dziełach wspólny cli: „Metrik der Griechen im Verein mit den übrigen musischen Künsten“, w wydaniu trzeciem p. n. „Theorie der musischen Künste bei den Hellenen“

( I, „Rhythmik“, Lipsk 1885, II „Griechische Harmonik und Melopöie“, 1886; III., wydany przez Westphala i H. Gleditscha, cz. I. „Allgemeine Theorie der griechischen Metrik“, 1887, cz. 2; „Griechische Metrik mit besonderer Rücksicht auf die Strophengattungen“, 1888). Dogodne podręczniki M-i greckiej i rzymskiej opracowali W. Christ, wyd. 2 Lipsk. 1879), Lucyan Mülller (wyd. 2 Lipsk 1888), i Klotz „Grundzüge der altrömischen Metrik“ (Lipsk 1890). M. Sas „Podręcznik M-i łacińskiej i greckiej do użytku szkolnego“ (Kraków 1889; książeczka w zakresie, który sobie autor wytknął, b. dobrze napisana) i St. Mleczko „Serce a hek-sametr. czyli gieneza metryki poetyckiej“ (Warszawa 1901; praca raczej fantazyjna, nie licząca się z wynikami osiągniętemi przez ba-daczów ściśle naukowych).

Mett.yusze a. Metyusze (Mettii, także Met U, yens Mettia,, Metia), nazwa rodowa staroitalska, szczególnie wzięta u Sabińczyków i Latynów. Wybitniejszymi ich członkami są: 1) Mettius (Metius) Fufetius, dzielny Albańczyk, który w wojnie przeciwko Rzymianom po śmierci króla Celiusza (a. Kluiliusza) jako dyktator naczelne objął dowództwo. Ponieważ wojska jego do boju w polu otwartem były za słabe, unikał długo bitwy walnej. Skoro się zaś dowiedział, że Wejentowie i Fidenaci siły swe połączyli, aby napaść nie tylko na Rzymian; lecz i na Albańczyków, kiedy przez walkę byliby już

osłabieni, starai się z Rzymianami pokój zawrzeć i zażądał spotkania się z królem ich Tul-lusem Hostyliuszem. Poznajomiwszy go z planem obydwóch ludów wrogich, oświadczył gotowość do porozumienia się wzajemnego wobec niebezpieczeństwa grożącego. Tullus stawił natenczas żądanie, aby Albańczycy przeprowadzili się do Rzymu, a gdyby się na to zgodzić nie chcieli, aby przynajmniej przystali na wybór senatu wspólnego. Układy te wszakże się rozbiły. Postanowiono w końcu, jak legenda opiewa, rozstrzygnąć sprawę całą przez pojedynek. Wybrano wtedy z obydwuch wojsk po trzech bojowników. Po stronie Albańczy-ków padł los na trzech braci, synów pewnego Kuryacyusza, po stronie Rzymian na trzech braci, synów Horacyusza. Kiedy walka na korzyść Rzymian wypadła, uznali Albańczycy króla Tullusa jako swego zwierzchnika. Wkrótce potem M, Ruf., odebrawszy rozkaz przybycia Rzymianom z pomocą na wyprawę przeciwko Wejentom, przemysliwał tylko nad tern, jakby zdradzić Rzymian, i uknuł przymierze tajne z Fidenatami. Gdy oba wojska przeciwko sobie do bitwy wyruszyły, cofnął się M. z posiłkami Albańskiemi na wzgórze poblizkie z zamiarem przyłączenia się do strony zwycięskiej. Tullus odniósł zwycięstwo. Natenczas M., aby ukryć swe wiarołomstwo, uderzył z swemi hufcami na nieprzyjaciół uciekających i ścigał ich daleko. Aby ukarać zdradę oczywistą, rozkazał Tullus miasto Albę zburzyć, a M-a F-a przywiązać do dwucli wozów, które po cztery konie w strony przeciwne ciągnęły, i tak go w kawały żywcem rozszarpać (Livius, I. 23 — 28).—2) Marcus M., wysłany został przez Cezara w wojnie z Gallami w r. 58 przed Chr. ze zleceniem do znajomego sobie Aryowista, przez tegoż jednakże uwięziony, wolność dopiero po klęsce Germanów odzyskał.—3) M. Carus należał za panowania Nerona do grona licznego donosicieli publicznych (de-latores). sam też poniósł śmterć, oskarżony podstępnie przez Heliodora. — 4) M. Pomp u sianu s, dał się w próżności niepohamowanej przez wróżbitów oszołomić, że kiedyś nader wysokich dostojeństw dostąpi. Ponieważ też na ścianie sypialni swej kazał mapę ziemi wymalować i pilnie zajmował się czytaniem dzieła Liwiu-sza, a nakouiec niewolnikom swym nadał wrogie Rzymianom imiona Magona i Hannibala, skazał go podejrzliwy cesarz Domicyau na śmierć. — 5) M. Ma rui lus, spokrewniony ze sławnym rodem Grakcliów. był ojcem najstarszego Gordyana (ob.).

Metulum, gr. MerooXov, miasto stołeczne Ja-pydów, na górze stromej nad rzeką Colabis (dz. Kulpa), w Panonii, nad granicą Liburnii; mieszkańcy jego walczyli rozpaczliwie przeciwko cesarzowi Augustowi, który w boju z nimi o mało co życia nie postradał; dzisiaj zowie się MÖ-t li n g (Medling) nad Kulpą, po słowiańsku M e-

S. Drz.

S Drz

S. Drz.

S. Drz.

S- Drz.

S. Drz,

tłuka, albo jest to może wieś Me tul a nad jeziorem Cyrknickiem, w krainie.

Metyliusze, Metilii, gens. Metilia, ród ple-bejuszowski, rzymski, którego ważniejszymi członkami są: 1) Spurius, albo Marcus M., był razem ze Spuryuszem Mecyliuszem w r. 416 przed Chr. po raz trzeci trybunem ludowym i stawiał z kolegą swym wniosek radykalny, aby ziemie, na nieprzyjaciołach zdobyte, wszystkie pomiędzy lud podzielono. Wszakże z poparciem innych trybunów ludowych odrzucił senat to żądanie.—2) Marcus M., trybun ludowy w r. 401 przed Chr., oskarżył z kolegami swymi, Publiuszem Kuryacyuszem i Markiem Minucyuszem, trybunów wojskowych: Sergiusza i Wirginiusza o nadużycie władzy i stratę miasta Veji. — 3) Marcus M., trybun ludowy w r. 217 przed Chr., wystąpił ostro przeciwko dyktatorowi Markowi Fabiuszowi Kunktatorowi i, wychwalając zbytnio zasługi Minueyusza, który w nieobecności Fabiusza szczęśliwą potyczkę z Hannibalem stoczył, ganił dyktatora za klęski, które wojsko rzymskie poniosło pod jego wodzą od Kartagińczyków. — 4) Tiberius M. C r o t o, wysłany został w r. 215 przed Chr. przez pretora Appiusza Klaudyusza Pięknego (Pulcher) na wyspę Sycylię, aby stamtąd legiony do Italii przywiódł, ponieważ Hannibal napaścią na Rzym zagrażał (Liv. 23, 31; wydania najnowsze Liwiusza podają według wiarogodnych rękopisów na tern miejscu wprawdzie lekcyę M a e c i 1 i u s, nie Metilius). — 5) Marcus M., dostał w r. 212 przed Chr. razem z Gajusem Letoryuszem od senatu zlecenie, aby w jego imieniu udali się do konsulów, którzy z Hannibalem nieszczęśliwe boje toczyli, i ich zawezwali, by wszelkich środków się chwycili celem uratowania rzeczy pospolitej. —6) M., namiestnik rzymski prowincyi Judei. Kiedy Żydzi podczas buntu przeciw Rzymianom całą ich załogę w Jerozolimie w pień wycięli, darowali tylko jemu życie, gdy przyrzekł, że Żydem zostanie i da się obrzezać.

Metyoche, gr. Mstió^tj, łac. Metiocha, według podań, córka Oryona (ob.) i siostra Me-uippy (ob.). Boginie Afrodyta i Atena obdarzyły obie siostry przy urodzeniu pięknością nadzwyczajną i sztuką wyrabiania misternych prac na krosnach. Kiedy podczas zarazy, która całą Aonię, część późniejszej Beocyi, nawiedziła, wyrocznia zażądała na jej uśmierzenie ofiary dwuch dziewic, nie wahały się obie ani chwili, śmierć ponieść. Za takie poświęcenie niezwykłe przenieśli je bogowie pomiędzy gwiazdy, gdzie światłem jasnem na niebie błyszczały. W mieście Orchomenos wybudowano na cześć ich świątynię osobną.

Mevania, gr. Mrjooavîa, miasto warowne, starodawne w Umbryi, nad rzeką Teneas (dz. Ti-mia), w okolicy pięknej i żyznej, przy trakcie, z Rzymu do Aukony; słynęło szczególnie z chowu bydła pięknego, białej maści; dzisiaj wieś B e v a g n a.

Méyet Leopold (ob. XLVI, 921) f w Warszawie 27 lut. 1912. Majątek swój znaczny zapisał na cele publiczne.

Mezencyusz (Mezentius), rodu Etruskiego, król miasta Caere albo Agylli, w ziemi Italskiej, który żył podobno za czasów przybycia Eueasza do Italii. Wspomiua go często Wer-giliusz w Eneidzie, jako tyrana, który wielu ludzi w sposób najokrutniejszy stracić kazał. Mieszkańcy Agylli, do żywego na jego rządy tyrańskie oburzeni, podnieśli bunt przeciwko niemu, wymordowali jego zwolenników i, obróciwszy dom jego w perzynę, zmusili go do szukania schronienia na dworze Turnusa, króla Rutulów. Syn jego Lausus, który rannego dzielnie bronił, poległ razem z nim z ręki Eneasza. Według tradycyi, przechowanej głównie w dzieła Katona, schronił się przeciwnie Turnus do M-a, poniósłszy klęskę od Eneasza, i obaj stoczyli bitwę z Euaszem, w której Turnus i Eneasz polegli. Askauiusz, syn Eneasza, toczył dalej walkę z M-em i zabił go w pojedynku. Legendy rzymskie podają jeszcze następujące szczegóły ważniejsze: Za pomoc chętną obiecał był Turnus M-owi cały zbiór wina z jednego roku, kiedy tymczasem Eneasz wszystko wino z całego Lacyum Jowiszowi w darze przyrzekł i za ślub ten hojny zwycięstwo też odniósł. Z trądycyą tą kojarzono w czasach późniejszych ściśle rozmaite obrzędy podczas uroczystości, Vinalia (ob.) dorocznie d. 23 kwietnia w Rzymie obchodzonej, kiedy wino młode przy świątyni Wenery hojnie wylewano i Jowiszowi ofiarowywano. Według innego podania zażądał M. podczas oblężenia miasta Lavinium, aby jemu Latynowie na znak poddania się jego władzy zwierzchniej całe winobranie z pewnych lat oddali, kiedy tymczasem ci ofiarę taką Jowiszowi ślubowali i niebawem pod wodzą Askaniusza świetne zwycięstwo odnieśli. Przy zawarciu pokoju między M-em a Latynami oznaczono, według świadectwa Liwiusza, rzekę Tyber jako granicę pomiędzy ziemią Latynów i Etrusków.

Mezetulus, Numidyjczyk znakomity, który jako pretendent do tronu przeciwko księciu Kapusie, prawowitemu jego dzierżycielowi, z powodzeniem wystąpił, wszakże ze względu na przywiązanie ludu do rodziny królewskiej, tylko miano opiekuna nieletniego jeszcze królewicza Lakumacesa przybrał i, stanąwszy po stronie króla Syfaksa (ob.), sprzymierzonego z Karta-gińczykami, z siostrzenicą Hannibala się ożenił, Masynissa (ob.), spokrewniony z prawowitą rodziną królewską, wygnał go potem z kraju, lecz po pewnym czasie wygnańca, który w Kartaginie szukał schronienia, znowu do ojczystej ziemi przywołał.

Miaskowski Ignacy, porucznik wojsk polskich (* 1807), po ukończeniu korpusu kadetów

Miaskowski Witold, ksiądz (t około r.

1866, na wygnaniu, w gub. Kostromskiej), syn Ignacego M-ego (ob.), oficera z r. 1831 i Zenobii z Ciszewskich; po ukończeniu gimnazyum św.

Maryi Magdaleny w Poznaniu wstąpił do semi-naryum we Włocławku, gdzie też i wyświęcony został na księdza, poczem objął zarząd probostwa w Złotkowie, w powiecie konińskim. Na tem stanowisku zostało M-go powstanie styczniowe r. 1863. Czynny w oddziale Kazimierza Mielęckiego (ob.), raniony schronił się do Strzelna, skąd, po wyleczeniu, powrócił do swej parafii.

W sierpniu r. 1864, uwięziono go i wywieziono do Warnamina nad Wietługą w gub Kostromskiej, gdzie prawdopodobnie żywota dokonał.

Por¹: T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań, 1877).

Miączyński Aleksander, oficer polski (* 1808 — f 31 paźdz. r. 1869 w Pawłowie) syn Stanisława M-go, pułkownika i adjutanta ks. Józefa Poniatowskiego, i Antoniuy z Pru-simskich; po ukończeniu szkoły średniej w Poznaniu, przeszedł do uniwersytetu warszawskiego, gdzie został r. 1830 akademikiem    j    samouctwa“ („Ogniwo“    1903);    „W sprawie ży-

i członkiem tajnego związku akademickiego.    I    cia umysłowego, czytelnictwo“    („Ogniwo“ 1904

Po wybuchu powstania listopadowego, miano-    |    i osob., Warsz. 1904).    W „Ogniwie“ prowa-

wany adjutantem przy gubernatorze Warszawy, dził M. „Kronikę Oświaty“. Tu też drukował

w Kaliszu, poświęcił się pracy na roli. Na wieść o wybuchu powstania listopadowego, porzucił gospodarstwo i udał się do Kalisza w celu zaciągnięcia się do wojska. Jako były kadet, użyty był na instruktora w stopniu podporucznika w trzeciej kompanii Teodora Niemojow-skiego, w pierwszym batalionie majora Kmity. W kwietniu r. 1831 objął stanowisko adjutan-ta przy boku gen. Krukowieckiego. Podczas dobywania Warszawy dn. 7 września r. 1831 został ranny w rękę prawą przy rogatkach Jerozolimskich. Po upadku powstania powrócił do pracy na roli i ożenił sio z Zenobią z Ciszewskich, córką Józefa Zadora Ciszewskiego, kapitana z czasów Księstwa Warszawskiego. Gdy dzieci zaczęły podrastać, M-ski przeniósł się dla ich kształcenia na stałe do Poznania i tu go zastało powstanie r. 1848, w którem znowu był czynny, jako organizator. Na mocy stanu służby z r. 1831 otrzymał od Wydziału Wojennego polecenie udania się dn. 25 marca r. 1848, jako porucznik, do Środy pod rozkazy pułkownika Brzeżańskiego, organizatora powiatu średzkiego. W Środzie objął M-ski dowództwo nad kosynierami po Janie Maczkiewiczu, z nimi uczestniczył w bitwie zwycięzkiej pod Miłosławiem, gdzie został tak ciężko ranny, że już w bitwie pod Wrześnią nie mógł być czynny. Po upadku powstania wielkopolskiego, zajmował stanowisko bonitora przy dyrekcyi Ziemstwa Kredytowego w Poznaniu, poczem przeniósł się do Galicyi, gdzie osiadł we Lwowie.—Por.: „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ (Rapperswyl, 1882).

geuerale Wojcińskim, pełnił ten obowiązek kolejno przy boku wszystkich gubernatorów Warszawy, aż do Krukowieckiego włącznie, odznaczając się męstwem, którem na krzyż wojskowy zasłużył. Po kapitulacyi Warszawy, jako adjutant gen, Dembińskiego, dzielił z nim losy aż do końca powstania; wyszedł razem z nim za granicę, poczem długo się tułał po Niemczech, Szwajcaryi i Francyi. W Genewie poświecił się naukom matematycznym. Uzyskawszy na-koniec w r. 1844 prawo powrotu do gniazda rodzinnego, osiadł w dziedzicznym Pawłowie; r. 1846 ożenił się z Bronisławą z Kalksteinów i poświęcił się pracy na roli, nie usuwając się od żadnych obowiązków obywatelskich. — Por.: J. I. Kraszewski „Z roku 1869 rachunki. Rok IV“ (Poznań, 1870); T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań, 1877). X Michalski Stanisław, działacz społeczny, współczesny (* 21 kwietnia, 1865, w Równem na Wołyniu). Wykształcenie średnie otrzymał w szkole realnej w Równem. W r. 1888 ukończył Szkołę Techniczną w Moskwie ze stopniem inżeniera-mechauika. W 1. 1889--95 czynny był w fabryce Rudzkiego i Sp. w Warszawie. W styczniu, r. 1892, przyjęty na drogę żelazną Warszawsko-Wiedeńską do wydziału mechanicznego, jako referent Zarządu warsztatów- od r. 1893 pełnił obowiązki mechanika warsztatów głównych w Pruszkowie, a od lat kilku prowadził szkołę wyższę elementarną przy tychże warsztatach. M. jest od lat wielu jednym z najczynniejszych, najofiarniejszych działaczy na polu oświaty Królestwa. Praca jego rozwija się w tej dziedzinie w kilku kierunkach: 1) Od r. 1892 pracuje w Czytelniach Bezpłatnych przy Towarzystwie Dobroczynności w Warszawie. W latach 1893 i 1894, zarządzał czytelnią przy ulicy Mokotowskiej i wytworzył z tej czytelni wzór dla innych. Zostawszy w r. 1894 sekretarzem Wydziału Czytelń, bez przerwy pełnił te obowiązki do dnia dzisiejszego (1912). M. pierwszy wprowadził statystykę umiejętną, sięgającą głęboko i szeroko rozokoloną; ułożona za r. 1897 jest prawdzi-wem arcydziełem, a spostrzeżenia nad czytelnikiem polskim pod względem ujęcia i zrozumienia mają całą wagę świadectwa samego życia o życiu. Graficzne wyobrażenia na dobrze obmyślonych, nieomal wszechstronnie czytelnictwo ludowe ukazujących tablicach, znajduje dopełnienie w nader cennych objaśnieniach słownych. W związku z doświadczeniami w dziedzinie czytelnictwa, ogłosił M. „Dziesięciolecie Biblioteki Kolejowej przy D. Ż. W.-W.“ (Warsz. 1908); „Czytelnictwo Warszawy“ („Ogniwo“ 1903 i osob.j; „Samouctwo z książek i z obserwacyi życia“ (tamże); „Perspektywy

artykuł p. n. „Teorye filantropii“. W T. Il-im (r. 1909) „Przeglądu bibliotecznego“, zamieścił opis Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie,

sem głównym Rybińskiego wkroczył do Prus Nie mogąc tam pozostać, powrócił do król Polskiego, skąd wygnany udał się do Francy i. Tam umieszczono go w Chateauroux, a następnie w Dijonie, gdzie przez dwa lata słuchał wykładów w Akademii. Należał do „Związku Węglarzy“, a następnie do „Zjednoczenia Emi-gracyi“. Mając szczególne zamiłowanie do rolnictwa, z Dijonu przeniósł się do Grignon i przez lat trzy kształcił się w słynnej tamtejszej szkole agronomicznej; poczem jako rolnik wykwalifikowany, znalazł posadę przy gospodarstwie wiejskiem w depart, du Nord, a następnie w Lotaryngii. Tęsknota ściągnęła M-go w r. 1841 z powrotem do kraju. Odziedziczywszy po rodzicach mająteczek niewielki, osiadł na ojcowiźnie, hojnie przyczyniając się do składek narodowych. W r. 1846 pociągany był przez Prusaków do śledztwa z powodu oskarżenia o należenie do spisku demokratycznego. Podczas powstania w Wielkopolsce (1848) należał do jego organizacyi. W r. 1863 był również czynny, starając się być pożytecznym powstaniu składkami pieniężnemi, dowozem żywności i pełniąc obowiązki przez władze narodowe nakazane. —Por. : T. Krosnowski

„Muzeum Krajoznawcze w Dreźnie“ („Ziemia“

1910)-, „Jak Niemcy dbają o swe szkoły“,

„Szkoły początkowe w Japonii“ („Łącznik“, organ urzędników kolejowych, 1910).—M. zai-uicyował i zorganizował w r. 1898, ogromne rzec można, wydawnictwo „Poradnik dla Samouków“, a to w dwu działach i trzech seryach: wskazówek do czytania systematycznego i wykładów najważniejszych zagadnień wiedzy ze stanowiska potrzeb samouctwa. Serya pierwsza obejmuje wskazówki do czytania systematycznego w zakresie wszystkich działów naukowych dla szczebli popularnego, średniego i wyższego, z podaniem bibliografii polskiej i obcej, oraz szereg artykułów do czytania, studyów do poszczególnych nauk i wskazówek metodologicznych. Serya ta obejmuje pięć tomów (w 1. 1898 — 1902, około 3 000 str., nakład 5 000 egz.). Pióra samego M-go są tu artykuły: „Popularyzowanie wiedzy i samouetwo“

„Almanach Historique“ (Paryż, 1846); „Wieniec pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania listopadowego“ (Rapperswyl, 1882).

Mielęcki Prot, major wojsk polskich (* 1789 — f 5 grudu. 1867 w Popowicach), syn Jana M-go i Katarzyny z Swinarskich; pierwsze nauki pobierał w domu, następnie w korpusie kadetów, po którego ukończeniu wstąpił w r. 1812 do wojska francuskiego i odbył wyprawę ros-syjską, dosłużywszy się stopnia kapitana. W r. 1831 wstąpił do poznańskiedo pułku piechoty, walczył we wszystkich bitwach wielkich, a ranny pod Grochowem, przeszedł, po wzięciu Warszawy, dosłużywszy się stopnia majora i krzyża virtuti militari, na Litwę. Po zakończeniu wojny powrócił do majątku dziedzicznego Karny, ożenił się r. 1833 z Wandą Sokołowską i poświęcił się pracy na roli. Pozostawił z małżeństwa pięcioro dzieci, z których Kazimierza M-go, (ob.) jedną z najsympatyczniejszych postaci powstania r. 1863.—Por.: T. Żychliński „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań, 1877).

Mielęcki Józef, patryota polski (* 11 lut. 1816 w Graboszewie —f 16 maja 1876 w Poznaniu), syn Walentego M-ckiego i Tekli z Koczorowskich, ożeniony z Waleryą z Mlickich, osiadł w Nieszawie i odtąd nie było odeń gorliwszego w pracach publicznych obywatela w powiecie obornickim. To też w r. 1848 i następnie w r. 1863 powierzono mu organizacyę wojenną tego powiatu. Pierwszym razem odpokutował kilkotygodniowem więzieniem w twierdzy po-

(t. IV, 307 — 406 i odb. w. 1902); „Zestawienie statystyczne bibliografii naukowej, wymienionej w 4 częściach Poradnika“ (t. IV. str. 1—38 W. 1902): „Informacye o uniwersytetach zagranicznych“ (t. V, 1—137 W. 1905). Serya druga: „Świat i Człowiek“ zawiera wykład głównych zagadnień wiedzy w świetle teoryi rozwoju (2 tomy, t. I w dwu wydaniach 1 037 str.) Serya trzecia: „Zarys history i nauk“, obejmuje wykład dziejów myśli i wiedzy ludzkiej. Dotychczas dwa tomy w czterech zeszytach, 1 400 str., zawierają zarys wiedzy pierwotnej i dzieje nauk przyrodniczych (włączając psychologię i językoznawstwo). —Jestto wydawnictwo rzetelnej wartości, doskonale pomyślane i ze znakomitą wytrwałością prowadzone do końca, z założenia swego w literaturze świata zajmuje stanowisko zaszczytne, nawet nieprześcignione. Po niemiecku drukował M. artykuł o bibliotekach ludowych o Polsce w wydawnictwie zbiorowem. Prof. E. Reyera „Fortschritte des Volksbildungswesens“ (1903), ogłosił też przekłady: Wellsa „Postęp techniczny w przemyśle społecznym“ (Warsz. 1897);

S. F.

Lieekfelda „Wiadomości praktyczne o motorach gazowych“ (Warszawa 1899)

Mieczkowski Augustyn (*w Karnisze-wie, w Gnieźńieńskiem), syn Jana M-skiego i Nepomuceny z Nieżuchowskich, po ukończeniu szkół, wzięty do wojska pruskiego, odby-wął obowiązkową służbę w 2-gim pułku ułanów gwardyi w Berlinie, gdy w tern wybuchło powstanie listopadowe w Warszawie. Chciał zaraz pospieszyć w szeregi narodowe, lecz nie mógł wydostać się z Berlina. Udało mu się to dopiero po bitwie Ostrołęckiej i, jako podchorąży drugiego pułku jazdy Kaliskiej, odbył re- znańskiej swój patryotyzm, drugim razem por-sztę (wojny, tylko w bitwie pod Warszawą ma- wany do Berlina, po l'/₈ rocznem więzieniu jąc sposobność okazać swe męstwo. Z korpu- śledczem, na rok fortecy w Magdeburgu ska-

Dr. S. K.

Dr A. J. K.

„Młodej prasy“.

wraz

„Mulskiego“, Büchnera broszurę p. n.

zany został. Odtąd pociął zapadać na zdrowiu i usunął się z życia publicznego, a sprzedawszy dobra, zamieszkał w Poznaniu i tam umarł.—Por.: Żychliński Teodor, „Kronika żałobna rodzin wielkopolskich“ (Poznań, 1877). X

Mielżyński Maciej, hr. (* 13 paźd., 1869, w Chobienicaeh) syn hr. Karola i Emilii z hr. Bilińskich, dziedzic Chobienic; uczęszczał do gimnazyum francuskiego w Berlinie i do gim-nazyum w Lesznie, potem słuchał dwa lata prawa i sztuk pięknych w Monachium, następnie służył 5 lat w 1 pułku kirasyerów przybocznych we Wrocławiu, a po wystąpieniu z wojska w randze podporucznika, uczył się gospodarstwa wiejskiego, poczein objął kilka majątków ojcowskich i poślubił Felicyę z Potockich, córkę Bolesława Potockiego z Będle-wa i Józefy z hr. Mycielskich.—W życiu poli-tycznem zaliczał się do t. zw. szlachty postępowej i jako prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, klubu Wioślarskiego i Towarzystwa Wiecowego okazał się bardzo czynnym. W r. 1903 obrany posłem do parlamentu niemieckiego z zagrożonego przez niemczyznę okręgu obornicko - szamotulsko - międzychodzko - skwie-rzyńskiego, który zdobył nadzwyczajną zdolnością organizatorsko-agitacyjną; był przez dwa lata sekretarzem parlamentu, zasiadał w rozmaitych komisjach i zjednał sobie uznanie powszechne zręczną i wymowną obroną praw naszych. Dotąd (1911; zasiada w parlamencie. Przed niedawnym czasem zerwał z demokraeyą narodową.

Mien Juljusz (ob. XLV1I, 18) f w Krakowie r. 1905.

Mięsny jad, nazwa ogólna szeregu ciał, już zawartych w mięsie pochodzącem od zwierząt chorych, już wytwarzających się w mięsie zdro-wem (konserwach, kiełbasach i t. p.) pod wpływem drobnoustrojów pewnych. W pierwszym razie mamy przeważnie do czynienia z bakte-ryami chorobotwórczemi, w drugim zarówno z istotami tej kategoryi jak z wytworami ich działania na części składowe mięsa, a więc z ptomainami (ob.) i t. p.—Por. mięsnym jadem otrucie.

Mięsnym jadem otrucie. Już od dawna wiedziano o tern, że po spożyciu mięsa nie świeżego, a zwłaszcza kiełbas, kiszek, wędlin występować mogą objawy otrucia, nie znano jednakże istoty jadu w nich działającego; dopiero od czasu stosunkowo niedawnego zdołano sprawę tę lepiej rozjaśnić. Nazywanie istoty szkodliwej, w mięsie zawartej, jadem mięsnym (ob.) nie jest naukowo ścisłe, ponieważ jad swoisty tego rodzaiu nie istnieje wcale, przyczyny zaś właściwości trującej mięsa mogą być różne. — Stanowczo szkodliwe bywa mięso zawierające trychiny (ob.), również mniej lub więcej szkodliwie działa mięso zwierząt chorych na czarną krostę, nosaciznę, wściekliznę (ob. te wyr.), także mięso zwierząt roślinożernych, jeżeli zja

dają rośliny trujące, które im samym nie szko dzą; w tych razach jednak nie mówi się o jadzie mięsnym, mogąc wykryć przyczyny rzeczone szkodliwości mięsa.— Trucizną staje się mięso wyłącznie przez bakterye (ob.) i przez t. zw. ptomainy (ob.), wytwarzające się pod ich wpływem, a dla zdrowia szkodliwe. W mięsie należycie uwarzonem albo upieczonem bakteryę tracą zupełnie szkodliwość, nie tak jednakże ptomainy, których jadowitości gorąco nie niszczy. Trującern staje się m. in. mięso zwierząt chorych na ropnicę lub posocznicę (ob. te wyr.). Mięso zwierząt zupełnie zdrowych, przechowywane dłużej (wędliny, konserwy mięsne) stać się może także wskutek bakteryi nadzwyczaj szkodliwem, przyczyną tego bywają najczęściej: Bacillus enteritidis Gärtner i B. morbificans bovis Bas.—Objawy otrucia występują prędzej lub później po zjedzeniu mięsa zatrutego, a bywają nieraz bardzo groźne, przypominające powierzchownie dur, cholerę lub biegunkę krwawą, lecz stosunkowo rzadko kończą się śmiercią. Po użyciu wędlin zatrutych niekiedy ukazuje się na skórze wysypka, której towarzyszy gorączka lekka, zapalenia gardła i zaburzenia w żołądku i kiszkach, ale objawy te zwykle ustępują już po dniach kilku, bez szkody dalszej dla zdrowia. — Należy przedewszystkiem zapobiegać otruciu przez nadzór weterynarski nad mięsem przedawanem, oraz przez ostrożne używanie wędlin i konserw mięsnych, długo w puszkach przechowywanych, które bywają przyczyną najczęstszą otrucia. Jeżeli otrucie nastąpiło, wskazane są jak najspieszniej środki wymiotne i przeczyszczające oraz wezwanie lekarza niezwłoczne.—Por. Siedamgrotzki ,,Ueber Fleischvergiftungen“ (Jena 1880); Schmidt-Mülheim ,,Handb. d. Fleischkunde“ (Lipsk 1884); Lehmann ,.Ueb. d. Aetiologie der Fleischvergiftungen“ (Strasburg 1900); Ostertag „Handb. d. Fleischbeschau“ (Stuttgart 1902).    nr j. p.

Mikulski Leopold, prawnik i publicysta polski (* 1843 pod Warszawą—t 1881) skończył Wydział prawa i administracyi Szkoły Głównej warsz ze stopniem Magistra w r. 1869, — należał bardzo czynnie do ruchu umysłowego, jaki zapoczątkowany został w siódmym dziesiątku lat w. XIX przez twórców t. zw.

Zaliczony zresztą, może być, do liczby kilkunastu inicyatorów owego ruchu.—M. po za pracą zawodową asesora sądowego pisał mało, stosunkowo do zdolności i wiedzy obszernej, przetłumaczył bowiem z Henrykiem Elzenbergiem pod pseudonimem

„Siła

i materya“ (Lwów 1869) oraz Zacharyaego: „Wykład postępowania karnego“ (Warszawa 1874), natomiast jest autorem wielu t. zw. „ech“, tworzących zbiorek bezimienny, felieton w ówczesnym „Przeglądzie tygodniowym“ (ob.). Wśród licznej grupy współpracowników tego tygodnika wojowniczego M. zajmuje stanowisko

PO

lOiuc-c

joUćYl

Ml

wybitne, choć skromny i ironicznie dowcipny, zadowolał się rolą projektodawcy, bądź treści jakiegoś artykułu wstępnego, jakiegoś sprawozdania, jakiegoś „echa“, bądź poddawacza myśli lub zachęty komuś lepiej i goręciej władającemu piórem. Rolę tę pełnił do ostatniej chwili życia i pozostał wiernym szpaltom „Przeglądu tygodniowego", choć do „Młodej prasy warszawskiej“ zaliczyć należy: „Niwę", „Opiekuna domowego“, „Przyrodę i przemysł“. Gdy wynikały spory czasami między „pozytywistami", M. potrafił je łagodzić. Ceniony między młodzieżą piszącą za uczynność i poje-dnawczość, poczytanym być winien za wybitnego spiritus moveus dziennikarstwa warszawskiego w siódmym dziesiątku lat XIX wieku.

F. 0.

Milewski Aleksander (* 28 marca 1821 w Pułtusku — f 29 maja 1868 w Duukierce), syn Franciszka M-go, porucznika korpusu żandarmów, i Józefy z Oxiûskich. Po ukończeniu nauk u Benedyktynów w Pułtusku, sposobił się na artystę malarza w pracowni Kokulara (ob.) i malował portrety z talentem. Wmieszany do spisku ks. Ściegiennego, opuścił kraj w r. 1844, udając się w Poznańskie, skąd w r. 1846 uchodzić musiał do Paryża. Tu porzuciwszy malarstwo, pracował w fabryce machin kolei żel. Orleańskiej aż do r. 1848, uczęszczając jednocześnie do szkoły gen. Chrzanowskiego. Z chwilą wybuchu powstania r. 1848 w Poznań-skiem, opuścił Francyę i udał się natychmiast na plac boju, gdzie uczestniczył w kilku bitwach. Po zgnieceniu powstania powrócił do Francyi i znowu znalazł zajęcie w fabryce machin kolei północnej, a r. 1850 mianowany został mechanikiem w Lille. Zdolny i pracowity, był wielce uczynny i stale wspierał moralnie i materyalnie uboższych tułaczów polskich we Francyi. Zmarł na raka w gardle. — Por. : J. I. Kraszewski „Z roku 1869 rachunku. Rok czwarty“ (Poznań, 1870).    X

Milewski Karol Ignacy, z przydomkiem Korwin, h. Ślepowron, „krajowiec litewski“ / (* 27 kwiet. 1846), hrabia papieski; przejąwszy się „wiarą prawdziwych Rossyan w cezaryzm i nietykalność państwa rossyjskiego“, dla zdobycia równych praw ze szlachtą rossyjską wyparł się narodowości własnej i stał się na kresach naszych szermierzem nowego ideału sta-nowo-politycznego, t. zw. „patryotyzmu merkantylnego“, uprawianego dotąd jedynie przez szlachtę rossyjską. Syn Oskara M-go, ziemianina ze szlachty średniozamożnej (+ w Berlinie) i Weroniki z Wołłków, od r. 1878 właściciel Gieranon, w pow. Oszmiańskim, które dostał w darze od rodziców, po zaślubieniu przed laty kilkunastu wdowy po Władysławie hr. Umia-stowskim, Janiny z Ostroróg Sadowskich, która wniosła mu wiano milionowe, magnat litewski, posiadacz wspaniałej galeryi obrazów polskich spółczesnych („Stańczyk“ Matejki, „Hamlet“

Milewski Aleksander—Milewski Karol Ignacy.

Czachórskiego, „Trąbki“ Gierymskiego i w. iu.) mieszczącej się w umyślnie zbudowanym w tym cełu pałacu na wyspie do M-go należącej na Adryatyku, niedaleko portu austryackiego Rovi-gno. Od lat najmłodszych ujawniał temperament bujny, który nie dał mu się zasklepić w interesach majątkowych i powiódł na arenę spraw publicznych. Początkowo rzadki gość na Litwie, znany dotąd jedynie z licznych pojedynków, procesów sądowych i różnych wybryków (jak n. p. spoliczkowanie gen.-gub. Orżewskiego) w kraju i zagranicą, M-ski czynny był bardzo przy wyborach poselskich do trzeciej Dumy, zamierzał nawet kandydować na posła do Rady Państwa, lecz, gdy rachuby zawiodły, wystąpił w r. 1910 ze słynnym manifestem — odezwą „Głos szlachcica o wyborach do Rady Państwa“ (1910), w którym oświadczył się otwarcie za „Rossyanina o polskiej kulturze“, a kiedy tern wywołał w społeczeństwie polskiein oburzenie wielkie, wypuścił z druku, w trzy miesiące potem „Wiązankę odpowiedzi szlach cica tudzież słowo o tym do czego ma dążyć szlachta litewska** (1910). W pierwszej broszurce radzi „zachować naszą kulturę wiekową, nasz język ojczysty, religię naszą, lecz tylko w ścisłym kółku swoich, uie dla żadnej propagandy lub opozycyi względem państwa rossyj-skiego, którego jesteśmy i na zawsze zostaniemy obywatelami, lecz tak jak się zachowuje relikwie po ukochanej matce już dawno w grobie złożonej, a więc bez pretensyi narzucania dalszym pokoleniom przekonań, mód, zwyczajów nazawsze minionej przeszłości“. W broszurce drugiej, bez ogródek, oświadczą: „powinniśmy się uważać szczerze za to, czym jesteśmy prawnie i oficyalnie: za Rossyau o polskiej kulturze“ i dowodzi, że praojcowie nasi na Litwie mieli kulturę ruską, że zostali spolonizowani i że „teraz dzieje się odwrotnie i coraz więcej z żywiołową wprost siłą dziać się będzie“, a „cała mądrość i wszystkie wysiłki nasze powinny być ku temu skierowane,, aby ta nieunikniona zmiana dziejowa zaszła bez krzywdy dla nas“. „Na Litwie—powiada—rola Polski skończona nazawsze“, a zatem szlachta litewska powinna „stanowczo bezpowrotnie oddzielić się moralnie od Król. Polskiego“, bo zresztą „zawsze rozdzielała ją różnica rasy (?) poglądów, tradycyi, potrzeb i warunków życia“. Zdaniem M-go, szlachta litewska powinna na równi ze szlachtą rossyjską służyć Tronowi, celem zdobycia sobie zaufania, wydać „jakiś akt solenny, nieodwołalny, wyrażający te uczucia nasze w formie niedwuznacznej, a możebnie uroczystej. Byłby taki akt drogowskazem i dla dalszych pokoleń i zbawiłby nasz kraj nazawsze od tej niefortunnej unii z Polską“. „Ażeby osiągnąć zupełnie równe prawa ze szlachtą rossyjską należy przekonać ją, że zniknęły w naszym szlacheckim narodku na Litwie mrzonki o Jagiellouizmie i o solidarności z Król. Polskiein tak zupełnie, tak abso-

lutnie, jak zniknęła wiara w astrologię lub pracą Syzyfową, złożył w r. 1910 mandat po-w alchemiczne sposoby robienia złota“. A wów- selski. czas, jak wierzy M., ,,rząd otworzy szeroko dla

wielu z nas podwoje do karyery, po której kro- f w Jałcie na Krymie 7 lut. 1912. czy dotąd tylko szlachta rossyjska“, oraz ..powiększy ilość dygnitarzy dworu cesarskiego f w maju 1868 w Genewie), nauki ukończył z pomiędzy szlachty tutejszej wziętych“. Na w Wilnie. Razem z młodzieżą uniwersytecką

przystąpił do powstania listopadowego i przyłączył się do korpusu gen. Chłapowskiego. Dowodził kompania ich Aleksander Stryjeński, który przedtem odbywał już z gen. Chrzanowskim wyprawę turecką. Po bitwie nieszczęśliwej pod Ponarami i po rozwiązaniu batalionu, M-wicz wszedł do bateryi konnej Czetwertyń-W myśl tego ,,patryotyzmu mer- skiego w stopniu podporucznika, w korpusie

Jana Rolanda. Po wojnie, osiadł w r. 1832 w Besançon, skąd w r. 1834 ze 4000 innymi. Polakami wkroczył do Szwajcaryi. Po spełzłyin na niczem tym zamachu w St.-Imiers, w kantonie Berneńskim, M. poświęcił się zegarmi-strzowstwu i ożenił z p. Beirichard. Owdowiawszy przeniósł się z dziećmi do Genewy, gdzie dawał lekcye języków i muzyki, a po troszę zajmował się zegarmistrzowstwem. W ostatnich latach, podczas powstania styczniowego, i manifetacyi za granicą dla sprawy polskiej życzliwych, M. pracował gorąco nad utrwal-niem tych uczuć ludu szwajcarskiego dla Polski. Umarł z tęsknoty za ojczyzną. Dziwnym zbiegiem okoliczności orszakowi pogrzebowemu na M-a przewodniczył ten sąm Aleksander Stryjeński, który wiódł ongi kompanię akademicką (,,Kur. Warszawski“ JNoJMl* 60 wileńską do boju.—Por. : J. I. Kraszewski

„Z roku 1868 rachunki. Rok trzeci“ (Poznań, 1868J.

Litwie „szlachta stanowi osobny naród“, a ,,zie-miaństwo katolickie na Litwie i na Białej Rusi powiuno być szlachtą, tylko szlachtą, nic więcej“, w tym celu należy tworzyć „związki rodowe“, „majoraty i zakładać specyalne szkoły szlacheckie, w połowie przez dzieci szlachty rossyjskiej zapełnione, celem wzajemnego zbliżenia się“.

kantylnego“ M. w r. 1910 uczynił akces do „dworzaństwa rossyjskiego“, należał w Peters- 3 burgu do zjazdu zjednoczonej szlachty rossyjskiej, na którym, powitany gorąceini oklaskami reakcyonistów rossyjskich, miał odwagę odezwania się, że jest jednym z wielu jednakowo z nim myślących ziemian na Litwie, „uznających za swą ojczyznę nie Polskę lecz Rossyę“; przyjął następnie w charakterze członka honorowego zaproszenie na bankiet wyprawiony przez nacyonalistów rossyjskich na cześć hr. Bobrin-skiego, nakoniee w r. 1911 przemawiał za wyodrębnienie Chełmszczyzny z Kr. Polskiego. Po-czem ogłosił broszurę nową p. n. „Precz z kłamstwem“ (Petersburg 1911), w której wszystkich swoich przeciwników politycznych wyzywa pojedyuek.—Por.: Jankowski Cz., „Między słowem a czynem“ i 61 z dn. 1 i 2 marca 1911); M-ki K. 1. „Odpowiedź urzędowa Cz. Jankowskiemu“ („Kur. Warsz.“ Nr 75 z du. 16 marca 1911); Cz. Jankowski „Wyjaśnienie“ („Kur. Warsz.“ Nr 76 z dn. 17 marca 1911). M. K. I jest autorem broszur: „Une petite Croisière en très haute compagnie“ (Paryż 1899); „Vingttrois jours dans rOcéau gliacial et la mèr Blanche Croisière de la Litwa“ (Paryż 1898); „List otwarty do pp. akcyonaryuszów wileńskiego ziemskiego banku“ (Kraków 1884).    )x(

Milewski Hipolit, z przydomkiem Kor-w i n, h. Ślepowron, działacz społeczny, wybitny (* 1850) b. poseł z gub. wileńskiej do Rady Państwa, Syn Oskara M-go i Weroniki z Wołłków, właściciel Łazdun, brat rodzony osławionego zaprzańca, Ignacego Karola M-go (ob.), osobistość niepospolita śród ziemiaństwa polskiego na Litwie, górujący na widowni spraw publicznych w kraju bystrością umysłu, grun-townością wykształcenia wszechstronnego, pracowitością żelazną i energią niepospolitą, prezes Tow. rolniczego w Wilnie. Powołany w r. 1907 przez ziemiaństwo wileńskie, polskie na posła do Rady Państwa, bronił tam energicznie interesów polskich, lecz przekonawszy się, że w warunkach obecnych, wskutek rozpanoszenia się w sferach kierowniczych nacyonalizmu zoologicznego, uczciwa praca parlamentarna jest

Miljutin Dymitr, lir. (ob. XLVII, 117)

Milkiewicz Edward (1810 w Wilnie —

Mizerski Ludwik (*    7 sierp., 1843,

w majątku ojcowskim Borowie w pow. kościańskim, w W. Ks. Poznańskiem). Skończywszy w 18-tym roku życia gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu, słuchał prawa i ka-ineralii we Wrocławiu i Berlinie, gdzie w r. 1865 uzyskał dyplom doktora obojga praw. Od r.. 1865 — 1870 pracował jako auskultator i referendaryusz w Poznaniu, a po złożeniu w r. 1870 egzaminu asesorskiego wysłany został jako sędzia pomocniczy do Prus Zachodnich, gdzie pracował przy rozmaitych sądach w okolicach niemieckich. — W r. 1873 przyjął urząd sędziego powiatowego w Kwidzynie, w rok później zaś ofiarowaną sobie przez biskupa chełmińskiego Marwicza (ob ), posadę syndyka i justycyaryusza przy konsystorzu w Peplinie. W życiu publicznem Prus Zachodnich, bywał b. czynny, przemawiając gorąco na wiecach i zebraniach ludowych. W r. 1876 bronił przed Najwyższym Trybunałem Administracyjnym w Berlinie zasady, że każdemu w Prusiechfwolno na wiecach przemawiać w języku ojczystym, i uzyskał wyrok pomyślny, który na długie lata zapewnił Polakom wolność używania mowy ojczystej na zebraniach publicznych, dopóki nowa ustawa Rzeszy

Opcwieść jest zajmująca, charakterystyka osób wyborna, myśli piękne, szlachetne, całość przesiąknięta miłością kraju i głęboką Migijnością. Niepospolity znawca i tłumacz orów .teratury greckiej, wydał też dr. M. pracę:    „Anakreon i jego pieśni"

Dr. S. K.

nien le-.kiej stowarzyszeniach r. 1908 nie podcięła    ¹ ;j    Lanym paragrafem językowym.

Chroń aa jeszcze bardziej mowa, którą wy-si à w r. 1890, na pamiątkowym wiecu katolickim w Toruniu, o znaczeniu i zadaniu prasy, zwróciła na niego uwagę kół politycznych w 'A Księstwie Poznańskiem. To też, gdy r 1892 powołany został na syndyka przy Kousystor arcybiskupim w Poznaniu, gdzie \< rok później otrzymał nadto urząd radcy konsystorskiego, wybrano go w r. 1893 posłem

•    o sejmu skiego z okręgu ostrowsko-odola-uowsk i ostrzeszowsko - kępińskiego, który to

f u uje bez przerwy już po raz

•    a>'    c odważnie i wymownie spraw

naszych w sejmie. Po śmierci ks. prałata dr. Jażdżewskiego wybrało go Koło polskie sejmowi" w lutym, r 1911, swoim prezesem. Jest ńadGo prezesem Towarzystwa dziennikarzy i li-

L./atćw aa zabór pruski w Poznaniu, wiceprezesem Lag ;u obronie czci i honoru, oraz prefektem poznańskiej Kongregacyi Sodalisów ¹ apisał dłuższe poematy epiczne: „Sy-■u 1893), której najpiękniejszym ustępem jest opis balu na sali Bazarowej w Poznaniu ’ „Lucyana Dorębę“ (1902), utwór, osnuty na tn si /sunków poznańskich z czasów ostatniego p rav siania, n.edość dotychczas oceniony. Za wzór służył mu Mickiewiczowski „Pan Ta-r    Prześlicznie maluje przyrodę, niektó

re ustępy, np. połów ryb, są wręcz niezrównane.

ka kropli instytucya. Z pośród mnó-tytucyi, które powołano do życia w ce-ze śmiertelnością niemowląt „Kropla riała odegrać rolę najważniejszą.—Po-<ve Kr ml. zawdzięcza Francyi, gdzie 2 przez pedyatrę Variota założona jtytucya, mająca na celu opiekę nad imi warstw ludności najbiedniejszych, t na. to, że na materyał tej instytuty się przeważnie dzieci sztucznie przeto zadaniem głównem jej stało zanie dla tych osesków mleka jak — Śladami Variota w r. 1894 po-afoj.tr, zakładając w Fćcamp takąż yę. Dufour też pierwszy nadał jej miano „Goutte de luit“ (= Kropla mleka). W czasie stosunkowo krótkim instytucya ta znala-- zła we Francyi rozpowszechnienie nadzwyczaj szybkie. Do tak energicznie podjętej walki ze • . eneuiością niemowląt Francya była poniekąd zmuszona. Ogromny bowiem wskaźnik śmiertelności w porównaniu z niskim urodzeń, grozi! jej widmem wyludnienia. Sposób, w jaki

Wiei, Kne Powsi. Uuitr. 8er. 1. Tom XLVIII. Zesi. 381a.

Praucya rozstrzygnęła zadanie tak ważne, wydawał się najbardziej celowym* to też w ciągu kilku lat znalazł naśladowanie we wszystkich państwach kulturalnych.—W Niemczech pierwsza podobna instytucya pod nazwą „Milchküche“ powstała w r. 1898, w Dreźnie, gdzie założona został przez prof. Schlossmanna. Wkrótce potem znalazła rozpowszechnienie i w całem państwie niemieckiem. Na instytucyach tych pokładano nadzieje ogromne. Ścisłe prace statystyczne już dawno przekonały świat lekarski, iż na ³/₄ śmiertelności ogólnej niemowląt składają się dzieci sztucznie odżywiane. Tak smutne wyniki odżywiania sztucznego przypisywano powszechnie mleku nieodpowiedniemu, które ani pod względem chemicznym, ani bakteryologicznym nie odpowiadało wymaganiom hygjeny. Nie badając głębiej, czy sztuczne odżywianie wogóle, nawet przy najlepszych warunkach, może zastąp.. karmienie piersią, skierowano wszelkie wysiłki w stronę udoskonalenia techniki i sposobów żywienia sztucznego. Biorąc za wzór mleko niewieście, żądano od pokarmu sztucznego tych wszystkich właściwości, które posiada ono . właśnie. Wszelki postęp w dziedzinie badań chemicznych i bakteryologicznych własności mleka niewieściego, dawał powód do coraz to nowego i ściślejszego określania^ żądań, stawianych przy odżywianiu sztucznem. Opierając się na tych badaniach, K. m. postawiła sobie za pierwsze i naj ważniejsze zadanie, dostarczauie dzieciom sztucznie odżywianym mleka jak najdoskonalszego pod każdym względem. Było to zadanie nad wyraz trudne, a drogi do celu prowadzące bynajmniej nie proste. — Przy żywieniu naturalnem, pokarm otrzymywany bywa przez niemowlę bezpośrednio z piersi matczynej, a już przez to samo odpowiada warunkom najidealniejszym. Co zaś staje się z mlekiem krowiein podczas przebywania drogi od wymienia do butelki oseska — najjaskrawiej wykazują badania prof. Sox-hl eta, który dowiódł, iż ilość brudu w zwykłem mleku, znajdującem się w handlu codziennym, jest wprost przestraszająca, dochodzi bowiem do 72 miligramów w 1 litrze, a ilość bakteryi dosięga nieraz 30 000 000 w 1 cm. sześć., pomijając już nader ważne zmiany chemiczne, które wskutek tego zachodzą w mleku takiem. — Wobec tych danych K. m. przystąpiła przedewszystkiem do reformy gruntownej całego sposobu otrzymywania mle-k a. Przyczem wyłoniło się mnóstwo zagadnień natury hygieuicznej. Przedewszystkiem K. m. zwróciła uwagę na stan zdrowotny krów— Wobec dowodów niezbitych obecności w zwykłym mleku bakteryi chorobotwórczych, a wśród nich i groźnych laseczuików gruźlicy, K. m. postawiła żądanie nieodzowne bezwarunkowego zdrowia krów. — W tym celu wymaga też wielokrot-

Przyczyna dzia

nie powtarzanej t. zw. tuberkulizacyi krów i bezwarunkowego usuwania krów, chorych na ogromnie rozpowszechnioną wśród nich perlicę. Chcąc dostarczać mleka liygie-nicznego K. m. musiała też starać się o urządzenie obór wzorowych. — Jakkolwiek urządzenie takiej obory wzorowej wymagało techniki nadzwyczaj drobiazgowej i nakładu kapitałów wielkich, jednakże wybudowano już dotąd znaczną ich ilość, przeważnie w Niemczech. — W oborach tych, znajdujących się pod nadzorem lekarzy i weterynarzy, przestrzegane są wszelkie wymagania najnowsze hygjeny co do ilości powietrza, światła, dowozu paszy i zachowywana jest czystość najsumienniejsza. Wystarczy przytoczyć kilka szczegółów urządzenia jednej z obór takich (pod Dusseldorfem), aby mieć o nich wyobrażenie pewne. Dowóz paszy dla krów i usuwanie nawozu odbywa się z«, pomocą kolejek wązkotorowych, wiszących. Do pojenia służy woda wodociągowa, doprowadzana dla każdej krowy osobno. Ściany i sklepienia oborj wyłożone są kaflami, podłoga zaś asfaltem. Każdy przedział obory posiada urządzenie osobne z wodą ciepłą i zimną, służącą do obowiązkowego mycia się obsługujących oborę i czyszczenia krów przed dojeniem. — Mleko niezwłocznie po wydojeniu przepuszcza się przez filtr podwójny, poczem bywa badane wT pracowni właściwej na zawartość w niem brudu, tłuszczu i kwasu. — W ten sposób K. m. otrzymuje mleko rzeczywiście doskonałe. Na tern jednak uie kończy się jej zadanie. Powstaje dla niej ważna sprawa przechowywania mleka i jego przewozu. Wiadomo, iż z każdą godziną ilość bakteryi w mleku wzrasta w stosunku geometrycznym, że ciepłota wyższa sprzyja zgubnie ich rozwojowi i rozmnażaniu się w mleku. To samo mleko po 15 godzinach po wydojeniu i przy 15° ciepłoty zawiera w 1 ctm. sześć. 100 000 bakteryi, przy 25° 72 000 000, a przy 35° 165 000 000. Wielkie niebezpieczeństwo upałów letnich dla dzieci sztucznie żywiowyeh jest tedy bardzo zrozumiałe. Rrzeczywistość też wykazuje, że najwięcej niemowląt umiera w miesiącach letnich. — Oziębianie więc mleka, hamujące wielce rozwój i rozmnażanie się bakteryi w mleku podczas przechowywania go i przewozu było drugiem zadaniem ważnem K-i m-a. Zadanie to rozwiązane też zostało przez nią za pomocą urządzeń technicznych, właściwych. Pomimo jednak tych wszystkich zabiegów kłopotliwych i kosztownych, pomimo przestrzegania w obchodzeniu się z mlekiem ’■— aseptyki niemal chirurgicznej, K. m. nie zdołała otrzymać mleka zupełnie wolnego od bakteryi. — Ostatecznie jego wyjałowianie uskutecznia się przeto za pomocą stery liżący i lub pas t eury żacy i (ob. t. wyr.).—Urządzenie wewnętrzne K-i m-a bywa rozmaite, zależne od środków materyalnych instytucyi. Fran

cuskie „Gouttes de lait“ cechują się prostotą, natomiast niektóre niemieckie, jak up. Drez deńska przy „Saiiglingsheilu“ odznacza się urządzeniem nadzwyczaj wykwintnem, odpo-wiadającem wszystkim wymaganiom techniki i hygieuy nowoczesnej.—Naogół K. m. składa się z kilku pomieszczeń, z których jedno służy do wyjaławiania mleka, przygotowywania mie-szauin właściwych; w drugiem odbywa się ozię bianie, nakoniec trzecie służy do oczyszczania i przechowywania butelek. Nadto K. m., zależnie od charakteru swej działaluości, posiada jeszcze, albo pokój do porady lekarskiej, albo zwykłą poczekalnię dla odbiorców.—Naogół śród istniejących obecnie K-li m-a rozróżuiamy trzy rodzaje: 1) wydające oseskom odżywianym sztucznie wszelkiego rodzaju pożywienia, 2) wydające tylko ściśle określone mieszaniny w gotowych do użytku porcyach i w końcu 3) różniące się od pierwszych dwuch tem, że wydawanie mleka znajduje się pod dozorem ścisłym lekarza, który przepisuje pożywienie dzieciom stosowne do ich stanu ogólnego i zdrowia. — Jest to sposób działalności najwłaściwszy i mający jedynie racyę bytu. — Co się tyczy przepisu, według którego przygotow voue bywają wyżej wspomniane mieszaniny -to panuje również różnorodność wielka. Francuzi np. kierując się zasadą vmaterłmer le lait“ dodają do mleka ilości właściwe soli, cukru mlecznego, wody itd. — W Stuttgarcie K. m. wydaje mieszaniny mleka z herbatą, wodą ocukrzoną, śmietanką itd. — Najbardzej odpowiadają wymaganiom nauki uowoczesDo mieszaniny, zalecane przez prof. Czerne Heubnera i wielu innych pedjatrów ’ nych. Mieszaniny te składają się 17 i wo dano w węgla, dodawanych w właściwych pod postacią kleików lub dowej tzw. „Malzsuppe“ (Liebig, 1 Pomimo energii wielkiej, nakładu pi miego i kapitałów, działalność K-; dała takich wyników, jakich się dziewano. Wpływ, który miała ność ogólną niemowląt był bar w niektórych miastach nie uwydat wcale (Freiburg, Magdeburg, M. dzieją wpływu zbawiennego dzi m-a podczas upałów letnich, gdi uiemowląt bywa największa wsk w narządach trawienia, również się.

Najdobitniej świadczy o tem zdanie 1er a, stojącego obecnie na czele r :oi,., czającego śmiertelność niemowląt w państw niemieckiem, który radzi podczas upałów lt nich zaniechać zupełnie rozdawnictwa mleki natomiast rozwinąć jak najenergiczniej propa gandę karmienia piersią, łaluości tak niepomyślnej K-i m-a tkwiła ju w samem założeniu jej, polegającem na mniemaniu, iż stosowanie doskonałe odżywiania sztucznego zapobiega zaburzeniom zgubnym

odżywienia,, które, jak wiemy, są przyczyną naj- prała; d. 1 kwietuia r. 1790 na sierżanta; d. -.łówuiejszą niezmiernej śmiertelności niemowląt. 16 marca r. 1794 na sierżanta starszego z prze-• zecz wistość i doświadczenia pedyatryi przekonały natomiast, że nic nie może zastą-I i ć niemowlęciu piersi matczynej, która jedynie może zapewnić zdro-• wie i rozwój p r a w i d ł o w y d z i e c k a. Od-żywianie sztuczne, nawet w warunkach aj doskonalszych, jest zawsze rzeczą bardzo ryzykowną, stosowane być musi z wielką ostrożnością i pod nadzorem ścisłym lekarza-specyalisty. —Nie tak się rzecz miała w K-ch m., gdzie nacisk główny kładziono na jakość mleka, dozór zaś lekarski odgrywał ro'ę drugorzędną. — Jeszcze w r. J907 znajdujemy w Niemczech około 17 K-li m-a, prowadzonych bez udziału lekarza. Oczywiście i z tego powodu wyniki nie mogły być dodatnie, przeciwnie, tak prowadzona K-a m-a przyczyniła się do rozpowszechnienia odżywiania sztucznego.-—Wiele bowiem matek w mniemaniu, iż K-a m-a wydaje pożywienie, najzupełniej zastępujące pierś matczyną, zarzucało karmienie piersią. Wydawanie zaś mleka bez dozoru lekarza w ilości dowolnej prowadziło często do przekarmiania dzieci i do zaburzeń zgubnych wskutek tego.—

niesieniem do 17-go pułku piechoty, d. 1 wrześ. t. r na podporucznika. R. 1806 został porucznikiem pułku 4-go piechoty, d. 1 stycz. r. 1807 kapitanem, d. 1 wrześ. r. 1812 szefem batalionu. D. 1 sierpnia r. 1814 umieszczony został jako major w korpusie inwalidów i weteranów, a d. 18 styczu. r. 1817 wystąpił ze służby. Odbył wyprawy w latach 1794 i 1806 —1813. Uczestniczył w bitwach i potyczkach pod Stop-cami, Brześciem, Zelwą i nad Narwią, pod Serockiem i Pułtuskiem; w Hiszpanii—pod Monte Almaraz, Cuidad real, Talavera, przy wejściu do Malagi, przy przejściu z Gauvin do Ronda; pod Fuengirola i Xyrnera de la Frontiera, w Cesarstwie — pod Krasnem i nad Berezyną, tudzież w oblężeniu Spandau. W bitwie pod Zelwą był raniony. Pod Monte Almaraz na czele jednej kampanii opanował most mimo ciągłego ognia sześciu dział nieprzyjacielskich. Przy wycieczce z załogą z twierdzy Fuengirola, której był dowódcą, zabrał pięć dział i wziął do niewoli generała angielskiego lorda Blayney z 250 ludźmi. Za męstwo został ozdobiony krzyżem kawalerskim i legią honorową (18 grudn. r. 1810).—Por.: Fr. Młokosiewicz „Wspomnienie z wojny hiszpańskiej“ („Bibi. Warsz.“ 1842, IV), Bagiński W. „Typy wiarusów napoleońskich. Zarysy biograficzne“ (Warszawa 1812). X

Mochnacki Edmund, data śmierci jego podana w t. XLVII, 278 jest mylna--f d. 12 majar. 1902.

Modrzeniczka (Jurinea), rodzaj roślin z rodziny złożonych; 50 gatunków ziół lub półkrze-wów o liściach szarych, od spodu owłosionych, pierzasto - dzielnych lub całych, niekolących. Zamieszkuje Europę środkową i południową, Afrykę północną i Azyę mniejszą.—M. kąko-lowa (Jurinea cyanoides), ^wysokości 0,3 metra, rośnie w Europie środkowej, o łodydze prostej, rozgałęziouej, o liściach pierzasto-dzielnych z działkami podłużuemi, całemi, u spodu szaro owłosione, koszyczki kwiatowe spore, pojedyńcze. purpurowe, o kwiateczkach tylko języczkowych. M. kąkolowa rośnie na pagórkach suchych i polach piaszczystych, a kwitnie w sierpniu i wrześniu.

Moebius Paweł (ob. XLVII, 302) f w Lipsku r. 1907.

Mohr Krystyau w t. XLVII, 314 nazwisko jego odbito błędnie „Mohn“.

Monaci Ernest, romanista włoski (* 1844 w Soriano); w r. 1876 został profesorem filologii romańskiej w uniwersytecie rzymskim. Pracował głównie nad literaturą włoską i portugalską. Założył przy współudziale E. Man-zoniego i E. Stengla pismo, które poraź pierwszy zamieściło w nagłówku nazwę „filologii romańskiej“: „Rivista di filologia romanza“ (Imola. 1872 — 76, t. I i II). Pismo to dwukrotnie zmieniało napis: w 1. 1878 —1883 wy-

Ze względu na bezowocną działalność K-i m. w walce ze śmiertelnością niemowląt, opieka nad niemowlętami w latach ostatnich zupełnie zmieniła kierunek, powołując do życia instytu-cye innego rodzaju, we Francyi; t. zw. „Consultations de nourrissons“ w Niemczech t. zw.

T. Kł.

„Beratungsstellen“, porad dla matek. —Instytu-r uznają jedyną zasadę walki ze śmiertelnoścą nien.wląt: jak n aj e n er g i c zn i e j s z e roz-powsechnianie karmienia piersią, szerzenie w szerokich masach ludowych wiadomości o żywieniu i pielę-gnowan u dzieci.—Dopiero Instytucya „Porad dla matek“ w połączeniu z K-ą m., jako dopełniającą, wytworzyły czynnik poważny w walce ze śmiertelnością niemowląt. — W kraju naszym i w cesarstwie brak dotąd zorganizowanej opieki nad dziećmi. —Pierwsza K. m. w Królestwie powstała w Łodzi w r. 1904 dzięki inicyatywie doktora St. Serkowskie-go. — Działalność tej instytucyi, według planów inicyatora była oparta na zasadach najbardziej rac/onałnych, mając na celu nietylko dostarczani*; dzieciom dobrego mleka, lecz propagand karmienia piersią w połączeniu ii opieką nad mątką i dzieckiem. —

Niestety brak funduszów dostatecznych nie pozwolił należycie rozwinąć się tej instytucyi tak pożytecznej. — Od niedawna powstały K-e m-a i w niektórych miastach Cesarstwa.

Miokosiewicz Franciszek, oficer polski, weteran napoleoński (* 5 maja 1769 w Koźminie, w Kaliskiem — f 23 marca 1855 w Warszawie), wstąpił w r. 1789 do 7-go pułku piechot) gdzie w grudniu t. r. awansował na ka- 1 chodziło, jako: „Głiornale di filologia romanza“

K. A.

• na rOZ-

kl*.

cm.2 >

na

(t„ I — IV), w 1. 1884 — 1897 p. n. „Studi di filologia, romanza“ (t. I — Vil; t. VIII przy współudziale Lollisa). Nakoniec w 1. 1901 — 1907 wydawał: „Studi romanzi“ (t. I—V). Oto główue prace M-ego: „Uffizj dramaticit dei disciplinât! dell’ Umbria“ („Rivista di fil. rom.“, 1872. I, 285, II, 29); „Sui primordi della scuola siciliana da Palermo a Bologna“ („Nuo-va Antologia“, 15, VIII, 1884); „Sülle diver-genze dei Canzionieri italiani“ („Memorie della Academia dei Lined“, 1885), „Sulla classifica-zione dei manoscritti della divina Comedia“ (Rzym 1888); „Una redazione italiana iued. del Romąn de la Rose“ („Giorn. di fiil. rom.“, 1878, I, 288); „La leggenda dei tre morti e dei tre vivi“ (t-że, I, 243). —Największe zasługi M. położył, jako wydawca tekstów; „Com-municazioni dalia Biblioteca di Roma e di altre biblioteche“ (Hala 1875 — 80, 4-o, t. 2), wyd. obejmuje t. I: „II canzioniere portoghese della bibl. vaticana“, t. II „II canz. port. Brancuti Calocci“; „11 canzioniere Chigiano Nr. LV1II, 305“ (fil. „Propugnatore“ XI, I, 1878); „Testi autichi provenzali“ (Rzym 1889) i w. in.; „II mistero di Santa Agnese“ (przedruk homograficzny, Rzym 1880); „Contrasto“ (di Ciullo d’Alcamo); „Archivio paleografico italiano“, 1882. Wspólnie z prof. d’Ovidio M, opracował wyd. „Manualetti d’introduzione agli studi neo-latini: Spagnuol“ Imola (1879); „Por-togbese“ (t-że, 1881). Pisał też o jęz. pro-wansalskim: „Di un articolo pJeonastico nell’ autico provenzale“ („Rivistadifil. rom.“ I, 55).

Moniera sposób budowania— jest to system konstrukcyi żelazobetonowej, obecnie bardzo rozpowszechniony w budownictwie, polegający na tem, że się sztaby żelazne przekrojów rozmaitych, a połączone ze sobą na poprzek innem żelazem pod postacią plecionki, zakłada i otacza zaprawą cementową (fig. 85). Wynalazcą tego rodzaju budowli żelazobetonowych jest ogrodnik paryski J. Monie r, który clla nadania mocy kadziom, wazonom dla roślin i zbiornikom do wody betonowym, zaczął umieszczać do powło-

zi;

ściskanie), nadających budowli M. ogromną wytrzymałość przy lekkości względnej, sprawiły, że budowle te znalazły zastosowanie obszerne i bardzo urozmaicone. — Materyały, wchodzące w skład budowli M. harmonizują ze sębą i niejako się dopełniają —tworzą wspólnie połączenie mocne, gdyż przyczepuość cementu do żelaza można liczyć bezpiecznie do 14    ; trwa

łe, gdyż żelazo w cemencie nie ulega rdzewieniu; odpowiadają sobie pod względem rozszerzalności przy zmianach ciepłoty (sp. rozszerzalności drutu—0,0000145; sp. rozszerzalności cementu=od 0,0000137 do 0,0000145), co uniezależnia moc tych budowli od wahań ciepłoty; świetna wytrzymałość żelaza na rozciąganie, a cementu na ściskanie pozwala budowlom M. wytrzymywać skutecznie jak działanie sił rozciągających, tak też i ściskających. Do zalet tych budowli należy zaliczyć jeszcze ich ognio-trwałość, nieprzenikliwość dla wilgoci, oszczędność miejsca, możliwość szybkiego wykonania bez szkody dla jakości budowli i względy hy-gieniczne. —Budowle M-a znajdują zastosowanie jako podłogi, sklepienia i stropy (fig. 86) skle pione n. p. między dwuteownikami z osnowy żelaznej i z zaprawy cementowej (1 cz. cementu

Essl«

Fig. 86.

na 3 cz. piasku do 1 cz. cementu na 1 cz. piasku). Na rozpiętość 4.5 m. starczy strzałka 0.1 m. przy grubości sklepienia 5 cm ; waga sklepienia 115    ; obciążenie—1500 ii-

piętość—8 m., strzałka—0.75 m. grubość 5 cm. w zworniku, a 8 cm. przy wezgłowiu: waga 140

a obciążenie bezpieczne 2500 —

Ł    cw. 2 1

stępnie jako izolacya od wilgoci, schody, ignio* trwałe drzwi i okiennice, opony dla słupów.

Fig. 87.

a także całe osobne budowle, mosty, bramy przepusty i jazie, również do budowy kanałów,

Fig. 86.

ki cementowej, te przedmioty tworzącej, siatkę drucianą; dało to wyniki dobre—zaczęto zasto-sowywać ten system do budowy zbiorników wody większych, i Fraucya posiada je w wielkiej ilości i o rozmaitych wymiarach (do 20 metr. w średnicy i do 5 metr. głębokości). Wyniki świetne, jakie dało połączenie tak dobrych materyałów budowlanych, jak żelazo i cement (jednego pracującego znakomicie na rozciąganie, i drugiego pracującego również dobrze na

A. P-cz.

Red.

E. Gr.

Morr.msena największy na niego wpływ wywarły Promowany d. 13 marca r. 1874 na doktora zofii za rozprawę „Quaestiones Quin-tïhanae“ (Poznań, 1874), złożył w roku następ-egziudn rządowy i objął posadę nauczyła gimnazyalnego we Wrocławiu. R. 1877, zachęcony przez J. Szujskiego (ob.), habilitował się jako i. ment filologii klasycznej w Krakowie i tam następnie w r. 1880 objął katedrę lołogii klasycznej jako profesor nadzwyczajny, ³ w r 1887 jako zwyczajny. W r. 1902/3 dziekan wydziału filozoficznego, r. 1906/7 rekte uniwersytetu; od r. 1887 członek zwyczajny krakowskiej Akademii Umiejętności, a od r. 1905 przewodniczący w zawiązanej w tymże roku za jego staraniem Komisyi do wydaw-twa greckich Ojców kościoła ÏV w. Prace aukowe M-go przyniosły mu tytuł członka ko-respodenta austryackiego Instytutu archeologicz-

*) Niniejszym uzupełniamy wzmiankę zbyt krótka pomieszczoną w T XLVIII, 452.    '    ' ue<i.

¹ rociągow i zbiorników wodnych. Rury wyrażane »posobem M-a mogą być o przekroju kołowym i jajkowatym, na większe ciśnienia z pierścieniami żelaznemi (fig. 87) na mniejsze zaś z zakładką z plecionki lub siatki drucianej. Zmniejsza to grubość ścianek i wagę rur w porównaniu do zwykłych rur cementowych, zachowując ich wytrzymałość.

Morawska brama, przerwa między Beskidem a Sudetami; rz. Odra (ob.), mająca w pobliżu swe źródła w Sudetach przez M-ą b-ę płyuie ku północy, ku południowemu zaś zachodowi rz. Beczwa, wpadająca do Morawy (ob.), mająca początek w Beskidzie.

Morawska nizina (niem. Marclifeld) nizina w Austryi dolnej; graniczy: na południu—z Dunajem na zachodzie i północy z łańcuchem pagórków, ciągnących się od Dunaju (Bisamberg) do Morawy (Augern); na wschodzie —z Morawą. Obszar — 990 km. kw. — Brak wody ujemnie wpływa na rozwój rolnictwa. —M. n. znana jest w dziejach z bitew: d. 12 lipca r. 1260 król Brzemyśl (Otokar) czeski odniósł zwycięstwo nad królem węgierskim Belą IV pod wioską Kroisenbrunu, niedaleko uścia Morawy; zdobyto wówczas Styryę, która się później dostała • iemcom.—D. 26 sierpnia r. 1278 ten sam król czeski poległ w bitwie z Rudolfem Habsburskim pod Dürnkrut.—Nakoniec w M-ej n-ie leżą Aspern i Wagram, znaDe z wielkich bitew między Austryakami a Napoleonem I.

Morawski Kazimierz, *) filolog klasyczny ' historyk, profesor uniw. Jagiellońskiego (* 29 -■tycz. r. 1852 w Jurkowie pod Kościanem w W. ks. Poznańskiein), syn Kajetana, synowca znanego generała napoleońskiego i poety, h ranciszka M-go (ob.), i Józefiny z Łempickich. Bo dbyciu nauk średnich (1860 — 1869) w gim-li'izyûi-ï poznańskiem św. Maryi Magdaleny, pi zv kład ni się do filologii klasycznej w uni-wer-yteei, berlińskim, gdzie wykłady M. Haupta i T

nego w Wiedniu. Działalność pedagogiczna wprowadziła M-go w poczet członków zreorganizowanej w r. 1905 galicyjskiej Rady Szkolnej, krajowej. —Najulubieńszym tematem badań M-go są prozaicy w. I po Chr., jak Velleius Paterculus, Valerius Maximus, Seneka filozof, Curtius Rufus, Petrouius, Plinius starszy i młod szy. Na tern polu jest specyalistą jedynym (do niedawna) wśród dzisiejszych filologów europejskich, co uznają i najwięksi latyniści niemieccy (Leo, Norden, Kroll). Tę sławę ugruntowały M-mu prace ogłaszane w rozprawach Krakowskiej Akad. Umiejętności .De rhetori-bus latinis observations“ (t. XVI działu filol., 1892), „Catulliana et Ciceroniaua“ (1903), „Ovidiana“ (1903), „De Athenarum gloria et gloriositate Atheniensium“ (1905) i t. d. Pierwsze polskie publikacye M-go dotyczą teoretyków wymowy za czasów ces. Augusta i do mówców attyckich, „Studya nad historyą greckiej wymowy“ („Rozpr. Akad“. VII, 1880); późniejsze zajmują się renesansem polskim i skupiają się koło osoby Jana Kochanowskiego i Krzyckiego (ob.). W związku za zjazdem im. J. Kochanowskiego (r. 1884) ogłosił „Z powodu jubileuszu Kochanowskiego „Nasze zadania względem literatury polskiej XVI w.“ („Brzegi. Polski", 1883/84), „Z dziejów odrodzenia w Polsce“ (t-że); „Wiadomość o towarzyszach Kochanowskiego w Uniw. Krakowskim“ (t-że). Zwrócił następnie uwagę na postaci wybitnych filologów w. XVI i wydał monografie o Andrz. Petrycym Nideckim“ (Krak., 1892) i o „Jakó-bie Górskim“ („Rozpr. Akad.“ XVII, 1893). Nakoniec na 400-ny jubileusz uniwersytetu Jagiellońskiego“. W ostatnich czasach zajął się przekładaniem Sofoklesa i wydał po polsku „Antygonę“ (1898), „Edypa Króla“ (1903) i „Elektrę“ (1905). Pracuje uad obszeruą „Historyą literatury łacińskiej“.    X

Moretum, 1) nazwa po wsiach rzymskich ulubionej potrawy zimnej i słodkawej, którą z najrozmaitszych przymieszek przyprawiano, jak oto: z czosnku, octu, oliwy, kolędru, rutki, sera i z innych jeszcze przysmaków podobnych. — 2) mały poemat, składający się z 124 heksame-trów, który zwyczajnie, chociaż niesłusznie, Wergiliuszowi przypisywano. Powstał jednakże z pewnością za jego czasów, autor zaś jego, wzorujący się na poemacie greckim Parteniosa (ob ), skreślił w doskonałej formie sielankę u-datną, poetycką, opowiadając z humorem wybornym, w plastycznem, pochwytnem obrazowaniu, jak wieśniak Simylus o świcie wstaje, chleb sobie piecze i ulubiony swój pasztet postny, owo M., przyrządza, aby do pracy znojnej w polu się udać.—Wydał M. z przekładem niem. i uwagami krytycznemi Klopfer p. n. „Moretum quod vulgo Virgilio adscribitur, f cum versione vernacula et animadversionibus“ (Ćwieków 1806).—Por. F. W. Schneidewin w „Jahn’s Archiv“ (II, 426 nast.); Kr. Jahn (t-że, IV, 627 —

639); M. Haupt „(^uaest. Catull.“ (89 — 53);

ł-dzi jest zaopatrzona w czworosuwy; szwedzki motor Bertheau spotykamy jako dwusuw z dwoma cylindrami. Najnowsze M. ł. posiadają czte ro-cylindrowe dwusuwy (fig. 91 przedsta wia motor bliźniaczy stojący, używany do M. ł.; fig. 92 zaś—motor leżący do tychże). Ogromną niewygodą przy napędzie silnikami spaliuowemi jest niemożliwość zmieniania kierunku ich biegu; to wymaga zastosowania stawideł uawrot-czych pod postacią przystawki uawrotnej między silnikiem a wałem śruby napędnej o skrzydłach ruchomych, te są najczęściej zastosowy-wane przy M-ych ł-acli i pozwalają nietylko zmieniać kierunek biegu łodzi przez całkowite przerzucenie skrzydeł, ale pozostawione w jedne m z położeń przejściowych wpływają również na zmianę szybkości łodzi. Wszystkie śruby nawrotne, z których najbardziej rozpowszechniona jest śruba systemu Weihe i Meissnera (ob. fig. 90) wykazują przy dłuższej, naprężonej pracy tak wielkie braki, że wyłączają możliwość zastosowania ich do M-ych ł-dzi o cy większej. Gdy chodzi o silniki większe, lepiej w każdym razie zastosować śrubę napęd-ną zwykłą, o skrzydłach stałych, dodając sta-widła nawrotne pod postacią przystawki wrotnej lub innej. Ten sposób zmieniania kierunku ruchu, jeżeli i nie jest doskonały, to w każdym razie wzbudza zaufanie większe, dopóki nie uda się osiągnąć nawrotności silnika samego. Nastawianie przyrządów nawrot-nych na bieg naprzód lub w tył, odbywa się

dźwi-

S. Drz.

Stander „Zu Vergil’s M.“ w „Zeitschrift für die Alterthums-Wissensch.“ (1853, nr 37 nast.).

S. Drz.

Morsymos; gr. Mópaip.oę, łac. Morsimus, syn tragika greckiego Filoklesa z Aten, brat Melan-tyosa, również tragika, sam głośny okulista, a zarazem poeta tragiczny, wyszydzany przez Arystofanesa już to dla treści marnej, jałowej, wszelkiego zapału poetyckiego pozbawionej utworów jego, jako też dla gorszącego sposobu życia; dzieła jego nie dochowały się do naszych czasów.

S Drz.

MorycłlOS, gr. Mópu^oę, łac. Morychus, Ateń-czyk, współczesny Arystofanesa, poeta tragiczny, marny, którego komedyopisarze Attyccy często ostro ganią, nie tylko dla wartości bardzo miernej jego utworów dramatycznych, lecz także dla zniewieściałości i trybu życia zbytkownego. Jego to właśnie osoby tyczy się przysłowie „p.(i)pótspoę Mopó^oo“ (=głupszy niż M.).

mo

na-

Mosynojkowie, gr. Mooôvotxoi, Mooaôvoixot, łac. Mosynoeci, szczep dziki, na wybrzeżu morza Czarnego, obok Chalybów i Tybareńczyków zamieszkały, zwany tak od domów (p.6aovoi) drewnianych, wybudowanych w kształcie dziwnym wysokiej głowy cukru. Odznaczali się walecznością i zwyczajami osobliwemi. Król ich mieszkał w wieży warownej, gdzie go na koszt publiczny żywiono i czujnie doglądano. Jeżeli dopuścił się względem poddanych niesprawiedliwości, skazywano go na śmierć głodową. Wrogom zabitym odcinali głowy i obnosili z tryumfem, wśród śpiewów i pląsów. Związki małżeń- przy motorach niewielkich przy pomocy skie były im zupełnie obce. Ciało swe na pstro gui od ręki; motory zaś większe wymagają punktowali, a w jedzeniu i piciu byli bardzo ustawienia nawracarek osobnych, których dzi.. nieumiarkowani Dzieci znakomitych rodów łanie jeszcze nie jest dotychczas zupełnie pew-wprost tuczyli mięsem delfinów, marynowanem i ue. Nierównomierny bieg silników spalinu-i kasztanami, tak że objętość ciała wysokości wych, wywołujący wstrząśnienia części, łączą-ich wzrostu dorównywała. Główną ich bronią cych silnik z wałem i samego wału śrubow były: dzida ua sześć łokci długa i siekiera że- J go, razem z trudnością regulowania biegu M. i. lazna, obosieczna. Wielkie ich tarcze były ple- I są najbardziej słabą stroną tych łodzi.—Statl. cione, pokryte skórą wołową. Hełmy nosili dre- te znajdują zastosowanie jako: 1) łodzie space-wniane albo skórzane, z wysokim czubem    rowe i komunikacyjne w portach, na rze’.at i

Mûtocykl, ob. Rower.

Motorowe łodzie — są to statki niewielkie, rzeczne lub morskie, o napędzie motorowym, używane przeważnie do komunikacyi szybkiej. Do napędu M-ych ł-dzi używane są silniki spalinowe (systemu Daimlera, Deitza, Bertheau i inne: do benzyny, wyskoku, nafty, odpadków nafciauych, i o gazie ssanym, lub też motory Diesela). W porównaniu do statków parowych posiadają M. ł. wiele zalet: ogromne zmniejszenie wagi całej instalacyi, gdyż kocieł parowy, rurociągi, chłodnica odpadają zupełnie; całe urządzenie, a też i obsługa, wymagająca mniej osób, są tańsze; paliwo płynne jest lżejsze i wymaga mniej miejsca niż węgiel; obsługa jest bezpieczniejszą niż przy silnicach parowych. M. ł. są zawsze gotowe do ruchu i przy pracy nie wydzielają dymu. Większa część M-ych

z włosia.    s. on.    j jeziorach, gdyż umożliwiają ruch tańszy i szyb

morze

szy w porównaniu z jednakowej wielkości statkami parowemi —przewóz osób i ciężarów (ob. fig. 88 i 89); 2) łodzie policyjne, sternieze przy komorach celnych, łodzie ratunkowe nieraz z pompami i sikawkami; 3) jako mń.e statki pociągowe lub niewielkie statki pomocnicze przj wielkich żaglowcach lub parowcach.—Nazwę M-ych Ł-zi nadają również żaglowcom i sta'-kom rybackim, wypływającym na pr ne a mającym silniki spalinowe na po*ladzie jak* motory pomocnicze na wypadek braku wiatru lub przy wejściu do portu; silniki te pomagają szybszej dostawie połowu na rynki, a więc wpływają na wydajność pracy statków —znalazł,» też liczne zastosowanie w Danii i Francyi. Sil-nice pomocuicze mogą być również użyte do napędu wind, wyciągających sieci i do kołowrotów kotwicznych. Podczas biegu przy po-

88

Ifgp

8!)

fZr

90a

Wsp.

Ci*

crashes:

■crnpi

*»,

li

iggsiBga

jTOJTl

Ej

Ff

] XTT .

L-1.

90

i]

jWL

/i

mm

ui mmm

it™

901,

lii

ffO

EL

4'

|:'<ń

SW*

f§i

CC

/d

MS

92

Fig, 88. Przekrój łodzi motorowej, sportowej. — 89 Łódź z silnicą Otta ze śrubą do przestawiania.—90 Śruba systemu Meissnera do przestawiania. — 90a ustawienie śruby do wstrzymania biegu—90b do ruchu wstecznego.—91 Motor bliźniaczy stojący.—92—motor leżący.

mocy żagli ustawia się śrubę napędną pomocniczą pionowo, tak by skrzydła nie odczuwały parcia wody. Urządzenia te dochodzą jednakże w czasach ostatnich do poważnych rozmiarów; jako przykład może służyć urządzenie na jednym z żaglowców amerykańskich o 2047 tonn pojemności, spotykamy tam 6-cylindrową silni-cę benzynową o średnicy cylindrów równej 254 mm.; o skoku również równym 254 mm. i o mocy ogólnej 500 mk.; śrubę napędną o dwuch skrzydłach i o średnicy 2 m. Puszczanie i zmiana kierunku biegu motoru odbywa się przy pomocy powietrza sprężonego. —4) M. 1. znajdują również zastosowanie w marynarce wojennej jako łodzie lub statki pomocnicze przy statkach wojennych większych, jako torpedowce (Tliorn-crolt buduje je o 12 m. dług. i o szybkości 18 mil morskich na godzinę z dwoma otworami do ciskania torped), i jako łodzie podwodue. Marynarka niemiecka zastosowuje tu jako opał mieszaninę wyskoku z benzolem (75 cz. 90% wyskoku na 25 cz. benzolu). Do poruszania silnie używa się benzyny; małe motory puszczane są w ruch od ręki — większe przy pomocy powietrza sprężonego, przechowywanego w zbiornikach osobnych.—Na łodziach podwodnych, gdzie napęd silnikami spalinowemi znalazł obszerne zastosowanie, puszczanie w ruch silnika odbywa się przy pomocy elektromotoru. Do zmiany kierunku biegu łodzi zastosowują nawrotnic (przystawki nawrotne lub śruby napęd-ne nawrotne). Jako paliwa do silników na łodziach podwodnych (moc tych silników sięga już do 300 Mk.) używa się prawie wyłącznie nafty, gdyż płyny lotne są zbyt niebezpieczne w tak zupełnie zamkniętej przestrzeni. - 5) na-koniec M. ł. znajdują ogromne zastosowanie jako statki sportowe i wyścigowe; przeważnie rozpowszechniły się we Francyi i Anglii, a w czasach ostatnich też w Niemczech i Stanach Zjednoczonych Ameryki półu. — Po wielu próbach i doświadczeniach nadano tego rodzaju łodziom formę szczególną, czworościenną, kretzschme-rowską. Przy biegu szybkim łódź się podnosi wysoko z przodu i ślizga się z tyłu prawie tuż na powierzchni wody; łódź nie podnosi z przodu prawie żadnej fali i spotyka w swoim biegu opór bardzo słaby. —Najlepsze i najszybsze M. 1. wyścigowe: francuska „Rapee“ — 8 m. dług.; 1,25 m. szer.; 1,2 tonny wagi; silnik benzynowy o 80 Mk.; średnica cylindra 66 cm. i 960 obrotów na minutę, przy jednej śrubie napędowej rozwijała szybkość 40,4 kim. (21,8 mili morsk.) na godz., niemiecka M. ł. „Blitzmädel“ — 12 m. dług.; silnik Daimlera o 90 Mk. rozwijała przy 1120 obr. na min. szybkość 44 kim. (23,6 mil morsk.) na godz.; angielska M. ł. „Yarrow“ — 12 m. dług. 1,5 szerok.; 3,5 tonu wagi przy dwuch czterocylindrowych siluikach Napiera o 120 Mk. i dwuch śrubach napędnych rozwijała na wodzie spokojnej szybkość 48 kim.

(26 mil morsk.) na godz. Potrzebną moc dla zwykłych M. ł. wskazuje przytoczona tabliczka:

Moc w Mk.

H(MCO^iOOOOCM

r—i H

łodzi w

cctot—*©©oo-a©

Szybk. na godz. łodzi

Nośność

łodzi

liii

r    ¹ O

w kim. w mil. mors. tonny osoby

oo - i -a © O' jec 7-* 7© 7© © V Tc cc Too

CO ^ »O © 00 GO

OOfMCOC'a©©©© !M « M CO

to © 00 O' tfs* CC

© © © o o o

Dla M. ł. pociągowych liczy się przy spokojnej wodzie na 1 tonnę mocy pociągowej, przy szybkości od 5 do 8 kim. na godz., najmniej 0,1 Mk. Skala ta ma wartość dla warunków nadzwyczaj dogodnych; prąd wodny, wiatr, zła forma łodzi itd. zmniejszają nadzwyczaj moc potrzebną. Przez podniesienie wydajności śrub napędnych i zmniejszenie wagi M. ł. osiągnięto w ostatnich czasach przy względnie niewielkiej mocy silników szybkości bardzo znacznych. Rozwój szybkochodzących M. ł. wskazuje następująca tabelka (według Bauera).

Łódź

Długość w m.

Moc w

Mk.

Szybk. osiągnięta na dłuż" odległ.

w mil. mors. | w kim.

Knirps Sleipner La Râpée II Argus

La Rapèe III Titan II Blitzmädel La Rapière Autcinette Mercedes Chacley Pouliard Tellier

lOOOOOOOO lO lO OlO© 55 ©^ ©^ CO ©^ ©_

©~ l- co l- i- i- cd od od cd cd

13

20

28

45

45

54

90

120

150

180

210

lototoroto'— ¹—‘i—‘i—'i—‘i—• 00 j© V* CC «0 00 00 Oł O' H-*

O "o O 7© "o O o o o

— ac © ©. jc o> jt* w jo -a — U li oj 1© co Tj 'cc ”© bo 7—

A. P-cz.

Motorowy pojazd, ob. Samochód.

Motory elektryczne, maszyny służą o do przetwarzania energii prądu elektrycznego na pracę mechaniczną; zadanie ich jest w ęcz odwrotne do tego, które mają maszyny (generatory) magneto-elektryczne lub dynamoelektrycz-M. e-y łącznie z generatorem, z którym jest połączony przewodnikami, tworzy urządzenie, umożliwiające przenoszenie pracy na odległość zapomocą elektryczności; dynamoma-szyna, poruszana siłą mechaniczną, wytwarza prąd, czyli przetwarza energię mechaniczną elektryczną; ta zaś w motorze zostaje znów zamieniona na mechaniczną; straty przytem, wywołane głównie przez ogrzewanie się dru-

ne.

na

tów przewodzących, są znacznie niniejsze, niż przy przenoszeniu pracy zapomocą środków mechanicznych (kół zębatych, pasów i t. p.), szczególnie gdy chodzi o odległości znaczne, lub o poruszanie zapomocą jednej silnicy wielu drobnych warsztatów; z tego względu M. e. znajdują wciąż rosnące zastosowanie w przemyśle.—

wo. Więc do działania prawidłowego potrzebna jest współbieżuość, czyli synchrouizm generatora i M-u, a stąd ten typ M-ów e-ych nosi nazwę M-ów synchronicznych. Prąd zmienny, wprowadzouy do takiego M-u, będącego w spoczynku, nie potrafi wprawić go w ruch; na to potrzebny jest M. pomocniczy, który doprowadza go do współbieżności; chwilę osiągnięcia tego stanu wskazują przyrządy umyślne, poczem dopiero łączy się M. ze źródłem prądu. Wrrazie przeciążenia M-u nie nadąża on za zmianami prądu, synchrouizm psuje się, M. wypada z taktu i zatrzymuje się. — Wolne od tych niedogodności są M-y t. zw. asynchroniczne lub indukcyjne, używane przy prądach zmiennych, wielofazowych. Działanie ich opiera się na zdolności właściwej tym prą-

Działanie M-u e-ego zasadza się na tem, że na przewodnik, przez który przepływa prąd elektryczny, umieszczony w polu magnetycz-uem, działają siły wywołujące ruch jego w kierunku prostopadłym i do—kierunku prądu i do linii sił pola magnetycznego. — Jeśli przez kolektor maszyny dynamoelektryczuej prądu stałego przepuścimy do zwojów prąd, pochodzący ze źródła obcego, to zwoje te ulegną impulsowi ze strouy pola magnesów (czy też elektromagnesów, wzbudzanych przez ten sam dom, wytwarzania pól magnetycznych wirują-prąd) i zostaną wprawione w ruch obrotowy cych. Rys. 93 wskazuje schematycznie urządzenie wraz z osią, na której są osadzone. Kolektor M. indukcyjnego (B) i połączenie tegoż z geue-zmienia kierunek prądu w każdym zwoju w tej ratorem prądu dwufazowego (A.). W chwili, chwili, kiedy ten przechodzi z pola działania którą wyraża rysunek, w zwojach II i 11’ ma-jeduego bieguua, w pole bieguna sąsiedniego, szyny zostaje wzbudzony prąd o wskazanym namagnesowanego odwrotnie; wskutek zmiany kierunku, który przepływa przez zwoje II i IF jednoczesnej kierunków obu czynników' t. j. M:u i wzbudza pole magnetyczne, którego prądu i pola, kierunek siły pozostaje stałym przebieg jest oznaczony na rysunku; zwoje i M. porusza się trwale. Każda zatem maszy- I I i F są w tym czasie bez prądu; ale po upłyną prądu stałego może być użyta jako M. e.; i wie części obrotu magnesu, t. j. kiedy bie-istotnie, budowa M-ów dla prądu stałego nie różni j guny tegoż znajdują się naprzeciwko zwojów się zasadniczo niczem od budowy dynamomaszyn. j I i F, prąd będzie wzbudzany w tychże, a prze-— To samo —da się powiedzieć o M-ach, porusza- i pływając przez zwoje I i 1’ M-u, wytwo-nych zapomocą prądów zmiennych; podobnie jak rzy pole, o kierunku prostopadłym do pierwo-generatory nie potrzebują one kolektora, gdyż prąd tnego; w czasie pomiędzy terni momentami prąd zasilający i bez tego zmienia kierunek w rów- w II i IF stopniowo słabnie, a w I i F sto-nych odstępach czasu; aby jednak ruch M-u pniowo się wzmaga, każdy z nich wzbudza własne odbywał się bez przerwy, jest koniecznein, aby pole magnetyczne, a te dodają się do siebie te zmiany odbywały się współcześnie z przej- i wytwarzają pole wypadkowe, którego natęże-ściem przewodnika z pola jednego bieguna do uie nie zmienia się, a którego kierunek, zrazu pola bieguna sąsiedniego, czyli że M. musi się taki, jak wskazuje rysunek, ulega stopniowemu poruszać z taką szybkością, aby okres zmian obrotowi, póki nie zajmie położenia prostopadłego, pola magnetycznego dla każdgo zwoju był rów- Zatem pole magnetyczne w B wykonało obrót ny okresowi zmian prądu zasilającego; w prze- o 90°; podczas pozostałej części obrotu ma-ciwnyin razie impulsy, odbierane przez zwoje, gnesu w A uzupełnia i ono swój obrót całko-byłyby skierowane to w jedną, to w drugą wity. Mamy więc w B, jako wynik działania stronę i M. nie mógłby poruszać się prawidło- prądów dwufazowych, pole magnetyczne o na

i"

ca

7-T.7

^ ,6ał

Fig. 9 J. Schemat generatora i motoru dwufazowego.

Wiel. line. Powsi. Ilunr. Ser. 1. Tow XJ.VIII Zes%. 3S'a

Motory elektryczne—Mourek E

t

Dr. W. Wer.

Mourek Wacław Emanuel, germanisa czeski (* 20 sierpnia 1846 w m. Luliu p°d Przeszticą), po skończeniu nauk filolog, w Pradze, został nauczycielem jęz. niein. w gimn. w Budziejowicach (1871); ułożył program nauki jęz. niem. w szkołach czeskich, przyjęty przez władzę (1876). Bardzo czynny, jako pedagog, propagował także zamiłowanie do sportu („O wyznaniu gimnastiky“, 1872 „Anglicky sport“ 1882). Opanowawszy w zupełności trudności

tężeniu stałym, wirujące z szybkością kątową ry, Magneto-elektryczna i dynamoelektryczna taką samą, jak magnes w A. Pole to jest    maszyna,

takie, jak gdyby je wytwarzał magnes, wirujący wewnątrz pierścienia, na którym są nawinięte zwoje w motorze B. To samo można powiedzieć o polach, wzbudzanych przez prądy o większej ilości faz, w szczególności przez prąd trzyfazowy, dziś najczęściej używany w praktyce. Pierścień ze zwojami umieszczony jest nieruchomo (ob. rys. 94, wyobrażający części składowe motoru dla prądu dwufazowego, o nieco odmiennym sposobie nawinięcia drutów,

-z

V.

EM*»;

X. ... ...X.

■■

wjrsf

%

...

i*

Fig. 94. Motor dla prądu dwufazowego

niż na rys. 93), a wewnątrz niego jest umieszczony na osi bęben żelazny, na którego powierzchni są umocowane równolegle do osi grube pręty miedziane, połączone z sobą końcami (krótko spięte); wirujące pole magnetyczne wzbudza w prętach prądy indukcyjne; oddziaływanie pomiędzy temi prądami a polem magnetycznem jest takie, że działające na pręty siły pobudzają cały bęben do wirowania w tym samym kierunku, co i pole t. j. do podążania za obrotem jego. Zachodzi tu zjawisko zupełnie podobne do słynnego doświadczenia Araga, który wywoływał obrót tarczy miedzianej, poziomej, obracając tuż nad nią magnes, umieszczony poziomo na osi pionowej. W miarę wzrostu obciążenia różnica pomiędzy szybkością kątową pola i bębna staje ci coraz większa, i M. zwalnia biegu; dlatego M-u indukcyjnego nie można używać tam, gdzie chodzi o bieg równomierny; do tego celu nadają się najlepiej M-y synchroniczne. — Literatura Niethamner u. Schulz „Elektromotoren u. elektrische Arbeitsübertragung“ (Lipsk 1901); S. P. Thompson „Mehrphasige elektrische Ströme“ (Haila 1896). —Por. Indukcya, Prądy elektryczne, Generato-jęz. angielskiego, wykładał ten przedmiot w szkołach, tłumaczył z angiel. dzieła wychowawcze (SmilsaJ i literackie (Tliackeraya), ułożył słownik angiel.-czeski (1878) dla młodzieży, ogłaszał liczne rozprawy z dziedziny literatury angielskiej („Sensacni roman anglicky“ (1880), życiorysy: „Walter Scott“ (1881). „Skakespea-re“ ( 1881 ); rozbiór „baśni Longfellowowych“ (1882 w piśmie „Oseta“ i in.). W „Enc. pae-dagogickć“ (1888) zamieścił art., ,,o anglickóm jazyku“ i metodach nauczania tego jęz., ułożył podręcznik „Ućebnice jaz. anglickćho pro sa-rnouky“ (1886—89). Przeniósłszy się do Pragi (jako naucz. c. k. gimn. akademickiego), w r. 1884 M. został docentem filologii germ, w uniwersytecie czesk. ogłosiwszy rozprawę „Syntaxis slovesa v evang. gotského prekladu Ulfilova“. W r. 1888 został tamże mianowany prof, nadzwyczajnym, w r. 1894 zwyczajnym, M. przedsiębrał podróże naukowe po krajach germańskich: do Anglii, Danii, Szwecyi i zbierał materyały do rozpraw literackich i pedagogicznych, ogłaszanych przeważnie w pismach: „Historycky prechled rozwoje anglickćho dramatu“ (1886), „Historycky rozwoj anglickó no-

(w

K. A,

'i

S. Drz

na z w a

velistiky“ (1888),    „W. Shakesu^;s^TÎ890)^

„Jeali Shakespeare skladätelom svycli dramat⁴* l 895LD_p ,,Slovn.. .vaucného⁴¹ dostarczał art. z y gvuioanistyki. Opisał i wydał przy Czesk. Akad. rękopis kroniki czesk. i („Kronika Dalimilova z rukopisu cam-ivélio“ 1892). O stosunkach skaudynaw-apisał: „Vzdëlanost svédskâ a krai Oskar 89), ,,Ukazky ze severského bojoslovi“ (18yu), „Vyśść divci skolstvi svédské ► „Ucitelu“ 1891 - 92). Z dziedziny pedagogicz., którą nie przestał się zajmować, ogłosił kilka rozpraw o naucz. jęz. niem. oraz rozprawkę histor. w „Pomatniku na oslavu 40 letného pa-novani cisare Frant. Jozefa I“ ( 1888); „Studium modernich jazykû zâpadoevropskÿeh“; czysto-nau-kowe prace swoje z germanistyki M. drukował przeważnie w ,,Pojednńnich“ i w ,,Vestniku krńl, ćeske spolecnosti nauk.“ (1887 — 1900). Należą tu liczne wydawnistwa tekstów st.-niem., opatrzonych wstępem filolog, oraz badania samodzielne w zakresie składni historycznej języka germańskiego.

M . . . ski Adam, pseudonim poetki, Zofii Trzeszczkowskiej (ob.)

MucyanUBOWie, Muciani odnoga rodu rzymskiego, Mucyuszów (ob.), którego wybitniejszymi członkami są: 1) Publius Lic in i us Crassus Dives Mucianus, syn Publiusza Mucyusza Scewoli, konsula z r. 175 przed Chr., adoptowany przez Publiusza Licyniusza Kras-susa Bogacza {Dires), sprawował urząd konsula w r. 131 przed Chr. razem z Lucyuszem Waleryuszein Flakkusem, piastując poprzednio dostojeństwo kapłana najwyższego (pontifex maximus). Na wyprawie do Azyi przeciw Ary-stonikosowi (ob.) dbał raczej o łupy bogate, aniżeli o nieprzyjaciela, który też pod Leukaj, w pobliżu Smyrny, niespodzianie na legiony jego uderzył i klęskę mu zadał stanowczą. Podczas ucieczki zginął z ręki jeźdźca trackiego, którego naumyślnie drażnił, aby ujść sromotnej niewoli. Strabon wprawdzie i Eutropius poświadczają, że padł na placu boju. Cycero wynosi wysoko jego zdolności prawnicze i krasomówcze. Był on wielkim miłośnikiem języka greckiego, którym tak dzielnie władał, że w Azyi sprawy procesowe sprzymierzonych pc grecku rozsądzał. W zatargach politycznych, wewnętrznych rzeczypospolitej rzymskiej był przeciwnikiem Scypiona Afrykańczyka młodszego, a szczerym zwolenikiem Tyberyusa Grak-chusa (ob.), którego podczas układów, reformy agrarnej dotyczących, gorliwie wpływem swym popierał. — 2) Marcus L i c i n i u s Crassus M., pochodził z rodu Mucyuszów i przez adoptowanie dostał się do rodu Licyniuszów. Za panowania cesarza Klaudyusza (ob.) został namiestnikiem prowincyi Syryi, której rządy aż po zamordowaniu cesarza Galby dzielnie sprawował. Następnie oświadczył się za cesarzem Othonem; pogodził się także z Wespazya-

nem, naówczas namiestnikiem Judei, i nakłaniał go do stawienia oporu niegodziwemu Wi-telliuszowi. Sam wyruszywszy na czele legionów Wespazyana do Italii, poróżnił się w drodze z innym wodzem Wespazyana, Antoniuszem Prymusem, a z tego powodu zbliżały się ich wojska bardzo opieszale do Rzymu. Po zamordowaniu Witelliusza, aż do przybycia nowego cesarza, Wespazyana, który na wschodzie był pozostał, sprawowali rządy państwa z wielką dowolnością obaj naczelni wodzowie cesarscy, M. i Domitianus. Skoro Wespazyan na tronie zasiadł, ustąpił M. z widowni politycznej, jednakże wpływem swoim tyle jeszcze sprawił, że z jego poduszczenia Wespazyan filozofów z Rzymu wypędził. Godność konsula sprawował trzy razy (67, 70 i 72 po Chr). Zajmował się przytem pilnie badaniami histo-rycznemi i miał także napisać dzieło treści przyrodniczej, podobne do Eucyklopedyi Pliniusza (ob.), który go nieraz w niej wspomina. Zbierał też mowy i inne dokumenty z czasów rzeczypospolitej rzymskiej. — Por. Stevenson „De M. Lic. Cr. Muciano dissert hist“. (Erlangen 1841); Brunn L., Lipsk 1870

Muiracytyna (M u i r a c i t h i n), środek leczniczy, gorąco reklamowany przez fabrykanta, zalecany nawet przez lekarzów niektórych, zwłaszcza amerykańskich, jako lek wzmacniający {łonicam), jakoby skuteczny przeciw wycieńczeniu, cierpieniom narządów brzusznych i zaburzeniom nerwowym, głównie zaś zachwalany jako usuwający niemoc płciową, męską (ob. Impotencya). Jest to, o ile wiadomo, wyciąg z rośliny M u i r a puama (ob.) zmieszany z łecetyną (ob.); sposób przyrządzenia i domieszki inne, możliwe, są tajemnicą fabrykanta.—M. należy do środków tajemnych, a zatem w skuteczność jej bezwarunkową uwierzyć trudno, atoli nie jest wyłączona możliwość, iż w dawkach wielkich działa rzeczywiście podniecająco na narządy płciowe, podobnie jak środki inne, znane już dawniej, jeno obawiać się należy, iż wtedy wywierać może na ustrój działanie uboczne szkodliwe, podobnie jak tamte.    Dr J‘ p

Muira puama ( = drzewo sztywne) miejscowa, brazylijska rośliny południowo-amerykańskiej Liriosma ocata Miers., należącej do rodziny Olacaceae. Z drzewa i korzeni jej krajowcy brazylijscy wygotowują lek, służący im do sporządzania napojów miłosnych, mających wzmacniać i podniecać sprawność płciową męską. Skład chemiczny wyciągu tego dotąd nie jest jeszcze dokładnie zbadany, zawiera w każdym razie jakiś olejek eteryczny, glikozyd (ob.) bliżej nie określony i alkaloid (ob.), także nie rozpoznany jeszcze. — Wyciąg płynny M-y p-y zalecany bywa przez lekarzów amerykańskich jako lek wzmacniający {tonicum) w cierpieniach różnych, a znoszony bywa dobrze, nawet w dawkach większych. Czy rzeczywiście posiada wla

788

•*N**-*..

Millie bris — Multimammia.

sności przypisywane mu przez lud brazylijski, dotąd nie stwierdzono stanowczo. — Por. M u i-

Dr J. P.

sni ad an ie" (]]£( nul tum), albo jako gustatio, stus, na początku obiadu (coena). Jak Columella poświadcza, przyrządzano je z

Uu~

racy tyn a.

Mtlliebris (niewieści, -a) przydomek, nadany przez Rzymian bogini Fortunie na wdzięczną pamiątkę matron zacnych, Weturyi i Wolumnii, które prośbami swemi skłoniły syna i męża swego, Gneusa Marcyusza Koryolana, w r. 491 przed Chr. do odstąpienia od oblegania Rzymu; świątynię osobną postawiono bogini na tem miejscu, gdzie Koryolau do próśb owych się przychylił.

Muli Mariani (dosłownie: muły Maryusza), nazwa osobliwa, wydrwiwająca żołnierzy Ga-    mająca wiele sutków), według świadectwa św.

jusa Maryusza, ponieważ juki swe, na sposób    Hieronima przydomek Artemidy Efeskiej jako

mułów, na plecach dźwigać musieli.

Mulsum (dom. vinum), od czasownika mul-cere, po grecku |j.e)izparov, oivóp.=Xi, oznacza ( tium). miód winny, wino z miodom mieszane, gotowane, ulubiony u Rzymian napitek, spożywany na

S Drz.

S. Drz.

Malinowski Ernest h. Ślepowron, dyrektor politechniki w Limie (* 1815 w Różycznej, na Podolu — f 1890(?) w Limie, stolicy Peru), twórca kolei żelaznej przez Kordyliery, syn tułacza polskiego, Jakóba M-ego, i Swieykow-skiej; emigrował z kraju wraz z ojcem i braćmi: Rudolfem i Zygmuntem, po rewolucyi listopadowej r. 1880. Kształcił się w szkole politechnicznej w Paryżu, ukończył ją z odznaczeniem i, jako inżynier na służbie państwowej

moszczu najlepszego, z jagód winnych wytłoczonego, mieszano z miodem i zaraz na butelki (.lagenae), spuszczano, potem staranuj gipsem je zalepiano. Po miesiącu przelewane M. znowu w naczynia inne. Inni mieszali natomiast doskonałe, wytrawne wino Falerneńskie z młodym miodem Hymettyjskim. Do wina dobierano zwykle piątą, a do moszczu jedenastą część miodu.—Por. Miód.

Multimammia, gr. IloXup.aa'Côç (dosłownie:

S. 1)1 z.

karmicielki wszystkich zwierząt, i w ogóle stworzeń (nutrix omnium bestiarum et viven-

S. Drz.

Mżura, herb, ob. Lis l.

francuskiej, pracował przy budowie wielu kolei żelaznych. Następnie, na prośbę rządu peruwiańskiego, delegowany został przez Francyę, jako jeden z najzdolniejszych inżynierów praktyków, do Limy i tam dokonał wiekopomnego dzieła, budowy kolei żelaznej przez Kordyliery. W uznanie tych zasług rząd peruwiański powierzył M-emu stanowisko dyrektora politechniki w Limie, które przez długie lata piastował.

KONIEC TOMU XLVUI-go, SERVI I-ej.

CO

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

SKŁADAJĄ:

Appel Karol (.Językoznawstwu i filologia)

Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczno) Dickstein Samuel (Matematyka)

Groldsobel Andrzej Jerzy (Chemia)

Halpern Ignacy (Filozofia)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kętrzyński Stanisław (Historya polska) Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Historya polska w. XVIII i XIX)

Krzywicki Ludwik Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Libicki Stanisław (Prawo)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka. Teatr) Łempicki Michał (Górnictwo)

Peszke Józef dr (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Elektrotechnika). Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne, Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabe tir.

Abraham Władysław. W. A.

Alexandrewicz Jerzy f. J. A. Andrycliiewicz Wład. f. Wl. Andr. Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Babiński J. J. Bab.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr J. B.

Barlicki Norbert. N. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B. Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckernian Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B.

Benni Artur. Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B. Bieliński Józef Dr J. B. i J. B. Dr. Bielski Wincenty. W. B.

Bielski (Limanowski) Stanisław. S. B. Birżiszka Michał. M. Bir.

Biske Feliks. F. Bs.

Ks Błachut Augustyn. X. A. Bł.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg. Bojasiński Józef J. B. i Józ. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. M. K. Bkl. Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr M. B. i Dr M. Bor. Bostel Ferdynand. F. B.

Brensteiu Michał. M. Br.

Brodzki Zbigniew. Z. B. i Zb. Br. Broniewski Kazimierz. K, B.

Brunner Jerzy. Dr J. B.

Brückner Aleksander. A. B. i A. Br. Brykner W acław. W. Br.

Ks. Bryndza Wojciech. Ks. Woj. Br. Budyta Tadeusz. T. B.

Buga Kazimierz. Kaź. B.

Bugdauowa K. S. K. S. B.

Bukowiecki Stanisław. St. Buk.

Ks. Superintendent Bursche j Julian. Ks. J. B. Celichowski Zygmunt. Dr Z. C.

Centnerszwer M. M. Cent.

Centnerszwerowa Róża. R. C-wa.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. Prałat Chełmicki Zygmunt. Ks. T Ch. Chłapowski J. J. Ch.

Chmielowski Piotr f. P. Ch.

Ks. Chodyïiski Stanisław. Ks. S. Ch.

Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Choroszewski Władysław. Wl. Ch.

Ks. Chotkowski Władysłach. Ks. Wl. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Crzanowski Wacław f. W. Ch.

Crząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw.

Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cohn Feliks. F. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Cynarski Jan. J. C.

Czarnowski Stanisław Jan. St. J. C.

Czartkowski Adam. Ad. Cz.

Czerniak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czolowski Aleksander. C. i AI. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wl. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. Superintendent Diehl August K. f. Ks. A. K. D. Diehl Edmund f. E. D.

Długopolski E. Ed. Dl.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wl. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Dróge Józef y. J. D.

Drogoszewski Aureli. A. Dr i A. D.

Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek. Dd.

TIL

Budrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicż Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław f. Dz.

Eberhard ,). J. E.

Ehrenkreuz Stelan. St. E. i S. Ehr. Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol, f (e—r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. f. J. K. E.

Fabian Aleksander f. F.

Kinkel Ludwik. L. F.—I. i Dr L. F — I. Klauni Maksymilian. M. F.

Luk Stanisław. St. F,

Gabszewicz Br. B. 6.

Gajsler Feliks Justyn f. J. F. G.

Galie Henryk. H. G-e.

Garfeinowa Melania. Ml. Gr.

G arii liski Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.

Gay Henryk. H. G.

Gąsiorowska Natalja N. G. i N. Gr. Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G. Gloger Zygmunt f Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Guoiński K. K. G.

Goldberg Adolf. A. G.

Gorzycki lv. j. Dr K. i. G.

Gostomski WTalery. W. G.

Goyski Maryan M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty j\ K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr. Grabowski Edward. E. G. i E. Grabowski. Grabski Władysław. Wł. Gr.

Ks. Gralewski Jan. a.

Granowski Juliusz. J. Gr.

Grotowski Żeiisław. Ż Gr.

Gryzewski Jan. J. Gr.

Gustawicz Bronisław. Br. G.

Ilalpern Ignacy. Dr I. H.

Handelsman Marceli. M. Han.

Heilpern Maksymilian, m. h. Heriel-Hirszowski Edward- Hr.

Hetlich Aleksander. A. H. i A. Hf. lleppen Julian f. J. H.

Heryug Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-eh i J. H.

Hi ucz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H. Homolicki Jan. Hml.

Homułko Maksymilian y. H. i M. H. Horwitz Ludwik. Hor.

Hoyer Henryk (starszy) f. Dr H. H.

Hube Konmald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Iwiński B. B Iw.

Jakubowski Jan. J. J.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł. Jabłonowski Władysław. Wł. Jabł.

Ks. Janezak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Janowski Ludwik. L. J.

Jasieński A. M. A. M. J.

Jasiński Roman j- Dr. J.

Jaudyński Franciszek f. Dr F. J.

Jaworski Bronisław. Br. J.

Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks f. J. F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorańssi Feliks f. F. Jez.

Jeziorański Józef *j*. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam.

Kamiński Jan Maurycy y. J. M. K.

Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbówiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan y. J K.

Karpowicz Stanisław. St. K.

Karwowski Stanisław. Dr S. K.

Kasparek Franciszek f- Fr. K.

Kuszewski Kazimierz y. K. K.

Kempner Stan. Aleks. St. A. K.

Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Stanisław S. Ktrz.

Kiernik E. Dr K Kindelski Jan. J. K. i J. Knd.

Kipa Emil. E. K.

Kirszrot-Prawnicki Józef y. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI.

Kłodziński Abdon. Ab. Kł.

Kmita Zygmunt. Km.

Kochanowski Jan Karol. J. K. K. Koczanowiez Mieczysław. M. A. K. Kodisowa Józefa. Dr J. K.

Kohn Stanisław. St. K.

Konic Henryk. H. K,

Konn Henr. Apol. H. Ap. K.

Konopczyński Emilian. Em. K.

Konopczyński Władysław. W. K. i Wł. Kon. Kopczyński Aleksander. Dr. A. K.

Kopera Feliks. F. K.

Korbut Gabryel. G-l K. i G. K.

Korenfeld Mikołaj. M K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K.

Korotyński Władysław. Wł. K.

Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K.

Kostro Apolinary. A. K.

Koszutska Marya. M. Ko.

Koszutski Stanisław. Kosz.

Kościałkowska Zyndram Wiła. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicż J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K. Kraków Kazimierz f. Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław f. S. K. Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Krauz Kazimierz f. K. Kr.

Krćek Franciszek Dr Fr. Kr. Kreczmar Jan. J. Kr.

Kreczmar Michał. M. Kr.

Kridl Manfred. M. K-l.

Krotoski Kazimierz. Dr K. K.

Król Kazimierz. Kaź. K.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr. Kryński Adam Antoni .A. A. K. Kryński Mirosław. Mir. Kr. Krzemiński Stanislaw, s.

Krzymuski Edmund. E. Krz. Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł, Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F.—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K. Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć. Kuniewicz Józef. Dr Ku...cz. Kuszelewski Antoni. A. Kusz. Kutrzeba Stanisław, sk.

Kuźniar Wiktor. Wk. K-r.

Landau Helena. H. L.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński Piotr. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Lewkowicz Jakób. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L. Lipnicki Janusz. J. L.

Lisiecki Stanisław. St. L. Lorentowicz Jan. J. Lor.

Loria Stanisław. S. L.

Lubowski Edward. Lu.

Lutosławski Maryan. M. L. Lutosławski Wincenty. W. L. Eabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Łagowski Floryan f. F. Ł.

Łagiewski Cezary, C. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim f. H. Ł. Łoziński Bronisław. B. Ł. Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł. Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M. Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. M. Majewski Erazm. F. Maj.

Majewski W. .). W. J. NI.

Majkowski .) Lilian. Dr J. M.

Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M.

Maleszewski Tytus f- T. NI.

Maliniakówna Regina. Nlal.

Malinowski Alfons. Dr NI.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. NI. Malinowski Piotr f P. M.

Malinowski Edmund. E. M.

Manteuffel Gustaw. G. NI.

Marrené Waleryan f. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. NI at. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M.

Merecki R. R. NI.

Mierzyński Antoni f. A. M.

Mierzyński Józef. J. M-i.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiiiski E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. NI.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanislaw. S. M., St. M. i St. Min. Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. NI.

Mogilnicki Aleksander. Al. Mog.

Mokrowicki lïoleslaw. B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Mościcki Henryk. H. M.

Ytoycho Stefan. M-cho.

Muszyński Jan. J. Musz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nagórski Zygmunt. Dr Z. N.

Nałkowski Wacław f. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks M N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N Niezabitowski E. L. E L N Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nitsch Kazimierz. K. N.

Nowicki Władysław. Wł. N —i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N.

Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum lózef. J. Nm. i Dr. J. Nm. Obrębowicz Bolesław. B. 0.

Ocłiimowski Feliks. F. 0.

Uchorowicz Julian. J. 0.

Okolski Antoni f. A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Papieski Leon. L. P.

Pawinski Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P o i Zb. P. Peretyatkiewicz A. A. P-cz.

Peszke .Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy: Ig. P.

Petrulewicz A. A. P. (i A. P-cz).

Piaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. *, -{- i — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman f. R. Pl-cz.

Plewiński Tadeusz. T. P.

Podernia K. K. P.

Poiiński Aleksknder. A. Pol.

Popiołek Franciszek. P.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Pożaryski Mieczysław. M. Poż.

Prochaska Ani oni. A. P-ska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przestrzelski Romuald R. P-ski.

Przewoski Ędward. Dr E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowie/ Rafał. Dr. R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Rappaport Emil Stan. E. St R.

Raszewski Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław f. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Roemer Michał. M. R-er.

Rogowicz Jakób f. J. R—cz.

Roszkowski A. A. Ro.

Roszkowski (Justaw. Rosz.

Rotwand J. J. J. R.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

RozmysłowsKi Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks f. F. R.

Rychlinski Karol. Dr K. R.

Rydel Lucyan. L. R.

Rydel Józef. J. Rei.

Iiygier-Nalkowska Zofia. Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Rzepko dr. Dr Rz.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz f. T. S.

Sarnecki Zygmunt. Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S-i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.

Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.

Sędziak Jan. Dr J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. $.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. arcybiskup Simon Franc. Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skr/ypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smulikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. E. S Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz f. Wł. Spas.

Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stempkowski Stanisław. St. St.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. M. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan f. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szala y St. Sz.

Szauiawski Klemens Junosza j. KI. J.

Szarota Marceli. M. Sz.

Szoic-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander j. A. S.

Szwarc I. I. Sz.

Szycówna Auiela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślusarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś.

Świętochowski Adam. Ad. Św.

Świętochowski Andrzej. And. Ś.

Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z. T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Tom Alfred. A. T Trojanowski Wincenty. Wer. Tr.

Trzebiński Józef. J. Trz. i Dr J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Turski J. J. T-r.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks f. F. U.

Uzdowski Józef. I. U.

Wachowski Kazimierz. K. W.

Wagner Bolesław f. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W.

Waslutyński Aleksander. A. W.J Wasserberg Ignacy. J. Wg.

Wawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

vt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wernic Leon Dr. Dr L. W.

Werner Leon. Dr L. W.

Werner Wacław. Dr W. Wer. Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W Weyberg Zygmunt. Z, W.

Widman Karol y. K. W.

WJniarz Aloizy. Dr AJ. W. Wiorogórski Władysław. W. W. Wisłocki Władysław j. W. W.

Witty g Wiktor. W. W. W. Wojciechowski Ir. Ir. Wch Wojciechowski Konstanty. K. W. Wojtan Władysław. Wl. W.

Wolff Józef f. J. W.

Woyde Alexander. Al. W-e i AI. Wo. Wójcicki Zygmunt. Z, W. Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Adam. Ad. Z.

Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz. Zaleski Witold. W. Zal.

Zaruski Maryusz. M. Z.

Zawadzki Bronisław f. Z. Zawadzki .Józef. Dr J. Z.

Zdziarski Bolesław. B. Zdz. Zieleńczyk Adam. adz.

Zieliński Gustaw. G Ś. Z.

Zieliński Edward Dr. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef f. J. Z. z Ł. Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkowski Franciszek. Fr. Z. Zientarski Stanisław. S. Z.

Ks. Zimerman. Dr Z.

Znatowicz Bronisław. Zn.

Zycli Wojciech. Zh. i Zch. Żabiński Józef. J. Ż.

Żurawski Maryan. M. Żór.

Lista Współpracowników W. Encyklop. ilustrowanej.

b) Podłóg kryptonimów.

A.

— Szymon Askenazy. Adam Antoni Kryński.

— Aleksander Jelski.

A. A. K.

A. B. i A. Br. Prof. Aleksander Brückner.

A. D.

Antoni Donimirski.

A. Dr. (A. D.) Aureli Drogoszewski.

adz.

A. E.

—    Adam Zieleńczyk

—    Arnold Eisenman.

A. G.

A. G, B.

A. H. i A. Hf. Aleksander Heilieh.

A. K.

A. K.

A, Karb.

A. Kusz.

A. L.

A. L.

A. M.

A. M. J.

A. Mol.

A. N. J.

A. 0.

A. Q.

A. P.

—    Adolf Goldberg.

—    i Antoni Gustaw Bem.

Al. J.

Al. Jabł. — Aleksander Jabłonowski.

Al Kr.

Al. Mat. — f Aleksander Maternicki. Al. Mog, — Aleksander Mogilnicki.

Al. R.

Al. W-e, A. Wo.

And. S.

Ap. N.

Ar. B.

— Aleksander Kraushar.

— Aleksander Rajenman.

Alexander Woyde.

—    Andrzej Świętochowski.

—    Apolinary Nieniewski.

—    Artur Benni.

—    Adam Kudelski (zoologi i).

—    Apolinary Kostro (prawo,i.

—    Antoni Karbowiak.

—    Antoni Kuszelewski.

—    Antoni Lange (artykuły literackie).

—    Artur Leist [Armenia, dzieje).

—    f Antoni Mierzyński.

—    A. M Jasieński.

—    Aleksander Moldtnhawer.

—    Antoni Narkiewicz Jodko.

—    f Hr Antoni (Jkolski (prawo).

—    Antoni Okrajui ("chemia.

—    f Prof. Adolf PawińsKi.

— Arnold Teichfeld.

— Adam Boniecki B. de C. — Prof. Baudouin de Courtenay Jan.

Ben.

B. G.

B. Gr.

B. Iw.

B. K.

B. Ł.

B. M.

B. Q.

B. W.

B. Zdz.

Ar. T.

B.

—    Benoit.

—    Br. Gabszewicz.

—    j- Bronisław Grabowski.

—    B. Iwiński.

—    Bolesław Karpiński.

—    Brouisław Łoztński.

—    Bolesław Mokrowicki.

—    Bolesław Obrębowicz.

—    f Dr Bolesław Wagner.

—    Bolesław Zdziarski.

A. P. (i A. P cz.)— A. Petrule.ucz (technika).

A. P cz

Błc.

A. Pol.

A. P-ska

—    A. Peretyatkiewicz (prawo).

—    Aleksander Poliński.

A. R.

A. S.

A. S.

A. Sz.

A. Ś.

A. T.

A. W.

A. Wysł. Ab. Kł. Ad. Cz. Ad. J. C. Ad. M. Ad. Św. Aem.

Al. Cz.

—    Antoni Prochaska.

—    Autoni Ryszard.

—    Prof. A. Sokołowski (hist, od l. 27-o).

—    f Aleksander Szumowski.

—    Aniela Szycówna.

—    f Antoni Ślósarski.

—    Alfred Tom.

—    Aleksander W asiutyński.

—    Antoni Wysłouch

—    Abdon Kłodziński.

—    Adam Czartkowski

—    Adolf Jakób Cohn.

—    Adam Mahrburg.

—    Adam Świętochowski.

—    f Antoni Mieszkowski.

—    Dr. Aleksander Czołowski

Br. G. Br. G. Br. J.

C.

Chw.

Cz. St.

D.

—    Jan Bełcikowski.

—    Bron. Gembarzewski (wo.jsko polsk.).

—    Bronisław Gustawicz.

—    Bronisław Jaworski.

—    Dr. Aleksander Czołowski.

—    Edward Chwalewik

—    Czesław Statkiewicz.

—    Stanisław Dziadulewicz.

Dasz.

Dd.

—    Dr Zotia Daszyńska.

—    Franciszek Duda.

—    f Dr Alfons Pajewski

Dr A. P.

Qr YV. — Dr Aleksander Wertheim.

— Dr Aleksander Kopczyński

Dr A. K.

Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K. — Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P. — Dr Autoni Puławski.

Dr B A. H. — Dr Bronisław Hirszband.

— Prof. Dr Edward Przewóski

Dr E. P.

Dr Franciszek Majchrowicz.

—    Ignacy Halpern.

—    t Dr Roman Jasiński.

Dr Jan Sędziak (med.).

Dr J. S. - Dr Józef Skłodowski (med. od t 24-go) Dr J. Trz.— Józef Trzebiński.

— E. Kiernik.

7 Dr Kazimierz Kraków ■ medycyna). Dr Kazimierz Krotoski (historya).

Dr K. R. — Dr Karol R\ cli liński.

Dr K. S.

Dr L. F-i. — Prof. Dr Fiukel.

Dr Ł.

Dr IW.

Dr M. Bornstein

— Dr Rafał Radziwiłłowicz

— Dr Jozef Rzepko.

Dr St. G — Prof. Dr Stanisław Głabinski.

Dr T. K.

Dr W. K

Dr Z C. Dr Z N.

D-y

Dz

E Chw.

E D.

E G.

E J.

E. K.

E Krz

E L.

E. L. N.

E IW

E. IWaj E. M-i.

E S.

E Sz. E Św E. W.

— Edward Łabowski.

— E. Długopolski.

—    Edward Wawrykiewicz.

—    Emilian Konopczyński.

—    Emil Sekal.

—    f Estreicher Karol.

—    Emil St. Rappaport.

—    Dr Aleksander Fabian.

—    Ferdynand Bostel.

—    Feliks Biske.

—    Feliks Colm.

F. J

F. Jez.

F K.

F Ł.

F Q.

F.

cc o

F K.

F. K F K. IW.

F. Kan. — Feliks Kantorek.

F. .

F—ks. K — Feliks Kucharzewski.

—    Ks. Mi recki.

—    f Prof. Franciszek Kasparek.

—    Franciszek Nowodworski.

— Gustaw baron Manteuffel.

—    Gniazdowski.

—    Józef Rocbetin.

—    Herkulan Weigt

—    f Maksymilian Homułko (technika).

—    Eincz-

—    Henryk Gay.

—    Henryk Konic.

—    Helena Landau.

-- 7 Hieronim Łopaciński.

—    Henryk Mościcki.

—    Henryk Piątkowski.

—    Henryk Sadowski.

Hmi

Hor.

Hr.

—    Izaak Cylkow.

—    Ignacy Radliński.

w.

— f Dr Jerzy Alexaudrowicz

. B.

Dr Eug. B. Dr Eugeniusz Barwiński Dr F. J. — f Dr Franciszek Jawdyński. Dr Fr. Kr. — Dr Kr cek Franciszek.

Dr Fr. IW.

Dr H. H. — J Prof. Henryk Hoyer (starszy .

Dr I. H

Dr J.

Dr J. B. — f Dr Jan Banzemer (ekon. polit). Dr J. B. — Dr Józef Bieliński

Dr J. G. — Dr Juliusz Gawroński. Dr J. K, — Dr .Józefa Kodisowa. Dr J. IW. — Dr Julian Majkowski Dr J. Nm. — Dr Józef Nusbaum.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

Dr i. S.

Dr J. Z. — Dr Józef Zawadzki. Dr J. B. — Dr Jerzy Brunner.

Dr K.

Dr K. i. N.— Dr Karol I. Nitrnan.

Dr K. J, G,— Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K.

Dr K. K.

Dr Kazimierz Sokołowski.

Dr K...cz — Dr Józef Kuniewicz

—    t Br Henryk Łuczkiewicz.

—    Dr Alfons Malinowski

Dr M. Bor.

Dr Psz. — J Dr Józef Piaszczyński.

Dr. R.

Dr. Rz

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski. Dr S. P. — Dr Samuel Poznański

Dr Tadeusz Korzon (młodszy). Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr W, L. — Dr Witold Lewicki.

Dr W. 0. — Dr W. Ołtuszewski.

Dr W. W — Dr Władysław Wróblewski.

Dr W Wer.— Wacław Werner.

—    i r Zygmunt Celichowski.

—    Zygmunt. Nagórski.

—    Stefan Demby.

—    Dr Bolesław Dzierżawski.

—    Edward Chwalewik.

—    f Edmund Diehl.

—    Edward Grabowski.

—    Edmund Jankowski

—    Emil Kipa

—    Prof, dr Edmund Krzymuski.

—    t Eugeniusz Lipnicki.

—    E L Niezabitowski.

—    Edmund Malinowski.

—    Erazm Majewski.

—    E. Migasinski.

—    f Edward Strumpf.

—    E Szymański

—    E. Świda.

Emil Wedel.

E. W. Z. — Dr Edward W. Zieliński.

E. Lu.

Ed. Dł.

Ed. Min. — Edward Minkiewicz.

Ed W.

Em. K,

Em. S (e—r).

E St. R

F.

F. B

F. B.

F. C.

—    f Feliks Jezierski.

—    f Feliks Jeziorański.

—    Feliks Kramsztyk.

—    Dr Feliks Kopera (starożytności).

—    Ks. Fr. Krupiński.

—    f Franciszek K. Martynowski.

—    Floryan Łagowski

—    Feliks Ochimowski.

—    f Feliks Rycerski.

—    f Feliks Urbanowicz.

Fm

fr. K.

Fr N.

Fr. Zn. — Franciszek Zienkowski.

G IW.

G K i G I K — Gabryel Korbut.

Gn

Gryf.

gt

H.

H.

H Ap K — E Apol. Konn. H. G-e. — Henryk Galie.

H. G.

H. K.

H. Karp.-— Henryk Karpiński.

H. L.

H. Ł.

H. IW.

H. P.

H. S.

H. S-i. — Dr Henryk Sawczyuski. H. St. — Prof. Dr Henryk Struve H. Ul. — Henryk Ulaszyn.

— Jan Homolicki.

—    Ludwik Horwitz.

—    Hertel-Hirszowski Edward.

I. C.

I. R.

Ig. IWat. — Ignacy Matuszewski, ig. P. — Ignacy Peszke.

Ir. Wch.— 1. Wojciechowski.

*. Sz. — I. Szwarc.

— Jan Iwański.

i. A.

A. Ś. — Julian Adolf Święcick

— Józef Beckerman (prawo)

—    Józef Bojasiiiski

—    J. Babiński

. Ch.

. Ch.

. D.

. E.

— Józef Eismond (nauki przyr.). . F. G. — t Justyn Feliks Gajsler.

. Gr.

. Gr,

. J.

. J.

— f Kazimierz Kaszewski.

K. Ki.

K. Kr. — j Kazimierz Krauz. — Zygmunt Kmita.

— Kazimierz Nitsch.

— K. Podernia.

— Kazimierz Stołyhwo.

Kazimierz Wachowski.

— Kazimierz Kujawski. Kaź. K. — Kazimierz Król

—    t Junosza Klemens Szaniawski.

—    Stanisław Koszutski.

L.

M.

M.

M. A. K.

M. Bir. — Michał Birżiszka.

—    Maksymilian Flaum.

—    Marek Gozdawa.

. B.

. Bab.

. B. Dr. — Józef Bieliński.

—    J. Chłapowski

—    Jadwiga Crząszezewska.

—    f Józef Drège.

—    J. Eberhard (technika).

. E.

— Juliusz Granowski.

— Jan Gryżewski.

—    f Julian Heppen.

. H. i J. H-eh Jan Heurich (budown ).

—    j Jeziorański Józef.

— Jan Jakubowski.

. J R — J. Rotwand.

K. — Dr f Jan Karłowicz (iingw. i fioki.) . K. — Jan Kindelski.

. K. E. — f J. K. Ettinger.

. K. K. — Jan Karol Kochanowski.

. K. Z. — j Jan Kazimierz Zieliński.

. Kg. — f Józef Kenig.

. K-icz. — .1. Koziołkiewicż.

. Knd. — Jan Kiudelski.

. Kr. — Jan Kreczmar.

. L. — Józef Leski.

- Jan Lewiński.

J. L. - Jakób Lewkowicz.

J. L. — Janusz Lipnicki.

J. Lor. — Jan Lorentowicz.

J. Ł. — Józef Łabuński.

J. M. — Józef Mizerski.

J. M. K.— f Maurycy Jan Kamiński.

J. M-i. — Józef Mierzyński.

J. Musz.— Jan Muszyński.

J. Nm. i Dr. J. Nm. Józef Nusbaum.

J. 0. — Julian Ochorowicz.

J. P.    — f Józef Przyborowski.

J. R. — Ks J. Boztworowski.

J. R—cz. f Jakób Rogowicz.

J. Rei. — Józef Rydel.

J. S. — Jan Sosnowski.

J. T. — Jan Tur.

J. T-r. — J. Turski.

J. Trz. i Dr J. Trz. Józef Trzebiński.

J. U. — Józef Uzdowski.

J. W. - f Józef Wolff.

J. Wg. — Ignacy Wasserberg.

J. Wł. D. —Władysław Jan Dawid.

J. Wl. Dom. W lad. Jan Domaszewski.

J. Z. z Ł. f Józef Zieliński.

J.    Ż. — Józef Żabiński.

Józef K. P. f Józef Kirszrot-Prawnicki.

K.    A. — Karol Appel.

K. A. C. Kazimierz Czerwiński.

Kaź. B.— Kazimierz Buga.

K, B. — Kazimierz Broniewski.

K. B-cz. Kazimierz Białaszewicz.

K. D. — Karol Dunin.

K. G. — f Konstanty Górski.

K. G. — K. Gnoiński.

K. J. — f Karol Jurkiewicz.

K. K.

K. K—ć — Kazimierz Kulwieć.

— T Kazimierz Kleczkowski..

Km.

K. N.

K. P.

K. S.

K. S. B.— K. S- Bugdanowa.

K. Sł. — Kazimierz Sławiński.

Ks. Woj. Br.— Ks. Wojciech Bryndza. K. W. — 7 Karol Widman.

K. W. — Kazimierz Waliszewski.

K. W

K. W. — Konstanty Wojciechowski.

Kaź.

KI. J.

Kosz.

Kość. — Stanisław Kościałkowski.

Ks. A. K. D. t Ks. August Diehl K. Superintendent, Ks. B. M. Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.— Ks. Józef Białkowski.

Ks. J. B.— Ks. Julian Bursche Superintendent.

Ks. J. G.— Ks. J. Gnatowski.

Ks. J. — Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak.

Ks. K. M. Ks. Karol Maks.

Ks. Ł. J.— Ks. Łukasz Janczak.

Ks. M. K. Bkl. Ks. M. K Bokalski.

Ks M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch. Ks. Stanisław Chodyński.

Ks. S. K. W. Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B. Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. 0. Ks W. Owczarek

Ks. W. T. Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Wł. Ch. Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Wł. Kr. Ks. Wład. Krynicki.

Ks. Wł. Ku. Ks. Wł. Kubicki.

Ks. Z⁻ Ch. Ks. Prałat Zygmunt Chełmicki.

— Nikodem Likiert.

L.    Ch.    —    Leon Chrzanowski.

L.    D.    —    Leon Budrewicz.

L.    F.    —    Ludwik Finke.

L.    K.    —    Ludwik Krzywicki.

L.JIP. — Leon Papieski.

L.    R.    —    Lucyan Rydel.

L.    R.    —    li. Rozpędowski.

L. S. K. — S. Ludwik Korotyński.

L. Szp. — Ludwik Szperl.

Dr L. W. Dr. Leon Wernic.

— Sławomir Miklaszewski.

— f Bolesław Makowiecki. Mieczysław Koczanowicz.

M. Br. — Michał Brensztein.

M. Cent.— M. Centnerszwer.

M. D. — Maryan Dubiecki.

M. F.

M. G.

M. G-y. — Maryan Goyski.

H. i M. H. f MaksyrailiunHoinułko.

M. Han. M. K.

M. K-l. M. Ko. IW. Kr.

M. L.

Ml. Gr. M. Ł.

M. Poż. IW. R.

M. R-er. M. Ro.

M. S.

M. Sk. M. Stń. M. Sz.

M. Z.

M. Żór. Mai. M-cho. Mir. Kr. Mns.

Mut.

N.

N. B.

N. G. i N.

N. T.

0.

0. B.

Op.

P.

P. Ch.

P. L.

P. M.

P-o i Zb. P. — Zbigniew Pazdro.

r. f.

R.

R.

R. C*wa. R. M.

R. M.

R. PCcz. R. P-ski. R. S. Red. Rosz.

Rym.

s.

S. B.

S. C.

S. D.

St. E. i S. Ehr. Stefan. Ehrenkreuz

S. J.

S. K.

S. Ktrz. S. L.

S. L.

S. Ł.

S. M.

St. Min.

S. P.

S. P.

S. P. S. — f Stefan Sudecki.

S. PI.

s. s.

S S. R. — j Stefan Szolc-Rogoziński. St. Buk. — Stanisław Bukowiecki.

S. Z.

sk.

— Ksawery Sporzynski.

—    Stanisław Bełza.

—    Stanisław Domański.

St. D.

St. Drz. — Stanisław Drzażdżyński.

St. F.

St. J. C. — Stanisław Jan Czarnowski.

—    Stanisław Karpowicz.

—    Stanisław Kohn.

—    Stanisław Lisiecki.

— f Stosław Laguna.

— St. Szalay. Tad. Piłat. Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

— Tadeusz Estreicher

—    Tadeusz Korzon.

—    t Tytus Maleszewski.

—    Tadeusz Miłobędzki.

—    Tadeusz Plewiński.

—    Tomasz Siemiradzki.

— f Tadeusz Sadowski.

— Wacław Tokarz.

W. C. — Wacław Ciechowski.

W. Ch. — y Wacław Crzanowski Wl. Ch. — Władysław Choroszcwski.

Wc. Tr. — Wincenty Trojanowski.

W. Cz. — Wiktor Czermak.

W. G. — Walery Gostomski.

W. G. i Woj. G. t Wojciech Gerson.

W. Gar. — Władysław Garliński.

W. J. — Wacław Jezierski.

W. J. M.— W. J. Majewski.

W. J. S.— J. Wojciech Skrzycki

W. K. i Wl. Kon. Władysław Konopczyński.

W. K. Z.— t Kornel WL Zieliński.

W. L. — WTncenty Lutosławski.

W. M. — f Walerya Marrené.

W. N. — f Wacław Nałkowski.

W. N. — Witold Nowodworski.

W. 0.    —    Waldemar Osterloh'.

W. P. — Władysław Piotrowski.

—    Marceli Haudelsman.

—    Mikołaj Korenfeld.

—    Manfred Kridl.

—    Marya Koszutska.

—    Michał Kreczmar.

—    Maryan Lutosławski.

—    Melania Garfeinowa.

—    Michał Łempicki.

—    Mieczysław Pozaryski.

—    Michał Rozinysłowski. Michał Roemer.

—    Michał Rowiński.

—    Maurycy Straszewski.

—    Mieczysław Skr/ypkowski.

—    M. Staroń.

—    Marceli Szarota.

—    Maryusz Zaruski.

—    Maryan Żórawski.

—    Regina Maliniaków na.

—    Stefan Moycho.

—    Mirosław Kryński.

—    Maryan Massonius.

—    Wacław Mutermilch.

—    Jan Kitowski.

—    Norbert Barlicki.

Gr. Natalja Gąsiorowska.

—    Trepka Nekanda Edward.

—    Maryan Olszewski.

—    Oswald Balzer.

—    Jarosław Opatrny.

—    Franciszek Popiołek.

—    f Piotr Chmielowski.

—    Piotr Lebiedziński

— 7 Piotr Malinowski

—    Zygmunt Rouppert.

—    f. Romuald Hube Redakcya.

—    Róża. Centnerszwerowa

—    R. Merecki.

—    Ryszard Machlejd.

—    f. Roman Plenkiewicz.

—    Romuald Przestrzelski.

—    Romuald Sułowski.

—    Redakcya.

—    Gustaw Roszkowski.

—    Rymar.

—    Stanisław Krzemiński.

—    Stanisław Bielski (Limanowski)

—    Stanisław Cercba.

—Sarnnel Dickstein.

—    Stanisław. Janiszewski.

—    t Stanisław Kramsztyk.

—    Stanisław Kętrzyński

—    Stanisław Libicki.

—    Stanisław Loria.

—    Stefan Łaganowski..

—    Stanisław Mleczko.

—    Stanisław Minkiewicz.

—    Stanisław Ptaszycki.

—    Salomon Posner.

—    Ks. Seweryn Popławski.

—    Seweryn Smolikowski.

— Stanisław Zientarski. — Stanisław Kutrzeba. Sob i Sb.— Wacław Sobieski.

Sp.

St. A. K. — Stan. Aleks. Kempner.

St. B.

— Stanisław Fule.

St. K.

St. K.

St. L.

St. Ł.

Ed. Min. — Edward Minkiewicz.

St. P.    —    Stefan Popowski

St. Rew.    —    7 Stanisław Rewieński.

St. St.    —    Stanisław Stempkowski.

St. St.    —    t Stefan Stetkiewicz.

St. Zakrz. Stanisław Zakrzewski.

Sz.

— Tadeusz Budyta.

— Teodor Dydyński T. Dowgird. Tadeusz Dowgird.

T. E.

T. K.

T. M.

T. M.

T. P.

T. S T. S.

Tad. Smól. Tadeusz Smoleński.

Trz

W. A. — Władysław Abraham.

W. B. — Wincenty Bielski.

W. Bg. — Władysław Bogusławski. W. Br. - Wacław Brykner.

W. R — Wincenty Rapacki.

W. S. — Wład. Smoleński.

W. T. — Wacław Taczanowski.

W. Trz. — f Wawrzyniec Trzciński.

W. W. — j Władysław Wisłocki.

w. w.

Władysław Wiorogórski.

W. W. — Dr Władysław Wisłocki (medycyna). W. W. W. Wiktor Wittyg.

W. Wr. — Witold Wróblewski.

W. Z. — WładysławZieliński.

W. Z. K.— Wiła Zyndram Kościałkowska.

Wbg. — Izaak Weinberg.

Wk. K-r— Wiktor Kuźniar.

Wit. Kam. Witold Kamieniecki.

Wł. Andr. f Wład. Andrychiewicz.

W. Chor. f Wincenty Choroszewski.

Wł. Gr. — Władysław Grabski.

Wł. K. — Władysław Korotyński.

Wł. M. K. Władysław Kozłowski.

Wł. N—i. Władysław Nowicki.

Wł. Pr. — Władysław Prokesch.

Wł. R. — Włodzimierz Raszewski.

Wł. S-cz. Władysław Semkowicz.

Wł. Spas, f Włodzimierz Spasowicz.

Wł. W. — Władysław Wojtan.

Wł. Jabł. Władysław Jabłonowski.

Woj. G. — f Wojciech Gerson.

X. A. Bł. — Ks. Augustyn Błachut.

Dr Z.

X. F. A. S. Ks. arcybiskup Franc. Albin Simon. X. H. P. — Henryk Ks. Przeździecki.

X. s.

Ig. Mat. — Ignacy Matuszewski.

— f Bronisław Zawadzki

— Ks. Zimerman.

— Wł. Ks. Siewierski.

Z.

Z. B. i Zb. Br. Z. Gl.

Zbigniew Brodzki. — t Zygmunt Gloger.

— Zygmunt Ileryng.

Z. R. N — Zofia Rygier-Nałkowska.

Z. S.

Z. H.

— Zygmunt Sarnecki.

Z. T-ski.— Zygmunt Farliński. Z. W. — Zygmunt Wójcicki. Z, W. — Zygmunt Weyberg.

Z. Z.

Zdzisław Zieliński

Zb. P.

— Zbigniew Pazdro.

— Bronisław Znatowicz. Zn. Pt. — Zenon Pietkiewicz.

Zn.

Zh. i Zch. Wojciech Zych.

— Leonard Lepszy.

Gr. — Żelisław Grotowski.

, H---t Antoni Pietkiewicz (Adam Pług

— Ks. Jan Gralewski.

zy-

* NI

/-

---

t

l

V

i

I

r

S. 04

1

S. 07

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220355

POLITECHNIKA KRAKOWS^

BIBLIOTEKA GŁÓWNJ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306388

Kdn. 524, 13. IX. 54